Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 230 2916866 2911499 2026-07-10T11:15:50Z Jcb 223 2916866 wikitext text/x-wiki :''Vir die webblaaier Opera, sien [[Opera (webblaaier)]].'' [[Lêer:Cecilia Wessels 1935.jpg|duimnael|regs|150px|[[Cecilia Wessels]], Suid-Afrikaanse sopraan.]] 'n '''Opera''' (meervoud van [[Latyn]] ''opus'', of in [[Italiaans]] enkelvoud vir 'n werk) is 'n toneelstuk met sang en orkesbegeleiding. Dikwels is die hele libretto getoonset om gesing te word, maar daar is talle uitsonderings van operas waar dele van die teks gesing word, terwyl ander dele gespreek word.<ref name="b416">Brown et. al., bl.416.</ref><ref name="r562">Randel, bl.562.</ref> Die geskiedenis van opera beslaan reeds meer as 400 jaar, met die gevolg dat 'n groot verskeidenheid vorme en style hierdie genre van musiek kenmerk. Die musiek van 'n opera kan bestaan uit 'n overture, [[resitatief|resitatiewe]], arias, ensembles, kore en [[ballet|ballette]].<ref name="r562" /> Onder die sub-genres wat deel van opera uitmaak is die vernaamste opera seria, opera buffa, opéra comique, tragédie en musique, singspiel en operette.<ref name="b416" /> == Ontstaan == Opera vind sy oorsprong in [[Florence]] aan die einde van die 16de eeu. 'n Informele akademies-georiënteerde groep digters, musikante en ander intellektuele belanghebbendes (soos klassikuste), wat as die Camerata bekend gestaan het, het gereeld daar onder die leierskap van Giovanni de' Bardi ontmoet om maniere van tekstoonsetting te ontdek wat kwansuis vergelykbaar met die emotiewe krag van dramatiese antieke Griekse musiek sou wees.<ref name="r562" /><ref>Brown et. al., bl 418.</ref> Die heel eerste operas was gevolglik die digter Ottavio Rinuccini se ''Dafne'' (1598), deur Jacopo Peri en Jacopo Corsi getoonset; Rinuccini se ''Euridice'' (1600), deur Peri en [[Giulio Caccini]] getoonset; en die digter Gabriello Chiabrera se ''Il rapimento di Cefalo'' (1600), deur Caccini getoonset.<ref>Brown et. al., bl 418.</ref> Ten spyte van die Camerata se belangstelling in die musikale uitvoerpraktyk en digkuns van antieke Griekse drama, is die musikale en digterlike opvattings wat in hierdie eerste operas ontwikkel is ook afkomstig vanuit eietydse ontwikkelings in pastorale poëtiese dramas, die intermedio en die madrigaal.<ref>Randel, bl. 562</ref><ref>Brown et. al., bl 418.</ref> Verder skep die tersaaklike komponiste graagste van alles toonsettings wat toepaslik tot die digterlike tekste se emosionele inhoud is, en wat ook duidelik verstaanbaar is. Hiervoor was 'n nuwe styl van musiek komponeer geloods, naamlik 'n soort monodie wat ''stile rappresentativo'' of [[resitatief]] genoem word.<ref>Randel, bl.562</ref> Ander musieksoorte wat ook bygedra het tot die ontstaan van opera sluit die volgende in: musiek soos gebruik in die komedie-produksies van belese kringe (veral, soos reeds genoem, die intermedio), musiek soos gebruik in 16de-eeuse tragedies (veral daardie produksies se kore), musiek soos gebruik in gemonteerde of gedeeltelik-gemonteerde uitvoerings by koninklike howe, die talle Italiaanse akademies en publieke feeste, asook musiek soos gebruik deur die ''[[commedia dell'arte]]''.<ref>Brown et. al., bl. 418</ref> == 17de-eeuse Italiaanse opera == Daar is drie ontwikkelingsfases vir opera in 17de-eeuse Italië: Humanistiese hof-opera (1600-1635), wat ontstaan het aan die aristokratiese howe van Florence, [[Mantua]] en [[Rome]]; 'n verdere [[Venesië|Venesiese]] ontwikkeling (1635-1680) waarin die gebruiklike terminologie vir opera ''dramma per musica'' was; en 'n uitbreiding van ''dramma per musica'' na ander plekke in Europa (vanaf 1650).<ref>.Brown et. al., bl. 420.</ref> Die 1598 toonsetting van Rinuccini se libretto ''Dafne'' deur Peri en Corsi is nooit gepubliseer nie, en slegs enkele dele daarvan bestaan vandag nog. Gevolglik is die 1600 toonsetting van Rinuccini se libretto ''Euridice'' deur Peri en Caccini die eerste opera-werk wat vir die nalatenskap bewaar is.<ref>Brown et. al., bl. 420.</ref> Beide hierdie eerste operas is ''favola'' (meervoud ''favole'') genoem, en hanteer Ovidiaanse pastorale temas waarvan die gedigte toepaslik was om die toe nog nuwe styl van musiek komponeer te demonstreer.<ref>Brown et. al., bl. 421.</ref> As gevolg van feeste by die hof van Mantua in 1607 en 1608 is drie verdere vroeë operas gekomponeer. Die eerste is ''La favola d'Orfeo'' (of vandag bekend as net ''Orfeo'') in 1607 deur [[Claudio Monteverdi]] getoonset op 'n libretto van Alessandro Striggio. Die ander twee, beide uit 1608, is Rinuccini se libretto ''Arianna'', ook deur Monteverdi getoonset, en Rinuccini se libretto ''Dafne'', met musiek deur Marco da Gagliano.<ref name="r562" /><ref>Brown, et. al., bl.421.</ref> Dit is duidelik dat hierdie drie operas in Mantua deur die vroeëre operas van die Florentynse Camerata geïnspireer is, weens die feit dat hulle of dieselfde mites, libretto's of librettiste gebruik.<ref name="r562" /> Monteverdi se ''Orfeo'' staan vandag bo die ander operas van hierdie vroeë tydperk uit as merkwaardig, omdat sy musiek die libretto op meer komplekse strukturele en orkestrale maniere toonset.<ref>Brown et. al., bl. 421.</ref> Rome het vanaf 1623 'n belangrike sentrum vir die komposisie en uitvoering van opera geword, na die verkiesing van Maffeo Barberini as [[Pous Urbanus VIII]], wie se familie intensief werksaam was om die opera in Rome te bevorder.<ref>Brown et. al., bl. 421.</ref><ref name="r562" /> Van die operas wat uit hierdie era dateer is ''Il Sant' Alessio'' (ongeveer 1632) met 'n libretto deur [[Pous Clemens IX|Giulio Rospigliosi]] en musiek deur Stefano Landi; ''Erminia sul Giordano'' (1633), met musiek deur Michelangelo Rossi op 'n libretto van Rospigliosi wat op Torquato Tasso se poësie gebaseer is; Virgilio Mazzocchi en Marco Marazzoli se ''Chi soffre speri'' (1637), op 'n libretto van Rospigliosi wat op [[Giovanni Boccaccio]] se poësie gebaseer is; en Luigi Rossi se ''Il palazzo incantato'' (1642) op 'n libretto van Rospigliosi wat op Ludovico Ariosto se poësie gebaseer is.<ref>Brown et. al., bl. 421.</ref><ref name="r562" /> Met die dood van Pous Urbanus VIII in 1644 het die era van humanistiese hof-opera effektief tot 'n einde gekom.<ref>Brown et. al., bl. 421.</ref> In 1637 is die eerste kommersiële operahuis ter wêreld in Venesië geopen. Opera het gevolglik 'n belangrike industrie geword waarin teater-eienaars met produksiemaatskappye en impresario's in komplekse onderhandelings moes deelneem om komponiste, librettiste, musikante en ander verhooghande aan te stel.<ref>Brown et. al., bl. 422.</ref> Bepaalde veranderinge het plaasgevind omdat opera verander het van hoflike vermaak na besigheidsonderneming; naamlik, dat die enscenering van vlieënde masjiene, skepe op die verhoog en dies meer minder skouspelagtig geword het, dat geykte (veral komiese) toneelmiddele gebruik is, dat kore en resitatiewe minder belangrik en geword het, en dat die 30 of meer arias wat in 'n opera sou voorkom [[harmonie|harmonies]] en [[melodie|melodies]] meer kompleks geword het, terwyl dieselfde arias begin standaardiseer het na vormsoorte soos die da capo aria.<ref>Randel, bl. 563.</ref> Die vernaamste voorbeelde van ''dramma per musica'' wat in Venesië opgevoer is, is Monteverdi se laaste drie operas, ''Il ritorno d'Ulisse'' (1640), ''Le nozze d'Enea e Lavinia'' (1641, sedertdien verlore) en ''L'incoronazione di Poppea'' (1643). Ander belangrike jonger komponiste was Pier Francesco Cavalli, Pietro Antonio Cesti en Giovanni Legrenzi.<ref>Randel, bl. 563.</ref> Nadat ''dramma per musica'' in Venesië as publieke kunsvorm gevestig is, het dit stadig na ander plekke in Europa versprei; veral [[Frankryk]] en die Duitssprekende lande.<ref>Brown et. al., bl. 424.</ref> Die eerste operas in [[Parys]] was Italiaanse ingevoerde werke, ses waarvan tussen 1645 en 1662 verskyn het.<ref>Brown et. al., bl. 424.</ref> Hierdie operas het deel uitgemaak van 'n program van ver-Italiaansing wat kardinaal Mazarin aan die Franse hof aangemoedig het. Na Mazarin se dood is ''dramma per musica'' egter verwerp vir 'n ontluikende nasionale styl van Franse opera, wat nietemin elemente van die Italiaanse operastyl geleen het.<ref>Brown et. al., bl. 424.</ref> In die Duitssprekende lande was die ''dramma per musica'' invloedryk vir 'n baie langer tydperk, aangesien die voorliefde daarvoor die ontwikkeling van 'n Duitse nasionale operatradisie belemmer het.<ref>Brown et. al., bl. 425.</ref> == 18de-eeuse Italiaanse opera == Teen ongeveer 1690 het 'n groep Romeinse aristokrate en kunstenaars versamel onder die naam ''Accademia degli Arcadie'' (Arkadiese Akademie), om 'n beweerde populêre vervlakking in die genre van opera teen te werk.<ref>Randel, bl. 564.</ref> Tesame met ander geletterde kringe, het hulle terselfdertyd op 'n vereenvoudiging van die musiek in tragediese operas aangedring, of andersins geheel en al op gesproke [[tragedie]].<ref>Brown et. al., bl. 432.</ref> Hulle is teoreties aangespoor deur [[Aristoteles]] se filosofiese skryfwerk, en het ook verder op Franse modelle van klassieke teater, soos dié van Corneille en Racine, staatgemaak. Die twee mees prominente skrywers van libretto's vir hierdie hervorming in opera was Apostolo Zeno en Pietro Metastasio.<ref>Randel, bl. 564.</ref> Laasgenoemde het 'n enorme uitwerking op die ontwikkeling en handhawing van opera seria (ernstige opera) gehad, en sy 27 opera seria libretto's is honderde kere deur verskeie komponiste getoonset. Van die belangrikste komponiste van opera seria in Italië gedurende die 18de eeu sluit in Alessandro Scarlatti (wat nagenoeg 115 operas gekomponeer het), Leonardo Vinci (40 operas), Leonardo Leo (ongeveer 60 operas), Nicola Porpora (44 operas) en [[Antonio Vivaldi]] (ongeveer 46 operas).<ref>Randel, bl. 564.</ref> Vir die meeste van hierdie komponiste was [[Napels]] 'n belangrike sentrum van musikale aktiwiteit. Opera seria word gekenmerk deur die prominensie van die da capo aria, wat 'n stapelvormsoort van opera gedurende die 18de eeu geword het.<ref>Randel, bl. 564.</ref> Die struktuur van 'n da capo aria laat dit toe dat sangers liberale vokale ornamentasie tot komponiste se musiek kan byvoeg, sodat hulle met 'n gevorderde stemtegniek en musikaliteit kan spog. In hierdie konteks is virtuose castratosangers, veral gedurende die 18de eeu, beide manlike en vroulike hoofrolle in operas toegeken, terwyl vroulike sangers dikwels minder belangrike manlike rolle teenoor die castratosangers moes vertolk.<ref>Randel, bl.564.</ref> == Beroemde operas == : [[1787]] Don Giovanni deur [[Wolfgang Amadeus Mozart]] : [[1816]] [[Barbier van Sevilla]] deur [[Gioachino Rossini]] : [[1829]] Guglielmo Tell deur [[Gioachino Rossini]] : [[1835]] I Puritani deur [[Vincenzo Bellini]] : [[1851]] [[Rigoletto]] deur [[Giuseppe Verdi]] : [[1868]] Die Meistersinger von Nürnberg deur [[Richard Wagner]] : [[1871]] Aida deur [[Giuseppe Verdi]] : [[1875]] Carmen deur [[Georges Bizet]] : [[1900]] [[Tosca]] deur [[Giacomo Puccini]] == Suid-Afrikaanse operas == : [[1967]] Klutaimnestra deur [[Cromwell Everson]] == Operasangers == : [[Cecilia Bartoli]] (mezzo-sopraan) : [[Maria Callas]] (sopraan) : [[Enrico Caruso]] : [[Luciano Pavarotti]] ([[tenoor]]) : [[Andrea Bocelli]] ([[tenoor]]) : [[Gé Korsten]] (tenoor) : [[Mimi Coertse]] (sopraan) : [[Gladys Hugo]] (sopraan) : [[Pilar Lorengar]] (sopraan) – (Spaans, * [[16 Januarie]] [[1928]], sterf op 68 jarige ouderdom) : Gottlob Frick ([[bas]]) – (Duits) : Walter Berry (bas-bariton) – (Duits) : Christa Ludwig (mezzo-sopraan) – (Duits, * [[16 Maart]] [[1928]]) : Elisabeth Schwarzkopf (sopraan) : Fritz Wunderlich (bas-bariton) – (Duits) : [[Cecilia Wessels]] (sopraan) : [[Manuel Escorcio]] ([[tenoor]]) == Bronne == * Randel, D.M. (red.) 1986. ''The New Harvard Dictionary of Music''. Cambridge & Londen: The Belknap Press of Harvard University Press. * Brown, H.M., Rosand, E., Strohm, R., Noiray, M., Parker, R., Whittall, A., Savage, R., Millington, B. 2001. Cantata. In ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', volume 18. Geredigeer deur Stanley Sadie. Londen: Macmillan. == Verwysings == {{Commonskat|Opera}} {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Opera| ]] 68lc4jx0brdz9lbkvl7bjis6985vgwy 0 486 2916807 2821095 2026-07-10T05:36:00Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2916807 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=El Alamein 1942 - British infantry.jpg|teks=El Alamein 1942}} Die '''jaar 1942''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dit was die 42ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:JBM Hertzog.jpg|duimnael|200px|Generaal J.B.M. Hertzog sterf.]] == Gebeure == * [[11 Februarie]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die [[Duitse Vloot]] onderneem 'n [[Engelse Kanaaldeurbraak, 1942|deurbraak deur die Engelse kanaal]] (''Unternehmen Zerberus'') suksesvol, met drie [[Scharnhorst|slagkruisers]] en vele ander Duitse skepe en [[vegvliegtuig|vegvliegtuie]] ter ondersteuning. * [[19 Februarie]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Darwin]], die hoofstad van die [[Noordelike Gebied]], [[Australië]], word hard getref deur 242 [[bomwerper]]s en [[vliegtuig|vegvliegtuie]] van die [[Japan]]nese vloot. * [[28 Maart]] – Tweede Wêreldoorlog: Britse Kommando's val [[Saint-Nazaire]] aan. * April – Die eerste uitgawe van die vrouetydskrif, [[Rooi Rose]]. * [[9 April]] – Tweede Wêreldoorlog: Oorgawe van die [[VSA]]-magte by die Bataanse Skiereiland. * [[18 April]] – Tweede Wêreldoorlog: Die Doolittle aanval vind plaas in [[Tokio]]. * [[23 April]] – Tweede Wêreldoorlog: Duitse bomwerpers val [[Exeter]], [[Bath]] en [[York]], [[Engeland]] aan. * [[1 Mei]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Slag van die Koraalsee]] begin. * [[4 Mei]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Slag van die Koraalsee]] begin met die lansering van gevegsvliegtuie vanaf die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse]] en [[Japannese Keiserlike Vloot|Japannese]] [[vliegdekskepe]]. Die Amerikaanse taakmag ''FOX'' van die vliegdekskip [[USS Yorktown (CV-5)|USS ''Yorktown'' (CV-5)]] val Japannese eenhede aan wat op 3 Mei op die eiland Tulagi geland het. * [[30 Mei]] – Tweede Wêreldoorlog: 1000 [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[bomwerper]]s loods 'n 90-minuut-aanval op [[Keulen]], [[Duitsland]]. * [[4 Junie]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Amerikaners]] wen die [[Slag van Midway]]. * [[9 Junie]] – Tweede Wêreldoorlog: Lidici massamoord deur die [[SS]]. * [[12 Junie]] – [[Saambou Bank]] word onder die naam Unie Bouvereniging gestig. * [[7 Augustus]] – Tweede Wêreldoorlog: Geallieerde Magte land op Guadalcanal-eiland en die [[Slag van Guadalcanal]] begin. * [[27 Oktober]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse]] [[vliegdekskip]] [[USS Hornet (CV-8)|USS ''Hornet'']] word deur [[Lugmag van die Japannese Keiserlike Leër|Japannese lugaanvalle]] gekelder (reeds op 26ste aangeval). * [[28 November]] – Die [[RMS Nova Scotia]] word langs die kus van [[KwaZulu-Natal]] gekelder en 845 passasiers sterf. * [[29 November]] – Die skip ''[[Dunedin Star]]'' strand naby Angra Fria, [[Namibië]]. * [[2 Desember]] – Onder leiding van [[Enrico Fermi]] skep die Manhattan-projekspan by die Universiteit van Chicago die eerste selfonderhoudende [[kernkrag|kernkettingreaksie]]. == Geboortes == * [[5 Januarie]] – [[Jan Ellis]], [[Springbokrugbyspeler]] († [[2013]]). * 5 Januarie – [[Maurizio Pollini]], Italiaanse klassieke pianis († [[2024]]). * [[8 Januarie]] – [[Stephen Hawking]], Britse fisikus en skrywer († [[2018]]). * 8 Januarie – [[Junichiro Koizumi]], Japannese politikus, van 2001 tot 2006 premier van Japan. * 8 Januarie – [[Wjatsjeslaf Zoedof]], Sowjetse ruimtevaarder († 2024). * [[14 Januarie]] – [[Amichand Rajbansi]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2011]]). * [[17 Januarie]] – [[Muhammad Ali]], Amerikaanse [[boks]]er en [[swaargewig]]wêreldkampioen († [[2016]]). * [[25 Januarie]] – [[Marga van Rooy]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2017]]). * [[2 Februarie]] – [[Bo Hopkins]], Amerikaanse akteur en vervaardiger († [[2022]]). * [[4 Februarie]] – [[Thomas Deacon]], [[Afrikaans]]e [[digter]] en [[skrywer]] († 2022). * [[7 Februarie]] – [[Gareth Hunt]], Britse akteur († [[2007]]). * [[8 Februarie]] – [[Tommy Bedford]], Suid-Afrika se drie-en-dertigste [[Springbokkaptein]]. * [[12 Februarie]] – [[Ehud Barak]], Israelse generaal (opperbevelhebber) en politikus (eerste minister). * [[13 Februarie]] – [[Carol Lynley]], Amerikaanse aktrise († [[2019]]). * [[27 Februarie]] – [[Denise Darvall]], hartskenker vir die eerste menslike hartoorplanting († [[1967]]). * [[28 Februarie]] – [[Oliviero Toscani]], Italiaanse fotograaf en artistieke direkteur († [[2025]]). * 28 Februarie – [[Brian Jones]], Britse multi-instrumentalis, stigterslid van ''[[The Rolling Stones]]'' († [[1969]]). * [[2 Maart]] – [[Mir-Hossein Mousavi]], Iranse politikus. * 2 Maart – [[Lou Reed]], Amerikaanse musikant en fotograaf († 2013). * 2 Maart – [[Ernst van der Walt]], Suid-Afrikaanse predikant. * [[7 Maart]] – [[Tammy Faye Messner]], Amerikaanse aktrise († 2007). * [[8 Maart]] – [[Isao Hosoe]], Japannese lug- en ruimtevaartingenieur, ontwerper en dosent († [[2015]]). * [[9 Maart]] − [[John Cale]], Walliese musikant en multi-instrumentalis. * [[13 Maart]] – [[John Paul Larkin]], professioneel bekend as Scatman John, Amerikaanse musikant. († 1999). * [[14 Maart]] – [[Gareth Hunt]], Britse akteur († 2007). * [[21 Maart]] – [[Franz Marx]], Suid-Afrikaanse akteur, draaiboekskrywer en regisseur († [[2021]]). * [[25 Maart]] – [[Aretha Franklin]], Amerikaanse sangeres († 2018). * [[27 Maart]] – [[Michael York]], Engelse akteur. * [[28 Maart]] – [[Daniel Dennett]], Amerikaanse filosoof. * [[12 April]] – [[Carlos Reutemann]], Argentynse [[Formule Een]]renjaer († 2021). * 12 April – [[Jacob Zuma]], Suid-Afrikaanse politikus en vierde [[President van Suid-Afrika]] (2009–2018). * [[16 April]] – Sir [[Frank Williams]], Britse [[Formule Een]]-motorsportlegende († 2021). * [[24 April]] – [[Barbra Streisand]], Amerikaanse sangeres, aktrise. * [[27 April]] – [[Waleri Poljakof]], Russiese [[ruimtevaarder]], rekordhouer vir langste sending. * [[2 Mei]] – [[Jacques Rogge]], Belgiese [[Ortopediese chirurgie|ortopediese chirurg]] en agste president van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] († 2021). * [[7 Mei]] – [[De Waal Venter]], Afrikaanse skrywer († 2022). * [[16 Mei]] – [[Piet Greyling]], Suid-Afrika se vyf-en-dertigste Springbokkaptein. * [[22 Mei]] – [[Ted Kaczynski]], ook bekend as die ''Unabomber'', Amerikaanse binnelandse [[terroris]], anargis en voormalige professor in [[wiskunde]] († 2023). * [[24 Mei]] – [[Hannu Mikkola]], Finse [[Wêreldtydrenkampioenskap|wêreldtydrenkampioenjaer]] († 2021). * [[2 Junie]] – [[Tony Buzan]], Britse sielkundige († 2019). * [[7 Junie]] – [[Moeammar al-Ghaddafi]], Libiese diktator († 2011). * [[9 Junie]] – [[Christine Basson (aktrise)|Christine Basson]], Suid-Afrikaanse aktrise († 2019). * [[18 Junie]] – [[Thabo Mbeki]], Suid-Afrikaanse politikus en tweede [[President van Suid-Afrika]] (1999–2008). * [[18 Junie]] – [[Hans Vonk]], Nederlandse dirigent († [[2004]]). * 18 Junie – [[Paul McCartney]], Britse sanger en liedjieskrywer van [[The Beatles]]. * [[25 Junie]] – [[Patricia Brake]], Engelse aktrise († 2022). * [[28 Junie]] – [[Chris Hani]], Suid-Afrikaanse kommunis († [[1993]]). * [[29 Junie]] – [[Bas van der Vlies]], Nederlandse politikus († 2021). * [[9 Julie]] – Richard Roundtree, Amerikaanse akteur († [[2023]]). * [[10 Julie]] – [[Sixto Rodriguez]], Amerikaanse musikant († 2023). * [[13 Julie]] – [[Harrison Ford]], Amerikaanse [[akteur]] en [[rolprent]]vervaardiger. * [[19 Julie]] – [[Tony Sirico]], Amerikaanse akteur († 2022). * [[4 Augustus]] – [[David Lange]], 32ste [[Eerste Minister]] van [[Nieu-Seeland]] († [[2005]]). * [[7 Augustus]] – [[B.J. Thomas]], Amerikaanse sanger en akteur († 2021). * [[20 Augustus]] – [[Isaac Hayes]], Amerikaanse musikant († [[2008]]). * 20 Augustus – [[Hannelore Hoger]], Duitse aktrise († 2024). * [[28 Augustus]] – [[José Eduardo dos Santos]], [[Angola|Angolese]] politikus († 2022). * [[28 Augustus]] – [[Ludwig Taschner]], bekende [[roos]]kweker noordoos van Pretoria. * [[2 September]] – [[Eric de Kuyper]], [[Vlaminge|Vlaams]]-[[België|Belgiese]] en [[Nederland]]se [[skrywer]], kunskritikus, en eksperimentele filmregisseur. * [[6 September]] – [[Britt Ekland]], Sweedse aktrise. * [[13 September]] – [[Charles Nqakula]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[15 September]] – [[Emmerson Mnangagwa]], Zimbabwiese politikus en derde president. * [[19 September]] – [[Hossein Amanat]], [[Iran]]nees-[[Kanada|Kanadese]] [[Argitektuur|argitek]]. * [[28 September]] – [[Donna Leon]], Amerikanse skryfster. * [[3 Oktober]] – [[Alan Rachins]], Amerikanse akteur, skrywer, en regisseur († 2024). * [[14 Oktober]] – [[Péter Nádas]], [[Hongarye|Hongaarse]] skrywer, dramaturg en essayis. * [[31 Oktober]] – [[David Ogden Stiers]], Amerikaanse komediant en akteur († 2018). * [[1 November]] – [[Marcia Wallace]], Amerikaanse aktrise († 2013). * [[13 November]] – [[Lothar Zagrosek]], Duitse dirigent. * [[16 November]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise († 2026). * [[20 November]] – [[Joe Biden]], 46ste [[President van die Verenigde State]]. * [[24 November]] – [[Hennie Maas]], Suid-Afrikaanse omroeper († 2024). * [[27 November]] – [[Jimi Hendrix]], Amerikaanse popster († [[1970]]). * [[3 Desember]] – [[Pedro Rocha]], [[Uruguay|Uruguaanse]] [[sokker]]speler († 2013). * [[13 Desember]] – [[Wolf D. Prix]], Oostenrykse argitek. * [[17 Desember]] – [[Muhammadu Buhari]], tweemalige President van [[Nigerië]] († 2025). * [[18 Desember]] – [[Samuel Sitta]], Tanzaniese politikus († 2016). * [[22 Desember]] – [[De Villiers Lamprecht]], Suid-Afrikaanse atleet en die eerste Suid-Afrikaner wat 'n [[droommyl]] kon hardloop († 2024). * [[30 Desember]] – [[Anne Charleston]], Australiese aktrise. * 30 Desember – [[Fred Ward]], Amerikaanse akteur († 2022). == Sterftes == * [[9 Januarie]] – [[Heber Curtis]], [[VSA|Amerikaanse]] [[sterrekundige]] (* [[1872]]). * [[16 Januarie]] – Sir [[James Rose-Innes]], hoofregter van die Republiek van Suid-Afrika (* [[1855]]). * 16 Januarie – [[Carole Lombard]], Amerikaanse aktrise, sterf in vliegramp (* [[1908]]). * [[17 Januarie]] – [[Walter von Reichenau]], veldmaarskalk in die Duitse Leër (* [[1884]]). * [[7 Februarie]] – [[Roeland Anthonie Kollewijn]], Nederlandse taalkundige (* [[1857]]). * 7 Februarie – [[Iwan Bilibin]], Russiese illustreerder en verhoogontwerper (* [[1876]]). * [[12 Maart]] – [[Robert Bosch]], Duitse nyweraar, ingenieur en uitvinder (* [[1861]]). * [[24 April]] – [[Lucy Maud Montgomery]], Kanadese romanskrywer en digter (* [[1874]]). * [[26 Junie]] – [[Carola Neher]], Duitse toneelspeler (* [[1900]]). * [[17 Julie]] – [[Tinus de Jongh]], Suid-Afrikaanse skilder (* [[1885]]). * [[28 Julie]] – Sir [[Flinders Petrie]], Fellow of the [[Royal Society]] en ’n Engelse Egiptoloog (* [[1853]]). * [[3 Augustus]] – [[James Cruze]], rolprentakteur, regisseur en vervaardiger (* [[1884]]). * [[12 Augustus]] – [[Phillips Holmes]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1907]]). * [[17 Augustus]] – [[Herman Auerbach]], 'n [[Pole|Poolse]] wiskundige (* [[1901]]). * [[22 Augustus]] – [[P.G.W. Grobler|P.G.W. (Piet) Grobler]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1873]]). * [[23 Augustus]] – [[Rex Distin Martienssen]], Suid-Afrikaanse argitek (* [[1905]]). * [[30 September]] – [[Hans-Joachim Marseille]], Duitse [[bobaasvlieënier]] tydens die Tweede Wêreldoorlog (* [[1919]]). * [[16 November]] – [[Joseph Schmidt]], Joodse tenoor en akteur (* [[1904]]). * [[21 November]] – [[Barry Hertzog]], Suid-Afrikaanse politikus en staatsman, Eerste Minister van Suid-Afrika (* [[1866]]). * [[19 Desember]] – Genl. [[Dan Pienaar]], wat in die [[Tweede Wêreldoorlog]] die 1ste SA Divisie in die westelike [[Sahara]] aangevoer het, sterf in 'n vliegramp by Kisumu op die oewer van die [[Victoriameer]] (* [[1893]]). * [[22 Desember]] – [[Harro Schulze-Boysen]], Duitse anti-Nazi weerstandaktivis (* [[1909]]). [[Kategorie:1942| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 0nd4fmnvku1p7j2wiz3ignomdgkr4pj 0 493 2916816 2886679 2026-07-10T05:42:02Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2916816 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Kung Gustav V 1935.jpg|teks=Koning Gustav V van Swede}} Die '''jaar 1935''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Dinsdag]] begin het. Dit was die 35ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[28 Februarie]] – [[Nylon]], 'n sintetiese polimeer, word deur Wallace Carothers uitgevind. * [[22 Maart]] – Die eerste gereelde [[televisie]]-program word in die Duitse hoofstad [[Berlyn]] uitgesaai. * [[1 April]] – [[Eugenio Pacelli]] (later [[Pous Pius XII]]) word Camerlengo. * [[7 Julie]] – [[Albino Luciani]] (later [[Pous Johannes Paulus I]]) word priester. * [[28 Julie]] – Nooiensvlug van die [[Boeing B-17 Flying Fortress]] [[bomwerper]]. * [[3 November]] – [[George II van Griekeland]] kry sy troon terug. * [[5 November]] – [[Parker Brothers]] stel die bordspel [[Monopoly]] vry. == Geboortes == * [[8 Januarie]] – [[Elvis Presley]], Amerikaanse sanger en ruk-en-rol-koning († [[1977]]). * [[21 Januarie]] – [[Raye Montague]], Amerikaanse vlootingenieur († [[2018]]). * [[5 Februarie]] – [[Jannie Geldenhuys]], Suid-Afrikaanse Weermaghoof († 2018). * [[16 Februarie]] – [[Leonore Veenemans]], Suid-Afrikaanse sopraan († [[1973]]). * [[13 Maart]] – [[Christian Lodewyk Stals|Chris Stals]], voormalige Goewerneur van die [[Suid-Afrikaanse Reserwebank]]. * [[15 Maart]] – [[Jimmy Swaggart]], Amerikaanse Pinkster-televangelis en gospelmusiekkunstenaar († [[2025]]). * [[21 Maart]] – [[Erich Kunzel]], Amerikaanse dirigent († [[2009]]). * [[4 April]] – [[Kenneth Mars]], Amerikaanse akteur († [[2011]]). * [[9 April]] – [[Avery Schreiber]], Amerikaanse akteur († [[2002]]). * [[13 April]] – [[Lyle Waggoner]], Amerikaanse akteur. * [[19 April]] – [[Dudley Moore]], Britse akteur, musikant, komediant en komponis († 2002). * [[21 April]] – [[Charles Grodin]], Amerikaanse akteur († [[2021]]). * [[22 April]] – [[Mac Maharaj]], Suid-Afrikaanse [[Apartheid|anti-apartheidsaktivis]] en politikus van Indiese oorsprong. * 22 April – [[Jerry Fodor]], Amerikaanse filosoof († [[2017]]). * [[2 Mei]] – Koning [[Faisal II van Irak]] († [[1958]]). * [[19 Mei]] – [[Pietie du Plessis]], Suid-Afrikaanse politikus († [[2001]]). * [[23 Mei]] – [[Francois van Heyningen]], Suid-Afrikaanse akteur, sanger, skrywer en radio-omroeper († [[2015]]). * [[29 Mei]] – [[André P. Brink]], Suid-Afrikaanse skrywer († 2015). * [[9 Junie]] – [[Japie van Wyk]], Suid-Afrikaanse politikus († 2021). * [[13 Junie]] – [[Samak Sundaravej]], Thaise premier († 2009). * [[27 Junie]] – [[Anna Moffo]], Italiaans-Amerikaanse sopraan († [[2006]]). * [[27 Junie]] – [[Louis van Niekerk]], Afrikaanse veelsydige akteur en teaterregisseur († [[2023]]). * [[3 Julie]] – [[Harrison Schmitt]], Amerikaanse [[ruimtevaarder]]. * [[6 Julie]]– [[Tenzin Gyatso]], die 14de Dalai Lama. * [[15 Julie]] – [[Ken Kercheval]], Amerikaanse akteur en regisseur († [[2019]]). * [[17 Julie]] – [[Diahann Carroll]], Amerikaanse aktrise († 2019). * 17 Julie – [[Donald Sutherland]], Kanadese akteur († [[2024]]). * [[21 Julie]] – [[Aubrey Kruger]], Suid-Afrikaanse tekenaar en uitvinder († [[2016]]). * [[27 Julie]] – [[Petra Müller]], Afrikaanse digter en skrywer († 2021). * [[4 Augustus]] – [[Ian Fleming (chemikus)|Ian Fleming]], Engelse organiese chemikus. * [[11 Augustus]] – [[Lofty Nel]], [[Springbokrugbyspeler]] († 2016). * [[18 Augustus]] – [[Hifikepunye Pohamba]], Namibiese politikus en tweede [[president van Namibië]] (2005–2015). * [[23 Augustus]] – [[Sol Kerzner]], Suid-Afrikaanse hotelmagnaat († [[2020]]). * [[1 September]] – [[Dawid Kruiper]], tradisionele leier van die Khomani [[San]] in die [[Kalahari]] († [[2012]]). * [[1 September]] – [[Sheugnet Buys]], [[Afrikaanse skrywer]] en [[dramaturg]]. * [[11 September]] – [[Arvo Pärt]], [[Estland|Estiese]] klassieke komponis van gewyde musiek. * [[14 September]] – [[Wilna Snyman]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[1 Oktober]] – [[Julie Andrews]], Britse sanger, aktrise en skrywer van kinderboeke. * [[12 Oktober]] – [[Luciano Pavarotti]], Italiaanse tenoor († [[2007]]). * [[1 November]] – [[Gary Player]], Suid-Afrikaanse [[gholf]]speler. * 1 November – [[Dieter Gerhardt]], voormalige kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot († [[2026]]). * [[8 November]] – [[Alain Delon]], Franse akteur († 2024). * [[14 November]] – [[Hoessein van Jordanië|Hoessein bin Talal]], koning van [[Jordanië]] († [[1999]]). * [[18 November]] – [[Abie Malan]], Suid-Afrika se dertigste [[Springbokkaptein]] († [[2014]]). * [[23 November]] – [[Hans van Heerden]] Suid-Afrikaanse bariton († 2023). * [[1 Desember]] – [[Woody Allen]], Amerikaanse draaiboekskrywer, regisseur en akteur. * [[9 Desember]] – [[Pirow Bekker]], Afrikaanse digter en skrywer († 2025). * [[21 Desember]] – [[Phil Donahue]], Amerikaanse mediapersoonlikheid, skrywer en filmvervaardiger († [[2024]]). == Sterftes == * [[12 Februarie]] – [[Auguste Escoffier]], Franse meesterkok (* [[1846]]). * [[26 Februarie]] – [[August Ahrbeck]], Suid-Afrikaanse predikant en taalstryder (* [[1851]]). * [[28 Maart]] – [[Tielman Roos]], advokaat, regter, politikus en Suid-Afrikaanse minister van justisie (* [[1879]]). * [[12 Mei]] – [[Józef Piłsudski]], president van [[Pole]] (* [[1867]]). * [[17 Mei]] – [[Paul Dukas]], Franse komponis (* [[1865]]). * [[19 Mei]] – [[T. E. Lawrence]], Britse soldaat ("Lawrence of Arabia") (* [[1888]]). * [[21 Mei]] – [[Hugo de Vries]], Nederlandse botanikus (* [[1848]]). * [[29 Mei]] – [[Josef Suk]], Tsjeggiese komponis (* [[1874]]). * [[12 Julie]] – [[Alfred Dreyfus]], bekend vir die ''Dreyfus-saak'' (* [[1859]]) * [[22 Julie]] – [[William Mulholland]], Amerikaanse siviele ingenieur van Ierse herkoms (* [[1855]]). * [[19 September]] – [[Konstantin Tsiolkofski]], Russiese natuurkundige (* [[1857]]). * [[19 Oktober]] – [[Reenen J. van Reenen]], ’n [[Afrikaans]]e [[skrywer]] en besproeiings-ingenieur (* [[1884]]). * [[22 Oktober]] – [[Edward Carson]], Ierse politikus, advokaat en regter (* [[1854]]). * [[25 November]] – [[Lidj Josua van Ethiopië|Lidj Josua]], keiser van [[Ethiopië]] (1913-1916) * [[13 Desember]] – [[Victor Grignard]], Franse fisikus en Nobelpryswenner (* [[1871]]). * [[24 Desember]] – [[Alban Berg]], [[Oostenryk]]se komponis van die Tweede Weense Skool (* [[1885]]) [[Kategorie:1935| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] bbjbayw7mcxhzohzfu7gu1l8nhpvum7 0 2334 2916811 2819136 2026-07-10T05:38:03Z Oesjaar 7467 /* Sterftes */ Verbeter 2916811 wikitext text/x-wiki {{JulieKalender}} '''7 Julie''' is die 188ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (189ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 177 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1136]] – [[Pous Innocentius]] publiseer die bul ''Ex commisso nobis''. Die dokument bevat die eerste verwysing na die [[Poolse]] taal. * [[1148]] – [[Pous Eugenius III]] hou ’n sinode in Cremona. * [[1294]] – [[Pous Celestinus V]] volg [[Pous Nicolaas IV]] op. * [[1438]] – Koning Karel VII van [[Frankryk]] beperk die regte van die [[pous]] oor sy gebied (Die pragmatiese sanksies van Bourges). * [[1456]] – [[Johanna van Arkel]] word onskuldig bevind deur [[Pous Callixtus III]] meer as 20 jaar na haar dood op die brandstapel. * [[1745]] – [[Pous Benedictus XIV]] verklaar Pacificus van Ceredano salig. * [[1770]] – Slag van Çesme: Die [[Russiese Vloot]] verslaan die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse Vloot]]. * [[1807]] – Verdrag van Tilsit geteken tussen [[Frankryk]] en [[Rusland]]. * [[1846]] – [[Kommodoor]] John Drake Sloat beset [[Monterey, Kalifornië|Monterey]] en Yerba Buena, en begin daarmee die [[VSA]] se anneksering van [[Kalifornië]] tydens die oorlog met [[Meksiko]]. * [[1898]] – Die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] annekseer [[Hawaii]]. * [[1912]] – [[Rudolph Lewis]] wen [[Suid-Afrika]] se eerste [[fietsry]] goue medalje tydens die [[Olimpiese Somerspele 1912]] in [[Stockholm]]. * [[1935]] – [[Albino Luciani]] (later [[Pous Johannes Paulus I]]) word priester. * [[1937]] – Die Marco Polo-brugvoorval lui die begin van die [[Tweede Chinees-Japannese Oorlog]] in. * [[1946]] – Moeder Frances Xavier Cabrini word die eerste [[Amerikaner]] wat heilig verklaar word deur die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1969]] – [[Frans]] word gelyk gestel met [[Engels]] in die hele [[Kanada|Kanadese]] nasionale regering. * [[1978]] – Die [[Salomonseilande]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[1985]] – [[Boris Becker]], die eerste [[Duitsland|Duitser]] en op 17 die jongste speler ooit, word die mansenkelspeltenniskampioen op [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]], deur [[Suid-Afrika]] se [[Kevin Curren]] in vier stelle te klop. * [[2000]] – [[Kenia]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] (her)stig die [[Oos-Afrikaanse Gemeenskap]]. * [[2005]] – 52 passasiers in [[Londen]] se openbare vervoer sterf in [[Aanvalle in Londen op 7 Julie 2005|’n Islamistiese terreuraanval]]. * [[2025]] – Erin Patterson word skuldig bevind aan drie aanklagte van [[moord]] en een aanklag van poging tot moord in Morwell, [[Victoria (Australië)|Victoria]], [[Australië]], wat internasionaal as die [[Australiese sampioenmoorde van 2023]] bekend sou staan. == Geboortes == * [[1811]] – [[Jan Theodoor van Rijswijck]], Vlaamse skrywer († [[1849]]). * [[1815]] – [[Théodore Hersart de la Villemarqué]], [[Bretons]]e skrywer († [[1895]]). * [[1860]] – [[Gustav Mahler]], [[Oostenryk|Tsjeggies-Oostenrykse]] [[komponis]] en dirigent († [[1911]]). * [[1887]] – [[Marc Chagall]], Franse kunstenaar († [[1985]]). * [[1890]] – [[Albertus van Rhyn]], Suid-Afrikaanse onderwysman, koerantredakteur, politikus en ambassadeur († [[1971]]). * [[1891]] – [[Virginia Rappe]], Amerikaanse aktrise († [[1921]]). * [[1907]] – [[Frederik Burgers|Oom Frikkie Burgers]], Suid-Afrikaanse vermaakkunstenaar, radio- en rolprentpersoonlikheid en orrelis. († [[1967]]). * [[1940]] – [[Ringo Starr]], Britse musikant. * [[1949]] – [[Shelley Duvall]], Amerikaanse aktrise († [[2024]]). * [[1974]] – [[Sharon Laws]], Britse professionele fietsryer († [[2017]]). * [[1981]] − [[Suzaan Heyns]], Suid-Afrikaanse modeontwerper. == Sterftes == * [[574]] – [[Pous Johannes III]], die 61ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[1304]] – [[Pous Benedictus XI]], die 194ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1240]]). * [[1307]] – Koning [[Edward I van Engeland]] (* [[1239]]). * [[1718]] – [[Aleksei Petrowitsj, tsarewitsj van Rusland]] (* [[1690]]). * [[1930]] – [[Sir Arthur Conan Doyle]], Britse skrywer (* [[1859]]). * [[1967]] – [[Vivien Leigh]], Britse aktrise (* [[1913]]). * [[1980]] – [[Johannes Meintjes]], Suid-Afrikaanse kunsskilder en skrywer (* [[1923]]). * [[1983]] – [[Herman Kahn]], Amerikaanse [[futuris]] (* [[1922]]). * [[1984]] – Dame [[Flora Robson]], Engelse aktrise (* [[1902]]). * [[2006]] – [[Syd Barrett]], [[Engelse]] [[sanger]], liedjieskrywer en [[musikant]] wat die rockgroep [[Pink Floyd]] in 1965 gestig het (* [[1946]]). * [[2021]] – [[Cameron Mackenzie]], Suid-Afrikaanse [[politikus]] en parlementslid van die [[Demokratiese Alliansie|DA]] (* [[1960]]). * 2021 – [[Jovenel Moïse]], president van [[Haïti]] (* [[1968]]). * 2021 – [[Carlos Reutemann]], Argentynse [[Formule Een]]renjaer (* [[1942]]). * [[2024]] – [[Claude Ferragne]], [[Kanadese]] Olimpiese atleet (* [[1952]]). * [[2026]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise (* [[1942]]). == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * Feesdag van die salige Pous Benedictus XI in die Rooms-Katolieke Kerk. {{commonskat|7 July}} [[Kategorie:Julie]] 1tiiy6evdvjz24enbntg5td67e4bvpy 0 2335 2916819 2916662 2026-07-10T05:45:25Z Oesjaar 7467 /* Sterftes */ Verbeter 2916819 wikitext text/x-wiki {{JulieKalender}} '''8 Julie''' is die 189ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (190ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 176 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1153]] – [[Pous Anastasius IV]] volg [[Pous Eugenius III]] op. * [[1184]] – [[Pous Lucius III]] konsekreer die katedraal van [[Bologna]]. * [[1234]] – [[Pous Gregorius IX]] verklaar Sint Dominicus de Guzman heilig. * [[1709]] – [[Groot Nordiese Oorlog]]: In [[Oekraïne]] verslaan [[Pieter I van Rusland]] vir [[Karel XII van Swede]] by [[Poltawa]] en beëindig daarmee [[Swede]] se rol as 'n [[groot moondheid]] in [[Europa]]. * [[1713]] – [[Pous Clemens XI]] verklaar [[Pous Gregorius X]] salig. * [[1839]] – [[Pous Gregorius XVI]] stel Ferdinando Maria Pignatelli, Theat., aartsbiskop van [[Palermo]] aan as kardinaal. * [[1897]] – [[NG gemeente Johannesburg-Oos]] en [[NG gemeente Jeppestown]] stig terselfdertyd af van die [[NG gemeente Johannesburg]]. * [[1933]] – Die eerste [[rugby]]toets tussen die [[Wallabies]] van [[Australië]] en die [[Springbokke]] van [[Suid-Afrika]] word op [[Nuwelandstadion|Nuweland]] in [[Kaapstad]] gespeel. * [[1990]] – Dr. [[Allan Boesak]] bedank uit die NG Sendingkerk ná aantygings van 'n buite-egtelike verhouding. * [[1991]] – Brig. Oupa Gqozo, voorsitter van die Ciskeise staatsraad, stig die African Democratic Movement (ADM). * 1991 – Die minister van buitelandse sake, [[Pik Botha]], onderteken 'n verdrag namens [[Suid-Afrika]] wat die land se kerngeriewe open vir inspeksie deur buitelandse moondhede. * 1991 – Dr. Gerrit Olivier, Suid-Afrikaanse verteenwoordiger in [[Rusland]], open 'n Suid-Afrikaanse belangekantoor in [[Moskou]]. == Geboortes == * [[1621]] – [[Jean de La Fontaine]], [[Frankryk|Franse]] skrywer († [[1695]]). * [[1714]] – [[Pieter van Rheede van Oudtshoorn]], goewerneur van die [[Kaap die Goeie Hoop]] (sterf op see in [[1773]]). * [[1817]] – [[Jan Bantjes]], 'n Voortrekker († [[1887]]). * [[1838]] – [[Ferdinand von Zeppelin]], Duitse uitvinder van die Zeppelin († [[1917]]). * [[1867]] – [[Käthe Kollwitz]], Duitse kunstenares († [[1945]]). * [[1898]] – [[Melville Ruick]], [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur († [[1972]]. * [[1917]] – [[Pamela Brown (aktrise)|Pamela Brown]], [[Engeland|Engelse]] aktrise († [[1975]]). * [[1919]] – [[Walter Scheel]], Wes-Duitse bondspresident († [[2016]]). * [[1924]] – [[Merwe Scholtz]], Afrikaanse letterkundige, taalwetenskaplike, skrywer († [[2005]]). * [[1947]] - Kim Darby, Amerikaanse aktrise. * [[1951]] – [[Anjelica Huston]], Amerikaanse aktrise en digter († 2005). * [[1955]] – [[Lena Endre]], Sweedse aktrise. * [[1958]] – [[Kevin Bacon]], Amerikaanse akteur. * [[1959]] – [[Robert Knepper]], Amerikaanse akteur. * [[1960]] – [[Yann LeCun]], Franse rekenaarwetenskaplike. * [[1968]] – [[Michael Weatherly]], Amerikaanse akteur. * [[1971]] – [[Amanda Peterson]], Amerikaanse aktrise († [[2015]]). * [[1973]] – [[Waleri Zaloezjni]], opperbevelvoerder van die Oekraïnse gewapende magte. * [[1982]] – [[Sophia Bush]], Amerikaanse aktrise. * 1982 – [[Zak Hendrikz]] Suid-Afrikaanse akteur, toneelregisseur en skrywer. * [[1984]] – [[Jackie Nagtegaal]], Suid-Afrikaanse skrywer. * [[1987]] – [[Cintaine Schutte]], Suid-Afrikaanse aktrise. * [[1990]] – [[Kermit Erasmus]], Suid-Afrikaanse sokkerspeler. * [[1998]] – [[Jaden Smith]], Amerikaanse akteur. == Sterftes == * [[810]] - [[Pepyn van Italië|Karloman]], derde seun van [[Karel die Grote]] (* [[777]]). * [[1153]] – [[Pous Eugenius III]], 167ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[1695]] – [[Christiaan Huygens]], [[Nederland]]se [[sterrekundige]], [[wiskundige]] en [[musiek]]teoretikus (* [[1629]]). * [[1859]] – [[Oscar I van Swede]], van 8 Maart 1844 tot met sy dood koning van [[Swede]] en [[Noorweë]] (* [[1799]]). * [[1919]] – [[Johan Andreas dèr Mouw]], Nederlandse digter (* [[1863]]). * [[1957]] – [[C.M. van den Heever]], Afrikaanse skrywer en digter (* [[1902]]). * [[1990]] – [[Hans Faverey]], Nederlandse digter van Surinaamse afkoms (* [[1933]]). * [[1994]] – [[Cora Marie]], Afrikaanse country-sangeres (* [[1953]]). * 1994 – [[Kim Il Sung]], leier van [[Noord-Korea]] (* [[1912]]). * 1994 – [[Dick Sargent]], Amerikaanse akteur (* [[1930]]). * [[1997]] – [[F.A. Venter]], [[Afrikaans]]e skrywer (* [[1916]]). * [[2011]] – [[Betty Ford]], [[Eerste Dame]] van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] (* [[1918]]). * [[2014]] – [[Braam Raubenheimer]], Suid-Afrikaanse politikus en minister van waterwese (* [[1920]]). * [[2020]] – [[Naya Rivera]], Amerikaanse aktrise (* [[1987]]). * 2020 – [[Noloyiso Sandile]], Regent van die koningshuis van die amaRharhabe (* [[1963]]). * [[2022]] – [[Shinzo Abe]], Japannese politikus (* [[1954]]). * 2022 – [[José Eduardo dos Santos]], [[Angola|Angolese]] politikus (* [[1942]]). * 2022 – [[Tony Sirico]], Amerikaanse akteur (* [[1942]]). * [[2026]] – [[Bonnie Tyler]], Walliese sanger-liedjieskrywer (* [[1951]]). * 2026 – [[Dieter Gerhardt]], voormalige kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot (* [[1935]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * Feesdag van [[Pous Adrianus III]] in die Rooms-Katolieke Kerk. * Feesdag van Pous Eugenius III in die Rooms-Katolieke Kerk. {{commonskat|8 July}} [[Kategorie:Julie]] 4003aedjzn23j0cqdsrxz87codyh35y 0 3163 2916719 2911377 2026-07-09T16:33:59Z SpinnerLaserzthe2nd 133814 ([[c:GR|GR]]) [[File:Tino Rangatiratanga Maori sovereignty movement flag.svg]] → [[File:Tino Rangatiratanga Maori Flag.svg]] 2916719 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Nieu-Seeland |volle_naam = <small>''New Zealand'' ([[Engels]])<br />''Aotearoa'' ([[Maori (taal)|Māori]])</small> |algemene_naam = Nieu-Seeland |beeld_vlag = Flag of New Zealand.svg |beeld_wapen = Coat of arms of New Zealand.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = New Zealand (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = ''[[God Defend New Zealand]]''<ref name="Story: National anthems">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/national-anthems/page-1 |title=Page 1. New Zealand’s anthems |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "God verdedig Nieu-Seeland")''</small><br /><center>[[Lêer:God Defend New Zealand instrumental.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<ref name="Story: National anthems" /><br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] (95,4%)<br />[[Maori (taal)|Māori]] (4,0%)<br />Nieu-Seelandse<br />[[gebaretaal]] (0,5%){{smallsup|1}} |hoofstad = [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] {{Koördinate|41|17|S|174|27|O}} |latd = 41 |latm = 17 |latNS = S |longd = 174 |longm = 27 |longEW = O |grootste_stad = [[Auckland]] {{Koördinate|36|50|S|174|44|O}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Cindy Kiro]]<br />[[Christopher Luxon]] |oppervlak_rang = 75^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 270&nbsp;534<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15357770 |title=New Zealand country profile |publisher=[[BBC]] |date=20 November 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |oppervlakmi² = 104&nbsp;454 |persent_water = 2,24 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_skatting = 5&nbsp;256&nbsp;330<ref name="clock">{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/tools/population-clock |title=Population clock |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 120^ste |bevolking_sensus = 4&nbsp;699&nbsp;755<ref name="clock" /> |bevolking_sensus_jaar = 2018 |bevolkingsdigtheid = 19,5 |bevolkingsdigtheidmi² = 50,5 |bevolkingsdigtheidrang = 167^ste |BBP_PPP = $279,183&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=196,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=New Zealand |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |BBP_PPP_rang = 63^ste |BBP_PPP_jaar = 2023 |BBP_PPP_per_kapita = $53&nbsp;809<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 32^ste |BBP = $249,415&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 51^ste |BBP_jaar = 2023 |BBP_per_kapita = $48&nbsp;072<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 23^ste |onafhanklikheidstipe = • Verantwoordelike regering<br />• [[Dominion]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Goedgekeur<br />• ''[[De jure]]'' onafhanklikheid<br />• Huidige [[grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]]<br />[[7 Mei]] [[1856]]<br />[[26 September]] [[1907]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[25 November]] [[1947]]<br />[[10 Desember]] [[1947]]<br />[[13 Desember]] [[1986]] |MOI = {{wins}} 0,937<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |MOI_rang = 13^de |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 30,0<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2022/ |title=Household income and housing-cost statistics: Year ended June 2022 |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |date=23 Maart 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Nieu-Seelandse dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = NZD |land_kode = NZ |tydsone = [[NZST]] |utc_afwyking = [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = [[NZDT]] (September tot April) |utc_afwyking_DST = [[UTC+13:00|+13]] |internet_domein = [[.nz]] |skakelkode = 64 |voetskrif = 1. As huistale: immigrantetale, waaronder [[Afrikaans]] 0,8%. }} '''Nieu-Seeland''' ([[Engels]]: ''New Zealand'', [njuːˈziːlənd], {{Audio|GT New Zealand.ogg|luister}}; [[Maori (taal)|Māori]]: ''Aotearoa'', [aɔˈtɛaɾɔa]) is 'n [[eilandstaat]] in die suidwestelike [[Stille Oseaan]]gebied. Geografies bestaan dié land, wat in 1840 tot [[Britse Ryk|Britse kolonie]] verklaar is en in 1907 'n dominium binne die [[Britse Statebond|Britse Gemenebes van Nasies]] geword het, uit twee hoofeilande en 'n aantal [[Eilande van Nieu-Seeland|kleiner eilande]]. Nieu-Seeland is 'n [[grondwetlike monargie]] met [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] as [[staatshoof]] (verteenwoordig deur die goewerneur-generaal, dame Cindy Kiro) en 'n eenkamerparlement met 121 afgevaardigdes. Saam met die [[Cookeilande]], [[Niue]], die [[Ross-Afhanklikheid]] en [[Tokelau]] vorm dit die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. [[Lêer:New Zealand 23 October 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Nieu-Seeland in 2002]] 'n Algemene Māorinaam vir Nieu-Seeland is '''Aotearoa''',<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/aotearoa |title=AOTEAROA |publisher=An Encyclopaedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> meestal vertaal as ''Land van die Lang Wit Wolk''. Nieu-Seeland staan bekend vir sy isolasie: dié land word deur die [[Tasmansee]], wat ongeveer 2&nbsp;000 kilometer wyd is, van sy noordwestelike buurland [[Australië]] geskei. Die naaste buurlande is [[Nieu-Kaledonië]], [[Fidji]] en [[Tonga]] in die noorde en [[Antarktika]] in die suide. Weens sy afgeleë ligging was Nieu-Seeland – behalwe vir Antarktika – die laaste groot landmassa waar [[mens]]e hulle gevestig het. Nieu-Seeland kan nóg in geografiese nóg in kulturele opsig by 'n bepaalde vasteland gereken word: dié land lê gedeeltelik op die Australiese asook die Pasifiese Plaat en toon sowel ooreenkomste met die hoofsaaklik Europese kultuur van Australië as die [[Polinesië|Polinesiese]] gedeelte van [[Oseanië]]. Die eilandstaat vorm die westelike punt van die [[Polinesiese Driehoek]]. Nieu-Seeland verskil van ander nywerheidslande deur sy ongewone ekonomiese struktuur – die belangrikste sektore is [[Landbou|land-]] en bosbou, [[voedsel]]verwerking en [[toerisme]]. Dikwels word na Nieu-Seeland as 'n "groen eiland" verwys, veral vanweë sy lae bevolkingsdigtheid, sy ongeskonde natuur asook sy veelsydige en – danksy die geïsoleerde ligging – unieke [[Dier|flora]] en [[Plant|fauna]]. Van Nieu-Seeland se byna vyf miljoen inwoners woon rofweg 3,5 miljoen op die [[Noordeiland]] en een miljoen op die [[Suideiland]]. Hierdie eilande is onder die grootstes in die wêreld en die gekombineerde landarea is vergelykbaar met dié van die [[Britse Eilande]] en meer as twee keer so groot soos die [[Wes-Kaap]]. Tesame met Aotearoa, was 'n ander Māorinaam vir Nieu-Seeland '''Niu Tireni''', 'n [[transliterasie]] van die Engelse naam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/tapa-whenua-naming-places/page-1 |title=Page 1. Exploration and naming |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> Ander eilande het veel kleiner bevolkings en dek baie minder landarea. Die belangrikste van hierdie eilande is: * [[Stewart-eiland]] (suid van die Suideiland), die derde grootste eiland volgens landarea met 'n bevolking van sowat 400. * [[Waiheke-eiland]], 'n eiland in [[Auckland]] se Haurakibaai, en met 'n bevolking van sowat 7&nbsp;000 (veel meer in die [[somer]]), die derde digste bewoonde eiland in Nieu-Seeland. * [[Groot Barrière-eiland]], oos van die Haurakibaai. * [[Chathameilande]], 'n afgeleë groep eilande met 'n bevolking van sowat 750. Veral sedert die 1990's het 'n groot aantal [[Suid-Afrika]]anse immigrante hulle in Nieu-Seeland gevestig. Tans is meer as 40&nbsp;000 Nieu-Seelanders in Suid-Afrika gebore, maar ook sowat 18&nbsp;000 [[Verenigde State van Amerika|Amerikaners]] het 'n nuwe tuiste in die Pasifiese eilandstaat gevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history-of-immigration/page-17 |title=Page 17. Multi-cultural New Zealand: 1991 onwards |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Nova Zeelandia by Janssonius(134121958).jpg|duimnael|links|Die westelike kus van ''Nova Zeelandia'' op 'n kaart van 1666]] [[Lêer:Cook new zealand.jpg|duimnael|[[James Cook]] se kaart van Nieu-Seeland in 1769]] ''Aotearoa'' (wat letterlik vertaal as "land van die lang wit wolk") is die huidige Māori-naam vir Nieu-Seeland en word ook gebruik in Nieu-Seelandse Engels. Dit is nie bekend of die Māori voor die aankoms van die Europeërs reeds enige benaming gebruik het wat na die hele land verwys het – oorspronklik is net die Noordeiland ''Aotearoa'' genoem. Op 13 Desember 1642 het [[Abel Tasman]] Nieu-Seeland ontdek en dit – met die veronderstelling dat dit [[Vuurland]], die mees suidelike punt van [[Suid-Amerika]], sou wees – ''State Landt'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |title=European discovery of New Zealand – Abel Tasman |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> In 1645 het [[Nederland]]se [[Kartografie|kartograwe]] die eilande na die provinsie [[Zeeland]] ''Nova Zeelandia'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-3 |title=Tasman’s achievement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Mackay|first=Duncan|year=1986|chapter=The Search For The Southern Land|editor-last=Fraser|editor-first= B|title=The New Zealand Book Of Events|location=Auckland|publisher=Reed Methuen|pages=52–54}}</ref> Hierdie benaming is deur die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]] in 1769 verengels na ''New Zealand''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/perceptions-of-the-landscape/page-2 |title=Page 2. First approaches – the 18th century |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> Die Māori het verskeie tradisionele name vir die twee hoofeilande, insluitend ''Te Ika-a-Māui'' (die vis van Māui) vir die Noordeiland en ''Te Wai Pounamu'' (die water van Greenstone) of ''Te Waka o Aoraki'' (die kano van Aoraki) vir die Suideiland. Vroeë Europese kaarte verwys na die eilande as Noord (Noordeiland), Middel (Suideiland) en Suid (Stewart-eiland / Rakiura).<ref>{{en}} {{cite book|first=Thomas|last=Brunner|url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/BruJour-fig-BruJour_P001a.html |title=The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846–8|publisher=Royal Geographic Society|year=1851}}</ref><ref>{{en}} {{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=New Leinster, New Munster, and New Ulster|first=Donald |last=Paterson|url=https://teara.govt.nz/en/1966/provinces|accessdate=16 Maart 2020|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}}</ref> Sedert 1830 gebruik kaarte die terme Noord en Suid om die twee grootste eilande van mekaar te onderskei en sedert 1907 is dit die aanvaarde norm.<ref name="NZ name">{{en}} {{cite web |first=Malcolm |last=McKinnon |title=Place names – Naming the country and the main islands |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |date=November 2009 |url=https://teara.govt.nz/en/place-names/page-1 |accessdate=16 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110131/https://teara.govt.nz/en/place-names/page-1 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ''New Zealand Geographic Board'' het in 2009 ontdek dat die name van die twee eilande nog nooit geformaliseer was nie,<ref>{{en}} {{cite web|title=Confusion over NZ islands' names|newspaper=[[BBC News]]|date=22 April 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8011846.stm}}</ref> beide die benamings en alternatiewe is in 2013 geformaliseer. Die amptelike name is nou ''North Island'' of ''Te Ika-a-Māui'' vir die Noordeiland en ''South Island'' of ''Te Waipounamu'' vir die Suideiland. Vir albei eilande kan die Engelse óf die Māori-name óf beide name bymekaar gebruik word.<ref>{{en}} {{cite press release|url=https://www.beehive.govt.nz/release/names-nz’s-two-main-islands-formalised|title=Names of NZ’s two main islands formalised|date=10 Oktober 2013|first=Maurice|last=Williamson|publisher=New Zealand Government|accessdate=16 Maart 2020}}</ref> == Geografie == === Ligging === [[Lêer:Orthographic projection centred over the Bounty Islands.png|duimnael|links|'n Ortografiese projeksie met die Bounty-eilande as sy middelpunt]] [[Lêer:Karta NZ Subantarctic islands.PNG|duimnael|Nieu-Seeland en die [[Subantarktiese eilandgroepe van Nieu-Seeland|subantarktiese eilandgroepe]]]] [[Lêer:Territorial waters - New Zealand.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Nieu-Seeland en sy oorsese gebiede]] Nieu-Seeland is suid van die [[ewenaar]] op die [[Suidelike Halfrond]] geleë, en sy eilande vorm afgeleë gebiede in die suidwestelike Stille Oseaan. Gewoonlik word dié land by Oseanië gereken (veral wanneer hierdie geografiese term ook Australië insluit), maar soms volgens 'n meer spesifieke geografiese en kulturele oogpunt ook as 'n deel van Polinesië beskou. Vanweë die kulturele ooreenkomste met Australië word Nieu-Seeland daarnaas ook by dié vasteland gereken. Die Tasmansee, wat deel uitmaak van die Stille Oseaan, lê wes van die hoofeilande en skei Nieu-Seeland van Australië, die mees nabygeleë landmassa 1&nbsp;600 kilometer wes daarvan. Die Antarktiese landmassa lê 3&nbsp;000 kilometer verder suidwaarts. Kleiner lande of oorsese gebiede naby Nieu-Seeland sluit Nieu-Kaledonië, Tonga en Fidji in die noorde in. Nieu-Seeland is dié land wat die verste van [[Sentraal-Europa]] af lê; dele van dié land is op die aardbol net teenoor [[Spanje]] geleë en vorm dus sy antipode. Naas die twee hoofeilande, Noord- en Suideiland, is daar meer as 700 kleiner eilande. Die hoofeilande, waarna dikwels ook as die Nieu-Seelandse vasteland (''Mainland New Zealand'') verwys word, word deur die Cook-seestraat, waarvan die nouste punt maar 23 kilometer wyd is, van mekaar geskei. Baie van die kleiner eilande soos Stewart-eiland, wat dikwels nog by die Nieu-Seelandse ''Mainland'' gereken word, die Great Barrier-eiland en die digbevolkte Waiheke-eiland is binne 'n radius van vyftig kilometer van die hoofeilande se kuslyn af geleë. Net die [[Kermadec-eilande]] 1&nbsp;000 kilometer noord van die Noordeiland, die [[Chathameilande]] (wat 700 kilometer oos van die Noordeiland naby die [[Internasionale datumgrens]] geleë is) en die vyf Sub-Antarktiese eilandgroepe – Auckland, Campbell, Antipodes, Snares en Bounty – meer as 200 kilometer suid van die Suideiland maak nie deel uit van die hoofeilande se [[argipel]] nie. Die Noordeiland is heeltemaal op die Australiese Plaat geleë, terwyl die Suideiland sowel deel uitmaak van die Australiese asook die Pasifiese Plaat. Die twee hoofeilande was gedurende die laaste [[Ystydperk]] nog met mekaar verbind. Net soos Ysland kan hulle derhalwe ook as 'n selfstandige vasteland beskryf word aangesien hulle destyds nog albei op twee plate geleë was. Nieu-Seeland maak amptelik aanspraak op die [[Ross-Afhanklikheid]] in Antarktika wat eweneens 'n reeks kleiner eilande behels; volgens die Antarktiese Ooreenkoms word Nieu-Seeland se aanspraak egter op internasionale vlak nie erken nie. Daarnaas maak [[Tokelau]] as 'n afhanklike gebied deel uit van Nieu-Seeland, terwyl die [[Cookeilande]] en [[Niue]] as selfregerende gebiede op die grondslag van vrye assosiasie met Nieu-Seeland verbind is. Hierdie gebiede maak deel uit van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. Nieu-Seeland se totale oppervlakte beloop 268&nbsp;021 vierkante kilometer; dié land is sodoende ietwat kleiner as [[Italië]] of die [[Filippyne]], maar ietwat groter as die [[Verenigde Koninkryk]]. Terwyl die hoofeilande in oos-westelike rigting maksimaal 450 kilometer wyd is, strek hulle langs hul hoofas in noord-oostelike rigting oor 'n afstand van meer as 1&nbsp;600 kilometer. Die kuslyn het 'n lengte van 15&nbsp;134 kilometer. In vergelyking met sy landmassa het Nieu-Seeland relatief uitgestrekte territoriale waters met 'n oppervlakte van 167&nbsp;653 vierkante kilometer en een van die wêreld se grootste eksklusiewe ekonomiese sones (EES) met 3&nbsp;931&nbsp;136 vierkante kilometer. === Geologie === [[Lêer:Lake Taupo.jpg|duimnael|links|Die Taupomeer op die Noordeiland is in 'n [[kaldera]] geleë wat meer as 20&nbsp;000 jaar gelede tydens die uitbarsting van 'n [[supervulkaan]] gevorm is]] [[Lêer:Zealandia-Continent map en.svg|duimnael|Geologiese kaart van [[Seelandië]]]] [[Lêer:WhakarewarewaPohutuGeyserSign.jpg|duimnael|Die Pohutu-geyser in Whakarewarewa]] Soos die meeste huidige landmassas op die Suidelike Halfrond het ook Nieu-Seeland tot sowat 200 miljoen jaar gelede deel uitgemaak van die prehistoriese [[Gondwana]]-vasteland, 'n reusagtige vasteland op die Suidelike Halfrond wat vanuit die westelike Suid-Amerika oor [[Afrika]] en Australië tot by die westelike Stille-Oseaangebied gestrek het. Dit is nie presies bekend wanneer die huidige Nieu-Seeland homself van die landmassa, wat tans Antarktika vorm, losgewikkel het nie, maar deskundiges reken dat hierdie proses gedurende die [[Kryt (geologie)|Kryt]], rofweg 85 miljoen jaar gelede, of selfs vroeër al aan die gang was – en wel voordat ook Australië van Gondwana losgebreek het. Nieu-Seeland was voortaan 'n geïsoleerde argipel, 2&nbsp;000 kilometer van Australië en 8&nbsp;000 kilometer van [[Chili]] af geleë – 'n gebied waarmee dit gedurende die [[Ystydperk]] via Antarktika nog verbind was. Sommige ooreenkomste ten opsigte van Nieu-Seeland se flora getuig hiervan. Sedert hierdie periode het in Nieu-Seeland 'n flora en fauna ontwikkel wat onafhanklik van dié van ander landmassas was. In geologiese opsig het die eilande 'n rustige periode deurloop waartydens sy bergreekse aan sterk erosie blootgestel en uiteindelik volledig verweer was. Uitgestrekte, laer geleë moerasgebiede het ontstaan wat later tot [[steenkool]]velde omgevorm is. Minder as 30 miljoen jaar gelede het weer 'n onstuimige geologiese periode begin, en dieper liggende gebiede het uit die see begin verrys. Nieu-Seeland se kuslyn het tydens die [[Mioseen]] 'n growwe vorm gekry wat eers in die laaste paar miljoen jare tot sy huidige gestalte ontwikkel het. Baie berge en valleie is selfs later, in die loop van die laaste 100&nbsp;000 jaar, gevorm. Gedurende die Ystydperk was veral die Suideiland sterk [[Gletser|vergletser]]. Tans is Nieu-Seeland op die grenslyn tussen die Australiese en die Pasifiese Plaat geleë. Alhoewel hierdie [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] nie regstreeks teen mekaar skuur nie, oefen hulle nogtans 'n beduidende invloed op die eilandstaat uit. Hul frontale krag laat [[geologiese breuke]] ontstaan wat druk op verskillende gesteentelae uitoefen en die grond steeds verder na bowe skuif. Die tweede krag, wat langs die kante werk, lei tot sogenaamde transform-versteurings wat soms [[aardbewing]]s en [[tsoenami]]s kan veroorsaak. Net soos ander lande, wat langs die grens van die Pasifiese Plaat geleë is, behoort ook Nieu-Seeland tot die Pasifiese [[Ring van Vuur]]. Aardbewings, breuke en [[Vulkaan|vulkaniese]] aktiwiteit is tipiese verskynsels in hierdie gebied, en sommige van die aarde se aktiefste vulkane is in Nieu-Seeland geleë. Hierdie vulkane is beperk tot die Noordeiland en baie van hulle is in die ''Taupo Volcanic Zone'' in die sentrum van die eiland gekonsentreer. Al drie vulkane in die Sentrale Plato is byvoorbeeld nog aktief – die [[stratovulkaan]] Ruapehu het so onlangs as 2007 uitgebars. Die aardkors in die Bay of Plenty-gebied is so dun soos nergens anders in die wêreld nie so dat verskillende soorte geotermiese aktiwiteite soos geysers en warm fonteine hier aangetref kan word. 'n Bekende vulkaan in hierdie gebied is White Island; sy laaste groot uitbarsting was in die jaar 2016. Benewens Taupo is daar nog 29 ander geotermale gebiede in Nieu-Seeland. Hulle is hoofsaaklik op die Noordeiland gekonsentreer, soos byvoorbeeld Northland en Hauraki Plains, maar kom ook op die Suideiland voor. Hier lê die bekende warm fonteine van Hanmer Springs. === Topografie en landskappe === ==== Die Noordeiland ==== {{Hoofartikel|Noordeiland}} [[Lêer:Tongariro Mahuia River n.jpg|duimnael|links|Die Mahuia-rivier in die Tongariro Nasionale Park]] [[Lêer:Ninetymilebeach.jpg|duimnael|''Ninety Mile Beach'']] [[Lêer:Whanganui River.jpg|duimnael|Die Whanganui-rivier]] Die Noordeiland met 'n oppervlakte van 113&nbsp;729 vierkante kilometer is die mees digbevolkte eiland van Nieu-Seeland met meer as 3,6 miljoen inwoners. Hier is sowat driekwart van die totale bevolking en sowat negentig persent van die Māori-bevolking gekonsentreer, en sowel die hoofstad [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] asook die grootste stad in dié land, Auckland, is op hierdie eiland geleë. Auckland lê op 'n landengte wat die Stille Oseaan van die Tasmansee skei en op sy nouste punt minder as twee kilometer wyd is. Aangesien Auckland grotendeels deur water omring word, word na hierdie [[metropool]] dikwels ook as die "Stad van Seile" verwys. Die stadsgebied is tussen twee natuurlike seehawens geleë en behels sowat sestig onaktiewe vulkane. Noord van Auckland se landengte lê die Noord-Aucklandskiereiland wat self uit 'n groot aantal kleiner skiereilande bestaan. Die mees noordelike hiervan is Aupouri. Die skiereiland se weskus word deur lang sandstrande, waaronder die bekende ''Ninety Mile Beach'', en twee groot natuurlike hawens, ''Kaipara Harbour'' en ''Hokianga Harbour'', oorheers. Die Waipoua-woud met sy beduidende kauri-bome lê suid van Hokianga. Die ooskus van Noord-Aucklandskiereiland word deur dramatiese landskappe en talle eilande gekenmerk, alhoewel daar ook 'n aantal natuurlike seehawens voorkom soos dié van Whangarei, die grootste stad op die skiereiland, en Bay of Islands. Die heuwellandskappe in die binneland is as land- en bosbougebiede ontwikkel. Die administratiewe gewes Waikato is suid van Auckland geleë. Die Hakarimata-bergreeks in die ooste van Waikato gaan naby die monding van die Waikatorivier in die Tasmansee in 'n golwende heuwellandskap oor. Die ''Waikato Plains'' oos van die Hakarimata-berge is 'n laagvlakte aan weerskante van die rivier met [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], die vierde grootste agglomerasie in dié land, as sy beduidendste nedersetting. Die grotendeels beboste Kaimai- en Mamaku-bergreekse in die ooste skei die gewes van die gebied rondom die Bay of Plenty. Die bekende Coromandel-skiereiland is in die noorde van die baai geleë. Dit word deur die Coromandel-bergreeks met 'n maksimale hoogte van 900 meter oorheers, waarvan die Great-Barrier-eiland 'n noordelike uitloper is. Die Sentrale Plato met sy vulkane [[Ngauruhoe]], Tongariro en Ruapehu vorm die hartland van die Noordeiland. Die vulkane is deur [[Unesco]] as die eerste gekombineerde [[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]]- en wêreldnatuurgebied aangewys en maak deel uit van die Nasionale Tongariro-park.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/421 |title=Tongariro National Park |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415022457/https://whc.unesco.org/en/list/421/ |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ruapehu is met 2&nbsp;797 meter die hoogste piek op die eiland. Die Taupomeer net noord van Ruapehu, die grootste in Nieu-Seeland, is in die geografiese sentrum van die Noordeiland geleë. Die uitgestrekte bosgebiede Kaingaroa Forest en Nasionale Te-Urewera-park oos van die meer oorheers die gebied tot by die ooskus. Hierdie streek met sy ongerepte berglandskappe is yl bevolk. Die Hikurangi, 'n berg in die Ruakumara-reeks naby die East Cape, is die hoogste piek met 1&nbsp;754 meter. Die weste van die Sentrale Hoogplato is 'n gebied van beboste heuwellandskappe waardeur die Whanganui-rivier en sy talryke takriviere vloei. Die Nasionale Whanganui-park lê in die sentrum van hierdie landskap. Wes hiervan sluit die gewes Taranaki, wat tot in die Tasmansee strek, by die heuwelland aan. Die gelyknamige vrystaande vulkaan troon met sy hoogte van 2&nbsp;518 meter oor die gewes. Rondom die vulkaan strek 'n breë [[reënwoud]]gordel wat as deel van die Nasionale Egmont-park beskerming geniet. Die vrugbare gewes is 'n beduidende sentrum van die Nieu-Seelandse melkbedryf. Suid van die Whanganui-streek lê die Manawatu-riviervlakte rondom die riviere Manawatu en Rangitikei, en die Kapiti Coast met die hoofstad Wellington in sy uiterste suide. Hierdie gebied word in die noordooste deur die bergreeks Tararua Range en in die ooste deur die Rimutaka Range begrens. Die Ruahine Range sluit in die noorde by hierdie bergreekse aan. Die Ruahine-berge maak deel uit van 'n groter bergreeks wat langs die ooskus loop. Ook die moerasagtige Wairarapa-vlakte oos van hierdie berge word in die ooste deur 'n bergagtige gebied begrens. Noordwes hiervan lê die Hawke's Bay-streek rondom die gelyknamige baai. Naas die Ruahne- loop ook die Kaweka-bergreeks deur hierdie streek, terwyl die res daarvan deur golwende heuwellandskappe en die Wairoa-riviergebied in die noorde en die vrugbare Heretaunga-vlakte in die suide beslaan word. Noord hiervan lê die gebied rondom Gisborne wat deel uitmaak van Eastland (dikwels ook East Cape genoem). ==== Die Suideiland ==== {{Hoofartikel|Suideiland}} [[Lêer:Mt Cook, NZ.jpg|duimnael|[[Mount Cook|Aoraki/Mount Cook]] in die Suid-Alpe]] Die Suideiland se oppervlakte is met 150&nbsp;437 vierkante kilometer effens groter as dié van sy noordelike eweknie met 'n bevolking van sowat een miljoen. Die Māori-naam vir die eiland is Te Wahipounamo (letterlik "Plek van die Jadesteen"). Die eiland word oorheers deur die [[Nieu-Seelandse Alpe]] of Suid-Alpe wat langs sy weskus loop. Hierdie bergreeks is die hoogste in [[Australasië]] en Oseanië. Sy hoogste pieke is [[Mount Cook]] of Aoraki (3&nbsp;724 meter) en [[Mount Tasman]] (3&nbsp;497 meter). Hierdie bergpieke is slegs twee van altesaam 17 pieke wat meer as 3&nbsp;000 meter bo seevlak rys. Sowel die mees noordelike asook die mees suidelike gebiede van die Suideiland bestaan uit laer bergreekse waarvan sommige pieke hoogtes van meer as 1&nbsp;000 meter bereik. Die West Coast-streek, 'n smal landstrook tussen die Suid-Alpe en die Tasmansee behoort tot die natstes op aarde, en sodoende loop sommige Suid-Alpegletsers, soos die Fox- en die Franz-Josef-gletser, deur alle klimaatsones tot by die reënwoudgebiede naby die kus. Die uiterste suidweste word deur indrukwekkende fjordlandskappe gekenmerk wat hier ''sounds'' genoem word. Groot dele van die suidweste word as nasionale parke beskerm en vorm gemeenskaplik die Te Wahipounamu-wêrelderfenisgebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/551 |title=Te Wahipounamu – South West New Zealand |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509025400/https://whc.unesco.org/en/list/551/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Canterbury Plains, 'n groot alluviale vlakte wat uiters geskik is vir landboudoeleindes soos veeteelt, is oos van die Suid-Alpe geleë. === Klimaat === [[Lêer:Morning view, Wanaka.jpg|duimnael|'n Uitsig vanaf Lakeside Road, Roys Bay, Wanaka in die oggend]] [[Lêer:Satellite image of South Island New Zealand.jpg|duimnael|'n [[Satellietfoto]], wat in Junie 2006 geneem is, toon [[sneeu]] op die Suideiland]] Die 45ste suidelike breedtegraad loop deur die Suideiland sodat Nieu-Seeland halfpad tussen die ewenaar en die [[Suidpool]] geleë is. Nieu-Seeland het danksy sy ligging in die gematigde klimaatsone van die Suidelike Halfrond 'n relatief milde klimaat wat in baie opsigte as Mediterreens beskryf kan word. Daar is verskillende kleiner klimaatsones wat van subtropies in die noorde tot gematig in die suide strek, maar ook van 'n baie nat klimaat in die weste tot by die droë klimaatsone in die ooste wissel. Sentraal-Otago kan selfs as 'n [[woestyn]]agtige ariede gebied beskryf word, terwyl in die gebied noord van Auckland vrugte soos [[lemoen]]e en [[pomelo]]s floreer. Lang, warm somers is kenmerkend vir albei hoofeilande sodat [[sitrus]]vrugte en [[Arecaceae|palms]] ook op die Suideiland voorkom. In die vlaktes van die Noordeiland wissel die gemiddelde temperature tussen sowat 15&nbsp;°C in die [[winter]] en 25&nbsp;°C in die somer. Temperature op die Suideiland is 5 tot 10&nbsp;°C laer. Die hoogste temperatuur, wat ooit amptelik in Nieu-Seeland aangeteken is, was 42,4&nbsp;°C in Februarie 1973 in sowel Rangiora asook [[Christchurch]]. In Junie 1995 is die laagste temperatuur ooit in dié land in Ophir (Central Otago) met -21,6&nbsp;°C aangeteken. Die groot massas water, wat hoofsaaklik van die Tasmansee af in die [[atmosfeer]] verdamp en wolke vorm, val teen die berge op die Suideiland as [[reën]]. Die gemiddelde jaarlikse neerslag aan die Suideiland se weskus is sowat 7&nbsp;000 millimeter, terwyl die oostelike kant al merkbaar droër is. In sy geheel kan Nieu-Seeland se klimaat vanweë die groot watermassas rondom die eilandgroep as grotendeels maritiem beskryf word, behalwe vir die gebiede wat oos van die hoë bergreekse geleë is soos byvoorbeeld die Mackenzie-bekken en Central Otago op die Suideiland of die Rangipo-woestyn op die Noordeiland wat almal deur 'n kontinentale klimaat gekenmerk word. Hier styg die kwik in die somermaande dikwels bo 30&nbsp;°C, terwyl sneeuvalle gedurende die winter gereeld voorkom. {| border=0 cellspacing="2" cellpadding="2" style="float:left;margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em" | colspan=4 align="center" bgcolor="#b5b5b5" | '''Temperatuur'''<br /><small>Gemiddeldes in&nbsp;°C</small> | align="center" bgcolor="#b5b5b5" valign="top" | '''Stad''' | colspan=4 align="center" bgcolor="#b5b5b5" | '''Reënval'''<br /><small>Gemiddeldes in&nbsp;mm</small> |- | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Jan.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Apr.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Julie&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Okt.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Jan.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Apr.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Julie&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Okt.&nbsp; |- | align="center" | 20 | align="center" | 16 | align="center" | 11 | align="center" | 15 | align="center" | [[Auckland]] | align="center" | 79 | align="center" | 103 | align="center" | 141 | align="center" | 89 |- | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 17 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 6 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | &nbsp;[[Christchurch]]&nbsp; | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 46 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 53 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 68 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 44 |- | align="center" | 16 | align="center" | 12 | align="center" | 6 | align="center" | 11 | align="center" | [[Dunedin]] | align="center" | 74 | align="center" | 74 | align="center" | 56 | align="center" | 58 |- | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 19 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 14 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 8 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | &nbsp;[[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]&nbsp; | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 78 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 107 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 142 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 99 |} {{clear}} === Roaring Forties === [[Lêer:Harbour entrance and Pencarrow Head.jpg|duimnael|links|Cook-seestraat – die ingang tot Wellington-hawe en Pencarrow Head]] [[Lêer:Turbid Waters Surround New Zealand.jpg|duimnael|Onstuimige see rondom Nieu-Seeland]] Nieu-Seeland is in sy geheel in die [[Roaring Forties]] geleë, 'n sone met sterk waaiende winde tussen die 40ste en 50ste [[Breedtegraad|breedtegrade]]. Hierdie sterk lugstrominge, wat in 'n ooswaartse rigting beweeg, word veroorsaak deur die kombinasie van drie faktore – die suidwaartse verskuiwing van lugmassas vanuit die ewenaar na die Suidpool, die aarde se rotasie om sy eie as en die gebrek van groter landmassa's in die betrokke sone wat as windbrekers sou kon dien. So waai hulle oor betreklik klein gebiede – die uiterste suide van Suid-Amerika, 'n deel van die Australiese eiland [[Tasmanië]] en uiteindelik Nieu-Seeland. 'n Foto van Nieu-Seeland, wat in April 2011 deur die multinasionale wetenskaplike [[Nasa]]-satelliet ''Aqua'' geneem is (regs), toon die vloei van [[sediment]] in die Stille Oseaan rondom Nieu-Seeland. Die groot volume daarvan dui op harde winde en onstuimige see. Die Cook-seestraat, die smal strook water wat die Noord- en Suideiland van mekaar skei, word onder die onstuimigste seegebiede ter wêreld gereken. Sterk westelike winde tref die eilande in die weste waar bergreekse 'n natuurlike versperring vorm. Die Cook-seestraat is die enigste opening vir die winde en word deur die tregter-effek in 'n soort windtonnel omgevorm wat tot baie hoë windsnelhede lei en gevare vir lug- en seevaart kan inhou. Magtige branders en [[tornado]]'s kom eweneens voor. Sterk winde sweep die seewater hier op in hoë golwe wat die kusgebiede erodeer. Sy ligging maak ook van Nieu-Seeland hoofstad Wellington 'n taamlik winderige plek. Op 'n gemiddeld van 173 dae per jaar waai hier winde met snelhede van meer as 60&nbsp;km per uur, in buie selfs 140&nbsp;km per uur. Die hoogste windsnelheid, wat ooit gemeet is, was 248&nbsp;km per uur op Wellington se hoogste heuwelpiek, Hawkins Hill (op 495&nbsp;m bo seevlak) op 6 November 1959 en 4 Julie 1962. Die sterkste buie ooit het op 18 April 1970 op Mt John in Canterbury gewaai – met 250&nbsp;km per uur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/weather/page-1 |title=Page 1. Factors determining weather |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Erick Brenstrum |accessdate=27 November 2023}}</ref> == Flora en fauna == Die unieke plante- en dierewêreld van Nieu-Seeland het as gevolg van die eilandgroep se geografiese afsondering oor 'n lang tydperk onafhanklik van dié van ander gebiede ontwikkel. Sy inheemse flora en fauna toon groot ooreenkomste met dié van Nieu-Kaledonië en [[Lord Howe-eiland]]. === Flora === [[Lêer:Silver-fern.jpg|duimnael|links|Die [[silwervaring]] (''Alsophila dealbata'') is 'n nasionale simbool van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Kauri trees in Trounson park.jpg|duimnael|Die boomkruine van twee kauribome]] [[Lêer:PohutukawaCornwallis.jpg|duimnael|Pōhutukawa-bome]] Sowat 85 persent van alle Nieu-Seelandse plantspesies is [[endemies]]. Voor die aankoms van die eerste Māori-setlaars was nog sowat 80 persent van dié land bebos, tog het ontbossing die aandeel inheemse bosse oor die eeue tot slegs 24 persent van die totale oppervlakte laat krimp. Hiervan is 77 persent tot beskermde bosgebiede verklaar. Op sowat vyf persent van die oppervlakte van Nieu-Seeland het die plaaslike bosboubedryf vinnig groeiende [[uitheems]]e boomsoorte soos radiatadenne (''Pinus radiata'') en [[Rooihoutboom|Kaliforniese rooihout]] (''Sequoia sempervirens'') begin aanplant. Belangrike inheemse woudsoorte sluit naaldbosse soos geelhoute (''Podocarpaceae'') of Nieu-Seelandse kauribome (''Agathis australis'') en loofbosse wat hoofsaaklik uit beukebome (''Nothofagus'') bestaan. Die meeste Nieu-Seelandse boomsoorte is immergroen. Veral die naaldbosse word gekenmerk deur epifiete soos Noordeiland-ysterhout (''Metrosideros robusta''), maar ook 'n klein aantal hemiparasiete wat op beukebome voorkom en verwant is met mistels in die [[Noordelike Halfrond]]. Die kauriboom se natuurlike habitat het oorspronklik tot by die Suideiland gestrek, maar is nou beperk tot die Noordeiland se Northland-streek; verwante boomsoorte kom tans nog in [[Nieu-Guinee]], Fidji, Nieu-Kaledonië, [[Maleisië]] en [[Indonesië]] voor. Die Nieu-Seelandse kauribosse is grotendeels deur setlaars afgekap – kaurihout was omstreeks 1800 nog die belangrikste uitvoergoed wat in die internasionale skeepsboubedryf baie gewild was. Kauribome was uiteraard geskik vir die vervaardiging van skeepsmaste, terwyl die hars van kauribome as basiese bestanddeel vir stadig-drogende lak en [[terpentyn]] gebruik is. In 1862 is vir een ton kaurigom $600 betaal en die stadig groeiende kauribosse was binne enkele dekades byna uitgeroei. Benede die digte wouddak kom 'n groot aantal varings voor wat meestal endemies is. Die mees beïndrukkende spesies is boomvarings (''Cyatheales'') wat hoogtes van meer as tien meter kan bereik. Die mees bekende varingsoort is pongas of [[silwervaring]]s, die nieamptelike nasionale plant van Nieu-Seeland. Daarnaas het ook verskillende palmsoorte soos byvoorbeeld nikau-palms (''Rhopalostylis sapida'') in Nieu-Seeland ontwikkel. Ander opvallende boomsoorte sluit die pōhutukawa (''Metrosideros excelsa''), Suideiland-ysterhout (''Metrosideros umbellata'') en die sogenaamde cabbage tree (''Cordyline australis'') in. Sowat tien persent van Nieu-Seeland se oppervlakte is met inheemse oopveld-flora bedek, waaronder tussockgras, bos- en heidevelde. Groot dele van die inheemse flora (sowat 'n derde van die totale oppervlakte van Nieu-Seeland) is tot natuurbewaringsgebiede verklaar, waaronder uitgestrekte nasionale parke en sogenaamde ''Forest Parks''. === Fauna === [[Lêer:Moa.jpg|duimnael|links|upright|'n Gerekonstrueerde moa in die Auckland-museum]] [[Lêer:Male Kea Milford sound.jpg|duimnael|'n Manlike kea-papegaai]] [[Lêer:Kiwi hg.jpg|duimnael|'n Kiwi met eiers in die Kauri-museum (Matakohe, Noordeiland)]] Vanweë sy afgeleë ligging het Nieu-Seeland sy eie unieke ekostelsel ontwikkel. Kenmerkend vir die tydperk voor die Polinesiese kolonisasie was die gebrek aan landsoogdiere, met uitsondering van drie vlermuisspesies (twee spesies van Nieu-Seeland-vlermuise en ''Chalinolobus tuberculatus''). Baie van die ekologiese nisse, waarin gewoonlik [[soogdiere]] sou leef, is in Nieu-Seeland deur [[voëls]] beset. Nievlieënde voëlspesies het 'n buitengewoon belangrike rol op die eilandgroep gespeel, waaronder die kakapo (''Strigops habroptilus''), die kiwi (''Apterygidae''), die takahe (''Porphyrio mantelli''), die weka (''Gallirallus australis'') en die uitgestorwe moa (''Dinornithiformes''). Die kakapo (sy Māori-naam beteken "nag-papegaai") is die seldaamste en ook enigste nievlieënde papegaaiesoort ter wêreld. Moas het sowat vyftien miljoen jaar lank in Nieu-Seeland voorgekom en daar was 25 verskillende soorte wat van kleiner voëls (wat omtrent so groot soos 'n [[kalkoen]] was) tot die ''Dinornis maximus'' met 'n grootte van drie meter gestrek het. Die moas se dieet het hoofsaaklik uit gras, blare en vrugte bestaan. Daar word aangeneem dat die Moriori, setlaars wat hulle gedurende een van die vroeë immigrasiegolwe in Nieu-Seeland gevestig het, die moas uitgeroei het – sowel hul vleis asook hul eiers was baie gewild. Toe die voëls reeds van uitsterwing bedreig was, is die laaste diere met vuur gejaag. 'n Groot aantal moa-geraamtes is in moerasgebiede ontdek. Die inheemse voëlspesies is oorspronklik deur roofvoëls gejaag, waarvan die grootste, die Haastarend (''Harpagornis moorei''), deur 'n vlerkwydte van tot by drie meter en 'n gewig van maksimaal veertien kilogram gekenmerk was. Sommige nievlieënde voëlspesies kom tans nog net in roofdiervrye omgewings soos die eilande langs die Nieu-Seelandse kus voor. Inheemse papegaaispesies soos die kea (''Nestor notabilis'') – wat slegs op die Suideiland en hier in die Suidelike Alpegebied voorkom – en die kaka (''Nestor meriodionalis'') het minder moeilikhede ondervind. Daarnaas word die Nieu-Seelandse voëlwêreld deur 'n groot verskeidenheid trekvoëls gekenmerk wat oor lang afstande oor die Stille Oseane beweeg om 'n deel van die jaar in Nieu-Seeland deur te bring, soos byvoorbeeld die Westland-bassiaan (''Procellaria westlandica''). Ook koningmalmokke (''[[Diomedea epomophora]]'') en Australiese malgasse (''Morus serrator'') broei op die eilandgroep. Die kusgebiede is die habitats van [[pikkewyn]]soorte soos Fiordlandpikkewyne (''Eudyptes pachyrhynchus''), geeloogpikkewyne (''Megadyptes antipodes'') en [[kleinpikkewyn]]e (''Eudyptula minor'') asook seesoogdiere soos Nieu-Seelandse seebere (''Arctocephalus forsteri''), [[suidelike seeolifant]]e (''Mirounga'') en Nieu-Seelandse seeleeus (''Phocarctos hookeri''). Langs die kus word dolfyne en walvisse aangetref, waaronder die seldsame klein Hector-dolfyn (''Cephalorhynchus hectori''). Daar word gevrees dat hierdie spesies binne tien generasies moontlik sal uitsterf. Nieu-Seeland is ook die tuiste van tuataras (brugakkedisse, ''Sphenodon punctatus''), 'n ou reptielspesie, en die weta (''Anostostomatidae''), 'n insek wat 'n maksimale lengte van tien sentimeter kan bereik. Die eilandgroep is een van min gebiede op aarde waar geen [[slang]]e voorkom nie. Die aankoms van die eerste Māori- en later ook Europese setlaars het gepaard gegaan met soms rampspoedige ingrepe op die natuur. Die uitbreiding van uitheemse diere wat met opset of per ongeluk saamgebring is (''Neozoës'' of indringerspesies), veral [[rot]]te, maar ook huishonde, [[huiskat]]te, [[ystervark]]e, [[hermelyn]]e en ander [[Wesel (dier)|weselspesies]] asook die Australiese voskoesoe het tot die grootskaalse uitsterwing van inheemse dierspesies gelei. Die Nieu-Seelandse regering het verskeie maatreëls ingestel om endemiese spesies, wat deur ingevoerde diere bedreig word, veral voëls, van uitsterwing te red. Die uitbreiding van katte word byvoorbeeld deur middel van [[kastrasie]] beperk. Nieu-Seeland is 'n wêreldleier in die uitroeiing van ingevoerde dierspesies en het begin om kleiner eilande langs die kus weer in hul oorspronklike toestand voor die kolonisasie te bring en inheemse spesies te hervestig. Die projek sal in sy tweede fase ook na die twee hoofeilande uitgebrei word. == Geskiedenis == === Polinesiese ontdekkers === [[Lêer:OtagoMuseumWaka.jpg|duimnael|links|'n ''Waka'' (kanoe) in die Otago-museum, [[Dunedin]]]] [[Lêer:Polynesian Migration.svg|duimnael|Die eerste Māori-setlaars het vanuit die oostelike Polinesiese eilandgroepe na Nieu-Seeland geseil. Hierdie volksplanting in 'n voorheen onbewoonde gebied was die laaste in 'n lang reeks migrasies in die suidelike Stille Oseaan]] Nieu-Seeland was baie duisende jare lank 'n soort [[tuin van Eden]] sonder [[Adam en Eva]] – 'n ongerepte paradys waar diere en plante meestal vreedsaam naas mekaar bestaan het. Die meeste inheemse spesies was nooit genoodsaak om 'n oorlewingsstryd teen mededingers te voer nie, sodoende het hulle ook geen natuurlike afweermiddels soos dorings of gif ontwikkel nie. Die eilande se flora en fauna was dus al hoe kwesbaarder vir uitheemse indringerspesies. Mense het hulle eers relatief laat hier gevestig – Nieu-Seeland het die mees suidelike eilandgroep in 'n uitgestrekte seegebied gevorm wat deur Polinesiërs oor die eeue heen gekoloniseer is. Hul lewensruimte was die grootste van alle volke en het oor sestig lengte- en breedtegrade in die wêreld se grootste waterliggaam, die Stille Oseaan, gestrek. Nogtans was die bewoonbare gebied beperk tot die talle groter en kleiner eilande – argipels wat dikwels ver van mekaar geleë en oor die hele suidelike Stille Oseaan versprei was. Elkeen van die eilande kon maar 'n beperkte bevolking onderhou, en so was groter groepe mense steeds weer genoodsaak om 'n nuwe heenkome op ander, verderaf geleë eilande te vind. Met hul bote – groot uitlêerbote of katamarans waarvoor twee kanoes (''waka'') aanmekaargebind is en seile wat uit plantvesels gevleg is – het die Polinesiërs die wydtes van die Stille Oseaan bevaar lank voordat Europeërs dit ontdek het. Hulle het die sterre, seestromings, wind en wolke gebruik om te navigeer en hulle op eilandgroepe soos [[Samoa]], Tonga en [[Tahiti]] gevestig. Van hier het hulle op hul ontdekkingsvaarte verderaf geleë argipels soos die [[Hawaii]]-eilande in die noorde, die [[Paaseiland]] in die ooste en uiteindelik ook Aotearoa of Nieu-Seeland in die suidweste bereik. Die Polinesiese belangstelling in Nieu-Seeland is volgens een oorlewering, wat sy oorsprong egter nie in Nieu-Seeland self het nie, reeds in die [[Middeleeue]] deur reisberigte van Kupe, 'n stamhoof van die eiland Raiatea naby Tahiti, gewek. Ná 'n lang seereis het hy op 'n onbekende eiland in die suide afgekom wat volgens hom slegs deur reusagtige voëls bewoon is, terwyl hy geen menslike bewoners aangetref het nie. Nege generasies later – die Polinesiese tydrekening het op die telling van generasies gebaseer, volgens Europese geskiedkundiges omstreeks 1150 – het 'n groot boot met mans en vroue onder die bevel van stamhoof Toi van Raiatea die lang en gevaarlike seereis na die eiland in die suide aangedurf. Die Polinesiërs het met hul groot uitlêerboot 'n suidwestelike koers ingeslaan, en hul reusagtige driehoekseil na die noordoostelike passaatwind gehang. Ná sowat tweeduisend kilometer se seiltog was hulle kosvoorrade van vrugte en kokosneute al byna uitgeput toe hulle 'n magtige kumuluswolk waargeneem het – die voorbode van land. Volgens meer onlangse navorsing het die eerste setlaars tussen 1250 en 1350 aangekom. === Die Māori === [[Lêer:Kumara.jpg|duimnael|links|'n Kūmara of patat, 'n stapelvoedsel van die Māori]] [[Lêer:Young Maori man dancing.jpg|duimnael|upright|'n Jong Māori-danser]] [[Lêer:Maori clothing, reconstruction, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|duimnael|upright|Tradisionele Māori-kleredrag in die Otago-museum, Dunedin]] Die Māori was van groot statuur, meestal kragtig, van helder- tot donkerbruin velkleur met swart, effens gekrulde hare, donkerbruin oë en gesonde tande. Albei geslagte was gewoonlik getatoeër – mans het hulle gesig, heupe en dybene só versier, vroue hul lippe, kin en soms ook hul taille en voorhoof. Die Māori het – net soos ander Polinesiërs – 'n aanleg vir [[kuns]] en beoefen van [[musiek]] en [[dans]] gehad. Alhoewel hulle geen skrif ontwikkel het nie, is hul oorlewerings steeds mondeling oorgedra en oor baie generasies bewaar. [[Metaal]]werktuie was nie in gebruik nie; hul vernaamste materiale vir die vervaardiging van gebruiksvoorwerpe en wapens was klippe, hout, mossels of bene van diere. Die Māori-samelewing het uit stamgemeenskappe bestaan waarin die naasbestaan deur strenge ''[[tapu]]'s'' gereël is. Behalwe vir stamhoofde, wat soms met twee vroue saamgeleef het, het die Māori 'n monogame leefstyl toegepas. Persoonlike besittings was gewoonlik beperk; die individu was steeds ondergeskik aan belange van die stamgemeenskap. Skade wat aan die stamgemeenskap berokken is, moes deur elke stamlid gewraak word. ''Utu'' – boete, versoening of wraak – was 'n vaste wet waaraan geen stamlid ontglip het nie. Die oortreding van reëls was verbonde aan die verlies van ''[[mana]]'' – eer, waardigheid en status. Gedurende die 12de en 13de eeu was daar nog nou betrekkinge tussen Aotearoa en die Tahiti-eilande, die laaste groot vloot van Polinesiese setlaars het omstreeks 1350 na die suidelike eilande geseil. Aotearoa was dan ook die laaste beduidende eiland wat deur Polinesiese seevaarders ontdek en bevolk is – om (naas Hawaii) die enigste Polinesiese argipel buite die trope te word. Sommige suidelike landskapsvorme soos vulkaniese bergreekse was vertroud aan die setlaars, maar die koel winters en snerpende koue van die Nieu-Seelandse winter, die "tyd van kort dae", was 'n ongekende ervaring, net soos die sneeu wat sommige vulkaniese bergpieke ook nog gedurende die somer bedek het, of die gletsertonge van die Suideiland. Soms word die Māori as die "[[Wikings]] van die Sonsopgang" beskryf – 'n verwysing na sekere kulturele en maatskaplike ooreenkomste wat hulle met dié [[Skandinawië|Skandinawiese]] beskawing deel. So het albei samelewings uit drie stande bestaan: 'n adellike klas wat die families van stamhoofde en die ''tohungas'' of priesters, sieners, toweraars en bewaarders van mondelinge oorlewerings ingesluit het; krygers, ambagsmanne en jagters met hul gesinne as die tweede of middelklas; en 'n lae kaste van slawe, meestal krygsgevangenes wat gedurende een van die tallose stamoorloë geneem is. 'n Tweede gemeenskaplike kenmerk was die Māori se naturreligie met 'n pantheon van godhede wat nie altyd gunstig gesind was nie – so is 'n groot deel van die godsdienstige lewe aan die lees van voortekens van die komende tyd gewy. En net soos die Wikings het die Māori hulle as geesdriftige seevaarders, ontdekkers en veroweraars bekwaam. Die Māori het in Nieu-Seeland geleidelik 'n inheemse mitologie ontwikkel waarvolgens die Noordeiland deur die halfgod Maui uit die see gevis is, net soos ander Pasifiese eilande. Derhalwe is dit ''Te Ika a Maui'' of "die vis van Maui" genoem. Die langgestrekte Suideiland is aanvanklik as Maui se kanoe beskou, ''Te Waka a Maui''. Toe hulle egter die voorkomste van nefriet – 'n edelsteen waaruit die Māori sierade, gereedskappe en wapens vervaardig het – langs die fjordoewers van die Suideiland ontdek het, is die eiland se naam gewysig na ''Te Wai Pounami'' of "Water van die Groen Steen". Die nuwe tuisland was baie groot in vergelyking met ander eilande in die Stille Oseaan, maar die koel klimaat en die gebrek aan die meeste bekende grondstowwe waarop die Polinesiese beskawing elders kon steun, het die Māori 'n stryd om oorlewing laat voer. Siende dat net twee van die tradisionele Polinesiese groentegewasse – taro en patatte (''Ipomea batata'', in Nieu-Seeland bekend as ''kūmara'') – by plaaslike toestande goed geaard het, moes ander eetbare plante en plantdele soos wortels, blare en sade uitgeken word. Daarnaas het visse en mossels, voëls en voëleiers net soos honde en rotte, wat deur die setlaars saamgebring is, as [[stapelvoedsel]] gedien. Kos is in mandjies geplaas om in die plaaslike warm mineraalpoele in natuurlike stoom gaar gemaak te word, of in 'n eenvoudige oond in die grond (''hāngi'') geplaas waar dit tussen verhitte stene gekook is. Klerasie is – net soos matte, seile, vakkels en lym – van vlasvesels vervaardig, terwyl vir kosbare mantels gewoonlik voëlvere gebruik is. === Europese verkenning === [[Lêer:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|duimnael|links|'n Namaaksel van ''[[HMS Endeavour]]'', die historiese navorsingskip onder bevel van die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]]]] [[Portugese Ryk|Portugese]] en [[Spaanse Ryk|Spanjaarde]] het reeds in die 16de eeu seevaarte na die Stille Oseaan onderneem, maar waarskynlik het geen Europeër voor 1642 Nieu-Seeland met sy eie oë gesien nie. In dié jaar het die Nederlandse ontdekkingsreisiger Abel Tasman (1603–1659) die suidelike Stille Oseaangebied in opdrag van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] met twee skepe verken op soek na 'n suidelike vasteland wat, soos destyds gehoop is, geleenthede vir nuwe handel sou ontsluit. Tasman het Nieu-Seeland op 13 Desember 1642 as eerste bekende Europeër bereik, sowat een maand nadat hy die eiland Tasmanië suid van Australië verken het, maar ná 'n bloedige konfrontasie met Māori in 'n baai in die noordweste van die Suideiland – vier van Tasman se bemanningslede is dood terwyl hulle per boot onderweg was tussen hul skepe en ten minste een Māori deur 'n kartetskoeël getref<ref>{{en}} {{cite book|page=82|title=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772|first=Anne|last=Salmond|publisher=Penguin Books|location=Auckland|isbn=0-670-83298-7}}</ref> – het geen poging onderneem om voet aan wal te sit nie, bevel gegee om die ankers te lig en sy vaart voortgesit. In Nederlands het die baai voortaan as ''Moordenaers Baij'' bekendgestaan (tans Golden Bay).<ref>{{en}} John Reader: ''The Untold History of the Potato''. London: Vintage Books 2009, bl. 247</ref> 'n Nederlandse [[kartograaf]] het aan dié land, wat deur Tasman verken is, kort daarna die naam ''Nieuw Zeeland'' gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand |title=Story: European discovery of New Zealand |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> Meer as 'n eeu later het die Franse verkenner Marc-Joseph Marion du Fresne (1724–1772) en sy bemanning daarin geslaag om vriendskaplike betrekkinge met Māori aan te knoop toe sy skepe aker gegooi het in die Bay of Islands, 'n baai langs die noordoostelike kus van die Noordeiland. In Maart 1772 is bemanningslede deur die plaaslike ''iwi'' (stam) selfs toegelaat om die eerste Europese [[groentetuin]] op Nieu-Seelandse bodem – die eiland Motorua – aan te lê. Europeërs wou nie Nieu-Seeland besoek nie, totdat die Britse James Cook in 1769 byna die hele kuslyn gekarteer het. Na aanleiding van Cook is Nieu-Seeland deur talle Europese en [[Noord-Amerika]]anse walvisjagters en handelskepe besoek. Hulle het kos, metaalgereedskap, wapens en ander goedere vir hout, voedsel, artefakte en water verhandel. === Nieu-Seeland as Australiese buitepos === [[Lêer:Poster australia NZ 1788 1911 shepherd 1923.png|duimnael|Historiese kaart van Australië en Nieu-Seeland, 1788–1911]] Ná die stigting van [[Sydney]] as eerste Europese nedersetting in Australië in 1788 was Nieu-Seeland sowat vyf dekades lank 'n ekonomiese en kulturele buitepos van [[Nieu-Suid-Wallis]]. Ook die meeste setlaars het uit dié Britse kolonie gekom. In die laat 18de eeu was dit veral robbe- en walvisjagters wat gereeld besoeke aan die Nieu-Seelandse eilandgroep gebring het. Teen die begin van die 19de eeu het sommige van hulle Nieu-Seeland hul permanente tuiste gemaak en hier begin boer. Handelsbande, wat oor die hele Stille Oseaan gestrek het, het verseker dat ook eerste Nieu-Seelandse goedere so ver noord as [[China]] uitgevoer is. === Eerste Europese nedersettings === [[Lêer:Flag of the United Tribes of New Zealand.svg|duimnael|links|Die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland]] Die eerste Europese nedersetting is in Kororāreka in die Bay of Islands (Noordeiland) gevestig waar walvisjagters hul kos- en watervoorrade kom aanvul het. Vanaf die 1790's het Māori [[varkvleis]] en [[aartappel]]s vir die ruilhandel met Europeërs begin produseer, en plekke, waar dié handel gewoonlik plaasgevind en enkele Europese handelaars hulle gevestig het, was trekpleisters vir inheemses. Kontakte met Europeërs het toegang tot moderne vuurwapens en ander goedere verskaf wat tot voordeel kon strek in die nimmereindigende stamoorloë. Die Bay of Islands was ook die plek waar Samuel Marsden, 'n kapelaan uit Sydney, in 1814 die eerste Christelike sendingstasie gestig het. Omstreeks 1840 was daar reeds 'n twintigtal sendingstasies in Nieu-Seeland. Sendelinge het hulle nie beperk tot die kerstening van Māori nie, maar het inheemses ook nuwe vaardighede soos lees en skryf en moderne landboupraktyke en beroepe laat aanleer. 'n Ander belangrike prestasie was die verskrifteling van die Māori-taal. Naas Britse Protestante het ook Franse Katolieke vanaf die 1830's met sendingwerk begin. Al het die nuwe godsdiens die belangstelling van Māori gewek, het dit betreklik lank geneem om hulle te bekeer. Vuurwapens het in die 1820's en 1830's nog meer aandag getrek as [[Bybel]]s en die stamoorloë in intensiteit laat toeneem. Die grootste bedreiging was egter siektes wat deur die Europeërs saamgebring is. Om die toenemende geweld onder beheer te bring en die lewens en belange van Britse handelaars te beskerm, maar ook om die groeiende Franse invloed in te perk ([[Frankryk]] was die belangrikste mededinger in die Stille Oseaangebied), is die Britse regering in die 1830's genoodsaak om aktief betrokke te raak in Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-3 |title=Page 3. British sovereignty and settlement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Verdrag van Waitangi === [[Lêer:Busby's residence Treaty House, Waitangi, East.jpg|duimnael|links|Die Verdrag van Waitangi (Māori: ''Tiriti o Waitangi'') is in ''Treaty House'' onderteken, die vroeëre woning van James Busby. Die huis en grond was tot en met 1932 in privaat besit toe dit deur die destydse goewerneur-generaal, burggraaf Bledisloe, gekoop en aan die nasie geskenk is. Die jaarlikse Waitangi-dag-feesvieringe word hier gehou]] [[Lêer:Scottish poster advertising emigration to New Zealand.jpg|duimnael|Plakkate soos dié, wat in 1839 in [[Glasgow]] verskyn het, sou die aandag van voornemende immigrante trek]] In 1833 is James Busby as Britse verteenwoordiger (''British Resident'') benoem en na die Bay of Islands gestuur. Deur sy aanstigting het Māori-hoofde in die noorde in 1834 hul eie vlag aanvaar en in die volgende jaar 'n onafhanklikheidsverklaring onderteken. Sewe jaar ná sy aankoms het William Hobson (1793–1842), Nieu-Seeland sy eerste goewerneur, Māori-hoofde na Waitangi ontbied om daar 'n verdrag met die Britse Kroon te onderteken. Die dokument, wat op 6 Februarie 1840 onderteken is, is vervolgens na ander dele van Nieu-Seeland geneem ter insae van plaaslike hoofde. Uiteindelik is die verdrag, wat in beide Engels en Māori uitgevaardig is, deur meer as 500 Māori-stamhoofde geteken. Volgens die Verdrag van Waitangi het Māori-hoofde sekere uitvoerende bevoegdhede aan die Verenigde Koninkryk oorgedra in ruil vir die reg om as Britse onderdane met alle sodanige regte erken te word, terwyl hul eiendomsregte op hul grond en ander "skatte" eweneens deur die ooreenkoms gewaarborg is. Later het meningsverskille oor die interpretasie van die bepalings, wat uit afwykings tussen die Engelse en die Māori-weergawe van die teks voortgespruit het, die ondersoek en beslegting van beweerde oortredings bemoeilik. Britse gesag oor die Kroonkolonie Nieu-Seeland is formeel geproklameer met die toestemming van Māori-hoofde, alhoewel die Britse aanspraak op die Suideiland aanvanklik op Britse verkenningsvaarte gegrond is. Nog voordat die verdrag onderteken en bekragtig is, het die ''New Zealand Company'' danksy die inisiatief van Edward Gibbon Wakefield (1796–1862), die drywende krag agter Britse kolonisasiepogings en die invloedrykste van alle voorstaanders van stelselmatige Britse emigrasie na Australasië,<ref>{{en}} Denis Judd: ''Empire. The British Imperial Experience from 1765 to the Present''. London: I.B. Tauris 2012, bl. 35</ref> die voortou geneem met die werwing van Britse setlaars wat in Wellington gevestig sou word. In die volgende twee jaar het die kompanjie ook die Britse nedersettings Whanganui, [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] en [[Nieu-Plymouth]] gestig, terwyl twee verdere Britse setlaarstreke, Otago en Canterbury, deur dogtermaatskappye in respektiewelik 1848 en 1850 gevestig is. Auckland op die Noordeiland, die Kroonkolonie se administratiewe setel, het onafhanklik van dié kolonisasieprojekte ontstaan. Teen die middel van die 19de eeu was die grootste deel van die Noordeiland danksy die ondersteuning, wat deur plaaslike Māori-gidse verskaf is, deur Europeërs verken. Ook Nieu-Seeland se eerste Anglikaanse biskop, George Selwyn, het uitgebreide reise deur die kolonie onderneem. Net die bergagtige binneland op die Suideiland was voor die 1860's-goudstormloop min of meer ''terra incognita''. === Selfregering en geskille oor grond === [[Lêer:Pōtatau Te Wherowhero by George French Angas.jpg|duimnael|links|Pōtatau Te Wherowhero, die eerste Māori-koning]] [[Lêer:Newzealandwarsmemorial.jpg|duimnael|'n Monument in Auckland se Oorlogsmuseum ter herdenking van Nieu-Seelanders wat in die oorloë tussen 1845 en 1872 hul lewens verloor het]] [[Lêer:Von Tempsky's death Kennett Watkins.jpg|duimnael|Die dood van [[Gustav van Tempsky]] in die Nieu-Seeland-oorloë, 1868]] Kort voor lank het Britse setlaars in die kolonie verantwoordelike selfregering begin opeis. In 1852 het die Britse Parlement met die Wet op die Nieu-Seelandse Grondwet voorsiening gemaak vir 'n sentrale regering met 'n verkose Huis van Afgevaardigdes en ses provinsiale regerings. Terwyl vervolgens meer uitvoerende bevoegdhede aan die sentrale regering oorgedra is, het Māori-sake steeds binne die eksklusiewe bevoegdheid van die Britse goewerneur – en sodoende die ''Colonial Office'' te [[Londen]] – geval. Gedurende die 1840's het geskille oor grond tussen Māori en Pākehā, soos die blanke setlaars genoem is, tot bloedige onluste gelei, so in 1843 in die latere Marlborough-provinsie se Wairau-vallei. Toe lede van die Hōne Heke in 1845 die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] in Russell op die Noordeiland neergehaal het, het 'n gewapende konflik uitgebreek wat tot in die volgende jaar gewoed het. Geskille oor grond het in dieselfde dekade ook in Wellington en Whanganui betrekkinge tussen Māori en Pākehā vertroebel. Grondverkope aan Europeërs in Taranaki het in die 1850's tot onluste in Māori-geledere gelei. Tot in die laat 1850's het die regering daarin geslaag om deur middel van grondaankope in die vraag van setlaars te voorsien. Aangesien grond in die Māori-samelewing steeds in gemeenskaplike besit was, het inheemse gemeenskappe toenemend krities na grondverkope aan Europeërs begin kyk. Die sogenaamde Māori-koningsbeweging onder leierskap van Wiremu Tāmihana het weens die groeiende weerstand teen grondverkope steeds meer aanklank by inheemses gevind. In 1858 is Pōtatau Te Wherowhero as eerste Māori-koning verkies. Toe Māori in 1860 geweier het om grond aan setlaars te verkoop, het die Europeërs dit as 'n uitdaging vir die Britse koloniale gesag beskou. Die gewapende weerstand, wat inheemses gebied het, is in die volgende vier jare deur goewerneur George Grey hardhandig onderdruk. Enkele Māori het voortgegaan met hul stryd teen setlaars, maar desondanks is alle oorloë oor grond teen 1872 beëindig. Uitgestrekte landerye in besit van stamme, wat as "rebelle" bestempel is, is gekonfiskeer. Voortaan is grondregte van individuele Māori-eienaars formeel erken en sodanige titels deur 'n spesiale hof vir inheemse grondsake, die ''Native Land Court'', beveilig – met die doelwit om grondverkope aan Pākehā te vergemaklik. Ná dekades van oorlogvoering, waarna dikwels as "Kontakoorloë" verwys word, het baie Māori hulle teruggetrek uit gebiede waar hulle in aanraking met Pākehā gekom het om in afgeleë landelike gemeenskappe te gaan woon. Intussen het steeds meer grond in die hande van blanke setlaars beland, waarby verkope gewoonlik deur die ''Native Land Court'' gehanteer is. Vreedsame proteste teen die onteiening van Māori-grondbesitters het in die 1870's voortgeduur, so in die dorp Parihaka waar die profeet Te Whiti-o-Rongomai 'n leidende rol gespeel het. Regeringsmagte het die dorp in 1881 binnegeval in 'n poging om ook dié soort weerstand te breek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-4 |title=History – War, expansion and depression |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Ekonomiese en demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Dunedin and the Otago Peninsula, Otago, New Zealand, 12th. Dec. 2010 - Flickr - PhillipC.jpg|duimnael|links|'n Lugfoto van Dunedin en die Otago-skiereiland. Dunedin was vier dekades lank, tussen die 1860's en 1900, toe dit deur Auckland verbygesteek is, die grootste nedersetting in Nieu-Seeland. Die Universiteit van Otago, gestig in 1869, was die eerste in die jong kolonie]] Terwyl ekonomiese vooruitgang op die Noordeiland deur die oorloë oor grond belemmer is, het die Suideiland danksy die inkomste uit die wolbedryf en goudontginning vorentoe gebeur. Hier het Canterbury tot die welvarendste provinsie ontwikkel, terwyl die florerende goudbedryf van [[Dunedin]] die grootste nedersetting gemaak het. Goudvelde, wat in 1861 in Otago en later aan die weskus ontdek is, het groter getalle setlaars na die kolonie laat stroom. Ses jaar later het goudvonste, wat by Thames op die Noordeiland gemaak is, die groei van Auckland bevorder. Teen die laat 1860's het goudontginning en wolpryse merkbaar gedaal. Om nuwe ekonomiese groei te stimuleer, het die koloniale tesourier Julius Vogel die voorstel gemaak om in infrastruktuurprojekte soos spoorwegbou te belê en finansiële steun aan voornemende immigrante te verleen. Dié program, wat deur middel van lenings gefinansier is, het die blanke bevolking tussen die sensusjare 1871 en 1881 van 'n kwart- tot 'n halfmiljoen laat groei. Vogel se beleid was gegrond op die oortuiging dat Nieu-Seeland slegs tot 'n nasie sou groei indien die kolonie aantreklik genoeg was vir beide immigrante en kapitaal. Op administratiewe gebied is die beleid van afsonderlike koloniale nedersettings laat vaar en die provinsies in 1876 afgeskaf. Nieu-Seeland is vervolgens in 'n swaar ekonomiese depressie gedompel wat tot in die 1890's voortgeduur het. Ondanks 'n kort oplewing op die koringmark het pryse vir landbougoedere skerp gedaal waardeur ook die eiendomsmark nadelig geraak is. Stedelike nedersettings is deur hoë werkloosheid geteister, en terwyl loonvlakke vir fabrieksarbeiders gedaal het, het ook hul werksomstandighede verswak. Sommige Nieu-Seelanders het geëmigreer, veral na Australië. Die vleisbedryf het in 1882 groot sukses behaal met die vrag bevrore vleis wat per koelskip na [[Engeland]] vervoer is. Hierdie tegniese vooruitgang het vir die eerste keer die uitvoer van goedere soos bevrore vleis en gekoelde botter en kaas na oorsese bestemmings moontlik gemaak. Aanvanklike tegniese vraagstukke is vinnig opgelos, en kort voor lank is Nieu-Seeland omgeskep tot 'n reusagtige boerderybedryf wat Britse verbruikers van landbougoedere voorsien het. Nieu-Seeland se boslandskap moes plek maak vir weivelde.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-4 |title=Page 4. War, expansion and depression |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Magsoorname van die Liberale Party === [[Lêer:Kate Sheppard Memorial. FZ200 (14409824662).jpg|duimnael|Die ''Kate Sheppard National Memorial'' in Christchurch is ter ere van Nieu-Seeland se kampvegter vir die vrouestemreg opgerig]] Die algemene verkiesing van 1890 was 'n politieke waterskeiding wat tot die Liberale Party se regeringsoorname en ingrypende ekonomiese en maatskaplike verandering gelei het. Tussen 1893 en 1906 is dié land deur die Liberale eerste minister Richard Seddon (1845–1906) geregeer wat die bynaam ''King Dick'' gekry het. Die Liberale het groot landerye onderverdeel in kleiner plase wat as ''family farms'' bekend gestaan het, meer Māori-grond is op die Noordeiland aangekoop en die immigrasie van blankes bevorder. Stygende wêreldmarkpryse vir Nieu-Seeland se uitvoergoedere het die finansiële volhoubaarheid van dié beleid verseker. Die demografiese swaartepunt het in 1901 na die Noordeiland verskuif – vir die eerste keer sedert die 1850's was meer as die helfte van die Europese bevolking noord van die [[Straat van Cook|Cook-seestraat]] saamgetrek. Die Liberale regering het met sy beleid van staatsinmenging in die ekonomie en samelewing eerste stappe onderneem in die rigting van Nieu-Seelandse se latere model van 'n welvaartstaat deur 'n pensioenstelsel vir afgetredenes en behuisingskemas vir werkersgesinne in te voer. In 1893 Nieu-Seeland die eerste land ter wêreld wat stemreg aan vroue toegeken het danksy die politieke veldtog van aktiviste soos Kate Sheppard (1847–1934). Die stewige handelsbande met die Moederland het die lojaliteit van Nieu-Seelanders teenoor die Britse Ryk verseker. So het Nieu-Seelanders nie geskroom om vanaf 1899 aan die kant van Britse magte in die [[Tweede Vryheidsoorlog|Suid-Afrikaanse Oorlog]] te veg nie. Die nasionale bewussyn van Nieu-Seelanders was eweneens sterk genoeg om die voorgestelde aansluiting by die Australiese Federasie, wat in 1901 tot stand gekom het, van die hand te wys. === Eerste Wêreldoorlog === Met die oorwinning van William Massey se Hervormingsparty (''Reform Party'') in die algemene verkiesing van 1912 het twee dekades van liberale bewind tot 'n einde gekom. Massey het sy politieke sukses onder meer te danke gehad aan sy belofte dat huurpagters van grond in staatsbesit hul boerderye as hul eiendom sou kon oorneem. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog|Groot Oorlog]] in 1914 uitgebreek het, het Nieu-Seelanders lojaal aan die kant van die Britse Moederland geskaar. Duisende Nieu-Seelanders het op oorsese oorlogstonele, waaronder die Wes-Europese frontlinies, geveg en gesneuwel. Die geallieerde landingspoging naby die [[Gallipoli|Gallipoli-skiereiland]] in die Europese deel van [[Turkye]], wat vir Australiese en Nieu-Seelandse magte in Augustus 1915 met ongekende verliese aan menselewens verbonde was, was 'n waterskeiding vir albei nasies, sowel op militêre asook op politieke gebied. Herdenkings van Gallipoli vorm die basis vir die militêre en historiese tradisie van die ''Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC)'' wat die besondere betrekkinge tussen Nieu-Seeland en sy groter buurland Australië versinnebeeld.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Groot Depressie en die groei van die Arbeidersparty === [[Lêer:Election night crowd, Wellington, 1931.jpg|duimnael|Skare vergader in 1931 in Wellington vir die bekendmaking van verkiesingsuitslae]] Ná 'n kortstondige fase van ekonomiese stabiliteit en welvaart in die laat 1920's is Nieu-Seeland swaar getref deur die wêreldwye ekonomiese ineensinking wat op die ineenstorting van die New Yorkse Effektebeurs in Oktober 1929 gevolg het. Pryse vir dié land se uitvoergoedere het skerp gedaal. Terwyl Nieu-Seelandse boere gesukkel het om hul lenings af te betaal, het werkloosheid in stedelike gebiede drasties toegeneem. Op 18 September 1931 is 'n koalisieregering tussen die Hervormings- en die Verenigde Party onder leiding van die eerste minister Joseph Gordon Coates (1878–1943) aangekondig, onder meer om die Arbeidersparty se groeiende politieke invloed te stuit. Ontevredenheid oor die regering se ekonomiese beleid het aanleiding gegee tot onluste. Nieu-Seeland se werkers het reeds vanaf die laat 19de eeu in vakbonde saamgesluit en groter stakings in 1890 en 1912/13 georganiseer. Terugslae in die stryd om meer werkersregte het die werkersbeweging ook op politieke gebied kragte laat saamsnoer. Die Nieu-Seelandse Arbeidersparty, wat in 1916 gestig is, het in verkiesings gedurende die 1920's eerste suksesse behaal. In die verkiesing van 1935 het die party onder leiding van Michael Joseph Savage (1872–1940) 'n oortuigende oorwinning behaal. Ná Savage se afsterwe in 1940 het Peter Fraser die amp van eerste minister beklee. Die Arbeidersparty kon voordeel trek uit die ekonomiese herstelproses wat nog voor sy verkiesing besig was om te ontvou. Nieu-Seeland se ekonomiese herlewing is bevorder deur 'n pragmatiese regeringsbeleid. So is die Nieu-Seelandse Reserwebank in 1936 deur die staat oorgeneem, die besteding aan infrastruktuurprojekte verhoog en 'n openbare behuisingskema begin. Die Wet oor Sosiale Sekerheid van 1938 het voorsiening gemaak vir die grootskaalse uitbreiding van die Nieu-Seelandse welvaartstelsel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Landing Exercises, New Zealand, 1943 (16433520554).jpg|duimnael|links|Amerikaanse vlootsoldate tydens 'n landingsoefening in Hawke's Bay in 1943]] [[Lêer:E 003261 E Maoris in North Africa July 1941.jpg|duimnael|Nieu-Seelandse soldate van die [[Maori|Māori]]-divisie voer tydens die [[Noord-Afrika]]-veldtog van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1941 'n [[haka]] ('n Māori-oorlogsdans) vir [[George II van Griekeland|George II]], koning van [[Griekeland]], in [[Egipte]] op]] Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Nieu-Seelandse troepe weer aan die kant van die Verenigde Koninkryk geveg. Die val van [[Singapoer]] het Nieu-Seelanders bewus gemaak van die Britse Ryk se militêre swakheid en die Britse onvermoë om die eilandstaat se veiligheid te waarborg. Gedurende die oorlog in die Stille Oseaan het die Verenigde State [[Japan]] se aggressiewe beleid en magsuitbreiding gestuit en is Amerikaanse magte in Nieu-Seeland gestasioneer om dié land teen enige Japanse inval te verdedig. Die belangrikheid van militêre betrekkinge met die Verenigde State as nuwe beskermende moondheid is in die vroeë 1950's erken met die besluit om Nieu-Seelandse troepe na die oorlogstoneel op die [[Korea]]anse skiereiland te ontbied. Ook gedurende die [[Viëtnamoorlog]] het Nieu-Seeland se Nasionale Party-regering onder Keith Holyoake (1904–1983) nie geskroom om Nieu-Seelandse magte na die oorlogstoneel te stuur nie, ondanks skerp proteste van die Nieu-Seelandse publiek. Die Werkersparty het gedurende die Tweede Wêreldoorlog aan die bewind gebly, terwyl Peter Fraser as eerste minister 'n belangrike rol by die konferensie kon speel waartydens die [[Verenigde Nasies]] in die lewe geroep is. Ná die oorlog het die Werkersparty egter baie van sy vroeëre hervormingsgesindheid ingeboet – 'n proses wat negatiewe uitwerking op sy vlak van ondersteuning sou hê.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Bewind van die Nasionale Party === [[Lêer:1955-ep-colvin-blotting-the-book.jpg|duimnael|'n Politieke spotprent lewer skerp kritiek op die Nasionale Party se anti-vakbond-wetgewing en stel dit gelyk aan Nazi-praktyke]] Die konserwatiewe Nasionale Party het Nieu-Seeland vanaf sy oorwinning by die stembus in 1949 tot 1984 geregeer, met twee onderbrekings tussen respektiewelik 1957 en 1960, en 1972 en 1975, toe Arbeidersparty-regerings vir enkele termyne aan die bewind was. Sterk ekonomiese groei in die jare ná die oorlog en die tekort aan geskoolde mannekrag het Nieu-Seelandse vakbonde op hoër lone vir sy lede laat aandring, veral nadat die inflasiekoers die hoogte ingeskiet het. Die konserwatiewe regering se weiering om in te stem tot loonverhogings het tot militante aksies van die kant van vakbonde gelei – iets wat in die gespanne politieke atmosfeer van die [[Koue Oorlog]] selfs deur politici van die Arbeidersparty met argwaan bejeën is. In 1950 het militante vakbondlede onder leiding van Jock Barnes (1907–2000) hul eie Vakbondkongres gestig wat gekant was teen die bestaande stelsel van kollektiewe bedinging. In Februarie van die volgende jaar het werfarbeiders die omvangrykste industriële aksie in die geskiedenis van Nieu-Seeland begin toe hulle tydens 'n geskil oor loonverhogings geweier het om oortyddiens te verrig – 'n stap wat deur skeepseienaars as onwettige staking bestempel is. Die regering het drastiese noodmaatreëls teen die stakers ingestel. So kon vakbondfondse gekonfiskeer word, is weermaglede ingespan om stakende werkers te vervang en enige vergadering van stakendes of publikasies oor die dispuut summier verbied. Die gesinne van stakende werkers is swaar getref deur die regeringsoptrede, veral omdat hulle sonder inkomste moes oorleef en die publiek verbied is om enige hulp aan hulle te voorsien. Selfs kinders is geteiken. In die Clifton Terrace-laerskool in Wellington is kinders van stakendes gedurende speeltye van ander kinders geskei sodat niemand sy skoolete onwettig met hulle kon deel nie. Uit protes teen die regeringsoptrede het ander vakbonde by die staking aangesluit. Naas 22&nbsp;000 werf- en hawearbeiders het ook werkers in bevriesingsaanlegte, myne en waterkragsentrales net soos vragwabestuurders hul werk gestaak. Nieu-Seeland was 151 dae lank onder beleg. Toe die staking deur die betrokke vakbonde beëindig is, was een miljoen werkdae verlore. Die Nieu-Seelandse ''Waterside Workers’ Union'', 'n vakbond vir werf- en hawearbeiders, is opgesplits in kleiner vakbonde vir elke seehawe. Die meeste vakbondleiers, wat by die staking betrokke was, onder wie Jock Barnes, het hul werk verlor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/strikes-and-labour-disputes/page-7 |title=Page 7. The 1951 waterfront dispute |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Mark Derby |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Bande met die Moederland === [[Lêer:New Zealand House, Haymarket, London.jpg|duimnael|Die Nieu-Seeland-huis op Haymarket in [[Londen]] huisves die Nieu-Seelandse Hoë Kommissie in die Verenigde Koninkryk]] In die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het uitvoere van Nieu-Seelandse landbouprodukte na die Verenigde Koninkryk dié land se ekonomiese welvaart verseker, terwyl ook na-oorlogse immigrante, wat dié land in groot getalle binnegestroom het, nog merendeels van Britse herkoms was. Nieu-Seeland se kultuur en tradisies was steeds diep gewortel in die Britse Moederland. Die troonbestyging van Elizabeth II is oral in Nieu-Seeland deur groot skares met entoesiasme gevier. So was Nieu-Seelanders besonder trots daarop dat een van die besondere geskenke, wat die nuut gekroonde koningin Elizabeth II in 1953 van haar onderdane ontvang het, die bestyging van die hoogste bergpiek ter wêreld, [[Berg Everest]], deur 'n landgenoot, [[Edmund Hillary]] (1919–2008), gemaak is. Die Verenigde Koninkryk se besluit om tot die Europese Ekonomiese Gemeenskap toe te tree, wat in 1973 voltrek is, het Nieu-Seeland van sy vernaamste afsetmark vir landbou-uitvoere ontneem. In dieselfde jaar het die eerste oliekrisis skokgolwe deur dié land se ekonomie gestuur en bygedra tot die val van die Werkersparty-regering in 1975. 'n Tweede oliekrisis in 1978 het aanleiding gegee tot 'n hersiening van Nieu-Seeland se ekonomiese beleid. Die destydse Nasionale Party-regering onder eerste minister Robert Muldoon (1921–1992) het die ekonomiese welvaart van Nieu-Seelanders deur sogenaamde "Dink groot"-projekte probeer verseker. Grootskaalse industriële en energieprojekte is begin, terwyl die landbousektor deur subsidies ondersteun is. Toe oliepryse in die vroeë 1980's weer begin daal het, het dié projekte ekonomies ondoeltreffend en finansieel onuitvoerbaar geword. Inflasie en werkloosheidsyfers het die hoogte ingeskiet. === Die ekonomiese "rewolusie" van 1984 === In 1984 is die vierde Arbeidersparty-regering verkies. Die nuwe minister van finansies, Roger Douglas (* 1937), was 'n vurige aanhanger van ekonomiese [[Liberalisme|liberalisering]]. Die meeste staatskontroles oor die Nieu-Seelandse ekonomie is opgehef, talle staatsondernemings geprivatiseer en baie aspekte van die welvaartstelsel bevraagteken. Hierdie maatreëls is deur baie waarnemers beskou as 'n aanslag op Nieu-Seeland se egalitêre tradisies. Politieke en militêre betrekkinge met die Verenigde State is deur die Arbeidersparty se anti-[[kernwapen]]beleid vertroebel. Die Nasionale Party-regering, wat dié land tussen 1990 en 1999 geregeer het, het voortgegaan met die beleid van ekonomiese hervorming. Die omstrede Wet oor werkkontrakte (''Employment Controls Act'') het die arbeidsmark geliberaliseer en die invloed van vakbonde beperk. Die welvaartstelsel is hervorm deur sosiale uitkerings te besnoei. Op politieke gebied het die invoering van 'n nuwe verkiesingstelsel met gemengde lid-proporsionele verteenwoordiging in 1996 die verowering van algehele meerderhede setels in die parlement bemoeilik sodat minderheids- of koalisieregerings intussen die norm geword het. Die Nasionale en die Arbeidersparty het nogtans daarin geslaag om hul status as grootste partye te handhaaf. === Māori in die 20ste eeu === [[Lêer:20110121 PH V1020230 0039.JPG - Flickr - NZ Defence Force.jpg|duimnael|In Nieu-Seeland se bikulturele samelewing word elemente van Brits-Europese kultuur met dié van Māori gekombineer. Die nuwe bevelvoerder vir die vlootskip ''HMNZS Te Kaha'' word in 2011 in Davenport met 'n Māori-parade verwelkom]] Nog tot in die tyd van die Tweede Wêreldoorlog het Māori oorwegend in afgeleë landelike nedersettings gewoon. Die Māori-samelewing, wat tradisioneel op 'n stamgrondslag georganiseer en verdeel was, het nogtans dinamies ontwikkel. In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het die Kotahitanga-beweging pogings onderneem om Māori-instellings oor stamgrense heen te vorm. In die vroeë 1920's is die Rātana-kerk gestig wat vandag sowat 50&nbsp;000 aanhangers in Nieu-Seeland en Australië het. Tydens kerkdienste word naas die Bybel ook die sogenaamde Blou Boek met Māori-gebede en -himnes gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/ratana-church-te-haahi-ratana |title=Story: Rātana Church – Te Haahi Rātana |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Keith Newman |accessdate=27 November 2023}}</ref> Grootskaalse verstedeliking van Māori-gemeenskappe sedert 1945 het gepaard gegaan met groot ontevredenheid oor sosio-ekonomiese benadeling, die voortgesette verlies van grond en die agteruitgang van godsdienstige en ander tradisies. In Nieu-Seeland se binnelandse politiek is die kollig toenemend geplaas op rasverhoudinge en die impak van die Verdrag van Waitangi. Etniese bewussyn en bekommerdheid oor rasgebaseerde benadeling in Nieu-Seeland en elders het van sportbetrekkinge met Suid-Afrika 'n politiek-gelaaide kwessie gemaak. Toe Suid-Afrika se nasionale [[rugby]]span, die [[Springbokke]], in 1981 deur Nieu-Seeland getoer het, is dié land deur onluste geteister. Vervolgens is aandag geskenk aan die verhouding tussen Māori en Nieu-Seelanders van Europese afkoms en die betekenis van die Waitangi-ooreenkoms vir albei etniese groepe. Die sogenaamde Waitangi-tribunaal, wat in 1975 in die lewe geroep is, is sedert 1985 gemagtig om ook skendings van die ooreenkoms te ondersoek wat voor 1975 plaasgevind het. === Nieu-Seeland as bi- en multikulturele samelewing === Die herlewing van Māori-kultuur, insluitende pogings om die gebruik van die Māoritaal te bevorder, het Nieu-Seelanders vanaf die vroeë 1980's bewus gemaak van die unieke bikulturele karakter van hul samelewing. Die aankoms van nuwe immigrante uit alle wêrelddele, waaronder die Stille Oseaangebied en [[Asië]], het van Nieu-Seeland 'n multikulturele samelewing gemaak. In 2014 het die ''New Zealand Society of Translators and Interpreters (NZSTI)'' die ''Treaty Times Thirty''-projek van stapel gestuur om ter viering van hul dertigste bestaansjaar die Verdrag van Waitangi in dertig ander tale te vertaal wat in Nieu-Seeland gebesig word en in boekvorm te publiseer. Nieu-Seeland se gronddokument is sodoende vir die eerste keer ook amptelik in [[Afrikaans]] beskikbaar. Die Afrikaanse vertaling van sowel die Engelse asook die Māori-weergawe van die ooreenkoms is die produk van drie Afrikaanse Nieu-Seelanders se harde werk, naamlik Alta Rall (NZSTI-lid), Dina Cloete en Philip Langenhoven van Wellington.<ref>{{af}} [https://www.wereldwyd.co.za/die-verdrag-van-waitangi-kry-afrikaans-gestalte/ Wêreldwyd: Die Verdrag van Waitangi kry in Afrikaans gestalte! Besoek op 28 Mei 2017]</ref><ref>{{af}} [http://brokkies.net/sites/default/files/Kiwi-Brokkies%20-%208%20Maart%202017.pdf Kiwi-Brokkies, 8 Maart 2017: Die Afrikaanse vertalings van die ‘Treaty of Waitangi’. Besoek op 28 Mei 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219181741/http://brokkies.net/sites/default/files/Kiwi-Brokkies%20-%208%20Maart%202017.pdf |date=19 Desember 2018}}</ref> == Bevolking == === Demografie === [[Lêer:New Zealand population over time - small.png|duimnael|Nieu-Seeland se historiese en verwagte bevolkingsgroei]] Volgens die laaste sensus het Nieu-Seeland se bevolking op 5 Maart 2013 4&nbsp;242&nbsp;048 beloop, 'n toename van 8,4 persent oor die sensus van 2006 en 'n verdubbeling teenoor die jaar 1956. Volgens amptelike skattings is die Nieu-Seelandse bevolking laat in Julie 2017 op 4,8 miljoen beraam. 647&nbsp;000 Nieu-Seelandse burgers bly in Australië, terwyl sowat 65&nbsp;000 Australiërs hulle in Nieu-Seeland gevestig het.<ref>{{en}} [http://www.dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html ''Australiese Regering – Departement van Buitelandse Sake en Handel: New Zealand country brief''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012052030/http://dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html |date=12 Oktober 2013 }}, besoek op 9 Oktober 2013.</ref> Die groei van die bevolking berus sowel op 'n hoë geboorteoorskot (in 2014 is daar 57&nbsp;242 geboortes en 31&nbsp;063 sterfgevalle aangeteken) asook netto-migrasie. Die netto-migrasie het tussen Maart 2014 en Maart 2015 56&nbsp;275 beloop.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/snapshots-of-nz/top-statistics.aspx ''Statistics New Zealand: Top statistics. Besoek op 14 Mei 2015'']</ref> 23 persent van die huidige bevolking is in die buiteland gebore, en ook twee derdes van die bevolkingstoename tussen 2000 en 2005 word aan immigrasie toegeskryf. Met 'n bevolkingsdigtheid van slegs sowat 18 inwoners per vierkante kilometer is Nieu-Seeland een van die yl bevolkste lande op aarde, maar nogtans digter bevolk as sy buurland Australië (3,2 inwoners per vk km). Die Nieu-Seelandse bevolking is oneweredig oor die verskillende landsdele versprei. Terwyl slegs sowat een miljoen mense die groter Suideiland bewoon en groot dele van die eiland soos Fiordland feitlik onbewoon is, is driekwart van die totale bevolking of byna vier miljoen op die kleiner Noordeiland gekonsentreer. Die grootste metropolitaanse gebied op Noordeiland, Auckland, het meer as 1,3 miljoen inwoners. Nieu-Seeland se verstedelikingsyfer is met 86 persent (in 2005) een van die hoogstes ter wêreld. === Etniese samestelling === [[Lêer:Tino Rangatiratanga Maori Flag.svg|duimnael|Die vlag van die Māori]] Nieu-Seelanders van Europese afkoms, wat plaaslik Pākehā genoem word, verteenwoordig 67,6 persent van die totale Nieu-Seelandse bevolking.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/Census/2006CensusHomePage/QuickStats/quickstats-about-a-subject/culture-and-identity/ethnic-groups-in-new-zealand.aspx ''Statistics New Zealand: QuickStats about Culture and Identity: Ethnic groups in New Zealand'']</ref> Hierdie etniese groep is grotendeels van Britse afkoms, tog het ook groter immigrantegroepe uit lande soos [[Duitsland]], [[Italië]], [[Pole]], Nederland en baie ander Europese lande hulle in Nieu-Seeland gevestig. Volgens die 2006-sensus was 41&nbsp;676 inwoners in Suid-Afrika gebore.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/5F1F873C-5D36-4E54-9405-34503A2C0AF6/0/quickstatsaboutcultureandidentity.pdf ''Statistics New Zealand – QuickStats about Culture and Identity''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808001553/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/5F1F873C-5D36-4E54-9405-34503A2C0AF6/0/quickstatsaboutcultureandidentity.pdf |date=8 Augustus 2007}}</ref> Die inheemse bevolking van Nieu-Seeland, Polinesiese Māori wat hulle tradisioneel merendeels op die Noordeiland gevestig het, verteenwoordig 14,6 persent van die bevolking, terwyl Asiate in 2001 met altesaam 9,6 persent tot die derde grootste etniese groep in dié land gegroei het. Hiervan is 2,8 persent [[Han-Chinese]] en 1,7 persent [[Indië]]rs. Die aandeel van Nieu-Seelanders, wat van die Pasifiese Eilande (en hier veral uit Samoa, van die Cookeilande en uit Tonga) afkomstig is, het in 2006 6,9 persent beloop. 11,1 persent van die bevolking het in die 2006-sensus geen besonderhede ten opsigte van hulle etniese afkoms verstrek nie. === Beperkings op immigrasie === In April 2017 het die Nieu-Seelandse regering planne aangekondig om die uitreiking van visums aan gekwalifiseerde immigrante te beperk en voorkeur te gee aan inheemse werksoekers. In 2016 het meer as 70&nbsp;000 immigrante hulle in dié land gevestig waarvan die oorgrote meerderheid in Auckland se metropolitaanse gebied bly. Terwyl die bevolking van Nieu-Seeland se grootste stad intussen tot sowat 1,5 miljoen gestyg het, kan die plaaslike infrastruktuur nie meer tred hou met dié grootskaalse instroming van migrante nie en het behuisingstekorte, verkeersophopings en oorbevolking knellende vraagstukke geword. Die vernaamste herkomslande van immigrante in 2016 was die Verenigde Koninkryk, China, Indië, die Filippyne en Suid-Afrika.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/world/2017/apr/19/new-zealand-restricts-skilled-worker-visas-in-kiwis-first-approach-to-immigration The Guardian, 19 April 2017: New Zealand restricts skilled-worker visas in 'Kiwis-first approach to immigration'. Besoek op 24 Mei 2017]</ref> === Godsdiens === [[Lêer:Religionen Neuseeland.PNG|duimnael|Die belangrikste Christelike denominasies in die distrikte van Nieu-Seeland weerspieël die vroeë immigrasiepatrone en vestigingsgebiede van [[Engelse]], [[Iere|Ierse]] en [[Skotte|Skotse]] setlaars. Rooi: [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse kerk]], ligblou: [[Rooms-Katolieke Kerk]], donkerblou: [[Presbiterianisme]]]] Die persentasie ongebonde Nieu-Seelanders het tussen 2001 en 2006 van 29,6 tot 34,7 persent toegeneem; veral Nieu-Seelanders van Europese afkoms en jonger mense is vry van godsdiens (43 persent in die ouderdomsgroep tussen 0 en 14 jaar). Aanhangers van Christelike kerke en sekte is die grootste religieuse groep in Nieu-Seeland, tog het hulle aandeel aan die totale bevolking tussen 2001 en 2006 van 60,6 tot 55,6 persent gedaal. Die grootste Christelike gemeenskappe was Anglikane (555&nbsp;000), Rooms-Katolieke (508&nbsp;000), Presbiterianers, Kongregasionaliste en Gereformeerdes (401&nbsp;000), Metodiste (122&nbsp;000) en ander Christelike groeperings (altesaam 186&nbsp;000 aanhangers). Van die Māori-bevolking was 11,1 persent aanhangers van Christelike Māori-kerke soos Ratana en Ringatū. Die belangrikste nie-Christelike godsdienste is [[Hindoeïsme]] (64&nbsp;000), [[Islam]] (36&nbsp;000), [[Sikhisme]] (9&nbsp;000 aanhangers) en [[Boeddhisme]]. Daar is ook 'n aantal [[Judaïsme|Joodse]] gemeentes. === Tale === [[Lêer:PboSchool2.jpg|duimnael|links|'n Tweetalige welkomsgroet]] [[Lêer:TeReoMaori2013.png|duimnael|Māori-sprekers volgens die 2013-sensus: {{columns-list|2| {{sleutel|#fef0d9|Minder as 5%}} {{sleutel|#fdd8a4|Meer as 5%}} {{sleutel|#fcb779|Meer as 10%}} {{sleutel|#fc8d59|Meer as 20%}} {{sleutel|#eb603f|Meer as 30%}} {{sleutel|#d33121|Meer as 40%}} {{sleutel|#a50c0c|Meer as 50%}}}}]] In Nieu-Seeland geniet drie tale ampstaalstatus: [[Engels]], [[Maori (taal)|Māori]] en die Nieu-Seelandse [[Gebaretaal]]. Terwyl net 'n minderheid van die bevolking Māori of die Nieu-Seelandse Gebaretale kan verstaan of selfs aktief gebruik, bly Nieu-Seelandse Engels, wat in 2013 deur 99 persent van die inwoners as huis- of tweede taal gepraat word, die belangrikste omgangstaal in dié land. Die plaaslike variant van Engels is nou verwant aan dié van Australië, maar word deur 'n aantal afwykende klemtone en terme gekenmerk wat in gesprekke tussen Nieu-Seelanders en Australiërs tot misverstande kan lei. 'n Ander belangrike verskil is die ontlening van talle Māori-woorde, waarby hierdie verskynsel veral onder die Māori-bevolking voorkom. Die tweede Nieu-Seelandse ampstaal, Māori (Te Reo Māori), 'n Oos-Polinesiese taal, het tot in die 1970's as gevolg van taalverskuiwing steeds minder belangrik geword, en die aantal sprekers het konstant afgeneem. Toe Māori op 1 Augustus 1987 tot ampstaal verhef is, is 'n nuwe groeifase vir die taal ingelui, en 'n groeiende aantal openbare en privaatskole het begin om Māori as addisionele taalvak in te voer. Sodoende het ook meer Nieu-Seelanders van Europese afkoms toegang tot die taal gekry. Die aantal inwoners wat Māori kan praat en verstaan, is veral in die ouderdomsgroep tussen drie en 25 jaar aan die toeneem. In die sensus van 2013 het altesaam 3,7 persent van Nieu-Seelanders aangedui dat hulle Māori kon praat. Die Nieu-Seelandse Gebaretaal het op 10 April 2006 as derde taal ampstaalstatus verkry en is sodoende die eerste taal vir dowe gemeenskappe wêreldwyd wat hierdie erkenning geniet. Alhoewel die taal reeds vanaf 1994 in spesiale skole onderrig is en in 1998 ook 'n eerste woordeboek vir hierdie taal verskyn het, het die aantal mense wat 'n kennis van Gebaretaal het, in 2013 slegs 0,5 persent beloop. Die aantal dowe mense in Nieu-Seeland is twee keer so hoog. Benewens die drie amptelike tale word daar 'n groot verskeidenheid immigrantetale in dié land gebesig, waaronder [[Samoaans]], [[Frans]], [[Hindi]], talle [[Chinees|Chinese tale]] (veral [[Kantonees]] en [[Mandaryns|Hoog-Chinees]]), [[Duits]] en ander.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592E8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls ''Statistics New Zealand – Languages Spoken Total Response''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232047/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592E8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls |date=27 September 2007 }}</ref> Daar is geen verpligte onderwys in vreemde tale nie, en net sowat 'n vyfde van leerders in sekondêre skole leer vreemde tale aan. Die gewildste taalvakke is Frans, [[Japannees]] en Duits.<ref>{{en}} [http://www.ero.govt.nz/ero/publishing.nsf/e11ffa331b366c54ca2569210006982f/252ee5c09f5fd7c2cc257049007dcc12?OpenDocument Verslag van die ''Education Review Office'' (1994)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061007073756/http://www.ero.govt.nz/ero/publishing.nsf/e11ffa331b366c54ca2569210006982f/252ee5c09f5fd7c2cc257049007dcc12?OpenDocument |date=7 Oktober 2006}}</ref> == Politieke stelsel en administrasie == [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|links|upright|Koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] is die staatshoof van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Bowen House Beehive Parliament.JPG|duimnael|Regeringsgeboue in Wellington: Die ''Bowen''-huis (links) huisves kantore van afgevaardigdes, die "Byekorf"-gebou (middel) is die setel van regeringsdepartemente. Die neo-klassieke parlementsgebou (regs) is in 1907 opgerig]] [[Lêer:LUXON, Christopher - Botany (cropped).png|duimnael|links|upright|[[Christopher Luxon]] (Nasionale Party) is die huidige eerste minister van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Realm of New Zealand-2.PNG|duimnael|Die eksterne gebiede van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]]] Nieu-Seeland is 'n parlementêre monargie met 'n eenkamerparlement – daar is tans 121 afgevaardigdes. Algemene verkiesings word elke drie jaar gehou. Die huidige staatshoof is koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]], amptelik Koning van Nieu-Seeland, wat in dié land deur 'n goewerneur-generaal verteenwoordig word. Hierdie amp word sedert 21 Oktober 2021 deur Dame Cindy Kiro beklee. Die huidige eerste minister is sedert November 2023 [[Christopher Luxon]] (Nasionale Party) as opvolger van [[Chris Hipkins]] (Arbeidersparty). Die politieke mag is de facto in besit van die eerste minister wat ook as die leier van die demokratiese regering dien. Nieu-Seeland neem ook verantwoordelikheid vir die buitelandse sake van die selfregerende lande van die Cookeilande en Niue, asook die behartiging van die afhanklikheid van Tokelau. Nieu-Seeland het daarnaas 'n gebiedsaanspraak in Antarktika, die [[Ross-Afhanklikheid]]. In teenstelling met Australië is Nieu-Seeland 'n sentralistiese staat waarin die twaalf gewestelike rade, 76 stads- en distriksrade en vier streke slegs beperkte bevoegdhede het. Net soos die Verenigde Koninkryk beskik dié land nie oor 'n geskrewe grondwet nie. Die grondwetlike reg berus op die Britse Habeas-Corpus-wet van 1679, die ''Bill of Rights'' van 1689 en 'n aantal Nieu-Seelandse wette, waaronder die Waitangi-ooreenkoms van 1840 wat betrekkinge tussen die Kroon en Māori-stamme reël.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Innenpolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Binnelandse beleid. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622021330/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Innenpolitik_node.html |date=22 Junie 2017}}</ref> Tot en met 1996 is afgevaardigdes in die nasionale parlement op die basis van relatiewe meerderheid of eerste-oor-die-wenstreep in elkeen van die kiesafdelings verkies. In 'n referendum, wat in November 1993 gehou is, het Nieu-Seelandse kiesers ten gunste van 'n nuwe kiesstelsel gestem. Die nuwe stelsel (Engels: ''Mixed Member Proportional System, MMP'') maak voorsiening vir 'n gepersonaliseerde proporsionele verteenwoordiging. Partye moet tenminste vyf persent van die uitgebragte stemme op hulself verenig om in die parlement verteenwoordig te word. Sewe setels is vir Māori-afgevaardigdes gereserveer wat in besondere kiesafdelings verkies word. Die Nasionale Party onder leiding van John Key (wat laat in 2016 as premier bedank het en deur Bill English opgevolg is) het in die algemene verkiesing van September 2014 die grootste aantal setels verower (60) en tot Oktober 2017 'n minderheidsregering gevorm wat in die parlement deur drie kleiner partye (ACT, United Future en Māori Party, met altesaam vier setels) ondersteun is. Die opposisie het bestaan uit drie partye – Arbeidersparty (32 setels), Groenparty (14) en NZ First (11).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/87699167/who-are-the-winners-and-losers-in-bill-englishs-cabinet-reshuffle |title=Who are the winners and losers in Bill English's Cabinet reshuffle? |publisher=Stuff |author=Jo Moir |date=18 Desember 2016 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Ná die algemene verkiesing van September 2017 het die Arbeidersparty (46 setels) onder [[Jacinda Ardern]] 'n koalisie gevorm met die Groenparty (8 setels) en tydelike ondersteuning deur die NZ First (9 setels), terwyl die Nasionale Party (56 setels), die ACT-party (1 setel) en die Māori-party hulle in die opposisie bevind het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2017/10/19/asia/new-zealand-election/index.html |title=Jacinda Ardern to become New Zealand Prime Minister |publisher=[[CNN]] |author=James Griffiths |date=19 Oktober 2017 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In Januarie 2023 het Ardern egter weens beroepsuitbranding haar bedanking as eerste minister aangekondig en is deur [[Chris Hipkins]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jan/22/new-zealand-labour-caucus-votes-in-chris-hipkins-to-succeed-jacinda-ardern |title=New Zealand: Chris Hipkins taking over from Jacinda Ardern on Wednesday |publisher=[[The Guardian]] |author=Tess McClure |date=22 Januarie 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Die laaste algemene verkiesing was in Oktober 2023. Sedert November 2023 vorm die Nasionale Party (48 setels) in 'n koalisie met die ACT-party (11 setels) en die NZ First (8 setels) onder leiding van eerste minister Christopher Luxon die regering. Die opposisie bestaan uit die Arbeidersparty (34 setels), die Groenparty (15 setels) en Te Pāti Māori (6 setels).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.1news.co.nz/2023/11/27/christopher-luxon-sworn-in-as-new-zealands-new-prime-minister/ |title=Christopher Luxon sworn in as New Zealand's new prime minister |publisher=Television New Zealand |date=27 November 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Plaaslike regering === [[Lêer:NZ Regional Councils and Territorial Authorities 2017.svg|duimnael|Nieu-Seeland se streeks- en plaaslike regeringsrade in 2017]] Nieu-Seeland is 'n unitêre staat wat vir administratiewe doeleindes in elf administratiewe streke (as die eerste vlak van plaaslike regering) en 67 plaaslike owerhede (tweede vlak van plaaslike regering) verdeel word.<ref>{{en}} [http://www.localcouncils.govt.nz/lgip.nsf/wpg_URL/About-Local-Government-Index?OpenDocument ''Local Government in New Zealand: About local government. Besoek op 25 Junie 2017'']</ref> Die bevoegdhede van hierdie owerhede (administratiewe streke, distrikte en stede) word deur die Nieu-Seelandse Parlement bepaal. Tradisioneel is in Nieu-Seeland minder bevoegdhede aan plaaslike owerhede oorgedra as in ander lande; so word [[polisie]]dienste en [[onderwys]] deur die Nieu-Seelandse regering verskaf. Die verskaffing van infrastruktuur val daarenteen onder die beheer van plaaslike regeringsrade. Volgens die Wet oor Plaaslike Regering (''Local Government Act 2002'') is die doel van plaaslike regering om * demokratiese besluitneming en uitvoering deur en namens plaaslike gemeenskappe moontlik te maak; en * om in die teenwordige en toekomstige infrastruktuurbehoeftes van gemeenskappe te voorsien, openbare dienste op plaaslike vlak te verskaf en regulerende funksies op die mees koste-effektiewe manier vir huishoudings en ondernemings te verskaf. Nieu-Seeland se 78 plaaslike regeringsrade behels * 11 Streeksrade (''Regional Councils''), * 13 Stadsrade (''City Councils''), * 53 Distriksrade (''District Councils''), en * die Auckland-raad (''Auckland Council'') waarin agt vroeëre rade op 1 November 2010 saamgesmelt het. Na die Auckland-raad, die Stads- en Distriksrade word verwys as ''territorial authorities (TA)'' – daar is altesaam 67 van hierdie plaaslike regeringsentiteite. Hiervan het ses (Auckland, een Stads- en vier Distriksrade) ook die bevoegdhede van 'n Streeksraad sodat na hulle verwys word as unitêre owerhede (''unitary authorities''). Plaaslike regeringsliggame het meer as 25&nbsp;000 personeellede in diens. Ampsbekleërs sluit 109 Streeksraadslede, 11 Streeksvoorsitters (''Chairs''), 707 Raadslede van plaaslike regeringsentiteite (''territorial authority councillors''), 147 lede van Auckland-raad (''Auckland local board members'') en 67 burgemeesters in. == Ekonomie == === Oorsig === [[Lêer:Ovation of the Seas (32740294245).jpg|duimnael|Die plesierboot ''Ovation of the Sea'' teen die agtergrond van [[Auckland]] se sakekern]] [[Lêer:Kiwi Fruit Orchard n.jpg|duimnael|Boorde vol kiwivrugte op die Noordeiland]] [[Lêer:Romney Ewe and Lamb.jpg|duimnael|Sterkwol-[[skaap]]rasse soos Romney Marsh, wat in 1852 van die Britse Eilande ingevoer is, het bygedra tot die sukses van die Nieu-Seelandse wolbedryf: 'n New Zealand Romney-ooi met sy lammetjies]] [[Lêer:MilfordSound.jpg|duimnael|Milford Sound is een van Nieu-Seeland se bekendste toeriste-bestemmings<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/travel/396410/NZ-tops-Travellers-Choice-Awards |title=NZ tops Travellers' Choice Awards |publisher=Stuff Travel |date=Mei 2008 |accessdate=16 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429024915/http://www.stuff.co.nz/travel/396410/NZ-tops-Travellers-Choice-Awards |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] Nieu-Seeland is 'n klein oop ekonomie wat op vryehandel en hoogs gespesialiseerde boerderye en nywerheidsektore steun. Dié land is sedert die 1980's besig om sy buitelandse handel te diversifiseer en het sy ekonomie, insluitende die landbousektor, byna volledig gedereguleer om meer mededingend op wêreldmarkte te word. Dié land beskik oor 'n moderne, maar relatief klein nywerheidsbasis sodat baie verwerkte goedere en onderdele ingevoer moet word, terwyl die landbousektor steeds 'n baie belangrike rol speel en tans sowat 70 persent van Nieu-Seelandse uitvoere oplewer. Nieu-Seelandse boerderye spits hulle op produkte toe waar hulle in internasionale terme hoogs mededingend kan wees soos suiwelprodukte. 95 persent van Nieu-Seeland se landbouproduksie word uitgevoer – 'n hoë persentasie wat dié land kwesbaar maak vir prysverlagings op die wêreldmark. In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het Nieu-Seeland toenemend afhanklik geword van die ekonomiese ontwikkeling in die [[Volksrepubliek China]], een van sy grootste afsetmarkte.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/Geschaeftspraxis/swot-analyse,t=swotanalyse--neuseeland,did=1627230.html ''Germany Trade and Invest (GTAI) – Swot-Analyse Neuseeland Januar 2017. Besoek op 24 Mei 2017''] {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> Landbouprodukte word oorwegend na Australië, die Verenigde State en die [[Europese Unie]], in toenemende mate ook na die Volksrepubliek China en lande in [[Suidoos-Asië]] uitgevoer. Die tweede belangrikste bron van buitelandse valuta is die [[toerisme]]bedryf wat 16,4 persent van alle verdienste verteenwoordig. Nieu-Seeland lok jaarliks sowat 2,5 miljoen oorsese besoekers.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Neuseeland/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727022348/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Neuseeland/Wirtschaft.html |date=27 Julie 2010}}</ref> Net soos in ander nywerheidslande speel die dienstesektor – naas inligtingstegnologie en navorsing – 'n steeds belangriker rol. Dienste het in die finansiële jaar 2012 meer as twee derdes van die [[bruto binnelandse produk]] (BBP) verteenwoordig, terwyl nywerhede 12 en die primêre sektor meer as 7 persent bygedra het. Beleggings in die boubedryf – die derde grootste ná die suiwel- en toerismebedryf – word aangedryf deur die snelle bevolkingsgroei, veral in Auckland, en het in 2016 die rekordvlak van 36 miljard NZ-$ bereik. Vanweë sy geografiese ligging naby Nieu-Seeland is Australië tradisioneel die belangrikste mark (21,4 persent van alle Nieu-Seelandse uitvoere in 2012) en verskaffer (15,3 persent van alle Nieu-Seelandse invoere). Naas sy buurland is China (14,9 persent van uit- en 16,3 persent van invoere), die Verenigde State (9,2 persent van invoere), Duitsland, die Verenigde Koninkryk en [[Suid-Korea]] die vernaamste handelsvennote van Nieu-Seeland. Groeiende invoere (47,21 miljard NZ-$ in 2012) en dalende uitvoere (46,06 miljard NZ-$) het tot 'n tekort in die lopende handelsrekening gelei wat in 2012 1,155 miljard NZ-$ beloop het. In 2013 was daar weer 'n oorskot van 533 miljoen NZ-$ op die handelsrekening – danksy 'n handelsoorskot van 1,5 miljard NZ-$ en 'n tekort in die dienstebalans van 1 miljard NZ-$.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Wirtschaft_node.html#doc391546bodyText3 ''Duitse Departement van Buiitelandse Sake: Nieu-Seeland – Ekonomie. Besoek op 5 Maart 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227195325/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Wirtschaft_node.html#doc391546bodyText3 |date=27 Desember 2014}}</ref> Die belangrikste uitvoergoedere is landbou- en bosbouprodukte (meer as vyftig persent van die totale uitvoerwaarde, waaronder [[suiwelproduk]]te, vleis, hout, appels en kiwivrugte), nywerheidsminerale en chemikalieë, meganiese en elektriese masjiene asook voertuie, vliegtuie en skepe. Buitelandse beleggings het in 2015 meer as 66 miljard VS-$ beloop. Die voorste bronlande is (persentasiegewys) Australië (52,6), die Verenigde State (8,3), Singapoer (6,2), Japan (5,0), [[Hongkong]] (4,9), die Verenigde Koninkryk (4,4) en [[Kanada]] (4,3). In 2014 was die vernaamste teikensektore vir buitelandse beleggings banke en versekeringsmaatskappye (32,0 persent), verwerkende nywerhede (13,2), landbou (5,8), kleinhandel (5,1), voorsieningsondernemings (4,4) en mynbou (3,1).<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222001_159710_wirtschaftsdaten-kompakt---neuseeland.pdf?v=1 ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftsdaten kompakt – Neuseeland. November 2016. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> === Ekonomiese geskiedenis === ==== Fokus op veeboerdery ==== Die fokus op veeboerdery en die uivoer van landbouprodukte, wat slegs beperkte verwerking benodig, het Nieu-Seeland se ekonomiese struktuur en groeipad asook die samelewing se politieke en maatskaplike organisasievorme grootliks beïnvloed. Die Nieu-Seelandse ekonoom William Ball Sutch (1907–1975) het dié land se hoofuitvoergoedere in die 19de en 20ste eeu treffend beskryf as "verwerkte gras". Met uitsondering van 'n kort periode gedurende die goudstormlope van die 1860's was wol, vleis en suiwelprodukste vanaf die 1850's, toe met die versameling van statistieke begin is, tot die 1970's, toe grootskaalse diversiferingsproses plaasgevind het, by verre die vernaamste uitvoerprodukte volgens waarde. ==== Wolekonomie ==== Om tegniese redes was wol oor 'n lang tydperk die vernaamste uitvoerproduk – onbevrore vleis en onverkoelde suiwelprodukte kon voor die koms van koelskepe nie verder verskeep word as Australië nie. Die res van die [[skaap]]karkas is gekook om talk te ekstraheer wat vir die vervaardiging van kerse en seep benodig is. Skaapboerderye is aanvanklik veral langs die ooskus van Nieu-Seeland gevestig, na mate weigrond – wat oorspronklik in besit van Māori was – gehuur of andersins verwerf kon word en die benodigde vervoerinfrastruktuur voorsien is. Ondanks alle moeilikhede soos uiterste weerstoestande (droogtes en sneeustorms), skaapsiektes en die wisselende veselvereistes van Engelse wolmeule het die aantal skape danksy invoere en inheemse teelt vinnig gegroei van een miljoen teen die middel van die 1850's tot tien miljoen in die vroeë 1870's. Die rekordvlak van 70 miljoen is in die vroeë 1980's behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-4 |title=Page 4. Early pastoral economy |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> ==== Handelsbande met die Verenigde Koninkryk ==== Meer as 'n eeu lank – vanaf die middel van die 19de eeu tot die laat 1960's – was die Verenigde Koninkryk by verre die grootste en belangrikste afsetmark vir Nieu-Seelandse uitvoere. Dikwels is meer as vier vyfdes van dié land se uitvoergoedere na die Moederland verskeep, behalwe vir 'n kort periode in die 1860's toe Nieu-Seeland in die invoerbehoeftes van die nuut ontdekte Australiese goudvelde voorsien het. In dié tyd is ook invoere, wat vir die Britse mark bestem was, eers in Sydney se hawe gehanteer. Invoere vir die Nieu-Seelandse mark het uit 'n groter verskeidenheid lande gekom, alhoewel die Moederland die belangrikste verskaffer was. Die oorheersende Britse rol in Nieu-Seeland se buitelandse handel het uit die politieke, kulturele en familiebande met die Moederland voortgespruit, maar ook uit veranderde Britse wetgewing. So is die vernaamste proteksionistiese maatreëls, die sogenaamde Koringwette, in 1846 opgehef. Vervolgens was die Britse mark oop vir enige voedselinvoere, terwyl die meeste ander lande hul landboubedrywe destyds nog teen buitelandse mededinging beskerm het. Die noue bande met die Moederland is ook tydens die [[Groot Depressie]] steeds gehandhaaf. Die Ottawa-ooreenkoms, wat op die ekonomiese krisis se hoogtepunt in 1932 onderteken is, het voorsiening gemaak vir Nieu-Seelandse uitvoerders se voortgesette toegang tot die Britse mark – in ruil vir die voorkeurbehandeling van Britse invoere op die inheemse mark.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-8 |title=Page 8. Industrialisation |publisher=Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> ==== Invoervervanging ==== [[Lêer:New Zealand Exchange 2.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse Effektebeurs (''New Zealand Exchange'', kort ''NZX'') by Wellington se Waterfront]] Die depressie van die 1930's het nogtans die regering se aandag op Nieu-Seeland se ekonomiese kwesbaarheid getrek. Die toespitsing op 'n handjievol uitvoergoedere en een enkele oorsese hoofmark het die Nieu-Seelandse ekonomie in 'n besondere mate aan markskommelinge blootgestel. Invoervervanging en die skepping van nuwe werkgeleenthede deur plaaslike vervaardiging is dus bevorder, al was inheemse produsente, byvoorbeeld in die motorbedryf waar voertuie gemonteer is, dikwels aangewese op die invoer van materiale en onderdele. Reeds in die 19de eeu het die Nieu-Seelandse regering begin met 'n beleid van industriële aansporing, maar eers in 1938, toe die plaaslike mark met invoerbeperkings beskerm is, is meer drastiese stappe geneem met die bevordering van inheemse vervaardiging bo invoere. In die vroeë 1960's het ontleders selfs potensiaal raakgesien vir industriële uitvoere. Die grootste uitdaging vir 'n uitvoergerigte ekonomiese beleid was die gebrek aan groot industriële vervaardigers – die meeste fabrieke was relatief klein in vergelyking met hul Wes-Europese en Noord-Amerikaanse eweknieë. Noemenswaardige uitsonderings was die bevriesingsaanlegte vir vleis en ander landbougoedere wat vanaf 1882 ontstaan het en suiwelfabrieke. Grootskaalse aanlegte is daarnaas opgerig om inheemse hulpbronne soos hout en ystersande te verwerk. Hierby kon ook elektrisiteit gereken word – so is die plaaslike aluminiumbedryf gegrond op lae kragtariewe. Die meeste aanlegte – meestal klein en middelgroot ondernemings – het eers ná die Tweede Wêreldoorlog ontstaan. Die grootste fabriek in Kawerau het pulp en papier vervaardig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/page-8 |title=Page 8. Industrialisation |publisher=Te Ara – The New Zealand Encyclopedia |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> Nieu-Seeland se ekonomie het gedurende die Tweede Wêreldoorlog herstel, terwyl die wolbedryf 'n groeifase beleef het wat tot in die vroeë 1950's voortgeduur het. Die na-oorlogse ekonomie is deur 'n tweeledige struktuur gekenmerk – die landbousektor se uitvoere na oorsese markte het die buitelandse valuta verskaf wat vir die uitbou van die ekonomie benodig is, terwyl die nywerheidsektor werkgeleenthede vir 'n vinnig groeiende bevolking geskep het. ==== Onlangse ontwikkeling ==== [[Lêer:K Crane Visit ZPMC In Ports of Auckland IX.jpg|duimnael|Houerterminaal in Auckland-hawe]] Nieu-Seeland is in 2009 deur die globale ekonomiese en finansiële krisis geraak – die BBP het met 0,9 persent afgeneem. Die ekonomie het egter vinnig herstel en in 2012 met 2,5 persent gegroei. Die [[Nieu-Seelandse dollar]] se wisselkoers is in die eerste dekade van die 21ste eeu veral as gevolg van spekulasie aan sterk skommelinge blootgestel, maar het in laat 2009 begin herstel. Sedert 2010 het dit sterk gestyg teenoor die [[Amerikaanse dollar]] en die [[Euro]] en in Maart 2015 'n hoogtepunt van 0,686&nbsp;€ bereik.<ref>{{en}} [http://www.xe.com/ ''www.xe.com: Live exchange rates. Besoek op 5 Maart 2015'']</ref> Die werkloosheidskoers het in die vierde kwartaal van 2009 nogtans gestyg tot 7,3 persent – die hoogste syfer in 'n dekade. Veral werkloosheid onder jeugdiges (26,5 persent in 2009) en Māori (15,4 persent) het sterk toegeneem. Op kort termyn word daar geen merkbare groei in die arbeidsmark verwag nie. Nogtans het die werkloosheidskoers in Maart 2015 gedaal tot 5,8 persent. Die gemiddelde inflasiekoers was in 2012 en 2013 1,1 persent.<ref>{{de}} ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftsdaten kompakt:: Neuseeland''</ref> Die Nieu-Seelandse owerheid probeer net soos ander regerings ekonomiese groei deur laer rentekoerse, borgskappe, opleidingsinisiatiewe, belegging in infrastruktuur en belastingverlagings te bevorder. Danksy 'n kapitaaltoevloei van 3,5 miljard NZ-$ in 2012 het die totale buitelandse beleggings in dié land gestyg tot 82 miljard NZ-$, waarvan 55,6 persent uit Australië, 11,1 persent uit die Verenigde State, 2,9 persent uit Singapoer, 2,8 persent uit Japan en 2,7 persent uit Nederland gekom het.<ref>{{de}} ''GTAI – Wirtschaftsdaten kompakt''</ref> == Kultuur == === Kookkuns === [[Lêer:Maungaturoto Markets.JPG|duimnael|'n Boeremark in Maungaturoto, 'n klein nedersetting in die Kaipara-streek]] Nieu-Seeland se kookkuns het sy oorsprong in Britse en Māori-kooktradisies wat vanaf die 20ste eeu deur invloede uit ander Stille Oseaanlande, waaronder Australië en [[Kalifornië]], die [[Middellandse See|Meditereense Seegebied]] asook [[Suid-Asië|Suid-]] en [[Oos-Asië]] aangevul is. Nieu-Seeland se lang seekus, sy goed ontwikkelde landbousektor en die groot verskeidenheid inheemse vrugte- en groentesoorte het neerslag gevind in Nieu-Seelanders se eetgewoontes waarin vars [[seekos]], vleis, vrugte en groente 'n sentrale rol speel. Die per capita-vleisverbruik is tradisioneel hoog en het eers in die 20ste eeu geleidelik begin afneem. Ondanks die ekonomiese betekenis van skaapteelt – en die hoë gehalte van plaaslike lamvleis – het Nieu-Seelanders steeds voorkeur gegee aan [[beesvleis]]. Varkvleis is vanweë sy relatief hoë prysvlak veral gewild as ham of [[wors]]ies. Ook [[hoendervleis]] het eers relatief laat gewild geraak, veral sedert die 1960's toe grootskaalse hoenderboerdery in skure begin is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/food |title=Story: Food |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=David Burton |accessdate=27 November 2023}}</ref> Daarnaas speel ook [[wildsvleis]] 'n belangrike rol op Nieu-Seelandse spyskaarte. Seekos is deur Britse setlaars tradisioneel eerder as 'n stapelvoedsel vir armes beskou, behalwe vir [[vis-en-tjips]] as die gewildste Britse wegneemete, en slegs 'n handjievol van Nieu-Seeland se eetbare vissoorte het op die eettafels beland. In 1971 is die ''New Zealand Fishing Industry Board'' gestig, 'n agentskap wat die publiek begin bewus maak het van die gesonde eienskappe van seekos asook die groot verskeidenheid vissoorte wat op die Nieu-Seelandse mark aangebied word. So het, naas verskeie minder bekende soorte eetbare seevisse, in die loop van die 20ste eeu naas [[oester]]s ook kreefte en [[mossel]]s steeds meer gewild geraak. Kreefsterte, wat vanaf die 1950's in groter hoeveelhede na Noord-Amerika uitgevoer is, het intussen 'n luukse kos vir fynproewers geword. Alhoewel die eerste melkkoeie reeds in 1814 deur die sendeling Samuel Marsden ingevoer is, was daar aanvanklik baie min melkboere. Melkkoeie was duur, en melkboerderye is hoofsaaklik in die kusgebiede gevestig. Voordat verkoeling vir suiwelprodukte in die laat 19de eeu beskikbaar was, was hulle meestal vir plaaslike markte en verbruik bestem, of kon in koloniale winkels geruil word teen ander kos of goedere. Vroeë 19de eeuse setlaars, wat nie oor hul eie melkkoeie beskik het nie, was aangewese op alternatiewe soos die endemiese tūrepo of "melkboom" (''Streblus banksii'', in Engels ook bekend as ''large leaved milk tree''; 'n alternatiewe Māori-naam is ''ewepuri'') waarvan die takke 'n melkerige sap afskei as hulle gepluk word.<ref>{{en}} [http://www.terrain.net.nz/friends-of-te-henui-group/table-1/large-leaved-milk-tree-turepo-streblus-banksii.html ''Taranaki Educational Resource: Research Analysis and Information Network: Streblus banksii (Large leaved milk tree). Besoek op 22 Junie 2017'']</ref> === Mode === [[Lêer:Trelise Cooper Britomart stores 2013.jpg|duimnael|links|Trelise Cooper se twee vlagskip-boetieke in Auckland]] [[Lêer:Detail on dress by Emma Knuckey.jpg|duimnael|upright|'n Swart chiffon-aandrok met 'n handgemaakte roos deur Emma Knuckey]] Tans word Nieu-Seelandse ontwerpersklere in winkels dwarsoor die wêreld verkoop, maar gewoonlik beskik mode-ontwerpers soos Karen Walker (wat onder meer brilmode, juweliersware en sportklere vir die ikoniese buite-leefstyl-etiket ''Swanndri'' ontwerp wat in winkels in Auckland, Wellington en Christchurch te koop aangebied word) net in Nieu-Seeland oor hul eie boetiekwinkels. In Dunedin het Margi (Margarita) Robertson die mode-etiket ''Nom*D'' gestig wat bekend staan vir sy donker styl en spitsvondige soberheid. 'n Ander etiket, wat ook oorsee sukses behaal het, is ''Zambesi'', geskep deur Liz (Elizabeth) en Neville Findlay in 1979, wat met hul styl vorm, struktuur en eenvoudigheid met 'n sin vir ironie verbind.<ref>{{en}} [http://www.newzealand.com/de/feature/new-zealand-fashion-designers/ ''Newzealand.com: New Zealand Fashion Designers. Besoek op 16 Augustus 2017'']</ref> 'n Vierde Nieu-Seelandse mode-ikoon van wêreldfaam is ''World'' uit Auckland wat met kleurryke en vernuwende style geassosieer word. Al vier – Karen Walker, ''Nom*D'', ''Zambesi'' en ''World'' – was baanbrekers as die eerste ontwerpers wat Nieu-Seelandse modestyle tydens die ''[[London Fashion Week]]'' in 1999 as die ''New Zealand Four ''aan die wêreld bekend gestel het. Intussen het 'n verskeidenheid ander mode-ontwerpers die voetspore van die beroemde vier baanbrekers gevolg. Laurie Foon, met haar mode-etiket ''Starfish'', en Alexandra Owen, wat bekendheid verwerf het met haar ensembles, is welbekendes op Wellington se modetoneel. In Auckland word Trelise Cooper met haar kleurryke avantgarde-mode, die innovatiewe sportklere-etiket ''Huffer'' en Kate Sylvester met klassieke feminiene mode onder die voorste ontwerpers gereken. Stylvolle ontwerpe is nie beperk tot die metropole nie. Sommige ontwerpers, soos Annah Stretton in Morrinsville, 'n nedersetting geleë tussen Auckland en [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], het boetieke in 'n plattelandse omgewing gevestig. === Mediabedryf === [[Lêer:TV New Zealand Building.jpg|duimnael|links|''TV New Zealand'' se hoofkwartier in Auckland]] [[Lêer:Radio New Zealand House.JPG|duimnael|upright|''Radio New Zealand House'' in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] Ondanks sy relatief klein bevolking het Nieu-Seeland 'n dinamiese medialandskap. Naas 27 streeks- en drie nasionale [[koerant]]e word 'n groot aantal weeklikse en meer as sestig plaaslike dagblaaie uitgegee. Die belangrikste dagblaaie is die ''The New Zealand Herald'' met 'n daaglikse oplaag van sowat 144&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite web|title=More eyes on the Herald as readership rises to 844,000 a day|url=https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11354909|accessdate=16 Maart 2020|agency=New Zealand Herald|publisher=NZME. Publishing Limited|date=7 November 2014|archive-date=14 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314235010/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11354909|url-status=dead}}</ref> ''The Dominion Post'' (in besit van die Australiese ''Fairfax Media''-groep, sowat 98&nbsp;000) en ''The Press'' (sowat 62&nbsp;000).<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Kultur-UndBildungspolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Media. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622021607/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Kultur-UndBildungspolitik_node.html |date=22 Junie 2017}}</ref> Politieke nuustydskrifte van nasionale belang is ''New Zealand Listener'' (wat weekliks met 'n sirkulasie van sowat 52&nbsp;000 uitgegee word) en ''North & South'' wat maandeliks verskyn met 'n sirkulasie van sowat 25&nbsp;000. Die nasionale uitsaaikorporasie ''TV New Zealand (TVNZ)'' beeldsaai op twee televisiekanale, ''TV One'' en ''Channel 2''. Ook die kanaal ''Maori Television'', wat in 2004 in die lewe geroep en op die Māori-bevolking gemik is en sy programme in die Māoritaal met Engelse ondertitels uitsaai, word deur die Nieu-Seelandse staat befonds. Privaat televisiekanale, wat landwyd uitgesaai word, sluit ''TV3'' en ''TV4'' asook die betaalkanaal ''Sky'' in. Daar is 'n aantal plaaslike uitsaaiers en kabeltelevisieprogramme. Radiodienste, wat landwyd uitgesaai word, sluit die staatsbeheerde ''Radio New Zealand Ltd.'' en die privaatuitsaaier ''New Zealand Media and Entertainment'' in. Daar is sowat 320 kommersiële streekradiodienste. === Sport === [[Lêer:Haka 2006.jpg|duimnael|links|Die [[All Blacks]] besig om die haka uit te voer voor 'n wedstryd teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] in 2006]] [[Lêer:New Zealand cricket team, Shoaib Malik, Dunedin, NZ, 2009.jpg|duimnael|Die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] vier in 2009 die neem van 'n paaltjie]] [[Lêer:Australia vs New Zealand.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse All Whites speel teen die Australiese Socceroos in 2005]] Die meeste van Nieu-Seeland se gewildste [[sport]]soorte het hul oorsprong in die Verenigde Koninkryk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/english/page-12 |title=English – Popular culture |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Terry Hearn |accessdate=27 November 2023}}</ref> [[Rugby]] word as nasionale sport beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |title=Sport, Fitness and Leisure |year=2000 |work=New Zealand Official Yearbook |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=7 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607011003/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |archive-date=7 Junie 2011 |url-status=dead}}</ref> en lok die meeste toeskouers.<ref name="Organised Sport">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/sports-and-leisure/page-4 |title=Sports and leisure – Organised sports |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Jock Phillips |accessdate=27 November 2023}}</ref> [[Gholf]], [[netbal]], [[tennis]] en [[krieket]] het die hoogste vlakke van volwasse deelname, terwyl [[netbal]], rugby en [[sokker]] onder jongmense gewild is.<ref name="Organised Sport" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&ArticleID=44316 |title=More and more students wear school sports colours |publisher=New Zealand Secondary School Sports Council |accessdate=18 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518035647/http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&ArticleID=44316 |archive-date=18 Mei 2017 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland het as een van net vyf nasies ook aan elke [[Olimpiese Somerspele]] van die moderne era deelgeneem, asook aan elke [[Statebondspele]]. Nieu-Seeland was ook die gasheer van die Britse Rykspele 1950 (in Auckland), die Britse Statebondspele 1974 (in Christchurch) en die Statebondspele 1990 (in Auckland). Nieu-Seeland is een van min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Samoa]], [[Tonga]] en [[Wallis]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland se nasionale rugbyspan, die [[All Blacks]], is veral bekend vir hul [[haka]], 'n Māori-krygsdans, wat voor elke wedstryd gedemonstreer word. Die All Blacks is die sterkste span in internasionale rugby met 'n wenrekord teen al die ander lande. Hulle het by elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi ten minste die kwarteindrondte gehaal en dit reeds drie keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]]). Nieu-Seeland het tot dusver twee rugbywêreldbekertoernooie gehuisves: in 1987 saam met Australië en in 2011 op sy eie. Daarbenewens ding die All Blacks jaarliks tydens [[die Rugbykampioenskap]] met die nasionale rugbyspanne van [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en Suid-Afrika mee en hulle het tot dusver die meeste titels ingepalm. As deel van die Rugbykampioenskap word die [[Bledisloebeker]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Suid-Afrika beslis. Tydens die jaarlikse [[Superrugby]]-klubkampioenskap speel vyf Nieu-Seelandse rugbyspanne ([[Blues (Superrugbyspan)|Blues]], [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]], [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]], [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] en [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]]) teen vier spanne uit Australië, asook een span uit [[Fidji]] en 'n saamgestelde span van Stille Oseaan-eilande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |title=Next steps in Pacific Island professional teams' journey confirmed by NZ Rugby |publisher=[[All Blacks]] |date=14 April 2021 |accessdate=5 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205120957/https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |archive-date=5 Februarie 2024 |url-status=dead}}</ref> Die [[Black Ferns]] is tydens [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie by verre die suksesvolste span en het reeds ses titels gewen: in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]]. Daarbenewens het Nieu-Seeland die 2021-toernooi aangebied. Naas rugby is krieket Nieu-Seeland se suksesvolste sport en die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]], die Black Caps, speel sedert 1930 krieket op internasionale vlak. Tydens die [[Kampioenetrofee 2000]] kon Nieu-Seeland sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm. Die Black Caps het vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en in [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] vir die eerste keer die eindstryd gehaal, maar hulle is deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/cricket-world-cup-drama-aplenty-as-new-zealand-enter-first-final-20150324-1m6veq.html |title=Cricket World Cup: Drama aplenty as New Zealand enter first final |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Greg |date=24 Maart 2015 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] het Nieu-Seeland sy tweede eindstrydverskyning gemaak en hulle is eers volgens aantal grenshoue in die beslissende Superboulbeurt deur [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Epic final tied, Super Over tied, England win World Cup on boundary count |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Julie 2019 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Saam met Australië het Nieu-Seeland ook twee krieketwêreldbekertoernooie aangebied: in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] en 2015. In [[toetskrieket]], die belangrikste en vernaamste internasionale krieketvorm, het Nieu-Seeland in 2021 vir die eerste keer die eerste plek op die IKR-toetsranglys gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1966751 |title=Jamieson takes six as New Zealand scale the rankings summit |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=6 Januarie 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In Junie dieselfde jaar het Nieu-Seeland in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|eerste Wêreldtoetskampioenskap]] [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] met agt paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/india-vs-new-zealand-final-1249875/match-report |title=Under the radar no more, New Zealand trump India to become Test world champions |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=23 Junie 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]] in [[Oman]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] het Nieu-Seeland vir die eerste keer die eindstryd in [[Twintig20|dié formaat]] gehaal, maar teen Australië met agt paaltjies vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/australia-vs-new-zealand-final-1273756/match-report |title=Marsh, Warner muscle Australia to T20 World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=14 November 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2026]] in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] het Nieu-Seeland sy tweede eindstrydverskyning gemaak, maar dié keer teen die medegasheer en verdedigende wêreldkampioen Indië vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/india-vs-new-zealand-final-1512773/match-report |title=India crush New Zealand for third T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Miller |date=8 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland sal saam met Australië die [[T20I-wêreldbeker 2028]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In vrouekrieket het die [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|White Ferns]] tot dusver twee toernooie beklink: Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2000]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]]. Hulle het ook as gasheer van die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]], 2000 en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] opgetree. Naas rugby en krieket is sokker Nieu-Seeland se gewildste sport en die ''[[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan|All Whites]]'', Nieu-Seeland se nasionale sokkerspan, is die suksesvolste nasionale sokkerspan in Oseanië. Hulle ding met ander [[OFC]]-lande in die Oseanië-beker mee en het reeds 'n rekord van ses titels ingepalm. Die All Whites het tot dusver aan twee [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar hulle het nog nie die uitklopfase gehaal nie. Saam met Australië het Nieu-Seeland opgetree as gasheer van die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023]]. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-Zealand|title=New Zealand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 November 2023}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-zealand/|title=New Zealand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 November 2023}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand|Nieu-Seeland}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_Zealand|Nieu-Seeland}} * {{en}} [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara, the Encyclopedia of New Zealand] * {{en}} [http://www.govt.nz/ Government] * {{en}} [http://www.newzealand.com/ Tourism New Zealand] * {{en}} [http://www.virtualoceania.net/newzealand/photos/ Virtual New Zealand – Photos of New Zealand landscapes & cities] * {{en}} [http://nz.com/ Information] * {{en}} [http://nzmusic.com/ Music (current)] * {{en}} [http://www.stats.govt.nz/ Official Statistics] * {{en}} [http://www.metservice.co.nz/ Weather] * {{en}} [http://www.stats.govt.nz/ New Zealand webcams] * {{en}} [http://www.nzhistory.net.nz/ New Zealand history website] * {{en}} [http://www.nzhistory.net.nz/Gallery/Anzac/memorial/index.htm War Memorials of the First World War] * {{en}} [http://www.nzedge.com/news/ The Global Life of New Zealanders] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Nieu-Seeland}} | Noord = {{vlagland|Nieu-Kaledonië}} • {{vlagland|Fidji}} • {{vlagland|Tonga}} | Noordoos = {{vlagland|Niue}} • {{vlagland|Cookeilande}} • {{vlagland|Frans-Polinesië}} | Oos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Paaseiland}} • {{vlagland|Chili}} | Suidoos = [[Stille Oseaan]] | Suid = [[Stille Oseaan]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Australië}} ([[Tasmanië]]) | Noordwes = {{vlagland|Australië}} ({{vlagland|Norfolkeiland}}) }} {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Nieu-Seeland| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] bxtkw25iko3vuu8i45qxbdqw9pdlhii 2916859 2916719 2026-07-10T11:03:49Z Jcb 223 2916859 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Nieu-Seeland |volle_naam = <small>''New Zealand'' ([[Engels]])<br />''Aotearoa'' ([[Maori (taal)|Māori]])</small> |algemene_naam = Nieu-Seeland |beeld_vlag = Flag of New Zealand.svg |beeld_wapen = Coat of arms of New Zealand.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = New Zealand (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = ''[[God Defend New Zealand]]''<ref name="Story: National anthems">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/national-anthems/page-1 |title=Page 1. New Zealand’s anthems |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref><br /><small>''([[Engels]] vir: "God verdedig Nieu-Seeland")''</small><br /><center>[[Lêer:God Defend New Zealand instrumental.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<ref name="Story: National anthems" /><br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] (95,4%)<br />[[Maori (taal)|Māori]] (4,0%)<br />Nieu-Seelandse<br />[[gebaretaal]] (0,5%){{smallsup|1}} |hoofstad = [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] {{Koördinate|41|17|S|174|27|O}} |latd = 41 |latm = 17 |latNS = S |longd = 174 |longm = 27 |longEW = O |grootste_stad = [[Auckland]] {{Koördinate|36|50|S|174|44|O}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[Cindy Kiro]]<br />[[Christopher Luxon]] |oppervlak_rang = 75^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 270&nbsp;534<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15357770 |title=New Zealand country profile |publisher=[[BBC]] |date=20 November 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |oppervlakmi² = 104&nbsp;454 |persent_water = 2,24 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_skatting = 5&nbsp;256&nbsp;330<ref name="clock">{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/tools/population-clock |title=Population clock |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=27 November 2023}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 120^ste |bevolking_sensus = 4&nbsp;699&nbsp;755<ref name="clock" /> |bevolking_sensus_jaar = 2018 |bevolkingsdigtheid = 19,5 |bevolkingsdigtheidmi² = 50,5 |bevolkingsdigtheidrang = 167^ste |BBP_PPP = $279,183&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=196,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=New Zealand |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |BBP_PPP_rang = 63^ste |BBP_PPP_jaar = 2023 |BBP_PPP_per_kapita = $53&nbsp;809<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 32^ste |BBP = $249,415&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 51^ste |BBP_jaar = 2023 |BBP_per_kapita = $48&nbsp;072<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 23^ste |onafhanklikheidstipe = • Verantwoordelike regering<br />• [[Dominion]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Goedgekeur<br />• ''[[De jure]]'' onafhanklikheid<br />• Huidige [[grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]]<br />[[7 Mei]] [[1856]]<br />[[26 September]] [[1907]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[25 November]] [[1947]]<br />[[10 Desember]] [[1947]]<br />[[13 Desember]] [[1986]] |MOI = {{wins}} 0,937<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |MOI_rang = 13^de |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 30,0<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2022/ |title=Household income and housing-cost statistics: Year ended June 2022 |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |date=23 Maart 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Nieu-Seelandse dollar|Dollar]] ($) |geldeenheid_kode = NZD |land_kode = NZ |tydsone = [[NZST]] |utc_afwyking = [[UTC+12:00|+12]] |tydsone_somer = [[NZDT]] (September tot April) |utc_afwyking_DST = [[UTC+13:00|+13]] |internet_domein = [[.nz]] |skakelkode = 64 |voetskrif = 1. As huistale: immigrantetale, waaronder [[Afrikaans]] 0,8%. }} '''Nieu-Seeland''' ([[Engels]]: ''New Zealand'', [njuːˈziːlənd], {{Audio|GT New Zealand.ogg|luister}}; [[Maori (taal)|Māori]]: ''Aotearoa'', [aɔˈtɛaɾɔa]) is 'n [[eilandstaat]] in die suidwestelike [[Stille Oseaan]]gebied. Geografies bestaan dié land, wat in 1840 tot [[Britse Ryk|Britse kolonie]] verklaar is en in 1907 'n dominium binne die [[Britse Statebond|Britse Gemenebes van Nasies]] geword het, uit twee hoofeilande en 'n aantal [[Eilande van Nieu-Seeland|kleiner eilande]]. Nieu-Seeland is 'n [[grondwetlike monargie]] met [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] as [[staatshoof]] (verteenwoordig deur die goewerneur-generaal, dame Cindy Kiro) en 'n eenkamerparlement met 121 afgevaardigdes. Saam met die [[Cookeilande]], [[Niue]], die [[Ross-Afhanklikheid]] en [[Tokelau]] vorm dit die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. [[Lêer:New Zealand 23 October 2002.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Nieu-Seeland in 2002]] 'n Algemene Māorinaam vir Nieu-Seeland is '''Aotearoa''',<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/1966/aotearoa |title=AOTEAROA |publisher=An Encyclopaedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> meestal vertaal as ''Land van die Lang Wit Wolk''. Nieu-Seeland staan bekend vir sy isolasie: dié land word deur die [[Tasmansee]], wat ongeveer 2&nbsp;000 kilometer wyd is, van sy noordwestelike buurland [[Australië]] geskei. Die naaste buurlande is [[Nieu-Kaledonië]], [[Fidji]] en [[Tonga]] in die noorde en [[Antarktika]] in die suide. Weens sy afgeleë ligging was Nieu-Seeland – behalwe vir Antarktika – die laaste groot landmassa waar [[mens]]e hulle gevestig het. Nieu-Seeland kan nóg in geografiese nóg in kulturele opsig by 'n bepaalde vasteland gereken word: dié land lê gedeeltelik op die Australiese asook die Pasifiese Plaat en toon sowel ooreenkomste met die hoofsaaklik Europese kultuur van Australië as die [[Polinesië|Polinesiese]] gedeelte van [[Oseanië]]. Die eilandstaat vorm die westelike punt van die [[Polinesiese Driehoek]]. Nieu-Seeland verskil van ander nywerheidslande deur sy ongewone ekonomiese struktuur – die belangrikste sektore is [[Landbou|land-]] en bosbou, [[voedsel]]verwerking en [[toerisme]]. Dikwels word na Nieu-Seeland as 'n "groen eiland" verwys, veral vanweë sy lae bevolkingsdigtheid, sy ongeskonde natuur asook sy veelsydige en – danksy die geïsoleerde ligging – unieke [[Dier|flora]] en [[Plant|fauna]]. Van Nieu-Seeland se byna vyf miljoen inwoners woon rofweg 3,5 miljoen op die [[Noordeiland]] en een miljoen op die [[Suideiland]]. Hierdie eilande is onder die grootstes in die wêreld en die gekombineerde landarea is vergelykbaar met dié van die [[Britse Eilande]] en meer as twee keer so groot soos die [[Wes-Kaap]]. Tesame met Aotearoa, was 'n ander Māorinaam vir Nieu-Seeland '''Niu Tireni''', 'n [[transliterasie]] van die Engelse naam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/tapa-whenua-naming-places/page-1 |title=Page 1. Exploration and naming |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> Ander eilande het veel kleiner bevolkings en dek baie minder landarea. Die belangrikste van hierdie eilande is: * [[Stewart-eiland]] (suid van die Suideiland), die derde grootste eiland volgens landarea met 'n bevolking van sowat 400. * [[Waiheke-eiland]], 'n eiland in [[Auckland]] se Haurakibaai, en met 'n bevolking van sowat 7&nbsp;000 (veel meer in die [[somer]]), die derde digste bewoonde eiland in Nieu-Seeland. * [[Groot Barrière-eiland]], oos van die Haurakibaai. * [[Chathameilande]], 'n afgeleë groep eilande met 'n bevolking van sowat 750. Veral sedert die 1990's het 'n groot aantal [[Suid-Afrika]]anse immigrante hulle in Nieu-Seeland gevestig. Tans is meer as 40&nbsp;000 Nieu-Seelanders in Suid-Afrika gebore, maar ook sowat 18&nbsp;000 [[Verenigde State van Amerika|Amerikaners]] het 'n nuwe tuiste in die Pasifiese eilandstaat gevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history-of-immigration/page-17 |title=Page 17. Multi-cultural New Zealand: 1991 onwards |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Nova Zeelandia by Janssonius(134121958).jpg|duimnael|links|Die westelike kus van ''Nova Zeelandia'' op 'n kaart van 1666]] [[Lêer:Cook new zealand.jpg|duimnael|[[James Cook]] se kaart van Nieu-Seeland in 1769]] ''Aotearoa'' (wat letterlik vertaal as "land van die lang wit wolk") is die huidige Māori-naam vir Nieu-Seeland en word ook gebruik in Nieu-Seelandse Engels. Dit is nie bekend of die Māori voor die aankoms van die Europeërs reeds enige benaming gebruik het wat na die hele land verwys het – oorspronklik is net die Noordeiland ''Aotearoa'' genoem. Op 13 Desember 1642 het [[Abel Tasman]] Nieu-Seeland ontdek en dit – met die veronderstelling dat dit [[Vuurland]], die mees suidelike punt van [[Suid-Amerika]], sou wees – ''State Landt'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |title=European discovery of New Zealand – Abel Tasman |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> In 1645 het [[Nederland]]se [[Kartografie|kartograwe]] die eilande na die provinsie [[Zeeland]] ''Nova Zeelandia'' genoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-3 |title=Tasman’s achievement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Mackay|first=Duncan|year=1986|chapter=The Search For The Southern Land|editor-last=Fraser|editor-first= B|title=The New Zealand Book Of Events|location=Auckland|publisher=Reed Methuen|pages=52–54}}</ref> Hierdie benaming is deur die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]] in 1769 verengels na ''New Zealand''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/perceptions-of-the-landscape/page-2 |title=Page 2. First approaches – the 18th century |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |accessdate=27 November 2023}}</ref> Die Māori het verskeie tradisionele name vir die twee hoofeilande, insluitend ''Te Ika-a-Māui'' (die vis van Māui) vir die Noordeiland en ''Te Wai Pounamu'' (die water van Greenstone) of ''Te Waka o Aoraki'' (die kano van Aoraki) vir die Suideiland. Vroeë Europese kaarte verwys na die eilande as Noord (Noordeiland), Middel (Suideiland) en Suid (Stewart-eiland / Rakiura).<ref>{{en}} {{cite book|first=Thomas|last=Brunner|url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/BruJour-fig-BruJour_P001a.html |title=The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846–8|publisher=Royal Geographic Society|year=1851}}</ref><ref>{{en}} {{cite encyclopedia|editor-first=Alexander|editor-last=McLintock|title=New Leinster, New Munster, and New Ulster|first=Donald |last=Paterson|url=https://teara.govt.nz/en/1966/provinces|accessdate=16 Maart 2020|date=April 2009|origyear=originally published in 1966|encyclopedia=from An Encyclopaedia of New Zealand|publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand}}</ref> Sedert 1830 gebruik kaarte die terme Noord en Suid om die twee grootste eilande van mekaar te onderskei en sedert 1907 is dit die aanvaarde norm.<ref name="NZ name">{{en}} {{cite web |first=Malcolm |last=McKinnon |title=Place names – Naming the country and the main islands |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |date=November 2009 |url=https://teara.govt.nz/en/place-names/page-1 |accessdate=16 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110131/https://teara.govt.nz/en/place-names/page-1 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ''New Zealand Geographic Board'' het in 2009 ontdek dat die name van die twee eilande nog nooit geformaliseer was nie,<ref>{{en}} {{cite web|title=Confusion over NZ islands' names|newspaper=[[BBC News]]|date=22 April 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8011846.stm}}</ref> beide die benamings en alternatiewe is in 2013 geformaliseer. Die amptelike name is nou ''North Island'' of ''Te Ika-a-Māui'' vir die Noordeiland en ''South Island'' of ''Te Waipounamu'' vir die Suideiland. Vir albei eilande kan die Engelse óf die Māori-name óf beide name bymekaar gebruik word.<ref>{{en}} {{cite press release|url=https://www.beehive.govt.nz/release/names-nz’s-two-main-islands-formalised|title=Names of NZ’s two main islands formalised|date=10 Oktober 2013|first=Maurice|last=Williamson|publisher=New Zealand Government|accessdate=16 Maart 2020}}</ref> == Geografie == === Ligging === [[Lêer:Orthographic projection centred over the Bounty Islands.png|duimnael|links|'n Ortografiese projeksie met die Bounty-eilande as sy middelpunt]] [[Lêer:Karta NZ Subantarctic islands.PNG|duimnael|Nieu-Seeland en die [[Subantarktiese eilandgroepe van Nieu-Seeland|subantarktiese eilandgroepe]]]] [[Lêer:Territorial waters - New Zealand.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Nieu-Seeland en sy oorsese gebiede]] Nieu-Seeland is suid van die [[ewenaar]] op die [[Suidelike Halfrond]] geleë, en sy eilande vorm afgeleë gebiede in die suidwestelike Stille Oseaan. Gewoonlik word dié land by Oseanië gereken (veral wanneer hierdie geografiese term ook Australië insluit), maar soms volgens 'n meer spesifieke geografiese en kulturele oogpunt ook as 'n deel van Polinesië beskou. Vanweë die kulturele ooreenkomste met Australië word Nieu-Seeland daarnaas ook by dié vasteland gereken. Die Tasmansee, wat deel uitmaak van die Stille Oseaan, lê wes van die hoofeilande en skei Nieu-Seeland van Australië, die mees nabygeleë landmassa 1&nbsp;600 kilometer wes daarvan. Die Antarktiese landmassa lê 3&nbsp;000 kilometer verder suidwaarts. Kleiner lande of oorsese gebiede naby Nieu-Seeland sluit Nieu-Kaledonië, Tonga en Fidji in die noorde in. Nieu-Seeland is dié land wat die verste van [[Sentraal-Europa]] af lê; dele van dié land is op die aardbol net teenoor [[Spanje]] geleë en vorm dus sy antipode. Naas die twee hoofeilande, Noord- en Suideiland, is daar meer as 700 kleiner eilande. Die hoofeilande, waarna dikwels ook as die Nieu-Seelandse vasteland (''Mainland New Zealand'') verwys word, word deur die Cook-seestraat, waarvan die nouste punt maar 23 kilometer wyd is, van mekaar geskei. Baie van die kleiner eilande soos Stewart-eiland, wat dikwels nog by die Nieu-Seelandse ''Mainland'' gereken word, die Great Barrier-eiland en die digbevolkte Waiheke-eiland is binne 'n radius van vyftig kilometer van die hoofeilande se kuslyn af geleë. Net die [[Kermadec-eilande]] 1&nbsp;000 kilometer noord van die Noordeiland, die [[Chathameilande]] (wat 700 kilometer oos van die Noordeiland naby die [[Internasionale datumgrens]] geleë is) en die vyf Sub-Antarktiese eilandgroepe – Auckland, Campbell, Antipodes, Snares en Bounty – meer as 200 kilometer suid van die Suideiland maak nie deel uit van die hoofeilande se [[argipel]] nie. Die Noordeiland is heeltemaal op die Australiese Plaat geleë, terwyl die Suideiland sowel deel uitmaak van die Australiese asook die Pasifiese Plaat. Die twee hoofeilande was gedurende die laaste [[Ystydperk]] nog met mekaar verbind. Net soos Ysland kan hulle derhalwe ook as 'n selfstandige vasteland beskryf word aangesien hulle destyds nog albei op twee plate geleë was. Nieu-Seeland maak amptelik aanspraak op die [[Ross-Afhanklikheid]] in Antarktika wat eweneens 'n reeks kleiner eilande behels; volgens die Antarktiese Ooreenkoms word Nieu-Seeland se aanspraak egter op internasionale vlak nie erken nie. Daarnaas maak [[Tokelau]] as 'n afhanklike gebied deel uit van Nieu-Seeland, terwyl die [[Cookeilande]] en [[Niue]] as selfregerende gebiede op die grondslag van vrye assosiasie met Nieu-Seeland verbind is. Hierdie gebiede maak deel uit van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. Nieu-Seeland se totale oppervlakte beloop 268&nbsp;021 vierkante kilometer; dié land is sodoende ietwat kleiner as [[Italië]] of die [[Filippyne]], maar ietwat groter as die [[Verenigde Koninkryk]]. Terwyl die hoofeilande in oos-westelike rigting maksimaal 450 kilometer wyd is, strek hulle langs hul hoofas in noord-oostelike rigting oor 'n afstand van meer as 1&nbsp;600 kilometer. Die kuslyn het 'n lengte van 15&nbsp;134 kilometer. In vergelyking met sy landmassa het Nieu-Seeland relatief uitgestrekte territoriale waters met 'n oppervlakte van 167&nbsp;653 vierkante kilometer en een van die wêreld se grootste eksklusiewe ekonomiese sones (EES) met 3&nbsp;931&nbsp;136 vierkante kilometer. === Geologie === [[Lêer:Lake Taupo.jpg|duimnael|links|Die Taupomeer op die Noordeiland is in 'n [[kaldera]] geleë wat meer as 20&nbsp;000 jaar gelede tydens die uitbarsting van 'n [[supervulkaan]] gevorm is]] [[Lêer:Zealandia-Continent map en.svg|duimnael|Geologiese kaart van [[Seelandië]]]] [[Lêer:WhakarewarewaPohutuGeyserSign.jpg|duimnael|Die Pohutu-geyser in Whakarewarewa]] Soos die meeste huidige landmassas op die Suidelike Halfrond het ook Nieu-Seeland tot sowat 200 miljoen jaar gelede deel uitgemaak van die prehistoriese [[Gondwana]]-vasteland, 'n reusagtige vasteland op die Suidelike Halfrond wat vanuit die westelike Suid-Amerika oor [[Afrika]] en Australië tot by die westelike Stille-Oseaangebied gestrek het. Dit is nie presies bekend wanneer die huidige Nieu-Seeland homself van die landmassa, wat tans Antarktika vorm, losgewikkel het nie, maar deskundiges reken dat hierdie proses gedurende die [[Kryt (geologie)|Kryt]], rofweg 85 miljoen jaar gelede, of selfs vroeër al aan die gang was – en wel voordat ook Australië van Gondwana losgebreek het. Nieu-Seeland was voortaan 'n geïsoleerde argipel, 2&nbsp;000 kilometer van Australië en 8&nbsp;000 kilometer van [[Chili]] af geleë – 'n gebied waarmee dit gedurende die [[Ystydperk]] via Antarktika nog verbind was. Sommige ooreenkomste ten opsigte van Nieu-Seeland se flora getuig hiervan. Sedert hierdie periode het in Nieu-Seeland 'n flora en fauna ontwikkel wat onafhanklik van dié van ander landmassas was. In geologiese opsig het die eilande 'n rustige periode deurloop waartydens sy bergreekse aan sterk erosie blootgestel en uiteindelik volledig verweer was. Uitgestrekte, laer geleë moerasgebiede het ontstaan wat later tot [[steenkool]]velde omgevorm is. Minder as 30 miljoen jaar gelede het weer 'n onstuimige geologiese periode begin, en dieper liggende gebiede het uit die see begin verrys. Nieu-Seeland se kuslyn het tydens die [[Mioseen]] 'n growwe vorm gekry wat eers in die laaste paar miljoen jare tot sy huidige gestalte ontwikkel het. Baie berge en valleie is selfs later, in die loop van die laaste 100&nbsp;000 jaar, gevorm. Gedurende die Ystydperk was veral die Suideiland sterk [[Gletser|vergletser]]. Tans is Nieu-Seeland op die grenslyn tussen die Australiese en die Pasifiese Plaat geleë. Alhoewel hierdie [[Plaattektoniek|tektoniese plate]] nie regstreeks teen mekaar skuur nie, oefen hulle nogtans 'n beduidende invloed op die eilandstaat uit. Hul frontale krag laat [[geologiese breuke]] ontstaan wat druk op verskillende gesteentelae uitoefen en die grond steeds verder na bowe skuif. Die tweede krag, wat langs die kante werk, lei tot sogenaamde transform-versteurings wat soms [[aardbewing]]s en [[tsoenami]]s kan veroorsaak. Net soos ander lande, wat langs die grens van die Pasifiese Plaat geleë is, behoort ook Nieu-Seeland tot die Pasifiese [[Ring van Vuur]]. Aardbewings, breuke en [[Vulkaan|vulkaniese]] aktiwiteit is tipiese verskynsels in hierdie gebied, en sommige van die aarde se aktiefste vulkane is in Nieu-Seeland geleë. Hierdie vulkane is beperk tot die Noordeiland en baie van hulle is in die ''Taupo Volcanic Zone'' in die sentrum van die eiland gekonsentreer. Al drie vulkane in die Sentrale Plato is byvoorbeeld nog aktief – die [[stratovulkaan]] Ruapehu het so onlangs as 2007 uitgebars. Die aardkors in die Bay of Plenty-gebied is so dun soos nergens anders in die wêreld nie so dat verskillende soorte geotermiese aktiwiteite soos geysers en warm fonteine hier aangetref kan word. 'n Bekende vulkaan in hierdie gebied is White Island; sy laaste groot uitbarsting was in die jaar 2016. Benewens Taupo is daar nog 29 ander geotermale gebiede in Nieu-Seeland. Hulle is hoofsaaklik op die Noordeiland gekonsentreer, soos byvoorbeeld Northland en Hauraki Plains, maar kom ook op die Suideiland voor. Hier lê die bekende warm fonteine van Hanmer Springs. === Topografie en landskappe === ==== Die Noordeiland ==== {{Hoofartikel|Noordeiland}} [[Lêer:Tongariro Mahuia River n.jpg|duimnael|links|Die Mahuia-rivier in die Tongariro Nasionale Park]] [[Lêer:Ninetymilebeach.jpg|duimnael|''Ninety Mile Beach'']] [[Lêer:Whanganui River.jpg|duimnael|Die Whanganui-rivier]] Die Noordeiland met 'n oppervlakte van 113&nbsp;729 vierkante kilometer is die mees digbevolkte eiland van Nieu-Seeland met meer as 3,6 miljoen inwoners. Hier is sowat driekwart van die totale bevolking en sowat negentig persent van die Māori-bevolking gekonsentreer, en sowel die hoofstad [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] asook die grootste stad in dié land, Auckland, is op hierdie eiland geleë. Auckland lê op 'n landengte wat die Stille Oseaan van die Tasmansee skei en op sy nouste punt minder as twee kilometer wyd is. Aangesien Auckland grotendeels deur water omring word, word na hierdie [[metropool]] dikwels ook as die "Stad van Seile" verwys. Die stadsgebied is tussen twee natuurlike seehawens geleë en behels sowat sestig onaktiewe vulkane. Noord van Auckland se landengte lê die Noord-Aucklandskiereiland wat self uit 'n groot aantal kleiner skiereilande bestaan. Die mees noordelike hiervan is Aupouri. Die skiereiland se weskus word deur lang sandstrande, waaronder die bekende ''Ninety Mile Beach'', en twee groot natuurlike hawens, ''Kaipara Harbour'' en ''Hokianga Harbour'', oorheers. Die Waipoua-woud met sy beduidende kauri-bome lê suid van Hokianga. Die ooskus van Noord-Aucklandskiereiland word deur dramatiese landskappe en talle eilande gekenmerk, alhoewel daar ook 'n aantal natuurlike seehawens voorkom soos dié van Whangarei, die grootste stad op die skiereiland, en Bay of Islands. Die heuwellandskappe in die binneland is as land- en bosbougebiede ontwikkel. Die administratiewe gewes Waikato is suid van Auckland geleë. Die Hakarimata-bergreeks in die ooste van Waikato gaan naby die monding van die Waikatorivier in die Tasmansee in 'n golwende heuwellandskap oor. Die ''Waikato Plains'' oos van die Hakarimata-berge is 'n laagvlakte aan weerskante van die rivier met [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], die vierde grootste agglomerasie in dié land, as sy beduidendste nedersetting. Die grotendeels beboste Kaimai- en Mamaku-bergreekse in die ooste skei die gewes van die gebied rondom die Bay of Plenty. Die bekende Coromandel-skiereiland is in die noorde van die baai geleë. Dit word deur die Coromandel-bergreeks met 'n maksimale hoogte van 900 meter oorheers, waarvan die Great-Barrier-eiland 'n noordelike uitloper is. Die Sentrale Plato met sy vulkane [[Ngauruhoe]], Tongariro en Ruapehu vorm die hartland van die Noordeiland. Die vulkane is deur [[Unesco]] as die eerste gekombineerde [[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]]- en wêreldnatuurgebied aangewys en maak deel uit van die Nasionale Tongariro-park.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/421 |title=Tongariro National Park |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415022457/https://whc.unesco.org/en/list/421/ |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ruapehu is met 2&nbsp;797 meter die hoogste piek op die eiland. Die Taupomeer net noord van Ruapehu, die grootste in Nieu-Seeland, is in die geografiese sentrum van die Noordeiland geleë. Die uitgestrekte bosgebiede Kaingaroa Forest en Nasionale Te-Urewera-park oos van die meer oorheers die gebied tot by die ooskus. Hierdie streek met sy ongerepte berglandskappe is yl bevolk. Die Hikurangi, 'n berg in die Ruakumara-reeks naby die East Cape, is die hoogste piek met 1&nbsp;754 meter. Die weste van die Sentrale Hoogplato is 'n gebied van beboste heuwellandskappe waardeur die Whanganui-rivier en sy talryke takriviere vloei. Die Nasionale Whanganui-park lê in die sentrum van hierdie landskap. Wes hiervan sluit die gewes Taranaki, wat tot in die Tasmansee strek, by die heuwelland aan. Die gelyknamige vrystaande vulkaan troon met sy hoogte van 2&nbsp;518 meter oor die gewes. Rondom die vulkaan strek 'n breë [[reënwoud]]gordel wat as deel van die Nasionale Egmont-park beskerming geniet. Die vrugbare gewes is 'n beduidende sentrum van die Nieu-Seelandse melkbedryf. Suid van die Whanganui-streek lê die Manawatu-riviervlakte rondom die riviere Manawatu en Rangitikei, en die Kapiti Coast met die hoofstad Wellington in sy uiterste suide. Hierdie gebied word in die noordooste deur die bergreeks Tararua Range en in die ooste deur die Rimutaka Range begrens. Die Ruahine Range sluit in die noorde by hierdie bergreekse aan. Die Ruahine-berge maak deel uit van 'n groter bergreeks wat langs die ooskus loop. Ook die moerasagtige Wairarapa-vlakte oos van hierdie berge word in die ooste deur 'n bergagtige gebied begrens. Noordwes hiervan lê die Hawke's Bay-streek rondom die gelyknamige baai. Naas die Ruahne- loop ook die Kaweka-bergreeks deur hierdie streek, terwyl die res daarvan deur golwende heuwellandskappe en die Wairoa-riviergebied in die noorde en die vrugbare Heretaunga-vlakte in die suide beslaan word. Noord hiervan lê die gebied rondom Gisborne wat deel uitmaak van Eastland (dikwels ook East Cape genoem). ==== Die Suideiland ==== {{Hoofartikel|Suideiland}} [[Lêer:Mt Cook, NZ.jpg|duimnael|[[Mount Cook|Aoraki/Mount Cook]] in die Suid-Alpe]] Die Suideiland se oppervlakte is met 150&nbsp;437 vierkante kilometer effens groter as dié van sy noordelike eweknie met 'n bevolking van sowat een miljoen. Die Māori-naam vir die eiland is Te Wahipounamo (letterlik "Plek van die Jadesteen"). Die eiland word oorheers deur die [[Nieu-Seelandse Alpe]] of Suid-Alpe wat langs sy weskus loop. Hierdie bergreeks is die hoogste in [[Australasië]] en Oseanië. Sy hoogste pieke is [[Mount Cook]] of Aoraki (3&nbsp;724 meter) en [[Mount Tasman]] (3&nbsp;497 meter). Hierdie bergpieke is slegs twee van altesaam 17 pieke wat meer as 3&nbsp;000 meter bo seevlak rys. Sowel die mees noordelike asook die mees suidelike gebiede van die Suideiland bestaan uit laer bergreekse waarvan sommige pieke hoogtes van meer as 1&nbsp;000 meter bereik. Die West Coast-streek, 'n smal landstrook tussen die Suid-Alpe en die Tasmansee behoort tot die natstes op aarde, en sodoende loop sommige Suid-Alpegletsers, soos die Fox- en die Franz-Josef-gletser, deur alle klimaatsones tot by die reënwoudgebiede naby die kus. Die uiterste suidweste word deur indrukwekkende fjordlandskappe gekenmerk wat hier ''sounds'' genoem word. Groot dele van die suidweste word as nasionale parke beskerm en vorm gemeenskaplik die Te Wahipounamu-wêrelderfenisgebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/551 |title=Te Wahipounamu – South West New Zealand |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509025400/https://whc.unesco.org/en/list/551/ |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Canterbury Plains, 'n groot alluviale vlakte wat uiters geskik is vir landboudoeleindes soos veeteelt, is oos van die Suid-Alpe geleë. === Klimaat === [[Lêer:Morning view, Wanaka.jpg|duimnael|'n Uitsig vanaf Lakeside Road, Roys Bay, Wanaka in die oggend]] [[Lêer:Satellite image of South Island New Zealand.jpg|duimnael|'n [[Satellietfoto]], wat in Junie 2006 geneem is, toon [[sneeu]] op die Suideiland]] Die 45ste suidelike breedtegraad loop deur die Suideiland sodat Nieu-Seeland halfpad tussen die ewenaar en die [[Suidpool]] geleë is. Nieu-Seeland het danksy sy ligging in die gematigde klimaatsone van die Suidelike Halfrond 'n relatief milde klimaat wat in baie opsigte as Mediterreens beskryf kan word. Daar is verskillende kleiner klimaatsones wat van subtropies in die noorde tot gematig in die suide strek, maar ook van 'n baie nat klimaat in die weste tot by die droë klimaatsone in die ooste wissel. Sentraal-Otago kan selfs as 'n [[woestyn]]agtige ariede gebied beskryf word, terwyl in die gebied noord van Auckland vrugte soos [[lemoen]]e en [[pomelo]]s floreer. Lang, warm somers is kenmerkend vir albei hoofeilande sodat [[sitrus]]vrugte en [[Arecaceae|palms]] ook op die Suideiland voorkom. In die vlaktes van die Noordeiland wissel die gemiddelde temperature tussen sowat 15&nbsp;°C in die [[winter]] en 25&nbsp;°C in die somer. Temperature op die Suideiland is 5 tot 10&nbsp;°C laer. Die hoogste temperatuur, wat ooit amptelik in Nieu-Seeland aangeteken is, was 42,4&nbsp;°C in Februarie 1973 in sowel Rangiora asook [[Christchurch]]. In Junie 1995 is die laagste temperatuur ooit in dié land in Ophir (Central Otago) met -21,6&nbsp;°C aangeteken. Die groot massas water, wat hoofsaaklik van die Tasmansee af in die [[atmosfeer]] verdamp en wolke vorm, val teen die berge op die Suideiland as [[reën]]. Die gemiddelde jaarlikse neerslag aan die Suideiland se weskus is sowat 7&nbsp;000 millimeter, terwyl die oostelike kant al merkbaar droër is. In sy geheel kan Nieu-Seeland se klimaat vanweë die groot watermassas rondom die eilandgroep as grotendeels maritiem beskryf word, behalwe vir die gebiede wat oos van die hoë bergreekse geleë is soos byvoorbeeld die Mackenzie-bekken en Central Otago op die Suideiland of die Rangipo-woestyn op die Noordeiland wat almal deur 'n kontinentale klimaat gekenmerk word. Hier styg die kwik in die somermaande dikwels bo 30&nbsp;°C, terwyl sneeuvalle gedurende die winter gereeld voorkom. {| border=0 cellspacing="2" cellpadding="2" style="float:left;margin-left:0.5em;margin-bottom:0.5em" | colspan=4 align="center" bgcolor="#b5b5b5" | '''Temperatuur'''<br /><small>Gemiddeldes in&nbsp;°C</small> | align="center" bgcolor="#b5b5b5" valign="top" | '''Stad''' | colspan=4 align="center" bgcolor="#b5b5b5" | '''Reënval'''<br /><small>Gemiddeldes in&nbsp;mm</small> |- | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Jan.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Apr.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Julie&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Okt.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Jan.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Apr.&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Julie&nbsp; | align="center" bgcolor="#cfcfcf" | &nbsp;Okt.&nbsp; |- | align="center" | 20 | align="center" | 16 | align="center" | 11 | align="center" | 15 | align="center" | [[Auckland]] | align="center" | 79 | align="center" | 103 | align="center" | 141 | align="center" | 89 |- | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 17 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 6 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | &nbsp;[[Christchurch]]&nbsp; | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 46 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 53 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 68 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 44 |- | align="center" | 16 | align="center" | 12 | align="center" | 6 | align="center" | 11 | align="center" | [[Dunedin]] | align="center" | 74 | align="center" | 74 | align="center" | 56 | align="center" | 58 |- | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 19 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 14 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 8 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 12 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | &nbsp;[[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]&nbsp; | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 78 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 107 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 142 | align="center" bgcolor="#e8e8e8" | 99 |} {{clear}} === Roaring Forties === [[Lêer:Harbour entrance and Pencarrow Head.jpg|duimnael|links|Cook-seestraat – die ingang tot Wellington-hawe en Pencarrow Head]] [[Lêer:Turbid Waters Surround New Zealand.jpg|duimnael|Onstuimige see rondom Nieu-Seeland]] Nieu-Seeland is in sy geheel in die [[Roaring Forties]] geleë, 'n sone met sterk waaiende winde tussen die 40ste en 50ste [[Breedtegraad|breedtegrade]]. Hierdie sterk lugstrominge, wat in 'n ooswaartse rigting beweeg, word veroorsaak deur die kombinasie van drie faktore – die suidwaartse verskuiwing van lugmassas vanuit die ewenaar na die Suidpool, die aarde se rotasie om sy eie as en die gebrek van groter landmassa's in die betrokke sone wat as windbrekers sou kon dien. So waai hulle oor betreklik klein gebiede – die uiterste suide van Suid-Amerika, 'n deel van die Australiese eiland [[Tasmanië]] en uiteindelik Nieu-Seeland. 'n Foto van Nieu-Seeland, wat in April 2011 deur die multinasionale wetenskaplike [[Nasa]]-satelliet ''Aqua'' geneem is (regs), toon die vloei van [[sediment]] in die Stille Oseaan rondom Nieu-Seeland. Die groot volume daarvan dui op harde winde en onstuimige see. Die Cook-seestraat, die smal strook water wat die Noord- en Suideiland van mekaar skei, word onder die onstuimigste seegebiede ter wêreld gereken. Sterk westelike winde tref die eilande in die weste waar bergreekse 'n natuurlike versperring vorm. Die Cook-seestraat is die enigste opening vir die winde en word deur die tregter-effek in 'n soort windtonnel omgevorm wat tot baie hoë windsnelhede lei en gevare vir lug- en seevaart kan inhou. Magtige branders en [[tornado]]'s kom eweneens voor. Sterk winde sweep die seewater hier op in hoë golwe wat die kusgebiede erodeer. Sy ligging maak ook van Nieu-Seeland hoofstad Wellington 'n taamlik winderige plek. Op 'n gemiddeld van 173 dae per jaar waai hier winde met snelhede van meer as 60&nbsp;km per uur, in buie selfs 140&nbsp;km per uur. Die hoogste windsnelheid, wat ooit gemeet is, was 248&nbsp;km per uur op Wellington se hoogste heuwelpiek, Hawkins Hill (op 495&nbsp;m bo seevlak) op 6 November 1959 en 4 Julie 1962. Die sterkste buie ooit het op 18 April 1970 op Mt John in Canterbury gewaai – met 250&nbsp;km per uur.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/weather/page-1 |title=Page 1. Factors determining weather |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Erick Brenstrum |accessdate=27 November 2023}}</ref> == Flora en fauna == Die unieke plante- en dierewêreld van Nieu-Seeland het as gevolg van die eilandgroep se geografiese afsondering oor 'n lang tydperk onafhanklik van dié van ander gebiede ontwikkel. Sy inheemse flora en fauna toon groot ooreenkomste met dié van Nieu-Kaledonië en [[Lord Howe-eiland]]. === Flora === [[Lêer:Silver-fern.jpg|duimnael|links|Die [[silwervaring]] (''Alsophila dealbata'') is 'n nasionale simbool van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Kauri trees in Trounson park.jpg|duimnael|Die boomkruine van twee kauribome]] [[Lêer:PohutukawaCornwallis.jpg|duimnael|Pōhutukawa-bome]] Sowat 85 persent van alle Nieu-Seelandse plantspesies is [[endemies]]. Voor die aankoms van die eerste Māori-setlaars was nog sowat 80 persent van dié land bebos, tog het ontbossing die aandeel inheemse bosse oor die eeue tot slegs 24 persent van die totale oppervlakte laat krimp. Hiervan is 77 persent tot beskermde bosgebiede verklaar. Op sowat vyf persent van die oppervlakte van Nieu-Seeland het die plaaslike bosboubedryf vinnig groeiende [[uitheems]]e boomsoorte soos radiatadenne (''Pinus radiata'') en [[Rooihoutboom|Kaliforniese rooihout]] (''Sequoia sempervirens'') begin aanplant. Belangrike inheemse woudsoorte sluit naaldbosse soos geelhoute (''Podocarpaceae'') of Nieu-Seelandse kauribome (''Agathis australis'') en loofbosse wat hoofsaaklik uit beukebome (''Nothofagus'') bestaan. Die meeste Nieu-Seelandse boomsoorte is immergroen. Veral die naaldbosse word gekenmerk deur epifiete soos Noordeiland-ysterhout (''Metrosideros robusta''), maar ook 'n klein aantal hemiparasiete wat op beukebome voorkom en verwant is met mistels in die [[Noordelike Halfrond]]. Die kauriboom se natuurlike habitat het oorspronklik tot by die Suideiland gestrek, maar is nou beperk tot die Noordeiland se Northland-streek; verwante boomsoorte kom tans nog in [[Nieu-Guinee]], Fidji, Nieu-Kaledonië, [[Maleisië]] en [[Indonesië]] voor. Die Nieu-Seelandse kauribosse is grotendeels deur setlaars afgekap – kaurihout was omstreeks 1800 nog die belangrikste uitvoergoed wat in die internasionale skeepsboubedryf baie gewild was. Kauribome was uiteraard geskik vir die vervaardiging van skeepsmaste, terwyl die hars van kauribome as basiese bestanddeel vir stadig-drogende lak en [[terpentyn]] gebruik is. In 1862 is vir een ton kaurigom $600 betaal en die stadig groeiende kauribosse was binne enkele dekades byna uitgeroei. Benede die digte wouddak kom 'n groot aantal varings voor wat meestal endemies is. Die mees beïndrukkende spesies is boomvarings (''Cyatheales'') wat hoogtes van meer as tien meter kan bereik. Die mees bekende varingsoort is pongas of [[silwervaring]]s, die nieamptelike nasionale plant van Nieu-Seeland. Daarnaas het ook verskillende palmsoorte soos byvoorbeeld nikau-palms (''Rhopalostylis sapida'') in Nieu-Seeland ontwikkel. Ander opvallende boomsoorte sluit die pōhutukawa (''Metrosideros excelsa''), Suideiland-ysterhout (''Metrosideros umbellata'') en die sogenaamde cabbage tree (''Cordyline australis'') in. Sowat tien persent van Nieu-Seeland se oppervlakte is met inheemse oopveld-flora bedek, waaronder tussockgras, bos- en heidevelde. Groot dele van die inheemse flora (sowat 'n derde van die totale oppervlakte van Nieu-Seeland) is tot natuurbewaringsgebiede verklaar, waaronder uitgestrekte nasionale parke en sogenaamde ''Forest Parks''. === Fauna === [[Lêer:Moa.jpg|duimnael|links|upright|'n Gerekonstrueerde moa in die Auckland-museum]] [[Lêer:Male Kea Milford sound.jpg|duimnael|'n Manlike kea-papegaai]] [[Lêer:Kiwi hg.jpg|duimnael|'n Kiwi met eiers in die Kauri-museum (Matakohe, Noordeiland)]] Vanweë sy afgeleë ligging het Nieu-Seeland sy eie unieke ekostelsel ontwikkel. Kenmerkend vir die tydperk voor die Polinesiese kolonisasie was die gebrek aan landsoogdiere, met uitsondering van drie vlermuisspesies (twee spesies van Nieu-Seeland-vlermuise en ''Chalinolobus tuberculatus''). Baie van die ekologiese nisse, waarin gewoonlik [[soogdiere]] sou leef, is in Nieu-Seeland deur [[voëls]] beset. Nievlieënde voëlspesies het 'n buitengewoon belangrike rol op die eilandgroep gespeel, waaronder die kakapo (''Strigops habroptilus''), die kiwi (''Apterygidae''), die takahe (''Porphyrio mantelli''), die weka (''Gallirallus australis'') en die uitgestorwe moa (''Dinornithiformes''). Die kakapo (sy Māori-naam beteken "nag-papegaai") is die seldaamste en ook enigste nievlieënde papegaaiesoort ter wêreld. Moas het sowat vyftien miljoen jaar lank in Nieu-Seeland voorgekom en daar was 25 verskillende soorte wat van kleiner voëls (wat omtrent so groot soos 'n [[kalkoen]] was) tot die ''Dinornis maximus'' met 'n grootte van drie meter gestrek het. Die moas se dieet het hoofsaaklik uit gras, blare en vrugte bestaan. Daar word aangeneem dat die Moriori, setlaars wat hulle gedurende een van die vroeë immigrasiegolwe in Nieu-Seeland gevestig het, die moas uitgeroei het – sowel hul vleis asook hul eiers was baie gewild. Toe die voëls reeds van uitsterwing bedreig was, is die laaste diere met vuur gejaag. 'n Groot aantal moa-geraamtes is in moerasgebiede ontdek. Die inheemse voëlspesies is oorspronklik deur roofvoëls gejaag, waarvan die grootste, die Haastarend (''Harpagornis moorei''), deur 'n vlerkwydte van tot by drie meter en 'n gewig van maksimaal veertien kilogram gekenmerk was. Sommige nievlieënde voëlspesies kom tans nog net in roofdiervrye omgewings soos die eilande langs die Nieu-Seelandse kus voor. Inheemse papegaaispesies soos die kea (''Nestor notabilis'') – wat slegs op die Suideiland en hier in die Suidelike Alpegebied voorkom – en die kaka (''Nestor meriodionalis'') het minder moeilikhede ondervind. Daarnaas word die Nieu-Seelandse voëlwêreld deur 'n groot verskeidenheid trekvoëls gekenmerk wat oor lang afstande oor die Stille Oseane beweeg om 'n deel van die jaar in Nieu-Seeland deur te bring, soos byvoorbeeld die Westland-bassiaan (''Procellaria westlandica''). Ook koningmalmokke (''[[Diomedea epomophora]]'') en Australiese malgasse (''Morus serrator'') broei op die eilandgroep. Die kusgebiede is die habitats van [[pikkewyn]]soorte soos Fiordlandpikkewyne (''Eudyptes pachyrhynchus''), geeloogpikkewyne (''Megadyptes antipodes'') en [[kleinpikkewyn]]e (''Eudyptula minor'') asook seesoogdiere soos Nieu-Seelandse seebere (''Arctocephalus forsteri''), [[suidelike seeolifant]]e (''Mirounga'') en Nieu-Seelandse seeleeus (''Phocarctos hookeri''). Langs die kus word dolfyne en walvisse aangetref, waaronder die seldsame klein Hector-dolfyn (''Cephalorhynchus hectori''). Daar word gevrees dat hierdie spesies binne tien generasies moontlik sal uitsterf. Nieu-Seeland is ook die tuiste van tuataras (brugakkedisse, ''Sphenodon punctatus''), 'n ou reptielspesie, en die weta (''Anostostomatidae''), 'n insek wat 'n maksimale lengte van tien sentimeter kan bereik. Die eilandgroep is een van min gebiede op aarde waar geen [[slang]]e voorkom nie. Die aankoms van die eerste Māori- en later ook Europese setlaars het gepaard gegaan met soms rampspoedige ingrepe op die natuur. Die uitbreiding van uitheemse diere wat met opset of per ongeluk saamgebring is (''Neozoës'' of indringerspesies), veral [[rot]]te, maar ook huishonde, [[huiskat]]te, [[ystervark]]e, [[hermelyn]]e en ander [[Wesel (dier)|weselspesies]] asook die Australiese voskoesoe het tot die grootskaalse uitsterwing van inheemse dierspesies gelei. Die Nieu-Seelandse regering het verskeie maatreëls ingestel om endemiese spesies, wat deur ingevoerde diere bedreig word, veral voëls, van uitsterwing te red. Die uitbreiding van katte word byvoorbeeld deur middel van [[kastrasie]] beperk. Nieu-Seeland is 'n wêreldleier in die uitroeiing van ingevoerde dierspesies en het begin om kleiner eilande langs die kus weer in hul oorspronklike toestand voor die kolonisasie te bring en inheemse spesies te hervestig. Die projek sal in sy tweede fase ook na die twee hoofeilande uitgebrei word. == Geskiedenis == === Polinesiese ontdekkers === [[Lêer:OtagoMuseumWaka.jpg|duimnael|links|'n ''Waka'' (kanoe) in die Otago-museum, [[Dunedin]]]] [[Lêer:Polynesian Migration.svg|duimnael|Die eerste Māori-setlaars het vanuit die oostelike Polinesiese eilandgroepe na Nieu-Seeland geseil. Hierdie volksplanting in 'n voorheen onbewoonde gebied was die laaste in 'n lang reeks migrasies in die suidelike Stille Oseaan]] Nieu-Seeland was baie duisende jare lank 'n soort [[tuin van Eden]] sonder [[Adam en Eva]] – 'n ongerepte paradys waar diere en plante meestal vreedsaam naas mekaar bestaan het. Die meeste inheemse spesies was nooit genoodsaak om 'n oorlewingsstryd teen mededingers te voer nie, sodoende het hulle ook geen natuurlike afweermiddels soos dorings of gif ontwikkel nie. Die eilande se flora en fauna was dus al hoe kwesbaarder vir uitheemse indringerspesies. Mense het hulle eers relatief laat hier gevestig – Nieu-Seeland het die mees suidelike eilandgroep in 'n uitgestrekte seegebied gevorm wat deur Polinesiërs oor die eeue heen gekoloniseer is. Hul lewensruimte was die grootste van alle volke en het oor sestig lengte- en breedtegrade in die wêreld se grootste waterliggaam, die Stille Oseaan, gestrek. Nogtans was die bewoonbare gebied beperk tot die talle groter en kleiner eilande – argipels wat dikwels ver van mekaar geleë en oor die hele suidelike Stille Oseaan versprei was. Elkeen van die eilande kon maar 'n beperkte bevolking onderhou, en so was groter groepe mense steeds weer genoodsaak om 'n nuwe heenkome op ander, verderaf geleë eilande te vind. Met hul bote – groot uitlêerbote of katamarans waarvoor twee kanoes (''waka'') aanmekaargebind is en seile wat uit plantvesels gevleg is – het die Polinesiërs die wydtes van die Stille Oseaan bevaar lank voordat Europeërs dit ontdek het. Hulle het die sterre, seestromings, wind en wolke gebruik om te navigeer en hulle op eilandgroepe soos [[Samoa]], Tonga en [[Tahiti]] gevestig. Van hier het hulle op hul ontdekkingsvaarte verderaf geleë argipels soos die [[Hawaii]]-eilande in die noorde, die [[Paaseiland]] in die ooste en uiteindelik ook Aotearoa of Nieu-Seeland in die suidweste bereik. Die Polinesiese belangstelling in Nieu-Seeland is volgens een oorlewering, wat sy oorsprong egter nie in Nieu-Seeland self het nie, reeds in die [[Middeleeue]] deur reisberigte van Kupe, 'n stamhoof van die eiland Raiatea naby Tahiti, gewek. Ná 'n lang seereis het hy op 'n onbekende eiland in die suide afgekom wat volgens hom slegs deur reusagtige voëls bewoon is, terwyl hy geen menslike bewoners aangetref het nie. Nege generasies later – die Polinesiese tydrekening het op die telling van generasies gebaseer, volgens Europese geskiedkundiges omstreeks 1150 – het 'n groot boot met mans en vroue onder die bevel van stamhoof Toi van Raiatea die lang en gevaarlike seereis na die eiland in die suide aangedurf. Die Polinesiërs het met hul groot uitlêerboot 'n suidwestelike koers ingeslaan, en hul reusagtige driehoekseil na die noordoostelike passaatwind gehang. Ná sowat tweeduisend kilometer se seiltog was hulle kosvoorrade van vrugte en kokosneute al byna uitgeput toe hulle 'n magtige kumuluswolk waargeneem het – die voorbode van land. Volgens meer onlangse navorsing het die eerste setlaars tussen 1250 en 1350 aangekom. === Die Māori === [[Lêer:Kumara.jpg|duimnael|links|'n Kūmara of patat, 'n stapelvoedsel van die Māori]] [[Lêer:Young Maori man dancing.jpg|duimnael|upright|'n Jong Māori-danser]] [[Lêer:Maori clothing, reconstruction, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|duimnael|upright|Tradisionele Māori-kleredrag in die Otago-museum, Dunedin]] Die Māori was van groot statuur, meestal kragtig, van helder- tot donkerbruin velkleur met swart, effens gekrulde hare, donkerbruin oë en gesonde tande. Albei geslagte was gewoonlik getatoeër – mans het hulle gesig, heupe en dybene só versier, vroue hul lippe, kin en soms ook hul taille en voorhoof. Die Māori het – net soos ander Polinesiërs – 'n aanleg vir [[kuns]] en beoefen van [[musiek]] en [[dans]] gehad. Alhoewel hulle geen skrif ontwikkel het nie, is hul oorlewerings steeds mondeling oorgedra en oor baie generasies bewaar. [[Metaal]]werktuie was nie in gebruik nie; hul vernaamste materiale vir die vervaardiging van gebruiksvoorwerpe en wapens was klippe, hout, mossels of bene van diere. Die Māori-samelewing het uit stamgemeenskappe bestaan waarin die naasbestaan deur strenge ''[[tapu]]'s'' gereël is. Behalwe vir stamhoofde, wat soms met twee vroue saamgeleef het, het die Māori 'n monogame leefstyl toegepas. Persoonlike besittings was gewoonlik beperk; die individu was steeds ondergeskik aan belange van die stamgemeenskap. Skade wat aan die stamgemeenskap berokken is, moes deur elke stamlid gewraak word. ''Utu'' – boete, versoening of wraak – was 'n vaste wet waaraan geen stamlid ontglip het nie. Die oortreding van reëls was verbonde aan die verlies van ''[[mana]]'' – eer, waardigheid en status. Gedurende die 12de en 13de eeu was daar nog nou betrekkinge tussen Aotearoa en die Tahiti-eilande, die laaste groot vloot van Polinesiese setlaars het omstreeks 1350 na die suidelike eilande geseil. Aotearoa was dan ook die laaste beduidende eiland wat deur Polinesiese seevaarders ontdek en bevolk is – om (naas Hawaii) die enigste Polinesiese argipel buite die trope te word. Sommige suidelike landskapsvorme soos vulkaniese bergreekse was vertroud aan die setlaars, maar die koel winters en snerpende koue van die Nieu-Seelandse winter, die "tyd van kort dae", was 'n ongekende ervaring, net soos die sneeu wat sommige vulkaniese bergpieke ook nog gedurende die somer bedek het, of die gletsertonge van die Suideiland. Soms word die Māori as die "[[Wikings]] van die Sonsopgang" beskryf – 'n verwysing na sekere kulturele en maatskaplike ooreenkomste wat hulle met dié [[Skandinawië|Skandinawiese]] beskawing deel. So het albei samelewings uit drie stande bestaan: 'n adellike klas wat die families van stamhoofde en die ''tohungas'' of priesters, sieners, toweraars en bewaarders van mondelinge oorlewerings ingesluit het; krygers, ambagsmanne en jagters met hul gesinne as die tweede of middelklas; en 'n lae kaste van slawe, meestal krygsgevangenes wat gedurende een van die tallose stamoorloë geneem is. 'n Tweede gemeenskaplike kenmerk was die Māori se naturreligie met 'n pantheon van godhede wat nie altyd gunstig gesind was nie – so is 'n groot deel van die godsdienstige lewe aan die lees van voortekens van die komende tyd gewy. En net soos die Wikings het die Māori hulle as geesdriftige seevaarders, ontdekkers en veroweraars bekwaam. Die Māori het in Nieu-Seeland geleidelik 'n inheemse mitologie ontwikkel waarvolgens die Noordeiland deur die halfgod Maui uit die see gevis is, net soos ander Pasifiese eilande. Derhalwe is dit ''Te Ika a Maui'' of "die vis van Maui" genoem. Die langgestrekte Suideiland is aanvanklik as Maui se kanoe beskou, ''Te Waka a Maui''. Toe hulle egter die voorkomste van nefriet – 'n edelsteen waaruit die Māori sierade, gereedskappe en wapens vervaardig het – langs die fjordoewers van die Suideiland ontdek het, is die eiland se naam gewysig na ''Te Wai Pounami'' of "Water van die Groen Steen". Die nuwe tuisland was baie groot in vergelyking met ander eilande in die Stille Oseaan, maar die koel klimaat en die gebrek aan die meeste bekende grondstowwe waarop die Polinesiese beskawing elders kon steun, het die Māori 'n stryd om oorlewing laat voer. Siende dat net twee van die tradisionele Polinesiese groentegewasse – taro en patatte (''Ipomea batata'', in Nieu-Seeland bekend as ''kūmara'') – by plaaslike toestande goed geaard het, moes ander eetbare plante en plantdele soos wortels, blare en sade uitgeken word. Daarnaas het visse en mossels, voëls en voëleiers net soos honde en rotte, wat deur die setlaars saamgebring is, as [[stapelvoedsel]] gedien. Kos is in mandjies geplaas om in die plaaslike warm mineraalpoele in natuurlike stoom gaar gemaak te word, of in 'n eenvoudige oond in die grond (''hāngi'') geplaas waar dit tussen verhitte stene gekook is. Klerasie is – net soos matte, seile, vakkels en lym – van vlasvesels vervaardig, terwyl vir kosbare mantels gewoonlik voëlvere gebruik is. === Europese verkenning === [[Lêer:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|duimnael|links|'n Namaaksel van ''[[HMS Endeavour]]'', die historiese navorsingskip onder bevel van die Britse ontdekkingsreisiger [[James Cook]]]] [[Portugese Ryk|Portugese]] en [[Spaanse Ryk|Spanjaarde]] het reeds in die 16de eeu seevaarte na die Stille Oseaan onderneem, maar waarskynlik het geen Europeër voor 1642 Nieu-Seeland met sy eie oë gesien nie. In dié jaar het die Nederlandse ontdekkingsreisiger Abel Tasman (1603–1659) die suidelike Stille Oseaangebied in opdrag van die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] met twee skepe verken op soek na 'n suidelike vasteland wat, soos destyds gehoop is, geleenthede vir nuwe handel sou ontsluit. Tasman het Nieu-Seeland op 13 Desember 1642 as eerste bekende Europeër bereik, sowat een maand nadat hy die eiland Tasmanië suid van Australië verken het, maar ná 'n bloedige konfrontasie met Māori in 'n baai in die noordweste van die Suideiland – vier van Tasman se bemanningslede is dood terwyl hulle per boot onderweg was tussen hul skepe en ten minste een Māori deur 'n kartetskoeël getref<ref>{{en}} {{cite book|page=82|title=Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772|first=Anne|last=Salmond|publisher=Penguin Books|location=Auckland|isbn=0-670-83298-7}}</ref> – het geen poging onderneem om voet aan wal te sit nie, bevel gegee om die ankers te lig en sy vaart voortgesit. In Nederlands het die baai voortaan as ''Moordenaers Baij'' bekendgestaan (tans Golden Bay).<ref>{{en}} John Reader: ''The Untold History of the Potato''. London: Vintage Books 2009, bl. 247</ref> 'n Nederlandse [[kartograaf]] het aan dié land, wat deur Tasman verken is, kort daarna die naam ''Nieuw Zeeland'' gegee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand |title=Story: European discovery of New Zealand |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> Meer as 'n eeu later het die Franse verkenner Marc-Joseph Marion du Fresne (1724–1772) en sy bemanning daarin geslaag om vriendskaplike betrekkinge met Māori aan te knoop toe sy skepe aker gegooi het in die Bay of Islands, 'n baai langs die noordoostelike kus van die Noordeiland. In Maart 1772 is bemanningslede deur die plaaslike ''iwi'' (stam) selfs toegelaat om die eerste Europese [[groentetuin]] op Nieu-Seelandse bodem – die eiland Motorua – aan te lê. Europeërs wou nie Nieu-Seeland besoek nie, totdat die Britse James Cook in 1769 byna die hele kuslyn gekarteer het. Na aanleiding van Cook is Nieu-Seeland deur talle Europese en [[Noord-Amerika]]anse walvisjagters en handelskepe besoek. Hulle het kos, metaalgereedskap, wapens en ander goedere vir hout, voedsel, artefakte en water verhandel. === Nieu-Seeland as Australiese buitepos === [[Lêer:Poster australia NZ 1788 1911 shepherd 1923.png|duimnael|Historiese kaart van Australië en Nieu-Seeland, 1788–1911]] Ná die stigting van [[Sydney]] as eerste Europese nedersetting in Australië in 1788 was Nieu-Seeland sowat vyf dekades lank 'n ekonomiese en kulturele buitepos van [[Nieu-Suid-Wallis]]. Ook die meeste setlaars het uit dié Britse kolonie gekom. In die laat 18de eeu was dit veral robbe- en walvisjagters wat gereeld besoeke aan die Nieu-Seelandse eilandgroep gebring het. Teen die begin van die 19de eeu het sommige van hulle Nieu-Seeland hul permanente tuiste gemaak en hier begin boer. Handelsbande, wat oor die hele Stille Oseaan gestrek het, het verseker dat ook eerste Nieu-Seelandse goedere so ver noord as [[China]] uitgevoer is. === Eerste Europese nedersettings === [[Lêer:Flag of the United Tribes of New Zealand.svg|duimnael|links|Die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland]] Die eerste Europese nedersetting is in Kororāreka in die Bay of Islands (Noordeiland) gevestig waar walvisjagters hul kos- en watervoorrade kom aanvul het. Vanaf die 1790's het Māori [[varkvleis]] en [[aartappel]]s vir die ruilhandel met Europeërs begin produseer, en plekke, waar dié handel gewoonlik plaasgevind en enkele Europese handelaars hulle gevestig het, was trekpleisters vir inheemses. Kontakte met Europeërs het toegang tot moderne vuurwapens en ander goedere verskaf wat tot voordeel kon strek in die nimmereindigende stamoorloë. Die Bay of Islands was ook die plek waar Samuel Marsden, 'n kapelaan uit Sydney, in 1814 die eerste Christelike sendingstasie gestig het. Omstreeks 1840 was daar reeds 'n twintigtal sendingstasies in Nieu-Seeland. Sendelinge het hulle nie beperk tot die kerstening van Māori nie, maar het inheemses ook nuwe vaardighede soos lees en skryf en moderne landboupraktyke en beroepe laat aanleer. 'n Ander belangrike prestasie was die verskrifteling van die Māori-taal. Naas Britse Protestante het ook Franse Katolieke vanaf die 1830's met sendingwerk begin. Al het die nuwe godsdiens die belangstelling van Māori gewek, het dit betreklik lank geneem om hulle te bekeer. Vuurwapens het in die 1820's en 1830's nog meer aandag getrek as [[Bybel]]s en die stamoorloë in intensiteit laat toeneem. Die grootste bedreiging was egter siektes wat deur die Europeërs saamgebring is. Om die toenemende geweld onder beheer te bring en die lewens en belange van Britse handelaars te beskerm, maar ook om die groeiende Franse invloed in te perk ([[Frankryk]] was die belangrikste mededinger in die Stille Oseaangebied), is die Britse regering in die 1830's genoodsaak om aktief betrokke te raak in Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-3 |title=Page 3. British sovereignty and settlement |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Verdrag van Waitangi === [[Lêer:Busby's residence Treaty House, Waitangi, East.jpg|duimnael|links|Die Verdrag van Waitangi (Māori: ''Tiriti o Waitangi'') is in ''Treaty House'' onderteken, die vroeëre woning van James Busby. Die huis en grond was tot en met 1932 in privaat besit toe dit deur die destydse goewerneur-generaal, burggraaf Bledisloe, gekoop en aan die nasie geskenk is. Die jaarlikse Waitangi-dag-feesvieringe word hier gehou]] [[Lêer:Scottish poster advertising emigration to New Zealand.jpg|duimnael|Plakkate soos dié, wat in 1839 in [[Glasgow]] verskyn het, sou die aandag van voornemende immigrante trek]] In 1833 is James Busby as Britse verteenwoordiger (''British Resident'') benoem en na die Bay of Islands gestuur. Deur sy aanstigting het Māori-hoofde in die noorde in 1834 hul eie vlag aanvaar en in die volgende jaar 'n onafhanklikheidsverklaring onderteken. Sewe jaar ná sy aankoms het William Hobson (1793–1842), Nieu-Seeland sy eerste goewerneur, Māori-hoofde na Waitangi ontbied om daar 'n verdrag met die Britse Kroon te onderteken. Die dokument, wat op 6 Februarie 1840 onderteken is, is vervolgens na ander dele van Nieu-Seeland geneem ter insae van plaaslike hoofde. Uiteindelik is die verdrag, wat in beide Engels en Māori uitgevaardig is, deur meer as 500 Māori-stamhoofde geteken. Volgens die Verdrag van Waitangi het Māori-hoofde sekere uitvoerende bevoegdhede aan die Verenigde Koninkryk oorgedra in ruil vir die reg om as Britse onderdane met alle sodanige regte erken te word, terwyl hul eiendomsregte op hul grond en ander "skatte" eweneens deur die ooreenkoms gewaarborg is. Later het meningsverskille oor die interpretasie van die bepalings, wat uit afwykings tussen die Engelse en die Māori-weergawe van die teks voortgespruit het, die ondersoek en beslegting van beweerde oortredings bemoeilik. Britse gesag oor die Kroonkolonie Nieu-Seeland is formeel geproklameer met die toestemming van Māori-hoofde, alhoewel die Britse aanspraak op die Suideiland aanvanklik op Britse verkenningsvaarte gegrond is. Nog voordat die verdrag onderteken en bekragtig is, het die ''New Zealand Company'' danksy die inisiatief van Edward Gibbon Wakefield (1796–1862), die drywende krag agter Britse kolonisasiepogings en die invloedrykste van alle voorstaanders van stelselmatige Britse emigrasie na Australasië,<ref>{{en}} Denis Judd: ''Empire. The British Imperial Experience from 1765 to the Present''. London: I.B. Tauris 2012, bl. 35</ref> die voortou geneem met die werwing van Britse setlaars wat in Wellington gevestig sou word. In die volgende twee jaar het die kompanjie ook die Britse nedersettings Whanganui, [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] en [[Nieu-Plymouth]] gestig, terwyl twee verdere Britse setlaarstreke, Otago en Canterbury, deur dogtermaatskappye in respektiewelik 1848 en 1850 gevestig is. Auckland op die Noordeiland, die Kroonkolonie se administratiewe setel, het onafhanklik van dié kolonisasieprojekte ontstaan. Teen die middel van die 19de eeu was die grootste deel van die Noordeiland danksy die ondersteuning, wat deur plaaslike Māori-gidse verskaf is, deur Europeërs verken. Ook Nieu-Seeland se eerste Anglikaanse biskop, George Selwyn, het uitgebreide reise deur die kolonie onderneem. Net die bergagtige binneland op die Suideiland was voor die 1860's-goudstormloop min of meer ''terra incognita''. === Selfregering en geskille oor grond === [[Lêer:Pōtatau Te Wherowhero by George French Angas.jpg|duimnael|links|Pōtatau Te Wherowhero, die eerste Māori-koning]] [[Lêer:Newzealandwarsmemorial.jpg|duimnael|'n Monument in Auckland se Oorlogsmuseum ter herdenking van Nieu-Seelanders wat in die oorloë tussen 1845 en 1872 hul lewens verloor het]] [[Lêer:Von Tempsky's death Kennett Watkins.jpg|duimnael|Die dood van [[Gustav van Tempsky]] in die Nieu-Seeland-oorloë, 1868]] Kort voor lank het Britse setlaars in die kolonie verantwoordelike selfregering begin opeis. In 1852 het die Britse Parlement met die Wet op die Nieu-Seelandse Grondwet voorsiening gemaak vir 'n sentrale regering met 'n verkose Huis van Afgevaardigdes en ses provinsiale regerings. Terwyl vervolgens meer uitvoerende bevoegdhede aan die sentrale regering oorgedra is, het Māori-sake steeds binne die eksklusiewe bevoegdheid van die Britse goewerneur – en sodoende die ''Colonial Office'' te [[Londen]] – geval. Gedurende die 1840's het geskille oor grond tussen Māori en Pākehā, soos die blanke setlaars genoem is, tot bloedige onluste gelei, so in 1843 in die latere Marlborough-provinsie se Wairau-vallei. Toe lede van die Hōne Heke in 1845 die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse vlag]] in Russell op die Noordeiland neergehaal het, het 'n gewapende konflik uitgebreek wat tot in die volgende jaar gewoed het. Geskille oor grond het in dieselfde dekade ook in Wellington en Whanganui betrekkinge tussen Māori en Pākehā vertroebel. Grondverkope aan Europeërs in Taranaki het in die 1850's tot onluste in Māori-geledere gelei. Tot in die laat 1850's het die regering daarin geslaag om deur middel van grondaankope in die vraag van setlaars te voorsien. Aangesien grond in die Māori-samelewing steeds in gemeenskaplike besit was, het inheemse gemeenskappe toenemend krities na grondverkope aan Europeërs begin kyk. Die sogenaamde Māori-koningsbeweging onder leierskap van Wiremu Tāmihana het weens die groeiende weerstand teen grondverkope steeds meer aanklank by inheemses gevind. In 1858 is Pōtatau Te Wherowhero as eerste Māori-koning verkies. Toe Māori in 1860 geweier het om grond aan setlaars te verkoop, het die Europeërs dit as 'n uitdaging vir die Britse koloniale gesag beskou. Die gewapende weerstand, wat inheemses gebied het, is in die volgende vier jare deur goewerneur George Grey hardhandig onderdruk. Enkele Māori het voortgegaan met hul stryd teen setlaars, maar desondanks is alle oorloë oor grond teen 1872 beëindig. Uitgestrekte landerye in besit van stamme, wat as "rebelle" bestempel is, is gekonfiskeer. Voortaan is grondregte van individuele Māori-eienaars formeel erken en sodanige titels deur 'n spesiale hof vir inheemse grondsake, die ''Native Land Court'', beveilig – met die doelwit om grondverkope aan Pākehā te vergemaklik. Ná dekades van oorlogvoering, waarna dikwels as "Kontakoorloë" verwys word, het baie Māori hulle teruggetrek uit gebiede waar hulle in aanraking met Pākehā gekom het om in afgeleë landelike gemeenskappe te gaan woon. Intussen het steeds meer grond in die hande van blanke setlaars beland, waarby verkope gewoonlik deur die ''Native Land Court'' gehanteer is. Vreedsame proteste teen die onteiening van Māori-grondbesitters het in die 1870's voortgeduur, so in die dorp Parihaka waar die profeet Te Whiti-o-Rongomai 'n leidende rol gespeel het. Regeringsmagte het die dorp in 1881 binnegeval in 'n poging om ook dié soort weerstand te breek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-4 |title=History – War, expansion and depression |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Ekonomiese en demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Dunedin and the Otago Peninsula, Otago, New Zealand, 12th. Dec. 2010 - Flickr - PhillipC.jpg|duimnael|links|'n Lugfoto van Dunedin en die Otago-skiereiland. Dunedin was vier dekades lank, tussen die 1860's en 1900, toe dit deur Auckland verbygesteek is, die grootste nedersetting in Nieu-Seeland. Die Universiteit van Otago, gestig in 1869, was die eerste in die jong kolonie]] Terwyl ekonomiese vooruitgang op die Noordeiland deur die oorloë oor grond belemmer is, het die Suideiland danksy die inkomste uit die wolbedryf en goudontginning vorentoe gebeur. Hier het Canterbury tot die welvarendste provinsie ontwikkel, terwyl die florerende goudbedryf van [[Dunedin]] die grootste nedersetting gemaak het. Goudvelde, wat in 1861 in Otago en later aan die weskus ontdek is, het groter getalle setlaars na die kolonie laat stroom. Ses jaar later het goudvonste, wat by Thames op die Noordeiland gemaak is, die groei van Auckland bevorder. Teen die laat 1860's het goudontginning en wolpryse merkbaar gedaal. Om nuwe ekonomiese groei te stimuleer, het die koloniale tesourier Julius Vogel die voorstel gemaak om in infrastruktuurprojekte soos spoorwegbou te belê en finansiële steun aan voornemende immigrante te verleen. Dié program, wat deur middel van lenings gefinansier is, het die blanke bevolking tussen die sensusjare 1871 en 1881 van 'n kwart- tot 'n halfmiljoen laat groei. Vogel se beleid was gegrond op die oortuiging dat Nieu-Seeland slegs tot 'n nasie sou groei indien die kolonie aantreklik genoeg was vir beide immigrante en kapitaal. Op administratiewe gebied is die beleid van afsonderlike koloniale nedersettings laat vaar en die provinsies in 1876 afgeskaf. Nieu-Seeland is vervolgens in 'n swaar ekonomiese depressie gedompel wat tot in die 1890's voortgeduur het. Ondanks 'n kort oplewing op die koringmark het pryse vir landbougoedere skerp gedaal waardeur ook die eiendomsmark nadelig geraak is. Stedelike nedersettings is deur hoë werkloosheid geteister, en terwyl loonvlakke vir fabrieksarbeiders gedaal het, het ook hul werksomstandighede verswak. Sommige Nieu-Seelanders het geëmigreer, veral na Australië. Die vleisbedryf het in 1882 groot sukses behaal met die vrag bevrore vleis wat per koelskip na [[Engeland]] vervoer is. Hierdie tegniese vooruitgang het vir die eerste keer die uitvoer van goedere soos bevrore vleis en gekoelde botter en kaas na oorsese bestemmings moontlik gemaak. Aanvanklike tegniese vraagstukke is vinnig opgelos, en kort voor lank is Nieu-Seeland omgeskep tot 'n reusagtige boerderybedryf wat Britse verbruikers van landbougoedere voorsien het. Nieu-Seeland se boslandskap moes plek maak vir weivelde.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-4 |title=Page 4. War, expansion and depression |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Magsoorname van die Liberale Party === [[Lêer:Kate Sheppard Memorial. FZ200 (14409824662).jpg|duimnael|Die ''Kate Sheppard National Memorial'' in Christchurch is ter ere van Nieu-Seeland se kampvegter vir die vrouestemreg opgerig]] Die algemene verkiesing van 1890 was 'n politieke waterskeiding wat tot die Liberale Party se regeringsoorname en ingrypende ekonomiese en maatskaplike verandering gelei het. Tussen 1893 en 1906 is dié land deur die Liberale eerste minister Richard Seddon (1845–1906) geregeer wat die bynaam ''King Dick'' gekry het. Die Liberale het groot landerye onderverdeel in kleiner plase wat as ''family farms'' bekend gestaan het, meer Māori-grond is op die Noordeiland aangekoop en die immigrasie van blankes bevorder. Stygende wêreldmarkpryse vir Nieu-Seeland se uitvoergoedere het die finansiële volhoubaarheid van dié beleid verseker. Die demografiese swaartepunt het in 1901 na die Noordeiland verskuif – vir die eerste keer sedert die 1850's was meer as die helfte van die Europese bevolking noord van die [[Straat van Cook|Cook-seestraat]] saamgetrek. Die Liberale regering het met sy beleid van staatsinmenging in die ekonomie en samelewing eerste stappe onderneem in die rigting van Nieu-Seelandse se latere model van 'n welvaartstaat deur 'n pensioenstelsel vir afgetredenes en behuisingskemas vir werkersgesinne in te voer. In 1893 Nieu-Seeland die eerste land ter wêreld wat stemreg aan vroue toegeken het danksy die politieke veldtog van aktiviste soos Kate Sheppard (1847–1934). Die stewige handelsbande met die Moederland het die lojaliteit van Nieu-Seelanders teenoor die Britse Ryk verseker. So het Nieu-Seelanders nie geskroom om vanaf 1899 aan die kant van Britse magte in die [[Tweede Vryheidsoorlog|Suid-Afrikaanse Oorlog]] te veg nie. Die nasionale bewussyn van Nieu-Seelanders was eweneens sterk genoeg om die voorgestelde aansluiting by die Australiese Federasie, wat in 1901 tot stand gekom het, van die hand te wys. === Eerste Wêreldoorlog === Met die oorwinning van William Massey se Hervormingsparty (''Reform Party'') in die algemene verkiesing van 1912 het twee dekades van liberale bewind tot 'n einde gekom. Massey het sy politieke sukses onder meer te danke gehad aan sy belofte dat huurpagters van grond in staatsbesit hul boerderye as hul eiendom sou kon oorneem. Toe die [[Eerste Wêreldoorlog|Groot Oorlog]] in 1914 uitgebreek het, het Nieu-Seelanders lojaal aan die kant van die Britse Moederland geskaar. Duisende Nieu-Seelanders het op oorsese oorlogstonele, waaronder die Wes-Europese frontlinies, geveg en gesneuwel. Die geallieerde landingspoging naby die [[Gallipoli|Gallipoli-skiereiland]] in die Europese deel van [[Turkye]], wat vir Australiese en Nieu-Seelandse magte in Augustus 1915 met ongekende verliese aan menselewens verbonde was, was 'n waterskeiding vir albei nasies, sowel op militêre asook op politieke gebied. Herdenkings van Gallipoli vorm die basis vir die militêre en historiese tradisie van die ''Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC)'' wat die besondere betrekkinge tussen Nieu-Seeland en sy groter buurland Australië versinnebeeld.<ref name="his5">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/history/page-5 |title=Page 5. Liberal to Labour |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Die Groot Depressie en die groei van die Arbeidersparty === [[Lêer:Election night crowd, Wellington, 1931.jpg|duimnael|Skare vergader in 1931 in Wellington vir die bekendmaking van verkiesingsuitslae]] Ná 'n kortstondige fase van ekonomiese stabiliteit en welvaart in die laat 1920's is Nieu-Seeland swaar getref deur die wêreldwye ekonomiese ineensinking wat op die ineenstorting van die New Yorkse Effektebeurs in Oktober 1929 gevolg het. Pryse vir dié land se uitvoergoedere het skerp gedaal. Terwyl Nieu-Seelandse boere gesukkel het om hul lenings af te betaal, het werkloosheid in stedelike gebiede drasties toegeneem. Op 18 September 1931 is 'n koalisieregering tussen die Hervormings- en die Verenigde Party onder leiding van die eerste minister Joseph Gordon Coates (1878–1943) aangekondig, onder meer om die Arbeidersparty se groeiende politieke invloed te stuit. Ontevredenheid oor die regering se ekonomiese beleid het aanleiding gegee tot onluste. Nieu-Seeland se werkers het reeds vanaf die laat 19de eeu in vakbonde saamgesluit en groter stakings in 1890 en 1912/13 georganiseer. Terugslae in die stryd om meer werkersregte het die werkersbeweging ook op politieke gebied kragte laat saamsnoer. Die Nieu-Seelandse Arbeidersparty, wat in 1916 gestig is, het in verkiesings gedurende die 1920's eerste suksesse behaal. In die verkiesing van 1935 het die party onder leiding van Michael Joseph Savage (1872–1940) 'n oortuigende oorwinning behaal. Ná Savage se afsterwe in 1940 het Peter Fraser die amp van eerste minister beklee. Die Arbeidersparty kon voordeel trek uit die ekonomiese herstelproses wat nog voor sy verkiesing besig was om te ontvou. Nieu-Seeland se ekonomiese herlewing is bevorder deur 'n pragmatiese regeringsbeleid. So is die Nieu-Seelandse Reserwebank in 1936 deur die staat oorgeneem, die besteding aan infrastruktuurprojekte verhoog en 'n openbare behuisingskema begin. Die Wet oor Sosiale Sekerheid van 1938 het voorsiening gemaak vir die grootskaalse uitbreiding van die Nieu-Seelandse welvaartstelsel.<ref name="his5" /> === Die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Landing Exercises, New Zealand, 1943 (16433520554).jpg|duimnael|links|Amerikaanse vlootsoldate tydens 'n landingsoefening in Hawke's Bay in 1943]] [[Lêer:E 003261 E Maoris in North Africa July 1941.jpg|duimnael|Nieu-Seelandse soldate van die [[Maori|Māori]]-divisie voer tydens die [[Noord-Afrika]]-veldtog van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 1941 'n [[haka]] ('n Māori-oorlogsdans) vir [[George II van Griekeland|George II]], koning van [[Griekeland]], in [[Egipte]] op]] Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Nieu-Seelandse troepe weer aan die kant van die Verenigde Koninkryk geveg. Die val van [[Singapoer]] het Nieu-Seelanders bewus gemaak van die Britse Ryk se militêre swakheid en die Britse onvermoë om die eilandstaat se veiligheid te waarborg. Gedurende die oorlog in die Stille Oseaan het die Verenigde State [[Japan]] se aggressiewe beleid en magsuitbreiding gestuit en is Amerikaanse magte in Nieu-Seeland gestasioneer om dié land teen enige Japanse inval te verdedig. Die belangrikheid van militêre betrekkinge met die Verenigde State as nuwe beskermende moondheid is in die vroeë 1950's erken met die besluit om Nieu-Seelandse troepe na die oorlogstoneel op die [[Korea]]anse skiereiland te ontbied. Ook gedurende die [[Viëtnamoorlog]] het Nieu-Seeland se Nasionale Party-regering onder Keith Holyoake (1904–1983) nie geskroom om Nieu-Seelandse magte na die oorlogstoneel te stuur nie, ondanks skerp proteste van die Nieu-Seelandse publiek. Die Werkersparty het gedurende die Tweede Wêreldoorlog aan die bewind gebly, terwyl Peter Fraser as eerste minister 'n belangrike rol by die konferensie kon speel waartydens die [[Verenigde Nasies]] in die lewe geroep is. Ná die oorlog het die Werkersparty egter baie van sy vroeëre hervormingsgesindheid ingeboet – 'n proses wat negatiewe uitwerking op sy vlak van ondersteuning sou hê.<ref name="his5" /> === Bewind van die Nasionale Party === [[Lêer:1955-ep-colvin-blotting-the-book.jpg|duimnael|'n Politieke spotprent lewer skerp kritiek op die Nasionale Party se anti-vakbond-wetgewing en stel dit gelyk aan Nazi-praktyke]] Die konserwatiewe Nasionale Party het Nieu-Seeland vanaf sy oorwinning by die stembus in 1949 tot 1984 geregeer, met twee onderbrekings tussen respektiewelik 1957 en 1960, en 1972 en 1975, toe Arbeidersparty-regerings vir enkele termyne aan die bewind was. Sterk ekonomiese groei in die jare ná die oorlog en die tekort aan geskoolde mannekrag het Nieu-Seelandse vakbonde op hoër lone vir sy lede laat aandring, veral nadat die inflasiekoers die hoogte ingeskiet het. Die konserwatiewe regering se weiering om in te stem tot loonverhogings het tot militante aksies van die kant van vakbonde gelei – iets wat in die gespanne politieke atmosfeer van die [[Koue Oorlog]] selfs deur politici van die Arbeidersparty met argwaan bejeën is. In 1950 het militante vakbondlede onder leiding van Jock Barnes (1907–2000) hul eie Vakbondkongres gestig wat gekant was teen die bestaande stelsel van kollektiewe bedinging. In Februarie van die volgende jaar het werfarbeiders die omvangrykste industriële aksie in die geskiedenis van Nieu-Seeland begin toe hulle tydens 'n geskil oor loonverhogings geweier het om oortyddiens te verrig – 'n stap wat deur skeepseienaars as onwettige staking bestempel is. Die regering het drastiese noodmaatreëls teen die stakers ingestel. So kon vakbondfondse gekonfiskeer word, is weermaglede ingespan om stakende werkers te vervang en enige vergadering van stakendes of publikasies oor die dispuut summier verbied. Die gesinne van stakende werkers is swaar getref deur die regeringsoptrede, veral omdat hulle sonder inkomste moes oorleef en die publiek verbied is om enige hulp aan hulle te voorsien. Selfs kinders is geteiken. In die Clifton Terrace-laerskool in Wellington is kinders van stakendes gedurende speeltye van ander kinders geskei sodat niemand sy skoolete onwettig met hulle kon deel nie. Uit protes teen die regeringsoptrede het ander vakbonde by die staking aangesluit. Naas 22&nbsp;000 werf- en hawearbeiders het ook werkers in bevriesingsaanlegte, myne en waterkragsentrales net soos vragwabestuurders hul werk gestaak. Nieu-Seeland was 151 dae lank onder beleg. Toe die staking deur die betrokke vakbonde beëindig is, was een miljoen werkdae verlore. Die Nieu-Seelandse ''Waterside Workers’ Union'', 'n vakbond vir werf- en hawearbeiders, is opgesplits in kleiner vakbonde vir elke seehawe. Die meeste vakbondleiers, wat by die staking betrokke was, onder wie Jock Barnes, het hul werk verlor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/strikes-and-labour-disputes/page-7 |title=Page 7. The 1951 waterfront dispute |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Mark Derby |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Bande met die Moederland === [[Lêer:New Zealand House, Haymarket, London.jpg|duimnael|Die Nieu-Seeland-huis op Haymarket in [[Londen]] huisves die Nieu-Seelandse Hoë Kommissie in die Verenigde Koninkryk]] In die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het uitvoere van Nieu-Seelandse landbouprodukte na die Verenigde Koninkryk dié land se ekonomiese welvaart verseker, terwyl ook na-oorlogse immigrante, wat dié land in groot getalle binnegestroom het, nog merendeels van Britse herkoms was. Nieu-Seeland se kultuur en tradisies was steeds diep gewortel in die Britse Moederland. Die troonbestyging van Elizabeth II is oral in Nieu-Seeland deur groot skares met entoesiasme gevier. So was Nieu-Seelanders besonder trots daarop dat een van die besondere geskenke, wat die nuut gekroonde koningin Elizabeth II in 1953 van haar onderdane ontvang het, die bestyging van die hoogste bergpiek ter wêreld, [[Berg Everest]], deur 'n landgenoot, [[Edmund Hillary]] (1919–2008), gemaak is. Die Verenigde Koninkryk se besluit om tot die Europese Ekonomiese Gemeenskap toe te tree, wat in 1973 voltrek is, het Nieu-Seeland van sy vernaamste afsetmark vir landbou-uitvoere ontneem. In dieselfde jaar het die eerste oliekrisis skokgolwe deur dié land se ekonomie gestuur en bygedra tot die val van die Werkersparty-regering in 1975. 'n Tweede oliekrisis in 1978 het aanleiding gegee tot 'n hersiening van Nieu-Seeland se ekonomiese beleid. Die destydse Nasionale Party-regering onder eerste minister Robert Muldoon (1921–1992) het die ekonomiese welvaart van Nieu-Seelanders deur sogenaamde "Dink groot"-projekte probeer verseker. Grootskaalse industriële en energieprojekte is begin, terwyl die landbousektor deur subsidies ondersteun is. Toe oliepryse in die vroeë 1980's weer begin daal het, het dié projekte ekonomies ondoeltreffend en finansieel onuitvoerbaar geword. Inflasie en werkloosheidsyfers het die hoogte ingeskiet. === Die ekonomiese "rewolusie" van 1984 === In 1984 is die vierde Arbeidersparty-regering verkies. Die nuwe minister van finansies, Roger Douglas (* 1937), was 'n vurige aanhanger van ekonomiese [[Liberalisme|liberalisering]]. Die meeste staatskontroles oor die Nieu-Seelandse ekonomie is opgehef, talle staatsondernemings geprivatiseer en baie aspekte van die welvaartstelsel bevraagteken. Hierdie maatreëls is deur baie waarnemers beskou as 'n aanslag op Nieu-Seeland se egalitêre tradisies. Politieke en militêre betrekkinge met die Verenigde State is deur die Arbeidersparty se anti-[[kernwapen]]beleid vertroebel. Die Nasionale Party-regering, wat dié land tussen 1990 en 1999 geregeer het, het voortgegaan met die beleid van ekonomiese hervorming. Die omstrede Wet oor werkkontrakte (''Employment Controls Act'') het die arbeidsmark geliberaliseer en die invloed van vakbonde beperk. Die welvaartstelsel is hervorm deur sosiale uitkerings te besnoei. Op politieke gebied het die invoering van 'n nuwe verkiesingstelsel met gemengde lid-proporsionele verteenwoordiging in 1996 die verowering van algehele meerderhede setels in die parlement bemoeilik sodat minderheids- of koalisieregerings intussen die norm geword het. Die Nasionale en die Arbeidersparty het nogtans daarin geslaag om hul status as grootste partye te handhaaf. === Māori in die 20ste eeu === [[Lêer:20110121 PH V1020230 0039.JPG - Flickr - NZ Defence Force.jpg|duimnael|In Nieu-Seeland se bikulturele samelewing word elemente van Brits-Europese kultuur met dié van Māori gekombineer. Die nuwe bevelvoerder vir die vlootskip ''HMNZS Te Kaha'' word in 2011 in Davenport met 'n Māori-parade verwelkom]] Nog tot in die tyd van die Tweede Wêreldoorlog het Māori oorwegend in afgeleë landelike nedersettings gewoon. Die Māori-samelewing, wat tradisioneel op 'n stamgrondslag georganiseer en verdeel was, het nogtans dinamies ontwikkel. In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het die Kotahitanga-beweging pogings onderneem om Māori-instellings oor stamgrense heen te vorm. In die vroeë 1920's is die Rātana-kerk gestig wat vandag sowat 50&nbsp;000 aanhangers in Nieu-Seeland en Australië het. Tydens kerkdienste word naas die Bybel ook die sogenaamde Blou Boek met Māori-gebede en -himnes gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/ratana-church-te-haahi-ratana |title=Story: Rātana Church – Te Haahi Rātana |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Keith Newman |accessdate=27 November 2023}}</ref> Grootskaalse verstedeliking van Māori-gemeenskappe sedert 1945 het gepaard gegaan met groot ontevredenheid oor sosio-ekonomiese benadeling, die voortgesette verlies van grond en die agteruitgang van godsdienstige en ander tradisies. In Nieu-Seeland se binnelandse politiek is die kollig toenemend geplaas op rasverhoudinge en die impak van die Verdrag van Waitangi. Etniese bewussyn en bekommerdheid oor rasgebaseerde benadeling in Nieu-Seeland en elders het van sportbetrekkinge met Suid-Afrika 'n politiek-gelaaide kwessie gemaak. Toe Suid-Afrika se nasionale [[rugby]]span, die [[Springbokke]], in 1981 deur Nieu-Seeland getoer het, is dié land deur onluste geteister. Vervolgens is aandag geskenk aan die verhouding tussen Māori en Nieu-Seelanders van Europese afkoms en die betekenis van die Waitangi-ooreenkoms vir albei etniese groepe. Die sogenaamde Waitangi-tribunaal, wat in 1975 in die lewe geroep is, is sedert 1985 gemagtig om ook skendings van die ooreenkoms te ondersoek wat voor 1975 plaasgevind het. === Nieu-Seeland as bi- en multikulturele samelewing === Die herlewing van Māori-kultuur, insluitende pogings om die gebruik van die Māoritaal te bevorder, het Nieu-Seelanders vanaf die vroeë 1980's bewus gemaak van die unieke bikulturele karakter van hul samelewing. Die aankoms van nuwe immigrante uit alle wêrelddele, waaronder die Stille Oseaangebied en [[Asië]], het van Nieu-Seeland 'n multikulturele samelewing gemaak. In 2014 het die ''New Zealand Society of Translators and Interpreters (NZSTI)'' die ''Treaty Times Thirty''-projek van stapel gestuur om ter viering van hul dertigste bestaansjaar die Verdrag van Waitangi in dertig ander tale te vertaal wat in Nieu-Seeland gebesig word en in boekvorm te publiseer. Nieu-Seeland se gronddokument is sodoende vir die eerste keer ook amptelik in [[Afrikaans]] beskikbaar. Die Afrikaanse vertaling van sowel die Engelse asook die Māori-weergawe van die ooreenkoms is die produk van drie Afrikaanse Nieu-Seelanders se harde werk, naamlik Alta Rall (NZSTI-lid), Dina Cloete en Philip Langenhoven van Wellington.<ref>{{af}} [https://www.wereldwyd.co.za/die-verdrag-van-waitangi-kry-afrikaans-gestalte/ Wêreldwyd: Die Verdrag van Waitangi kry in Afrikaans gestalte! Besoek op 28 Mei 2017]</ref><ref>{{af}} [http://brokkies.net/sites/default/files/Kiwi-Brokkies%20-%208%20Maart%202017.pdf Kiwi-Brokkies, 8 Maart 2017: Die Afrikaanse vertalings van die ‘Treaty of Waitangi’. Besoek op 28 Mei 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219181741/http://brokkies.net/sites/default/files/Kiwi-Brokkies%20-%208%20Maart%202017.pdf |date=19 Desember 2018}}</ref> == Bevolking == === Demografie === [[Lêer:New Zealand population over time - small.png|duimnael|Nieu-Seeland se historiese en verwagte bevolkingsgroei]] Volgens die laaste sensus het Nieu-Seeland se bevolking op 5 Maart 2013 4&nbsp;242&nbsp;048 beloop, 'n toename van 8,4 persent oor die sensus van 2006 en 'n verdubbeling teenoor die jaar 1956. Volgens amptelike skattings is die Nieu-Seelandse bevolking laat in Julie 2017 op 4,8 miljoen beraam. 647&nbsp;000 Nieu-Seelandse burgers bly in Australië, terwyl sowat 65&nbsp;000 Australiërs hulle in Nieu-Seeland gevestig het.<ref>{{en}} [http://www.dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html ''Australiese Regering – Departement van Buitelandse Sake en Handel: New Zealand country brief''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012052030/http://dfat.gov.au/geo/new_zealand/nz_country_brief.html |date=12 Oktober 2013 }}, besoek op 9 Oktober 2013.</ref> Die groei van die bevolking berus sowel op 'n hoë geboorteoorskot (in 2014 is daar 57&nbsp;242 geboortes en 31&nbsp;063 sterfgevalle aangeteken) asook netto-migrasie. Die netto-migrasie het tussen Maart 2014 en Maart 2015 56&nbsp;275 beloop.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/snapshots-of-nz/top-statistics.aspx ''Statistics New Zealand: Top statistics. Besoek op 14 Mei 2015'']</ref> 23 persent van die huidige bevolking is in die buiteland gebore, en ook twee derdes van die bevolkingstoename tussen 2000 en 2005 word aan immigrasie toegeskryf. Met 'n bevolkingsdigtheid van slegs sowat 18 inwoners per vierkante kilometer is Nieu-Seeland een van die yl bevolkste lande op aarde, maar nogtans digter bevolk as sy buurland Australië (3,2 inwoners per vk km). Die Nieu-Seelandse bevolking is oneweredig oor die verskillende landsdele versprei. Terwyl slegs sowat een miljoen mense die groter Suideiland bewoon en groot dele van die eiland soos Fiordland feitlik onbewoon is, is driekwart van die totale bevolking of byna vier miljoen op die kleiner Noordeiland gekonsentreer. Die grootste metropolitaanse gebied op Noordeiland, Auckland, het meer as 1,3 miljoen inwoners. Nieu-Seeland se verstedelikingsyfer is met 86 persent (in 2005) een van die hoogstes ter wêreld. === Etniese samestelling === [[Lêer:Tino Rangatiratanga Maori Flag.svg|duimnael|Die vlag van die Māori]] Nieu-Seelanders van Europese afkoms, wat plaaslik Pākehā genoem word, verteenwoordig 67,6 persent van die totale Nieu-Seelandse bevolking.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/Census/2006CensusHomePage/QuickStats/quickstats-about-a-subject/culture-and-identity/ethnic-groups-in-new-zealand.aspx ''Statistics New Zealand: QuickStats about Culture and Identity: Ethnic groups in New Zealand'']</ref> Hierdie etniese groep is grotendeels van Britse afkoms, tog het ook groter immigrantegroepe uit lande soos [[Duitsland]], [[Italië]], [[Pole]], Nederland en baie ander Europese lande hulle in Nieu-Seeland gevestig. Volgens die 2006-sensus was 41&nbsp;676 inwoners in Suid-Afrika gebore.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/5F1F873C-5D36-4E54-9405-34503A2C0AF6/0/quickstatsaboutcultureandidentity.pdf ''Statistics New Zealand – QuickStats about Culture and Identity''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808001553/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/5F1F873C-5D36-4E54-9405-34503A2C0AF6/0/quickstatsaboutcultureandidentity.pdf |date=8 Augustus 2007}}</ref> Die inheemse bevolking van Nieu-Seeland, Polinesiese Māori wat hulle tradisioneel merendeels op die Noordeiland gevestig het, verteenwoordig 14,6 persent van die bevolking, terwyl Asiate in 2001 met altesaam 9,6 persent tot die derde grootste etniese groep in dié land gegroei het. Hiervan is 2,8 persent [[Han-Chinese]] en 1,7 persent [[Indië]]rs. Die aandeel van Nieu-Seelanders, wat van die Pasifiese Eilande (en hier veral uit Samoa, van die Cookeilande en uit Tonga) afkomstig is, het in 2006 6,9 persent beloop. 11,1 persent van die bevolking het in die 2006-sensus geen besonderhede ten opsigte van hulle etniese afkoms verstrek nie. === Beperkings op immigrasie === In April 2017 het die Nieu-Seelandse regering planne aangekondig om die uitreiking van visums aan gekwalifiseerde immigrante te beperk en voorkeur te gee aan inheemse werksoekers. In 2016 het meer as 70&nbsp;000 immigrante hulle in dié land gevestig waarvan die oorgrote meerderheid in Auckland se metropolitaanse gebied bly. Terwyl die bevolking van Nieu-Seeland se grootste stad intussen tot sowat 1,5 miljoen gestyg het, kan die plaaslike infrastruktuur nie meer tred hou met dié grootskaalse instroming van migrante nie en het behuisingstekorte, verkeersophopings en oorbevolking knellende vraagstukke geword. Die vernaamste herkomslande van immigrante in 2016 was die Verenigde Koninkryk, China, Indië, die Filippyne en Suid-Afrika.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/world/2017/apr/19/new-zealand-restricts-skilled-worker-visas-in-kiwis-first-approach-to-immigration The Guardian, 19 April 2017: New Zealand restricts skilled-worker visas in 'Kiwis-first approach to immigration'. Besoek op 24 Mei 2017]</ref> === Godsdiens === [[Lêer:Religionen Neuseeland.PNG|duimnael|Die belangrikste Christelike denominasies in die distrikte van Nieu-Seeland weerspieël die vroeë immigrasiepatrone en vestigingsgebiede van [[Engelse]], [[Iere|Ierse]] en [[Skotte|Skotse]] setlaars. Rooi: [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse kerk]], ligblou: [[Rooms-Katolieke Kerk]], donkerblou: [[Presbiterianisme]]]] Die persentasie ongebonde Nieu-Seelanders het tussen 2001 en 2006 van 29,6 tot 34,7 persent toegeneem; veral Nieu-Seelanders van Europese afkoms en jonger mense is vry van godsdiens (43 persent in die ouderdomsgroep tussen 0 en 14 jaar). Aanhangers van Christelike kerke en sekte is die grootste religieuse groep in Nieu-Seeland, tog het hulle aandeel aan die totale bevolking tussen 2001 en 2006 van 60,6 tot 55,6 persent gedaal. Die grootste Christelike gemeenskappe was Anglikane (555&nbsp;000), Rooms-Katolieke (508&nbsp;000), Presbiterianers, Kongregasionaliste en Gereformeerdes (401&nbsp;000), Metodiste (122&nbsp;000) en ander Christelike groeperings (altesaam 186&nbsp;000 aanhangers). Van die Māori-bevolking was 11,1 persent aanhangers van Christelike Māori-kerke soos Ratana en Ringatū. Die belangrikste nie-Christelike godsdienste is [[Hindoeïsme]] (64&nbsp;000), [[Islam]] (36&nbsp;000), [[Sikhisme]] (9&nbsp;000 aanhangers) en [[Boeddhisme]]. Daar is ook 'n aantal [[Judaïsme|Joodse]] gemeentes. === Tale === [[Lêer:PboSchool2.jpg|duimnael|links|'n Tweetalige welkomsgroet]] [[Lêer:TeReoMaori2013.png|duimnael|Māori-sprekers volgens die 2013-sensus: {{columns-list|2| {{sleutel|#fef0d9|Minder as 5%}} {{sleutel|#fdd8a4|Meer as 5%}} {{sleutel|#fcb779|Meer as 10%}} {{sleutel|#fc8d59|Meer as 20%}} {{sleutel|#eb603f|Meer as 30%}} {{sleutel|#d33121|Meer as 40%}} {{sleutel|#a50c0c|Meer as 50%}}}}]] In Nieu-Seeland geniet drie tale ampstaalstatus: [[Engels]], [[Maori (taal)|Māori]] en die Nieu-Seelandse [[Gebaretaal]]. Terwyl net 'n minderheid van die bevolking Māori of die Nieu-Seelandse Gebaretale kan verstaan of selfs aktief gebruik, bly Nieu-Seelandse Engels, wat in 2013 deur 99 persent van die inwoners as huis- of tweede taal gepraat word, die belangrikste omgangstaal in dié land. Die plaaslike variant van Engels is nou verwant aan dié van Australië, maar word deur 'n aantal afwykende klemtone en terme gekenmerk wat in gesprekke tussen Nieu-Seelanders en Australiërs tot misverstande kan lei. 'n Ander belangrike verskil is die ontlening van talle Māori-woorde, waarby hierdie verskynsel veral onder die Māori-bevolking voorkom. Die tweede Nieu-Seelandse ampstaal, Māori (Te Reo Māori), 'n Oos-Polinesiese taal, het tot in die 1970's as gevolg van taalverskuiwing steeds minder belangrik geword, en die aantal sprekers het konstant afgeneem. Toe Māori op 1 Augustus 1987 tot ampstaal verhef is, is 'n nuwe groeifase vir die taal ingelui, en 'n groeiende aantal openbare en privaatskole het begin om Māori as addisionele taalvak in te voer. Sodoende het ook meer Nieu-Seelanders van Europese afkoms toegang tot die taal gekry. Die aantal inwoners wat Māori kan praat en verstaan, is veral in die ouderdomsgroep tussen drie en 25 jaar aan die toeneem. In die sensus van 2013 het altesaam 3,7 persent van Nieu-Seelanders aangedui dat hulle Māori kon praat. Die Nieu-Seelandse Gebaretaal het op 10 April 2006 as derde taal ampstaalstatus verkry en is sodoende die eerste taal vir dowe gemeenskappe wêreldwyd wat hierdie erkenning geniet. Alhoewel die taal reeds vanaf 1994 in spesiale skole onderrig is en in 1998 ook 'n eerste woordeboek vir hierdie taal verskyn het, het die aantal mense wat 'n kennis van Gebaretaal het, in 2013 slegs 0,5 persent beloop. Die aantal dowe mense in Nieu-Seeland is twee keer so hoog. Benewens die drie amptelike tale word daar 'n groot verskeidenheid immigrantetale in dié land gebesig, waaronder [[Samoaans]], [[Frans]], [[Hindi]], talle [[Chinees|Chinese tale]] (veral [[Kantonees]] en [[Mandaryns|Hoog-Chinees]]), [[Duits]] en ander.<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592E8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls ''Statistics New Zealand – Languages Spoken Total Response''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927232047/http://www.stats.govt.nz/NR/rdonlyres/1C81F07B-28C6-4DDD-8EBA-80C592E8022A/0/20languagespokentotalresponse.xls |date=27 September 2007 }}</ref> Daar is geen verpligte onderwys in vreemde tale nie, en net sowat 'n vyfde van leerders in sekondêre skole leer vreemde tale aan. Die gewildste taalvakke is Frans, [[Japannees]] en Duits.<ref>{{en}} [http://www.ero.govt.nz/ero/publishing.nsf/e11ffa331b366c54ca2569210006982f/252ee5c09f5fd7c2cc257049007dcc12?OpenDocument Verslag van die ''Education Review Office'' (1994)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061007073756/http://www.ero.govt.nz/ero/publishing.nsf/e11ffa331b366c54ca2569210006982f/252ee5c09f5fd7c2cc257049007dcc12?OpenDocument |date=7 Oktober 2006}}</ref> == Politieke stelsel en administrasie == [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|links|upright|Koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] is die staatshoof van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Bowen House Beehive Parliament.JPG|duimnael|Regeringsgeboue in Wellington: Die ''Bowen''-huis (links) huisves kantore van afgevaardigdes, die "Byekorf"-gebou (middel) is die setel van regeringsdepartemente. Die neo-klassieke parlementsgebou (regs) is in 1907 opgerig]] [[Lêer:LUXON, Christopher - Botany (cropped).png|duimnael|links|upright|[[Christopher Luxon]] (Nasionale Party) is die huidige eerste minister van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Realm of New Zealand-2.PNG|duimnael|Die eksterne gebiede van die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]]] Nieu-Seeland is 'n parlementêre monargie met 'n eenkamerparlement – daar is tans 121 afgevaardigdes. Algemene verkiesings word elke drie jaar gehou. Die huidige staatshoof is koning [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]], amptelik Koning van Nieu-Seeland, wat in dié land deur 'n goewerneur-generaal verteenwoordig word. Hierdie amp word sedert 21 Oktober 2021 deur Dame Cindy Kiro beklee. Die huidige eerste minister is sedert November 2023 [[Christopher Luxon]] (Nasionale Party) as opvolger van [[Chris Hipkins]] (Arbeidersparty). Die politieke mag is de facto in besit van die eerste minister wat ook as die leier van die demokratiese regering dien. Nieu-Seeland neem ook verantwoordelikheid vir die buitelandse sake van die selfregerende lande van die Cookeilande en Niue, asook die behartiging van die afhanklikheid van Tokelau. Nieu-Seeland het daarnaas 'n gebiedsaanspraak in Antarktika, die [[Ross-Afhanklikheid]]. In teenstelling met Australië is Nieu-Seeland 'n sentralistiese staat waarin die twaalf gewestelike rade, 76 stads- en distriksrade en vier streke slegs beperkte bevoegdhede het. Net soos die Verenigde Koninkryk beskik dié land nie oor 'n geskrewe grondwet nie. Die grondwetlike reg berus op die Britse Habeas-Corpus-wet van 1679, die ''Bill of Rights'' van 1689 en 'n aantal Nieu-Seelandse wette, waaronder die Waitangi-ooreenkoms van 1840 wat betrekkinge tussen die Kroon en Māori-stamme reël.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Innenpolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Binnelandse beleid. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622021330/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Innenpolitik_node.html |date=22 Junie 2017}}</ref> Tot en met 1996 is afgevaardigdes in die nasionale parlement op die basis van relatiewe meerderheid of eerste-oor-die-wenstreep in elkeen van die kiesafdelings verkies. In 'n referendum, wat in November 1993 gehou is, het Nieu-Seelandse kiesers ten gunste van 'n nuwe kiesstelsel gestem. Die nuwe stelsel (Engels: ''Mixed Member Proportional System, MMP'') maak voorsiening vir 'n gepersonaliseerde proporsionele verteenwoordiging. Partye moet tenminste vyf persent van die uitgebragte stemme op hulself verenig om in die parlement verteenwoordig te word. Sewe setels is vir Māori-afgevaardigdes gereserveer wat in besondere kiesafdelings verkies word. Die Nasionale Party onder leiding van John Key (wat laat in 2016 as premier bedank het en deur Bill English opgevolg is) het in die algemene verkiesing van September 2014 die grootste aantal setels verower (60) en tot Oktober 2017 'n minderheidsregering gevorm wat in die parlement deur drie kleiner partye (ACT, United Future en Māori Party, met altesaam vier setels) ondersteun is. Die opposisie het bestaan uit drie partye – Arbeidersparty (32 setels), Groenparty (14) en NZ First (11).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/87699167/who-are-the-winners-and-losers-in-bill-englishs-cabinet-reshuffle |title=Who are the winners and losers in Bill English's Cabinet reshuffle? |publisher=Stuff |author=Jo Moir |date=18 Desember 2016 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Ná die algemene verkiesing van September 2017 het die Arbeidersparty (46 setels) onder [[Jacinda Ardern]] 'n koalisie gevorm met die Groenparty (8 setels) en tydelike ondersteuning deur die NZ First (9 setels), terwyl die Nasionale Party (56 setels), die ACT-party (1 setel) en die Māori-party hulle in die opposisie bevind het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2017/10/19/asia/new-zealand-election/index.html |title=Jacinda Ardern to become New Zealand Prime Minister |publisher=[[CNN]] |author=James Griffiths |date=19 Oktober 2017 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In Januarie 2023 het Ardern egter weens beroepsuitbranding haar bedanking as eerste minister aangekondig en is deur [[Chris Hipkins]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jan/22/new-zealand-labour-caucus-votes-in-chris-hipkins-to-succeed-jacinda-ardern |title=New Zealand: Chris Hipkins taking over from Jacinda Ardern on Wednesday |publisher=[[The Guardian]] |author=Tess McClure |date=22 Januarie 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Die laaste algemene verkiesing was in Oktober 2023. Sedert November 2023 vorm die Nasionale Party (48 setels) in 'n koalisie met die ACT-party (11 setels) en die NZ First (8 setels) onder leiding van eerste minister Christopher Luxon die regering. Die opposisie bestaan uit die Arbeidersparty (34 setels), die Groenparty (15 setels) en Te Pāti Māori (6 setels).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.1news.co.nz/2023/11/27/christopher-luxon-sworn-in-as-new-zealands-new-prime-minister/ |title=Christopher Luxon sworn in as New Zealand's new prime minister |publisher=Television New Zealand |date=27 November 2023 |accessdate=27 November 2023}}</ref> === Plaaslike regering === [[Lêer:NZ Regional Councils and Territorial Authorities 2017.svg|duimnael|Nieu-Seeland se streeks- en plaaslike regeringsrade in 2017]] Nieu-Seeland is 'n unitêre staat wat vir administratiewe doeleindes in elf administratiewe streke (as die eerste vlak van plaaslike regering) en 67 plaaslike owerhede (tweede vlak van plaaslike regering) verdeel word.<ref>{{en}} [http://www.localcouncils.govt.nz/lgip.nsf/wpg_URL/About-Local-Government-Index?OpenDocument ''Local Government in New Zealand: About local government. Besoek op 25 Junie 2017'']</ref> Die bevoegdhede van hierdie owerhede (administratiewe streke, distrikte en stede) word deur die Nieu-Seelandse Parlement bepaal. Tradisioneel is in Nieu-Seeland minder bevoegdhede aan plaaslike owerhede oorgedra as in ander lande; so word [[polisie]]dienste en [[onderwys]] deur die Nieu-Seelandse regering verskaf. Die verskaffing van infrastruktuur val daarenteen onder die beheer van plaaslike regeringsrade. Volgens die Wet oor Plaaslike Regering (''Local Government Act 2002'') is die doel van plaaslike regering om * demokratiese besluitneming en uitvoering deur en namens plaaslike gemeenskappe moontlik te maak; en * om in die teenwordige en toekomstige infrastruktuurbehoeftes van gemeenskappe te voorsien, openbare dienste op plaaslike vlak te verskaf en regulerende funksies op die mees koste-effektiewe manier vir huishoudings en ondernemings te verskaf. Nieu-Seeland se 78 plaaslike regeringsrade behels * 11 Streeksrade (''Regional Councils''), * 13 Stadsrade (''City Councils''), * 53 Distriksrade (''District Councils''), en * die Auckland-raad (''Auckland Council'') waarin agt vroeëre rade op 1 November 2010 saamgesmelt het. Na die Auckland-raad, die Stads- en Distriksrade word verwys as ''territorial authorities (TA)'' – daar is altesaam 67 van hierdie plaaslike regeringsentiteite. Hiervan het ses (Auckland, een Stads- en vier Distriksrade) ook die bevoegdhede van 'n Streeksraad sodat na hulle verwys word as unitêre owerhede (''unitary authorities''). Plaaslike regeringsliggame het meer as 25&nbsp;000 personeellede in diens. Ampsbekleërs sluit 109 Streeksraadslede, 11 Streeksvoorsitters (''Chairs''), 707 Raadslede van plaaslike regeringsentiteite (''territorial authority councillors''), 147 lede van Auckland-raad (''Auckland local board members'') en 67 burgemeesters in. == Ekonomie == === Oorsig === [[Lêer:Ovation of the Seas (32740294245).jpg|duimnael|Die plesierboot ''Ovation of the Sea'' teen die agtergrond van [[Auckland]] se sakekern]] [[Lêer:Kiwi Fruit Orchard n.jpg|duimnael|Boorde vol kiwivrugte op die Noordeiland]] [[Lêer:Romney Ewe and Lamb.jpg|duimnael|Sterkwol-[[skaap]]rasse soos Romney Marsh, wat in 1852 van die Britse Eilande ingevoer is, het bygedra tot die sukses van die Nieu-Seelandse wolbedryf: 'n New Zealand Romney-ooi met sy lammetjies]] [[Lêer:MilfordSound.jpg|duimnael|Milford Sound is een van Nieu-Seeland se bekendste toeriste-bestemmings<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stuff.co.nz/travel/396410/NZ-tops-Travellers-Choice-Awards |title=NZ tops Travellers' Choice Awards |publisher=Stuff Travel |date=Mei 2008 |accessdate=16 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429024915/http://www.stuff.co.nz/travel/396410/NZ-tops-Travellers-Choice-Awards |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] Nieu-Seeland is 'n klein oop ekonomie wat op vryehandel en hoogs gespesialiseerde boerderye en nywerheidsektore steun. Dié land is sedert die 1980's besig om sy buitelandse handel te diversifiseer en het sy ekonomie, insluitende die landbousektor, byna volledig gedereguleer om meer mededingend op wêreldmarkte te word. Dié land beskik oor 'n moderne, maar relatief klein nywerheidsbasis sodat baie verwerkte goedere en onderdele ingevoer moet word, terwyl die landbousektor steeds 'n baie belangrike rol speel en tans sowat 70 persent van Nieu-Seelandse uitvoere oplewer. Nieu-Seelandse boerderye spits hulle op produkte toe waar hulle in internasionale terme hoogs mededingend kan wees soos suiwelprodukte. 95 persent van Nieu-Seeland se landbouproduksie word uitgevoer – 'n hoë persentasie wat dié land kwesbaar maak vir prysverlagings op die wêreldmark. In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu het Nieu-Seeland toenemend afhanklik geword van die ekonomiese ontwikkeling in die [[Volksrepubliek China]], een van sy grootste afsetmarkte.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/Geschaeftspraxis/swot-analyse,t=swotanalyse--neuseeland,did=1627230.html ''Germany Trade and Invest (GTAI) – Swot-Analyse Neuseeland Januar 2017. Besoek op 24 Mei 2017''] {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> Landbouprodukte word oorwegend na Australië, die Verenigde State en die [[Europese Unie]], in toenemende mate ook na die Volksrepubliek China en lande in [[Suidoos-Asië]] uitgevoer. Die tweede belangrikste bron van buitelandse valuta is die [[toerisme]]bedryf wat 16,4 persent van alle verdienste verteenwoordig. Nieu-Seeland lok jaarliks sowat 2,5 miljoen oorsese besoekers.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Neuseeland/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727022348/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Neuseeland/Wirtschaft.html |date=27 Julie 2010}}</ref> Net soos in ander nywerheidslande speel die dienstesektor – naas inligtingstegnologie en navorsing – 'n steeds belangriker rol. Dienste het in die finansiële jaar 2012 meer as twee derdes van die [[bruto binnelandse produk]] (BBP) verteenwoordig, terwyl nywerhede 12 en die primêre sektor meer as 7 persent bygedra het. Beleggings in die boubedryf – die derde grootste ná die suiwel- en toerismebedryf – word aangedryf deur die snelle bevolkingsgroei, veral in Auckland, en het in 2016 die rekordvlak van 36 miljard NZ-$ bereik. Vanweë sy geografiese ligging naby Nieu-Seeland is Australië tradisioneel die belangrikste mark (21,4 persent van alle Nieu-Seelandse uitvoere in 2012) en verskaffer (15,3 persent van alle Nieu-Seelandse invoere). Naas sy buurland is China (14,9 persent van uit- en 16,3 persent van invoere), die Verenigde State (9,2 persent van invoere), Duitsland, die Verenigde Koninkryk en [[Suid-Korea]] die vernaamste handelsvennote van Nieu-Seeland. Groeiende invoere (47,21 miljard NZ-$ in 2012) en dalende uitvoere (46,06 miljard NZ-$) het tot 'n tekort in die lopende handelsrekening gelei wat in 2012 1,155 miljard NZ-$ beloop het. In 2013 was daar weer 'n oorskot van 533 miljoen NZ-$ op die handelsrekening – danksy 'n handelsoorskot van 1,5 miljard NZ-$ en 'n tekort in die dienstebalans van 1 miljard NZ-$.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Wirtschaft_node.html#doc391546bodyText3 ''Duitse Departement van Buiitelandse Sake: Nieu-Seeland – Ekonomie. Besoek op 5 Maart 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227195325/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Wirtschaft_node.html#doc391546bodyText3 |date=27 Desember 2014}}</ref> Die belangrikste uitvoergoedere is landbou- en bosbouprodukte (meer as vyftig persent van die totale uitvoerwaarde, waaronder [[suiwelproduk]]te, vleis, hout, appels en kiwivrugte), nywerheidsminerale en chemikalieë, meganiese en elektriese masjiene asook voertuie, vliegtuie en skepe. Buitelandse beleggings het in 2015 meer as 66 miljard VS-$ beloop. Die voorste bronlande is (persentasiegewys) Australië (52,6), die Verenigde State (8,3), Singapoer (6,2), Japan (5,0), [[Hongkong]] (4,9), die Verenigde Koninkryk (4,4) en [[Kanada]] (4,3). In 2014 was die vernaamste teikensektore vir buitelandse beleggings banke en versekeringsmaatskappye (32,0 persent), verwerkende nywerhede (13,2), landbou (5,8), kleinhandel (5,1), voorsieningsondernemings (4,4) en mynbou (3,1).<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222001_159710_wirtschaftsdaten-kompakt---neuseeland.pdf?v=1 ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftsdaten kompakt – Neuseeland. November 2016. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> === Ekonomiese geskiedenis === ==== Fokus op veeboerdery ==== Die fokus op veeboerdery en die uivoer van landbouprodukte, wat slegs beperkte verwerking benodig, het Nieu-Seeland se ekonomiese struktuur en groeipad asook die samelewing se politieke en maatskaplike organisasievorme grootliks beïnvloed. Die Nieu-Seelandse ekonoom William Ball Sutch (1907–1975) het dié land se hoofuitvoergoedere in die 19de en 20ste eeu treffend beskryf as "verwerkte gras". Met uitsondering van 'n kort periode gedurende die goudstormlope van die 1860's was wol, vleis en suiwelprodukste vanaf die 1850's, toe met die versameling van statistieke begin is, tot die 1970's, toe grootskaalse diversiferingsproses plaasgevind het, by verre die vernaamste uitvoerprodukte volgens waarde. ==== Wolekonomie ==== Om tegniese redes was wol oor 'n lang tydperk die vernaamste uitvoerproduk – onbevrore vleis en onverkoelde suiwelprodukte kon voor die koms van koelskepe nie verder verskeep word as Australië nie. Die res van die [[skaap]]karkas is gekook om talk te ekstraheer wat vir die vervaardiging van kerse en seep benodig is. Skaapboerderye is aanvanklik veral langs die ooskus van Nieu-Seeland gevestig, na mate weigrond – wat oorspronklik in besit van Māori was – gehuur of andersins verwerf kon word en die benodigde vervoerinfrastruktuur voorsien is. Ondanks alle moeilikhede soos uiterste weerstoestande (droogtes en sneeustorms), skaapsiektes en die wisselende veselvereistes van Engelse wolmeule het die aantal skape danksy invoere en inheemse teelt vinnig gegroei van een miljoen teen die middel van die 1850's tot tien miljoen in die vroeë 1870's. Die rekordvlak van 70 miljoen is in die vroeë 1980's behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-4 |title=Page 4. Early pastoral economy |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> ==== Handelsbande met die Verenigde Koninkryk ==== Meer as 'n eeu lank – vanaf die middel van die 19de eeu tot die laat 1960's – was die Verenigde Koninkryk by verre die grootste en belangrikste afsetmark vir Nieu-Seelandse uitvoere. Dikwels is meer as vier vyfdes van dié land se uitvoergoedere na die Moederland verskeep, behalwe vir 'n kort periode in die 1860's toe Nieu-Seeland in die invoerbehoeftes van die nuut ontdekte Australiese goudvelde voorsien het. In dié tyd is ook invoere, wat vir die Britse mark bestem was, eers in Sydney se hawe gehanteer. Invoere vir die Nieu-Seelandse mark het uit 'n groter verskeidenheid lande gekom, alhoewel die Moederland die belangrikste verskaffer was. Die oorheersende Britse rol in Nieu-Seeland se buitelandse handel het uit die politieke, kulturele en familiebande met die Moederland voortgespruit, maar ook uit veranderde Britse wetgewing. So is die vernaamste proteksionistiese maatreëls, die sogenaamde Koringwette, in 1846 opgehef. Vervolgens was die Britse mark oop vir enige voedselinvoere, terwyl die meeste ander lande hul landboubedrywe destyds nog teen buitelandse mededinging beskerm het. Die noue bande met die Moederland is ook tydens die [[Groot Depressie]] steeds gehandhaaf. Die Ottawa-ooreenkoms, wat op die ekonomiese krisis se hoogtepunt in 1932 onderteken is, het voorsiening gemaak vir Nieu-Seelandse uitvoerders se voortgesette toegang tot die Britse mark – in ruil vir die voorkeurbehandeling van Britse invoere op die inheemse mark.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-8 |title=Page 8. Industrialisation |publisher=Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> ==== Invoervervanging ==== [[Lêer:New Zealand Exchange 2.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse Effektebeurs (''New Zealand Exchange'', kort ''NZX'') by Wellington se Waterfront]] Die depressie van die 1930's het nogtans die regering se aandag op Nieu-Seeland se ekonomiese kwesbaarheid getrek. Die toespitsing op 'n handjievol uitvoergoedere en een enkele oorsese hoofmark het die Nieu-Seelandse ekonomie in 'n besondere mate aan markskommelinge blootgestel. Invoervervanging en die skepping van nuwe werkgeleenthede deur plaaslike vervaardiging is dus bevorder, al was inheemse produsente, byvoorbeeld in die motorbedryf waar voertuie gemonteer is, dikwels aangewese op die invoer van materiale en onderdele. Reeds in die 19de eeu het die Nieu-Seelandse regering begin met 'n beleid van industriële aansporing, maar eers in 1938, toe die plaaslike mark met invoerbeperkings beskerm is, is meer drastiese stappe geneem met die bevordering van inheemse vervaardiging bo invoere. In die vroeë 1960's het ontleders selfs potensiaal raakgesien vir industriële uitvoere. Die grootste uitdaging vir 'n uitvoergerigte ekonomiese beleid was die gebrek aan groot industriële vervaardigers – die meeste fabrieke was relatief klein in vergelyking met hul Wes-Europese en Noord-Amerikaanse eweknieë. Noemenswaardige uitsonderings was die bevriesingsaanlegte vir vleis en ander landbougoedere wat vanaf 1882 ontstaan het en suiwelfabrieke. Grootskaalse aanlegte is daarnaas opgerig om inheemse hulpbronne soos hout en ystersande te verwerk. Hierby kon ook elektrisiteit gereken word – so is die plaaslike aluminiumbedryf gegrond op lae kragtariewe. Die meeste aanlegte – meestal klein en middelgroot ondernemings – het eers ná die Tweede Wêreldoorlog ontstaan. Die grootste fabriek in Kawerau het pulp en papier vervaardig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/economic-history/page-8 |title=Page 8. Industrialisation |publisher=Te Ara – The New Zealand Encyclopedia |author=Brian Easton |accessdate=27 November 2023}}</ref> Nieu-Seeland se ekonomie het gedurende die Tweede Wêreldoorlog herstel, terwyl die wolbedryf 'n groeifase beleef het wat tot in die vroeë 1950's voortgeduur het. Die na-oorlogse ekonomie is deur 'n tweeledige struktuur gekenmerk – die landbousektor se uitvoere na oorsese markte het die buitelandse valuta verskaf wat vir die uitbou van die ekonomie benodig is, terwyl die nywerheidsektor werkgeleenthede vir 'n vinnig groeiende bevolking geskep het. ==== Onlangse ontwikkeling ==== [[Lêer:K Crane Visit ZPMC In Ports of Auckland IX.jpg|duimnael|Houerterminaal in Auckland-hawe]] Nieu-Seeland is in 2009 deur die globale ekonomiese en finansiële krisis geraak – die BBP het met 0,9 persent afgeneem. Die ekonomie het egter vinnig herstel en in 2012 met 2,5 persent gegroei. Die [[Nieu-Seelandse dollar]] se wisselkoers is in die eerste dekade van die 21ste eeu veral as gevolg van spekulasie aan sterk skommelinge blootgestel, maar het in laat 2009 begin herstel. Sedert 2010 het dit sterk gestyg teenoor die [[Amerikaanse dollar]] en die [[Euro]] en in Maart 2015 'n hoogtepunt van 0,686&nbsp;€ bereik.<ref>{{en}} [http://www.xe.com/ ''www.xe.com: Live exchange rates. Besoek op 5 Maart 2015'']</ref> Die werkloosheidskoers het in die vierde kwartaal van 2009 nogtans gestyg tot 7,3 persent – die hoogste syfer in 'n dekade. Veral werkloosheid onder jeugdiges (26,5 persent in 2009) en Māori (15,4 persent) het sterk toegeneem. Op kort termyn word daar geen merkbare groei in die arbeidsmark verwag nie. Nogtans het die werkloosheidskoers in Maart 2015 gedaal tot 5,8 persent. Die gemiddelde inflasiekoers was in 2012 en 2013 1,1 persent.<ref>{{de}} ''Germany Trade and Invest (GTAI): Wirtschaftsdaten kompakt:: Neuseeland''</ref> Die Nieu-Seelandse owerheid probeer net soos ander regerings ekonomiese groei deur laer rentekoerse, borgskappe, opleidingsinisiatiewe, belegging in infrastruktuur en belastingverlagings te bevorder. Danksy 'n kapitaaltoevloei van 3,5 miljard NZ-$ in 2012 het die totale buitelandse beleggings in dié land gestyg tot 82 miljard NZ-$, waarvan 55,6 persent uit Australië, 11,1 persent uit die Verenigde State, 2,9 persent uit Singapoer, 2,8 persent uit Japan en 2,7 persent uit Nederland gekom het.<ref>{{de}} ''GTAI – Wirtschaftsdaten kompakt''</ref> == Kultuur == === Kookkuns === [[Lêer:Maungaturoto Markets.JPG|duimnael|'n Boeremark in Maungaturoto, 'n klein nedersetting in die Kaipara-streek]] Nieu-Seeland se kookkuns het sy oorsprong in Britse en Māori-kooktradisies wat vanaf die 20ste eeu deur invloede uit ander Stille Oseaanlande, waaronder Australië en [[Kalifornië]], die [[Middellandse See|Meditereense Seegebied]] asook [[Suid-Asië|Suid-]] en [[Oos-Asië]] aangevul is. Nieu-Seeland se lang seekus, sy goed ontwikkelde landbousektor en die groot verskeidenheid inheemse vrugte- en groentesoorte het neerslag gevind in Nieu-Seelanders se eetgewoontes waarin vars [[seekos]], vleis, vrugte en groente 'n sentrale rol speel. Die per capita-vleisverbruik is tradisioneel hoog en het eers in die 20ste eeu geleidelik begin afneem. Ondanks die ekonomiese betekenis van skaapteelt – en die hoë gehalte van plaaslike lamvleis – het Nieu-Seelanders steeds voorkeur gegee aan [[beesvleis]]. Varkvleis is vanweë sy relatief hoë prysvlak veral gewild as ham of [[wors]]ies. Ook [[hoendervleis]] het eers relatief laat gewild geraak, veral sedert die 1960's toe grootskaalse hoenderboerdery in skure begin is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/food |title=Story: Food |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=David Burton |accessdate=27 November 2023}}</ref> Daarnaas speel ook [[wildsvleis]] 'n belangrike rol op Nieu-Seelandse spyskaarte. Seekos is deur Britse setlaars tradisioneel eerder as 'n stapelvoedsel vir armes beskou, behalwe vir [[vis-en-tjips]] as die gewildste Britse wegneemete, en slegs 'n handjievol van Nieu-Seeland se eetbare vissoorte het op die eettafels beland. In 1971 is die ''New Zealand Fishing Industry Board'' gestig, 'n agentskap wat die publiek begin bewus maak het van die gesonde eienskappe van seekos asook die groot verskeidenheid vissoorte wat op die Nieu-Seelandse mark aangebied word. So het, naas verskeie minder bekende soorte eetbare seevisse, in die loop van die 20ste eeu naas [[oester]]s ook kreefte en [[mossel]]s steeds meer gewild geraak. Kreefsterte, wat vanaf die 1950's in groter hoeveelhede na Noord-Amerika uitgevoer is, het intussen 'n luukse kos vir fynproewers geword. Alhoewel die eerste melkkoeie reeds in 1814 deur die sendeling Samuel Marsden ingevoer is, was daar aanvanklik baie min melkboere. Melkkoeie was duur, en melkboerderye is hoofsaaklik in die kusgebiede gevestig. Voordat verkoeling vir suiwelprodukte in die laat 19de eeu beskikbaar was, was hulle meestal vir plaaslike markte en verbruik bestem, of kon in koloniale winkels geruil word teen ander kos of goedere. Vroeë 19de eeuse setlaars, wat nie oor hul eie melkkoeie beskik het nie, was aangewese op alternatiewe soos die endemiese tūrepo of "melkboom" (''Streblus banksii'', in Engels ook bekend as ''large leaved milk tree''; 'n alternatiewe Māori-naam is ''ewepuri'') waarvan die takke 'n melkerige sap afskei as hulle gepluk word.<ref>{{en}} [http://www.terrain.net.nz/friends-of-te-henui-group/table-1/large-leaved-milk-tree-turepo-streblus-banksii.html ''Taranaki Educational Resource: Research Analysis and Information Network: Streblus banksii (Large leaved milk tree). Besoek op 22 Junie 2017'']</ref> === Mode === [[Lêer:Trelise Cooper Britomart stores 2013.jpg|duimnael|links|Trelise Cooper se twee vlagskip-boetieke in Auckland]] [[Lêer:Detail on dress by Emma Knuckey.jpg|duimnael|upright|'n Swart chiffon-aandrok met 'n handgemaakte roos deur Emma Knuckey]] Tans word Nieu-Seelandse ontwerpersklere in winkels dwarsoor die wêreld verkoop, maar gewoonlik beskik mode-ontwerpers soos Karen Walker (wat onder meer brilmode, juweliersware en sportklere vir die ikoniese buite-leefstyl-etiket ''Swanndri'' ontwerp wat in winkels in Auckland, Wellington en Christchurch te koop aangebied word) net in Nieu-Seeland oor hul eie boetiekwinkels. In Dunedin het Margi (Margarita) Robertson die mode-etiket ''Nom*D'' gestig wat bekend staan vir sy donker styl en spitsvondige soberheid. 'n Ander etiket, wat ook oorsee sukses behaal het, is ''Zambesi'', geskep deur Liz (Elizabeth) en Neville Findlay in 1979, wat met hul styl vorm, struktuur en eenvoudigheid met 'n sin vir ironie verbind.<ref>{{en}} [http://www.newzealand.com/de/feature/new-zealand-fashion-designers/ ''Newzealand.com: New Zealand Fashion Designers. Besoek op 16 Augustus 2017'']</ref> 'n Vierde Nieu-Seelandse mode-ikoon van wêreldfaam is ''World'' uit Auckland wat met kleurryke en vernuwende style geassosieer word. Al vier – Karen Walker, ''Nom*D'', ''Zambesi'' en ''World'' – was baanbrekers as die eerste ontwerpers wat Nieu-Seelandse modestyle tydens die ''[[London Fashion Week]]'' in 1999 as die ''New Zealand Four ''aan die wêreld bekend gestel het. Intussen het 'n verskeidenheid ander mode-ontwerpers die voetspore van die beroemde vier baanbrekers gevolg. Laurie Foon, met haar mode-etiket ''Starfish'', en Alexandra Owen, wat bekendheid verwerf het met haar ensembles, is welbekendes op Wellington se modetoneel. In Auckland word Trelise Cooper met haar kleurryke avantgarde-mode, die innovatiewe sportklere-etiket ''Huffer'' en Kate Sylvester met klassieke feminiene mode onder die voorste ontwerpers gereken. Stylvolle ontwerpe is nie beperk tot die metropole nie. Sommige ontwerpers, soos Annah Stretton in Morrinsville, 'n nedersetting geleë tussen Auckland en [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], het boetieke in 'n plattelandse omgewing gevestig. === Mediabedryf === [[Lêer:TV New Zealand Building.jpg|duimnael|links|''TV New Zealand'' se hoofkwartier in Auckland]] [[Lêer:Radio New Zealand House.JPG|duimnael|upright|''Radio New Zealand House'' in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] Ondanks sy relatief klein bevolking het Nieu-Seeland 'n dinamiese medialandskap. Naas 27 streeks- en drie nasionale [[koerant]]e word 'n groot aantal weeklikse en meer as sestig plaaslike dagblaaie uitgegee. Die belangrikste dagblaaie is die ''The New Zealand Herald'' met 'n daaglikse oplaag van sowat 144&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite web|title=More eyes on the Herald as readership rises to 844,000 a day|url=https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11354909|accessdate=16 Maart 2020|agency=New Zealand Herald|publisher=NZME. Publishing Limited|date=7 November 2014|archive-date=14 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314235010/https://www.nzherald.co.nz/business/news/article.cfm?c_id=3&objectid=11354909|url-status=dead}}</ref> ''The Dominion Post'' (in besit van die Australiese ''Fairfax Media''-groep, sowat 98&nbsp;000) en ''The Press'' (sowat 62&nbsp;000).<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Kultur-UndBildungspolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Nieu-Seeland – Media. Besoek op 25 Mei 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622021607/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Neuseeland/Kultur-UndBildungspolitik_node.html |date=22 Junie 2017}}</ref> Politieke nuustydskrifte van nasionale belang is ''New Zealand Listener'' (wat weekliks met 'n sirkulasie van sowat 52&nbsp;000 uitgegee word) en ''North & South'' wat maandeliks verskyn met 'n sirkulasie van sowat 25&nbsp;000. Die nasionale uitsaaikorporasie ''TV New Zealand (TVNZ)'' beeldsaai op twee televisiekanale, ''TV One'' en ''Channel 2''. Ook die kanaal ''Maori Television'', wat in 2004 in die lewe geroep en op die Māori-bevolking gemik is en sy programme in die Māoritaal met Engelse ondertitels uitsaai, word deur die Nieu-Seelandse staat befonds. Privaat televisiekanale, wat landwyd uitgesaai word, sluit ''TV3'' en ''TV4'' asook die betaalkanaal ''Sky'' in. Daar is 'n aantal plaaslike uitsaaiers en kabeltelevisieprogramme. Radiodienste, wat landwyd uitgesaai word, sluit die staatsbeheerde ''Radio New Zealand Ltd.'' en die privaatuitsaaier ''New Zealand Media and Entertainment'' in. Daar is sowat 320 kommersiële streekradiodienste. === Sport === [[Lêer:Haka 2006.jpg|duimnael|links|Die [[All Blacks]] besig om die haka uit te voer voor 'n wedstryd teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] in 2006]] [[Lêer:New Zealand cricket team, Shoaib Malik, Dunedin, NZ, 2009.jpg|duimnael|Die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] vier in 2009 die neem van 'n paaltjie]] [[Lêer:Australia vs New Zealand.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse All Whites speel teen die Australiese Socceroos in 2005]] Die meeste van Nieu-Seeland se gewildste [[sport]]soorte het hul oorsprong in die Verenigde Koninkryk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/english/page-12 |title=English – Popular culture |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Terry Hearn |accessdate=27 November 2023}}</ref> [[Rugby]] word as nasionale sport beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |title=Sport, Fitness and Leisure |year=2000 |work=New Zealand Official Yearbook |publisher=Statistiek Nieu-Seeland |accessdate=7 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607011003/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/web/nzstories.nsf/0/479c4ffcbb884149cc256b1f00001198?OpenDocument |archive-date=7 Junie 2011 |url-status=dead}}</ref> en lok die meeste toeskouers.<ref name="Organised Sport">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/sports-and-leisure/page-4 |title=Sports and leisure – Organised sports |publisher=Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand |author=Jock Phillips |accessdate=27 November 2023}}</ref> [[Gholf]], [[netbal]], [[tennis]] en [[krieket]] het die hoogste vlakke van volwasse deelname, terwyl [[netbal]], rugby en [[sokker]] onder jongmense gewild is.<ref name="Organised Sport" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&ArticleID=44316 |title=More and more students wear school sports colours |publisher=New Zealand Secondary School Sports Council |accessdate=18 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518035647/http://www.sportsground.co.nz/Article.asp?SiteID=19259&ArticleID=44316 |archive-date=18 Mei 2017 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland het as een van net vyf nasies ook aan elke [[Olimpiese Somerspele]] van die moderne era deelgeneem, asook aan elke [[Statebondspele]]. Nieu-Seeland was ook die gasheer van die Britse Rykspele 1950 (in Auckland), die Britse Statebondspele 1974 (in Christchurch) en die Statebondspele 1990 (in Auckland). Nieu-Seeland is een van min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die [[Cookeilande]], [[Fidji]], [[Samoa]], [[Tonga]] en [[Wallis]] kan soortgelyke bewerings maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.teivovo.com/history/index.html |title=Rugby History in Fiji |publisher=Teivovo |accessdate=14 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114224240/http://www.teivovo.com/history/ |archive-date=14 November 2007 |url-status=dead}}</ref> Nieu-Seeland se nasionale rugbyspan, die [[All Blacks]], is veral bekend vir hul [[haka]], 'n Māori-krygsdans, wat voor elke wedstryd gedemonstreer word. Die All Blacks is die sterkste span in internasionale rugby met 'n wenrekord teen al die ander lande. Hulle het by elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi ten minste die kwarteindrondte gehaal en dit reeds drie keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] en [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]]). Nieu-Seeland het tot dusver twee rugbywêreldbekertoernooie gehuisves: in 1987 saam met Australië en in 2011 op sy eie. Daarbenewens ding die All Blacks jaarliks tydens [[die Rugbykampioenskap]] met die nasionale rugbyspanne van [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en Suid-Afrika mee en hulle het tot dusver die meeste titels ingepalm. As deel van die Rugbykampioenskap word die [[Bledisloebeker]] teen Australië en die [[Vryheidsbeker]] teen Suid-Afrika beslis. Tydens die jaarlikse [[Superrugby]]-klubkampioenskap speel vyf Nieu-Seelandse rugbyspanne ([[Blues (Superrugbyspan)|Blues]], [[Chiefs (Superrugbyspan)|Chiefs]], [[Crusaders (Superrugbyspan)|Crusaders]], [[Highlanders (Superrugbyspan)|Highlanders]] en [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]]) teen vier spanne uit Australië, asook een span uit [[Fidji]] en 'n saamgestelde span van Stille Oseaan-eilande.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |title=Next steps in Pacific Island professional teams' journey confirmed by NZ Rugby |publisher=[[All Blacks]] |date=14 April 2021 |accessdate=5 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205120957/https://www.allblacks.com/news/next-steps-in-pacific-island-professional-teams-journey-confirmed-by-nz-rugby/ |archive-date=5 Februarie 2024 |url-status=dead}}</ref> Die [[Black Ferns]] is tydens [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie by verre die suksesvolste span en het reeds ses titels gewen: in [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]], [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]]. Daarbenewens het Nieu-Seeland die 2021-toernooi aangebied. Naas rugby is krieket Nieu-Seeland se suksesvolste sport en die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]], die Black Caps, speel sedert 1930 krieket op internasionale vlak. Tydens die [[Kampioenetrofee 2000]] kon Nieu-Seeland sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm. Die Black Caps het vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en in [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] vir die eerste keer die eindstryd gehaal, maar hulle is deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/cricket-world-cup-drama-aplenty-as-new-zealand-enter-first-final-20150324-1m6veq.html |title=Cricket World Cup: Drama aplenty as New Zealand enter first final |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Greg |date=24 Maart 2015 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In [[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] het Nieu-Seeland sy tweede eindstrydverskyning gemaak en hulle is eers volgens aantal grenshoue in die beslissende Superboulbeurt deur [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/8039/report/1144530/england-vs-new-zealand-final-icc-cricket-world-cup-2019 |title=Epic final tied, Super Over tied, England win World Cup on boundary count |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Julie 2019 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Saam met Australië het Nieu-Seeland ook twee krieketwêreldbekertoernooie aangebied: in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] en 2015. In [[toetskrieket]], die belangrikste en vernaamste internasionale krieketvorm, het Nieu-Seeland in 2021 vir die eerste keer die eerste plek op die IKR-toetsranglys gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1966751 |title=Jamieson takes six as New Zealand scale the rankings summit |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=6 Januarie 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In Junie dieselfde jaar het Nieu-Seeland in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|eerste Wêreldtoetskampioenskap]] [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] met agt paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2019-2021-1195334/india-vs-new-zealand-final-1249875/match-report |title=Under the radar no more, New Zealand trump India to become Test world champions |publisher=ESPNcricinfo |author=Sidharth Monga |date=23 Junie 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]] in [[Oman]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] het Nieu-Seeland vir die eerste keer die eindstryd in [[Twintig20|dié formaat]] gehaal, maar teen Australië met agt paaltjies vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/australia-vs-new-zealand-final-1273756/match-report |title=Marsh, Warner muscle Australia to T20 World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=14 November 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2026]] in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] het Nieu-Seeland sy tweede eindstrydverskyning gemaak, maar dié keer teen die medegasheer en verdedigende wêreldkampioen Indië vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/india-vs-new-zealand-final-1512773/match-report |title=India crush New Zealand for third T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Miller |date=8 Maart 2026 |accessdate=9 Maart 2026}}</ref> Nieu-Seeland sal saam met Australië die [[T20I-wêreldbeker 2028]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=27 November 2023}}</ref> In vrouekrieket het die [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|White Ferns]] tot dusver twee toernooie beklink: Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2000]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]]. Hulle het ook as gasheer van die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]], 2000 en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] opgetree. Naas rugby en krieket is sokker Nieu-Seeland se gewildste sport en die ''[[Nieu-Seelandse nasionale sokkerspan|All Whites]]'', Nieu-Seeland se nasionale sokkerspan, is die suksesvolste nasionale sokkerspan in Oseanië. Hulle ding met ander [[OFC]]-lande in die Oseanië-beker mee en het reeds 'n rekord van ses titels ingepalm. Die All Whites het tot dusver aan twee [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar hulle het nog nie die uitklopfase gehaal nie. Saam met Australië het Nieu-Seeland opgetree as gasheer van die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023]]. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-Zealand|title=New Zealand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 November 2023}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-zealand/|title=New Zealand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 November 2023}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|New Zealand|Nieu-Seeland}} * {{en}} {{Wikivoyage|New_Zealand|Nieu-Seeland}} * {{en}} [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara, the Encyclopedia of New Zealand] * {{en}} [http://www.govt.nz/ Government] * {{en}} [http://www.newzealand.com/ Tourism New Zealand] * {{en}} [http://www.virtualoceania.net/newzealand/photos/ Virtual New Zealand – Photos of New Zealand landscapes & cities] * {{en}} [http://nz.com/ Information] * {{en}} [http://nzmusic.com/ Music (current)] * {{en}} [http://www.stats.govt.nz/ Official Statistics] * {{en}} [http://www.metservice.co.nz/ Weather] * {{en}} [http://www.stats.govt.nz/ New Zealand webcams] * {{en}} [http://www.nzhistory.net.nz/ New Zealand history website] * {{en}} [http://www.nzhistory.net.nz/Gallery/Anzac/memorial/index.htm War Memorials of the First World War] * {{en}} [http://www.nzedge.com/news/ The Global Life of New Zealanders] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Nieu-Seeland}} | Noord = {{vlagland|Nieu-Kaledonië}} • {{vlagland|Fidji}} • {{vlagland|Tonga}} | Noordoos = {{vlagland|Niue}} • {{vlagland|Cookeilande}} • {{vlagland|Frans-Polinesië}} | Oos = [[Stille Oseaan]] • {{vlagland|Paaseiland}} • {{vlagland|Chili}} | Suidoos = [[Stille Oseaan]] | Suid = [[Stille Oseaan]] | Suidwes = [[Stille Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Australië}} ([[Tasmanië]]) | Noordwes = {{vlagland|Australië}} ({{vlagland|Norfolkeiland}}) }} {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Nieu-Seeland| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] teysuujyujuv90hbhdunabqtx9wraob 0 4447 2916808 2821877 2026-07-10T05:36:36Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2916808 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} [[Lêer:Wikipedia-logo-v2.svg|duimnael|200px|Die Afrikaanse Wikipedia se verjaarsdag.]] '''16 November''' is die 320ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (321ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 45 dae. == Gebeure == * [[367]] – Keiser Valentianus I verban [[Teenpous Ursinus]] na [[Gallië]]. * [[1532]] – [[Francisco Pizarro]] en sy manne vang [[Inka]] Keiser Atahualpa. * [[1586]] – [[Pous Sixtus V]] stel agt nuwe kardinale aan waaronder Philippe de Lénoncourt, raadgewer van die Franse koning. * [[1855]] – [[Pretoria]] word deur Voortrekkers gestig. * [[1885]] – [[Kanada|Kanadese]] rebelleleier van die Métis, Louis Riel tereggestel vir hoogverraad. * [[1907]] – ''Indian Territory'' en ''Oklahoma Territory'' word [[Oklahoma]] en word toegelaat as die 46ste staat van die [[VSA]]. * [[1933]] – Die [[Verenigde State]] en die [[Sowjet-Unie]] skep 'n formele diplomatieke verhouding. * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Na [[Duitsland]] se bombardering van [[Coventry]] twee dae vantevore, begin die ''[[Royal Air Force]]'' om [[Hamburg]] te bombardeer. (Teen die einde van die oorlog het 50&nbsp;000 inwoners van Hamburg gesterf deur die [[geallieerdes]] se aanvalle). * [[1945]] – [[Koue Oorlog]]: Die [[Verenigde State]] voer 88 [[Duitsland|Duitse]] wetenskaplikes in om te help met die produksie van [[vuurpyl]]tegnologie. * 1945 – Stigting van die [[UNESCO]] deur 37 lande in [[Londen]]. * [[1959]] – Tydens die eerste toets van die [[Excelsior-projek]] spring [[Joseph Kittinger]] op 'n hoogte van 23 300 m uit 'n gondel. * [[1965]] – [[Wenera-ruimteprogram]]: Die [[Sowjetunie]] lanseer die ''[[Wenera 3]]'' vanaf [[Baikonoer]], [[Kazakhstan]] na [[Venus (planeet)|Venus]]. (Op [[1 Maart]] [[1966]] word dit die eerste ruimtetuig om die oppervlakte van 'n ander [[planeet]] te bereik.) * [[1971]] – Die [[Verenigde Nasionale Suidwes-party]] smelt saam met die [[Verenigde Party]], sy eweknie in [[Suid-Afrika]]. * [[1973]] – [[Skylab]]-program: [[NASA]] lanseer Skylab 4 met 'n bemanning van drie [[ruimtevaarder]]s vanaf [[Kaap Canaveral]], [[Florida]] vir 'n 84-dae missie. * [[1973]] – VSA-President [[Richard Nixon]] teken die ''Trans-Alaska Pipeline Authorization Act'', wat die bou van die Alaskapyplyn goedkeur. * [[1996]] – [[Moeder Teresa]] verkry ere-VSA-burgerskap. * [[2000]] – [[Bill Clinton]] word die eerste VSA-President in sy amp om [[Viëtnam]] te besoek. * [[2001]] – [[Afrikaanse Wikipedia]] word gestig. * [[2001]] – Die eerste [[Harry Potter]] film, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'', word vrygestel. * [[2002]] – Die eerste uitbraak van [[ernstige akute respiratoriese sindroom]] (Engels: SARS) in die [[Guangdong]]-provinsie van [[China]]. * [[2022]] – Die Afrikaanse Wikipedia is 21 jaar oud. == Geboortes == * [[42 v.C.]] – [[Tiberius]], Romeinse keiser († [[37]]). * [[1836]] – [[David Kalakaua|Kalãkaua]], Hawaiise monarg († [[1891]]). * [[1907]] – [[Burgess Meredith]], akteur († [[1997]]). * [[1930]] – [[Chinua Achebe]], Nigeriese skrywer († [[2013]]). * 1930 – [[Salvatore Riina]], Italiaanse mafioso († [[2017]]). * [[1942]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise († 2026). * [[1958]] – [[Marg Helgenberger]], [[Amerika]]anse aktrise. * 1964 – [[Luciano Floridi]], Italiaanse filosoof. * [[1966]] – [[Stephen Critchlow]], Engelse akteur († [[2021]]). * [[1967]] – [[Lisa Bonet]], [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] aktrise. * [[1985]] – [[Sanna Marin]], Finse politikus, sedert Desember 2019 [[Finland]] se [[Eerste minister]]. * [[1993]] – [[Anrich Nortje]], [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler. * [[1998]] – [[Angie oeh]], Afrikaanse kletsrymer († [[2023]]). == Sterftes == * [[498]] – [[Pous Anastasius II]], 50ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[1632]] – [[Gustav II Adolf]], koning van Swede, in die Slag van Lützen. * [[1672]] – [[Franciscus de le Boë Sylvius]], Nederlandse [[arts]], anatoom en chemikus (* [[1614]]). * [[1836]] – [[Christiaan Hendrik Persoon]], Suid-Afrikaanse botanikus en mikoloog (* [[1761]]). * [[1913]] – [[Abraham Fischer]], enigste eerste minister van die [[Oranjerivierkolonie]] (* [[1850]]). * [[1942]] – [[Joseph Schmidt]], Joodse tenoor en akteur, aan hartaanval in [[Switserland|Switserse]] interneringskamp (* [[1904]]). * [[1960]] – [[Clark Gable]], Amerikaanse akteur (* [[1901]]). * [[1970]] – [[James Norval]], Suid-Afrikaanse teater- en filmakteur (* [[1908]]). * [[1971]] – [[Edie Sedgwick]], Amerikaanse aktrise (* [[1943]]). * [[1993]] – [[Lucia Popp]], Slowaakse operasopraan (* [[1939]]). * [[2007]] – [[Elize Botha]], Suid-Afrikaanse akademikus (* [[1930]]). * [[2016]] – [[Jay Forrester]], Amerikaanse digitale rekenaarbaanbreker (* [[1918]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == {{commonskat|16 November}} [[Kategorie:November]] omcm0c67bvyholrtpevqao0yb4wyke6 2916809 2916808 2026-07-10T05:36:56Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2916809 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} [[Lêer:Wikipedia-logo-v2.svg|duimnael|200px|Die Afrikaanse Wikipedia se verjaarsdag.]] '''16 November''' is die 320ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (321ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 45 dae. == Gebeure == * [[367]] – Keiser Valentianus I verban [[Teenpous Ursinus]] na [[Gallië]]. * [[1532]] – [[Francisco Pizarro]] en sy manne vang [[Inka]] Keiser Atahualpa. * [[1586]] – [[Pous Sixtus V]] stel agt nuwe kardinale aan waaronder Philippe de Lénoncourt, raadgewer van die Franse koning. * [[1855]] – [[Pretoria]] word deur Voortrekkers gestig. * [[1885]] – [[Kanada|Kanadese]] rebelleleier van die Métis, Louis Riel tereggestel vir hoogverraad. * [[1907]] – ''Indian Territory'' en ''Oklahoma Territory'' word [[Oklahoma]] en word toegelaat as die 46ste staat van die [[VSA]]. * [[1933]] – Die [[Verenigde State]] en die [[Sowjet-Unie]] skep 'n formele diplomatieke verhouding. * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Na [[Duitsland]] se bombardering van [[Coventry]] twee dae vantevore, begin die ''[[Royal Air Force]]'' om [[Hamburg]] te bombardeer. (Teen die einde van die oorlog het 50&nbsp;000 inwoners van Hamburg gesterf deur die [[geallieerdes]] se aanvalle). * [[1945]] – [[Koue Oorlog]]: Die [[Verenigde State]] voer 88 [[Duitsland|Duitse]] wetenskaplikes in om te help met die produksie van [[vuurpyl]]tegnologie. * 1945 – Stigting van die [[UNESCO]] deur 37 lande in [[Londen]]. * [[1959]] – Tydens die eerste toets van die [[Excelsior-projek]] spring [[Joseph Kittinger]] op 'n hoogte van 23 300 m uit 'n gondel. * [[1965]] – [[Wenera-ruimteprogram]]: Die [[Sowjetunie]] lanseer die ''[[Wenera 3]]'' vanaf [[Baikonoer]], [[Kazakhstan]] na [[Venus (planeet)|Venus]]. (Op [[1 Maart]] [[1966]] word dit die eerste ruimtetuig om die oppervlakte van 'n ander [[planeet]] te bereik.) * [[1971]] – Die [[Verenigde Nasionale Suidwes-party]] smelt saam met die [[Verenigde Party]], sy eweknie in [[Suid-Afrika]]. * [[1973]] – [[Skylab]]-program: [[NASA]] lanseer Skylab 4 met 'n bemanning van drie [[ruimtevaarder]]s vanaf [[Kaap Canaveral]], [[Florida]] vir 'n 84-dae missie. * [[1973]] – VSA-President [[Richard Nixon]] teken die ''Trans-Alaska Pipeline Authorization Act'', wat die bou van die Alaskapyplyn goedkeur. * [[1996]] – [[Moeder Teresa]] verkry ere-VSA-burgerskap. * [[2000]] – [[Bill Clinton]] word die eerste VSA-President in sy amp om [[Viëtnam]] te besoek. * [[2001]] – [[Afrikaanse Wikipedia]] word gestig. * [[2001]] – Die eerste [[Harry Potter]] film, ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'', word vrygestel. * [[2002]] – Die eerste uitbraak van [[ernstige akute respiratoriese sindroom]] (Engels: SARS) in die [[Guangdong]]-provinsie van [[China]]. * [[2022]] – Die Afrikaanse Wikipedia is 21 jaar oud. == Geboortes == * [[42 v.C.]] – [[Tiberius]], Romeinse keiser († [[37]]). * [[1836]] – [[David Kalakaua|Kalãkaua]], Hawaiise monarg († [[1891]]). * [[1907]] – [[Burgess Meredith]], akteur († [[1997]]). * [[1930]] – [[Chinua Achebe]], Nigeriese skrywer († [[2013]]). * 1930 – [[Salvatore Riina]], Italiaanse mafioso († [[2017]]). * [[1942]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise († [[2026]]). * [[1958]] – [[Marg Helgenberger]], [[Amerika]]anse aktrise. * 1964 – [[Luciano Floridi]], Italiaanse filosoof. * [[1966]] – [[Stephen Critchlow]], Engelse akteur († [[2021]]). * [[1967]] – [[Lisa Bonet]], [[Afro-Amerikaners|Afro-Amerikaanse]] aktrise. * [[1985]] – [[Sanna Marin]], Finse politikus, sedert Desember 2019 [[Finland]] se [[Eerste minister]]. * [[1993]] – [[Anrich Nortje]], [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler. * [[1998]] – [[Angie oeh]], Afrikaanse kletsrymer († [[2023]]). == Sterftes == * [[498]] – [[Pous Anastasius II]], 50ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[1632]] – [[Gustav II Adolf]], koning van Swede, in die Slag van Lützen. * [[1672]] – [[Franciscus de le Boë Sylvius]], Nederlandse [[arts]], anatoom en chemikus (* [[1614]]). * [[1836]] – [[Christiaan Hendrik Persoon]], Suid-Afrikaanse botanikus en mikoloog (* [[1761]]). * [[1913]] – [[Abraham Fischer]], enigste eerste minister van die [[Oranjerivierkolonie]] (* [[1850]]). * [[1942]] – [[Joseph Schmidt]], Joodse tenoor en akteur, aan hartaanval in [[Switserland|Switserse]] interneringskamp (* [[1904]]). * [[1960]] – [[Clark Gable]], Amerikaanse akteur (* [[1901]]). * [[1970]] – [[James Norval]], Suid-Afrikaanse teater- en filmakteur (* [[1908]]). * [[1971]] – [[Edie Sedgwick]], Amerikaanse aktrise (* [[1943]]). * [[1993]] – [[Lucia Popp]], Slowaakse operasopraan (* [[1939]]). * [[2007]] – [[Elize Botha]], Suid-Afrikaanse akademikus (* [[1930]]). * [[2016]] – [[Jay Forrester]], Amerikaanse digitale rekenaarbaanbreker (* [[1918]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == {{commonskat|16 November}} [[Kategorie:November]] 740ducuj00ad7wh8drsf8c22ggm2fx3 4 5209 2916703 2916686 2026-07-09T13:30:52Z Oesjaar 7467 /* Seedier-voortplanting */ Ons wag steeds... 2916703 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis langnaweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]! [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|"Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Rosy-faced lovebirds (Agapornis roseicollis roseicollis) composite.jpg|duimnael|links|350px|Maak vrede in [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa]] en [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Oekraïne]], nie oorlog nie!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Uitslag van die 2026-skryfwedstryd == Navraag geskuif na [[Wikipediabespreking:Skryfwedstryd 2026]] == Bloedrivier == Gemeenskap, kan iemand wat slimmer as ek is asb weer na die koördinate kyk. Sien [[https://af.wikipedia.org/wiki/Slag_van_Bloedrivier#Liggings Liggings]]. Iets wat soos hierdie lyk is verwarrend: -28.436033,31.267480 Ons kinders word van grade, minute en sekondes geleer, nie hierdie desimale (vermoed ek) gedoente nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:01, 17 Junie 2026 (UTC) :Gedoen, en stem saam dat die desimale 'n verwarrende kortpad is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:18, 18 Junie 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:20, 18 Junie 2026 (UTC) ::: Baie van ons KZN-gehuggie-artikels blyk terloops net benaderde koördinate te hê, en dié moet nog nagegaan word. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:24, 18 Junie 2026 (UTC) == Genealogiese inligting == Toe ek [[Slag van Bloedrivier|hierdie artikel]] besoek het, sien ek 'n paar vreemde kodes na verskeie mense se name. 'n Tipiese kode is "(b3c1d5e11)". Dit het my 'n rukkie geneem om af te lei dat dit genealogiese inligting is. Mag ek voorstel dat 'n sjabloon geskryf word wat aan die eerste voorkoms van sulke kodes in enige artikel geheg kan word om die kode te verduidelik. Die sjabloon self sal in 'n verwysing of 'n nota uitgebrei word. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:48, 18 Junie 2026 (UTC) :Ek sien nie die nodigheid van die genealogiese inligting in die artikel nie, aangesien geen famileverband tussen die mense genoem word nie. Ek dink 'n mens moet dit uithaal. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 09:46, 19 Junie 2026 (UTC) ::Dit is 'n deksels goeie vraag, ek kan verstaan hoekom hierdie kodes ingesluit is, omdat daar so baie familiename is wat presies oorvleuel, omdat almal presies dieselfde doopname het. Dit skep dus inderdaad verwarring. '''Ek voel egter 'n geboortedatum kan dalk help as jy dit in die voetnotas sou insluit.''' Dan weet jy presies met wie jy te doen het. ::Die kodes self skep wel dikwels verwarring. My moeder en suster sal sukkel om te verstaan hoe b3c1d5e11 presies werk, naamlik: :::b3 = 2de geslag, 3de kind :::c1 = 3de geslag (uit b3 gebore), 1ste kind (van b3) :::d5 = 4de geslag (uit c1 gebore), 5de kind (van c1) :::e11 = 5de geslag (uit d5 gebore), 11de kind (van d5) ::ens. ::In die meeste gevalle is dit patriliniêre inligting - stamvader se seun, se seun, se seun, se seun.... Maklik genoeg, dis 'n loodreguit lyn. Maar, soos ek in die familieboek oor die Malans gesien het, word die dogters dikwels uitgelaat. Dit is verkeerd, want my skrywersvriend van Bellville is nie die eerste kind nie, al word hy so aangedui; hy het 'n ouer suster. ::Daar is hoeveel ander voorsate wat buite rekening gelaat word, soos die ma se pa se ma se pa se pa se ma se... tot jy later 'n stamvader of -moeder kry. Jy gaan boonop later [[kwartierverlies]] kry. ::Aangesien ek gelukkig Rotterdamse grootouers het wat in 1951 geïmmigreer en in die 1960's genaturaliseer het, kan ek net sê ek is b2c2 (my pa is die tweede kind, ek is weer sy tweede kind). Dis maklik genoeg. Van moederskant... dis 'n diep put. ::Maar weer - die leser moet presies weet '''wie hy as stamouer as verwysing''' gebruik, omdat die stamvaders dieselfde vanne kan hê, maar totale ander mense is. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 10:28, 19 Junie 2026 (UTC) :::Die Uyse van die groot Uys-familie alleen, gaan (baie) moeilik te onderskei wees sonder daardie notas. Ek voel jy kry iets daaruit, en verloor niks, deur dit by te voeg. Die voorgestelde hulp-sjabloon sal baie nuttig wees. Daar is mense wat twyfel dat hierdie dinge enigsins gebeur het — sien dit as een of ander propaganda — en die notas koppel dit eenduidig aan spesifieke persone. Die voortrekkers het ook nie altyd hul name dieselde gespel nie, Oosthuijse op een lys, sal Oosthuize word op 'n ander, maar met die kodes kan jy uitwerk wie is wie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:44, 19 Junie 2026 (UTC) ::::Het nou met tooltips die genealogiese kodes (by die betrokke artikel) in "g"-notas saamgevat. Dis net om aan te dui hoe die sjabloon kan werk as iemand dit wil skryf. Weet nie of "g" die beste afkorting daarvoor is, en of dit wel as "kodes" bekend staan nie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:57, 19 Junie 2026 (UTC) :::::Twee van die deelnemers by die [[Slag van Bloedrivier]] was :::::*Jacobs, Pieter Daniel (a15b5c3d8e1) :::::*De Lange, Johan Hendrik (Hans Dons) (b10c2) :::::Waarom begin die stamkode van Jacobs met 'n "a" maar dié van De Lange met 'n "b"? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:07, 19 Junie 2026 (UTC) ::::::Ek raai daar moes 15 Jacobs-kinders by dieselde ouerpaar gewees het. En slegs een De Lange het die land binnegekom, sodat "a1" oorbodig is. Dit vertel ook vir ons dat die De Langes redelik onlangse immigrante was, in teenstelling met die Jacobse. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:21, 19 Junie 2026 (UTC) :::::::Ek het self die antwoord [[Genealogie#De Villiers/Pama nommeringstelsel|hier]] gevind. Die letter "a" dui aan die stamvader wie na Suid Afrika geëmigreer het. Indien twee broers saam geëmigreer het, gebruik ons die kodes "a1" en "a2". [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 19 Junie 2026 (UTC) ::::::::In die geval van Jacobs blyk a15 te verwys na Pierre Jacob (soms aangeteken as Pierre Jacobs), 'n Franse hugenoot wat in 1688 aanboord De Schelde arriveer, en hom dan in die Groot Drakenstein area vestig met sy gade Suzanne de Vos, en hul kinders. Ek raai dan daar was 14 ander Jacobse, hetsy broers aldan nie, wat ook in JA Heese (en later Pama) se register as immigrante aangeteken is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:33, 19 Junie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Ons dorpsbiblioteek is ongelukkig oor naweke toe, maar gelukkig het ek voorheen fotostate gemaak oor my eie familie-aangeleenthede. Jy kry, soos met die familienaam "LOUW", die volgende (''Suid-Afrikaanse geslagsregisters'', Deel 5 (L-M), p. 245): {{cquote|Twee Louws het uit Nederland na Suid-Afrika verhuis: a1 : Jan (1628-1691) wat in 1658 na die Kaap kom a2 : Dirk (1824-1886) wat in 1860 met sy vrou en 5 kinders in Durban land om hulle in Natal te vestig. }} Met ander woorde, die hele indeling is eintlik baie arbitrêr. Vind mens môre in 'n kalkgrot bewyse van 'n derde of vierde Louw-stamvader uit die 1700's, moet alles oorgedoen word. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 15:37, 19 Junie 2026 (UTC) :Toe die stelsel aanvanklik deur Christoffel Coetzee de Villiers (1850-1887) ontwikkel is, was dit waarskynlik nuttig, maar het nou sy nut oorleef. Waar sulke kodes wel bestaan, sal dit waarskynlik beter wees om dit met die persoon se geboortedatum (of doopdatum) te vervang. Verder is die genealogieë van baie vroeë Suid-Afrikaanse setlaarfamilies sedert de Villier se tyd opgeskryf. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:57, 19 Junie 2026 (UTC) ::Ek waardeer die Nederlandse ''kwartierstaat'', al is dit feitlik onmoontlik om niggies en nefies daarop aan te dui. Hier werk die "Suid-Afrikaanse stelsel" beter. Die grootste probleem is - in Europa en ook in die Afrikakulture kan die "Suid-Afrikaanse stelsel" onmoontlik nie werk nie, want - wie gebruik jy as verwysingspunt? 'n Grotbewoner, of selfs 'n rietrot (Boreoeutheria - die gemene deler tussen mens en hond) of die eerste alge uit die oertyd (uit 'n evolusionêre oogpunt)? In Europa werk julle dus volgens 'n probandus-stelsel, naamlik: die wêreld begin by my, en werk homself agteruit. Dus, geen stelsel is perfek nie. ::Maar tussen ons, as [[Julius Caesar]] sy voorsate tot by Venus en Mars kon terugvoer, laat niemand in jou pad staan nie. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 16:05, 19 Junie 2026 (UTC) :::Die Suid-Afrikaanse stelsel is ontwerp om met bekende stamvaders te werk, nie met onbekende stamvaders nie. As sodanig is dit veral nuttig wanneer die afstammelinge van immigrante opgespoor word, wat de Villiers gedoen het.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:31, 20 Junie 2026 (UTC) == [[Gebruiker:Jcb]] word weer 'n admin == Waarom is hierdie bladsy [[Sciëntologie]] beskerm? Ek wil graag hierdie skakel deduplikeer: ''"<nowiki><ref>Willms (2005), bl. 79</ref></nowiki>"'', maar ek kan dit nie nou doen nie. Dit gebeur gereeld. Sal dit 'n idee wees om my 'n administrateur vir hierdie soort onderhoud te maak? Ek was voorheen 'n administrateur op hierdie Wiki (lank gelede). [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:36, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} jou benoeming. Jy verdien dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:03, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} jou benoeming. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 17:46, 19 Junie 2026 (UTC) ::[[Gebruiker:Jcb|Jcb]], as 'n kandidaat kan ek jou seker twee vrae vra. Hoekom wil jy 'n administrateur op 'n anderstalige Wikipedia word? En hoekom het jy die eerste keer verdwyn? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:02, 19 Junie 2026 (UTC) :::In die vroeë jare het ons baie met robotte gedoen. [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=709&diff=prev&oldid=53924 Byvoorbeeld interwiki]. Robotte het soms foute gemaak. In 2005 het ek 'n administrateur geword sodat ek die foute van my eie robot kon opruim. In 2013 is dit herroep weens onaktiwiteit. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 18:24, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:20, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}}, maar hy gaan nie baie besig wees nie omrede al die foute wat die hulpmiddel uitgewys het nou reggemaak is. Dankie [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] vir al jou hardewerk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:59, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – {{Ping|Jcb}} baie geluk, jy is nou 'n administrateur op die Afrikaanse Wikipedia! Sterkte daarmee! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 10:00, 20 Junie 2026 (UTC) ::Baie dankie almal! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:14, 20 Junie 2026 (UTC) == Die [[Nederlandse Wikipedia]] is hierdie week 25 jaar oud! == [https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Feestjaar_2026/Gefeliciteerd_Wikipedia! Wens hulle hier geluk!] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:50, 20 Junie 2026 (UTC) == Vernoem, hernoem & genoem? == Die taalkundiges, is die volgende sin reg: ''Die spesie is na die Suid-Afrikaanse botanikus Abraham Erasmus van Wyk vernoem.'' Ek verwys na [[Indigofera vanwykii]]. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:49, 24 Junie 2026 (UTC) : Hi, Oesjaar. Hier is die verskil tussen vernoem, hernoem en genoem: :* '''Vernoem''' beteken om iemand se naam aan iemand of iets anders te gee, gewoonlik ter ere van iemand, byvoorbeeld: Die straat is na President Kruger vernoem. :*'''Hernoem''' beteken om die naam van iets te verander na iets anders, byvoorbeeld: Die lughawe is hernoem na 'n nuwe naam. :*'''Genoem''' beteken om na iemand of iets te verwys, byvoorbeeld: Ek het hom op sy naam genoem. : Ek hoop hierdie help sommer almal. Vernoem is korrek. Die Engelse ekwivalente van hierdie woorde is as volg: genoem = "mentioned", vernoem = "named after" en hernoem is "renamed". : Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 20:26, 24 Junie 2026 (UTC) ::Genoem en vernoem is albei reg, want hulle is sinonieme. Uit die HAT: Ek is na my ouma genoem/vernoem. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:54, 24 Junie 2026 (UTC) ::Dit laat my hare reis/rys/ruis as iemand my "genoem" na "vernoem" verander. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:57, 24 Junie 2026 (UTC) == Ontplooiing van Regs- en Veiligheidskontakte-skakel op jou Wiki == Hallo gemeenskap, die Wikimedia-stigting het 'n [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|enkele regs- en veiligheidskontakbladsy]] ontwerp, wat in die voetskrif van jou wiki gekoppel moet word om toegang tot akkurate regsinligting te verseker. Dit is 'n regulatoriese vereiste. Ons het reeds skakels na Engelse, Duitse, Italiaanse, Spaanse en ander wiki's uitgerol en sal dit binnekort ook op jou wiki ontplooi. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Lees asseblief meer op die projekbladsy]] en plaas enige kommentaar onder hierdie hofie of op die [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|besprekingsbladsy]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:28, 25 Junie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :Hi @[[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] I've read through the linked docs. It is not 100% clear to me if there are any actions required of our wiki. And it is not clear when this change is going to take place. :Specifically [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ#What_if_a_wiki_already_has_a_%E2%80%9CContact%E2%80%9D_link? this section]. We already have a contact page. So which link is going to be updated, and what is the URL of the new legal contact page? And if the existing contact link is being edited, how will people find the link to the other page? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:17, 2 Julie 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] the change will take place by the end of July. Also, the community managed contact pages will remain. We will only add a link to the [[foundation:Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|foundation's legal contacts page]] in the footer below the pages of the wiki. The URL is: https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information. It was linked in @[[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]]'s message. –– [[Gebruiker:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[Gebruikerbespreking:STei (WMF)|kontak]]) 20:46, 2 Julie 2026 (UTC) :::Thanks, so to be clear: the contact page link in the sidebar remains as is, and you will add a new link for the new legal contact page in the footer? :::And what kind of wording will be used for the new legal contact page, considering we don't want to overload the meaning of "contact"? Will it be something like "contact legal" or just simply "legal" (translated of course). - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:20, 3 Julie 2026 (UTC) == Afrikaanse Wikipedia op die Radio == 'n Woord van dank aan professor [[Gerhard van Huyssteen]], wat vandag die Wikipedia-praatjie op [[Overvaal Stereo]] behartig het. Sy entoesiasme vir die Afrikaanse Wikipedia en die wyse waarop hy die waarde van die projek beklemtoon het, het ongetwyfeld by baie gebruikers en luisteraars aanklank gevind. Veral sy beklemtoning dat die Afrikaanse Wikipedia 'n gemeenskapsprojek is wat tot voordeel van alle Afrikaanssprekendes strek – van toevallige lesers en studente tot aktiewe bydraers – was besonder bemoedigend. Openbare gesprekke soos hierdie help om die sigbaarheid van die Afrikaanse Wikipedia te vergroot, nuwe bydraers aan te moedig en waardering te skep vir die duisende ure se vrywillige werk wat in die opbou van hierdie kennisbron belê word. Opregte dank aan professor Van Huyssteen vir sy tyd, sy ondersteuning en sy positiewe ambassadeurskap vir die Afrikaanse Wikipedia. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:18, 30 Junie 2026 (UTC) :Is die prof besig om ons van agter af aan te moedig by sy Engelse universiteit, of het hy ook 'n af.wiki-rekening? My broer het sy seun na Potch gestuur menend dat hy daar nog Afrikaans gaan kry, en toe ons die oë uitvee is dit alles Engels. Dis deel van die rede hoekom ek nou meestal Afrikaans skryf. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:47, 1 Julie 2026 (UTC) ::Hy is inderdaad 'n gebruiker hier; [[Gebruiker:Geebee100]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:58, 1 Julie 2026 (UTC) == Besoeke vir Junie. == Gemeenskap, die besoeke vir April, Mei en Junie is 2,334; 2,303 en 2,205 miljoen respektiewelik. Ek het verwag dat Junie se besoeke amper by die 3 miljoen sou draai gesien in die lig van die Sokker-Wêreldbeker vir 2026 en die feit dat daar die afgelope 2 maande soveel artikels oor sokkerspelers geskep is. Miskien gaan Juliemaand beter lyk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:28, 1 Julie 2026 (UTC) :Ons moenie ons te veel blindstaar teen die "User"-syfers nie. As ons kyk na "Automatic" is dit duidelik meer mense gebruik ChatGPT en Google Gemini. En glo my, dikwels is Automatic tien keer meer as 'n enkele User-getal. Elke keer wanneer iemand 'n onderwerp opper of aanroer skraap 'n paar GPU's oor 'n paar Wikipedia-artikels. En wat ek ook ervaar het (vandaar dat mens byna mikroskopies spesifiek moet skryf of selfs die arme lesers met konteks moet oorlaai) - ons liewe rekenaars som op. Maar mens wil weet: maar "wat as dit?" of "wat as dat?" Dit raak soos 'n mikroskoop waar jy net al hoe meer inzoem. Nou in die regte wêreld het jy dieselfde sprinkaan onder 'n dekglas, maar dit lyk bietjie baie anders onder my speelgoed-mikroskoop as die elektronmikroskoop. En ons weet wat gebeur as KI inzoem: hy raai. Hy gorrel. Hy weet nie van sy gat af nie, maar sy programmering is so geskryf om 'n antwoord gedwonge te moet gee, of rekonstrueer met broodkrummels. Hy sal nooit erken: "ons weet nog nie".[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 07:22, 6 Julie 2026 (UTC) :: Dit verklaar hoekom die meeste besoekers volgens hierdie statistieke uit die VSA kom. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 6 Julie 2026 (UTC) :::Ek sien dit anders om. Ons moet ons glad nie bekommer oor die outomatiese verkeer nie. (Botte, KI en soekenjinspinnekoppe). Dit sal mettertyd massief toeneem, veral omdat een draaiboek wat een persoon in 'n dag kan skryf, meer verkeer kan genereer as wat 'n mens ooit natuurlik op sy eie sou kon doen. Sien: [[:en:Dead Internet theory]]. :::Die feit dat baie gebruikers hul Wikipedia-inhoud deur KI-opsommings kry, is meestal nie hul eie keuse nie, aangesien baie soekenjins dit in elk geval by verstek doen. :::En boonop, daardie mense wat tevrede is met 'n KI-opsomming sonder om die bladsy eintlik te lees, is in elk geval nie ons teikengehoor nie. Hulle sou nooit 'n hele Wikipedia-artikel lees nie. :::Ons is hier om diegene te bedien wat werklik wil lees en leer. Laat ons dus die verstandelose robotte en mense ignoreer en aangaan soos ons nog altyd gedoen het. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:10, 6 Julie 2026 (UTC) == Maandelikse sintaksfoute == Hier is die nuutste: https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 2 Julie 2026 (UTC) :Ek het probeer werk maak van die foute, maar kon nie hond haaraf maak nie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:03, 6 Julie 2026 (UTC) == Kategorie:Flora van Suid-Afrika == Gemeenskap, juig saam met my! Hierdie kategorie het die 10,000 artikel mylpaal bereik! Dankie prof. [[Braam van Wyk]] vir die foto's! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 8 Julie 2026 (UTC) :Uitstekend behalwe vir 'n sekere outoriteit se swak oordeel en bemoeisiekheid wat ek sou ignoreer. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:35, 8 Julie 2026 (UTC) == Seedier-voortplanting == In Engels vind ek die term "broadcast spawning", wat beteken dat seediere, bv. visse, uitwendig voortplant/bevrug word deur die sperm- of eierselle in water te laat drywe, waar dié gameetselle mekaar lukraak danksy hul getalsterkte ontmoet. Mens kry ook "benthic spawning" en ander. In my beperkte dierkunde-bronne (nie bewus van 'n Afrikaanse dierkundewoordeboek) vind ek nie 'n Afrikaanse ekwivalent nie, en vertaal dit voorlopig as "uitsaai-kuitskieting". As daar 'n beter Afrikaanse woord hiervoor bestaan, hoor ek graag. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:31, 8 Julie 2026 (UTC) :Ook gewonder: as mens die woord [[akwakultuur]] beskou, wat is dit presies? 'n "Boerdery" kan 'n praktyk of proses wees, of selfs die fisiese plek plus gewas waar bv. graan verbou word. 'n Akwakultuur (as die lidwoord toepaslik is) kan dan benewens die proses, praktyk of metode, ook miskien die "plaas", "boerdery", óf die versameling van tenks of damme wees waar waterdiere verbou word. En ek gebruik eerder die woord "verbou" as "kweek", want ek dink jy kweek sampioene of plante, en nie seediere nie. As jy kweek het jy 'n kwekery. In 'n petriebakkie kan jy 'n kultuur propageer. Enige kommentaar welkom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 07:17, 9 Julie 2026 (UTC) :: EK het dit na een van my taalkundige vrinne verwys... Nou wag ons! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:04, 9 Julie 2026 (UTC) ::: Van dr. [[Mariëtta Alberts]] ''Uitsaaikuit.. by seediere die nieseksuele gelyktydige vrystelling van eierselle deur wyfie en spermselle deur mannetjie''. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:10, 9 Julie 2026 (UTC) :::: Die WAT kan ook nie help nie. EK het 'n boodskap na die [[SAIAB]] gestuur. Kom ons kyk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 9 Julie 2026 (UTC) == Swem in Suid-Afrika == Gemeenskap, ek sien 'n gebruiker het nou 'n duisternis eksterne skakels in bogenoemde artikels geplaas. Myns insiens laat ons dit nie toe nie, is ek reg? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:18, 9 Julie 2026 (UTC) : Die gebruik is om slegs skakels na bestaande artikels in die Afrikaanse Wikipedia te plaas en nie na ander tale Wiki artikels of eksterne webblaaie nie. Dink van die nuwe skakels in hierdie artikel sou miskien werk as bronne maar moet dan volgens die Wikipedia konvensies geformateer word. Daar is ook 'n eksterne skakel afdeling onder aan die artikel wat gebruik kan word om meer skakels na omvattende bronne op ander webwerwe te plaas. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:41, 9 Julie 2026 (UTC) maqs3kbcv92odnuklsrcw77s9ul67kr 2916705 2916703 2026-07-09T13:54:23Z Oesjaar 7467 /* Seedier-voortplanting */ Uitklaring 2916705 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis langnaweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]! [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|"Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Rosy-faced lovebirds (Agapornis roseicollis roseicollis) composite.jpg|duimnael|links|350px|Maak vrede in [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa]] en [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Oekraïne]], nie oorlog nie!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Uitslag van die 2026-skryfwedstryd == Navraag geskuif na [[Wikipediabespreking:Skryfwedstryd 2026]] == Bloedrivier == Gemeenskap, kan iemand wat slimmer as ek is asb weer na die koördinate kyk. Sien [[https://af.wikipedia.org/wiki/Slag_van_Bloedrivier#Liggings Liggings]]. Iets wat soos hierdie lyk is verwarrend: -28.436033,31.267480 Ons kinders word van grade, minute en sekondes geleer, nie hierdie desimale (vermoed ek) gedoente nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:01, 17 Junie 2026 (UTC) :Gedoen, en stem saam dat die desimale 'n verwarrende kortpad is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:18, 18 Junie 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:20, 18 Junie 2026 (UTC) ::: Baie van ons KZN-gehuggie-artikels blyk terloops net benaderde koördinate te hê, en dié moet nog nagegaan word. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:24, 18 Junie 2026 (UTC) == Genealogiese inligting == Toe ek [[Slag van Bloedrivier|hierdie artikel]] besoek het, sien ek 'n paar vreemde kodes na verskeie mense se name. 'n Tipiese kode is "(b3c1d5e11)". Dit het my 'n rukkie geneem om af te lei dat dit genealogiese inligting is. Mag ek voorstel dat 'n sjabloon geskryf word wat aan die eerste voorkoms van sulke kodes in enige artikel geheg kan word om die kode te verduidelik. Die sjabloon self sal in 'n verwysing of 'n nota uitgebrei word. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:48, 18 Junie 2026 (UTC) :Ek sien nie die nodigheid van die genealogiese inligting in die artikel nie, aangesien geen famileverband tussen die mense genoem word nie. Ek dink 'n mens moet dit uithaal. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 09:46, 19 Junie 2026 (UTC) ::Dit is 'n deksels goeie vraag, ek kan verstaan hoekom hierdie kodes ingesluit is, omdat daar so baie familiename is wat presies oorvleuel, omdat almal presies dieselfde doopname het. Dit skep dus inderdaad verwarring. '''Ek voel egter 'n geboortedatum kan dalk help as jy dit in die voetnotas sou insluit.''' Dan weet jy presies met wie jy te doen het. ::Die kodes self skep wel dikwels verwarring. My moeder en suster sal sukkel om te verstaan hoe b3c1d5e11 presies werk, naamlik: :::b3 = 2de geslag, 3de kind :::c1 = 3de geslag (uit b3 gebore), 1ste kind (van b3) :::d5 = 4de geslag (uit c1 gebore), 5de kind (van c1) :::e11 = 5de geslag (uit d5 gebore), 11de kind (van d5) ::ens. ::In die meeste gevalle is dit patriliniêre inligting - stamvader se seun, se seun, se seun, se seun.... Maklik genoeg, dis 'n loodreguit lyn. Maar, soos ek in die familieboek oor die Malans gesien het, word die dogters dikwels uitgelaat. Dit is verkeerd, want my skrywersvriend van Bellville is nie die eerste kind nie, al word hy so aangedui; hy het 'n ouer suster. ::Daar is hoeveel ander voorsate wat buite rekening gelaat word, soos die ma se pa se ma se pa se pa se ma se... tot jy later 'n stamvader of -moeder kry. Jy gaan boonop later [[kwartierverlies]] kry. ::Aangesien ek gelukkig Rotterdamse grootouers het wat in 1951 geïmmigreer en in die 1960's genaturaliseer het, kan ek net sê ek is b2c2 (my pa is die tweede kind, ek is weer sy tweede kind). Dis maklik genoeg. Van moederskant... dis 'n diep put. ::Maar weer - die leser moet presies weet '''wie hy as stamouer as verwysing''' gebruik, omdat die stamvaders dieselfde vanne kan hê, maar totale ander mense is. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 10:28, 19 Junie 2026 (UTC) :::Die Uyse van die groot Uys-familie alleen, gaan (baie) moeilik te onderskei wees sonder daardie notas. Ek voel jy kry iets daaruit, en verloor niks, deur dit by te voeg. Die voorgestelde hulp-sjabloon sal baie nuttig wees. Daar is mense wat twyfel dat hierdie dinge enigsins gebeur het — sien dit as een of ander propaganda — en die notas koppel dit eenduidig aan spesifieke persone. Die voortrekkers het ook nie altyd hul name dieselde gespel nie, Oosthuijse op een lys, sal Oosthuize word op 'n ander, maar met die kodes kan jy uitwerk wie is wie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:44, 19 Junie 2026 (UTC) ::::Het nou met tooltips die genealogiese kodes (by die betrokke artikel) in "g"-notas saamgevat. Dis net om aan te dui hoe die sjabloon kan werk as iemand dit wil skryf. Weet nie of "g" die beste afkorting daarvoor is, en of dit wel as "kodes" bekend staan nie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:57, 19 Junie 2026 (UTC) :::::Twee van die deelnemers by die [[Slag van Bloedrivier]] was :::::*Jacobs, Pieter Daniel (a15b5c3d8e1) :::::*De Lange, Johan Hendrik (Hans Dons) (b10c2) :::::Waarom begin die stamkode van Jacobs met 'n "a" maar dié van De Lange met 'n "b"? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:07, 19 Junie 2026 (UTC) ::::::Ek raai daar moes 15 Jacobs-kinders by dieselde ouerpaar gewees het. En slegs een De Lange het die land binnegekom, sodat "a1" oorbodig is. Dit vertel ook vir ons dat die De Langes redelik onlangse immigrante was, in teenstelling met die Jacobse. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:21, 19 Junie 2026 (UTC) :::::::Ek het self die antwoord [[Genealogie#De Villiers/Pama nommeringstelsel|hier]] gevind. Die letter "a" dui aan die stamvader wie na Suid Afrika geëmigreer het. Indien twee broers saam geëmigreer het, gebruik ons die kodes "a1" en "a2". [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 19 Junie 2026 (UTC) ::::::::In die geval van Jacobs blyk a15 te verwys na Pierre Jacob (soms aangeteken as Pierre Jacobs), 'n Franse hugenoot wat in 1688 aanboord De Schelde arriveer, en hom dan in die Groot Drakenstein area vestig met sy gade Suzanne de Vos, en hul kinders. Ek raai dan daar was 14 ander Jacobse, hetsy broers aldan nie, wat ook in JA Heese (en later Pama) se register as immigrante aangeteken is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:33, 19 Junie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Ons dorpsbiblioteek is ongelukkig oor naweke toe, maar gelukkig het ek voorheen fotostate gemaak oor my eie familie-aangeleenthede. Jy kry, soos met die familienaam "LOUW", die volgende (''Suid-Afrikaanse geslagsregisters'', Deel 5 (L-M), p. 245): {{cquote|Twee Louws het uit Nederland na Suid-Afrika verhuis: a1 : Jan (1628-1691) wat in 1658 na die Kaap kom a2 : Dirk (1824-1886) wat in 1860 met sy vrou en 5 kinders in Durban land om hulle in Natal te vestig. }} Met ander woorde, die hele indeling is eintlik baie arbitrêr. Vind mens môre in 'n kalkgrot bewyse van 'n derde of vierde Louw-stamvader uit die 1700's, moet alles oorgedoen word. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 15:37, 19 Junie 2026 (UTC) :Toe die stelsel aanvanklik deur Christoffel Coetzee de Villiers (1850-1887) ontwikkel is, was dit waarskynlik nuttig, maar het nou sy nut oorleef. Waar sulke kodes wel bestaan, sal dit waarskynlik beter wees om dit met die persoon se geboortedatum (of doopdatum) te vervang. Verder is die genealogieë van baie vroeë Suid-Afrikaanse setlaarfamilies sedert de Villier se tyd opgeskryf. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:57, 19 Junie 2026 (UTC) ::Ek waardeer die Nederlandse ''kwartierstaat'', al is dit feitlik onmoontlik om niggies en nefies daarop aan te dui. Hier werk die "Suid-Afrikaanse stelsel" beter. Die grootste probleem is - in Europa en ook in die Afrikakulture kan die "Suid-Afrikaanse stelsel" onmoontlik nie werk nie, want - wie gebruik jy as verwysingspunt? 'n Grotbewoner, of selfs 'n rietrot (Boreoeutheria - die gemene deler tussen mens en hond) of die eerste alge uit die oertyd (uit 'n evolusionêre oogpunt)? In Europa werk julle dus volgens 'n probandus-stelsel, naamlik: die wêreld begin by my, en werk homself agteruit. Dus, geen stelsel is perfek nie. ::Maar tussen ons, as [[Julius Caesar]] sy voorsate tot by Venus en Mars kon terugvoer, laat niemand in jou pad staan nie. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 16:05, 19 Junie 2026 (UTC) :::Die Suid-Afrikaanse stelsel is ontwerp om met bekende stamvaders te werk, nie met onbekende stamvaders nie. As sodanig is dit veral nuttig wanneer die afstammelinge van immigrante opgespoor word, wat de Villiers gedoen het.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:31, 20 Junie 2026 (UTC) == [[Gebruiker:Jcb]] word weer 'n admin == Waarom is hierdie bladsy [[Sciëntologie]] beskerm? Ek wil graag hierdie skakel deduplikeer: ''"<nowiki><ref>Willms (2005), bl. 79</ref></nowiki>"'', maar ek kan dit nie nou doen nie. Dit gebeur gereeld. Sal dit 'n idee wees om my 'n administrateur vir hierdie soort onderhoud te maak? Ek was voorheen 'n administrateur op hierdie Wiki (lank gelede). [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:36, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} jou benoeming. Jy verdien dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:03, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} jou benoeming. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 17:46, 19 Junie 2026 (UTC) ::[[Gebruiker:Jcb|Jcb]], as 'n kandidaat kan ek jou seker twee vrae vra. Hoekom wil jy 'n administrateur op 'n anderstalige Wikipedia word? En hoekom het jy die eerste keer verdwyn? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:02, 19 Junie 2026 (UTC) :::In die vroeë jare het ons baie met robotte gedoen. [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=709&diff=prev&oldid=53924 Byvoorbeeld interwiki]. Robotte het soms foute gemaak. In 2005 het ek 'n administrateur geword sodat ek die foute van my eie robot kon opruim. In 2013 is dit herroep weens onaktiwiteit. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 18:24, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:20, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}}, maar hy gaan nie baie besig wees nie omrede al die foute wat die hulpmiddel uitgewys het nou reggemaak is. Dankie [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] vir al jou hardewerk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:59, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – {{Ping|Jcb}} baie geluk, jy is nou 'n administrateur op die Afrikaanse Wikipedia! Sterkte daarmee! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 10:00, 20 Junie 2026 (UTC) ::Baie dankie almal! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:14, 20 Junie 2026 (UTC) == Die [[Nederlandse Wikipedia]] is hierdie week 25 jaar oud! == [https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Feestjaar_2026/Gefeliciteerd_Wikipedia! Wens hulle hier geluk!] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:50, 20 Junie 2026 (UTC) == Vernoem, hernoem & genoem? == Die taalkundiges, is die volgende sin reg: ''Die spesie is na die Suid-Afrikaanse botanikus Abraham Erasmus van Wyk vernoem.'' Ek verwys na [[Indigofera vanwykii]]. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:49, 24 Junie 2026 (UTC) : Hi, Oesjaar. Hier is die verskil tussen vernoem, hernoem en genoem: :* '''Vernoem''' beteken om iemand se naam aan iemand of iets anders te gee, gewoonlik ter ere van iemand, byvoorbeeld: Die straat is na President Kruger vernoem. :*'''Hernoem''' beteken om die naam van iets te verander na iets anders, byvoorbeeld: Die lughawe is hernoem na 'n nuwe naam. :*'''Genoem''' beteken om na iemand of iets te verwys, byvoorbeeld: Ek het hom op sy naam genoem. : Ek hoop hierdie help sommer almal. Vernoem is korrek. Die Engelse ekwivalente van hierdie woorde is as volg: genoem = "mentioned", vernoem = "named after" en hernoem is "renamed". : Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 20:26, 24 Junie 2026 (UTC) ::Genoem en vernoem is albei reg, want hulle is sinonieme. Uit die HAT: Ek is na my ouma genoem/vernoem. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:54, 24 Junie 2026 (UTC) ::Dit laat my hare reis/rys/ruis as iemand my "genoem" na "vernoem" verander. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:57, 24 Junie 2026 (UTC) == Ontplooiing van Regs- en Veiligheidskontakte-skakel op jou Wiki == Hallo gemeenskap, die Wikimedia-stigting het 'n [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|enkele regs- en veiligheidskontakbladsy]] ontwerp, wat in die voetskrif van jou wiki gekoppel moet word om toegang tot akkurate regsinligting te verseker. Dit is 'n regulatoriese vereiste. Ons het reeds skakels na Engelse, Duitse, Italiaanse, Spaanse en ander wiki's uitgerol en sal dit binnekort ook op jou wiki ontplooi. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Lees asseblief meer op die projekbladsy]] en plaas enige kommentaar onder hierdie hofie of op die [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|besprekingsbladsy]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:28, 25 Junie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :Hi @[[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] I've read through the linked docs. It is not 100% clear to me if there are any actions required of our wiki. And it is not clear when this change is going to take place. :Specifically [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ#What_if_a_wiki_already_has_a_%E2%80%9CContact%E2%80%9D_link? this section]. We already have a contact page. So which link is going to be updated, and what is the URL of the new legal contact page? And if the existing contact link is being edited, how will people find the link to the other page? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:17, 2 Julie 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] the change will take place by the end of July. Also, the community managed contact pages will remain. We will only add a link to the [[foundation:Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|foundation's legal contacts page]] in the footer below the pages of the wiki. The URL is: https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information. It was linked in @[[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]]'s message. –– [[Gebruiker:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[Gebruikerbespreking:STei (WMF)|kontak]]) 20:46, 2 Julie 2026 (UTC) :::Thanks, so to be clear: the contact page link in the sidebar remains as is, and you will add a new link for the new legal contact page in the footer? :::And what kind of wording will be used for the new legal contact page, considering we don't want to overload the meaning of "contact"? Will it be something like "contact legal" or just simply "legal" (translated of course). - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:20, 3 Julie 2026 (UTC) == Afrikaanse Wikipedia op die Radio == 'n Woord van dank aan professor [[Gerhard van Huyssteen]], wat vandag die Wikipedia-praatjie op [[Overvaal Stereo]] behartig het. Sy entoesiasme vir die Afrikaanse Wikipedia en die wyse waarop hy die waarde van die projek beklemtoon het, het ongetwyfeld by baie gebruikers en luisteraars aanklank gevind. Veral sy beklemtoning dat die Afrikaanse Wikipedia 'n gemeenskapsprojek is wat tot voordeel van alle Afrikaanssprekendes strek – van toevallige lesers en studente tot aktiewe bydraers – was besonder bemoedigend. Openbare gesprekke soos hierdie help om die sigbaarheid van die Afrikaanse Wikipedia te vergroot, nuwe bydraers aan te moedig en waardering te skep vir die duisende ure se vrywillige werk wat in die opbou van hierdie kennisbron belê word. Opregte dank aan professor Van Huyssteen vir sy tyd, sy ondersteuning en sy positiewe ambassadeurskap vir die Afrikaanse Wikipedia. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:18, 30 Junie 2026 (UTC) :Is die prof besig om ons van agter af aan te moedig by sy Engelse universiteit, of het hy ook 'n af.wiki-rekening? My broer het sy seun na Potch gestuur menend dat hy daar nog Afrikaans gaan kry, en toe ons die oë uitvee is dit alles Engels. Dis deel van die rede hoekom ek nou meestal Afrikaans skryf. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:47, 1 Julie 2026 (UTC) ::Hy is inderdaad 'n gebruiker hier; [[Gebruiker:Geebee100]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:58, 1 Julie 2026 (UTC) == Besoeke vir Junie. == Gemeenskap, die besoeke vir April, Mei en Junie is 2,334; 2,303 en 2,205 miljoen respektiewelik. Ek het verwag dat Junie se besoeke amper by die 3 miljoen sou draai gesien in die lig van die Sokker-Wêreldbeker vir 2026 en die feit dat daar die afgelope 2 maande soveel artikels oor sokkerspelers geskep is. Miskien gaan Juliemaand beter lyk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:28, 1 Julie 2026 (UTC) :Ons moenie ons te veel blindstaar teen die "User"-syfers nie. As ons kyk na "Automatic" is dit duidelik meer mense gebruik ChatGPT en Google Gemini. En glo my, dikwels is Automatic tien keer meer as 'n enkele User-getal. Elke keer wanneer iemand 'n onderwerp opper of aanroer skraap 'n paar GPU's oor 'n paar Wikipedia-artikels. En wat ek ook ervaar het (vandaar dat mens byna mikroskopies spesifiek moet skryf of selfs die arme lesers met konteks moet oorlaai) - ons liewe rekenaars som op. Maar mens wil weet: maar "wat as dit?" of "wat as dat?" Dit raak soos 'n mikroskoop waar jy net al hoe meer inzoem. Nou in die regte wêreld het jy dieselfde sprinkaan onder 'n dekglas, maar dit lyk bietjie baie anders onder my speelgoed-mikroskoop as die elektronmikroskoop. En ons weet wat gebeur as KI inzoem: hy raai. Hy gorrel. Hy weet nie van sy gat af nie, maar sy programmering is so geskryf om 'n antwoord gedwonge te moet gee, of rekonstrueer met broodkrummels. Hy sal nooit erken: "ons weet nog nie".[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 07:22, 6 Julie 2026 (UTC) :: Dit verklaar hoekom die meeste besoekers volgens hierdie statistieke uit die VSA kom. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 6 Julie 2026 (UTC) :::Ek sien dit anders om. Ons moet ons glad nie bekommer oor die outomatiese verkeer nie. (Botte, KI en soekenjinspinnekoppe). Dit sal mettertyd massief toeneem, veral omdat een draaiboek wat een persoon in 'n dag kan skryf, meer verkeer kan genereer as wat 'n mens ooit natuurlik op sy eie sou kon doen. Sien: [[:en:Dead Internet theory]]. :::Die feit dat baie gebruikers hul Wikipedia-inhoud deur KI-opsommings kry, is meestal nie hul eie keuse nie, aangesien baie soekenjins dit in elk geval by verstek doen. :::En boonop, daardie mense wat tevrede is met 'n KI-opsomming sonder om die bladsy eintlik te lees, is in elk geval nie ons teikengehoor nie. Hulle sou nooit 'n hele Wikipedia-artikel lees nie. :::Ons is hier om diegene te bedien wat werklik wil lees en leer. Laat ons dus die verstandelose robotte en mense ignoreer en aangaan soos ons nog altyd gedoen het. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:10, 6 Julie 2026 (UTC) == Maandelikse sintaksfoute == Hier is die nuutste: https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 2 Julie 2026 (UTC) :Ek het probeer werk maak van die foute, maar kon nie hond haaraf maak nie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:03, 6 Julie 2026 (UTC) == Kategorie:Flora van Suid-Afrika == Gemeenskap, juig saam met my! Hierdie kategorie het die 10,000 artikel mylpaal bereik! Dankie prof. [[Braam van Wyk]] vir die foto's! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 8 Julie 2026 (UTC) :Uitstekend behalwe vir 'n sekere outoriteit se swak oordeel en bemoeisiekheid wat ek sou ignoreer. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:35, 8 Julie 2026 (UTC) == Seedier-voortplanting == In Engels vind ek die term "broadcast spawning", wat beteken dat seediere, bv. visse, uitwendig voortplant/bevrug word deur die sperm- of eierselle in water te laat drywe, waar dié gameetselle mekaar lukraak danksy hul getalsterkte ontmoet. Mens kry ook "benthic spawning" en ander. In my beperkte dierkunde-bronne (nie bewus van 'n Afrikaanse dierkundewoordeboek) vind ek nie 'n Afrikaanse ekwivalent nie, en vertaal dit voorlopig as "uitsaai-kuitskieting". As daar 'n beter Afrikaanse woord hiervoor bestaan, hoor ek graag. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:31, 8 Julie 2026 (UTC) :Ook gewonder: as mens die woord [[akwakultuur]] beskou, wat is dit presies? 'n "Boerdery" kan 'n praktyk of proses wees, of selfs die fisiese plek plus gewas waar bv. graan verbou word. 'n Akwakultuur (as die lidwoord toepaslik is) kan dan benewens die proses, praktyk of metode, ook miskien die "plaas", "boerdery", óf die versameling van tenks of damme wees waar waterdiere verbou word. En ek gebruik eerder die woord "verbou" as "kweek", want ek dink jy kweek sampioene of plante, en nie seediere nie. As jy kweek het jy 'n kwekery. In 'n petriebakkie kan jy 'n kultuur propageer. Enige kommentaar welkom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 07:17, 9 Julie 2026 (UTC) :: EK het dit na een van my taalkundige vrinne verwys... Nou wag ons! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:04, 9 Julie 2026 (UTC) ::: Van dr. [[Mariëtta Alberts]] ''Uitsaaikuit.. by seediere die nieseksuele gelyktydige vrystelling van eierselle deur wyfie en spermselle deur mannetjie''. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:10, 9 Julie 2026 (UTC) :::: Die WAT kan ook nie help nie. EK het 'n boodskap na die [[SAIAB]] gestuur. Kom ons kyk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 9 Julie 2026 (UTC) ::::: Om met die SAIAB te probeer gesels is 'n ander storie.... Ek het uiteindelik met 'n Dr. Suzanne Redelinghuys gesels. Sy sal kyk wat sy kan doen. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 9 Julie 2026 (UTC) : Dr. Mariëtta Alberts stel voor julle gebruik ''kuituitsaaiing''. Ek ken die woorde: ''...die harders skiet kuit...''. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 9 Julie 2026 (UTC) == Swem in Suid-Afrika == Gemeenskap, ek sien 'n gebruiker het nou 'n duisternis eksterne skakels in bogenoemde artikels geplaas. Myns insiens laat ons dit nie toe nie, is ek reg? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:18, 9 Julie 2026 (UTC) : Die gebruik is om slegs skakels na bestaande artikels in die Afrikaanse Wikipedia te plaas en nie na ander tale Wiki artikels of eksterne webblaaie nie. Dink van die nuwe skakels in hierdie artikel sou miskien werk as bronne maar moet dan volgens die Wikipedia konvensies geformateer word. Daar is ook 'n eksterne skakel afdeling onder aan die artikel wat gebruik kan word om meer skakels na omvattende bronne op ander webwerwe te plaas. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:41, 9 Julie 2026 (UTC) mbl7vevdx0u5gk9p1n83761uctl08nb 2916709 2916705 2026-07-09T14:08:21Z JMK 649 /* Seedier-voortplanting */ nota 2916709 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis langnaweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]! [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|"Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Rosy-faced lovebirds (Agapornis roseicollis roseicollis) composite.jpg|duimnael|links|350px|Maak vrede in [[Israel-Hamas-oorlog|Gasa]] en [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Oekraïne]], nie oorlog nie!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Uitslag van die 2026-skryfwedstryd == Navraag geskuif na [[Wikipediabespreking:Skryfwedstryd 2026]] == Bloedrivier == Gemeenskap, kan iemand wat slimmer as ek is asb weer na die koördinate kyk. Sien [[https://af.wikipedia.org/wiki/Slag_van_Bloedrivier#Liggings Liggings]]. Iets wat soos hierdie lyk is verwarrend: -28.436033,31.267480 Ons kinders word van grade, minute en sekondes geleer, nie hierdie desimale (vermoed ek) gedoente nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:01, 17 Junie 2026 (UTC) :Gedoen, en stem saam dat die desimale 'n verwarrende kortpad is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:18, 18 Junie 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:20, 18 Junie 2026 (UTC) ::: Baie van ons KZN-gehuggie-artikels blyk terloops net benaderde koördinate te hê, en dié moet nog nagegaan word. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:24, 18 Junie 2026 (UTC) == Genealogiese inligting == Toe ek [[Slag van Bloedrivier|hierdie artikel]] besoek het, sien ek 'n paar vreemde kodes na verskeie mense se name. 'n Tipiese kode is "(b3c1d5e11)". Dit het my 'n rukkie geneem om af te lei dat dit genealogiese inligting is. Mag ek voorstel dat 'n sjabloon geskryf word wat aan die eerste voorkoms van sulke kodes in enige artikel geheg kan word om die kode te verduidelik. Die sjabloon self sal in 'n verwysing of 'n nota uitgebrei word. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 21:48, 18 Junie 2026 (UTC) :Ek sien nie die nodigheid van die genealogiese inligting in die artikel nie, aangesien geen famileverband tussen die mense genoem word nie. Ek dink 'n mens moet dit uithaal. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 09:46, 19 Junie 2026 (UTC) ::Dit is 'n deksels goeie vraag, ek kan verstaan hoekom hierdie kodes ingesluit is, omdat daar so baie familiename is wat presies oorvleuel, omdat almal presies dieselfde doopname het. Dit skep dus inderdaad verwarring. '''Ek voel egter 'n geboortedatum kan dalk help as jy dit in die voetnotas sou insluit.''' Dan weet jy presies met wie jy te doen het. ::Die kodes self skep wel dikwels verwarring. My moeder en suster sal sukkel om te verstaan hoe b3c1d5e11 presies werk, naamlik: :::b3 = 2de geslag, 3de kind :::c1 = 3de geslag (uit b3 gebore), 1ste kind (van b3) :::d5 = 4de geslag (uit c1 gebore), 5de kind (van c1) :::e11 = 5de geslag (uit d5 gebore), 11de kind (van d5) ::ens. ::In die meeste gevalle is dit patriliniêre inligting - stamvader se seun, se seun, se seun, se seun.... Maklik genoeg, dis 'n loodreguit lyn. Maar, soos ek in die familieboek oor die Malans gesien het, word die dogters dikwels uitgelaat. Dit is verkeerd, want my skrywersvriend van Bellville is nie die eerste kind nie, al word hy so aangedui; hy het 'n ouer suster. ::Daar is hoeveel ander voorsate wat buite rekening gelaat word, soos die ma se pa se ma se pa se pa se ma se... tot jy later 'n stamvader of -moeder kry. Jy gaan boonop later [[kwartierverlies]] kry. ::Aangesien ek gelukkig Rotterdamse grootouers het wat in 1951 geïmmigreer en in die 1960's genaturaliseer het, kan ek net sê ek is b2c2 (my pa is die tweede kind, ek is weer sy tweede kind). Dis maklik genoeg. Van moederskant... dis 'n diep put. ::Maar weer - die leser moet presies weet '''wie hy as stamouer as verwysing''' gebruik, omdat die stamvaders dieselfde vanne kan hê, maar totale ander mense is. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 10:28, 19 Junie 2026 (UTC) :::Die Uyse van die groot Uys-familie alleen, gaan (baie) moeilik te onderskei wees sonder daardie notas. Ek voel jy kry iets daaruit, en verloor niks, deur dit by te voeg. Die voorgestelde hulp-sjabloon sal baie nuttig wees. Daar is mense wat twyfel dat hierdie dinge enigsins gebeur het — sien dit as een of ander propaganda — en die notas koppel dit eenduidig aan spesifieke persone. Die voortrekkers het ook nie altyd hul name dieselde gespel nie, Oosthuijse op een lys, sal Oosthuize word op 'n ander, maar met die kodes kan jy uitwerk wie is wie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:44, 19 Junie 2026 (UTC) ::::Het nou met tooltips die genealogiese kodes (by die betrokke artikel) in "g"-notas saamgevat. Dis net om aan te dui hoe die sjabloon kan werk as iemand dit wil skryf. Weet nie of "g" die beste afkorting daarvoor is, en of dit wel as "kodes" bekend staan nie. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:57, 19 Junie 2026 (UTC) :::::Twee van die deelnemers by die [[Slag van Bloedrivier]] was :::::*Jacobs, Pieter Daniel (a15b5c3d8e1) :::::*De Lange, Johan Hendrik (Hans Dons) (b10c2) :::::Waarom begin die stamkode van Jacobs met 'n "a" maar dié van De Lange met 'n "b"? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:07, 19 Junie 2026 (UTC) ::::::Ek raai daar moes 15 Jacobs-kinders by dieselde ouerpaar gewees het. En slegs een De Lange het die land binnegekom, sodat "a1" oorbodig is. Dit vertel ook vir ons dat die De Langes redelik onlangse immigrante was, in teenstelling met die Jacobse. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:21, 19 Junie 2026 (UTC) :::::::Ek het self die antwoord [[Genealogie#De Villiers/Pama nommeringstelsel|hier]] gevind. Die letter "a" dui aan die stamvader wie na Suid Afrika geëmigreer het. Indien twee broers saam geëmigreer het, gebruik ons die kodes "a1" en "a2". [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:28, 19 Junie 2026 (UTC) ::::::::In die geval van Jacobs blyk a15 te verwys na Pierre Jacob (soms aangeteken as Pierre Jacobs), 'n Franse hugenoot wat in 1688 aanboord De Schelde arriveer, en hom dan in die Groot Drakenstein area vestig met sy gade Suzanne de Vos, en hul kinders. Ek raai dan daar was 14 ander Jacobse, hetsy broers aldan nie, wat ook in JA Heese (en later Pama) se register as immigrante aangeteken is. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 15:33, 19 Junie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Ons dorpsbiblioteek is ongelukkig oor naweke toe, maar gelukkig het ek voorheen fotostate gemaak oor my eie familie-aangeleenthede. Jy kry, soos met die familienaam "LOUW", die volgende (''Suid-Afrikaanse geslagsregisters'', Deel 5 (L-M), p. 245): {{cquote|Twee Louws het uit Nederland na Suid-Afrika verhuis: a1 : Jan (1628-1691) wat in 1658 na die Kaap kom a2 : Dirk (1824-1886) wat in 1860 met sy vrou en 5 kinders in Durban land om hulle in Natal te vestig. }} Met ander woorde, die hele indeling is eintlik baie arbitrêr. Vind mens môre in 'n kalkgrot bewyse van 'n derde of vierde Louw-stamvader uit die 1700's, moet alles oorgedoen word. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 15:37, 19 Junie 2026 (UTC) :Toe die stelsel aanvanklik deur Christoffel Coetzee de Villiers (1850-1887) ontwikkel is, was dit waarskynlik nuttig, maar het nou sy nut oorleef. Waar sulke kodes wel bestaan, sal dit waarskynlik beter wees om dit met die persoon se geboortedatum (of doopdatum) te vervang. Verder is die genealogieë van baie vroeë Suid-Afrikaanse setlaarfamilies sedert de Villier se tyd opgeskryf. [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 15:57, 19 Junie 2026 (UTC) ::Ek waardeer die Nederlandse ''kwartierstaat'', al is dit feitlik onmoontlik om niggies en nefies daarop aan te dui. Hier werk die "Suid-Afrikaanse stelsel" beter. Die grootste probleem is - in Europa en ook in die Afrikakulture kan die "Suid-Afrikaanse stelsel" onmoontlik nie werk nie, want - wie gebruik jy as verwysingspunt? 'n Grotbewoner, of selfs 'n rietrot (Boreoeutheria - die gemene deler tussen mens en hond) of die eerste alge uit die oertyd (uit 'n evolusionêre oogpunt)? In Europa werk julle dus volgens 'n probandus-stelsel, naamlik: die wêreld begin by my, en werk homself agteruit. Dus, geen stelsel is perfek nie. ::Maar tussen ons, as [[Julius Caesar]] sy voorsate tot by Venus en Mars kon terugvoer, laat niemand in jou pad staan nie. [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 16:05, 19 Junie 2026 (UTC) :::Die Suid-Afrikaanse stelsel is ontwerp om met bekende stamvaders te werk, nie met onbekende stamvaders nie. As sodanig is dit veral nuttig wanneer die afstammelinge van immigrante opgespoor word, wat de Villiers gedoen het.[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 20:31, 20 Junie 2026 (UTC) == [[Gebruiker:Jcb]] word weer 'n admin == Waarom is hierdie bladsy [[Sciëntologie]] beskerm? Ek wil graag hierdie skakel deduplikeer: ''"<nowiki><ref>Willms (2005), bl. 79</ref></nowiki>"'', maar ek kan dit nie nou doen nie. Dit gebeur gereeld. Sal dit 'n idee wees om my 'n administrateur vir hierdie soort onderhoud te maak? Ek was voorheen 'n administrateur op hierdie Wiki (lank gelede). [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:36, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} jou benoeming. Jy verdien dit! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:03, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} jou benoeming. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 17:46, 19 Junie 2026 (UTC) ::[[Gebruiker:Jcb|Jcb]], as 'n kandidaat kan ek jou seker twee vrae vra. Hoekom wil jy 'n administrateur op 'n anderstalige Wikipedia word? En hoekom het jy die eerste keer verdwyn? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:02, 19 Junie 2026 (UTC) :::In die vroeë jare het ons baie met robotte gedoen. [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=709&diff=prev&oldid=53924 Byvoorbeeld interwiki]. Robotte het soms foute gemaak. In 2005 het ek 'n administrateur geword sodat ek die foute van my eie robot kon opruim. In 2013 is dit herroep weens onaktiwiteit. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 18:24, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:20, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}}, maar hy gaan nie baie besig wees nie omrede al die foute wat die hulpmiddel uitgewys het nou reggemaak is. Dankie [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] vir al jou hardewerk hier. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:59, 19 Junie 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – {{Ping|Jcb}} baie geluk, jy is nou 'n administrateur op die Afrikaanse Wikipedia! Sterkte daarmee! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 10:00, 20 Junie 2026 (UTC) ::Baie dankie almal! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:14, 20 Junie 2026 (UTC) == Die [[Nederlandse Wikipedia]] is hierdie week 25 jaar oud! == [https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Feestjaar_2026/Gefeliciteerd_Wikipedia! Wens hulle hier geluk!] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:50, 20 Junie 2026 (UTC) == Vernoem, hernoem & genoem? == Die taalkundiges, is die volgende sin reg: ''Die spesie is na die Suid-Afrikaanse botanikus Abraham Erasmus van Wyk vernoem.'' Ek verwys na [[Indigofera vanwykii]]. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:49, 24 Junie 2026 (UTC) : Hi, Oesjaar. Hier is die verskil tussen vernoem, hernoem en genoem: :* '''Vernoem''' beteken om iemand se naam aan iemand of iets anders te gee, gewoonlik ter ere van iemand, byvoorbeeld: Die straat is na President Kruger vernoem. :*'''Hernoem''' beteken om die naam van iets te verander na iets anders, byvoorbeeld: Die lughawe is hernoem na 'n nuwe naam. :*'''Genoem''' beteken om na iemand of iets te verwys, byvoorbeeld: Ek het hom op sy naam genoem. : Ek hoop hierdie help sommer almal. Vernoem is korrek. Die Engelse ekwivalente van hierdie woorde is as volg: genoem = "mentioned", vernoem = "named after" en hernoem is "renamed". : Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 20:26, 24 Junie 2026 (UTC) ::Genoem en vernoem is albei reg, want hulle is sinonieme. Uit die HAT: Ek is na my ouma genoem/vernoem. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:54, 24 Junie 2026 (UTC) ::Dit laat my hare reis/rys/ruis as iemand my "genoem" na "vernoem" verander. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:57, 24 Junie 2026 (UTC) == Ontplooiing van Regs- en Veiligheidskontakte-skakel op jou Wiki == Hallo gemeenskap, die Wikimedia-stigting het 'n [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|enkele regs- en veiligheidskontakbladsy]] ontwerp, wat in die voetskrif van jou wiki gekoppel moet word om toegang tot akkurate regsinligting te verseker. Dit is 'n regulatoriese vereiste. Ons het reeds skakels na Engelse, Duitse, Italiaanse, Spaanse en ander wiki's uitgerol en sal dit binnekort ook op jou wiki ontplooi. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Lees asseblief meer op die projekbladsy]] en plaas enige kommentaar onder hierdie hofie of op die [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|besprekingsbladsy]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:28, 25 Junie 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :Hi @[[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] I've read through the linked docs. It is not 100% clear to me if there are any actions required of our wiki. And it is not clear when this change is going to take place. :Specifically [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ#What_if_a_wiki_already_has_a_%E2%80%9CContact%E2%80%9D_link? this section]. We already have a contact page. So which link is going to be updated, and what is the URL of the new legal contact page? And if the existing contact link is being edited, how will people find the link to the other page? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:17, 2 Julie 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] the change will take place by the end of July. Also, the community managed contact pages will remain. We will only add a link to the [[foundation:Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|foundation's legal contacts page]] in the footer below the pages of the wiki. The URL is: https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information. It was linked in @[[Gebruiker:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]]'s message. –– [[Gebruiker:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[Gebruikerbespreking:STei (WMF)|kontak]]) 20:46, 2 Julie 2026 (UTC) :::Thanks, so to be clear: the contact page link in the sidebar remains as is, and you will add a new link for the new legal contact page in the footer? :::And what kind of wording will be used for the new legal contact page, considering we don't want to overload the meaning of "contact"? Will it be something like "contact legal" or just simply "legal" (translated of course). - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:20, 3 Julie 2026 (UTC) == Afrikaanse Wikipedia op die Radio == 'n Woord van dank aan professor [[Gerhard van Huyssteen]], wat vandag die Wikipedia-praatjie op [[Overvaal Stereo]] behartig het. Sy entoesiasme vir die Afrikaanse Wikipedia en die wyse waarop hy die waarde van die projek beklemtoon het, het ongetwyfeld by baie gebruikers en luisteraars aanklank gevind. Veral sy beklemtoning dat die Afrikaanse Wikipedia 'n gemeenskapsprojek is wat tot voordeel van alle Afrikaanssprekendes strek – van toevallige lesers en studente tot aktiewe bydraers – was besonder bemoedigend. Openbare gesprekke soos hierdie help om die sigbaarheid van die Afrikaanse Wikipedia te vergroot, nuwe bydraers aan te moedig en waardering te skep vir die duisende ure se vrywillige werk wat in die opbou van hierdie kennisbron belê word. Opregte dank aan professor Van Huyssteen vir sy tyd, sy ondersteuning en sy positiewe ambassadeurskap vir die Afrikaanse Wikipedia. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:18, 30 Junie 2026 (UTC) :Is die prof besig om ons van agter af aan te moedig by sy Engelse universiteit, of het hy ook 'n af.wiki-rekening? My broer het sy seun na Potch gestuur menend dat hy daar nog Afrikaans gaan kry, en toe ons die oë uitvee is dit alles Engels. Dis deel van die rede hoekom ek nou meestal Afrikaans skryf. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:47, 1 Julie 2026 (UTC) ::Hy is inderdaad 'n gebruiker hier; [[Gebruiker:Geebee100]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:58, 1 Julie 2026 (UTC) == Besoeke vir Junie. == Gemeenskap, die besoeke vir April, Mei en Junie is 2,334; 2,303 en 2,205 miljoen respektiewelik. Ek het verwag dat Junie se besoeke amper by die 3 miljoen sou draai gesien in die lig van die Sokker-Wêreldbeker vir 2026 en die feit dat daar die afgelope 2 maande soveel artikels oor sokkerspelers geskep is. Miskien gaan Juliemaand beter lyk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:28, 1 Julie 2026 (UTC) :Ons moenie ons te veel blindstaar teen die "User"-syfers nie. As ons kyk na "Automatic" is dit duidelik meer mense gebruik ChatGPT en Google Gemini. En glo my, dikwels is Automatic tien keer meer as 'n enkele User-getal. Elke keer wanneer iemand 'n onderwerp opper of aanroer skraap 'n paar GPU's oor 'n paar Wikipedia-artikels. En wat ek ook ervaar het (vandaar dat mens byna mikroskopies spesifiek moet skryf of selfs die arme lesers met konteks moet oorlaai) - ons liewe rekenaars som op. Maar mens wil weet: maar "wat as dit?" of "wat as dat?" Dit raak soos 'n mikroskoop waar jy net al hoe meer inzoem. Nou in die regte wêreld het jy dieselfde sprinkaan onder 'n dekglas, maar dit lyk bietjie baie anders onder my speelgoed-mikroskoop as die elektronmikroskoop. En ons weet wat gebeur as KI inzoem: hy raai. Hy gorrel. Hy weet nie van sy gat af nie, maar sy programmering is so geskryf om 'n antwoord gedwonge te moet gee, of rekonstrueer met broodkrummels. Hy sal nooit erken: "ons weet nog nie".[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 07:22, 6 Julie 2026 (UTC) :: Dit verklaar hoekom die meeste besoekers volgens hierdie statistieke uit die VSA kom. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:19, 6 Julie 2026 (UTC) :::Ek sien dit anders om. Ons moet ons glad nie bekommer oor die outomatiese verkeer nie. (Botte, KI en soekenjinspinnekoppe). Dit sal mettertyd massief toeneem, veral omdat een draaiboek wat een persoon in 'n dag kan skryf, meer verkeer kan genereer as wat 'n mens ooit natuurlik op sy eie sou kon doen. Sien: [[:en:Dead Internet theory]]. :::Die feit dat baie gebruikers hul Wikipedia-inhoud deur KI-opsommings kry, is meestal nie hul eie keuse nie, aangesien baie soekenjins dit in elk geval by verstek doen. :::En boonop, daardie mense wat tevrede is met 'n KI-opsomming sonder om die bladsy eintlik te lees, is in elk geval nie ons teikengehoor nie. Hulle sou nooit 'n hele Wikipedia-artikel lees nie. :::Ons is hier om diegene te bedien wat werklik wil lees en leer. Laat ons dus die verstandelose robotte en mense ignoreer en aangaan soos ons nog altyd gedoen het. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:10, 6 Julie 2026 (UTC) == Maandelikse sintaksfoute == Hier is die nuutste: https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 2 Julie 2026 (UTC) :Ek het probeer werk maak van die foute, maar kon nie hond haaraf maak nie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:03, 6 Julie 2026 (UTC) == Kategorie:Flora van Suid-Afrika == Gemeenskap, juig saam met my! Hierdie kategorie het die 10,000 artikel mylpaal bereik! Dankie prof. [[Braam van Wyk]] vir die foto's! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 8 Julie 2026 (UTC) :Uitstekend behalwe vir 'n sekere outoriteit se swak oordeel en bemoeisiekheid wat ek sou ignoreer. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:35, 8 Julie 2026 (UTC) == Seedier-voortplanting == In Engels vind ek die term "broadcast spawning", wat beteken dat seediere, bv. visse, uitwendig voortplant/bevrug word deur die sperm- of eierselle in water te laat drywe, waar dié gameetselle mekaar lukraak danksy hul getalsterkte ontmoet. Mens kry ook "benthic spawning" en ander. In my beperkte dierkunde-bronne (nie bewus van 'n Afrikaanse dierkundewoordeboek) vind ek nie 'n Afrikaanse ekwivalent nie, en vertaal dit voorlopig as "uitsaai-kuitskieting". As daar 'n beter Afrikaanse woord hiervoor bestaan, hoor ek graag. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 20:31, 8 Julie 2026 (UTC) :Ook gewonder: as mens die woord [[akwakultuur]] beskou, wat is dit presies? 'n "Boerdery" kan 'n praktyk of proses wees, of selfs die fisiese plek plus gewas waar bv. graan verbou word. 'n Akwakultuur (as die lidwoord toepaslik is) kan dan benewens die proses, praktyk of metode, ook miskien die "plaas", "boerdery", óf die versameling van tenks of damme wees waar waterdiere verbou word. En ek gebruik eerder die woord "verbou" as "kweek", want ek dink jy kweek sampioene of plante, en nie seediere nie. As jy kweek het jy 'n kwekery. In 'n petriebakkie kan jy 'n kultuur propageer. Enige kommentaar welkom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 07:17, 9 Julie 2026 (UTC) :: EK het dit na een van my taalkundige vrinne verwys... Nou wag ons! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:04, 9 Julie 2026 (UTC) ::: Van dr. [[Mariëtta Alberts]] ''Uitsaaikuit.. by seediere die nieseksuele gelyktydige vrystelling van eierselle deur wyfie en spermselle deur mannetjie''. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:10, 9 Julie 2026 (UTC) :::: Die WAT kan ook nie help nie. EK het 'n boodskap na die [[SAIAB]] gestuur. Kom ons kyk... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 9 Julie 2026 (UTC) ::::: Om met die SAIAB te probeer gesels is 'n ander storie.... Ek het uiteindelik met 'n Dr. Suzanne Redelinghuys gesels. Sy sal kyk wat sy kan doen. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 9 Julie 2026 (UTC) : Dr. Mariëtta Alberts stel voor julle gebruik ''kuituitsaaiing''. Ek ken die woorde: ''...die harders skiet kuit...''. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 9 Julie 2026 (UTC) ::Al die bg. help, dankie! [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:08, 9 Julie 2026 (UTC) == Swem in Suid-Afrika == Gemeenskap, ek sien 'n gebruiker het nou 'n duisternis eksterne skakels in bogenoemde artikels geplaas. Myns insiens laat ons dit nie toe nie, is ek reg? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:18, 9 Julie 2026 (UTC) : Die gebruik is om slegs skakels na bestaande artikels in die Afrikaanse Wikipedia te plaas en nie na ander tale Wiki artikels of eksterne webblaaie nie. Dink van die nuwe skakels in hierdie artikel sou miskien werk as bronne maar moet dan volgens die Wikipedia konvensies geformateer word. Daar is ook 'n eksterne skakel afdeling onder aan die artikel wat gebruik kan word om meer skakels na omvattende bronne op ander webwerwe te plaas. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:41, 9 Julie 2026 (UTC) nwnyr269wwkn6egmk7toyktb7i9u94y 0 5772 2916817 2841014 2026-07-10T05:44:11Z Oesjaar 7467 /* Geboortes */ Verbeter 2916817 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} '''1 November''' is die 305ste dag van die jaar (306ste in [[Skrikkeljaar|skrikkeljare]]) in die [[Gregoriaanse kalender]], met nog 60 dae oor. == Gebeure == [[Lêer:Creation of Adam.jpg|duimnael|links|180px|Die skepping van Adam in die [[Sixtynse kapel]] uitgebeeld.]] * [[837]] – [[Pous Gregorius IV]] stel Allerheilige feesdag in. * [[1503]] – [[Pous Julius II]] volg [[Pous Pius III]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1512]] – Die [[plafon van die Sixtynse kapel]], deur [[Michelangelo]] geskilder, word vir die eerste keer aan die publiek ten toon gestel. * [[1521]] – Die [[Straat van Magellaan]], die seestraat net suid van die [[Suid-Amerika]]anse vasteland wat die [[Stille Oseaan|Stille-]] en die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese Oseane]] met mekaar verbind, word vir die eerste keer deur [[Ferdinand Magellaan]] deurvaar. * [[1604]] – Die tragedie van [[William Shakespeare]], [[Othello]], word vir die eerste keer by die [[Paleis van Whitehall]] in [[Londen]] opgevoer. * [[1610]] – [[Pous Paulus V]] verklaar Charles Borromeo heilig. * [[1611]] – Die romantiese komedie van William Shakespeare, ''[[The Tempest]]'', word vir die eerste keer by die Whitehall Paleis in [[Londen]] opgevoer. * [[1658]] – [[Pous Alexander VII]] verklaar Thomas van Villanova heilig. * [[1683]] – Die [[Groot-Brittanje|Britse]] kroonkolonie van [[New York]] word onderverdeel in 12 [[graafskap]]pe. * [[1745]] – [[Pous Benedictus XIV]] publiseer ''Vix Pervenit'' oor woekerwins en ander oneerlike wins. * [[1755]] – [[Lissabon]] in [[Portugal]] word vernietig deur ’n geweldige [[aardbewing]] en [[tsunami]]. Na raming het tussen sestig- tot negentigduisend mense gesterf. * [[1765]] – Die Britse Parlement vaardig die Seëlwet uit in die 13 kolonies om die [[Britse Koningkryk|Britse]] militêre aksies in [[Noord-Amerika]] te help finansier. * [[1800]] – Die [[President van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse president]], [[John Adams]], neem sy intrek in die presidensiële woning, alombekend as die [[Withuis]]. * [[1848]] – Die eerste mediese skool vir vroue (''Boston Female Medical School'') open in [[Boston]], [[Massachusetts]]. * [[1859]] – Sardinië-Frankryk en [[Oostenryk]] teken 'n vredesooreenkoms in [[Zürich]] * [[1861]] – [[Amerikaanse Burgeroorlog]]: Die President van die V.S.A., [[Abraham Lincoln]], stel George McClellan aan as bevelvoerder van die [[Verenigde State van Amerika|Unie]] weermag. Hy vervang Winfield Scott, reeds in gevorderde leeftyd. * [[1876]] – [[Nieu-Seeland]] se provinsiale regeringstelsel word gestaak. * [[1894]] – Die [[Rusland|Russiese]] Tsaar [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] sterf en word deur sy seun [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] opgevolg. * [[1902]] – By [[Glentana]] word 'n [[droogdok]] bo-op 'n skerp rots neergesit, die [[Doks van Glentana]]. * [[1914]] – [[Eerste Wêreldoorlog]]: Die [[Slag van Coronel]] vind plaas. Dit is die eerste Britse nederlaag van diè [[oorlog]]. * [[1918]] – Noord-Jemen word van die [[Ottomaanse Ryk]] onafhanklik. * [[1918]] – ’n Treinongeluk in [[New York Stad|New York]] eis die lewens van 93 mense. * [[1922]] – Die [[Ottomaanse Ryk]] kom tot ’n einde toe die laaste sultan, [[Mehmet VI]], abdikeer. * [[1943]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Operasie Goodtime word van stapel gestuur met die Amerikaanse inval te Bouganville in die [[Solomon-eilande]]. * [[1950]] – Die NG gemeente [[Marondera]] as Marandellas in die huidige [[Zimbabwe]] gestig. * [[1950]] – [[Pous Pius XII]] verkondig die dogma van [[Maria]] se hemelopneming. * [[1950]] – Sluipmoordpoging van die [[Puerto Rico|Puerto Rikaanse]] nasionaliste Griselio Torresola en Oscar Collazo op die [[President van die Verenigde State]], [[Harry S. Truman]]. * [[1952]] – Operation Ivy: Die VSA se eerste suksesvolle [[Kernwapen|waterstofbomontploffing]] met die kodenaam “[[Ivy Mike|Mike]]” [“m” vir megaton], te Eniwetok-eiland op die [[Bikini-atol]] in die [[Stille Oseaan]]. * [[1954]] – Die Front de Libération Nationale begin die Algerynse Onafhanklikheidsoorlog teen [[Frankryk|Franse]] heerskappy, met guerrilla-aanvalle in verskeie dele van [[Algerië]]. * [[1955]] – ’n [[United Airlines]] [[Vliegtuig|DC-6B]] ontplof midde-in vlug en stort te Longmont, [[Colorado]] neer, met 44 insittendes wat te sterwe kom. * 1955 – Die [[Viëtnamoorlog]] breek tussen die Noord- en Suid-Viëtnamese weermagte uit. * [[1960]] – Die Amerikaanse president, [[John F. Kennedy]], stel sy idee van ’n vredeskorps bekend tydens sy verkiesingsveldtog. * [[1963]] – Die Arecibo-observatorium, met die wêreld se grootste [[radioteleskoop]], word amptelik in gebruik geneem in Arecibo, [[Puerto Rico]]. * [[1969]] – Na sewe jaar aan die bopunt van die gewildheidsleer, bereik [[Elvis Presley]] se liedjie ''Suspicious Minds'' die nommer een-posisie op ''Billboard Music'' se trefferlys. * [[1973]] – Watergateskandaal: Leon Jaworski word aangestel as die nuwe spesiale aanklaer vir die Watergate-ondersoek. * [[1981]] – [[Antigua en Barbuda]] verkry hulle onafhanklikheid van die [[Verenigde Koninkryk]] van Brittanje. * [[1993]] – Die Maastrichtverdrag tree in werking en die [[Europese Unie]] word amptelik gestig. * [[1998]] – Die Europese Hof vir Menseregte word ingestel. * 1998 – [[Proteas|Suid-Afrika]] wen die eindstryd van die [[Kampioenetrofee 1998|eerste Kampioenetrofee]] in [[Bangladesj]] met vier paaltjies teen [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]]. == Geboortes == * [[1672]] – [[Guillaume Chenu de Chalezac]], Franse avonturier († [[1731]]). * [[1778]] – Gustav IV Adolf van Swede († [[1837]]). * [[1798]] – Sir Benjamin Guinness, Ierse bierbrouer en filantroop († [[1868]]). * [[1801]] – Vincenzo Bellini, Italiaanse komponis († [[1835]]). * [[1835]] – Sir [[George Pomeroy Colley]], 'n Britse soldaat en Goewerneur van Natal, sterf tydens die [[Slag van Majuba]] († [[1881]]). * [[1855]] – [[Folkert Wilko Hesse]], Suid-Afrikaanse argitek van Nederlandse herkoms († [[1923]]). * [[1864]] – [[Prinses Elisabeth van Hesse-Darmstadt]], vrou van [[groothertog Sergei Aleksandrowitsj van Rusland]] († [[1918]]). * [[1867]] – Dr. [[Hendrik Petrus van der Merwe]], Afrikaanse kerkleier († [[1926]]). * [[1871]] – Stephen Crane, Amerikaanse joernalis, skrywer en digter († [[1900]]). * [[1877]] – Roger Quilter, Britse komponis († [[1953]]). * [[1880]] – [[Alfred Wegener]], Duitse meteoroloog en geofisikus († [[1930]]). * [[1880]] – Sholom Asch, Pools-Amerikaanse skrywer († [[1957]]). * [[1886]] – Hermann Broch, Oostenrykse skrywer († [[1951]]). * [[1889]] – [[Mabel Jansen]], Suid-Afrikaanse opvoedkundige, joernalis, skrywer en politikus. († [[1979]]). * [[1892]] – Alexander Alekhine, Russiese [[skaak]]speler († [[1946]]). * [[1895]] – [[Lewis Martin (akteur)|Lewis Martin]], Amerikaanse akteur († [[1974]]). * [[1902]] – Eugen Jochum, Duitse dirigent († [[1987]]). * [[1923]] – Gordon R. Dickson, Kanadese skrywer († [[2001]]). * [[1923]] – Victoria de los Angeles, Spaanse sopraan († [[2005]]). * 1929 – [[Roy Dryburgh]], [[Suid-Afrika]] se agt-en-twintigste [[Springbokkaptein]] († [[2000]]). * [[1934]] – William Mathias, Walliese komponis († [[1992]]). * [[1935]] – [[Gary Player]], Suid-Afrikaanse [[gholf]]speler. * 1935 – [[Dieter Gerhardt]], voormalige kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot († [[2026]]). * [[1942]] – [[Marcia Wallace]], Amerikaanse aktrise († [[2013]]). * [[1949]] – [[David Foster]], Kanadese musikant, musiekvervaardiger, komponis, liedjieskrywer en verwerker. * [[1950]] – [[Laurika Rauch]], Suid-Afrikaanse sangeres. * [[1957]] – Lyle Lovett, Amerikaanse sanger, liedjieskrywer, platevervaardiger en akteur. * [[1962]] – [[Anthony Kiedis]], Amerikaanse sanger, liedjieskrywer en akteur (''[[Red Hot Chili Peppers]]''). * [[1963]] – Rick Allen, Britse tromspeler ([[Def Leppard]]). * [[1972]] – [[Anrich Herbst]], Suid-Afrikaanse TV- en filmakteur. * [[1973]] – [[Aishwarya Rai]], bekroonde [[Indië|Indiese]] aktrise in [[Bollywood]]rolprente. * [[1999]] – [[Dillon Windvogel]], Suid-Afrikaanse filmakteur en danser. == Sterftes == * [[1783]] – [[Carolus Linnaeus]], [[Swede|Sweedse]] plantkundige en bioloog (* [[1741]]). * [[1903]] – [[Theodor Mommsen]], Duitse politikus, skrywer en ontvanger van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[1902]] (* [[1817]]). * [[1904]] – [[Willem Bok|Willem Eduard Bok]], Transvaalse staatsekretaris, na wie [[Boksburg]] genoem is (* [[1846]]). * [[1918]] – [[Ewald Auguste Esselen]], Prokureur-generaal van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (* [[1858]]). * [[1952]] – [[Dixie Lee]], Amerikaanse aktrise (* [[1911]]). * [[1956]] – [[Pietro Badoglio]], Italiaanse soldaat en staatsman (* [[1871]]). * 1956 – [[Gideon Brand van Zyl]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en sewende [[Goewerneur-generaal van Suid-Afrika]] (1946–1950) (* [[1873]]). * [[1972]] – [[Ezra Pound]], Amerikaanse digter (* [[1885]]). * [[1979]] – Mamie Eisenhower, [[Eerste Dame]] van Amerika (* [[1896]]). * [[1982]] – [[James Broderick]], Amerikaanse akteur (* [[1927]]). * [[1985]] – [[Phil Silvers]], Amerikaanse akteur en komediant (* [[1911]]). * [[1991]] – [[Mary Ainslee]], Amerikaanse aktrise (* [[1919]]). * [[2003]] – [[Daishiro Yoshimura]], Japannese sokkerspeler (* [[1947]]). * [[2006]] – [[Adrienne Shelly]], Amerikaanse aktrise (* [[1966]]). * [[2015]] – [[Günter Schabowski]], DDR-politikus (* [[1929]]). * 2015 – [[Fred Thompson]], Amerikaanse akteur en politikus (* [[1942]]). * [[2016]] – [[Nico Carstens]], [[Suid-Afrika]]anse [[trekklavier]]speler, [[komponis]] en [[boeremusiek|boereorkesleier]] (* [[1926]]). * [[2017]] – [[Brad Bufanda]], Amerikaanse akteur (* [[1983]]). * [[2021]] – [[Nelson Freire]], Brasiliaanse klassieke pianis (* [[1944]]). == Vakansiedae == * Wêreldvegetariërdag * [[Rooms-Katolieke Kerk]] – Heilige dag van Verskuldiging, [[Allerheilige]]. * Vakansiedag in [[Spanje]], [[Italië]] en [[Kroasië]]. * Lá Samhna, die tradisionele eerste dag van die [[Winter]] in moderne [[Ierland]], sien ook [[Samhain]]. * [[Meksiko]] en die [[Verenigde State]] – Dag van die Dooies. {{Commonskat|1 November}} [[Kategorie:November]] dnbrlnmcvzxhk18edp790ht0brc620a 0 7501 2916860 2911469 2026-07-10T11:05:39Z Jcb 223 2916860 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Koninkryk Noorweë |volle_naam = <small>''Kongeriket Norge'' ([[Bokmål]])<br />''Kongeriket Noreg'' ([[Nynorsk]])<br />''Norgga gonagasriika'' ([[Noord-Samies]])<br />''Vuona gånågisrijkka'' ([[Lule-Samies]])<br />''Nöörjen gånkarïjhke'' ([[Suid-Samies]])</small> |algemene_naam = Noorweë |beeld_vlag = Flag of Norway.svg |beeld_wapen = Coat of Arms of Norway.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Europe-Norway.svg |leuse = <br />''Alt for Norge / Noreg''<br /><small>''([[Noors]] vir: "Alles vir Noorweë")''</small><br />'''Eidsvoll-gelofte (1814)''':<br />''Enig og tro til Dovre faller''<br />''Einig og tru til Dovre fell''<br /><small>''([[Noors]] vir: "Verenig en lojal totdat die berge van Dovre verkrummel")''</small> |volkslied = ''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br /><small>''(Noors vir: "Ja, ons is lief vir hierdie land")''</small><br /><center>[[Lêer:Norway (National Anthem).ogg]]</center><br />''Koninklike Volkslied: [[Kongesangen]]'' |amptelike_tale = [[Noors]] ([[Bokmål]] en [[Nynorsk]]) • [[Samies]] ([[Noord-Samies]], [[Lule-Samies]] en [[Suid-Samies]])<ref>{{no}} {{cite web |url=https://snl.no/språk_i_Norge |title=Språk i Norge – Store norske leksikon |date=22 Mei 2019 |accessdate=3 Maart 2024}}</ref><ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/stmeld-nr-35-2007-2008-/id519923/sec4 |title=St.meld. nr. 35 (2007–2008)|publisher=Regjeringa.no |first=Kultur- og |last=kirkedepartementet |date=27 Junie 2008 |accessdate=3 Maart 2024}}</ref> |hoofstad = [[Oslo]] {{Koördinate|59|56|N|10|41|O}} |latd = 59 |latm = 56 |latNS = N |longd = 10 |longm = 41 |longEW = O |grootste_stad = [[Oslo]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Harald V van Noorweë|Harald V]]<br />[[Jonas Gahr Støre]] |oppervlak_rang = 61^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 385&nbsp;207<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.kartverket.no/til-lands/fakta-om-norge |title=Arealstatistics for Norway 2019 |publisher=Kartverket, mapping directory for Norway |date=20 Desember 2019 |accessdate=3 Maart 2024}}</ref> |oppervlakmi² = 148&nbsp;729 |persent_water = 5,32 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=3 Maart 2024}}</ref> |bevolking_skatting = 5&nbsp;627&nbsp;400<ref name="ssbf">{{no}} {{cite web |url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01 |publisher=Statistiek Noorweë |date=1 Januarie 2026 |accessdate=25 Februarie 2026}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2026 |bevolking_rang = 118^de |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = 2023 |bevolkingsdigtheid = 14,6 |bevolkingsdigtheidmi² = 37,6 |bevolkingsdigtheidrang = 213^de |BBP_PPP = $470,170&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=142,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Norway |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=3 Maart 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 51^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $84&nbsp;851<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 8^ste |BBP = $567,740&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 27^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $102&nbsp;459<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 3^de |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Vereniging<br />• Ou Noorse Koninkryk<br />• [[Kalmarunie]]<br />• Denemarke-Noorweë<br />• Noorse Herstigting<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/ |title=The Re-establishing of a Norwegian State |publisher=regjeringen.no |date=5 Julie 2020 |accessdate=5 Julie 2020}}</ref><br />• Eerste grondwet<br />• Opskorting van Unie met Swede |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[872]]<br />[[1263]]<br />[[1397]]–[[1523]]<br />[[1524]]–[[1814]]<br />[[25 Februarie]] [[1814]]<br />[[17 Mei]] [[1814]]<br />[[7 Junie]] [[1905]] |MOI = {{wins}} 0,966<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=3 Maart 2024}}</ref> |MOI_rang = 2^de |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 27,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=3 Maart 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Noorse kroon|Kroon]] |geldeenheid_kode = NOK |land_kode = NO |tydsone = MET |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+01]] |tydsone_somer = MEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+02]] |internet_domein = [[.no]] |skakelkode = 47 |voetskrif = }} '''Noorweë''' ([[Bokmål]]: ''Norge'', {{Audio|No-Norge.oga|luister}}; [[Nynorsk]]: ''Noreg'', {{Audio|No-Noreg.oga|luister}}; [[Noord-Samies]]: ''Norga''; [[Lule-Samies]]: ''Vuodna''; [[Suid-Samies]]: ''Nöörje''), amptelik die '''Koninkryk Noorweë''' (Bokmål: ''Kongeriket Norge''; Nynorsk: ''Kongeriket Noreg''; Noord-Samies: ''Norgga gonagasriika''; Lule-Samies: ''Vuona gånågisrijkka''; Suid-Samies: ''Nöörjen gånkarïjhke''), is 'n [[Noord-Europa|Noord-Europese]] land. Dit is in die weste van die [[Skandinawiese Skiereiland]] geleë en strek oor 'n afstand van meer as 1&nbsp;600 kilometer van die Noordkaap na Lindesnes in die suide. Dit grens in die Arktiese noorde aan die [[Rusland|Russiese Federasie]] en [[Finland]], en vanaf [[Lapland]] in die noorde tot by die [[Skagerrak]] in die suide aan [[Swede]]. [[Lêer:Satellite image of Norway in February 2003.jpg|duimnael|links|'n Satellietbeeld van die vastelandse Noorweë in die winter van 2003]] By sy wydste punt strek die land oor 'n afstand van sowat 430 kilometer in wes-oostelike rigting, terwyl die Arktiese hawestad [[Narvik]] slegs agt kilometer van die Sweedse grens af lê. Sowat 'n derde van die land lê binne die Noordpoolsirkel, maar trek in klimatiese opsig voordeel uit die warm [[Golfstroom]] se matigende effek: Die seehawens van die Arktiese kuslyn soos [[Hammerfest]] en Kirkenes bly in die meeste winters ysvry. Noorweë is die sesde grootste land in Europa, maar ook een van sy ylbevolkstes met slegs 14 inwoners per vierkante kilometer. Die bevolking is oneweredig oor die land versprei, met groot konsentrasies in die kusgebiede van Suid- en Wes-Noorweë. Die hoofstad van Noorweë is [[Oslo]]. Ander belangrike stede is [[Bergen]], [[Trondheim]] en [[Stavanger]]. Hierdie vier stedelike sentra behels sowat 'n kwart van die Noorse bevolking, terwyl groot dele van die sentrale berggebiede en die noordelike landsdele ongerep en byna onbewoon is. Noorweë is 'n [[grondwetlike monargie]]. Die huidige koning is [[Harald V van Noorweë|Harald V]] en die eerste minister is [[Jonas Gahr Støre]]. Noorweë was 'n selfstandige koninkryk van die 9de eeu tot 1397, waarna dit in die [[Kalmarunie|Unie van Kalmar]] opgeneem is saam met [[Denemarke]] en Swede. Toe Swede in 1521 die Unie verlaat het, het Noorweë 'n provinsie van Denemarke geword. Dit het onder Deense gesag gebly tot dit in 1814 in Sweedse hande oorgegaan het. Noorweë het daarmee 'n eie grondwet en meer selfbestuur gekry. In 1905 het Noorweë weer 'n onafhanklike staat met koning [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] as staatshoof geword. In teenstelling met sy buurlande Swede en Finland het Noorweë nie by die [[Europese Unie]] aangesluit nie, maar is nogtans 'n lidstaat van die [[NAVO|Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (NAVO). Die samewerking met ander [[Skandinawië|Skandinawiese]] lande in die [[Nordiese Raad]] is veral op sosiale welvaart en opvoeding gemik. Noorweë se geskiedenis en tradisionele bedrywe weerspieël sy verbintenis met die see. Sowat 1&nbsp;000 jaar gelede het [[Wikings|Wiking]]-seevaarders uit Noorweë die noordelike oseane verken en nedersettings langs die kuslyne van Brittanje, [[Ysland]], [[Groenland]] en selfs [[Noord-Amerika]] gestig. Vissery, skeepsbou en skeepvaart het sindsdien 'n belangrike ekonomiese rol gespeel, en die land beskik nog steeds oor 'n groot handelsvloot. Volgens die [[Menslike Ontwikkelingsindeks]] (MOI), wat jaarliks deur die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram uitgegee word, behoort Noorweë tot die lande met die hoogste lewenskwaliteit.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.gonorway.no/norway/articles/about_norway/2/index.html |title=Facts about Norway |publisher=gonorway.com |accessdate=19 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219191310/http://www.gonorway.no/norway/articles/about_norway/2/index.html |archive-date=19 Desember 2007}}</ref> == Etimologie == [[Lêer:Ohthere.jpg|duimnael|links|Eerste stel van Ohthere se Oudengelse rekening, wat vertaal as: "Ohthere het aan sy heer koning Ælfrede gesê dat hy noord van alle Noorweërs woon"]] [[Lêer:Nordkap um Mitternacht.jpg|duimnael|Noorweë se Noordkaap is die mees noordelike punt van Europa]] [[Lêer:Nicolò Zeno, Girolamo Ruscelli. Septenirionalivm Partivm Nova Tabvla. ca.1599.jpg|duimnael|'n [[Ysland]]se kaart van [[Noord-Europa]] uit die jaar 1599]] Na die seeroete vanaf Karmøy en verder noordwaarts is vroeër verwys as ''Norðrvegr'' of "Roete na die Noorde". Hierdie benaming, wat oorspronklik deur Gote en [[Dene]] gebruik is, het net soos ''Vestrvegr'', ''Austrvegr'' of ''Suðrvegr'' geleidelik tot 'n geografiese naam vir die gebied ontwikkel wat ook in tale soos [[Engels]], [[Duits]] en [[Frans]] gebruik is om na die Wes-Skandinawiese land te verwys. Op 'n later tydstip is die skeepsroete se naam gebruik om na die land te verwys wat aan die oostelike kant geleë was. Dit is nie presies bekend wanneer ''Østlandet'' gebruik is om na die land langs die ''Norðrvegr'' te verwys nie, aangesien hierdie gebied in die 12de eeu meestal aan die Deense konings belastingpligtig was. In Ottar se verslag vir die Engelse koning [[Alfred die Grote|Alfred]], wat omtrent 880 geskryf is, word die terme ''Norðweg'' en ''Norðmannaland'' gebruik.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://tv.nrk.no/serie/nomino/DVFJ63000615/sesong-2/episode-6#t=22m18s |title=Nomino 6:6 |work=Nomino |publisher=[[NRK]] |date=4 Oktober 2016 |accessdate=5 Oktober 2016}}</ref><ref>{{no}} {{cite web |url=http://forskning.no/historie-sprak/2016/02/sar-tvil-om-norges-opphav |title=Sår tvil om Norges opphav |publisher=Forskning.no for Universitetet i Agder |date=29 Februarie 2016 |accessdate=5 Oktober 2016}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Dagfinn Skre |title=Rulership in 1st to 14th century Scandinavia |publisher=De Gruyter |date=2020 |pages=3, 5–10 |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/23221 |hdl=20.500.12657/23221 |accessdate=5 Oktober 2016}}</ref> Die rune-inskrifte op een van die Deense Jelling-stene, wat omstreeks 980 ontstaan het, gebruik die akkusatief ''Nuruiak'' wat van die nominatief ''Norvegh'' afgelei is. [[Middeleeue|Middeleeuse]] Yslandse handskrifte verwys na die land as ''Noreg(h)r'' of ''Norveg(h)r''. In die 14de eeu is die naam saamgetrek tot die nominatief-vorms ''Noreg(h)e'', ''Norig(h)e'' en ''Norg(h)e''. Ná hierdie eeu het nominatiewe soos ''Norie'' en ''Nories'' ontstaan waarby die ''i'' as 'n j-klank uitgespreek is (soos in die huidige Sweedse benaming vir Noorweë). Vanaf 1450 kom die variant ''Noreg(h)'' nog skaars voor, terwyl ''Norg(h)e'' ál meer gebruiklik raak, as 'n gevolg van die nasionale gemeenskap [[Denemarke-Noorweë]] en dus die invloed van die [[Deens]]e taal. Ivar Aasen het die dialektiese vorm ''Norig'' gebruik toe hy in die 19de eeu die Noorse skryftaalvariant [[Nynorsk|Landsmål]] geskep het. In 1917 het die variante ''Norig'' en ''Noreg'' gelyke status in Landsmål gekry, maar met die spellingshervorming van 1938 het ''Noreg'' die eenheidsvorm in [[Nynorsk]] geword. In [[Bokmål]] en Riksmål was ''Norge'' steeds die enigste woordvorm. == Geografie == === Geologie === [[Lêer:Trollryggen and Trollveggen from Litlefjellet, 2013 June.jpg|duimnael|Die hoogste vertikale rotswand in Europa, Trollveggen en Trollryggen oor die rivier Rauma in die vallei van Romsdalen]] Die landmassa van Noorweë is in geologiese opsig baie oud – die bergreekse van die land is reeds meer as 400 miljoen miljoen jaar gelede, teen die einde van die geologiese Siluur- en die begin van die Devoon-tydperk, aan die westelike kant van die Baltiese Skild gevorm. Hierdie bergvorming of orogonese het deel uitgemaak van die Kaledoniese bergvorming wat na die Latynse naam vir sy uitgangspunt [[Skotland]] (''Caledonia'') vernoem is.<ref>{{de}} Galli, Max en Johannes Holzleiter: ''Norwegen''. Augsburg: Weltbild 2008, bl. 18</ref> Die [[Skandinawiese bergreeks]] loop oor 'n afstand van byna 1&nbsp;700 kilometer deur die land, en tussen Kaap Lindesnes teen die 57ste noordelike breedtegraad in die suide tot by die Noordkaap teen die 71ste [[breedtegraad]] in die noorde is die grootste deel van hierdie bergreeks op Noorse gebied geleë – waaronder die hoogste bergspitse in Noord-Europa: Galdhøppigen (2&nbsp;469 meter bo [[seevlak]]) en Glittertind (2&nbsp;465 meter) in die Jotunheimenreeks en Snøhetta (2&nbsp;286 meter) in die Dovrefjell. Sowat die helfte van Noorweë se oppervlakte is gebiede met 'n hoogte van meer as 500 meter bo seevlak, en sowat 'n kwart van die land is selfs teen 'n hoogte van meer as 1&nbsp;000 meter geleë. === Landskapsvorme === [[Lêer:Utsiktgald2.jpg|duimnael|Die berglandskap van die Nasionale Jotunheimenpark]] [[Lêer:Terrain of Norway with red snow.jpg|duimnael|Hierdie satellietfoto van Suid-Noorweë met vals kleure ([[sneeu]] word in rooi vertoon) verduidelik die topografiese struktuur van die land. Die [[Sognefjord|Sogne-]] en Hardangerfjord is duidelik sigbaar aan die linkerkant van die beeld]] Noorweë is 'n ruwe, bergagtige land, en sy klimaat en topografie, wat die lewe in baie gebiede steeds moeilik gemaak en eeue lank ook die oorsaak van honger en armoede was. Dit bemoeilik nog steeds kommunikasie en vervoer. Die landskap van Noorweë word deur golwende plato's, die sogenaamde ''vidda'', met 'n gemiddelde hoogte van 300 tot 900 meter bo seevlak oorheers, alhoewel sommige bergspitse tot hoogtes van tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;500 meter rys, veral in die gebied tussen Oslo, Bergen en Trondheim. Die pieke in Noord-Noorweë bereik daarenteen net hoogtes van minder as 2&nbsp;000 meter. Die hoogste berggebiede, soos byvoorbeeld die [[Jotunheimen]] bo-oor die [[Sognefjord]], is met permanente ysvelde bedek. Die Noorse bergreekse het gedurende die laaste 400 miljoen jaar in drie verskillende periodes van bergvoming ontstaan en bevat gesteentes uit die vroegste geologiese tydperke. Tydens die bergvorming is ook vulkaniese materiaal by die gesteentes gevoeg wat veral uit groot hoeveelhede graniet en gneiss bestaan. Hierdie gesteentes bevat Noorweë se mineraalrykdomme. Daar is min lae vlaktes in die land, alhoewel in die ooste diep riviervalleie in die ''viddas'' ingesny het. Die riviere vloei na die laer geleë gebiede van Suidoos-Noorweë. Gedurende die glasiale periodes van die [[Ystydperk]] was die hele gebied van Noorweë met die groot noordelike yskap bedek. Toe die ys sowat 10&nbsp;000 jaar gelede afgesmelt het, het dit groot afsettings agtergelaat, die sogenaamde glasiale morenes waarvan die Raa-morenes in die omgewing van Oslo die bekendstes is. Gebiede met sanderige of gruiserige grond is gewoonlik bebos, terwyl die Noorse landbou die beter grond in ander streke vir akkerbou of veeteelt gebruik. === Die kusgebiede en eilande === Selfs as die fjorde nie ingereken word nie, strek Noorweë se kuslyn oor 'n lengte van 2&nbsp;650 kilometer – die fjorde se oewers vertiendubbel hierdie syfer sodat die Noorse kuslyn net so lank is as dié van [[Australië]]. Mits al sy eilande ingereken word, beloop die Noorse kuslyn selfs sowat 60&nbsp;000 kilometer. As Noorweë om Oslo geroteer sou word, sou die Noordkaap (die noordelikste punt van die land) by [[Rome]] geleë wees. Die kenmerkende kuslandskap het 'n sterk invloed op Noorweë se historiese ontwikkeling tot 'n seevaardersnasie uitgeoefen. Nou fjorde met steil rotswande aan weerskante, wat deur die glasiale yskap gevorm is, sny diep in die ''viddas'' van die Wes-Noorse kus in. Die Sognefjord is met 'n lengte van 203 kilometer en 'n wydte van minder as vyf kilometer die grootste van hierdie fjorde. Die smal strepies land langs die fjorde word vir landboudoeleindes gebruik, terwyl die hoër geleë berghange gedurende die somermaande as weivelde vir beeste en skape dien. Die plaaslike waters is belangrike visgronde. Langs die Noorse kus lê honderde eilande. Die Lofoten-eilande noord van die Arktiese of Noordpoolsirkel is die grootste argipel van hierdie eilandwêreld wat die vastelandse kusgebiede teen die sterk branders van die Noorse See beskerm. Veer- en vissersbote trek sodoende voordeel uit veilige waterweë langs die kuslyn. Die nabygeleë Arktiese [[Svalbard]]- en [[Jan Mayen]]-eilandgebiede val onder Noorweegse heerskappy en word sedert die 1920's as deel van die Noorweegse koninkryk beskou, terwyl die [[Bouvet-eiland]] in die Suid-Atlantiese Oseaan en die [[Peter I-Eiland]] in die Suidelike Stille Oseaan as Noorweegse besittings, wat nie deel is van die Noorweegse koninkryk is nie, gesien word. Noorweë maak verder ook aanspraak op [[Dronning Maud Land]] in [[Antarktika]]. Die [[steenkool]]myne in Svalbard word deur Noorweë en Rusland gemeenskaplik ontgin. Die seegebied bevat daarnaas [[ruolie]]- en [[gas]]velde, terwyl Jan Mayen ook as 'n belangrike basis vir die uitsaai van radioprogramme en weerkundige doeleindes gebruik word. Die klein eilandjies langs die Suid-Noorse kus word [[skeer|skere]] genoem. Hulle is die hoogste spitse van 'n kusplato wat tydens die koueperiodes van die Ystydperk deur die beweging van ysmassa's sy huidige gestalte gekry het en in die latere warmer periodes deur seewater oorstroom is. Slegs die hoogste spitse rys tans tot by sestig meter bo die seevlak. Net 'n klein gedeelte (sowat 2&nbsp;000) van die altesaam 150&nbsp;000 skere is bewoon. === Die fjorde === [[Lêer:Geirangerfjord Viewpoint (28013217443).jpg|duimnael|[[Geirangerfjord]]-uitsigplatform]] In die koue periode van die Pleistoseen, wat tussen twee en drie miljoen jaar lank voortgeduur en eers sowat 10&nbsp;000 jaar gelede geëindig het, het Noorweë onder 'n dik yslaag gelê. As gevolg van die swaartekrag het die gletsers se magtige ysmassa's stadig van die bergreekse na die see beweeg. Die bestaande V-vormige kerfdale was natuurlike paaie vir die ys en is deur die geweldige gewig van die gletsers, asook grint en rolstene, wat hulle meegevoer het, tot benede die seevlak tot U-vormige trogdale uitgegrawe. Vanweë die verskillende vloeisnelhede van die gletsers en hardheidsgrade van die gesteentes het elkeen van die valleie sy eie spesifieke karakter ontwikkel. By die vorming van die Sognefjord is 10&nbsp;000 kubieke meter se gesteente geërodeer.<ref>{{de}} Galli/Holzleiter (2008), bl. 32</ref> Tydens die daaropvolgende warme periode het die yslaag grotendeels afgesmelt, en vanweë die groot watermassa's wat nou na die see begin stroom het, het die seevlak aansienlik gestyg en die trogdale begin oorstroom. Die vasteland, wat tydens die koue periode onder die gewig van die yslaag geswig het, het sedertdien begin rys. In sommige dele van Noorweë rys die land nog steeds sowat een sentimeter per jaar, terwyl die opheffing van die vasteland in die binneste gedeeltes van die fjorde tot enkele millimeter per jaar beperk bly. Die fjordbeddings lê gewoonlik dieper as die bodem van die see waarin hulle uitmond – die Sognefjord se bedding lê byvoorbeeld tot by 1&nbsp;308 meter benede seevlak. Die fjorde en die oop see word meestal deur 'n rotsskuinste, wat net 100 meter benede seevlak lê, van mekaar geskei. Die watertoeloop vanuit die see veroorsaak 'n hoë soutgehalte van die fjordwater wat egter na gelang van die afstand tot by die oop see steeds laer word. Hierdie verskynsel word onder meer deur die groot hoeveelhede soetwater veroorsaak wat na die fjord vloei sodra die sneeu in die lente begin smelt. === Die fjell-landskappe van Suid- en Sentraal-Noorweë === Suid- en Sentraal-Noorweë word deur uitgestrekte fjell-landskappe oorheers. Die Noorse term ''fjell'' verwys na 'n berg, rots of berglandskap, maar dui ook die verskillende hoogteliggings aan: Die algemene fjell is teen 'n hoogte van tussen 400 en 600 meter geleë, die platofjell tussen 700 en 1&nbsp;500 meter, en die hoogfjell rys tot by sowat 2&nbsp;500 meter. Die bekendste fjellgebiede en gewilde bestemmings vir voetslaners en bergklimmers is Sognefjell en Dovrefjell. == Klimaat == [[Lêer:Afternoon at Tennfjorden, Raftsundet, Hinnøya, Norway, 2015 September.jpg|duimnael|links|Herfskleure in September. Tennfjorden, eiland Hinnø (provinsie [[Nordland]])]] [[Lêer:Norway Köppen.svg|duimnael|Klimaatsones in Noorweë volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Ondanks sy noordelike ligging word Noorweë as gevolg van die passaatwinde, wat vanuit die Amerikaanse vasteland oor die [[Atlantiese Oseaan]] waai, en die warm stromings wat noord van die ewenaar in rigting van die Noorse See vloei, deur 'n gematigde klimaat gekenmerk. Hier lei die hoek van die Noorse kuslyn en die oop baan in rigting van die [[Arktiese Oseaan]] gematigde lug- en watermassa's na die noordelike breedtegrade. Noorweë se klimaat en weerpatrone is baie wisselvallig, veral in die noordelike randgebiede van die gematigde klimaatsone. Die laagste temperatuur, wat ooit aangeteken is, was –51&nbsp;°C in Karasjok (Noord-Noorweë). Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is tussen sowat 8&nbsp;°C aan die weskus en benede vriespunt in die berggebiede – in die valleie van Oos-Noorweë daal die kwik dikwels tot –20&nbsp;°C. Januarie en Februarie is die koudste maande van die jaar, terwyl die hoogste temperature in die binneland in Julie aangeteken word. In die kus- en berggebiede word die warmste temperature van die jaar soms ietwat later aangeteken. Vanweë sy geografiese en topografiese kenmerke verskil Noorweë se klimaat duidelik van dié in ander Skandinawiese lande. Die hoë bergreekse wat die Noorse vasteland in twee helftes verdeel, beskerm groot dele van die Oos-Noorse binneland teen neerslae en skep ondanks die nabyheid van die see eerder kontinentale klimaattoestande. In sommige streke oos van die bergreekse word gemiddelde jaarlikse neerslae van minder as 300 millimeter aangeteken, terwyl die jaarlikse reënvalle langs die Noorse weskus tot by 3&nbsp;000 millimeter kan beloop.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/climate/climate.htm ''www.norwegen.no: Klimaat''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607234406/http://www.norwegen.no/facts/climate/climate.htm |date= 7 Junie 2007 }}</ref> Die belangrikste streke kry jaarliks reënvalle van tussen 500 en 1&nbsp;000 millimeter, en Julie en Augustus is die natste maande van die jaar. In die Noorse binneland word sowat 100 reëndae per jaar aangeteken, terwyl hierdie syfer langs die kus tot by 200 dae kan styg. Windsterktes en -rigtings varieer weens die snel bewegende fronte en lae- en hoëdrukgebiede sterk. Langs die kus en in die bergstreke word dikwels baie sterk winde aangeteken. == Geskiedenis == === Die Ystydperke === [[Lêer:Northern icesheet hg.png|duimnael|Die [[Gletser|vergletsering]] van die [[Noordelike Halfrond]] gedurende die laaste [[Ystydperk]]. Die magtige ysskilde het die seevlak met sowat 120 meter laat daal]] [[Lêer:Alta Felszeichnung Rentiere.jpg|duimnael|Prehistoriese rotstekeninge wat [[rendier]]e uitbeeld (Alta-museum, Noord-Noorweë)]] As gevolg van 'n globale afkoeling was die gemiddelde jaarlikse temperature in die gebied van die huidige Noorweë enkele honderdduisend jaar vroeër sowat 8&nbsp;°C laer as vandag, en gedurende hierdie langdurige [[Ystydperk]]e het magtige gletsers begin vorm. Navorsers neem aan dat die gletsers sowat 300&nbsp;000 jaar gelede hul maksimale uitbeiding bereik het, en destyds was Skandinawië onder 'n yslaag met 'n dikte van tot by 3&nbsp;000 meter begrawe.<ref>{{de}} Galli/Holzleiter (2008), bl. 18</ref> Slegs op enkele plekke het die hoogste pieke bo die see van ys en sneeu verrys, en die geweldige yslaag het die Skandinawiese vasteland met sy groot gewig benede die seevlak begin druk wat destyds sowat 120 meter laer as vandag was. Die Noordsee was gedurende die Ystydperke 'n toendra sonder bome, en sy uitgestrekte gebied, wat deur groot riviere deurstroom is, het veral uit sanderige heidevelde en groot moerasgebiede bestaan. === Vroeë geskiedenis === Toe die groot ysdekke van die laaste glasiale Ystydperk op die Skandinawiese vasteland sowat 15&nbsp;000 jaar geleidelik begin smelt het, het die eerste mense na die gebied getrek, vermoedelik vanuit Denemarke en Swede of vanuit die [[Kola-skiereiland]]. Die swaar ysmassa's het die Noorse landskap ingrypend verander, en die seevlak langs die Noorse kuslyn was aanvanklik nog sowat 200 meter hoër geleë as vandag. Met die afsmelting van die yslaag het die seevlak begin styg, net soos die Skandinawiese landmassa. Die voorvaders van die huidige Noorse bevolking was sowat 10&nbsp;000 jaar gelede nog oorwegend jagters, en rendiervleis was hul [[stapelvoedsel]]. Argeoloë het die oudste sporevan 'n menslike nedersetting op 'n heuwel in die suidoostelike gewes Østfolds opgegrawe. Die heuwel was destyds waarskynlik nog 'n eiland voor die kus en net suid van die gletsertong af geleë. <ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/upto1814/prehistoric/prehistoric.htm ''www.norwegen.no Noorweë – Geskiedenis: Die eerste Nore'']</ref> Daar is min bekend oor die oorsprong van die eerste Nore en hul roetes op pad na Noorweë, behalwe vir die feit dat hulle deur Østfold getrek het. Voorwerpe wat in die plaaslike vroeë nedersettings gevind is, lyk op dié wat in Suid-Swede en Denemarke opgegrawe is. Moontlik het mense op hul pad na Suidwes-Noorweë nog 'n ander roete deur die gebied wat vandag as die Noorsee-vasteland bekend staan gevolg. Die vroeë jagters het hulle in klein groepe in die land gevestig, en die belangrikste argeologiese spore van hul vroeë beskawing is steenwerktuie, kleipotte en rotsgravure en -tekeninge. Die laasgenoemdes is orals in Noorweë ontdek en beeld gewoonlik hul prooidiere uit – rendiere, elande, herte, bere en visse, alhoewel daar ook beelde van mense of bote geteken of ingegraveer is. Die gebied rondom die Oslofjord was die eerste waar mense in die tydperk tussen 4&nbsp;000 en 3&nbsp;000 v.C. begin het om na landbou oor te skakel. Argeologiese vondse, wat uit die Bronstydperk (1&nbsp;500 tot 500 v.C. dateer), getuig dan ook van 'n vroeë agrariese beskawing wat veral in die suide van die land uitgebrei het. In plaas van stene, bene en hout is werktuie nou meestal van brons vervaardig, akkers is met perde en ploeë bewerk, en skaapwol het huide as die belangrikste materiaal vir die klerevervaardiging vervang. Die bewoners van Noord-Noorweë was in hierdie periode nog steeds jagters wat hulle in groter nedersettings in die gewes Finnmark in dier uiterste noorde gevestig het. Brons- en glasvoorwepe asook wapens wat in die periode van die [[Romeinse Ryk]] (0–400 n.C.) vir begrafnisrituele gebruik is, verwys na die destydse handelsbetrekkinge met die beskawings van Suid-Europa. Die destydse bewoners van Noorweë het danksy die suidelike invloede ook hul eerste rune-alfabet ontwikkel. Argeologiese vondse dui daarop dat ook Noorweë deur die onstuimige tydperk van die Europese Volksverhuisings (400 tot 550) geraak is. Boereplase in kleiner gebiede toon dat die land destyds al relatief digbevolk en die kusgebiede onbebos was. Die plaaslike stamme het hulle met versterkings teen potensiële aanvallers beskerm: oorblyfsel van hierdie soort bouwerke is oor 'n afstand van 50 kilometer aan die oosoewer van die grootste meer in die land, die Mjøsa, gevind. === Die Wiking-tydperk === [[Lêer:Oseberg longship.png|duimnael|Die Oseberg-skip in die Wikingskipmuseum van Bygdøy ([[Oslo]])]] Vanweë die gebrek aan skriftelike oorlewerings moet die geskiedenis van die [[Wikings|Wiking-tydperk]] aan die hand van argeologiese vondse en die Nordiese saga's bestudeer word. Alhoewel die saga's eers later neergeskryf is, baseer hulle op mondelinge oorlewerings wat van een generasie na die volgende toe oorgedra is. Baie deskundiges beskou die aanval op en die plundering van die [[klooster]] Lindisfarne voor die kus van Noordoos-Engeland in die jaar 793 as die begin van die Wiking-tydperk. As gevolg van hulle rooftogte word die Wikings in sekere dele van Wes- en Suidwes-Europa nog steeds as wrede barbare beskryf wat nedersettings verwoes en hul bewoners dikwels in [[slawerny]] verkoop het. Alhoewel dit een aspek van die rol is wat die Wikings in die vroeë Middeleeuse geskiedenis gespeel het, het hulle steeds ook as vreedsame handelaars en setlaars opgetree. Noorse Wikings het nedersettings op die [[Orkney, Skotland|Orkney]]-, [[Shetland]]- en [[Hebride]]-eilande gestig, asook op die eiland [[Man (eiland)|Man]] gestig en hulle daarnaas op die [[Skotland|Noord-Skotse]] vasteland en in [[Ierland]] gevestig. Die huidige Ierse hoofstad [[Dublin]] is in 840 deur Wikings gestig en het tot 1171 onder Nordiese heerskappy gestaan. Ysland en Groenland was onbewoonde gebiede waar Noorse Wikings hulle as boere en seevaarders gevestig het. Die huidige Ysland en sy bewoners gaan regstreeks terug op die Noorse kolonisasie, terwyl die Oud-Nordiese nedersettings enkele eeue later om onbekende redes uitgesterf het. Die Wikings het by hulle ekspedisies gebruik gemaak van snel en hoogs maneuvreerbare skepe. Die vroeë Skandinawiërs was ervare seevaarders wat met hul langbote selfs die kusgebiede van Noord-Amerika bereik het. Volgens die Nordiese saga's het [[Leif Erikson]] in 1001 in Vinland – die destydse benaming vir 'n gebied wat êrens in Noord-Amerika geleë was – voet aan wal gesit. Huidige navorsers neem selfs aan dat ander Wikings nog voor Erikson in Amerika geland het. Die Wiking-tydperk het sy hoogtepunt (en ook sy einde) in 1066 bereik toe die Noorse koning Harald Hardradi en sy leër tydens hulle mislukte poging om Engeland te verower in die Slag van Stamford-brug verslaan is. === Die vereniging van Noorweë === [[Lêer:Jordanes, Norway tribes.png|duimnael|Plekke van die Germaanse stamme in Noorweë volgens deur Jordanes]] Die Wes-Skandinawiese gebiede wat later Noorweë sou vorm was tot in die 9de eeu nog nie verenig nie, alhoewel daar reeds vroeg pogings onderneem is om hulle in 'n gemeeskaplik ryk saam te smelt. Die meeste van hierdie gemeenskappe was in vergaderings of ''tings'' georganiseer wat deel uitgemaak van 'n sentrale ''alting'', of hulle is as klein koninkryke geregeer. Veral die boeregemeenskappe in die kusgebiede, wat steeds deur roofbendes en Wikings op hulle pad huis toe bedreig is het na 'n vreedsame bestaan verlang. Die kusgemeenskappe was danksy hul roofgoed en handelsware baie welvarend, en die plaaslike heersers het klein, maar gevestigde ryke geregeer wat deur middel van voordelige huwelike tot 'n groep magtige klein state ontwikkel het. Die plaaslike heersers van Viken – 'n gebied aan die oewers van die Oslofjord – het 'n sentrale rol by hierdie politieke proses gespeel en hul magsgebied steeds verder uitgebrei. Ná 'n slag in die Hafrsfjordgebied naby Stavanger – wat vermoedelik in 872 plaasgevind het – het Harald Mooihaar (Harald Hårfagre) sy posisie as heerser oor 'n uitgebreide ryk gevestig.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/upto1814/viking/viking.htm ''www.norwegen.no Geskiedenis: Die Wiking-tydperk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172200/http://www.norwegen.no/history/upto1814/viking/viking.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Ná dekades se bloedige botsings is Noorweë omstreeks 1060 verenig. === Die Middeleeue === [[Lêer:Roskilde Margrethe1 grave.jpg|duimnael|Die sarkofaag van die Deens-Noorse koningin [[Margrethe I van Denemarke|Margrethe I]], een van die magtigste vroue in die Middeleeuse geskiedenis, in die katedraal van [[Roskilde]] ([[Denemarke]])]] Die jaar 1130 markeer die begin van 'n periode wat deur politieke konflikte en 'n burgeroorlog gemarkeer is wat tot 1227 voortgeduur het. Dit is egter ook die begin van die Hoë Middeleeue, 'n tydperk van bevolkingsgroei, konsolidasie in die kerk en die ontwikkeling van die eerste stedelike sentra. Hoe meer nedersettings onder die gesag van die Noorse kroon en kerk gekom het, hoe meer het die openbare administrasie uitgebrei en sy gesag oor die land gevestig en sodoende die skepping van die monargiese eenheidsstaat voltooi. In die 12de en 13de eeu het sowel die kerk asook die feodale leenhere die oppergesag van die Noorse koningshuis erken, en die tradisionele wêreldlike adel is deur sogenaamde dienende aristokrate vervang. Die boere se status het van grondbesitters na leenmanne verander wat nogtans in teenstelling met die meeste ander lande in Europa lewenslange grondhuur en dus persoonlike vryheid behels het.<ref name="mid">{{en}} [http://www.norwegen.no/history/upto1814/middle/middle.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Die Middeleeue''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172314/http://www.norwegen.no/history/upto1814/middle/middle.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Die slawerny, wat uit die Wiking-tydperk oorgeërf is, het eweneens gedurende die Hoë Middeleeue verdwyn. Die tradisionele politieke sentrum van die land in Suidwes-Noorweë is deur die nuwe politieke swaartepunt aan die Oslofjord vervang, en onder die heerskappy van koning Håkon in die 13de eeu het Oslo die Noorse hoofstad geword. Oslo was aanvanklik net 'n onbeduidende nedersetting, en toe die Swart Dood omstreeks 1350 in Noorweë aan wal gekom het, het die dorp 'n bevolking van slegs sowat 2&nbsp;000 mense gehad – in teenstelling met Bergen se 7&nbsp;000 en Trondheim se 3&nbsp;000 inwoners.<ref name="mid" /> Die staatsinkomste was gedurende die Hoë Middeleeue gevolglik nog beskeie in vergelyking met dié van ander Europese lande en was net voldoende om die uitbreiding van die administrasie te finansieer. Na beramings het die helfte of selfs twee derdes van die Noorse bevolking aan die Swart Dood beswyk, en die Noorse kroon en adel was gedwing om op hulle inkomste uit landgoedere en feodale besittings sowel binne as buite van Noorweë te steun. Hulle het sodoende ook 'n bydrae tot die politieke unie van die Nordiese lande gelewer. Noorweë en Swede het in die periode tussen 1319 en 1343 'n gemeenskaplike monargie gevorm en die aanleiding tot 'n politieke instelling gegee wat later deur voordelige huwelike in Skandinawië voortgesit is. Koning Håkon VI (1340–1380) – die seun van die Sweedse heerser Magnus Eiriksson en sy eggenote Ingebjørg, dogter van Håkon V – was die regmatige erfgenaam van die Noorse troon. Hy het met Margrete, die dogter van die Deense koning Valdemar Atterdag, getrou, en hul seun [[Olaf IV van Noorweë|Olav]] is ná die afsterwe van Valdemar in 1375 as Deense koning verkies. In 1380 het Olav ook die Noorse koningstitel van sy vader geërf sodat Noorweë en Denemarke tot 1814 in 'n politieke unie verenig was. === Die kerstening van Noorweë === [[Lêer:Olof Overselo.jpg|duimnael|Olaf Haraldsson]] Die kerstening van Noorweë was eers ná 'n periode van tot by 200 jaar voltooi. Die Wiking-rooftogte en handelsbande met die res van Europa het die plaaslike bevolking vir die eerste keer in aanraking met die nuwe godsdiens gebring, en sendelinge uit Engeland, Duitsland en Denemarke het 'n groot bydrae gelewer tot die uitbreiding van die Christendom gelewer. Die tradisionele Nordiese religie en godhede het veral danksy die invloed van die koninklike sendelinge Håkon die Goeie, Olaf Trygvasson en Olaf Haraldsson (Olaf die Heilige) minder gewild geraak. Met die marteldood van Olaf Haraldsson in die slag van Stiklestad in 1030 het hy 'n heilige geword, terwyl die kerk uiteindelik 'n oorwinning oor sy heidense teenstanders behaal het. Vanaf die middel van die 11de eeu getuig die Noorse lied- en boukuns van die Christendom se vestiging. Kort voor die jaar 1100 is die eerste diosese gestig, waaronder dié van Nidaros (later Trondheim) wat sedert 1152 as setel van die aartsbiskop gedien het. Die laasgenoemde het steeds ook 'n belangrike rol in Noorweë se politieke lewe gespeel. Die Reformasie het in 1537 ingevolge 'n koninklike dekreet plaasgevind. Noorweë was in hierdie periode 'n Deense besitting sodat die Reformasie met die toepassing van die Deens-Noorse ritus in die plaaslike kerk deurgevoer kon word. Die Evangelies-Lutherse geloof was sedert die vroeë 17de eeu die staatsgeloof van Noorweë. === Die unie met Denemarke === [[Lêer:Denmark-Norway in 1780.svg|duimnael|Die Koninkryk Denemarke-Noorweë tot 1814]] [[Lêer:Oslo Universitet 1.jpg|duimnael|Die Universiteit van Oslo]] Die Laat Middeleeue was 'n tydperk van ekonomiese agteruitgang in Noorweë, onder meer as gevolg van pes- en ander epidemieë gedurende die [[14de eeu]] wat tot 'n groot bevolkingsverlies gelei het. Talle plase in die randgebiede van die land was verlate, terwyl die inkomste orals in die land gedaal het. Historici het verskeie teorieë oor die oorsake van die krisis ontwikkel, wat 'n nadelige [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]], die invloed van die [[Hanse]]verbond op die Noorse ekonomie en uitputting van landbougrond insluit. Die ekonomiese depressie het ook politieke gevolge ingehou. Denemarke het sy magsposisie uitgebou en tot die beduidendste Nordiese land ontwikkel. Deense en Duitse adellikes het die belangrikste ampte in Noorweë se administrasie beklee, terwyl landgoedere en biskoplike besittings deur buitelanders oorgeneem is. Die Noorse adel se posisie het aansienlik verswak, net soos die land die se vermoë tot selfbestuur. In die periode tussen 1319 en 1343 was daar reeds 'n personele unie met Swede, en huwelike is as 'n middel gebruik om nouer politieke bande tussen Noorweë, Swede en Denemarke te smee. Håkon VI (1340–1380), die seun van die Sweedse koning Magnus Eriksson en sy eggenote Ingebjorg, 'n dogter van Håkon V, was die regmatige Noorse troonopvolger wat met Margarethe, die dogter van Waldemar IV Atterdag van Denemarke, getrou het. Hul seun Olav is in 1375 tot Deense koning verkies, en toe hy ná die afsterwe van sy vader in 1380 ook die Noorse troon geërf het, is Noorweë en Denemarke in 'n politieke unie verenig wat tot 'n lang tydperk vn Deense heerskappy oor Noorweë sou lei. Die Noorse digter Henrik Ibsen het hierdie periode in die Noorse geskiedenis, wat deur die Noorse volk later as 'n Deense oorheersing en uitbuiting ervaar is, as "400 jaar se nag" beskryf wat oor Noorweë aangebreek het.<ref>{{de}} Galli/Holzleiter (2008), bl. 20</ref> Die politieke unie met Denemarke is vanaf 1450 deur 'n formele ooreenkoms gereël. Oorspronklik het die twee lande ooreengekom dat die Noorse Ryksraad invloed op die Deense koningsverkiesing sou hê, maar in die praktyk is hierdie bepaling verontagsaam, net soos die grondwetlike gelykberegtiging van die twee koninkryke. In 1536 het Noorweë sy status as onafhanklike koninkryk verloor toe die Deense koning Christiaan III tydens 'n nasionale vergadering aan Deense adellikes belowe het dat Noorweë voortaan aan die gesag van die Deense kroon ondergeskik sou wees net soos enige ander Deense afhanklikheid. Die Noorse Ryksraad is ontbind, en die Noorse Kerk het sy selfbestuur kwytgeraak. Deense edelmanne was gemagtig om 'n loopbaan as wettelike amptenare in Noorweë te volg en hul inkomste uit dié land te ontvang. As 'n Deense vasallestaat is Noorweë vanaf 1572 deur 'n Deense stadhouer in Kristiania bestuur. Alhoewel die land in politieke, godsdienstige en kulturele opsig aan Denemarke ondergeskik was, is die Noorse regstelsel, wat in 1274 uit die verskillende gewestelike regsisteme saamgestel is, net soos die inheemse geregshowe, nie aangetas nie. Daarnaas het ook Noorweë se samelewing en ekonomie grotendeels selfstandig ontwikkel, waarby hierdie proses dikwels regstreeks deur die Deense kroon bevorder is. Die juk van oorheersing deur die Hanseverbond is in die 16de eeu afgeskud sodat die land sy eie handelsbande met oorsese lande soos Engeland en Nederland kon smee. Vissery, houtuitvoere, skeepsbou, silwer-, koper- en ystertertsmynbou het as basis vir hierdie betrekkinge gedien. Kenmerkend vir Noorweë was die swak posisie waarin die plaaslike adel – in teenstelling met Denemarke – verkeer het. Die aantal adellikes was net soos hul invloed uiters beperk sodat vrye boere vanaf die 18de eeu in staat was om landerye, wat voorheen in besit van die kroon, die adel of die kerk was, aan te koop en as vrye grondeienaars kon optree. Die politieke unie met Denemarke het van Noorweë 'n gedwonge bondgenoot in die Deense oorloë teen Swede en die Baltiese seemagte gemaak. Die Deense koning moes Noorse gebiede aan Swede afstaan – soos byvoorbeeld Jämtland en Herjedalen (Noors: ''Jemtland og Herjedalen'') in 1645, Bohuslän (Noors: ''Båhuslen'') en Trondheim in 1658. Die laasgenoemde is egter al twee jaar later aan Noorweë teruggegee. 'n Algemene vergadering van die Deense State het in 1660 Fredrik III tot erfgenaam van die Deense troon verklaar en aan hom die opdrag gegee om 'n nuwe grondwet vir die koninkryk af te kondig. Die Koninkryk Denemarke-Noorweë het sodoende tot 'n [[absolute monargie]] ontwikkel waarin die politieke gesag in Noorweë deur Deense amptenare uitgeoefen is. Noorweë het nogtans voordeel uit hierdie ontwikkeling getrek – sommige Deense amptenare was immers vertroud met die situasie in Noorweë, en hulle standpunte ten opsigte van Noorse aangeleenthede is dikwels gerespekteer. In die absolutistiese stelsel is Denemarke en Noorweë as 'n ekonomiese eenheid beskou. Denemarke het in 1737 die monopolie op graanverkope in Suidoos-Noorweë verkry. 'n Soortgelyke monopolie is op die handel met Noorse yster in Denemarke ingevoer. Danksy die voorregte wat in 1662 aan stedelike nedersettings gegee is was die houthandel beperk tot stadsburgers wat geregtig was om hout van boere en besitters van saagmeule aan te koop. Met hierdie doelbewuste maatreël het die owerhede die ontstaan van 'n welvarende stedelike middelklas bevorder. Die nuwe burgery het egter vanaf die 18de eeu ook 'n nasionale bewussyn ontwikkel. Naas hul groter welvaart was ook die Deense voorneme om van Kopenhagen die ekonomiese sentrum van Denemarke-Noorweë te maak 'n belangrike dryfkrag agter die groeiende selfbewussyn. Noorse handelaars was immers nie in staat om met die magtige handelshuise van Kopenhagen mee te ding nie. Die meeste invoere na Noorweë is in die laat 18de eeu deur Kopenhagen gehanteer. Die houthandelaars van Suidoos-Noorweë het daarop aangedring dat 'n Noorse staatsbank gestig moes word, terwyl hoë amptenare hulle ten gunste van 'n Noorse universiteit uitgespreek het. Die Deense regering het egter geweier om aandag aan hierdie eise te skenk aangesien hulle as 'n moontlike stap in die rigting van Noorse selfregering en dis as 'n bedreiging vir die politieke unie beskou is. Die plan om 'n nasionale Noorse bank en universiteit te stig het sodoende vinnig 'n simbool vir die groeiende nasionale bewussyn van Noorweë geword. Gedurende die Napoleontiese Oorloë tussen 1807 en 1814 het die Noorse onafhanklikheidsstrewe nog versterk. As 'n bondgenoot van Frankryk is Denemarke-Noorweë se ekonomie deur 'n blokkade getref wat die land van die Europese mark afgesny het. Die vervoerstelsel en houthandel is ontwrig, en die embargo het uiteindelik 'n hongersnood in Noorweë veroorsaak. Dit was vir Kopenhagen nou nie meer moontlik om Noorweë regstreeks te bestuur nie, en 'n regeringskommisie van hoë amptenare het nou hierdie funksie waargeneem. Koning Fredrik VI het die stigting van 'n nasionale universiteit goedgekeur wat in 1811 geopen is. === Die skeiding van Denemarke === [[Lêer:Eidsvoll riksraad 1814.jpeg|duimnael|Die Grondwetlike Vergadering (''Eidsvollsforsamlingen'') in 1814. Skildery deur Oscar Wergeland]] In die Slag van Leipzig in 1814 het Swede en ander Europese magte [[Napoleon Bonaparte]] 'n verpletterende nederlaag toegedien. Swede, wat vooraf reeds Finland aan die Russiese Ryk moes afstaan, was nou van plan om Noorweë as 'n soort bufferstaat langs sy westelike grens te annekseer. Die geallieerdes het diplomatieke en militêre druk op Kopenhagen uitgeoefen, en in [[Januarie]] 1814 het die Deense koning Fredrik VI gekapituleer en sy politieke bande met Frankryk verbreek. Toe hy Noorweë aan Swede afgestaan het, het die unie van Denemarke en Noorweë ná 434 jaar tot 'n einde gekom. In die ooreenkoms met Denemarke het die geallieerde magte Noorweë se reg op selfregering en sy status as 'n onafhanklike nasie bevestig. Alhoewel die land nou in 'n politieke unie met Swede verenig is, het die Sweedse koning Carl XIII in 'n proklamasie Noorweë se outonomie erken: Die land het die reg gekry om sy eie grondwet af te kondig, sy eie nasionale vergadering en regering te hê en om self belastings te hef. Die unie met Swede was in Noorweë aanvanklik minder gewild. Die destydse goewerneur van Noorweë, prins Christiaan Frederik ('n neef van die Deense koning) het 'n opstand georganiseer om die vereniging met Swede te verhinder en moontlik om die ou unie tussen Denemarke en Noorweë te herstel.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/1814/1814.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Die skeiding van Denemarke''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172134/http://www.norwegen.no/history/after1814/1814/1814.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Danksy die inisiatief van prins Christiaan Frederik is 'n nasionale vergadering byeengeroep om 'n nuwe grondwet daar te stel. Die afgevaardigdes, wat in [[Eidsvoll]], sowat 70 kilometer noord van Oslo vergader het, het onder die invloed van die gedagtes van die [[Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse]] en [[Franse Rewolusie]] gestaan, en met die afkondiging van die nuwe Noorse grondwet op 17 Mei 1814 en die vekiesing Christiaan Frederik as Noorse koning het hulle ook die soewereiniteit van die Noorse volk as 'n politieke doelwit beskou. Die geallieerdes was egter nie bereid om enige afwyking van die oorspronklike ooreenkoms te aanvaar nie. Die Swede het begin om diplomatieke druk uit te oefen en uiteindelik 'n militêre veldtog na Noorweë geloods. Na hul oorwinning het die Swede in Augustus in Moss, 'n stad suid van Oslo, 'n ooreenkoms gesluit waarin hulle die Noorse grondwet erken het. Verwysings na die unie met Swede is by die oorspronklike teks van die grondwet gevoeg. Koning Christiaan Frederik het op 10 Oktober 1814 afstand gedoen van sy magsbevoegdheid en die land verlaat. === Die unie met Swede (1814–1905) === [[Lêer:Unionsoppløsningen flagg.jpg|duimnael|''Ja, vi elsker dette landet – Ja, ons is lief vir hierdie land'': 'n Patriotiese poskaart wat ter geleentheid van die referendum oor Noorweë se onafhanklikheid gedruk is]] Die jare ná 1814 was 'n tydperk van ekonomiese depressie in Noorweë aangesien die gemeenskaplike mark met Denemarke nou nie meer bestaan het nie, terwyl belangrike houtmarkte soos dié van die Verenigde Koninkryk nie toeganklik was vir Noorse uitvoerders nie. Eers die 1830's was weer gekenmerk deur 'n ekonomiese opswaai en 'n liberalisering van die buitelandse handel, asook tegniese modernisering: Die eerste spoorlyn is in 1854 tussen Oslo en Eidsvoll gebou, telegrafiese dienste het kommunikasie vergemaklik, en ook die landboousektor is deur nuwe metodes gemoderniseer. Die nywerheidsomwenteling het in 1840 met die oprigting van die eerste tekstielfabrieke begin, terwyl ook die moderne ingenieurswese al hoe belangriker geword het. Die vinnige groei van Noorweë se handelsvloot gedurende die 19de eeu – dit was destyds die derde grootste ter wêreld ná dié van die Verenigde Koninkryk en die VSA – het by die maritieme tradisies van die land aangeknoop. Eers omstreeks 1900 het die omskakeling na stoomskepe groot strukturele veranderings saamgebring – stoomskepe was vyf keer duurder as 'n seilskip, en net groot rederye kon hulle bekostig. Dit was nou duidelik dat die land sy eie nywerhede moes ontwikkel om tred te kan hou met die tegniese vooruitgang. Die ekonomiese ontwikkeling het net soos in ander Europese lande gepaardgegaan met sosiale vraagstukke, en die opkoms van 'n Noorse werkersklas het die bevolking se politieke selfbewussyn versterk. Boere en liberaalgesindes het hulle in 1884 in die radikale Liberale Party verenig, terwyl hulle politieke teenstanders enkele maande later die Konserwatiewe Party van Norweë gestig het. Die sosiale omwentelinge van die industrialersing was 'n oorheersende onderwerp in die 19de eeuse Noorse letterkunde. Dalende houtpryse het talle groot boere laat verarm, koopmans bankrot gemaak en 'n groot aantal plattelandse werkers van hul inkomste ontneem. Tipiese literêre verwerkings van die sosiale moeilikhede en ellende is [[Bjørnstjerne Bjørnson]] se drama "'n Bankrotskap" (1875) waarin hy skerp kritiek op die meedoënlose winsbejag van sy landgenote uitspreek, en Knut Hamsun se roman "Honger" (1890). Vanweë die ellende in hul tuisland is talle Nore gedwing om 'n nuwe heenkome in oorsese lande te vind. In die tydperk tussen 1865 en 1914 het meer as 670&nbsp;000 Nore na Noord-Amerika geëmigreer. Tans het sowat 2,6 miljoen Amerikaners Noorse voorvaders.<ref>{{de}} Henningsen, Bernd en Lothar Schneider (reds.): ''Skandinavien''. Augsburg: Weltbild 2008, bl. 47</ref> Voor 1910, toe vir die eerste keer gerieflike moderne stoomskepe tussen Oslo en New York gevaar het, het emigranteskepe vir hul haglike en onmenslike toestande gedurende die seereis bekend gestaan – die vervoer van emigrante was 'n winsgewende bedryf, en reders het gewoonlik nie omgegee nie. Passasiers was self verantwoordelik vir hul proviand wat meestal net uit plat brood en klein vaatjies suurmelk bestaan het. Die mans was daarnaas verplig om die waterpompe aan boord aan die gang te hou. Die skrywer [[Henrik Ibsen]] se dramatiese werk "Steunpilare van die maatskappy" (1877) lewer felle kritiek teen die wegestelde Noorse koopmans wat by hierdie bedryf betrokke was. Noorweë het geleidelik ook begin om meer selfbewus teen die Sweedse monargie op te tree en meer regte vir die Noorse parlement beding. In die 1880's het vir die eerste keer 'n Liberale politikus, Johan Sverdrup, die amp van premier beklee. 'n Geskil oor afsonderlike Noorse konsulate in die buiteland het uiteindelik tot 'n politieke krisis gelei. Op 7 Junie 1905 het die Noorse parlement die personele unie tussen die twee monargieë herroep. Swede het op 'n referendum aangedring, en in Augustus 1905 het 368&nbsp;392 Nore vir en slegs 184 teen 'n onafhanklike Noorse staat gestem.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/unionswe/unionswe.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: 1814–1905'']</ref> Noorweë en Swede het in Karlstad onderhandelinge oor die vreedsame einde van hul politieke unie gevoer en 'n gemeenskaplike ooreenkoms in hierdie verband onderteken. === Die tydperk tussen 1905 en 1939 === [[Lêer:Haakon7.jpg|duimnael|Koning [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] (1905–1952)]] In 'n tweede referendum het die Noorse bevolking ten gunste van 'n monargiese regeringsvorm gestem, en die [[Storting (Noorse parlement)|Storting]] het op 18 November 1905 die Deense prins Carl tot koning van Noorweë verkies. Prins Carl was getroud met prinses Maud, 'n dogter van die Britse koning Edward VII, en het die naam Haakon VII aangeneem. Die ekonomiese groei het in die jare ná 1905 tot jaarliks sowat vier persent versnel, en Noorweë het die tweede fase van sy nywerheidsomwenteling betree. Hierdie fase was gekenmerk deur die opwekking van goedkoop waterkrag en grootskaalse buitelandse beleggings, die opbou van 'n elektrochemiese en elektrometalurgiese bedryf, die stigting van groot maatskappye soos ''Norsk Hydro'' en nuwe nywerheidsentra. Die ekonomiese opswaai het tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] voortgeduur. Ook Noorweë se arbeidersbeweging het in die periode ná 1905 sy aanvang geneem. Die eerste vakbond is in 1872 en die Noorse Arbeidersparty in 1887 gestig. In 1912 het die party reeds 26 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig en was met 23 afgevaardigdes die tweede grootste party in die parlement ná die Liberale. Die algemene stemreg vir mans is in 1898 en dié vir vroue in 1913 ingevoer. Die sosiale strukture is aanvanklik minder sterk deur die industrialisering geraak. Die land- en bosboubedryf het in 1910 nog steeds 42 persent van alle ekonomies aktiewe Nore in diens gehad, en hierdie syfer het ook tot 1920 nog 37 persent beloop.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/post1905/post1905.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Noorweë ná 1905''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213024015/http://www.norwegen.no/history/after1814/post1905/post1905.htm |date=13 Februarie 2007 }}</ref> Op politieke gebied het die land geleidelik begin om diplomatieke betrekkinge met ander state aan te knoop, en sy buitelandse beleid het die neutraliteit van Noorweë beklemtoon. Die land het ondanks sy vriendskaplike bande met die Verenigde Koninkryk nie aan die Eerste Wêreldoorlog deelgeneem nie, tog het die Noorse handelsvloot as gevolg van duikbootaanvalle talle skepe en meer as 2&nbsp;000 seemans verloor. Sowjet-Rusland het tydelik 'n beduidende invloed op radikale elemente in die Arbeidersparty uitgeoefen en sodoende die stigting van arbeiders- en soldaterade bevorder, tog het ver-linkse sosialiste uiteindelik geen noemenswaardige rol in Noorweë se politieke lewe meer gespeel nie. In finansiële opsig het die land voordeel uit die oorlog getrek, en Noorweë was in staat om belangrike maatskappye, wat deur buitelanders beheer is, terug te koop, waaronder Borregaard en die steenkoolvelde van Spitzbergen (Svalbard). As gevolg van vredesooreenkomste het Noorweë in 1920 ook sy soewereiniteit oor Svalbard teruggekry. In dieselfde jaar het die land by die Volkebond aangesluit. Die Liberale het in die verkiesing van die jaar 1918 hul meerderheid in die parlement verloor, en tot 1945 was geen party meer in staat om 'n meerderheid van die setels te verower nie. Alhoewel die Arbeidersparty in 1928 vir die eerste keer 'n regering kon vorm, is hierdie kabinet ná slegs 19 dae weer deur 'n burgerlike meerderheid tot 'n val gebring. Die nadelige gevolge van die Groot Depressie is ná 1929 nog versterk deur die regering se monetêre beleid. Veral die handels- en vervoerbedryf het onder die krisis gebuk gegaan. Die Noorse kroon se wisselkoers het duidelik verswak, en daar was 'n knellende tekort aan buitelandse valuta. Werkloosheidsyfers het tot by die begin van die Tweede Wêreldoorlog hoog gebly, terwyl lone en salarisse ingekort is. Vanaf 1932 het die ekonomie egter weer begin groei. Die oorlogsgevaar in die laat 1930's het ook die binnelandse beleid oorskadu. Liberale en Sosialiste het skepties teenoor 'n verhoging van die militêre begroting gestaan, en toe die Sosialistiese regering in die laat dertigerjare uiteindelik begin het om meer geld aan die Noorse weermag te bestee was dit al te laat om die land se militêre slaankrag nog aansienlik te verhoog. Noorweë het met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog opnuut sy neutraliteit verklaar. === Die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Oslo queue ww2.jpg|duimnael|Voedsel het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] ook in Noorweë skaars geword: Klante staan in 'n lang tou by 'n Oslose koswinkel]] Die land kon sy neutraliteit ná die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] slegs enkele maande lank handhaaf. Op 9 April 1940 het Duitse troepe die land aangeval. Ondanks die militêre steun van die Verenigde Koninkryk en Frankryk was Noorweë ná twee maande se hewige gevegte gedwing om te kapituleer. Die geallieerde troepe het die land ontruim, en ook die koninklike gesin, die Noorse regering en senior amptenare het in ballingskap gegaan. Die regering het sy funksies vanuit die Verenigde Koninkryk vervul. Die Noorse handelsvloot met meer as 1&nbsp;000 skepe – die vierde grootste ter wêreld en selfs die grootste ten opsigte van tenkskepe is aan die geallieerde magte beskikbaar gestel, en die Noorse weermag is in die Verenigde Koninkryk geherorganiseer om aan die geallieerde kant teen die Spilmoondhede te veg.<ref>{{no}} Evig heder 1:6 (dokumentêr), NRK [[Hordaland]] 1995</ref> Noorse troepe was by die seegevegte in die Atlantiese Oseaan, die gevegte ná die geallieerde landing in Frankryk in 1944 en by die lugstryd bo Engeland en die vasteland betrokke. Teen die einde van die oorlog het die Nore ook die toestemming van die Sweedse regering gekry om in die oostelike buurland militêre eenhede vir die stryd teen die Duitse besetters op te bou. Ook die burgerlike weerstand teen die besetters het steeds gegroei, terwyl ook geheime militêre eenhede in die ondergrond saamgestel is. Die kommuniste het in Noorweë se versetbeweging (''Hjemmefront'', "Tuisfront"), wat met die Noorse regering in ballingskap nou saamgewerk het, geen noemenswaardige rol gespeel nie. Die ''Hjemmefront'' onder leiding van Paal Berg, die voormalige president van die Noorse Hooggeregshof, is ook deur die Evangelies-Lutherse biskop Berggrav ondersteun en het in 1943, toe die Duitse besetters met die gedwonge rekrutering van Noorse mannekrag begin en die Universiteit van Oslo gesluit het, die massavlug van burgers en studente na Swede georganiseer. Nadat die Duitsers in 1943 ook begin het om Noorse offisiere, wat al uit die krygsgevangeskap vrygelaat was, weer te interneer en jong Nore in Mei 1944 deur die fascistiese Noorse ''Nasjonal Samling''-regering onder leiding van Vidkun Quisling (1887–1945) vir diensplig opgeroep is, het 'n groot aantal burgers by die ''Hjemmefront'' se militêre vleuel ''Milorg'' aangesluit. Vanaf Oktober 1944 het Milorg die vervoer van Duitse Finland-troepe terug na die Duitse Ryk met sabotasie-aksies teen vervoerpaaie, skepe en brandstoftenks belemmer.<ref>{{de}} Gruchmann, Lothar: ''NS-Besatzungspolitik und Résistance in Europa''. In: Broszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die ''Institut für Zeitgeschichte (München)'': ''PLOETZ – Das Dritte Reich''. Freiburg/Würzburg: Ploetz 1983, bl. 216</ref> Alhoewel die gevolge van die militêre besetting minder dramaties as in baie ander lande was, het die Duitsers die Noorse ekonomie vir hul eie doeleindes uitgebuit en weerstand met teregstellings en ander geweldaksies beantwoord. Toe die Duitse Ryk in 1945 gekapituleer het, was daar nog sowat 400&nbsp;000 Duitse soldate in Noorweë gestasioneer. Vanaf 8 Mei 1945 het troepe van die Noorse weerstandsbeweging begin om Duitse posisies in te neem. Ook geallieerde Britse en Sweedse en Noorse weermagtroepe het geleidelik in Noorweë aangekom. Koning Haakon het op 7 Junie aan boord van 'n Britse vlootskip die hawe van Oslo aangedoen. Noorse oorlewendes het uit die Duitse [[konsentrasiekamp]]e na hul tuisland teruggekeer, net soos 92&nbsp;000 landsburgers wat in ballingskap was. Naas die Duitse besetters was ook 141&nbsp;000 buitelanders, waarvan 84&nbsp;000 Russiese oorlogsgevangenes, in Noorweë.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/ww2/ww2.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Die Tweede Wêreldoorlog'']</ref> 10&nbsp;262 Noorse burgers het hul lewens as gevolg van oorlogshandelinge of in gevangeskap verloor. Ná die oorlog het die kinders van Noorse vroue en Duitse soldate die tragiese slagoffers van genadelose diskriminasie geword. Die tussen 12&nbsp;000 en 20&nbsp;000 nakomelinge van Duitse Weermagsoldate en Noorse moeders het eers in 2005 volgens 'n parlementsbesluit 'n finansiële genoegdoening van 20&nbsp;000 Noorse kroon (27&nbsp;400 ZAR) ontvang.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2006''. München 2005: Fischer Taschenbuch Verlag, bl. 342</ref> === Die tydperk ná 1945 === [[Lêer:Bjørvika-skyline from Ekeberg.jpg|duimnael|Die moderne stadshorison van Oslo]] Die verkiesing van 1945 is deur die Arbeidersparty gewen, en daar was nasionale konsensus dat die heropbou van die land as die belangrikste politieke doelwit binne 'n tydperk van vyf jaar bereik moes word. Die regering het hom hierby veral op die swaar nywerhede gekonsentreer, en die ekonomiese groei het uiteindelik die meeste verwagtings nog oortref. Die land het ook voordeel getrek uit die Amerikaanse Marshall-plan vir Europese samewerking en in die jare tussen 1948 en 1951 ekonomiese bystand ter waarde van 2,5 miljard NOK ontvang.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/history/after1814/postww2/postww2.htm ''www.norwegen.no – Geskiedenis: Noorweë ná die Tweede Wêreldoorlog''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023172025/http://www.norwegen.no/history/after1814/postww2/postww2.htm |date=23 Oktober 2007 }}</ref> Ten opsigte van sy buitelandse beleid het Noorweë daarna gestrewe om sy neutraliteit te handhaaf en om nie by potensiële konflikte tussen die twee [[groot moondhede]] Verenigde State en Sowjetunie betrokke te raak nie. Veral die Verenigde Nasies onder leiding van hul eerste sekretaris-generaal, die [[Noorweërs|Noorweër]] Trygve Lie, is as 'n geskikte internasionale instelling beskou om hom vir sleutelkwessies soos wêreldvrede en -veiligheid te beywer. Met die toenemende politieke spanninge tussen die Westerse lande en die Oosblok het Noorweë sy buitelandse beleid hersien. Die Kommunistiese magsoorname in [[Tsjeggo-Slowakye]] in 1948 en die Sowjet-voorstel om 'n militêre ooreenkoms met Noorweë te sluit het vurige reaksies uitgelok. Aanvanklik is daar pogings onderneem om 'n ooreenkoms oor die stigting van 'n Nordiese Verdedigingsalliansie te bereik, maar in 1949 het Noorweë saam met Denemarke en Ysland by die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie ([[NAVO]]) aangesluit. Die binnelandse beleid het veral op die uitbou van die welvaartstelsel en die skepping van 'n egalitêre samelewing gekonsentreer. Die ontdekking en ontginning van ruolie- en gasvelde in die Noordsee sedert die laat 1960's en later ook in die Noorse en [[Barentssee]] het van Noorweë 'n beduidende uitvoerder van fossielbrandstowwe gemaak. Die inkomste van die olie- en gasbedryf het 'n gunstige klimaat vir ekonomiese groei geskep. Die referendum van 28 November 1994, waartydens 'n meerderheid van Noorse kiesers hulle teen die land se toetreding tot die [[Europese Unie]] uitgespreek het, het dan ook geen nadelige gevolge vir die Noorse ekonomie ingehou soos deur die destydse regering oorspronklik voorspel is nie. Met die toetrede van Finland en Swede tot die NAVO in onderskeidelik 2023 en 2024 is al die Skandinawiese lande vir die eerste keer sedert die ontbinding van die [[Kalmarunie]] in 1523 weer lede van een (en dieselfde) militêre alliansie.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.zeit.de/2023/22/schweden-unabhaengigkeit-gustav-vasa-nato-beitritt |title=Unabhängigkeit von Schweden – Alter Schwede |publisher=Die Zeit |author=Ronald D. Gerste |date=30 Mei 2023 |accessdate=11 Maart 2024}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.nzz.ch/international/schweden-tritt-nato-bei-was-die-erweiterung-fuer-die-ostsee-bedeutet-ld.1748476 |title=Gewinnt die Nato nach Schwedens Beitritt die alleinige Kontrolle über die Ostsee? Es ist kompliziert – eine Analyse in Karten |publisher=Neue Zürcher Zeitung |author=Linda Koponen |date=28 Februarie 2024 |accessdate=11 Maart 2024}}</ref> == Ekonomie == === Mineraalhulpbronne en nywerhede === [[Lêer:GDP Norway 1865 to 2004.PNG|duimnael|links|Noorse bruto nasionale produk, 1865–2003]] [[Lêer:Kirkenes Hafen.jpg|duimnael|Die hawe van Kirkenes]] Ruolie en aardgas. wat uit die seebed ontgin word, is tans die belangrikste mineraalhulpbronne, maar Noorweë is ook ryk aan ertse. [[Yster]]- en loodertse kom in die noorde voor, koper in Sentraal- en titaanerts in Suid-Noorweë. Alhoewel daar geen [[steenkool]] in die vastelandse gebiede voorkom nie, is kleiner steenkoolvelde op die eilande van die [[Svalbard]]- of [[Spitsbergen]]-argipel in die Arktiese See ontdek. Die tekort aan steenkool word egter deur waterkrag gekompenseer wat sedert die vroeë 20ste eeu ontgin word. Die lae energiekoste het die ontwikkeling van houtpulp-, papier-, chemiese en metaalverwerkende nywerhede bevorder. Baie nywerheidsaanlegte het langs die oewers van afgeleë fjorde ontstaan waar [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] krag en diepseehawegeriewe vir die invoer van grondstowwe en die uitvoer van verwerkte goedere en metale beskikbaar is. Die Noorse metaalbedryf het sedert die Tweede Wêreldoorlog veral in die noorde begin ontwikkel. Ná sy eerste verwerking word Noorse ystererts vanuit Kirkenes na 'n smeltery in Mo i Rana verskeep, terwyl steenkool vanuit Svalbard na die smeltery vervoer word. Die ysvrye Noorse seehawe Narvik is al in 1903 met die Sweedse spoorwegstelsel verbind sodat Sweedse ystererts ook tydens die Skandinawiese winter na sy bestemmings in Sentraal-Europa verskeep kan word. Die vinnige industrialisering ná 1945 en ontginning van ruolie en aardgas in die laat 20ste eeu het van Noorweë, wat voor die oorlog veral op tradisionele bedrywe soos [[vis]]sery, landbou en skeepvaart gesteun het, 'n welvarende nywerheidsland gemaak. === Ekonomiese struktuur === [[Lêer:StatfjordA(Jarvin1982).jpg|duimnael|links|Die olieplatform Statfjord A in 1982]] [[Lêer:Oil production Norwegian North Sea.PNG|duimnael|Noorweë se olie-ontginning]] [[Lêer:Territorial waters - Norway.svg|duimnael|Die eksklusiewe ekonomiese sone van Noorweë en sy oorsese gebiede]] Die Noorse ekonomie verskil sterk van dié van ander Europese lande. Die land was tot by die 1970's nog een van die armer Wes-Europese state wat in ekonomiese opsig veral op skeepsbou en skeepvaart, vissery, land- en bosbou gesteun. Met die ontginning van die ruolie- en aardgasvelde in die Noordsee het Noorweë skielik die sewende grootste ruolieprodusent ter wêreld en die derde belangrikste uitvoerder ná [[Saoedi-Arabië]] en die [[Russiese Federasie]] geword. Net soos in ander nywerheidslande lewer die dienstesektor sowat 39 persent van die bruto geografiese produk op.<ref name="wir">{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Terwyl die Noorse ekonomie geen stadium van hoë industrialisering deurloop het soos ander moderne ekonomieë nie beskik Noorweë net soos ander gevorderde nywerheidslande oor 'n hoogs ontwikkelde dienstesektor wat grotendeels op uitvoergoedere soos ruolie, aardgas, vis en hout steun. Die inkomste uit ruolie-uitvoere vloei sedert 1990 in 'n sogenaamde oliefonds wat die kapitaal in die buiteland belê en sodoende verseker dat ook latere generasies voordeel uit die land se huidige natuurlike hulpbronne kan trek. Die oliefonds is op 1 Januarie 2006 amptelik hernoem tot Staatspensioenfonds. Die fonds het in Januarie 2011 oor buitelandse aandele ter waarde van 3&nbsp;126 miljard Noorse krone (398,2 miljard € of 3&nbsp;822 miljard ZAR) beskik.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Norwegen/Wirtschaft_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Noorweë – Ekonomiese Struktuur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130080907/http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Norwegen/Wirtschaft_node.html |date=30 Januarie 2011 }}</ref> Vandag geniet die Noorse bevolking 'n baie hoë lewensstandaard met lae werkloosheidsyfers, hoë oorskotte op die lopende rekening en begroting en een van die hoogste bruto geografiese produkte ter wêreld wat in 2006 461&nbsp;000 Noorse krone (580&nbsp;000 ZAR soos op 31 Desember 2007) per capita beloop het.<ref name="wir" /> Volgens die jaarlikse ondersoeke van die Londense navorsingsinstelling ''Economist Intelligence Unit'' wat die prysvlak van goedere en dienste in belangrike metropole ranglys is Oslo sedert die jaar 2006 die duurste hoofstad ter wêreld.<ref name="wir" /> === Die belangrikste sektore === [[Lêer:Warsaw statoil and bus.jpg|duimnael|'n Vulstasie van die Noorse maatskappy ''Statoil'' in [[Pole]]]] [[Lêer:Nærøyfjord (6-2007).jpg|duimnael|Die Noorse toerismebedryf trek voordeel uit die land se natuurskoon: Die Nærøyfjord]] Ruolie- en gasontginning is tans die sleutelbedrywe in die Noorse ekonomie wat in 2006 26 persent van die bruto geografiese produk (BGP) en – na gelang van olieprysskommelings – tussen 30 en 50 persent van die totale uitvoerwaarde verteenwoordig het. Nogtans bied die ontginningsbedrywe net 'n beperkte aantal werkgeleenthede (in 2004 was die gemiddelde volgens die Statistisk Sentralbyrå sowat 1,4 persent van die ekonomies aktiewe bevolking).<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die inkomste uit olie- en gasuitvoere het verseker dat daar teen die begin van die 21ste eeu steeds 'n begrotingsoorskot was. Vanweë die afhanklikheid van die wêreldmarkprys vir ruolie verskil Noorweë se konjunktuursikluus gewoonlik van dié van die [[Europese Unie]] en word deur 'n teengestelde beweging gekenmerk. Skeepvaart speel al lank 'n beduidende rol in die Noorse ekonomie, en Noorweë beskik oor die vierde grootste handelsvloot ter wêreld. Saam met ander maritieme bedrywe verteenwoordig skeepvaart die tweede grootste sektor van die ekonomie wat in 2004 met byna 29,5 miljard NOK vir sewe persent van die BGP verantwoordelik was. Van die skepe met meer as 2&nbsp;830 bruto-registerton, wat in 2005 in gebruik was, was 863 in Noorweë en 'n bykomende 670 Noorse skepe in die buiteland geregistreer.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die visserybedryf behels die tradisionele seevissery en moderne visteelt. Terwyl die vangste van seevissers geleidelik afneem, behoort Noorweë se visteeltbedrywe tot die mees gesofistikeerdes ter wêreld. Visuitvoere beloop 5,2 persent van die totale uitvoerwaarde en mak van vis die derde belangrikste uitvoerproduk na fossiele brandstowwe en metale. Die belangrikste bestemmings is Denemarke, die Russiese Federasie, Frankryk en Japan.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Net soos in baie ander Europese lande speel die landbousektor 'n belangrike en dikwels emosionele rol in die bewussyn van die Noorse bevolking en die regering in Oslo. Noorse boere word deur middel van subsidies, wat onder die hoogstes ter wêreld gereken word, teen die uitwerkings van buitelandse mededinging beskerm. Die Noorse landbousektor het in 2006 nogtans slegs 0,5 van die BGP en 2,6 persent van alle werksgeleenthede verteenwoordig.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die houtbedryf se totale omset het in 2005 39,5 miljard NOK beloop wat gelykstaan aan byna 7 persent van die totale nywerheidsomset. Die houtbedryf het tans sowat 6&nbsp;000 werknemers in diens, en kommersiële bosgebiede beslaan 24 persent van Noorweë se oppervlakte.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die energiebedryf is geliberaliseer en steun in teenstelling met die meeste ander nywerheidslande byna uitsluitlik op waterkrag. Die bou van nuwe waterkragsentrales bly net soos die oprigting van gaskragsentrales vanweë hul verreikende ekologiese gevolge omstrede. Die algemene nywerheidsektor het dekades lank grotendeels uit kleiner nasionale ondernemings bestaan. Tans is baie nywerheidsektore afhanklik van die olie- en gasbedryf se konjunktuursiklus, waaronder byvoorbeeld Noorweë se skeepswerwe. Ander sektore het hulle op halfvervaardigde goedere en komponente vir die Europese mark toegespits, waaronder aluminiumkomponente vir die motorbedryf. Die Noorse toerismesektor toon steeds sterk groei en verteenwoordig tans sowat 3,4 persent van die BGP en 6,4 persent van alle werkgeleenthede.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Ekonomie van Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421165309/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Wirtschaft.html |date=21 April 2008 }}</ref> == Politiek == === Politieke bedeling === [[Lêer:Storting Spring 2016.JPG|duimnael|Die parlementsgebou (''Stortinget'') in Oslo]] Noorweë is volgens die grondwet van 17 Mei 1814, wat reeds verskeie kere gewysig is, 'n konstitusionele monargie met 'n parlementêre demokratiese regeringstelsel. Die parlementêre stelsel is in 1884 ingevoer, en die koning beklee nog slegs 'n simboliese funksie as staatshoof ("Koning in die Staatsraad") en amptelike verteenwoordiger van die Noorse samelewing en ekonomie. Hy speel egter ook 'n belangrike integratiewe rol in nasionale krisistye. Koning Håkon VII het byvoorbeeld verset gebied teen die Duitse inval in 1940 en uit die land gevlug om vanuit [[Londen]] teen die besetters te werk. Die koning benoem volgens die Noorse grondwet die regering (''Stadsrådet''), het 'n beperkte vetoreg te opsigte van parlementêre wetsbesluite en fungeer as opperbevelhebber van die Noorse weermag en as hoof van die Evangelies-Lutherse Staatskerk van Noorweë. As staatshoof word die koning deur die regering geadviseer wat uit die eerste minister (''Norges Statsminister'') en (tans) 19 ministers bestaan. Nege van die huidige ministers is vroue. Die staatsgesag word in drie magte verdeel: Die Storting of nasionale parlement wat die wetgewende gesag uitoefen, die regering (uitvoerende gesag) en die geregshowe (regsprekende gesag). Die openbare administrasie word soms as die vierde politieke mag in die staat beskryf aangesien dit selfstandig kan optree en groot invloed op die politieke beleidstoepassing uitoefen. Die politieke gesag word sodoende ook in geografiese opsig verdeel in staats-, provinsiale en munisipaliteitsvlak. Die bevolking is deur regstreekse verkiesings en die lidmaatskap in verenigings en ander organisasies betrokke, en volgens statistieke is die gemiddelde Noorse burger lid van vier verenigings, terwyl 70 persent van die volwasse bevolking lid van tenminste een vereniging is.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/political/general/general.htm ''www.norwegen.no – Algemene inligting''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027174348/http://www.norwegen.no/facts/political/general/general.htm |date=27 Oktober 2007 }}</ref> Hierdie verenigings kan danksy hulle formele en informele betrekkinge met die openbare administrasie politieke invloed op owerhede uitoefen. Die betrekkinge tussen belangegroepe, staande parlementêre komitees en staatsdepartemente lei daartoe dat die Noorse politiek op funksionele deelgebiede gemik is soos byvoorbeeld die nywerheidsbedryf, landbou of onderwys. Die algemene stemreg vir mans is in 1898 en dié vir vroue in 1913 ingevoer. Die stempersentasie in verkiesings is gewoonlik hoog en beloop byna 80 persent. Burgers word op 18-jarige ouderdom mondig. === Storting === [[Lêer:Stortingssalen.jpg|duimnael|''Stortingssalen'', die vergadersaal van die Noorse parlement]] Die ''Storting'' of Noorse Nasionale Vergadering dien sedert die invoering van die parlementêre stelsel in 1884 as die hoogste vlak van politieke instellings. Die Storting word vir 'n termyn van vier jaar volgens 'n stelsel van proporsionele verteenwoordiging verkies. Die regering word in opdrag van die Noorse koning uit die geledere van die Storting verkies. Die Storting bestaan uit 165 lede wat almal 'n politieke party verteenwoordig. Dit is 'n gemodifiseerde eenkamerparlement wat in twee kamers verdeel word sodra dit sy wetgewende funksie uitoefen – die Odelsting (3/4 van die lede) en die Lagting (1/4) wat oor proporsionele bevoegdhede beskik. Wetsontwerpe van die regering moet eers deur die Odelsting en daarna deur die Lagting goedgekeur word. Die Noorse grondwet kan slegs by wyse van 'n tweederdemeerderheid van parlementslede gewysig word. Aangesien die Noorse parlement nie voor die einde van sy ampstermyn ontbind mag word nie, het die Noorse partye 'n tradisie van minderheidsregerings en parlementêre samewerking oor partygrense heen ontwikkel sodat regeringsbesluite dikwels met afwisselende politieke meerderhede geneem kan word. In die praktyk het die Storting se politieke invloed en magsbasis teenoor die regering as gevolg van hierdie konsensusbeleid steeds toegeneem. === Staatsorganisasie === [[Lêer:Map Norway political-geo.png|duimnael|Administratiewe kaart van Noorweë in 2017]] [[Lêer:Fylkesinndeling2024 original.webp|duimnael|Provinsies (fylke) in 2024<ref name="fylker" />]] In administratiewe opsig is Noorweë in 15 provinsies (Noors: ''[[fylke]]'')<ref name="fylker">{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/ |title=Fylkesinndelingen fra 2024 |publisher=Regjeringen |date=5 Julie 2022 |accessdate=3 Maart 2024}}</ref> en 357 munisipaliteite (''kommuner/-ar'') verdeel. Die munisipaliteite is selfregerende politieke liggame met eie bevoegdhede ten opsigte van onderwys, gesondheid en welsyn. Die provinsies fungeer sowel as instrumente van administratiewe desentralisasie met goewerneure (''fylkesmann''), wat deur die Noorse regering benoem word, asook as selfregerende geweste met bevoegdhede ten opsigte van sekondêre onderwys en ander sake. {| class="wikitable sortable" width=27% !# !Provinsies in 2024 !Administratiewe setel |- | align=left|3||[[Lêer:Oslo komm.svg|28px]] [[Oslo]]||[[Oslo]] |- | align=left|11||[[Lêer:Rogaland våpen.svg|28px]] [[Rogaland]]||[[Stavanger]] |- | align=left|15||[[Lêer:Møre og Romsdal våpen.svg|28px]] [[Møre og Romsdal]]||[[Molde]] |- | align=left|18||[[Lêer:Nordland våpen.svg|28px]] [[Nordland]]||[[Bodø]] |- | align=left|31||[[Lêer:Østfold våpen.svg|28px]] [[Østfold]]||[[Sarpsborg]] |- | align=left|32||[[Lêer:Akershus våpen.svg|28px]] [[Akershus]]||[[Oslo]] |- | align=left|33||[[Lêer:Buskerud våpen.svg|28px]] [[Buskerud]]||[[Drammen]] |- | align=left|34||[[Lêer:Innlandet våpen.svg|28px]] [[Innlandet]]||[[Hamar]] |- | align=left|39||[[Lêer:Vestfold våpen.svg|28px]] [[Vestfold]]||[[Tønsberg]] |- | align=left|40||[[Lêer:Telemark våpen.svg|28px]] [[Telemark]]||[[Skien]] |- | align=left|42||[[Lêer:Agder våpen.svg|28px]] [[Agder]]||[[Kristiansand]] |- | align=left|46||[[Lêer:Vestland våpen.svg|28px]] [[Vestland]]||[[Bergen]] |- | align=left|50||[[Lêer:Trøndelag våpen.svg|28px]] [[Trøndelag]]||[[Steinkjer]] |- | align=left|55||[[Lêer:Troms våpen.svg|28px]] [[Troms]]||[[Tromsø]] |- | align=left|56||[[Lêer:Finnmark våpen.svg|28px]] [[Finnmark]]||[[Vadsø]] |} Munisipaliteite en ''Fylke'' beskik oor hul eie parlemente (munisipale en provinsiale verkiesings word twee jaar ná die verkiesing op nasionale vlak gehou) en naas staatssubsidies ook oor hul eie belastinginkomste. === Binnelandse beleid === [[Lêer:Norway (+overseas), administrative divisions - de (zoom).svg|duimnael|Noorweë se oorsese gebiede]] Die binnelandse beleid van Noorweë word hoofsaaklik deur vier primêre faktore oorheers:<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Innenpolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Noorweë – Binnelandse Beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621213249/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Innenpolitik.html |date=21 Junie 2008 }}</ref> * Die uiteenlopende sosiokulturele kontekste van die verskillende landsdele – die suidooste met die grootste stedelike sentra en sy moderne nywerheid- en dienstesektor het steeds nou bande met ander Europese lande gehandhaaf, die Atlantiese gebiede van Suidwes- en Wes-Noorweë word nog sterk deur piëtistiese houdings beïnvloed, terwyl die yl bevolkte noorde, wat aan Rusland grens en waar talle mense 'n lewe maak uit die kommersiële visserybedryf, deur moeilike lewensomstandighede gekenmerk word. * Die oorheersende rol van die sogenaamde "distriksbeleid", wat daarop gemik is om vir afgeleë gebiede dieselfde lewensgehalte te skep as in die digbevolkte landsdele, ongeag die hoë koste wat hieraan verbonde is. Ook die Noorse verkiesingswette bevoordeel in sommige opsigte die yl bevolkte landsdele. * Die baie sterk nasionale bewussyn wat as gevolg van die relatief laat stigting van 'n nasionale staat, wat eers in 1905 tot stand gekom het, ontstaan het. Die politieke term "unie", wat eeue lank met die Deense en Sweedse oorheersing vereenselwig is, het nog steeds 'n negatiewe konnotasie. * Die gespanne verhouding tussen die Noorse model van 'n welvaartstaat en die egalitêre strukture van die samelewing aan die een kant en die uitwerkings en uitdagings van die ''offshore''-ekonomie en globalisering aan die ander. Uitgebreide sosiale dienste vir elkeen het dekades lank die grondslag van die Noorse model van 'n welvaartstaat gevorm, waarvan die Sosiaal-Demokratiese en Sosialistiese partye die belangrikste voorstanders vorm. Globaliseringstendense, die ekonomiese opswaai sedert die 1970's en die vinnige verstedelikingsproses wat daarmee gepaard gaan het die waardestelsel van die Noorse samelewing nogtans ingrypend verander. === Huidige regering === [[Lêer:Regjeringen Solberg 2018-01-17-7629.jpg|duimnael|Solberg se kabinet in 2018]] ; Verkiesing van 2005 In die parlementêre verkiesing op 12 September 2005 het die linkse en groen partye 87 van die 169 setels in die Storting gewen. Die nuwe links-groen regering onder leiding van die Sosiaal-Demokratiese eerste minister [[Jens Stoltenberg]] is op 17 Oktober 2005 deur koning Harald V ingesweer. Die koalisieregering is saamgestel uit die Noorse Arbeidersparty (''Det Norske Arbeiderparti, DnA''), die Sosialistiese Linksparty (''Sosialistik Venstreparti, SVP'') en die Sentrumsparty (''Senterpartiet, SP'') en die eerste Noorse regering in meer as twintig jaar wat oor 'n meerderheid setels in die parlement beskik. Vroue beklee die helfte van die 18 ministersposte.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2007''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2006, bl. 364</ref> Die nuwe koalisie se beleid fokus op die inkomste uit die olieontginning, wat in 'n staatsfonds belê word, die ekonomie, die welvaartstelsel en omgewingsbewaring. Die oliefonds se bates het in laat 2005 1&nbsp;312 miljard Noorse kroon beloop. Die eerste minister Stoltenberg het aangekondig dat 'n deel van die fonds se bates onder meer gebruik sal word vir die volhouding en uitbreiding van sosiale dienste, waaronder die arbeidsmark, die gesondheidstelsel, bejaardesorg en die onderwysstelsel. Alhoewel die regeringskoalisie klem op omgewingsbewaring geplaas het, volg die Arbeidersparty ten opsigte van die energiesektor 'n sakevriendelike beleid. Nadat die gas- en olie-eksplorasie in die Barentssee as gevolg van omgewingstudies een jaar lank uitgestel is, het die regering se toestemming vir die voortsetting van eksplorasie-aktiwiteite gegee. Noorweë het sy aktiewe vredesbeleid bevestig, tog is die land se deelname aan die internasionale vredesmag in Afghanistan (ISTAF), waar 500 Noorse soldate en 20 offisiere gestasioneer was, verminder. ; Verkiesing van 2009 Die links-groen regeringskoalisie het ook in die nasionale verkiesing van September 2009 die meerderheid stemme gekry en 'n meerderheid setels in die Storting verower. 86 setels het aan die regeringspartye gegaan, 83 setels aan die burgerlike opposisiepartye. Die ''Arbeiderpartiet'' het 35,4 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig, terwyl die ''Fremskrittspartiet'' met 22,9 persent die beste stemuitslag in sy geskiedenis behaal het. Die stempersentasie was 76,4 persent. === Verkiesingsuitslae in 2001, 2005, 2009, 2013, 2017 en 2021 === [[Lêer:Jens Stoltenberg 2007 04 18.jpg|duimnael|[[Jens Stoltenberg]] het tussen 2005 en 2013 die amp van eerste minister van Noorweë beklee]] [[Lêer:Norsk olje og gass - Jonas Gahr Støre.jpg|duimnael|[[Jonas Gahr Støre]] is sedert 2021 die eerste minister van Noorweë]] {| class="wikitable" !style="background-color:#D3D3D3" align=left valign=top|Partye !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2001 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2005 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2009 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2013 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2017 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Stemme 2021 (%) !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2001 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2005 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2009 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2013 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2017 !style="background-color:#D3D3D3" align=right|Setels 2021 |- |align=left| Noorse Arbeidersparty (Det Norske Arbeiderparti) |align="right" |24,3 |align="right" |32,7 |align="right" |35,4 |align="right" |30,8 |align="right" |27,4 |align="right" |26,3 |align="right" |43 |align="right" |61 |align="right" |64 |align="right" |55 |align="right" |49 |align="right" |48 |- |align=left|Progressiewe Party (Fremskrittspartiet) |align="right" |14,6 |align="right" |22,1 |align="right" |22,9 |align="right" |16,3 |align="right" |15,2 |align="right" |11,6 |align="right" |26 |align="right" |38 |align="right" |41 |align="right" |29 |align="right" |27 |align="right" |21 |- |align=left|Konserwatiewe Party (Høyre) |align="right" |21,3 |align="right" |14,1 |align="right" |17,2 |align="right" |26,8 |align="right" |25,0 |align="right" |20,4 |align="right" |38 |align="right" |23 |align="right" |30 |align="right" |48 |align="right" |45 |align="right" |36 |- |align=left|Sosialistiese Linksparty (Sosialistisk Venstrepartiet) |align="right" |12,7 |align="right" |8,8 |align="right" |6,2 |align="right" |4,1 |align="right" |6,0 |align="right" |7,6 |align="right" |23 |align="right" |15 |align="right" |11 |align="right" |7 |align="right" |11 |align="right" |13 |- |align=left|Christelike Volksparty (Kristelig Folkeparti) |align="right" |12,4 |align="right" |6,8 |align="right" |6,2 |align="right" |5,6 |align="right" |4,2 |align="right" |3,8 |align="right" |22 |align="right" |11 |align="right" |11 |align="right" |10 |align="right" |8 |align="right" |3 |- |align=left|Sentrumsparty (Senterpartiet) |align="right" |5,6 |align="right" |6,5 |align="right" |6,2 |align="right" |5,5 |align="right" |10,3 |align="right" |13,5 |align="right" |10 |align="right" |11 |align="right" |11 |align="right" |10 |align="right" |19 |align="right" |28 |- |align=left|Liberale Party (Venstre) |align="right" |3,9 |align="right" |5,9 |align="right" |3,9 |align="right" |5,2 |align="right" |4,4 |align="right" |4,6 |align="right" |2 |align="right" |10 |align="right" |2 |align="right" |9 |align="right" |8 |align="right" |8 |- |align=left|Kusparty (Kystpartiet) |align="right" |1,7 |align="right" |0,8 |align="right" |0,2 |align="right" |0,1 |align="right" |0,1 |align="right" |0,1 |align="right" |1 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |- |align=left|Groen Party (Miljøpartiet De Grønne) |align="right" |- |align="right" |- |align="right" |0,3 |align="right" |2,8 |align="right" |3,2 |align="right" |3,9 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |1 |align="right" |1 |align="right" |3 |- |align=left|Rooi Party (Rødt) |align="right" |- |align="right" |- |align="right" |1,3 |align="right" |1,1 |align="right" |2,4 |align="right" |4,7 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |0 |align="right" |1 |align="right" |8 |- !align=left style="background-color:#D3D3D3"|Totaal !width="75" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|100 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|165 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 !width="30" align="right" style="background-color:#D3D3D3"|169 |} === Godsdiensbeoefening === [[Lêer:2005 07 18 Sognefjell Borgund Stave church 02.JPG|duimnael|Die [[Staafkerk van Borgund]], 'n tipiese Noorse staafkerk in [[Staafkerk van Borgund|Borgund]]]] Noorweë beskik oor 'n amptelike Protestantse Staatskerk wat op die Evangelies-Lutherse geloof baseer. Alhoewel daar geen formele skeiding tussen kerk en staat bestaan nie, het alle burgers volgens 'n grondwetlike klousule uit die jaar 1964 die reg om hul godsdiens of religie vry te beoefen. Sowat 90 persent van die Noorse bevolking is lede van die Noorse Staatskerk, alhoewel slegs sowat tien persent meer as een keer per maand aan kerkdienste of ander Christelike byeenkomste deelneem.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/religion/general/gereral.htm ''www.norwegen.no – Algemene inligting: Religie in Noorweë''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208184151/http://www.norwegen.no/facts/religion/general/gereral.htm |date= 8 Februarie 2007 }}</ref> Sowat 5,9 persent van die Noorse bevolking is lede van ander religieuse gemeenskappe, terwyl 6,2 persent ongebonde is. Die grootste religieuse en eties-filosofiese organisasies buite die Noorse Staatskerk is die Humanistiese Beweging (63&nbsp;000 lede), Islamitiese groeperings (60&nbsp;000 aanhangers), die Pinksterbeweging (45&nbsp;000), die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (40&nbsp;000), die Evangelies-Lutherse Vrykerk (20&nbsp;000), die Metodistekerk (13&nbsp;000) en 'n aantal kleiner onafhanklike gemeenskappe. Die kerstening van Noorweë het omstreeks die jaar 1000 begin en het uit 'n kombinasie van handelsbetrekkinge met en Wiking-rooftogte in die Christelike Europa voortgespruit. Sendingaktiwiteite van die Angelsaksiese Kerk en sendelinge uit Duitsland en Denemarke het 'n goeie reputasie vir die Christelike geloof opgebou sodat dit die tradisionele godhede van die Oud-Nordiese mitologie en die natuurgodsdiens van die Sami-bevolkíng geleidelik verdring het. Tot die Reformasie in 1537 was Noorweë 'n Rooms-Katolieke land. Wes- en Suid-Noorweë was reeds sedert die laat 18de eeu die kerngebiede van piëtistiese strominge. Rondtrekkende lekepredikante het met hul fanatiese toesprake aandag getrek, tog is hul leerstellings en praktyke deur die Staatskerk as sektaries beskou en onderdruk.<ref>{{de}} Henningsen/Schneider (2008), bl. 33</ref> Baie van hul godsdienstiges gedagtes is nogtans later deur Christelike matigingsbewegings oorgeneem wat hulle onder meer vir 'n verbod op alkoholiese dranke beywer het. Die verbod op lekepredikante is in 1842 opgehef en het die aanleiding tot die groei van 'n sterk lekebeweging in die geledere van die Staatskerk asook die stigting van enkele vrykerke gegee. Die Noorse kerke is gevolglik deur 'n konserwatiewe Christelike interpretasie en 'n sterk sendingsbeweging oorheers. == Demografie == === Die bevolking van Noorweë === [[Lêer:Same.JPG|duimnael|'n [[Sami]]ese man met sy [[rendier]] in Noord-Noorweë]] [[Lêer:Basic demographics of Norway 1900 2000.PNG|duimnael|links|Die demografiese ontwikkeling in die periode tussen 1900 en 2000]] Noorweë het tans 'n bevolking van sowat 5,3 miljoen. Net soos in ander Europese lande word die demografiese ontwikkeling in Noorweë tans deur 'n periode met lae geboortesyfers gekenmerk wat op 'n tydperk met 'n relatief hoë natuurlike bevolkingsaanwas gevolg het. Die natuurlike bevolkingstoename het in die jare kort ná die Tweede Wêreldoorlog nog 1 persent beloop, maar sedert die 1970's merkbaar afgeneem. Hierdie tendens is in die 1980's nog steeds ondervind, en eers sedert die jaar 1995 het die bevolkingsaanwas veral danksy immigrasie weer begin versnel. Die geboortekoers van etniese Noorse vroue het sedert die laat 19de eeu vanweë die toepassing van gesinsbeplanning duidelik afgeplat. Die lae geboortesyfers van minder as een persent beteken dat Noorweë se bevolking sonder immigrasie sal afneem. Statistieke vir die jaar 2006 toon nogtans 'n hoër geboortesyfer, en met 'n gemiddelde van 1,9 kinders per vrou het Noorweë se fertiliteit die hoogste vlak sedert 1991 bereik. Die syfer is ná dié van [[Albanië]], [[Turkye]], Ysland, Frankryk en Ierland selfs die sesde hoogste in Europa.<ref>{{en}} [http://www.ssb.no/befolkning_en/ ''Statistics Norway – Statistisk sentralbyrå: Focus on Population''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105859/http://www.ssb.no/befolkning_en/ |date=28 Desember 2007 }}</ref> In 1665 het Noorweë 'n bevolking van sowat 440&nbsp;000 gehad.<ref>{{en}} [http://www.ssb.no/befolkning_en/ ''Statistics Norway – Statistisk sentralbyrå: Focus on Population''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228105859/http://www.ssb.no/befolkning_en/ |date=28 Desember 2007 }}</ref> Volgens die eerste volledige sensus in 1769 was daar destyds 700&nbsp;000 inwoners. In 1822 het die bevolking die een-miljoenkerf oorskry, in 1890 die twee-, in 1942 die drie- en in 1975 die vier-miljoenkerf. Vroeër as orspronklik verwag het dit intussen ook by die vyf-miljoen-kerf verbygesteek. Die sterftesyfer was in die verlede as gevolg van natuurrampe, oorloë en epidemieë onderhewig aan sterk skommelings, maar dit is danksy die ekonomiese en sosiale ontwikkeling van die land en verbeterde gesondheidsorg aansienlik verminder. Die gemiddelde lewensverwagting by geboorte is tans 78,7 jare en behoort tot die hoogstes ter wêreld.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/people/population/population.htm ''www.norwegen.no – Bevolking''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208184251/http://www.norwegen.no/facts/people/population/population.htm |date= 8 Februarie 2007 }}</ref> Die bevolkingsdigtheid in Noorweë varieer tussen 118 mense per vierkante kilometer rondom die Oslofjord en 1,6 in Finnmark.<ref>{{de}} Dittmann, Frank (red.): ''Reisehandbuch Skandinavien 2008''. Essen: Nordis 2008, bl. 112</ref> Sowat 'n derde van die Noorse bevolking is langs die suidkus en die Oslofjord saamgetrek. Die beduidendste stedelike gebiede is Oslo in die suide, Trondheim in Sentraal-Noorweë en Tromsø in die noorde. As gevolg van die ruolie-ontginning het 'n stedelike ontwikkelingsas in die suidweste ontstaan wat van Stavanger tot by Bergen strek. Hierdie dig bevolkte streek kontrasteer met Finnmark in die uiterste noorde en die hoër geleë berggebied wat albei deur 'n baie lae bevolkingsdigtheid gekenmerk word. Die noorde is die tradisionele tuisland van sowat 12&nbsp;000 Kwene (mense wat uit Finland na Noorweë geïmmigreer het) en 40&nbsp;000 Sami waarvan sommige nog hul oorspronklike leefwyse as vissers en rendiertelers bewaar het. === Taal === [[Lêer:Norwegianmalforms.png|duimnael|Die taalvoorkeure van Noorse munisipaliteite: [[Bokmål]], [[Nynorsk]] of ''Nøytral''. Die laasgenoemde groep gebruik in die praktyk dikwels Bokmål.]] [[Noors]], wat deur 95 persent van die bevolking gepraat word, het twee amptelike skryftale, [[Bokmål]] en [[Nynorsk]], wat as oorkoepelende standaardtale dien, terwyl baie sprekers in die alledaagse lewe dialekte praat wat soms aansienlik van die twee standaard-skryftale kan verskil. Albei skryftale geniet erkenning as ampstale en word deur sowel die administrasie asook die media gebruik. Die oorgrote meerderheid van die bevolking (tussen 80 en 85 persent) gee die voorkeur aan Bokmål. In die algemeen is die meeste Noorse dialekte onderling verstaanbaar, alhoewel sommige aansienlike pogings aan die kant van 'n luisteraar mag vereis om dit te verstaan. Verskeie [[Oeraalse tale|Oeraalse]] [[Sami]]-tale word oor die hele land gebesig en ook as skryftaal gebruik, veral in die noorde waar 'n groot deel van die Sami-bevolking gekonsentreer is. Sprekers van dié tale het 'n reg op moedertaalonderwys, ongeag hulle woonplek, en mag in hul eie taal met staatsinstellings kommunikeer. 'n Klein minderheid praat daarnaas Kweens, 'n Oeraals-Finse taal. === Migrasie === In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het honderdduisende Nore na oorsese bestemmings, veral na die Verenigde State en Kanada, geëmigreer. Die emigrasiegolf het sy hoogtepunt in die 1860's bereik toe twee derdes van die natuurlike bevolkingsaanwas of tussen 10 en 15 persent van die totale bevolking die land verlaat het. Emigrasiesyfers was nog tot by die Eerste Wêreldoorlog en die [[Groot Depressie]] van die 1930's hoog. Sedert die laat 1960's het 'n groot aantal immigrante hulle in Noorweë gevestig wat in die 1970's en die vroeë 1980's sowat 1 persent van die totale bevolking beloop het. As gevolg van die dalende geboortesyfers van die etniese Noorse bevolking verteenwoordig immigrasie tussen 35 en 40 persent van die totale bevolkingsaanwas in Noorweë.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/facts/people/migration/migration.htm ''www.norwegen.no Mense: Migrasie'']</ref> Die immigrante het in die 1960's veral uit Suid-Europa, Asië, Afrika en Suid-Amerika gekom en hulle merendeels in Oslo en sy omgewing gevestig. In 1975 het die regering 'n verbod op immigrasie geplaas wat nog steeds bestaan. Hierdie verbod word nie op bepaalde groepe vlugtelinge en asielsoekers toegepas nie. Die immigrasie van hierdie groepe, wat veral uit Pakistan, Viëtnam, Iran en Turkye kom, word deur 'n kwotastelsel beheer. 'n Beperkte aantal van familielede van immigrante wat hulle reees in die land gevestig het mag eweneens Noorweë toe kom. Vanweë die tekort aan opgeleide mannekrag het Noorweë ook 'n gewilde bestemming vir immigrante uit ander Europese lande geword. Die sowat 120&nbsp;000 buitelanders in Noorweë verteenwoordig minder as drie persent van die totale bevolking. == Kuns en kultuur == [[Lêer:Oslo Nationaltheatret.JPG|duimnael|links|Die ''Nationaltheatret'' in Oslo is in 1899 geopen]] [[Lêer:Oppdal and Nord Gudbrandsdals bunad.jpg|duimnael|Noorse ''bunader'']] Alhoewel Noorweë nog 'n relatief jong nasie is en oor 'n tydperk van 400 jaar met Denemarke verenig was, pronk die land met 'n lang geskiedenis, veral as een van die beduidendste Europese seenasies, en selfstandige kulturele tradisies. Saam met musiek, literatuur en kuns speel ook die tradisionele Noorse kleredrag, die sogenaamde ''bunader'', nog steeds 'n belangrike rol as 'n nasionale simbool en word by spesiale geleenthede soos huwelike, dope en op [[Nasionale Dag van Noorweë|Noorweë se nasionale dag]] (17 Mei) gedra. Die oorspronklike inheemse bevolking van Noorweë, die Sami, het hul eie kulturele erfenis bewaar. Naas die ander Skandinawiese lande oefen vandag veral die Engelssprekende wêreld 'n groot invloed op Noorweë se kultuur en samelewing uit – Amerikaanse rolprente en televisiereekse oorheers byvoorbeeld die oudiovisuele media. Engels is die belangrikste vreemde taal in die land wat byna orals verstaan en gepraat word.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Kuns en kultuur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421141845/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> Die Noorse staat bevorder die plaaslike kuns- en kultuurbedryf ook in die yl bevolkte gebiede van die land. Noorse skrywers soos Jostein Gaardner en Erik Fosnes Hansen het net soos die toneelskrywer [[Jon Fosse]] internasionale bekendheid verwerf.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake – Kuns en kultuur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421141845/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Norwegen/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=21 April 2008 }}</ref> [[Edvard Grieg]] is nog steeds die mees bekende klassieke komponis. === Argitektuur === [[Lêer:Vinterdomen2.jpg|duimnael|Die Nidaros-katedraal in [[Trondheim]]]] [[Lêer:Urnes Stave Church 1.jpg|duimnael|Die staafkerk van Urnes]] [[Lêer:Damsgaard painting.jpg|duimnael|Damsgård hovedgård. Skildery deur J.F.L. Dreier (1810)]] Die argitektoniese geskiedenis van Noorweë weerspieël die historiese ontwikkeling van die land, en eers met die relatief laat kerstening van Noorweë in die 11de eeu kan daar sprake wees van 'n selfstandige Noorse boukuns. Met die vereniging van die verskillende klein koninkryke in 'n gemeenskaplike ryk sowat 1000 jaar gelede het Noorweë in nouer aanraking met die argitektoniese tradisies van ander Europese lande soos byvoorbeeld muurwerk gekom. Die eerste katedraal in die Gotiese styl, wat ooit in 'n Nordiese land opgerig is, die Nidaros-katedraal, het in Trondheim op die graf van die heilige Olav ontstaan. 'n Groot aantal ander kerkgeboue uit steen is orals in Noorweë in die Romaanse styl gebou. Veral die Engelse en Noord-Duitse boukuns het groot invloed op die plaaslike argitektuur van die Romaanse en Gotiese periode uitgeoefen. Maar aangesien hout as 'n uiters geskikte boumateriaal steeds volop beskikbaar was, het die land al vroeg sy eie tradisie van houtboukuns ontwikkel. Vandag is van die mees interessante voorbeelde van eietydse Noorse argitektuur van hout gemaak en getuig van hierdie materiaal se aantreklikheid vir Noorse ontwerpers en boumeesters.<ref>{{en}} [http://www.norwegen.no/culture/architecture/history/norwegian.htm ''www.norwegen.no: Die ontwikkeling van die Noorse argitektuur'']</ref> In die vroeë Middeleeue het baie kerkgemeentes in Noord-Europa hul kerke van hout gebou; hiervoor is gewoonlik houtpale in die grond versink. Hierdie tradisie is in Noorweë verder ontwikkel en het sy argitektoniese hoogtepunt vanaf die 12de eeu met die oprigting van staafkerke bereik waarvan 28 bewaar gebly het en nog steeds die belangrikste Noorse bydrae tot die wêreld se argitektuurgeskiedenis verteenwoordig. Die staafkerk van Urnes is selfs deur [[UNESCO]] as 'n argitektoniese [[wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]] gelys. Die vorm en versierings van staafkerke is aan die skeepsbou- en kunstradisie van die Wiking-tydperk ontleen, en veral die kerkportale is 'n opvallende mengsel van Wiking- en Christelike motiewe. Die ''lafting''-tegniek of gebruik van langhoute het in Noorweë tot 'n gesofistikeerde vlak ontwikkel. Noorse plase het byvoorbeeld oor 'n aantal houtgeboue van verskillende groottes beskik wat elkeen 'n spesifieke funksie vervul het, en daar was 'n groot aantal tipes en samestellings van geboue in die verskillende geweste van die land. Naas die binnelandse boerderygemeenskappe het ook die vissersdorpies langs die Noorse kus hul eie kenmerkende houtboukuns ontwikkel wat gedurende die Middeleeue oor die hele kuslyn uitgebrei het. Noord-Duitse koopmans van die Hanseverbond het byvoorbeeld die aanleiding gegee tot die bou van 'n reeks nou houtgeboue langs die oewerlyn van Bergen se Bryggen-skeepswerf wat as hulle hoofkwartier gedien het. Twee van die stede, wat tydens die 17de eeu deur die Deense koning in Noorweë gestig is, Kongsberg en Røros, het as gevolg van mynbouaktiwiteite ontstaan. Kongsberg pronk nog steeds met 'n kerkgebou in die destydse barokstyl, terwyl in Røros kenmerkende lang geboë houthuise ontstaan het. Net soos die Bryggen van Bergen is ook Røros se historiese stadskern deur die UNESCO as 'n wêrelderfenisgebied gelys. Vanweë die politieke en ekonomiese oorheersing deur Denemarke is die ontwikkeling van 'n welvarende Noorse [[bourgeoisie]] belemmer, en belangrike stylrigtings van die Europese argitektuur het derhalwe dikwels eers baie laat begin om 'n invloed op die plaaslike boukuns uit te oefen wat dan ook dikwels beperk was. Nogtans is daar uitmuntende voorbeelde van historiese boustyle soos die Baronie Rosendal bo-oor die Kvinnheradfjord met sy barok-invloede en die statige landhuis Damsgård in Bergen wat volgens die Rokoko-styl as 'n houtgebou ontwerp is. Met die skeiding van Denemarke in 1814 het Oslo (destyds Kristiania) se nuwe funksie as hoofstad van Noorweë die aanleiding tot die bou van 'n aantal representatiewe geboue gegee. Die argitek Christian H. Grosch het naas die oudste gedeelte van die Universiteit van Oslo, die Effektebeurs en die vroeëre Sentrale Bank van Noorweë talle ander geboue in Oslo asook sowat sewentig kerke dwarsoor die land ontwerp. In die 20ste eeu het Noorse argitekte nasionale tradisies met eietydse argitektoniese stromings verbind. Toe die stad [[Ålesund]] in 1904 deur 'n brandramp verwoes is, het inheemse boumeesters hulle by die heropbou onder meer deur die [[Art Nouveau]]-boustyl laat inspireer. Die 1930's met hulle funksionalistiese tendense was 'n eerste groot bloeitydperk van die Noorse boukuns, alhoewel die plaaslike argitekte eers in die laaste dekades van die eeu internasionale bekendheid verwerf het. === Skilderkuns === [[Lêer:Brudeferden by Adolph Tidemand and Hans Gude.jpg|duimnael|links|Hans Fredrik Gude: ''Brudeferden i Hardanger'' ("Bruidvaart in Hardanger", 1848)]] [[Lêer:Santaandgoat.gif|duimnael|Volksverhaal-illustrasie van die Kersman wat op 'n bok se rug ry.]] Terwyl sowel Middeleeuse geskilderde antependia asook muur- en gewelfskilderye bewaar gebly het, word die vroeë 19de eeu as die beginpunt van die moderne Noorse [[skilderkuns]] beskou. Die eerste generasie van Noorse Romantici het hul inspirasie van buitelandse kunstenaars gekry – soos Johann Christian Clausen Dahl (1788–1857) wat in Duitsland gebly en daar onder die invloed van Caspar David Friedrich gestaan het. Thomas Fearnly (1802–1842) was een van die eerste inheemse landskapskilders. Die laat-Romantiese periode was deur 'n konsentrasie op die volkslewe, die Nordiese geskiedenis en mitologie gekenmerk. Skilders van landskappe en persone soos Hans Gude (1825–1903), Johan Fredrik Eckersberg (1822–1870), Adolph Tidemand (1814–1876) en Christian Krogh (1852–1925) is onder meer deur die Düsseldorfse Akademie in Duitsland beïnvloed. Die Franse skilderkuns het veral met sy impressionistiese stromings inspirasie vir Noorse skilders soos Fritz Thaulow (1847–1906) en Gerhard Munthe (1849–1929) gelewer. Die impressionisme is opgevolg deur die [[Art Nouveau]]-kuns met [[Edvard Munch]] (1863–1944) as een van sy bekendste Noorse verteenwoordigers. Die karikaturis Olaf Gulbransson (1873–1958) het die kenmerkende grafiese styl van die satiriese Duitse tydskrif ''Simplicissimus'' ontwikkel, tog het ander nie-figuratiewe kunsstromings in die eerste helfte van die 20ste eeu soos die kubisme of konstruktiwisme min aandag in Noorse kunstenaarskringe gekry. Eers in die 1950's het hulle hul invloed in die dikwels melancholiese Noorse landskapskilderkuns laat geld. Sedert die 1970's het die beeldende kuns in Noorweë sy inspirasies ten opsigte van vorm en inhoud uit die veelvuldige internasionale kunsstromings gekry, alhoewel Noorse kunstenaars steeds weer op onderwerpe konsentreer wat die plaaslike natuur bied. === Sport === [[Lêer:Marit Bjørgen Holmenkollen 2011 001.jpg|duimnael|links|Die Noorse skiër [[Marit Bjørgen]] is met 15 medaljes die suksesvolste deelnemer aan [[Olimpiese Winterspele]] nog]] [[Lêer:Carlsen Magnus (30238051906).jpg|duimnael|Die Noorse skaakspeler [[Magnus Carlsen]] was van 2013 tot 2023 die wêreldkampioen]] Sport vorm 'n belangrike deel in die Noorse kultuur, en gewilde sportsoorte sluit in [[sokker]], [[handbal]], [[tweekamp]], [[heg-en-steg-ski]], [[skansspring]], [[langbaanskaats]], en, in 'n minder mate, [[yshokkie]]. Sokker is in Noorweë die gewildste sportsoort in terme van aktiewe deelname. Volgens 'n 2014–2015-opname was sokker ver agter tweekamp en heg-en-steg-ski wat die gewildheid onder toeskouers betref.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.dagbladet.no/2015/04/10/sport/langrenn/fotball/norsk_idrett/petter_northug/38629571/ |title=Knock-out fra Northug & co. |publisher=Dagbladet|date=22 Junie 2015 |accessdate=22 Junie 2015}}</ref> Yshokkie is die belangrikste binnesport.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.nrk.no/trondelag/stor-interesse-for-ishockey-1.10984731 |title=Stor interesse for ishockey |publisher=[[NRK]] |date=13 April 2013 |accessdate=11 Junie 2016}}</ref> Die Noorde nasionale vrouehandbalspan het verskeie titels ingepalm, waaronder twee Olimpiese goue medaljes (in [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] en [[Olimpiese Somerspele 2012|2012]]), drie wêreldbekertoernooie (in 1999, 2011 en 2015), asook ses Europese kampioenskappe (in 1998, 2004, 2006, 2008, 2010 en 2014). In sokker het die nasionale vrouespan die wêreldbekertoernooi in 1995 en die Olimpiese Sokkertoernooi in 2000 gewen. Die vrouespan het ook twee [[UEFA]] Europese vrouekampioenskappe ingepalm (in 1987 en 1993). Die [[Noorse nasionale sokkerspan|Noorse nasionale manssokkerspan]] het al drie keer aan die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]), en een keer aan die [[UEFA Europa-beker]] (in 2000). Die beste FIFA-rang wat Noorweë behaal het, is tweede, 'n plek wat hulle twee keer bereik het, in 1993 en in 1995.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=nor/men/index.html |title=FIFA/Coca-Cola World Ranking |publisher=[[FIFA]] |date=22 Junie 2015 |accessdate=19 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219142916/http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association=nor/men/index.html |archive-date=19 Februarie 2015 |url-status=dead}}</ref> In vrouesokker vaar Noorweë heelwat beter en hulle het die [[Vrouesokkerwêreldbeker 1995]] in Swede beklink. Bekende Noorse spelers in die [[Nasionale Voetballiga]] sluit in [[Halvor Hagen]], [[Bill Irgens]], [[Leif Olve Dolonen Larsen]], [[Mike Mock]] en [[Jan Stenerud]].<ref>{{en}} {{cite book |author=John Grasso |title=Historical Dictionary of Football |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=490 |isbn=978-0-8108-7857-0}}</ref> [[Bandy]] is 'n tradisionele sport in Noorweë en die land is een van die vier stigters van die [[Vereniging van Internasionale Bandy]]. In terme van gelisensieerde atlete is dit die tweede belangrikste wintersport in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbandy.com/newspost_7640.html |title=Bandy destined for the Olympic Winter Games! |accessdate=17 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017132109/http://www.worldbandy.com/newspost_7640.html |archive-date=17 Oktober 2018 |url-status=dead}}</ref> Teen Januarie 2018 het die nasionale mansspane een silwer- en bronsmedalje elk verower, terwyl die nasionale vrouespan vyf bronsmedaljes tydens wêreldbekertoernooie ingepalm het. Noorweë se eerste deelname was tydens die [[Olimpiese Somerspele 1900]] en sedertdien het die land atlete vir al die [[Olimpiese Spele]] gestuur, behalwe vir die min bemarkte [[Olimpiese Somerspele 1904]] en die [[Olimpiese Somerspele 1980]] in [[Moskou]] wat deur die [[Weste]] geboikot is. Noorweë voer die algehele medaljetabel by die [[Olimpiese Winterspele]] met 'n goeie voorsprong aan. Noorweë het al twee keer Olimpiese Spele gehuisves: Die [[Olimpiese Winterspele 1952]] in Oslo en die [[Olimpiese Winterspele 1994]] in [[Lillehammer]]. Dit het ook die Olimpiese Jeugwinterspele 2016 in Lillehammer aangebied en sodoende die eerste land geword wat beide die Winterspele en Jeugwinterspele gehuisves het. Noorweë se nasionale vrouespan in [[strandvlugbal]] het aan die CEV Strandvlugbal Kontinentale Beker 2018–2020 deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |title=Continental Cup Finals start in Africa |publisher=[[Fédération Internationale de Volleyball]] |date=22 Junie 2021 |accessdate=7 Augustus 2021}}</ref> [[Skaak]] het sterk in gewildheid toegeneem in Noorweë. Die Noorse [[Magnus Carlsen]] was van 2013 tot 2023 die wêreldkampioen.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.nrk.no/sport/carlsen-er-verdensmester_-_-jeg-er-lykkelig-og-lettet-1.12060026 |title=Carlsen er verdensmester – Jeg er lykkelig og lettet |publisher=[[NRK]] |date=22 Junie 2015 |accessdate=22 Junie 2015}}</ref> == Letterkunde == 'n Selfstandige Noorse letterkunde het eers met die nasionale onafhanklikheidsbeweging vanaf 1814 begin ontwikkel sodat die vroeë literêre lewe as deel van 'n gemeenskaplike Skandinawiese letterkunde beskou moet word. === Die Noors-Yslandse periode (tussen omstreeks 800 en 1400) === Wetenskaplikes het hul kennis oor die vroeë Wiking-beskawing onder meer aan Yslandse skrywers te danke wat in die 12de en 13de eeu begin het om die mondelinge tradisies neer te skryf. Die wêreld van Nordiese godhede en helde is die hoofonderwerp van die Edda, die oudste literêre werk van Noorweë. In die 13de eeu het skalde (afgelei van die Yslandse ''skáld'' "digter") Wiking-ideale soos verwantskap, heldedom, eer, eerlikheid en deug, wat aanvanklik in eenvoudige stafryme van rune-inskrifte behandel is, in 'n meer ingewikkelde literêre styl verheerlik. Rondtrekkende sangers het tydens die lang Skandinawiese winters veral die hoofse publiek met hul heldesange oor legendes, historiese gebeurtenisse, heldedade, veldslae en deugsame krygers vermaak. Die eerste bekende Noorse skald uit die eerste helfte van die 9de eeu was Bragi Boddason. Later was die skaldedigkuns hoofsaaklik tot Ysland beperk. Ook die Nordiese sagas, vroeë Skandinawiese prosawerke, het ondanks hulle Noorse wortels in Ysland ontstaan, soos byvoorbeeld Snorri Sturluson se Kroniek van die Noorse konings uit die 13de eeu. Die religieuse en hoofse literatuur van die Middeleeuse Europese – vertalings van preke, legendes rondom heiliges en heldedigte oor Koning Artus, [[Karel die Grote]] en Theoderik die Grote – is ook in Noorweë oorgeneem. Die sogenaamde Koningsspieël, 'n didaktiese afhandeling oor sedes en moraal wat in versvorm gegiet is, was 'n belangrike inheemse literêre werk. Daarnaas het ballades vanaf die 13de eeu 'n beduidende rol in Noorweë se literêre lewe begin speel. === Die Noors-Deense periode (tussen omstreeks 1400 en 1814) === [[Lêer:Norske Selskab Eilif Peterssen.jpg|duimnael|Die Noorse Geselskap, skildery deur Eilif Peterssen in 1892]] In die tydperk van die Kalmarunie het die Oud-Nordiese literatuur sy hoogtepunt al lank oorskry, en eers met die Reformasie was daar weer 'n oplewing in die produksie van literêre tekste. Aangesien Noorweë tot 1643 nie oor 'n eie drukkery beskik het nie, is hoofsaaklik Deense boeke van Kopenhaagse uitgewers ingevoer. Die Deense taal, wat uiteindelik ook ampstaalstatus in Noorweë gekry het, het 'n oorheersende invloed op die Noorse letterkunde uitgeoefen. Die 16de eeuse humanisme het Noorse skrywers soos Absalon Pederssøn Beyer en Peder Claussøn Friis geïnspireer. Friis het met sy vertaling van Snorri Sturluson se ''Heimskringla''-saga uiting aan patriotiese gevoelens gegee, en in 1739 het die geestelike Petter Dass met sy werk ''Norlands Trompet'' ("Die Trompet van die Noordland") sy belewenis van die landskap van Noord-Noorweë in versvorm uitgedruk. Die Noorse letterkunde het veral in die 18de eeu begin om sy eie identiteit en uniekheid uit te druk. By hierdie ontwikkeling het die Noors-gebore Deense skrywer Ludvig Baron von Holberg sentraal gestaan. Op sy reise deur Europese lande is hy deur die Franse [[rasionalisme]] en Engelse deïsme beïnvloed, en hy het begin om hierdie ideeë in sy literatuur in te werk. Holberg se werke het historiese afhandelings, satiriese digkuns en morele opstelle ingesluit, alhoewel hy veral met sy tydlose realistiese komedies bekendheid verwerf het wat nog steeds in Noorse en Deense teaters opgevoer word. Ander bekende skrywers in hierdie periode sluit Holberg se literêre opvolger, Johan Herman Wessel, die digters Christian Braunman Tullin en Johan Nordahl Brun en die kritiese essayis Claus Fasting in. 'n Spesifieke nasionale Noorse literatuur het in 1772 met die stigting van die Noorse Geselskap (''Det Norske Selskab''), 'n vereniging van klassisistiese digters, gestalte gekry. === Die 19de eeu === [[Lêer:Ibsen-Dresden01.jpg|duimnael|[[Henrik Ibsen]] (1828–1906)]] As gevolg van die Napoleontiese Oorloë is Noorweë se politieke bande met Denemarke in 1814 verbreek, maar ook in die nuwe alliansie met Swede, wat voorsiening vir selfregering gemaak het, is die kulturele bande met Denemarke steeds gehandhaaf. Tegelykertyd het die nasionale beweging van Noorweë vir die ontwikkeling van 'n selfstandige Noorse literatuur gepleit wat onder meer in die romantiese stylperiode verwesenlik is. Die beduidendste romantiese digter in Noorweë was Henrik Arnold Wergeland, wat as uitgewer en opvoedkundige ten gunste van 'n selfstandige Noorse literêre tradisie was wat die ou bande met Denemarke sou vervang. In die opkomende sogenaamde Noorse kultuurstryd was daar egter ook voorstanders van 'n voortgesette kulturele unie met Denemarke, soos die digter Johan Sebastian Welhaven. Die romanties-nasionalistiese stroming in die letterkunde het met digters soos Peter Christian Asbjørnsen en Jørgen Moe ondr meer die literêre skatte van die volksdigkuns, wat tot dusver net mondeling oorlewer is, herontdek en in geskrewe vorm versamel. Die taalkundige Ivar Aasen het met die wetenskaplike navorsing ten opsigte van Noorse dialekte begin, terwyl die joernalis Aasmund Olafsson Vinje in sy nasionaal-romantiese werke Noors as 'n literêre taal gevestig het. 'n Selfstandige Noorse geskiedskrywing het met Peter Andreas Munch 'n aanvang geneem. Met die literêre realisme het Noorweë skrywers van wêreldfaam voortgebring. Die roman ''Amtmandens døttre'' van Camilla Collett was in die jare 1854 en 1855 net die begin van 'n ontwikkeling wat met die dramatikus [[Henrik Ibsen]], die politieke skrywer [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Jonas Lie]] (wat later deur die impressionisme beïnvloed is, 1833–1908) en [[Alexander Kielland]] (1849–1906) sy hoogtepunt bereik het. Verskeie van Ibsen se werke het deel van die wêreldliteratuur geword. Die naturalisme, landelike lewe en volkstradisies het in die werke van skrywers soos Amalie Skram en Arne Garborg neerslag gevind. In die laaste dekade van die 19de eeu is baie Noorse skrywers deur die nuwe romantiek beïnvloed. Die bekendste outeur in hierdie periode was [[Knut Hamsun]]. Sy eensame romanhelde voel dikwels aangetrokke tot die natuur en die irrasionele. === Die 20ste eeu === [[Lêer:Jo Nesbø.JPG|duimnael|Die musikus en misdaadskrywer [[Jo Nesbø]] (* 1960)]] [[Lêer:Store norske leksikon 2.jpg|duimnael|Die elektroniese uitgawe van die Groot Noorse Leksikon (''Store Norske Leksikon, SNL'')]] Ná die einde van die politieke unie met Swede in 1905 het die realistiese styl weer 'n oplewing beleef, en Noorse skrywers het hulle op maatskaplike vraagstukke begin konsentreer. Olav Duun het met sy omvattende epiese roman ''Juvikfolke'', wat ses boekdele behels, 'n boeiende verhaal oor die landelike lewe en die geskiedenis van 'n familie geskep. Johan Bojer het in sy werke die morele kwessies van 'n moderne nywerheidsmaatskappy behandel, terwyl Johan Petter Falkberget hom op die probleme van mynwerkers toegespits het. Met Sigrid Undset (1882–1949) het 'n nuwe skryweres van wêreldfaam op die literêre toneel verskyn. Met haar trilogie ''Kristin Lavransdatter'' (1920–1922), wat in die tradisie van Oud-Yslandse sagas geskryf is en in die Middeleeuse Noorweë afspeel, het sy in 1928 die Nobelprys vir Letterkunde verower. Naas Undset het ook ander realistiese skrywers soos Olav Dunn (1876–1939) en Johan Folkberget (1879–1967) dikwels etiese probleme teen 'n historiese agtergrond behandel. Die politieke spannings in die tydperk tussen die wêreldoorloë is onder meer in die werke van Nordahl Grieg weerspieël. Net soos Grieg het ook die digter Arnulf Øverland in sy liriek die Duitse besetting van Noorweë tydens die Tweede Wêreldoorlog gekritiseer. Die oorlog en die besettingstyd het ook ná 1945 'n sentrale in die literêre lewe gespeel en is onder meer in die romans van Odd Bang-Hansen en Kåre Holt verwerk. Algemene kritiek op die maatskappy het die romans en liriek van Jens Ingvald Bjørneboe oorheers, terwyl die prosa van skrywers soos Johan Borgen sterk deur eksistensialistiese tendense beïnvloed is. Die kwessie van goed en kwaad het in die psigologiese romans van Åge Rønning sentraal gestaan. Net soos Sweedse outeurs het ook Noorse skrywers soos Karin Fossum, Anne Holt, [[Tom Egeland]] en [[Jo Nesbø]] met hul rillers en [[misdaadroman]]s internasionale sukses behaal. Ook Jostein Gaarder het met sy filosofiese roman ''Sofies verden'' (1991), wat vir jonger lesers bedoel was, 'n internasionale blitsverkoper geskryf. Ander belangrike eietydse skrywers sluit Jan Kjærstad en die dramatikus Jon Fosse in. === Noorweë se literêre stelsel === Noorweë het 'n unieke literêre stelsel ter bevordering van Noorse literatuur, skrywers en die uitgewersbedryf. Dit baseer op voorgeskrewe pryse vir boeke, die aankoop van honderde eksemplare van bepaalde nuwe titels, die vrystelling van boeke van belasting op toegevoegde waarde (BTW) en kollektiewe ooreenkomste tussen regtehouers. Die program was die sleutelfaktor vir die vestiging van 'n veelsydige en dinamiese boekmark in Noorweë.<ref>{{en}} [https://www.norway2019.com/en/literature/literary-system ''www.norway2019.com: Literary system. Besoek op 16 Februarie 2019'']</ref><ref>{{no}} [https://forleggerforeningen.no/the-norwegian-literary-system/ ''Den Norske Forleggerforening: The Norwegian Literary System. Besoek op 16 Februarie 2019'']</ref> ; Aankoopprogram Die Noorse aankoopprogram vir boeke word deur die staat befonds en deur die Noorse Kunsteraad geadministreer. Jaarliks word tussen 550 en 1&nbsp;500 eksemplare van sowat 600 nuwe boektitels aangekoop en aan biblioteke dwarsoor die land beskikbaar gestel. Die program se hoofdoelwitte is die bevordering van Noorse boekpublikasies, die versekering van toegang tot nuwe werke vir die algemene leserspubliek en die verskaffing van hoër inkomstes aan skrywers. Die program is in die 1960's as 'n aankoopstelsel vir Noorse fiksie vir volwassenes geloods en is reeds kort daarna uitgebrei om ook literatuur vir kinders en jeugdiges in te sluit. So is ook skoolbiblioteke van nuwe boektitels voorsien. Die program was 'n groot sukses en het bygedra tot hoër produksie- en oplaagsyfers. Die aankoopprogram is intussen verder uitgebrei na vertaalde fiksie en nie-fiksie, Noorse nie-fiksie vir volwassenes, Noorse nie-fiksie vir kinders en jeugdiges en grafiese romans. ; Voorgeskrewe boekpryse en vrystelling van BTW Die voorgeskrewe vaste boekprys vir elke nuwe titel mag deur die uitgewery vasgestel word. Boekwinkels en ander kleinhandelondernemings mag tot 1 Mei van die volgende jaar 'n afslag van maksimaal 12,5 persent aan klante aanbied. Deur boeke orals in Noorweë teen meer of min dieselfde prys te verkoop word skrywers en uitgewers van 'n stabiele grondslag vir hul finansiële beplanning voorsien. Die vrystelling van BTW maak boeke vir lesers meer bekostigbaar en verseker toegang tot literatuur vir almal. ; Kollektiewe ooreenkomste Kollektiewe ooreenkomste, wat tussen die Vereniging van Noorse Uitgewers aan die een en die belange-organisasies van skrywers, illustreerders en vertalers aan die ander kant gesluit is, verseker vir alle partye, wat regte in die publikasieproses hou, 'n billike deel van die inkomste. === Ander programme ter bevordering van Noorse literatuur === Die Noorse Kunsteraad stel beurse beskikbaar vir talentvolle en belowende skrywers asook finansiële steun vir projekte en produksies. Die uitvoer van Noorse literatuur word deur 'n ander liggaam, ''NORLA – Norwegian Literature Abroad'', deur aktiewe bemarking en subsidies vir vertalings bevorder. NORLA is in 1978 gestig en het in die tydperk tot 2004 die vertaling van nagenoeg 5&nbsp;200 Noorse boektitels in 65 tale finansieel gesteun. NORLA se werksaamhede word deur die Noorse Departement van Kultuur befonds. Die grootste kulturele inisiatief in die buiteland ooit sal Noorweë se deelname as eregas aan die Frankfurtse Boekebeurs van 2019 wees. Aktiwiteite in hierdie verband word eweneens deur NORLA gekoördineer. In samewerking met die regtehouers onderhou NORLA ook 'n webtuiste wat inligting oor Noorse boekpublikasies in Engels bied, ''https://booksfromnorway.com/''. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Norway|title=Norway|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=3 Maart 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/|title=Norway|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=3 Maart 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Norway|Noorweë}} * {{en}} {{Wikivoyage|Norway|Noorweë}} * {{no}} [https://www.norge.no/ Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.norway.org.za/ Noorse Ambassade in Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.norway.no/ Algemene inligting oor Noorweë] * {{en}} [http://www.environment.no/ State of the Environment Norway] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Noorweë}} | Noord = [[Noorse See]] • [[Svalbard]] | Noordoos = [[Barentssee]] • [[Franz Josef-land]] | Oos = [[Barentssee]] • {{vlagland|Rusland}} | Suidoos = {{vlagland|Swede}} • {{vlagland|Finland}} • {{vlagland|Rusland}} | Suid = [[Skagerrak]] • {{vlagland|Denemarke}} • {{vlagland|Swede}} | Suidwes = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} • [[Noordsee]] | Wes = {{vlagland|Faroëreilande}} • [[Jan Mayen]] • [[Noordsee]] | Noordwes = {{vlagland|Groenland}} • {{vlagland|Ysland}} • [[Noorse See]] }} {{EVA}} {{Lande van Europa}} {{NAVO-lande}} {{Nordiese lande}} {{Nordiese Raad}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Noorweë| ]] [[Kategorie:Skandinawië]] d8tf9h54xdeyy5lytkh44dy3svg6bmh 0 7702 2916834 2890353 2026-07-10T09:37:08Z Omarius257 192245 /* Sonnestelsel */ 2916834 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= Son [[Beeld:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | beeld= The Sun in white light.jpg | onderskrif= Die son, met donker sonvlekke. | sterrebeeld= | bayernaam= | RK= 286,13°<br /><small>(vanaf die Noordpool)</small> | Dek= +63,87°<br /><small>(vanaf die Noordpool)</small><br /><small>63° 52' N</small> | magnitude= | skynmagnitude= −26,74<ref name=nssdc> {{cite web |last=Williams |first=D. R. |year=2004 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA]] |access-date=27 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527062414/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | absolute magnitude= 4,83<ref name=nssdc /> | ouderdom= ≈4,6 miljard jaar (4,6×10⁹ jaar) | massa= 1 sonmassa<br />1,9885×10³⁰ kg<ref name=nssdc/><br /><small>333&nbsp;000 × Aarde</small><ref name=nssdc/> | radius= 6,96342×10⁵ km<ref name=arxiv1203_4898>{{citation |first1=Marcelo |last1=Emilio |first2=Jeff R. |last2=Kuhn |first3=Rock I. |last3=Bush |first4=Isabelle F. |last4=Scholl |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |work=arXiv |url=http://arxiv.org/abs/1203.4898 |date=5 Maart 2012 |accessdate=28 Maart 2012}}</ref><br /><small>109 × Aarde</small><ref name=sse> {{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |publisher=[[NASA]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107042855/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun |archive-date=7 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | ligsterkte= 3,828×10²⁶ W | spektraaltipe= G2V | temperatuur= Sentrum: ~1,57×10⁷<ref name=nssdc/><br />Fotosfeer (effektief): 5&nbsp;778<ref name=nssdc/><br />[[Korona]]: ~5×10⁶ | afstand=1 [[AE]], ≈1,496×10⁸ km <br />8 min. 19 sek. teen [[ligsnelheid]] | veranderlik= | veelvoudig= | planete= 8 | name= Son, ''Sól'', ''Helios'' }} Die '''Son''' is die [[ster]] in die middel van die [[Sonnestelsel]]. Dit is 'n swaar, warm bol [[plasma]], wat opgeblaas en verhit word deur energie wat deur [[kernfusie]]reaksies in sy kern opgewek word. 'n Deel van dié interne energie word van die [[fotosfeer]] af uitgestraal as lig, [[ultraviolet]]- en [[infrarooi]]bestraling, en dit verskaf die meeste energie vir [[lewe]] op [[Aarde]]. Die Son beweeg om die galaktiese sentrum van die [[Melkweg]], op 'n afstand van 26&nbsp;660 [[ligjare]]. Die Son se afstand van die Aarde af is gemiddeld 1&nbsp;[[AE]] ({{val|1.496|e=8|u=km}}) of sowat 8&nbsp;[[Ligjaar|ligminute]]. Sy deursnee is sowat {{val|1391400|u=km}}, 109 keer soveel as die Aarde s'n of vier keer die afstand tussen die Aarde en die [[Maan]]. Sy [[massa]] is sowat 330&nbsp;000 keer dié van die Aarde, wat sowat 99,86% van die totale massa van die Sonnestelsel is.<ref name="Woolfson00">{{Cite journal |last=Woolfson |first=M. |date=2000 |title=The origin and evolution of the solar system |url=http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf |url-status=live |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |issue=1 |page=12 |bibcode=2000A&G....41a..12W |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711133403/http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf |archive-date=11 July 2020 |access-date=12 April 2020 |doi-access=free}}</ref> Rofweg 'n driekwart van die Son se massa bestaan uit [[waterstof]] (~73%); die res is hoofsaaklik [[helium]] (~25%), met klein persentasies [[Metaal (astronomie)|swaarder elemente]], insluitende [[suurstof]], [[koolstof]], [[neon]] en [[yster]].<ref name="basu2008">{{Cite journal |last1=Basu |first1=S. |last2=Antia |first2=H.M. |year=2008 |title=Helioseismology and Solar Abundances |journal=Physics Reports |volume=457 |issue=5–6 |pages=217–283 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |s2cid=119302796}}</ref> Die Son is 'n [[hoofreeksster]] van [[Sterreklassifikasie#Klas G|klas G]] (G2V), wat informeel 'n "[[geeldwerg]]" genoem word, hoewel sy lig eintlik wit is. Dit is sowat 4,6&nbsp;miljard (miljard = 10⁹) jaar gelede gevorm,<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |s2cid=119436299}}</ref><ref name="Connelly2012">{{Cite journal |last1=Connelly |first1=James N. |last2=Bizzarro |first2=Martin |last3=Krot |first3=Alexander N. |last4=Nordlund |first4=Åke |last5=Wielandt |first5=Daniel |last6=Ivanova |first6=Marina A. |date=2 November 2012 |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |doi=10.1126/science.1226919 |pmid=23118187 |s2cid=21965292}}</ref> vanweë die swaartekraginstorting van materie in 'n groot [[molekulêre wolk]]. Die meeste van die materie het in die middel versamel, terwyl die res in 'n [[Protoplanetêre skyf|plat skyf]] gedruk is, en daaruit het die res van die Sonnestelsel gevorm. Die massa in sy middel het so dig geword dat kernfusie eindelik in die kern ontstaan het. Alle sterre vorm vermoedelik deur middel van dié proses. Die Son skakel elke sekonde sowat 600&nbsp;miljoen ton waterstof in helium om deur kernfusie, en verander in die proses 4&nbsp;miljoen ton materie in energie. Dié energie, wat tussen 10&nbsp;000 en 170&nbsp;000 jaar kan neem om uit die kern te ontsnap, is die bron van die Son se lig en hitte. Ver in die toekoms, wanneer die kernfusie van waterstof in die Son se kern sal afneem tot op 'n punt waar die Son nie meer in [[hidrostatiese ewewig]] is nie, sal sy kern aansienlik digter en warmer word; dit sal sy buitenste lae laat uitsit en die Son eindelik in 'n [[rooireus]] verander. Dié proses sal die Son sowat 5&nbsp;miljard jaar van nou af so groot maak dat die Aarde onbewoonbaar sal wees. Hierna sal die Son se kern sy buitenste lae wegstoot en 'n digte soort afkoelende sterkern word bekend as 'n [[witdwerg]]. Dit sal nie meer kernfusie ondergaan nie, maar sal steeds gloei en hitte afgee vanweë sy voormalige fusieprosesse. Die enorme uitwerking van die Son op die Aarde is sedert prehistoriese tye besef en baie kulture het dit as 'n [[godheid]] beskou. Die [[Sinodiese dag|sinodiese]] rotasie van die Aarde en sy [[wentelbaan]] om die Son is die basis van sommige [[sonkalender]]s. Die kalender wat vandag die meeste gebruik word, is die [[Gregoriaanse kalender]], wat gebaseer is op die 16de-eeuse vertolking van die Son se waargenome beweging as werklike beweging.<ref>{{Cite book |last=Lattis |first=James M. |title=Between Copernicus and Galileo: Christoph Clavius and the Collapse of Ptolemaic Cosmology |date=1994 |publisher=The University of Chicago |isbn=0-226-46929-8 |location=Chicago |pages=3–4}}</ref> ==Etimologie== Die woord "son" kom in verskeie [[Germaanse tale]] voor – [[Engels]]: ''sun'', [[Duits]]: ''Sonne'', Oudengels: ''sunne'', [[Nederlands]]: ''zon'' en vele meer. Al dié woorde kom van die Proto-Germaanse *sunnōn.<ref name="BARNHART776">{{Cite book |last=Barnhart |first=R.K. |title=The Barnhart Concise Dictionary of Etymology |date=1995 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270084-1 |page=776}}</ref><ref name="Orel">Vladimir Orel (2003) [https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/sun ''A Handbook of Germanic Etymology''], Brill</ref> Dit hou ook verband met die woord vir "son" in ander takke van die [[Indo-Europese taalfamilie]], hoewel 'n [[Nominatief|nominatiewe]] stam met 'n "l" in die meeste gevalle aangetref word, in plaas van die [[Genitief|genitiewe]] stam met 'n "n", soos in [[Latyn]]: ''sōl'', [[Grieks|antieke Grieks]]: ἥλιος, ''hēlios'') en [[Wallies]]: ''haul''. Die "l" is soms wel ook in Proto-Germaans aangetref, en word gebruik in tale soos [[Sweeds]] en [[Deens]] (''solen'').<ref name=Orel /> Die woord "son" word meestal in Afrikaanse verbindings gebruik, soos in [[sonlig]] en [[sonjaar]]. Die Griekse ''helios'' word soms gebruik, soos in die term [[heliosfeer]], of die Engelse term ''solar'' word as "solêr" vertaal, soos in [[Eksoplaneet|ekstrasolêre planeet]]. Die sewende dag van die week is na die son genoem. Dit kom van die Nederlandse ''zondag'', wat 'n leenvertaling van die Latynse ''dies solis'', "dag van die son", is; dié dag is in die heidense outyd aan die son gewy.<ref>"Sondag" in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA) by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 5 November 2023.</ref> Die [[sterrekundige simbool]] vir die son is 'n sirkel met 'n punt in: [[Beeld:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]. Dit word gebruik in eenhede soos ''M''_☉ ([[sonmassa]]), ''R''_☉ ([[sonradius]]) en ''L''_☉ ([[sonligsterkte]]). ==Algemene kenmerke== Die Son is 'n [[Sterreklassifikasie#Klas_G|G-tipe hoofreeksster]] wat sowat 99,86% van die [[Sonnestelsel]] se massa beslaan. Dit het 'n [[absolute magnitude]] van 4,83, wat na raming helderder is as sowat 85% van die sterre in die [[Melkweg]], waarvan die meeste [[rooidwerg]]e is.<ref>{{Cite news |last=Than |first=K. |date=2006 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=Space.com |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |url-status=live |access-date=1 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221093125/http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |archive-date=21 December 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lada |first=C.J. |date=2006 |title=Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single |journal=Astrophysical Journal Letters |volume=640 |issue=1 |pages=L63–L66 |arxiv=astro-ph/0601375 |bibcode=2006ApJ...640L..63L |doi=10.1086/503158 |s2cid=8400400}}</ref> Die Son is 'n [[Metaal (astronomie)#Populasie I, II en III|populasie I-ster]], of een met baie swaar elemente.<ref name="zeilik">{{Cite book |last1=Zeilik |first1=M.A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |last2=Gregory |first2=S.A. |date=1998 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |edition=4de |page=322}}</ref> Sy vorming is dalk veroorsaak deur skokgolwe van 'n [[supernova]] naby aan hom.<ref name="Falk">{{Cite journal |last1=Falk |first1=S.W. |last2=Lattmer |first2=J.M. |last3=Margolis |first3=S.H. |date=1977 |title=Are supernovae sources of presolar grains? |journal=Nature |volume=270 |issue=5639 |pages=700–701 |bibcode=1977Natur.270..700F |doi=10.1038/270700a0 |s2cid=4240932}}</ref> Dit word vermoed vanweë 'n hoë voorkoms van swaar elemente in die Sonnestelsel, soos [[goud]] en [[uraan]], relatief tot die voorkoms van dié elemente in sogenaamde populasie II-sterre, met minder swaar elemente. Die Son is verreweg die helderste natuurlike voorwerp in die lugruim van die Aarde af gesien: Dit het 'n [[skynbare magnitude]] van {{nowrap|-26,74}}.<ref>{{Cite journal |last=Burton |first=W.B. |date=1986 |title=Stellar parameters |journal=Space Science Reviews |volume=43 |issue=3–4 |pages=244–250 |doi=10.1007/BF00190626 |s2cid=189796439}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bessell |first1=M.S. |last2=Castelli |first2=F. |last3=Plez |first3=B. |date=1998 |title=Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars |journal=Astronomy and Astrophysics|volume=333 |pages=231–250 |bibcode=1998A&A...333..231B}}</ref> Dit is omtrent 13&nbsp;miljard keer so helder as die tweede helderste voorwerp, die ster [[Sirius]], met 'n skynbare magnitude van {{nowrap|-1,46}} (hoe laer die magnitude, hoe helderder die ster). Die gemiddelde afstand tussen die Aarde en die Son se middelpunte word geneem as 1&nbsp;AE (astronomiese eenheid), hoewel dié afstand wissel met sowat 2,5&nbsp;miljoen&nbsp;km namate die Aarde tussen sy [[perihelium]] (naaste afstand) op omstreeks 3 Januarie en sy [[afelium]] (verste afstand) op omstreeks 4 Julie beweeg.<ref name="USNO">{{Cite web |date=31 January 2008 |title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |archive-date=13 October 2007 |access-date=17 July 2009 |publisher=US Naval Observatory}}</ref><ref name="Astropixels">{{Cite web |title=Earth at Perihelion and Aphelion: 2001 to 2100 |url=http://www.astropixels.com/ephemeris/perap2001.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709154207/http://astropixels.com/ephemeris/perap2001.html |archive-date=9 July 2019 |access-date=3 June 2021}}</ref> Op die gemiddelde afstand beweeg lig in sowat 8&nbsp;minute 20&nbsp;sekondes van die Son na die Aarde.<ref>{{Cite web |last=Cain |first=Fraser |date=15 April 2013 |title=How long does it take sunlight to reach the Earth? |url=https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302095547/https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |archive-date=2 March 2022 |access-date=2 March 2022 |website=phys.org |language=en}}</ref> Die energie van dié sonlig onderhou feitlik alle lewe op Aarde deur middel van [[fotosintese]],<ref name="Simon2001">{{Cite book |last=Simon |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=1gXImRmz7u8C&q=bacteria+that+live+with+out+the+sun&pg=PA26 |title=The Real Science Behind the X-Files : Microbes, meteorites, and mutants |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-85618-6 |pages=25–27 |access-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417061644/https://books.google.com/books?id=1gXImRmz7u8C&q=bacteria+that+live+with+out+the+sun&pg=PA26 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}}</ref> en is die dryfkrag agter ons [[klimaat]] en [[weer]]. Die Son het nie 'n definitiewe grens nie, maar sy digtheid neem eksponensieel af met 'n toename in afstand van die fotosfeer af.<ref name="Beer et al, 2012-41">{{Cite book |last1=Beer |first1=J. |title=Cosmogenic Radionuclides: Theory and Applications in the Terrestrial and Space Environments |last2=McCracken |first2=K. |last3=von Steiger |first3=R. |date=2012 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-3-642-14651-0 |page=41}}</ref> Vir die doel van meting: Die Son se radius word beskou as die afstand van sy middel af tot by die rand van die fotosfeer, wat sy skynbare sigbare oppervlak is.<ref name="Phillips1995-73">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |page=73}}</ref> Met dié meting is die Son 'n byna perfekte sfeer met 'n platting van sowat 9&nbsp;miljoenstes;<ref name="Godier">{{Cite journal |last1=Godier |first1=S. |last2=Rozelot |first2=J.-P. |date=2000 |title=The solar oblateness and its relationship with the structure of the tachocline and of the Sun's subsurface |url=http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf |url-status=dead |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=355 |pages=365–374 |bibcode=2000A&A...355..365G |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510022519/http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf |archive-date=10 May 2011 |access-date=22 February 2006}}</ref><ref>{{Cite news |date=2 October 2008 |title=How Round is the Sun? |publisher=NASA |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ |url-status=live |access-date=7 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081811/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun |archive-date=29 March 2019}}</ref> dit beteken sy pooldeursnee verskil van sy ewenaardeursnee met net 10&nbsp;km.<ref name="perfect sphere">{{Cite web |last=Jones |first=G. |date=16 August 2012 |title=Sun is the most perfect sphere ever observed in nature |url=https://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303022045/http://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature |archive-date=3 March 2014 |access-date=19 August 2013 |website=The Guardian}}</ref> Die gety-invloed van die planete is swak en het nie 'n groot invloed op die vorm van die Son nie.<ref name="Schutz2003">{{Cite book |last=Schutz |first=B.F. |title=Gravity from the ground up |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45506-0 |pages=98–99}}</ref> Die Son roteer vinniger by sy ewenaar as by sy pole. Dit word veroorsaak deur konveksiebeweging vanweë hittevervoer en die [[Corioliskrag]] as gevolg van die Son se rotasie. In 'n verwysingsraamwerk wat deur die sterre gedefinieer word, is die Son se rotasieperiode sowat 25,6 dae by sy ewenaar en 33,5 dae by sy pole. Van die Aarde af gesien terwyl dit om die Son wentel, is die Son se skynbare rotasieperiode by sy ewenaar sowat 28 dae.<ref name="Phillips1995-78">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=78–79}}</ref> ==Samestelling== Die Son bestaan hoofsaaklik uit die elemente [[waterstof]] en [[helium]]. In dié stadium van die Son se bestaan is dit onderskeidelik 74,9% en 23,8% van die massa van die Son in die fotosfeer.<ref name=lodders>{{cite journal |doi=10.1086/375492 |last=Lodders |first=Katharina|date=10 July 2003 |title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1220–1247 |url=http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |bibcode=2003ApJ...591.1220L |access-date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043527/http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |archive-date=7 November 2015 |url-status=dead |citeseerx=10.1.1.666.9351 |s2cid=42498829 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lodders |first=K. |title=Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=38 |issue=suppl |page=5272 |date=2003 |bibcode=2003M&PSA..38.5272L |access-date=3 August 2008 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513163004/http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |url-status=live }}</ref> Alle swaarder elemente, wat in sterrekunde "[[Metaal (astronomie)|metale]]" genoem word, maak minder as 2% van die massa uit: Die volopstes is [[suurstof]] (sowat 1%), [[koolstof]] (0,3%), [[neon]] (0,2%) en [[yster]] (0,2%).<ref name=hkt2004>{{Cite book |last1=Hansen |first1=C.J. |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=19–20 |edition=2nd |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> Die Son se oorspronklike chemiese samestelling sou oorgeërf gewees het van die [[interstellêre medium]] waaruit dit gevorm het. Dit sou aanvanklik sowat 71,1% waterstof, 27,4% helium en 1,5% swaarder elemente bevat het.<ref name=lodders /> Die waterstof en die meeste helium in die Son sou geskep gewees het deur [[Oerknal]]-[[nukleosintese]] in die eerste 20 minute van die heelal, en die swaarder elemente is geskep deur sterre van vorige generasies voor die Son gevorm is, en sou in die interstellêre medium versprei het gedurende die finale stadiums van sterlewe en deur verskynsels soos [[supernova]]s.<ref name="hkt2004_78">{{Cite book |last1=Hansen |first1=C.J. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-20089-7 |edition=2de |pages=77–78}}</ref> Sedert die ontstaan van die Son is die belangrikste fusieproses die omskepping van waterstof in helium. Oor die afgelope 4,6&nbsp;miljard jaar het die hoeveelheid helium en die ligging daarvan in die Son geleidelik verander. In die kern het die proporsie van helium van sowat 24% tot sowat 60% toegeneem vanweë fusie, en van die helium en swaarder elemente het van die fotosfeer na die middel van die Son beweeg as gevolg van [[swaartekrag]]. Die proporsies van die swaarder elemente het onveranderd gebly. Hitte word deur straling van die Son se kern af versprei eerder as deur konveksie; die fusieprodukte word dus nie deur hitte na buite vervoer nie, maar bly in die kern.<ref name=hkt2004_9.2.3>{{Cite book |last1=Hansen |first1=C.J. |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=§&nbsp;9.2.3 |no-pp=yes |edition=2de |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> Tans het 'n binnekern van helium begin vorm wat nie versmelt (gefuseer) kan word nie omdat die kern nog nie warm genoeg is om helium te versmelt nie. In die toekoms sal helium in die kern bly versamel, en oor sowat 5&nbsp;miljard jaar sal dié opbou van helium veroorsaak dat die Son die [[hoofreeks]] verlaat en 'n [[rooireus]] word.<ref>Iben, I Jnr (1965) "Stellar Evolution. II. The Evolution of a 3 M_{sun} Star from the Main Sequence Through Core Helium Burning". (''Astrophysical Journal'', vol. 142, p. 1447)</ref> Die chemiese samestelling van die fotosfeer word gewoonlik beskou as verteenwoordigend van die samestelling van die oersonnestelsel.<ref name="aller1968">{{Cite journal |last=Aller |first=L.H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASA....1..133A|doi=10.1017/S1323358000011048|s2cid=119759834 |doi-access=free }}</ref> Die hoeveelheid swaarder elemente wat hier bo beskryf is, word gewoonlik gemeet deur beide [[spektroskopie]] van die Son se fotosfeer en die meet van hoeveelhede in [[meteoriet]]e wat nog nie tot smeltpunt verhit is nie. Dié meteoriete het vermoedelik die samestelling van die protostellêre Son behou en word dus nie geraak deur die huidige hoeveelhede swaarder elemente in die Son nie. Die twee metodes werk gewoonlik goed saam.<ref name="basu2008" /> ==Struktuur en fusie== [[Beeld:Sun poster.svg|thumb|280px|'n Illustrasie van die Son se struktuur (in vals kleure ter wille van kontras).]] ===Kern=== Die Son se kern strek van sy middel tot omtrent 20-25% van die sonradius.<ref name="Garcia2007">{{Cite journal |last=García |first=R. |date=2007 |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=Science |volume=316 |issue=5831 |pages=1591–1593 |bibcode=2007Sci...316.1591G |doi=10.1126/science.1140598 |pmid=17478682 |s2cid=35285705|display-authors=etal }}</ref> Dit het 'n [[digtheid]] van tot {{val|150|u=g/cm3}}<ref name="Basu">{{Cite journal |last1=Basu |first1=S. |display-authors=etal |year=2009 |title=Fresh insights on the structure of the solar core |journal=The Astrophysical Journal |volume=699 |issue=2 |pages=1403–1417 |arxiv=0905.0651 |bibcode=2009ApJ...699.1403B |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403|s2cid=11044272 }}</ref><ref name="NASA1">{{Cite web |date=18 January 2007 |title=NASA/Marshall Solar Physics |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081742/https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=29 March 2019 |access-date=11 July 2009 |publisher=Marshall Space Flight Center}}</ref> (sowat 150 keer die digtheid van water) en 'n [[temperatuur]] van naby 15,7&nbsp;miljoen [[kelvin]] (K).<ref name="NASA1" /> In vergelyking hiermee is die Son se oppervlaktemperatuur sowat 5&nbsp;800&nbsp;K. Volgens onlangse ontledings van die Solar and Heliospheric Observatory- (SOHO)-sending is die rotasietempo in die kern vinniger as in die [[#Stralingsone|stralingsone]] daarbo.<ref name="Garcia2007" /> Deur die grootste deel van die Son se bestaan word energie in die kernstreek opgewek deur [[kernfusie]] deur middel van die proton–proton-ketting; dié proses skakel waterstof in helium om.<ref>{{Cite conference |last=Broggini |first=C. |date=2003 |title=Physics in Collision, Proceedings of the XXIII International Conference: Nuclear Processes at Solar Energy |url=http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626 |conference=XXIII Physics in Collisions Conference |location=Zeuthen, Germany |page=21 |arxiv=astro-ph/0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421113407/http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626/ |archive-date=21 April 2017 |access-date=12 August 2013 |url-status=live}}</ref> Tans kom net sowat 0,8% van die energie wat opgewek word van 'n ander reeks fusiereaksies wat die [[CNO-siklus]] (koolstof-stikstof-suurstof-siklus) genoem word, hoewel dié deel na verwagting sal toeneem namate die Son ouer en helderder word.<ref name="jpcs271_1_012031">{{Cite journal |last1=Goupil |first1=M.J. |last2=Lebreton |first2=Y. |last3=Marques |first3=J.P. |last4=Samadi |first4=R. |last5=Baudin |first5=F. |date=2011 |title=Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=271 |issue=1 |page=012031 |arxiv=1102.0247 |bibcode=2011JPhCS.271a2031G |doi=10.1088/1742-6596/271/1/012031|s2cid=4776237 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=The Borexino Collaboration |date=2020 |title=Experimental evidence of neutrinos produced in the CNO fusion cycle in the Sun |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |journal=Nature |volume=587 |issue=? |pages=577–582 |arxiv=2006.15115 |bibcode=2020Natur.587..577B |doi=10.1038/s41586-020-2934-0 |pmid=33239797 |s2cid=227174644 |access-date=26 November 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127093809/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |url-status=live }}</ref> Die kern is die enigste streek van die Son waar 'n aansienlike hoeveelheid [[Termiese straling|termiese energie]] deur fusie opgewek word; 99% van die krag word binne die eerste 24% van die sonradius opgewek, en by 30% van die radius hou fusie feitlik heeltemal op. Die res van die Son word deur dié energie verhit terwyl dit deur baie opeenvolgende lae na buite en eindelik na die fotosfeer beweeg, van waar dit in die ruimte ontsnap deur straling ([[foton]]e) of adveksie (massiewe deeltjies).<ref name="Phillips1995-47">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=47–53}}</ref><ref name=Zirker2002-15>{{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 15–34] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 }}</ref> [[Beeld:Proton-proton reaction chain.svg|thumb|240px|links|'n Illustrasie van die proton-proton-reaksieketting van waterstof in [[deuterium]], [[helium-3]] en gewone [[helium-4]].]] Die proton-proton-ketting kom omtrent {{val|9.2|e=37}} keer per sekonde voor en skakel elke sekonde sowat 3,7{{e|38}} protone in [[alfadeeltjie]]s (heliumkerns) om (uit altesaam ~8,9{{e|56}} vrye protone in die Son), of sowat {{val|6.2|e=11|u=kg/s}}. Elke proton vat egter gemiddeld sowat 9 miljard jaar om deur die PP-ketting met ander te versmelt.<ref name="Phillips1995-47" /> Deur vier vrye protone (waterstofkerns) in 'n enkele alfadeeltjie (heliumkern) om te skakel, word sowat 0,7% van die gefuseerde massa as energie opgewek;<ref>{{Cite book |last=Shu |first=F.H. |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |date=1982 |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102]}}</ref> die Son laat dus energie vry teen 'n massa-energie-omskakelingstempo van 4,26&nbsp;miljoen ton per sekonde (wat 600 metrieke megaton waterstof gebruik)<ref>{{Cite web |date=2012 |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903223810/https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |archive-date=3 September 2018 |access-date=13 July 2017 |website=Cosmicopia |publisher=NASA}}</ref> vir 384,6&nbsp;[[SI-voorvoegsel|jottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}})<ref name="nssdc" /> of 9,192{{e|10}}&nbsp;megaton [[TNT]] per sekonde. Die groot kraguitset van die Son is hoofsaaklik vanweë sy grootte en die groot digtheid in sy kern (in vergelyking met die Aarde en voorwerpe op die Aarde), met net 'n relatief klein hoeveelheid krag wat per kubieke meter opgewek word. Teoretiese modelle van die Son se binnekant dui op 'n maksimum kragdigtheid, of energie-opwekking, van sowat 276,5 [[watt]] per kubieke meter in die middel van sy kern,<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001 |access-date=30 August 2011 |publisher=Contemporary Physics Education Project}}</ref> wat volgens die Australiese wetenskapkommentator Karl Kruszelnicki omtrent dieselfde kragdigtheid is as in 'n [[kompos]]hoop.<ref>{{Cite web |date=17 April 2012 |title=Lazy Sun is less energetic than compost |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306123113/http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |archive-date=6 March 2014 |access-date=25 February 2014 |website=Australian Broadcasting Corporation}}</ref> Die fusietempo in die kern is in 'n selfkorrigerende ewewig: 'n Effens hoër fusietempo sal veroorsaak dat die kern warmer word en effens sal uitsit teenoor die gewig van die buitenste lae; dit sal die digtheid en dus fusietempo laat afneem en die versteuring korrigeer. 'n Effens laer tempo sal veroorsaak dat die kern effens afkoel; dit sal die digtheid en fusietempo laat toeneem om dit te herstel.<ref>{{Cite journal |last1=Haubold |first1=H.J. |last2=Mathai |first2=A.M. |date=1994 |title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment |volume=320 |issue=1994 |pages=102–116 |journal=AIP Conference Proceedings |arxiv=astro-ph/9405040 |bibcode=1995AIPC..320..102H |doi=10.1063/1.47009|citeseerx=10.1.1.254.6033|s2cid=14622069 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Myers |first=S.T. |date=18 February 1999 |title=Lecture 11 – Stellar Structure I: Hydrostatic Equilibrium |url=http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512180052/http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html |archive-date=12 May 2011 |access-date=15 July 2009 |website=Introduction to Astrophysics II}}</ref> ===Stralingsone=== [[Beeld:Heat Transfer in Stars.svg|thumb|280px|'n Illustrasie van verskillende sterre se interne struktuur. Die Son, in die middel, het 'n binneste stralingsone en 'n buitenste konveksiesone.]] Die stralingsone is die dikste laag van die Son, teen 0,45 sonradius. Van die kern na buite, tot omtrent 0,7 sonradius, is [[termiese straling]] die primêre manier van energieoordrag.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |publisher=NASA |title=Sun |website=World Book at NASA |access-date=10 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142009/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |archive-date=10 May 2013}}</ref> Die temperatuur neem af hoe verder van die kern af, van sowat 7&nbsp;miljoen tot 2&nbsp;miljoen K.<ref name="NASA1" /> Die temperatuurgradiënt is te klein vir konveksie en daarom vind energieoordrag deur straling plaas.<ref name="NASA1" /> [[Ioon|Ione]] van waterstof en helium straal fotone uit wat net 'n klein afstand beweeg voordat hulle weer deur ander ione geabsorbeer word.<ref name="autogenerated1" /> Die digtheid neem tussen 0,25 sonradius en 0,7 radius, die bokant van die stralingsone, honderdvoudig af van 20&nbsp;000&nbsp;kg/m³ tot 200&nbsp;kg/m³.<ref name="autogenerated1" /> ===Konveksiesone=== Die Son se konveksiesone strek van 0,7 sonradius (500&nbsp;000&nbsp;km) tot naby die oppervlak. In dié laag is die sonplasma nie dig of warm genoeg om die hitte-energie van die binnekant na buite te verplaas deur middel van straling nie. Die digtheid van die plasma is wel laag genoeg dat konveksiestrome ontwikkel om die Son se energie na sy oppervlak te vervoer. Wanneer die plasma net onder die oppervlak van die fotosfeer afkoel, neem die digtheid daarvan toe en sink dit na die onderkant van die konveksiesone, waar dit weer warmer word en styg, en die konveksiesiklus duur voort. By die fotosfeer neem die temperatuur af tot 5&nbsp;700&nbsp;K (350-voudig) en die digtheid tot net 0,2&nbsp;g/m³ (sowat 1/10&nbsp;000 van die digtheid van lug by die seevlak op Aarde en 'n miljoenste van dié van die binneste laag van die Son se konveksiesone).<ref name=NASA1 /> Die termiese kolomme van die konveksiesone is op die oppervlak van die Son te sien as 'n korrelrige voorkoms.<ref name=NASA1 /> Dié termiese kolomme het rofweg die vorm van seshoekige prismas.<ref>{{Cite book |last=Mullan |first=D.J |title=From the Sun to the Great Attractor |date=2000 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-41064-5 |editor-last=Page, D. |page=22 |chapter=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona |access-date=22 August 2020 |editor-last2=Hirsch, J.G. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417080656/https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}}</ref> ===Fotosfeer=== [[Beeld:Highest resolution photo of Sun (NSF) as of January 20, 2020.jpg|thumb|200px|'n Hoëresolusiefoto van die Son se oppervlak.]] Die sigbare deel van die Son, die fotosfeer, is die laag onder die een waar die Son se lig deurskynend word.<ref name="Abhyankar1977">{{Cite journal |last=Abhyankar |first=K.D. |date=1977 |title=A Survey of the Solar Atmospheric Models |url=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |url-status=live |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |volume=5 |pages=40–44 |bibcode=1977BASI....5...40A |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |archive-date=12 May 2020 |access-date=12 July 2009}}</ref> Fotone wat in dié laag geskep word, ontsnap van hier deur die deurskynende sonatmosfeer daarbo en word sonstraling, of [[sonlig]]. Die verandering in deursigtigheid is vanweë die afname van die hoeveelheid H^--ione, wat sigbare lig maklik absorbeer.<ref name=Abhyankar1977 /> Die omgekeerde hiervan is die sigbare lig wat ons sien wat geskep word wanneer [[elektron]]e met waterstofatome reageer om H^--ione te vorm.<ref name="Gibson">{{Cite book |last=Gibson |first=Edward G. |date=1973 |title=The Quiet Sun (NASA SP-303) |publisher=NASA |asin=B0006C7RS0}}</ref><ref name="Shu">{{Cite book |last=Shu |first=F.H. |title=The Physics of Astrophysics |volume=1 |publisher=University Science Books |date=1991 |isbn=978-0-935702-64-4}}</ref> Die fotosfeer is tienhonderde kilometers dik en is effens minder ondeursigtig as lug op Aarde. Omdat die boonste deel van die fotosfeer koeler as die onderste deel is, lyk 'n foto van die Son helderder in die middel as aan die rand van die sonskyf; die verskynsel is bekend as randverdonkering.<ref name="Abhyankar1977" /> Die spektrum van sonlig is min of meer gelyk aan dié van 'n [[swartliggaam]] wat teen 5&nbsp;777&nbsp;K (5&nbsp;504&nbsp;°C) uitstraal, onderbreek deur [[absorpsielyn]]e van die atome in die yl lae bo die fotosfeer. Die fotosfeer is nie ten volle geïoniseer nie (ionisasie is sowat 3%), en daarom is feitlik al die waterstof in atoomvorm.<ref>{{cite journal |last1=Rast |first1=M. |last2=Nordlund |first2=Å. |last3=Stein |first3=R. |last4=Toomre |first4=J. |date=1993 |title=Ionization Effects in Three-Dimensional Solar Granulation Simulations |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=408 |issue=1 |page=L53–L56 |bibcode=1993ApJ...408L..53R |doi=10.1086/186829|doi-access=free }}</ref> In vroeë studies van die optiese spektrum van die fotosfeer is absorpsielyne ontdek wat nie ooreenstem met enige chemiese element op Aarde nie. In 1868 het die Engelse sterrekundige Norman Lockyer die hipotese ontwikkel dat dié absorpsielyne veroorsaak word deur 'n nuwe element, wat hy "helium" genoem het, na die Griekse songod [[Helios]]. Eers 25 jaar later is helium op Aarde geïsoleer.<ref name="Lockyer">{{Cite web |last=Parnel |first=C. |title=Discovery of Helium |url=http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043457/http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |archive-date=7 November 2015 |access-date=22 March 2006 |publisher=University of St Andrews}}</ref> ===Atmosfeer=== Die Son se atmosfeer bestaan uit verskeie dele: die fotosfeer (sigbaar onder normale omstandighede), die chromosfeer, die oorgangstreek, die [[korona]] en die [[heliosfeer]]. Tydens 'n algehele [[sonsverduistering]] word die fotosfeer geblokkeer en word die korona sigbaar.<ref>{{Cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/1999/08/990805111308.htm |title= "Beyond the Blue Horizon" – A Total Solar Eclipse Chase |date= 1999-08-05 |access-date= 2022-01-16 |archive-date= 2 July 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180702175721/https://www.sciencedaily.com/releases/1999/08/990805111308.htm |url-status= live }}</ref> Die koelste laag van die Son is 'n streek wat tot sowat {{val|500|u=km}} bo die fotosfeer strek; dit het 'n temperatuur van sowat {{val|4100|u=K}}.<ref name="Abhyankar1977"/> Dié deel van die Son is koel genoeg dat eenvoudige molekules soos [[koolstofmonoksied]] en [[water]] kan bestaan, wat in absorpsiespektrums waargeneem kan word.<ref name="Solanki1994">{{Cite journal |last1=Solanki |first1=S.K. |last2=Livingston |first2=W. |last3=Ayres |first3=T. |date=1994 |title=New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere |journal=Science |pmid=17748350 |volume=263 |issue=5143 |pages=64–66 |bibcode=1994Sci...263...64S |doi=10.1126/science.263.5143.64 |s2cid=27696504 }}</ref> Die chromosfeer, oorgangstreek en korona is baie warmer as die oppervlak van die Son.<ref name="Abhyankar1977" /> Die rede word nie goed verstaan nie, maar daar is bewyse dat [[Alfvéngolf|Alfvéngolwe]] genoeg energie kan hê om die korona te verhit.<ref>{{Cite journal |last=De Pontieu |first=B. |date=2007 |title=Chromospheric Alfvénic Waves Strong Enough to Power the Solar Wind |journal=Science |volume=318 |issue=5856 |pages=1574–1577 |bibcode=2007Sci...318.1574D |doi=10.1126/science.1151747 |pmid=18063784 |s2cid=33655095|display-authors=etal}}</ref> [[Beeld:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|links|200px|Die Son se oorgangstreek.]] Bo die laag met die laagste temperatuur is 'n laag van sowat {{val|2000|u=km}} dik, wat oorheers word deur 'n spektrum van emissie- en absorpsielyne.<ref name="Abhyankar1977" /> Dit word die chromosfeer genoem, van die Griekse wortel ''chroma'', "kleur", omdat die chromosfeer as 'n gekleurde flits sigbaar is aan die begin en einde van 'n algehele sonsverduistering.<ref name="autogenerated1" /> Die temperatuur van die chromosfeer neem geleidelik toe met hoogte, tot sowat {{val|20000|u=K}} naby die bokant.<ref name="Abhyankar1977" /> In die boonste deel van die chromosfeer word helium gedeeltelik geïoniseer.<ref name="Hansteen1997">{{Cite journal |last1=Hansteen |first1=V.H. |last2=Leer |first2=E. |last3=Holzer |first3=T.E. |date=1997 |title=The role of helium in the outer solar atmosphere |journal=The Astrophysical Journal |volume=482 |issue=1 |pages=498–509 |bibcode=1997ApJ...482..498H |doi=10.1086/304111|doi-access=free }}</ref> Bo die chromosfeer, in 'n dun oorgangstreek van sowat {{val|200|u=km}}, styg die temperatuur vinnig van omtrent {{val|20000|u=K}} in die boonste chromosfeer tot die koronatemperatuur van nader aan {{val|1000000|u=K}}.<ref name="Erdelyi2007">{{Cite journal |last1=Erdèlyi |first1=R. |last2=Ballai |first2=I. |date=2007 |title=Heating of the solar and stellar coronae: a review |journal=Astron. Nachr. |volume=328 |issue=8 |pages=726–733 |bibcode=2007AN....328..726E |doi=10.1002/asna.200710803 |doi-access=free}}</ref> Die toename in temperatuur word bewerkstellig deur die volle ionisering van helium in die oorangstreek, wat die verkoeling van die plasma aansienlik laat afneem.<ref name="Hansteen1997" /> Die oorgangstreek het nie 'n goed gedefinieerde hoogte nie, maar is in 'n konstante, chaotiese beweging.<ref name="autogenerated1" /> Die oorgangstreek kan nie eintlik van die Aarde af gesien word nie, maar is redelik maklik waarneembaar uit die ruimte met instrumente wat sensitief is vir die uiterste [[ultraviolet]]deel van die [[elektromagnetiese spektrum|spektrum]].<ref name="Dwivedi2006">{{Cite journal |last=Dwivedi |first=B.N. |date=2006 |title=Our ultraviolet Sun |url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |url-status=live |journal=Current Science |volume=91 |issue=5 |pages=587–595 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025001339/http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |archive-date=25 October 2020 |access-date=22 March 2015}}</ref> [[Beeld:2017 Total Solar Eclipse (35909952653).jpg|thumb|200px|Tydens 'n algehele sonsverduistering kan die Son se korona met die blote oog gesien word in die kort tydjie wanneer die Son heeltemal verduister is.]] Die korona is die Son se volgende laag. Die lae korona, naby die Son se oppervlak, het 'n deeltjiedigtheid van sowat 10¹⁵&nbsp;m^-3 tot 10¹⁶&nbsp;m^-3.<ref name=Hansteen1997 /> Die gemiddelde temperatuur van die korona en [[sonwind]] is sowat 1&nbsp;miljoen tot 2&nbsp;miljoen K; in die warmste streke is dit egter 8&nbsp;miljoen tot 20&nbsp;miljoen K.<ref name=Erdelyi2007 /> Geen volledige teorie bestaan om dié hoë temperature te verduidelik nie.<ref name=Erdelyi2007 /><ref name="Russell2001">{{Cite book |last=Russell |first=C.T. |title=Space Weather (Geophysical Monograph) |date=2001 |publisher=American Geophysical Union |isbn=978-0-87590-984-4 |editor-last=Song, Paul |pages=73–88 |chapter=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |access-date=11 July 2009 |editor-last2=Singer, Howard J. |editor-last3=Siscoe, George L. |chapter-url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-date=1 October 2018 |url-status=live}}</ref> Die korona is die uitgebreide atmosfeer van die Son en het 'n volume wat baie groter is as die volume wat deur die fotosfeer omsluit word. Die uitvloei van plasma van die Son na die interplanetêre ruimte is die [[sonwind]].<ref name=Russell2001 /> Dit vloei miljarde kilometers ver deur die Sonnestelsel, tot ver anderkant die [[Kuipergordel]], waar [[Pluto]] is, totdat dit die grensskok teenkom, waar sy snelheid skielik afneem vanweë die druk van buite in die interstellêre medium. Die heliosfeer, die yl buitenste atmosfeer van die Son, is met sonwindplasma gevul. Dié buitenste laag van die Son begin volgens definisie op 'n afstand waar die vloei van die sonwind vinniger word as die spoed van Alfvéngolwe,<ref>{{Cite book |first1=Emslie |last1=A.G |first2=Miller |last2=J.A. |date=2003 |chapter=Particle Acceleration |chapter-url=https://books.google.com/books?id=W_oZYFplXX0C&pg=PA275 |editor=Dwivedi, B.N. |title=Dynamic Sun |page=275 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81057-9}}</ref> by sowat 20 sonradiusse (0,1 [[AE]]). In Desember 2004 het die [[Voyager&nbsp;1]]-ruimtetuig deur 'n [[boegskok]] beweeg wat vermoedelik deel van die heliopouse is.<ref>{{Cite press release |title=The Distortion of the Heliosphere: Our Interstellar Magnetic Compass |date=2005 |publisher=[[ESA]] |url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |access-date=22 March 2006 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604110953/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |archive-date=4 June 2012 |archivedate=11 Mei 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511052656/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 }}</ref> Laat in 2012 het Voyager&nbsp;1 'n duidelike toename in die botsing van kosmiese strale aangeteken, asook 'n skerp afname in laerenergiedeeltjies van die sonwind, wat daarop gedui het dat die tuig deur die heliopouse (die heliosfeer se buitegrens) beweeg en die interstellêre medium binnegegaan het.<ref>{{Cite book |last=Anderson, Rupert W. |url=https://books.google.com/books?id=JxauCQAAQBAJ&pg=PA163 |title=The Cosmic Compendium: Interstellar Travel |publisher=Lulu.com |year=2015 |isbn=978-1-329-02202-7 |pages=163–164}}</ref> Dit het op 25 Augustus 2012 inderdaad gebeur by sowat 122&nbsp;AE van die Son af.<ref>{{Cite web|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/#:~:text=On%20Aug.,billion%20kilometers)%20from%20the%20sun.|title=Voyager – the Interstellar Mission|access-date=14 May 2021|archive-date=14 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914060928/https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/#:~:text=On%20Aug.,billion%20kilometers)%20from%20the%20sun.|url-status=live}}</ref> [[Voyager&nbsp;2]] het op 5&nbsp;November 2018 die heliopouse verbygesteek.<ref name="v2-heliopause">{{cite web |title = NASA's Voyager 2 Probe Enters Interstellar Space |website = Nasa Jet Propulsion Laboratory |date = 10 Desember 2018 |url = https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7301 |access-date = 14 Desember 2018}}</ref> Omdat die heliopouse die grens is tussen materie van die Son afkomstig en dié wat in die res van die sterrestelsel ontstaan, is ruimtetuie wat die heliosfeer verbysteek (soos die twee Voyagers) in die interstellêre ruimte. Die heliosfeer het 'n stert wat agter hom uitstrek vanweë die Son se beweging.<ref>{{cite web |last1=Dunbar |first1=Brian |title=Components of the Heliosphere |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |website=NASA |date=2 March 2015 |access-date=20 March 2021 |archive-date=8 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808183941/https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |url-status=live }}</ref> Op 28 April 2021, tydens sy agtste verbyvlug van die Son, het [[Nasa]] se Parker-sontuig die spesifieke magnetiese en deeltjietoestande by 18,8&nbsp;sonradiusse teengekom wat daarop gedui het dat dit die Alfvénoppervlak verbygesteek het; dit is die grens wat die korona van die sonwind skei soos gedefinieer as waar die koronaplasma se Alfvénsnelheid en die snelheid van die sonwind ewe groot is.<ref name="touching">{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=NASA Enters the Solar Atmosphere for the First Time |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-enters-the-solar-atmosphere-for-the-first-time-bringing-new-discoveries |website=NASA |date=13 December 2021 |access-date=30 July 2022 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227093247/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-enters-the-solar-atmosphere-for-the-first-time-bringing-new-discoveries/ |url-status=live }}</ref><ref name=animation>{{cite web |title=GMS: Animation: NASA's Parker Solar Probe Enters Solar Atmosphere |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/14036 |website=svs.gsfc.nasa.gov |access-date=30 July 2022 |language=en |date=14 December 2021 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004004943/https://svs.gsfc.nasa.gov/14036 |url-status=live }}</ref> Die tuig het die sonwindplasma se omgewing met sy instrumente gemeet.<ref>{{cite web |title=SVS: Parker Solar Probe: Crossing the Alfven Surface |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/4958 |website=svs.gsfc.nasa.gov |access-date=30 July 2022 |language=en |date=14 December 2021 |archive-date=8 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808233611/https://svs.gsfc.nasa.gov/4958 |url-status=live }}</ref> Nasa het dié gebeurtenis beskryf as "om aan die Son te raak".<ref name="touching" /> Gedurende die verbyvlug het die tuig verskeie kere in en uit die korona gevlieg. Dit bevestig voorspellings dat die Alfvénoppervlak nie soos 'n gladde bal gevorm is nie, maar pieke en valleie het.<ref name="touching" /> ===Sonlig=== [[Beeld:Sun in fog in Lysekil.jpg|240px|thumb|Die Son soos gesien deur 'n ligte mis.]] Die Son straal die hele [[sigbare spektrum]] uit en dit is dus [[wit]] wanneer dit uit die lug of hoog in die lug gesien word. Wanneer die Son baie laag in die lug sit, laat atmosferiese verstrooiing dit [[geel]], [[rooi]], [[oranje]] of [[magenta]] lyk, of selfs soms [[groen]] of [[blou]]. Ondanks sy tipiese witheid (wit sonstrale, wit beligting van die [[Maan]], ens.) beskou sommige kulture dit as geel of selfs rooi; oor die redes hiervoor word gedebatteer.<ref name="yellow sun paradox">{{Cite journal |last=Wilk |first=S.R. |date=2009 |title=The Yellow Sun Paradox |url=http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |url-status=dead |journal=Optics & Photonics News |pages=12–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618183229/http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |archive-date=18 June 2012}}</ref> Die Son is 'n G2V-ster, met "G2" wat sy [[Effektiewe temperatuur|oppervlaktemperatuur]] van sowat 5&nbsp;778&nbsp;K (5&nbsp;505&nbsp;°C) aandui, en "V" omdat dit soos die meeste sterre 'n [[hoofreeksster]] is.<ref name="Phillips1995-47" /><ref>{{cite news |author=Karl S. Kruszelnicki |date=17 April 2012 |title=Dr Karl's Great Moments In Science: Lazy Sun is less energetic than compost |newspaper=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |url-status=live |access-date=25 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306123113/http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |archive-date=6 March 2014 }}</ref> Die sonkonstante (''G_SC'') is die gemiddelde elektromagnetiese straling van die Son per eenheidsoppervlakte. Dit word gemeet op 'n oppervlak loodreg met die strale, 1&nbsp;AE van die Son af (rofweg die afstand van die Son na die Aarde). Dit is sowat 1&nbsp;368 watt per meter².<ref name="TSI">{{cite web |title=Construction of a Composite Total Solar Irradiance (TSI) Time Series from 1978 to present |url=http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi/composite/SolarConstant |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801183920/http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi%2Fcomposite%2FSolarConstant |archive-date=1 August 2011 |access-date=5 October 2005}}</ref> Sonlig op die oppervlak van die Aarde word deur die [[Aarde se atmosfeer|atmosfeer]] verswak tot omtrent 1&nbsp;000 watt per meter² in helder toestande wanneer die Son naby sy [[senit]], of reg bo die waarnemer se kop, is.<ref name="El-Sharkawi2005">{{Cite book |last=El-Sharkawi |first=Mohamed A. |title=Electric energy |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3078-0 |pages=87–88}}</ref> Sonlig aan die bokant van die Aarde se atmosfeer bestaan uit sowat 50% [[infrarooi]]lig, 40% sigbare lig en 10% [[ultraviolet]]lig.<ref name="Solar radiation">{{Cite web |title=Solar radiation |url=http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070344/http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-date=1 November 2012 |access-date=29 December 2012}}</ref> Die atmosfeer filter meer as 70% van die ultravioletlig uit, veral by die korter [[golflengte]]s.<ref>{{cite web |title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5 |url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/ |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 November 2009}}</ref> Die ultravioletstraling ioniseer die boonste atmosfeer van die Aarde se dagkant en skep so die elektries geleidende [[ionosfeer]].<ref name="Phillips1995">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=14–15, 34–38}}</ref> Die Son se ultravioletlig het antiseptiese eienskappe en kan gebruik word om gereedskap en water te ontsmet. Dit veroorsaak ook [[sonbrand]] en het ander biologiese uitwerkings soos die vervaardiging van [[vitamien D]] en die verdonkering van die vel. Dit is ook die hoofoorsaak van [[Kanker|velkanker]]. Ultravioletlig word baie deur die Aarde se [[osoonlaag]] verswak. Dit wissel baie na gelang van die hoogte en het baie biologiese aanpassings teweeggebring, soos variasies in die mens se velkleur in verskillende streke van die wêreld.<ref>{{Cite journal |last=Barsh |first=G.S. |date=2003 |title=What Controls Variation in Human Skin Color? |journal=PLOS Biology |volume=1 |issue=1 |page=e7 |doi=10.1371/journal.pbio.0000027 |pmc=212702 |pmid=14551921 |doi-access=free }}</ref> ==Magnetiese aktiwiteit== Die Son het 'n [[magneetveld]] wat oor sy oppervlak wissel. Sy poolveld is 1-2&nbsp;gauss (0,0001-0,0002&nbsp;tesla), terwyl die veld gewoonlik 3&nbsp;000 gauss (0,3&nbsp;T) is in verskynsels op die Son soos [[sonvlek]]ke en 10-100 gauss (0,001-0,01&nbsp;T) in [[vuurtong]]e.<ref name="nssdc" /> Die magneetveld wissel van tyd tot tyd en van plek tot plek. Die [[sonsiklus]] van 11 jaar is die grootste wisseling, waarin die aantal sonvlekke en hulle grootte toe- en afneem.<ref name="doi10.1146/annurev-astro-081913-040012">{{Cite journal |doi=10.1146/annurev-astro-081913-040012 |title=Solar Dynamo Theory |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=52 |pages=251–290 |year=2014 |last1=Charbonneau |first1=P. |bibcode=2014ARA&A..52..251C|s2cid=17829477 }}</ref><ref name="Zirker2002-119">{{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 119–120] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 }}</ref><ref name="Lang">{{Cite book |last=Lang |first=Kenneth R. |date=2008 |title=The Sun from Space |page=75 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-540-76952-1}}</ref> Die magneeetveld strek veel verder as die Son self. Die elektries geleidende sonwind dra die Son se magneetveld die ruimte in en vorm wat die interplanetêre magneetveld genoem word.<ref name="Russell2001" /> Plasmadeeltjies beweeg net met magneetveldlyne langs. Daarom verleng die sonwind die interplanetêre magneetveld na buite. Op groot afstande verdraai die Son se rotasie die dipolêre magneetveld in 'n soort [[Archimedesspiraal]] wat die Parkerspiraal genoem word.<ref name="Russell2001" /> Die interplanetêre magneetveld is baie sterker as die dipoolkomponent van die sonmagneetveld. Die Son se dipoolmagneetveld van 50-400&nbsp;μT (by die fotosfeer) word 0,1&nbsp;nT op 'n afstand na die Aarde. Volgens waarnemings deur ruimtetuie is die interplanetêre veld by die Aarde egter sowat 5&nbsp;nT, sowat honderd keer groter.<ref name="Wang2003">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Y.-M. |last2=Sheeley |first2=N.R. |date=2003 |title=Modeling the Sun's Large-Scale Magnetic Field during the Maunder Minimum |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1248–1256 |bibcode=2003ApJ...591.1248W |doi=10.1086/375449 |s2cid=7332154}}</ref> Die verskil is vanweë magneetvelde wat deur elektriese strome in die plasma om die Son opgewek word. ===Sonvlekke=== [[Beeld:New-non-inv-large.gif|thumb|Sonvlekke soos gesien deur 'n amateurteleskoop.]] Sonvlekke is sigbaar as donker kolle op die Son se fotosfeer en is konsentrasies van die magneetveld waar die konvektiewe vervoer van hitte van die binnekant van die Son na die oppervlak verhinder word. Sonvlekke is dus effens koeler as die omringende fotosfeer en lyk daarom donker. By 'n tipiese sonminimum is min sonvlekke sigbaar, en soms kan geen sonvlekke gesien word nie. Dié wat wel verskyn, is by hoër breedtegrade. Namate die sonsiklus na sy maksimum aanbeweeg, is sonvlekke geneig om nader aan die sonewenaar te vorm. Die grootste sonvlekke kan tienduisende kilometers breed wees.<ref name="Sunspot2001">{{cite web |date=30 March 2001 |title=The Largest Sunspot in Ten Years |url=http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |publisher=Goddard Space Flight Center |access-date=10 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823050403/http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |archive-date=23 August 2007}}</ref> ===Sonaktiwiteit=== Die Son se magneetveld lei tot baie verskynsels, wat saam as [[Sonsiklus|sonaktiwiteit]] bekend is. [[Sonvlam]]me en [[plasmawolk]]e is geneig om by groepe sonvlekke voor te kom. Stadig veranderende hoëspoedstrome sonwind word uit koronaholtes op die oppervlak van die fotosfeer vrygelaat. Beide plasmawolke en vinnige strome sonwind dra plasma en die interplanetêre magneetveld deur die Sonnestelsel.<ref name=Zirker2002>{{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 120–127] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 }}</ref> Die uitwerking van sonaktiwiteit op Aarde sluit in [[aurora]]s by gemiddelde tot hoë breedtegrade en die versteuring van [[radio]]kommunikasie en [[elektrisiteit]]. Sonaktiwiteit het vermoedelik 'n groot rol gespeel in die vorming en evolusie van die Sonnestelsel. ==Lewensfases== {{Hoofartikel|Sterevolusie}} [[Beeld:The life cycle of a Sun-like star (annotated).jpg|thumb|260px|'n Oorsig van die evolusie van 'n ster soos die Son.]] Die Son is tans rofweg halfpad deur die stabielste stadium van sy bestaan. Dit het in meer as 4&nbsp;miljard jaar nie drasties verander nie en sal nog sowat 5&nbsp;miljard jaar redelik stabiel wees. Nadat die [[Kernfusie|fusie]] van [[waterstof]] in sy kern opgehou het, sal die Son egter drastiese veranderings ondergaan, beide inwendig en uitwendig. Dit is swaarder as 71 of 75 ander sterre binne 16&nbsp;[[ligjare]] (5&nbsp;[[parsek]]) van hom af,<ref>{{Cite web |title=The 100 nearest star systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |access-date=2022-04-30 |website=astro.gsu.edu |archive-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |url-status=live }}</ref> of in die boonste ~5 persent. ===Vorming=== Die Son het sowat 4,6&nbsp;miljard jaar gelede gevorm uit die instorting van 'n reusagtige [[molekulêre wolk]] wat hoofsaaklik uit waterstof en [[helium]] bestaan het en moontlik tot die vorming van baie ander sterre gelei het.<ref name=Zirker2002-7>{{Cite book |last=Zirker |first=Jack B. |title=Journey from the Center of the Sun |date=2002 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |pages=7–8}}</ref> Die ouderdom word geraam deur rekenaarmodelle van [[sterevolusie]] en deur nukleokosmochronologie.<ref name="Bonanno" /> Die resultaat stem ooreen met [[radiometriese datering]] van die oudste materiaal van die Sonnestelsel op 4,567&nbsp;miljard jaar gelede.<ref>{{Cite journal |last1=Amelin |first1=Y. |last2=Krot |first2=A. |last3=Hutcheon |first3=I. |last4=Ulyanov |first4=A. |title=Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions |journal=Science |volume=297 |issue=5587 |pages=1678–1683 |date=2002 |doi=10.1126/science.1073950 |pmid=12215641|bibcode=2002Sci...297.1678A|s2cid=24923770 }}</ref><ref name="nature436">{{Cite journal |last1=Baker |first1=J. |last2=Bizzarro |first2=M. |last3=Wittig |first3=N. |last4=Connelly |first4=J. |last5=Haack |first5=H. |title=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites |journal=Nature |volume=436 |issue=7054 |pages=1127–1131 |date=2005 |pmid=16121173 |doi=10.1038/nature03882|bibcode=2005Natur.436.1127B|s2cid=4304613 }}</ref> Studies van antieke [[meteoriet]]e onthul spore van stabiele dogterkerns van isotope met 'n kort leeftyd, soos [[yster-60]], wat net in ontploffende sterre met 'n kort bestaan gevorm word. Dit dui daarop dat een of meer [[supernova]]s voorgekom het naby die plek waar die Son gevorm het. 'n [[Skokgolf]] van 'n nabygeleë supernova sou die vorming van die son veroorsaak het deur die materie in die molekulêre wolk saam te pers en mee te bring dat sekere streke onder hulle eie [[swaartekrag]] instort.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=J. |title=The astrophysical environment of the solar birthplace |journal=Contemporary Physics |volume=51 |issue=5 |pages=381–396 |year=2010 |doi=10.1080/00107511003764725 |bibcode=2010ConPh..51..381W |arxiv=1008.2973 |citeseerx=10.1.1.740.2876|s2cid=118354201 }}</ref> Terwyl een fragment van die wolk ingestort het, het dit ook begin roteer vanweë [[hoekmomentum]] en warmer geword vanweë die groter druk.<ref>{{Cite web |last=Glozman |first=Igor |date=2022 |title=Formation of the Solar System |url=https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |access-date=2022-01-16 |website=Highline College |publication-place=Des Moines, WA |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035535/https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |url-status=live }}</ref> 'n Groot deel van die massa het in die middel gekonsentreer geraak, terwyl die res in 'n skyf platgedruk is wat die [[planete]] en ander liggame van die Sonnestelsel sou vorm.<ref>{{cite journal|last=D'Angelo|first=G.|author2=Lubow, S. H. |title=Three-dimensional Disk-Planet Torques in a Locally Isothermal Disk|journal=The Astrophysical Journal|date=2010|volume=724|issue=1|pages=730–747|doi=10.1088/0004-637X/724/1/730|arxiv = 1009.4148 |bibcode = 2010ApJ...724..730D |s2cid=119204765}}</ref><ref>{{cite book|last=Lubow|first=S. H.|author2=Ida, S. |chapter=Planet Migration |bibcode=2010exop.book..347L| title=Exoplanets |publisher=University of Arizona Press, Tucson, AZ| editor=S. Seager. |pages=347–371|year=2011|arxiv=1004.4137 }}</ref> Swaartekrag en druk in die kern van die wolk het baie hitte opgewek terwyl dit nog materie van die omringende skyf versamel het. Eindelik het kernfusie ontstaan.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew Zimmerman |date=May 30, 2019 |title=How Stars Make All of the Elements |url=https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |access-date=2023-01-16 |website=ThoughtCo |language=en |archive-date=11 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711191648/https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |url-status=live }}</ref> Die sterre HD&nbsp;162826 en HD&nbsp;186302 toon baie ooreenkomste met die Son en het vermoedelik uit dieselfde molekulêre wolk gevorm.<ref>{{cite web|url=http://www.natureworldnews.com/articles/6974/20140509/astronomers-find-suns-sibling-called-hd-162826.htm|title=Astronomers Find Sun's Sibling 'HD 162826'|date=May 9, 2014|publisher=Nature World News|access-date=2022-01-16|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235530/http://www.natureworldnews.com/articles/6974/20140509/astronomers-find-suns-sibling-called-hd-162826.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/140598/astronomers-find-one-of-the-suns-sibling-stars-born-from-the-same-solar-nebula-billion-of-years-ago/ |title=Astronomers Find One of the Sun's Sibling Stars. Born From the Same Solar Nebula Billions of Years Ago |author=Matt Williams |date=2018-11-21 |website=Universe Today |access-date=2022-10-07 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035623/https://www.universetoday.com/140598/astronomers-find-one-of-the-suns-sibling-stars-born-from-the-same-solar-nebula-billion-of-years-ago/ |url-status=live }}</ref> ===Hoofreeks=== [[Beeld:Evolution of a Sun-like star.svg|thumb|240px|Die evolusie van 'n ster soos die Son. Die spoor van 'n ster van een [[sonmassa]] op die [[Hertzsprung-Russell-diagram]] word getoon van die hoofreeks na die [[Asimptotiese reusetak|post-asimptotiese reusetak]].]] Die Son is amper halfpad deur sy [[hoofreeks]]fase, waartydens kernfusie in sy kern waterstof in helium versmelt. Elke sekonde word meer as 4&nbsp;miljoen ton materie in die Son se kern in energie omgeskakel. Teen dié tempo het die Son tot dusver omtrent 100 keer die massa van die Aarde in energie omgeskakel, wat sowat 0,03% van die totale massa van die Son is. Die Son sal sowat 10&nbsp;miljard tot 11&nbsp;miljard jaar 'n hoofreeksster bly voordat dit sy [[rooireus]]fase binnegaan.<ref>{{Cite book |last1=Goldsmith |first1=D. |last2=Owen |first2=T. |title=The search for life in the universe |url=https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |page=96 |publisher=University Science Books |date=2001 |isbn=978-1-891389-16-0 |access-date=22 August 2020 |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030203521/https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |url-status=live }}</ref> Die Son word algaande warmer in sy kern, warmer op sy oppervlak, groter in radius en helderder terwyl hy 'n hoofreeksster is: Sedert dit in dié fase is, het sy radius 15% groter geword en sy temperatuur toegeneem van 5&nbsp;620&nbsp;K (5&nbsp;350&nbsp;°C) tot 5&nbsp;777&nbsp;K (5&nbsp;504&nbsp;°C). Dit het gelei tot 'n toename van 48% in sy helderheid, van 0,677 [[sonligsterkte]] tot sy huidige 1&nbsp;sonligsterkte. Dit is omdat die heliumatome in die kern 'n hoër gemiddelde molekulêre gewig het as die waterstofatome wat versmelt is, en dit lei tot 'n laer termiese druk. Die kern krimp dus en laat die Son se buitenste lae toe om nader na die middel te beweeg. Dit laat swaartekrag- potensiële energie vry. Die helfte van dié vrygestelde swaartekragenergie word gebruik vir verhitting, wat lei tot 'n geleidelike toename in die tempo waarteen fusie plaasvind en dus 'n toename in ligsterkte. Dié proses neem toe namate die kern geleidelik digter word.<ref name="carroll_ostlie">{{cite book |last1=Carroll |first1=Bradley W. |title=An introduction to modern astrophysics |last2=Ostlie |first2=Dal A |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42216-1 |edition=Second |location=Cambridge, United Kingdom |pages=350, 447, 448, 457}}</ref> Op die oomblik neem die Son se helderheid elke 100&nbsp;miljoen jaar met sowat 1% toe. Oor sowat 'n miljard jaar sal alle water op Aarde verdamp het.<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/earth-wont-die-soon-thought |title=Earth Won't Die as Soon as Thought |date=22 January 2014 |access-date=24 May 2015 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023013/https://www.sciencemag.org/news/2014/01/earth-wont-die-soon-thought |url-status=live }}</ref> Daarna sal die Aarde nie meer komplekse, veelsellige lewe kan onderhou nie en die laaste oorblywende veelsellige organismes sal 'n finale, algehele massauitsterwing beleef.<ref name="Snyder-BeattieAndBonsall2022">{{cite journal |last1=Snyder-Beattie |first1=Andrew E. |last2=Bonsall |first2=Michael B. |date=30 March 2022 |title=Catastrophe risk can accelerate unlikely evolutionary transitions |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=289 |issue=1971 |doi=10.1098/rspb.2021.2711 }}</ref> ===Die Son later=== [[Beeld:Sun red giant.svg|thumb|links|220px|Die grootte van die Son nou, terwyl hy in die hoofreeks is, in vergelyking met sy geraamde grootte in die toekoms as 'n rooireus.]] Die Son se massa is nie groot genoeg dat dit as 'n [[supernova]] sal ontplof nie. Wanneer die waterstof in sy kern oor sowat 5&nbsp;miljard jaar op is, sal waterstoffusie ophou en niks sal die kern keer om te krimp nie. Die vrylating van swaartekrag- potensiële energie sal sy ligsterkte laat toeneem; sy hoofreeksfase sal eindig en dit sal oor die volgende miljard jaar uitsit: eers tot 'n [[subreusester|subreus]] en daarna tot 'n [[rooireus]].<ref name="carroll_ostlie" /><ref>{{cite web |author1=Nola Taylor Redd |title=Red Giant Stars: Facts, Definition & the Future of the Sun |url=http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html |website=space.com |access-date=20 February 2016 |archive-date=9 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209042249/http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html |url-status=live }}</ref><ref name=schroder>{{Cite journal |last1=Schröder |first1=K.-P. |last2=Connon Smith |first2=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |year=2008 |arxiv=0801.4031 |bibcode=2008MNRAS.386..155S|s2cid=10073988 }}</ref> Die verhitting vanweë swaartekragkrimping sal ook daartoe lei dat die waterstoffusie sal verskuif na 'n skil net buite die kern, waar ongebruikte waterstof oorgebly het, en dit sal bydra tot die verhoogde ligsterkte. Die Son sal eindelik 1&nbsp;000 keer so helder as vandag wees.<ref name="carroll_ostlie" /> Wanneer die Son sy rooireusfase binnegaan, sal dit [[Mercurius]] en dalk [[Venus]] verswelg; sy buitenste skille sal tot sowat 0,75&nbsp;[[AE]] uitsit.<ref name=schroder /><ref name=sackmann>{{Cite journal |last1=Boothroyd |first1=A.I. |last2=Sackmann |first2=I.‐J. |doi=10.1086/306546 |title=The CNO Isotopes: Deep Circulation in Red Giants and First and Second Dredge‐up |journal=The Astrophysical Journal |volume=510 |issue=1 |pages=232–250 |year=1999 |bibcode=1999ApJ...510..232B |arxiv=astro-ph/9512121|s2cid=561413 }}</ref> Die Son sal sowat 'n miljard jaar in dié fase deurbring en sowat 'n derde van sy massa verloor.<ref name=schroder /> Ná die rooireusfase sal die Son sowat 120&nbsp;miljoen jaar nog 'n aktiewe bestaan voer, maar baie sal gebeur. Eerstens sal die kern van ontaarde [[helium]] gewelddadig aan die brand slaan; daar word geraam dat 6% van sy kern, wat self 40% van die Son se massa uitmaak, binne minute in [[koolstof]] omgeskakel sal word deur die [[tripel-alfaproses]].<ref>{{Cite web|url=http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html|title=The End Of The Sun|access-date=24 May 2015|archive-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522175414/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html|url-status=live}}</ref> Die Son sal dan krimp tot sowat 10 keer sy huidige grootte en 50 keer sy huidige ligsterkte, met 'n temperatuur van effens laer as vandag. Oor die volgende 100&nbsp;miljoen jaar sal dit effens groter en helderder word terwyl dit helium in sy kern versmelt.<ref name=schroder /> Wanneer die helium uitgeput is, sal die Son weer groter word soos toe die waterstof in die kern opgeraak het. Dié keer sal dit egter vinniger gebeur en die Son sal groter en helderder as die vorige keer word. Dit sal Venus verswelg as dit nie die vorige keer reeds gebeur het nie. Dit sal dan in die [[asimptotiese reusetak]]fase wees, en die Son sal om die beurt waterstof in 'n skil of helium in 'n dieper skil verbrand. Ná sowat 20&nbsp;miljoen jaar in dié fase sal die Son al hoe onstabieler raak en baie massa verloor. Die grootte en ligsterkte sal elke 100&nbsp;000 jaar vir 'n paar honderd jaar toeneem vanweë termiese pulse. Die pulse sal elke keer groter word, en die Son se ligsterkte tot omtrent 5&nbsp;000 keer sy huidige vlak laat toeneem, en sy radius tot meer as 1&nbsp;AE.<ref name=agb>{{Cite journal |last1=Vassiliadis |first1=E. |last2=Wood |first2=P.R. |doi=10.1086/173033 |title=Evolution of low- and intermediate-mass stars to the end of the asymptotic giant branch with mass loss |journal=The Astrophysical Journal |volume=413 |page=641 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...413..641V|doi-access=free }}</ref> Volgens 'n model van 2008 sal die Aarde se wentelbaan aanvanklik tot sowat 1,5&nbsp;AE toeneem vanweë die Son se massaverlies as 'n rooireus. Later sal die wentelbaan egter krimp weens getykragte en sal die Aarde ook deur die Son verswelg word, onderskeidelik 3,8&nbsp;miljoen en 1&nbsp;miljoen jaar nádat dit met Mercurius en Venus gebeur het. Die Son sal na raming vier termiese pulse hê voordat dit sy buitenste omhulsel heeltemal verloor en begin om 'n [[planetêre newel]] te vorm. Teen die einde van dié fase, wat sowat 500&nbsp;000 jaar sal duur, sal net die helfte van die Son se huidige massa oor wees. Die evolusie hierna sal nog vinniger plaasvind. Die ligsterkte sal min of meer konstant bly, maar die temperatuur sal toeneem en die uitgeworpe helfte van die Son se massa sal geïoniseer word in 'n planetêre newel terwyl die ontblote kern se temperatuur tot 30&nbsp;000&nbsp;K (29&nbsp;700&nbsp;°C) toeneem. Die uiteindelike ontblote kern, 'n [[witdwerg]], sal 'n temperatuur van meer as 100&nbsp;000&nbsp;K (100&nbsp;000&nbsp;°C) hê en sowat 54,05% van die Son se huidige massa bevat.<ref name=schroder /> Die planetêre newel sal oor sowat 10&nbsp;000 jaar verdwyn, maar die witdwerg sal nog biljoene<!-- Biljoene is reg hier --> jare bly bestaan voordat dit 'n hipotetiese [[swartdwerg]] word.<ref name=bloecker1>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...297..727B|title = Stellar evolution of low and intermediate-mass stars. I. Mass loss on the AGB and its consequences for stellar evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 297|page = 727}}</ref><ref name=bloecker2>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...299..755B|title = Stellar evolution of low- and intermediate-mass stars. II. Post-AGB evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 299|page = 755}}</ref> ==Omgewing== ===Sonnestelsel=== {{Hoofartikel|Sonnestelsel}} [[Beeld:Solar System True Color AF.png|260px|thumb|Die Sonnestelsel, met die grootte van die Son en planete volgens skaal. Die gas- en ysreuse is links.]] Daar is agt bekende planete wat om die Son wentel. Dit is die vier [[Aardplaneet|aardplanete]] ([[Mercurius]], [[Venus]], [[Aarde]] en [[Mars]]), die twee [[gasreus]]e ([[Jupiter]] en [[Saturnus]]) en die twee [[ysreus]]e ([[Uranus]] en [[Neptunus]]). Die Sonnestelsel het ook nege liggame wat as [[dwergplanete]] beskou word en nog wat moontlike kandidate is, 'n [[asteroïdegordel]], talle [[komete]] en 'n groot hoeveelheid ysliggame wat anderkant Neptunus se wentelbaan voorkom. Ses planete en baie kleiner liggame het hulle eie [[natuurlike satelliet]]e, of mane: Veral die satellietstelsels van Jupiter, Saturnus en Uranus is in sommige opsigte maniatuurweergawes van die Son se stelsel.<ref>{{cite book |title=Physics and Chemistry of the Solar System |date=2004 |publisher=Elsevier |editor-first=John |editor-last=Lewis |edition=2 |page=147 }}</ref> Die Son word beweeg deur die swaartekragaantrekking van die planete. Die middel van die Son is altyd binne 2,2 [[sonradius]]se van die [[Massamiddelpunt|barisentrum]]. Die beweging van die Son is hoofsaaklik vanweë die vier grootste planete. Elke planeet in die reeks Jupiter, Saturnus, Neptunus en Uranus het sowat twee keer soveel uitwerking as die volgende een. Vir sekere tydperke van verskeie dekades (wanneer Neptunus en Uranus in [[Opposisie (sterrekunde)|opposisie]] is) is die beweging redelik reëlmatig, terwyl dit in die tydperke tussenin chaotieser lyk.<ref>{{cite journal |last1=Valentina Zharkova |title=Oscillations of the baseline of solar magnetic field and solar irradiance on a millennial timescale |journal=Scientific Reports |date=Jun 24, 2019 |doi=10.1038/s41598-019-45584-3 |display-authors=etal|arxiv=2002.06550 |volume=9 |issue=1 |page=9197 |pmid=31235834 |pmc=6591297 }}</ref> Die wentelbane van die binneste planete, insluitende die Aarde s'n, word op dieselfde manier deur dieselfde swaartekraguitwerking beïnvloed, en die beweging van die Son het dus min invloed op die relatiewe posisies van die Son en die Aarde.<ref>{{cite journal |title=Retraction Note: Oscillations of the baseline of solar magnetic field and solar irradiance on a millennial timescale |journal=Scientific Reports |date=Mar 4, 2020 |doi=10.1038/s41598-020-61020-3 |volume=10 | last1 = Zharkova | first1 = V. V. | last2 = Shepherd | first2 = S. J. | last3 = Zharkov | first3 = S. I. | last4 = Popova | first4 = E.|issue=1 |page=4336 |pmid=32132618 |pmc=7055216 |bibcode=2020NatSR..10.4336Z | doi-access = free }}</ref> ===Buurt in die ruimte=== [[Beeld:The Local Interstellar Cloud and neighboring G-cloud complex.svg|links|thumb|200px|'n Diagram van die [[Plaaslike Interstellêre Wolk]], die [[G-wolk]] en omringende sterre. Teen 2022 was die presiese ligging van die Sonnestelsel in die wolke onseker.<ref>{{Cite journal |last1=Swaczyna |first1=Paweł |last2=Schwadron |first2=Nathan A. |last3=Möbius |first3=Eberhard |last4=Bzowski |first4=Maciej |last5=Frisch |first5=Priscilla C. |last6=Linsky |first6=Jeffrey L. |last7=McComas |first7=David J. |last8=Rahmanifard |first8=Fatemeh |last9=Redfield |first9=Seth |last10=Winslow |first10=Réka M. |last11=Wood |first11=Brian E. |last12=Zank |first12=Gary P. |date=2022-10-01 |title=Mixing Interstellar Clouds Surrounding the Sun |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=937 |issue=2 |pages=L32:1–2 |arxiv=2209.09927 |bibcode=2022ApJ...937L..32S |doi=10.3847/2041-8213/ac9120 |issn=2041-8205 |doi-access=free}}</ref>]] Die Sonnestelsel word omring deur die [[Plaaslike Interstellêre Wolk]], hoewel dit nie seker is of dit binne die wolk of net buite die rand geleë is nie.<ref>{{Cite web |date=5 June 2013 |title=Our Local Galactic Neighborhood |url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |archive-date=21 November 2013 |publisher=NASA}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Linsky |first1=Jeffrey L. |last2=Redfield |first2=Seth |last3=Tilipman |first3=Dennis |date=20 November 2019 |title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60 Fe Accretion* |journal=The Astrophysical Journal |volume=886 |issue=1 |page=41 |arxiv=1910.01243 |bibcode=2019ApJ...886...41L |doi=10.3847/1538-4357/ab498a |issn=0004-637X |s2cid=203642080 |doi-access=free}}</ref> Verskeie ander interstellêre wolke bestaan ook in die streek binne 300 ligjare van die Son af; dit is bekend as die [[Plaaslike Borrel]].<ref name=":1"/> Laasgenoemde is 'n uurglasvormige holte of superborrel van rofweg 300&nbsp;ligjare breed in die interstellêre medium. Die borrel is vol plasma van 'n hoë temperatuur, wat daarop dui dat dit die produk van verskeie onlangs supernovas is.<ref>{{Cite journal |last1=Zucker |first1=Catherine |last2=Goodman |first2=Alyssa A. |last3=Alves |first3=João |last4=Bialy |first4=Shmuel |last5=Foley |first5=Michael |last6=Speagle |first6=Joshua S. |last7=Großschedl |first7=Josefa |last8=Finkbeiner |first8=Douglas P. |last9=Burkert |first9=Andreas |last10=Khimey |first10=Diana |last11=Swiggum |first11=Cameren |display-authors=3 |date=January 2022 |title=Star formation near the Sun is driven by expansion of the Local Bubble |url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04286-5 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=601 |issue=7893 |pages=334–337 |arxiv=2201.05124 |bibcode=2022Natur.601..334Z |doi=10.1038/s41586-021-04286-5 |issn=1476-4687 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417115600/https://www.nature.com/articles/s41586-021-04286-5 |archive-date=17 April 2022 |access-date=1 April 2022}}</ref> Die Plaaslike Borrel is 'n klein superborrel in vergelyking met die naburige, breër Radcliffegolf en [[Gould-gordel|Gouldgordel]], wat elk duisende ligjare lank is.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=23 January 2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |issue=7794 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748v1 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z }}</ref> Al dié strukture is deel van die [[Orion-Cygnus-arm]], wat al die [[ster]]re van die [[Melkweg]] bevat wat met die blote oog sigbaar is. [[Lys van naaste sterre|Binne 10 ligjare van die Son af]] is daar relatief min sterre; die naaste is die driedubbele sterstelsel [[Alpha Centauri]], wat 4,4&nbsp;ligjare ver en moontlik in die Plaaslike Borrel se G-wolk voorkom.<ref>{{Cite journal |last1=Linsky |first1=Jeffrey L. |last2=Redfield |first2=Seth |last3=Tilipman |first3=Dennis |date=November 2019 |title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60Fe Accretion |journal=The Astrophysical Journal |volume=886 |issue=1 |page=19 |arxiv=1910.01243 |bibcode=2019ApJ...886...41L |doi=10.3847/1538-4357/ab498a |s2cid=203642080 |id=41 |doi-access=free}}</ref> Alpha Centauri&nbsp;A en B is 'n paar sonagtige sterre wat naby om mekaar wentel, terwyl die naaste ster aan die Son, die klein rooidwerg [[Proxima Centauri]], op 'n afstand van 0,2&nbsp;ligjare om hulle wentel. In 2016 is 'n moontlik bewoonbare [[eksoplaneet]] ontdek wat om Proxima Centauri wentel. Dit word [[Proxima Centauri b]] genoem en is die naaste bevestigde eksoplaneet aan die Son.<ref name="proxima b discovery paper">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |url-status=live |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003204853/https://www.nature.com/articles/nature19106 |archive-date=3 October 2021 |access-date=11 September 2021 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister}}</ref> Die volgende naaste sterre aan die Son is die rooidwerge [[Barnard se Ster]] (by 5,9&nbsp;ligjare), Wolf 359 (7,8&nbsp;ligjare) en Lalande 21185 (8,3&nbsp;ligjare).<ref name="RECONS">{{Cite web |date=17 September 2007 |title=The One Hundred Nearest Star Systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |archive-date=12 November 2007 |access-date=1 May 2022 |website=Georgia State University Astronomy Department |publisher=Research Consortium on Nearby Stars (RECONS)}}</ref> Die naaste [[bruindwerg]]e is die [[dubbelster]] Luhman 16 (6,6&nbsp;ligjare), en die naaste bekende [[weesplaneet]] of vrybewegende planeetvoorwerp is die subbruindwerg WISE&nbsp;0855−0714 van minder as 10&nbsp;[[Jupitermassa]]s (7,4&nbsp;ligjare).<ref>{{Cite journal |last=Luhman |first=K. L. |year=2014 |title=Discovery of a ~250 K Brown Dwarf at 2 pc from the Sun |journal=The Astrophysical Journal |volume=786 |issue=2 |page=L18 |arxiv=1404.6501 |bibcode=2014ApJ...786L..18L |doi=10.1088/2041-8205/786/2/L18 |s2cid=119102654}}</ref> Net verder weg, by 8,6&nbsp;ligjare, lê [[Sirius]], die helderste ster in die Aarde se naglug; dit het 'n massa van sowat twee keer die Son s'n en het die naaste witdwerg aan die Son, Sirius&nbsp;B, as metgesel. Ander sterre binne 10&nbsp;ligjare is die dubbelrooidwerg [[Luyten 726-8|Gliese 65]] (8,7&nbsp;ligjare) en die enkelrooidwerg Ross&nbsp;154 (9,7&nbsp;ligjare).<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/51003837 |title=Fundamental Astronomy |date=2003 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-00179-9 |editor-last=Karttunen |editor-first=Hannu |edition=4th |location=Berlin |page=414 |oclc=51003837 |access-date=1 April 2022 |editor-last2=Oja |editor-first2=Heikki |editor-last3=Donner |editor-first3=Karl Johan |editor-last4=Poutanen |editor-first4=Markku |editor-last5=Kröger |editor-first5=Pekka |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161228/https://www.worldcat.org/title/fundamental-astronomy/oclc/51003837 |archive-date=20 April 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=van Leeuwen |first=F. |date=November 2007 |title=Validation of the new Hipparcos reduction |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=474 |issue=2 |pages=653–664 |arxiv=0708.1752 |bibcode=2007A&A...474..653V |doi=10.1051/0004-6361:20078357 |s2cid=18759600}}</ref> Die naaste sonagtige enkelster aan die Sonnestelsel is [[Tau Ceti]] by 11,9&nbsp;ligjare. Sy massa is omtrent 80% dié van die Son, maar sy ligsterkte net sowat die helfte.<ref name="aaa494">{{Cite journal |last1=Teixeira |first1=T. C. |last2=Kjeldsen |first2=H. |last3=Bedding |first3=T. R. |last4=Bouchy |first4=F. |last5=Christensen-Dalsgaard |first5=J. |last6=Cunha |first6=M. S. |last7=Dall |first7=T. |last8=Frandsen |first8=S. |last9=Karoff |first9=C. |last10=Monteiro |first10=M. J. P. F. G. |last11=Pijpers |first11=F. P. |display-authors=6 |date=January 2009 |title=Solar-like oscillations in the G8 V star τ Ceti |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=494 |issue=1 |pages=237–242 |arxiv=0811.3989 |bibcode=2009A&A...494..237T |doi=10.1051/0004-6361:200810746 |s2cid=59353134}}</ref> Die naaste sterassosiasie wat met die blote oog gesien kan word, is die Ursa Major-assosiasie by rofweg 80&nbsp;ligjare; dit is in die Plaaslike Borrel. Die naaste [[sterreswerm]] wat met die blote oog gesien kan word, is die [[Hiades (sterreswerm)|Hiades]], wat aan die kant van die borrel lê. Die naaste stervormende streke is die Corona Australis- molekulêre wolk, die [[Rho Ophiuchi-wolkkompleks]] en die Taurus- molekulêre wolk; laasgenoemde lê net buite die Plaaslike Borrel en is deel van die Radcliffegolf.<ref>{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |display-authors=3 |year=2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the solar neighborhood |journal=Nature |volume=578 |issue=7794 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520}}</ref> ===Galaktiese konteks=== [[Beeld:Milky Way side view.png|thumb|260px|'n Diagram van die Melkweg van die kant af, met die Sonnestelsel se posisie aangedui.]] Die Sonnestelsel lê in die [[Melkweg]], 'n staaf-[[spiraalsterrestelsel]] met 'n deursnee van sowat 100&nbsp;000 ligjare wat meer as 100&nbsp;miljard sterre bevat.<ref name="Lang2013">{{Cite book |last=Lang |first=Kenneth R. |url=https://books.google.com/books?id=MN-UCkUK9pcC&pg=PA264 |title=The Life and Death of Stars |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107016385 |page=264 |access-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161220/https://www.google.com/books/edition/The_Life_and_Death_of_Stars/MN-UCkUK9pcC?gbpv=1&pg=PA264 |archive-date=20 April 2022 |url-status=live}}</ref> Die Son lê in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die [[Orion-Cygnus-arm]].<ref>{{Cite journal |last1=Drimmel |first1=R. |last2=Spergel |first2=D. N. |date=2001 |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |journal=The Astrophysical Journal |volume=556 |issue=1 |pages=181–202 |arxiv=astro-ph/0101259 |bibcode=2001ApJ...556..181D |doi=10.1086/321556 |s2cid=15757160}}</ref> Dit is sowat 26&nbsp;660&nbsp;ligjare van die middel van die Melkweg, of die galaktiese sentrum, af waar die [[supermassiewe swartkolk]] [[Sagittarius A*]] geleë is.<ref>{{Cite journal |last1=Abuter |first1=R. |last2=Amorim |first2=A. |last3=Bauböck |first3=M. |last4=Berger |first4=J. P. |last5=Bonnet |first5=H. |last6=Brandner |first6=W. |last7=Clénet |first7=Y. |last8=Coudé du Foresto |first8=V. |last9=de Zeeuw |first9=P. T. |last10=Dexter |first10=J. |display-authors=6 |date=May 2019 |title=A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty |url=https://www.aanda.org/10.1051/0004-6361/201935656 |url-status=live |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=625 |page=L10 |arxiv=1904.05721 |bibcode=2019A&A...625L..10G |doi=10.1051/0004-6361/201935656 |issn=0004-6361 |s2cid=119190574 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161243/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html |archive-date=20 April 2022 |access-date=1 April 2022}}</ref> Dit wentel teen sowat 220&nbsp;km/s om die sentrum, en voltooi dus elke 240&nbsp;miljoen jaar sy wentelbaan.<ref name="Lang2013"/> Dit is bekend as die Sonnestelsel se "galaktiese jaar".<ref>{{Cite web |last=Leong |first=Stacy |date=2002 |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year) |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010909/https://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date=7 January 2019 |access-date=2 April 2007 |website=The Physics Factbook}}</ref> Die rigting van die Son se wentelbaan deur die interstellêre ruimte is naby die sterrebeeld [[Hercules (sterrebeeld)|Hercules]] in die rigting van die huidige posisie van die helder ster [[Vega]].<ref>{{Cite book |last=Greiner |first=Walter |url=https://www.worldcat.org/oclc/56727455 |title=Classical Mechanics: Point particles and relativity |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-21851-9 |location=New York |page=323 |oclc=56727455 |access-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161222/https://www.worldcat.org/title/classical-mechanics-point-particles-and-relativity/oclc/56727455 |archive-date=20 April 2022 |url-status=live}}</ref> Die vlak van die [[sonnebaan]] lê teen 'n hoek van sowat 60° met die galaktiese vlak. Die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg is 'n faktor in die evolusiegeskiedenis op Aarde. Sy wentelbaan is feitlik rond en die spoed van die wentelbane naby die Son is rofweg dieselfde as dié van die spiraalarms.<ref name="astrobiology"/><ref>{{Cite journal |last=Gerhard |first=O. |date=2011 |title=Pattern speeds in the Milky Way |journal=Memorie della Societa Astronomica Italiana, Supplementi |volume=18 |page=185 |arxiv=1003.2489 |bibcode=2011MSAIS..18..185G}}</ref> Die Son beweeg dus baie selde deur spiraalarms. Omdat spiraalarms 'n veel groter konsentrasie [[supernova]]s, swaartekragonreëlmatighede en straling bevat wat die Sonnestelsel kan ontwrig, het die Aarde lang tydperke van stabiliteit waarin lewe kan ontwikkel.<ref name="astrobiology">{{Cite web |last=Mullen |first=Leslie |date=18 May 2001 |title=Galactic Habitable Zones |url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/galactic-habitable-zones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807024530/http://www.astrobio.net/exclusive/139/galactic-habitable-zones |archive-date=7 August 2011 |access-date=1 June 2020 |website=Astrobiology Magazine}}</ref> Die veranderende posisie van die Sonnestelsel met betrekking tot ander dele van die Melkweg kan egter dalk lei tot periodieke uitsterwingsvoorvalle op Aarde, hoewel dié teorie omstrede is.<ref>{{Cite journal |last=Bailer-Jones |first=C. A. L. |date=1 July 2009 |title=The evidence for and against astronomical impacts on climate change and mass extinctions: a review |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009IJAsB...8..213B |url-status=live |journal=International Journal of Astrobiology |volume=8 |issue=3 |pages=213–219 |arxiv=0905.3919 |bibcode=2009IJAsB...8..213B |doi=10.1017/S147355040999005X |s2cid=2028999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401231355/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009IJAsB...8..213B |archive-date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Racki |first=Grzegorz |date=December 2012 |title=The Alvarez Impact Theory of Mass Extinction; Limits to its Applicability and the "Great Expectations Syndrome" |url=https://www.app.pan.pl/article/item/app20110058.html |url-status=live |journal=Acta Palaeontologica Polonica |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=681–702 |doi=10.4202/app.2011.0058 |issn=0567-7920 |s2cid=54021858 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401214314/https://www.app.pan.pl/article/item/app20110058.html |archive-date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022 |doi-access=free}}</ref> Die Sonnestelsel lê ver weg van die stergevulde omgewing van die galaktiese sentrum. Naby die sentrum kan die swaartekrag van nabygeleë sterre liggame in die [[Oortwolk]] versteur en baie [[komete]] na die binneste Sonnestelsel stuur; dit kan lei tot botsings wat groot gevaar vir lewe op Aarde inhou. Die intense straling van die galaktiese sentrum kan ook inmeng met die ontwikkeling van komplekse lewe op Aarde.<ref name="astrobiology"/> Sterre wat binne 0,8&nbsp;ligjaar van die Son verbybeweeg, kom rofweg elke 100&nbsp;000&nbsp;jaar voor. Die naaste wat 'n ster aan die Son gekom het, was [[Scholz se Ster]], wat sowat 70&nbsp;000 jaar gelede omtrent 52&nbsp;000&nbsp;AE van die Son af verbybeweeg en moontlik deur die [[Oortwolk]] beweeg het.<ref>{{Cite journal |last1=Mamajek |first1=Eric E. |last2=Barenfeld |first2=Scott A. |last3=Ivanov |first3=Valentin D. |last4=Kniazev |first4=Alexei Y. |last5=Väisänen |first5=Petri |last6=Beletsky |first6=Yuri |last7=Boffin |first7=Henri M. J. |date=February 2015 |title=The Closest Known Flyby of a Star to the Solar System |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=800 |issue=1 |page=4 |arxiv=1502.04655 |bibcode=2015ApJ...800L..17M |doi=10.1088/2041-8205/800/1/L17 |s2cid=40618530 |id=L17}}</ref> ==Ruimtesendings na die Son== [[Beeld:Pioneer-6-9.jpg|thumb|'n Illustrasie van Pioneer 6, 7, 8 en 9.]] Die eerste satelliete wat ontwerp is vir die langtermynwaarneming van die Son uit die interplanetêre ruimte was [[Nasa]] se [[Pioneer-program|Pioneers]] 6, 7, 8 en 9, wat tussen 1959 en 1968 gelanseer is. Hulle het op dieselfde afstand as die Aarde om die Son gewentel en het die eerste detailleerde metings geneem van die [[sonwind]] en die magneetveld. Pioneer 9 was veral lank in werking; dit het tot in Mei 1983 data teruggestuur.<ref>{{cite web |last=Wade |first=M. |title=Pioneer 6-7-8-9-E |url=http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm |date=2008 |publisher=Encyclopedia Astronautica |access-date=22 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060422075141/http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm |archive-date=22 April 2006 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Solar System Exploration: Missions: By Target: Our Solar System: Past: Pioneer 9 |url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09 |publisher=[[Nasa]] |access-date=30 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402205810/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09 |archive-date=2 April 2012 |df=dmy-all}}</ref> In die 1970's het twee Helios-verkenningstuie en die Skylab se Apollo Telescope Mount belangrike inligting verskaf oor die sonwind en [[korona]]. Helios&nbsp;1 en 2 is deur Amerika en Duitsland gebou om die sonwind te bestudeer. Dit het nader as [[Mercurius]] se wentelbaan by [[perihelium]] om die Son gewentel.<ref name=Burlaga2001 /> Die [[Skylab]]-ruimtestasie, wat Nasa in 1973 gelanseer het, het 'n sonsterrewag met die naam Apollo Telescope Mount bevat wat deur ruimtevaarders in die ruimtestasie beheer is.<ref name=Dwivedi2006 /> Skylab het die eerste waarnemings gedoen van die Son se oorgangstreek en van ultravioletuitstralings uit die korona.<ref name=Dwivedi2006 /> Ontdekkings sluit in die eerste waarnemings van [[plasmawolk]]e en koronaholtes.<ref name=Burlaga2001>{{Cite journal |last=Burlaga |first=L.F. |title=Magnetic Fields and plasmas in the inner heliosphere: Helios results |date=2001 |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1619–1627 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00098-8 |bibcode=2001P&SS...49.1619B |url=https://zenodo.org/record/1259695 |access-date=25 August 2019 |archive-date=13 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713051926/https://zenodo.org/record/1259695 |url-status=live }}</ref> In die 1970's het 'n groot deel van navorsing gefokus op die voorraad ystergroepelemente in die Son.<ref name="biemont1978">{{Cite journal |last=Biemont |first=E. |date=1978 |title=Abundances of singly ionized elements of the iron group in the Sun |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=184 |issue=4 |pages=683–694 |bibcode=1978MNRAS.184..683B |doi=10.1093/mnras/184.4.683 |doi-access=free}}</ref> Hoewel aansienlike navorsing gedoen is, was dit tot 1978 moeilik om die voorkoms van sommige ystergroepelemente (soos [[kobalt]] en [[mangaan]]) deur spektrografie vas te stel weens hulle uiters fyn struktuur.<ref name="biemont1978" /> In 1978 is die voorkoms van enkel-geïoniseerde elemente van die ystergroep bepaal.<ref name="biemont1978" /> [[Beeld:Smm.jpg|left|thumb|links|220px|'n Tekening van die Solar Maximum Mission-tuig.]] In 1980 het Nasa die Solar Maximum Mission-verkenningstuie gelanseer. Dié ruimtetuig is ontwerp om [[gammastrale]], [[X-strale]] en [[Ultraviolet|UV-straling]] uit sonopvlammings te bestudeer in 'n tyd van hoë sonaktiwiteit en {{nowrap|-ligsterkte}}. Weens 'n fout was dit egter drie jaar lank buite aksie. In 1984 is dit herstel en die tuig het daarna duisende foto's van die korona geneem voordat dit in Junie 1989 na die Aarde teruggekeer het.<ref>{{cite web |last=Burkepile |first=C.J. |title=Solar Maximum Mission Overview |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |date=1998 |access-date=22 March 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=5 April 2006}}</ref> Een van die belangrikste sonsendings tot nou was die Solar and Heliospheric Observatory (SOHO), wat saam deur die [[ESA]] en Nasa gebou is en op 2 Desember 1995 gelanseer is.<ref name=Dwivedi2006 /> Dit sou twee jaar lank waarnemings doen, maar in 2009 is die dienstydperk tot einde 2012 verleng.<ref name=sohoext>{{cite web |date=7 October 2009 |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=45685 |title=Mission extensions approved for science missions |website=ESA Science and Technology |access-date=16 February 2010 |archive-date=2 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502023453/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=45685 |url-status=live }}</ref> Dit was so nuttig dat 'n opvolgsending, die Solar Dynamics Observatory, in Februarie 2010 gelanseer is.<ref name=sdolaunch>{{cite web |date=11 February 2010 |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/feb/HQ_10-040_SDO_launch.html |title=NASA Successfully Launches a New Eye on the Sun |website=NASA Press Release Archives |access-date=16 February 2010 |archive-date=10 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810082825/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/feb/HQ_10-040_SDO_launch.html |url-status=live }}</ref> Dit is by die [[Lagrange-punt|L1-punt]] tussen die Son en Aarde geleë (een van vyf punte waar die swaartekragaantrekking van albei liggame ewe groot is) en het sedert sy lansering 'n konstante uitsig op die Son by baie golflengtes gebied.<ref name=Dwivedi2006 /> Met SOHO is ook baie [[komete]] ontdek, meestal klein sonskeerders wat tot as verbrand word wanneer hulle naby aan die Son verbybeweeg.<ref>{{cite web |title=Sungrazing Comets |url=http://sungrazer.nrl.navy.mil/ |publisher=LASCO (US Naval Research Laboratory) |access-date=19 March 2009 |archive-date=25 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525060147/http://sungrazer.nrl.navy.mil/ |url-status=live }}</ref> [[Beeld:The Ulysses spacecraft undergoes testing at the vacuum spin-balancing facility in ESTEC.jpg|thumb|210px|Die Ulysses ondergaan toetse.]] [[Beeld:Parker Solar Probe spacecraft model.png|thumb|210px|'n Kunstenaar se voorstelling van die Parker-sonverkenningstuig.]] Al dié satelliete het die Son uit die vlak van die [[sonnebaan]] bestudeer en het dus net sy ewenaarstreke in besonderhede bestudeer. Die Ulysses-verkenningstuig is in 1990 gelanseer om die poolstreke waar te neem. Dit het eers na Jupiter gevlieg en is toe in 'n wentelbaan "[[Swaartekragslinger|geslinger]]", wat dit ver bo die vlak van die sonnebaan geneem het. In sy regte wentelbaan het Ulysses begin om die sonwind en die sterkte van die magneetveld by hoë breedtegrade te bestudeer. Dit het ontdek die sonwind van hoër breedtegrade af beweeg teen sowat 750&nbsp;km/s, wat stadiger was as wat verwag is, en dat daar groot magneetgolwe van die hoër breedtegrade kom wat galaktiese kosmiese strale verstrooi.<ref>{{cite web |author=JPL/CALTECH |title=Ulysses: Primary Mission Results |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |publisher=NASA |date=2005 |access-date=22 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060106150819/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=6 January 2006 }}</ref> * Die volopheid van elemente in die fotosfeer is bekend uit spektroskopiese studies, maar die samestelling van die binnekant van die Son word nog nie so goed verstaan nie. 'n [[Monster (wetenskap)|Monster]] van die sonwind is deur die Genesis-ruimtetuig, wat in 2001 gelanseer is, geneem en op Aarde bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Calaway |first1=M.J. |title=Genesis capturing the Sun: Solar wind irradiation at Lagrange 1 |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B |volume=267 |issue=7 |pages=1101–1108 |date=2009 |doi=10.1016/j.nimb.2009.01.132 |last2=Stansbery |first2=Eileen K. |last3=Keller |first3=Lindsay P. |bibcode=2009NIMPB.267.1101C |url=https://zenodo.org/record/1259269 |access-date=13 July 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052700/https://zenodo.org/record/1259269 |url-status=live }}</ref> * Die twee identiese ruimtetuie van die STEREO-sending is in Oktober 2006 gelanseer. Een het geleidelik voor die Aarde uitbeweeg en die ander het geleidelik by die Aarde agtergeraak. Dit lei tot stereoskopiese beelde van die Son en van sonverskynsels soos plasmawolke.<ref name="inst">{{cite web |date=8 March 2006 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/stereo/spacecraft/index.html |title=STEREO Spacecraft & Instruments |website=NASA Missions |access-date=30 May 2006 |archive-date=23 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523040216/http://www.nasa.gov/mission_pages/stereo/spacecraft/index.html |url-status=live }}</ref> * Die Parker-sonverkenningstuig is in 2018 gelanseer en sal in 2025 'n perihelium van {{val|0.046|u=AE}} bereik; dit sal die eerste mensgemaakte voorwerp wees wat tot laag in die korona sal vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.space.com/three-big-missions-spotlight-the-sun.html|title=Our sun will never look the same again thanks to two solar probes and one giant telescope|author=Meghan Bartels|publisher=Space.com|access-date=March 9, 2020|archive-date=2 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302130801/https://www.space.com/three-big-missions-spotlight-the-sun.html|url-status=live}}</ref> * SolO is in 2020 gelanseer en sal 'n minimum perihelium van 0,28&nbsp;AE bereik. Dit sal die naaste satelliet aan die Son wees met kameras wat op ons ster gerig is.<ref>{{Cite web |title=Solar Orbiter |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Solar_Orbiter |access-date=2022-03-29 |website=esa.int |language=en |archive-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329191606/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Solar_Orbiter |url-status=live }}</ref> * CuSPwas is op 16 November 2022 gelanseer om sondeeltjies en magneetvelde te bestudeer. * Die Indiese Ruimtenavorsingsorganisasie het op 2 September 2023 'n satelliet van {{val|100|u=kg}} gelanseer met die naam Aditya-L1.<ref>{{Cite web|date=February 2, 2022|first=Chethan|last=Kumar|title=2 key Gaganyaan crew abort tests, Aditya top priority|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-key-gaganyaan-crew-abort-tests-aditya-top-priority/articleshow/89305880.cms|access-date=2022-02-02|website=The Times of India|language=en|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218203122/https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-key-gaganyaan-crew-abort-tests-aditya-top-priority/articleshow/89305880.cms|url-status=live}}</ref> Sy hoofinstrument, 'n koronagraaf, sal die dinamika van die Son se korona bestudeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/tech/science/aditya-l-1-after-chandrayaan-2-isro-to-pursue-indias-first-mission-to-the-sun-in-2020-7053851.html|title=Aditya L-1: After Chandrayaan 2, ISRO to pursue India's first mission to the Sun in 2020|date=25 July 2019|website=Tech2|access-date=2 August 2019|archive-date=2 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802145416/https://www.firstpost.com/tech/science/aditya-l-1-after-chandrayaan-2-isro-to-pursue-indias-first-mission-to-the-sun-in-2020-7053851.html|url-status=live}}</ref> ==Godsdienstige aspekte== [[Beeld:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|thumb|200px|[[Ra]], uit die grafkelder van Nefertari, 13de&nbsp;eeu&nbsp;v.C.]] Songode speel 'n belangrike rol in baie [[Godsdiens|wêreldgodsdienste]] en [[Mitologie|mitologieë]].<ref>{{cite book |last1=Coleman |first1=J.A. |last2=Davidson |first2=George |title=The Dictionary of Mythology: An A–Z of Themes, Legends, and Heroes |date=2015 |publisher=Arcturus Publishing Limited |location=Londen |isbn=978-1-78404-478-7 |page=316}}</ref> Die aanbidding van die Son was sentraal tot baie beskawings, soos die [[Antieke Egipte]]nare, die [[Inkas]] van [[Suid-Amerika]] en die [[Asteke]] van wat nou [[Mexiko]] is. In godsdienste soos [[Hindoeïsme]] word die Son steeds beskou as 'n god, bekend as [[Surya]]. Baie antieke monumente is gebou met sulke verskynsels in gedagte. So dui [[megaliet]]e (groot klippe) byvoorbeeld die [[sonstilstand]] aan in Nabta Plaja, Egipte; en [[Stonehenge]], Engeland; die [[piramide]] van El Castillo by [[Chichén Itzá]] in Mexiko is ontwerp om met die [[nagewening]]s skaduwees te gooi in die vorm van slange wat teen die piramide opseil. Die antieke [[Sumer|Sumeriërs]] het geglo die Son was [[Sjamasj|Oetoe]],<ref name=BlackGreen1992>{{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=182–184 |access-date=22 August 2020 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |url-status=live }}</ref> die god van geregtigheid en tweelingbroer van [[Isjtar|Inanna]], koningin van die hemele,<ref name=BlackGreen1992 /> wat later as die planeet Venus geïdentifiseer is.<ref name=Nemet1998>{{citation |last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea |date=1998 |title=Daily Life in Ancient Mesopotamia |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-29497-6 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 203] |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203}}</ref> Later is Oetoe met die Oos-Semitiese god [[Sjamasj]] geïdentifiseer.<ref name=BlackGreen1992 /><ref name=Nemet1998 /> [[Beeld:Ra Barque.jpg|thumb|links|240px|Die songod Ra op sy boot.]] Van minstens die [[4de Dinastie van Egipte|4de Dinastie]] van Antieke Egipte af is die Son as die songod [[Ra]], met kop van 'n valk, aanbid. In die tyd van die [[Nuwe Ryk van Egipte|Nuwe Ryk]] is die songod verbind met die [[miskruier]]. Die Son het in die [[Amarna]]tydperk 'n kort terugkeer gemaak as die sonskyf, [[Aten]], die enigste god van farao [[Achenaten]].<ref>{{cite book |last1=Teeter |first1=Emily |title=Religion and Ritual in Ancient Egypt |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-84855-8}}</ref><ref>{{cite book |last1=Frankfort |first1=Henri |title=Ancient Egyptian Religion: an Interpretation |date=2011 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-41138-5}}</ref> Vir die Grieke was die Son die god [[Helios]]. In die laat [[Romeinse Ryk|Romeinse]] tydperk is die Son se verjaardag gevier as 'n vakansiedag, ''Sol Invictus'' (letterlik "Onoorwonne Son"), kort ná die wintersonstilstand. Dit was in Desember en dalk 'n voorloper tot [[Kersfees]]. In die Proto-Indo-Europese godsdiens is die Son verpersoonlik as die songodin ''*Seh₂ul''.<ref>{{cite encyclopedia |date=1997 |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |editor1-last=Mallory |editor1-first=James P. |editor1-link=J. P. Mallory |editor2-last=Adams |editor2-first=Douglas Q. |editor2-link=Douglas Q. Adams |place=London |publisher=Routledge |id=(EIEC) |url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&q=Sun+goddess |isbn=978-1-884964-98-5 |access-date=20 October 2017 |archive-date=31 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331204930/https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&q=Sun+goddess |url-status=live }}</ref> Die [[Bybel]]vers [[Maleagi]] 4:2 praat van die "son van redding" (1983-vertaling) of "son van geregtigheid" (1953-vertaling). Sommige Christene vertolk dit as 'n verwysings na [[Christus]].<ref>{{cite book |last=Spargo |first=Emma Jane Marie |title=The Category of the Aesthetic in the Philosophy of Saint Bonaventure |url=https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86 |page=86 |year=1953 |publisher=The Franciscan Institute |location=St. Bonaventure, New York; E. Nauwelaerts, Louvain, Belgium; F. Schöningh, Paderborn, Germany |access-date=3 November 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417054707/https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86 |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Nog leesstof== * {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2010 |title=Chasing the Sun: The Epic Story of the Star That Gives Us Life |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1-4000-6875-3}} * {{Cite journal |last=Hudson |first=Hugh |date=2008 |title=Solar Activity |journal=Scholarpedia |volume=3 |issue=3 |page=3967 |doi=10.4249/scholarpedia.3967|bibcode=2008SchpJ...3.3967H |doi-access=free }} * {{Cite journal |last=Thompson |first=M.J. |date=August 2004 |title=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |journal=Astronomy & Geophysics |volume=45 |issue=4 |doi=10.1046/j.1468-4004.2003.45421.x |pages=21–25|bibcode=2004A&G....45d..21T |doi-access=free }} == Eksterne skakels == * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ Astronomy Cast: The Sun] * [http://www.acrim.com/ Satellite observations of solar luminosity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611210135/http://acrim.com/ |date=11 June 2017 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=qpMRtvFD8ek&hl=fr Animation – The Future of the Sun] * [https://www.youtube.com/watch?v=6tmbeLTHC_0 "Thermonuclear Art – The Sun In Ultra-HD"] | Goddard Space Flight Center * [https://www.youtube.com/watch?v=l3QQQu7QLoM "A Decade of Sun"] | Goddard Space Flight Center {{Commons-kategorie inlyn|Sun}} {{wikt-inlyn|son}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Sun}} {{PlaneteSon}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Sonnestelsel]] [[Kategorie:Sterre met eiename]] [[Kategorie:G-tipe hoofreekssterre]] 8uhjew4og2867nvyv5pd81eggmwqqow 2916837 2916834 2026-07-10T10:01:17Z Aliwal2012 39067 /* Sonnestelsel */ poleerwerk 2916837 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= Son [[Beeld:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | beeld= The Sun in white light.jpg | onderskrif= Die son, met donker sonvlekke. | sterrebeeld= | bayernaam= | RK= 286,13°<br /><small>(vanaf die Noordpool)</small> | Dek= +63,87°<br /><small>(vanaf die Noordpool)</small><br /><small>63° 52' N</small> | magnitude= | skynmagnitude= −26,74<ref name=nssdc> {{cite web |last=Williams |first=D. R. |year=2004 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA]] |access-date=27 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527062414/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | absolute magnitude= 4,83<ref name=nssdc /> | ouderdom= ≈4,6 miljard jaar (4,6×10⁹ jaar) | massa= 1 sonmassa<br />1,9885×10³⁰ kg<ref name=nssdc/><br /><small>333&nbsp;000 × Aarde</small><ref name=nssdc/> | radius= 6,96342×10⁵ km<ref name=arxiv1203_4898>{{citation |first1=Marcelo |last1=Emilio |first2=Jeff R. |last2=Kuhn |first3=Rock I. |last3=Bush |first4=Isabelle F. |last4=Scholl |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |work=arXiv |url=http://arxiv.org/abs/1203.4898 |date=5 Maart 2012 |accessdate=28 Maart 2012}}</ref><br /><small>109 × Aarde</small><ref name=sse> {{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |publisher=[[NASA]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107042855/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun |archive-date=7 November 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | ligsterkte= 3,828×10²⁶ W | spektraaltipe= G2V | temperatuur= Sentrum: ~1,57×10⁷<ref name=nssdc/><br />Fotosfeer (effektief): 5&nbsp;778<ref name=nssdc/><br />[[Korona]]: ~5×10⁶ | afstand=1 [[AE]], ≈1,496×10⁸ km <br />8 min. 19 sek. teen [[ligsnelheid]] | veranderlik= | veelvoudig= | planete= 8 | name= Son, ''Sól'', ''Helios'' }} Die '''Son''' is die [[ster]] in die middel van die [[Sonnestelsel]]. Dit is 'n swaar, warm bol [[plasma]], wat opgeblaas en verhit word deur energie wat deur [[kernfusie]]reaksies in sy kern opgewek word. 'n Deel van dié interne energie word van die [[fotosfeer]] af uitgestraal as lig, [[ultraviolet]]- en [[infrarooi]]bestraling, en dit verskaf die meeste energie vir [[lewe]] op [[Aarde]]. Die Son beweeg om die galaktiese sentrum van die [[Melkweg]], op 'n afstand van 26&nbsp;660 [[ligjare]]. Die Son se afstand van die Aarde af is gemiddeld 1&nbsp;[[AE]] ({{val|1.496|e=8|u=km}}) of sowat 8&nbsp;[[Ligjaar|ligminute]]. Sy deursnee is sowat {{val|1391400|u=km}}, 109 keer soveel as die Aarde s'n of vier keer die afstand tussen die Aarde en die [[Maan]]. Sy [[massa]] is sowat 330&nbsp;000 keer dié van die Aarde, wat sowat 99,86% van die totale massa van die Sonnestelsel is.<ref name="Woolfson00">{{Cite journal |last=Woolfson |first=M. |date=2000 |title=The origin and evolution of the solar system |url=http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf |url-status=live |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |issue=1 |page=12 |bibcode=2000A&G....41a..12W |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711133403/http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf |archive-date=11 July 2020 |access-date=12 April 2020 |doi-access=free}}</ref> Rofweg 'n driekwart van die Son se massa bestaan uit [[waterstof]] (~73%); die res is hoofsaaklik [[helium]] (~25%), met klein persentasies [[Metaal (astronomie)|swaarder elemente]], insluitende [[suurstof]], [[koolstof]], [[neon]] en [[yster]].<ref name="basu2008">{{Cite journal |last1=Basu |first1=S. |last2=Antia |first2=H.M. |year=2008 |title=Helioseismology and Solar Abundances |journal=Physics Reports |volume=457 |issue=5–6 |pages=217–283 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |s2cid=119302796}}</ref> Die Son is 'n [[hoofreeksster]] van [[Sterreklassifikasie#Klas G|klas G]] (G2V), wat informeel 'n "[[geeldwerg]]" genoem word, hoewel sy lig eintlik wit is. Dit is sowat 4,6&nbsp;miljard (miljard = 10⁹) jaar gelede gevorm,<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |s2cid=119436299}}</ref><ref name="Connelly2012">{{Cite journal |last1=Connelly |first1=James N. |last2=Bizzarro |first2=Martin |last3=Krot |first3=Alexander N. |last4=Nordlund |first4=Åke |last5=Wielandt |first5=Daniel |last6=Ivanova |first6=Marina A. |date=2 November 2012 |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |doi=10.1126/science.1226919 |pmid=23118187 |s2cid=21965292}}</ref> vanweë die swaartekraginstorting van materie in 'n groot [[molekulêre wolk]]. Die meeste van die materie het in die middel versamel, terwyl die res in 'n [[Protoplanetêre skyf|plat skyf]] gedruk is, en daaruit het die res van die Sonnestelsel gevorm. Die massa in sy middel het so dig geword dat kernfusie eindelik in die kern ontstaan het. Alle sterre vorm vermoedelik deur middel van dié proses. Die Son skakel elke sekonde sowat 600&nbsp;miljoen ton waterstof in helium om deur kernfusie, en verander in die proses 4&nbsp;miljoen ton materie in energie. Dié energie, wat tussen 10&nbsp;000 en 170&nbsp;000 jaar kan neem om uit die kern te ontsnap, is die bron van die Son se lig en hitte. Ver in die toekoms, wanneer die kernfusie van waterstof in die Son se kern sal afneem tot op 'n punt waar die Son nie meer in [[hidrostatiese ewewig]] is nie, sal sy kern aansienlik digter en warmer word; dit sal sy buitenste lae laat uitsit en die Son eindelik in 'n [[rooireus]] verander. Dié proses sal die Son sowat 5&nbsp;miljard jaar van nou af so groot maak dat die Aarde onbewoonbaar sal wees. Hierna sal die Son se kern sy buitenste lae wegstoot en 'n digte soort afkoelende sterkern word bekend as 'n [[witdwerg]]. Dit sal nie meer kernfusie ondergaan nie, maar sal steeds gloei en hitte afgee vanweë sy voormalige fusieprosesse. Die enorme uitwerking van die Son op die Aarde is sedert prehistoriese tye besef en baie kulture het dit as 'n [[godheid]] beskou. Die [[Sinodiese dag|sinodiese]] rotasie van die Aarde en sy [[wentelbaan]] om die Son is die basis van sommige [[sonkalender]]s. Die kalender wat vandag die meeste gebruik word, is die [[Gregoriaanse kalender]], wat gebaseer is op die 16de-eeuse vertolking van die Son se waargenome beweging as werklike beweging.<ref>{{Cite book |last=Lattis |first=James M. |title=Between Copernicus and Galileo: Christoph Clavius and the Collapse of Ptolemaic Cosmology |date=1994 |publisher=The University of Chicago |isbn=0-226-46929-8 |location=Chicago |pages=3–4}}</ref> ==Etimologie== Die woord "son" kom in verskeie [[Germaanse tale]] voor – [[Engels]]: ''sun'', [[Duits]]: ''Sonne'', Oudengels: ''sunne'', [[Nederlands]]: ''zon'' en vele meer. Al dié woorde kom van die Proto-Germaanse *sunnōn.<ref name="BARNHART776">{{Cite book |last=Barnhart |first=R.K. |title=The Barnhart Concise Dictionary of Etymology |date=1995 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270084-1 |page=776}}</ref><ref name="Orel">Vladimir Orel (2003) [https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/sun ''A Handbook of Germanic Etymology''], Brill</ref> Dit hou ook verband met die woord vir "son" in ander takke van die [[Indo-Europese taalfamilie]], hoewel 'n [[Nominatief|nominatiewe]] stam met 'n "l" in die meeste gevalle aangetref word, in plaas van die [[Genitief|genitiewe]] stam met 'n "n", soos in [[Latyn]]: ''sōl'', [[Grieks|antieke Grieks]]: ἥλιος, ''hēlios'') en [[Wallies]]: ''haul''. Die "l" is soms wel ook in Proto-Germaans aangetref, en word gebruik in tale soos [[Sweeds]] en [[Deens]] (''solen'').<ref name=Orel /> Die woord "son" word meestal in Afrikaanse verbindings gebruik, soos in [[sonlig]] en [[sonjaar]]. Die Griekse ''helios'' word soms gebruik, soos in die term [[heliosfeer]], of die Engelse term ''solar'' word as "solêr" vertaal, soos in [[Eksoplaneet|ekstrasolêre planeet]]. Die sewende dag van die week is na die son genoem. Dit kom van die Nederlandse ''zondag'', wat 'n leenvertaling van die Latynse ''dies solis'', "dag van die son", is; dié dag is in die heidense outyd aan die son gewy.<ref>"Sondag" in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA) by [https://viva-afrikaans.org/ viva-afrikaans.org] (intekening nodig). Besoek op 5 November 2023.</ref> Die [[sterrekundige simbool]] vir die son is 'n sirkel met 'n punt in: [[Beeld:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]. Dit word gebruik in eenhede soos ''M''_☉ ([[sonmassa]]), ''R''_☉ ([[sonradius]]) en ''L''_☉ ([[sonligsterkte]]). ==Algemene kenmerke== Die Son is 'n [[Sterreklassifikasie#Klas_G|G-tipe hoofreeksster]] wat sowat 99,86% van die [[Sonnestelsel]] se massa beslaan. Dit het 'n [[absolute magnitude]] van 4,83, wat na raming helderder is as sowat 85% van die sterre in die [[Melkweg]], waarvan die meeste [[rooidwerg]]e is.<ref>{{Cite news |last=Than |first=K. |date=2006 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=Space.com |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |url-status=live |access-date=1 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221093125/http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |archive-date=21 December 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lada |first=C.J. |date=2006 |title=Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single |journal=Astrophysical Journal Letters |volume=640 |issue=1 |pages=L63–L66 |arxiv=astro-ph/0601375 |bibcode=2006ApJ...640L..63L |doi=10.1086/503158 |s2cid=8400400}}</ref> Die Son is 'n [[Metaal (astronomie)#Populasie I, II en III|populasie I-ster]], of een met baie swaar elemente.<ref name="zeilik">{{Cite book |last1=Zeilik |first1=M.A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |last2=Gregory |first2=S.A. |date=1998 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |edition=4de |page=322}}</ref> Sy vorming is dalk veroorsaak deur skokgolwe van 'n [[supernova]] naby aan hom.<ref name="Falk">{{Cite journal |last1=Falk |first1=S.W. |last2=Lattmer |first2=J.M. |last3=Margolis |first3=S.H. |date=1977 |title=Are supernovae sources of presolar grains? |journal=Nature |volume=270 |issue=5639 |pages=700–701 |bibcode=1977Natur.270..700F |doi=10.1038/270700a0 |s2cid=4240932}}</ref> Dit word vermoed vanweë 'n hoë voorkoms van swaar elemente in die Sonnestelsel, soos [[goud]] en [[uraan]], relatief tot die voorkoms van dié elemente in sogenaamde populasie II-sterre, met minder swaar elemente. Die Son is verreweg die helderste natuurlike voorwerp in die lugruim van die Aarde af gesien: Dit het 'n [[skynbare magnitude]] van {{nowrap|-26,74}}.<ref>{{Cite journal |last=Burton |first=W.B. |date=1986 |title=Stellar parameters |journal=Space Science Reviews |volume=43 |issue=3–4 |pages=244–250 |doi=10.1007/BF00190626 |s2cid=189796439}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bessell |first1=M.S. |last2=Castelli |first2=F. |last3=Plez |first3=B. |date=1998 |title=Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars |journal=Astronomy and Astrophysics|volume=333 |pages=231–250 |bibcode=1998A&A...333..231B}}</ref> Dit is omtrent 13&nbsp;miljard keer so helder as die tweede helderste voorwerp, die ster [[Sirius]], met 'n skynbare magnitude van {{nowrap|-1,46}} (hoe laer die magnitude, hoe helderder die ster). Die gemiddelde afstand tussen die Aarde en die Son se middelpunte word geneem as 1&nbsp;AE (astronomiese eenheid), hoewel dié afstand wissel met sowat 2,5&nbsp;miljoen&nbsp;km namate die Aarde tussen sy [[perihelium]] (naaste afstand) op omstreeks 3 Januarie en sy [[afelium]] (verste afstand) op omstreeks 4 Julie beweeg.<ref name="USNO">{{Cite web |date=31 January 2008 |title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |archive-date=13 October 2007 |access-date=17 July 2009 |publisher=US Naval Observatory}}</ref><ref name="Astropixels">{{Cite web |title=Earth at Perihelion and Aphelion: 2001 to 2100 |url=http://www.astropixels.com/ephemeris/perap2001.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709154207/http://astropixels.com/ephemeris/perap2001.html |archive-date=9 July 2019 |access-date=3 June 2021}}</ref> Op die gemiddelde afstand beweeg lig in sowat 8&nbsp;minute 20&nbsp;sekondes van die Son na die Aarde.<ref>{{Cite web |last=Cain |first=Fraser |date=15 April 2013 |title=How long does it take sunlight to reach the Earth? |url=https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302095547/https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |archive-date=2 March 2022 |access-date=2 March 2022 |website=phys.org |language=en}}</ref> Die energie van dié sonlig onderhou feitlik alle lewe op Aarde deur middel van [[fotosintese]],<ref name="Simon2001">{{Cite book |last=Simon |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=1gXImRmz7u8C&q=bacteria+that+live+with+out+the+sun&pg=PA26 |title=The Real Science Behind the X-Files : Microbes, meteorites, and mutants |date=2001 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-684-85618-6 |pages=25–27 |access-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417061644/https://books.google.com/books?id=1gXImRmz7u8C&q=bacteria+that+live+with+out+the+sun&pg=PA26 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}}</ref> en is die dryfkrag agter ons [[klimaat]] en [[weer]]. Die Son het nie 'n definitiewe grens nie, maar sy digtheid neem eksponensieel af met 'n toename in afstand van die fotosfeer af.<ref name="Beer et al, 2012-41">{{Cite book |last1=Beer |first1=J. |title=Cosmogenic Radionuclides: Theory and Applications in the Terrestrial and Space Environments |last2=McCracken |first2=K. |last3=von Steiger |first3=R. |date=2012 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-3-642-14651-0 |page=41}}</ref> Vir die doel van meting: Die Son se radius word beskou as die afstand van sy middel af tot by die rand van die fotosfeer, wat sy skynbare sigbare oppervlak is.<ref name="Phillips1995-73">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |page=73}}</ref> Met dié meting is die Son 'n byna perfekte sfeer met 'n platting van sowat 9&nbsp;miljoenstes;<ref name="Godier">{{Cite journal |last1=Godier |first1=S. |last2=Rozelot |first2=J.-P. |date=2000 |title=The solar oblateness and its relationship with the structure of the tachocline and of the Sun's subsurface |url=http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf |url-status=dead |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=355 |pages=365–374 |bibcode=2000A&A...355..365G |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510022519/http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf |archive-date=10 May 2011 |access-date=22 February 2006}}</ref><ref>{{Cite news |date=2 October 2008 |title=How Round is the Sun? |publisher=NASA |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ |url-status=live |access-date=7 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081811/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun |archive-date=29 March 2019}}</ref> dit beteken sy pooldeursnee verskil van sy ewenaardeursnee met net 10&nbsp;km.<ref name="perfect sphere">{{Cite web |last=Jones |first=G. |date=16 August 2012 |title=Sun is the most perfect sphere ever observed in nature |url=https://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303022045/http://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature |archive-date=3 March 2014 |access-date=19 August 2013 |website=The Guardian}}</ref> Die gety-invloed van die planete is swak en het nie 'n groot invloed op die vorm van die Son nie.<ref name="Schutz2003">{{Cite book |last=Schutz |first=B.F. |title=Gravity from the ground up |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45506-0 |pages=98–99}}</ref> Die Son roteer vinniger by sy ewenaar as by sy pole. Dit word veroorsaak deur konveksiebeweging vanweë hittevervoer en die [[Corioliskrag]] as gevolg van die Son se rotasie. In 'n verwysingsraamwerk wat deur die sterre gedefinieer word, is die Son se rotasieperiode sowat 25,6 dae by sy ewenaar en 33,5 dae by sy pole. Van die Aarde af gesien terwyl dit om die Son wentel, is die Son se skynbare rotasieperiode by sy ewenaar sowat 28 dae.<ref name="Phillips1995-78">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=78–79}}</ref> ==Samestelling== Die Son bestaan hoofsaaklik uit die elemente [[waterstof]] en [[helium]]. In dié stadium van die Son se bestaan is dit onderskeidelik 74,9% en 23,8% van die massa van die Son in die fotosfeer.<ref name=lodders>{{cite journal |doi=10.1086/375492 |last=Lodders |first=Katharina|date=10 July 2003 |title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1220–1247 |url=http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |bibcode=2003ApJ...591.1220L |access-date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043527/http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |archive-date=7 November 2015 |url-status=dead |citeseerx=10.1.1.666.9351 |s2cid=42498829 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lodders |first=K. |title=Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=38 |issue=suppl |page=5272 |date=2003 |bibcode=2003M&PSA..38.5272L |access-date=3 August 2008 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513163004/http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |url-status=live }}</ref> Alle swaarder elemente, wat in sterrekunde "[[Metaal (astronomie)|metale]]" genoem word, maak minder as 2% van die massa uit: Die volopstes is [[suurstof]] (sowat 1%), [[koolstof]] (0,3%), [[neon]] (0,2%) en [[yster]] (0,2%).<ref name=hkt2004>{{Cite book |last1=Hansen |first1=C.J. |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=19–20 |edition=2nd |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> Die Son se oorspronklike chemiese samestelling sou oorgeërf gewees het van die [[interstellêre medium]] waaruit dit gevorm het. Dit sou aanvanklik sowat 71,1% waterstof, 27,4% helium en 1,5% swaarder elemente bevat het.<ref name=lodders /> Die waterstof en die meeste helium in die Son sou geskep gewees het deur [[Oerknal]]-[[nukleosintese]] in die eerste 20 minute van die heelal, en die swaarder elemente is geskep deur sterre van vorige generasies voor die Son gevorm is, en sou in die interstellêre medium versprei het gedurende die finale stadiums van sterlewe en deur verskynsels soos [[supernova]]s.<ref name="hkt2004_78">{{Cite book |last1=Hansen |first1=C.J. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V. |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-20089-7 |edition=2de |pages=77–78}}</ref> Sedert die ontstaan van die Son is die belangrikste fusieproses die omskepping van waterstof in helium. Oor die afgelope 4,6&nbsp;miljard jaar het die hoeveelheid helium en die ligging daarvan in die Son geleidelik verander. In die kern het die proporsie van helium van sowat 24% tot sowat 60% toegeneem vanweë fusie, en van die helium en swaarder elemente het van die fotosfeer na die middel van die Son beweeg as gevolg van [[swaartekrag]]. Die proporsies van die swaarder elemente het onveranderd gebly. Hitte word deur straling van die Son se kern af versprei eerder as deur konveksie; die fusieprodukte word dus nie deur hitte na buite vervoer nie, maar bly in die kern.<ref name=hkt2004_9.2.3>{{Cite book |last1=Hansen |first1=C.J. |last2=Kawaler |first2=S.A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=§&nbsp;9.2.3 |no-pp=yes |edition=2de |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> Tans het 'n binnekern van helium begin vorm wat nie versmelt (gefuseer) kan word nie omdat die kern nog nie warm genoeg is om helium te versmelt nie. In die toekoms sal helium in die kern bly versamel, en oor sowat 5&nbsp;miljard jaar sal dié opbou van helium veroorsaak dat die Son die [[hoofreeks]] verlaat en 'n [[rooireus]] word.<ref>Iben, I Jnr (1965) "Stellar Evolution. II. The Evolution of a 3 M_{sun} Star from the Main Sequence Through Core Helium Burning". (''Astrophysical Journal'', vol. 142, p. 1447)</ref> Die chemiese samestelling van die fotosfeer word gewoonlik beskou as verteenwoordigend van die samestelling van die oersonnestelsel.<ref name="aller1968">{{Cite journal |last=Aller |first=L.H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASA....1..133A|doi=10.1017/S1323358000011048|s2cid=119759834 |doi-access=free }}</ref> Die hoeveelheid swaarder elemente wat hier bo beskryf is, word gewoonlik gemeet deur beide [[spektroskopie]] van die Son se fotosfeer en die meet van hoeveelhede in [[meteoriet]]e wat nog nie tot smeltpunt verhit is nie. Dié meteoriete het vermoedelik die samestelling van die protostellêre Son behou en word dus nie geraak deur die huidige hoeveelhede swaarder elemente in die Son nie. Die twee metodes werk gewoonlik goed saam.<ref name="basu2008" /> ==Struktuur en fusie== [[Beeld:Sun poster.svg|thumb|280px|'n Illustrasie van die Son se struktuur (in vals kleure ter wille van kontras).]] ===Kern=== Die Son se kern strek van sy middel tot omtrent 20-25% van die sonradius.<ref name="Garcia2007">{{Cite journal |last=García |first=R. |date=2007 |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=Science |volume=316 |issue=5831 |pages=1591–1593 |bibcode=2007Sci...316.1591G |doi=10.1126/science.1140598 |pmid=17478682 |s2cid=35285705|display-authors=etal }}</ref> Dit het 'n [[digtheid]] van tot {{val|150|u=g/cm3}}<ref name="Basu">{{Cite journal |last1=Basu |first1=S. |display-authors=etal |year=2009 |title=Fresh insights on the structure of the solar core |journal=The Astrophysical Journal |volume=699 |issue=2 |pages=1403–1417 |arxiv=0905.0651 |bibcode=2009ApJ...699.1403B |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403|s2cid=11044272 }}</ref><ref name="NASA1">{{Cite web |date=18 January 2007 |title=NASA/Marshall Solar Physics |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081742/https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=29 March 2019 |access-date=11 July 2009 |publisher=Marshall Space Flight Center}}</ref> (sowat 150 keer die digtheid van water) en 'n [[temperatuur]] van naby 15,7&nbsp;miljoen [[kelvin]] (K).<ref name="NASA1" /> In vergelyking hiermee is die Son se oppervlaktemperatuur sowat 5&nbsp;800&nbsp;K. Volgens onlangse ontledings van die Solar and Heliospheric Observatory- (SOHO)-sending is die rotasietempo in die kern vinniger as in die [[#Stralingsone|stralingsone]] daarbo.<ref name="Garcia2007" /> Deur die grootste deel van die Son se bestaan word energie in die kernstreek opgewek deur [[kernfusie]] deur middel van die proton–proton-ketting; dié proses skakel waterstof in helium om.<ref>{{Cite conference |last=Broggini |first=C. |date=2003 |title=Physics in Collision, Proceedings of the XXIII International Conference: Nuclear Processes at Solar Energy |url=http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626 |conference=XXIII Physics in Collisions Conference |location=Zeuthen, Germany |page=21 |arxiv=astro-ph/0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421113407/http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626/ |archive-date=21 April 2017 |access-date=12 August 2013 |url-status=live}}</ref> Tans kom net sowat 0,8% van die energie wat opgewek word van 'n ander reeks fusiereaksies wat die [[CNO-siklus]] (koolstof-stikstof-suurstof-siklus) genoem word, hoewel dié deel na verwagting sal toeneem namate die Son ouer en helderder word.<ref name="jpcs271_1_012031">{{Cite journal |last1=Goupil |first1=M.J. |last2=Lebreton |first2=Y. |last3=Marques |first3=J.P. |last4=Samadi |first4=R. |last5=Baudin |first5=F. |date=2011 |title=Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=271 |issue=1 |page=012031 |arxiv=1102.0247 |bibcode=2011JPhCS.271a2031G |doi=10.1088/1742-6596/271/1/012031|s2cid=4776237 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=The Borexino Collaboration |date=2020 |title=Experimental evidence of neutrinos produced in the CNO fusion cycle in the Sun |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |journal=Nature |volume=587 |issue=? |pages=577–582 |arxiv=2006.15115 |bibcode=2020Natur.587..577B |doi=10.1038/s41586-020-2934-0 |pmid=33239797 |s2cid=227174644 |access-date=26 November 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127093809/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |url-status=live }}</ref> Die kern is die enigste streek van die Son waar 'n aansienlike hoeveelheid [[Termiese straling|termiese energie]] deur fusie opgewek word; 99% van die krag word binne die eerste 24% van die sonradius opgewek, en by 30% van die radius hou fusie feitlik heeltemal op. Die res van die Son word deur dié energie verhit terwyl dit deur baie opeenvolgende lae na buite en eindelik na die fotosfeer beweeg, van waar dit in die ruimte ontsnap deur straling ([[foton]]e) of adveksie (massiewe deeltjies).<ref name="Phillips1995-47">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=47–53}}</ref><ref name=Zirker2002-15>{{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 15–34] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 }}</ref> [[Beeld:Proton-proton reaction chain.svg|thumb|240px|links|'n Illustrasie van die proton-proton-reaksieketting van waterstof in [[deuterium]], [[helium-3]] en gewone [[helium-4]].]] Die proton-proton-ketting kom omtrent {{val|9.2|e=37}} keer per sekonde voor en skakel elke sekonde sowat 3,7{{e|38}} protone in [[alfadeeltjie]]s (heliumkerns) om (uit altesaam ~8,9{{e|56}} vrye protone in die Son), of sowat {{val|6.2|e=11|u=kg/s}}. Elke proton vat egter gemiddeld sowat 9 miljard jaar om deur die PP-ketting met ander te versmelt.<ref name="Phillips1995-47" /> Deur vier vrye protone (waterstofkerns) in 'n enkele alfadeeltjie (heliumkern) om te skakel, word sowat 0,7% van die gefuseerde massa as energie opgewek;<ref>{{Cite book |last=Shu |first=F.H. |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |date=1982 |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102]}}</ref> die Son laat dus energie vry teen 'n massa-energie-omskakelingstempo van 4,26&nbsp;miljoen ton per sekonde (wat 600 metrieke megaton waterstof gebruik)<ref>{{Cite web |date=2012 |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903223810/https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |archive-date=3 September 2018 |access-date=13 July 2017 |website=Cosmicopia |publisher=NASA}}</ref> vir 384,6&nbsp;[[SI-voorvoegsel|jottawatt]] ({{val|3.846|e=26|u=W}})<ref name="nssdc" /> of 9,192{{e|10}}&nbsp;megaton [[TNT]] per sekonde. Die groot kraguitset van die Son is hoofsaaklik vanweë sy grootte en die groot digtheid in sy kern (in vergelyking met die Aarde en voorwerpe op die Aarde), met net 'n relatief klein hoeveelheid krag wat per kubieke meter opgewek word. Teoretiese modelle van die Son se binnekant dui op 'n maksimum kragdigtheid, of energie-opwekking, van sowat 276,5 [[watt]] per kubieke meter in die middel van sy kern,<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001 |access-date=30 August 2011 |publisher=Contemporary Physics Education Project}}</ref> wat volgens die Australiese wetenskapkommentator Karl Kruszelnicki omtrent dieselfde kragdigtheid is as in 'n [[kompos]]hoop.<ref>{{Cite web |date=17 April 2012 |title=Lazy Sun is less energetic than compost |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306123113/http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |archive-date=6 March 2014 |access-date=25 February 2014 |website=Australian Broadcasting Corporation}}</ref> Die fusietempo in die kern is in 'n selfkorrigerende ewewig: 'n Effens hoër fusietempo sal veroorsaak dat die kern warmer word en effens sal uitsit teenoor die gewig van die buitenste lae; dit sal die digtheid en dus fusietempo laat afneem en die versteuring korrigeer. 'n Effens laer tempo sal veroorsaak dat die kern effens afkoel; dit sal die digtheid en fusietempo laat toeneem om dit te herstel.<ref>{{Cite journal |last1=Haubold |first1=H.J. |last2=Mathai |first2=A.M. |date=1994 |title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment |volume=320 |issue=1994 |pages=102–116 |journal=AIP Conference Proceedings |arxiv=astro-ph/9405040 |bibcode=1995AIPC..320..102H |doi=10.1063/1.47009|citeseerx=10.1.1.254.6033|s2cid=14622069 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Myers |first=S.T. |date=18 February 1999 |title=Lecture 11 – Stellar Structure I: Hydrostatic Equilibrium |url=http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512180052/http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html |archive-date=12 May 2011 |access-date=15 July 2009 |website=Introduction to Astrophysics II}}</ref> ===Stralingsone=== [[Beeld:Heat Transfer in Stars.svg|thumb|280px|'n Illustrasie van verskillende sterre se interne struktuur. Die Son, in die middel, het 'n binneste stralingsone en 'n buitenste konveksiesone.]] Die stralingsone is die dikste laag van die Son, teen 0,45 sonradius. Van die kern na buite, tot omtrent 0,7 sonradius, is [[termiese straling]] die primêre manier van energieoordrag.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |publisher=NASA |title=Sun |website=World Book at NASA |access-date=10 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142009/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |archive-date=10 May 2013}}</ref> Die temperatuur neem af hoe verder van die kern af, van sowat 7&nbsp;miljoen tot 2&nbsp;miljoen K.<ref name="NASA1" /> Die temperatuurgradiënt is te klein vir konveksie en daarom vind energieoordrag deur straling plaas.<ref name="NASA1" /> [[Ioon|Ione]] van waterstof en helium straal fotone uit wat net 'n klein afstand beweeg voordat hulle weer deur ander ione geabsorbeer word.<ref name="autogenerated1" /> Die digtheid neem tussen 0,25 sonradius en 0,7 radius, die bokant van die stralingsone, honderdvoudig af van 20&nbsp;000&nbsp;kg/m³ tot 200&nbsp;kg/m³.<ref name="autogenerated1" /> ===Konveksiesone=== Die Son se konveksiesone strek van 0,7 sonradius (500&nbsp;000&nbsp;km) tot naby die oppervlak. In dié laag is die sonplasma nie dig of warm genoeg om die hitte-energie van die binnekant na buite te verplaas deur middel van straling nie. Die digtheid van die plasma is wel laag genoeg dat konveksiestrome ontwikkel om die Son se energie na sy oppervlak te vervoer. Wanneer die plasma net onder die oppervlak van die fotosfeer afkoel, neem die digtheid daarvan toe en sink dit na die onderkant van die konveksiesone, waar dit weer warmer word en styg, en die konveksiesiklus duur voort. By die fotosfeer neem die temperatuur af tot 5&nbsp;700&nbsp;K (350-voudig) en die digtheid tot net 0,2&nbsp;g/m³ (sowat 1/10&nbsp;000 van die digtheid van lug by die seevlak op Aarde en 'n miljoenste van dié van die binneste laag van die Son se konveksiesone).<ref name=NASA1 /> Die termiese kolomme van die konveksiesone is op die oppervlak van die Son te sien as 'n korrelrige voorkoms.<ref name=NASA1 /> Dié termiese kolomme het rofweg die vorm van seshoekige prismas.<ref>{{Cite book |last=Mullan |first=D.J |title=From the Sun to the Great Attractor |date=2000 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-41064-5 |editor-last=Page, D. |page=22 |chapter=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona |access-date=22 August 2020 |editor-last2=Hirsch, J.G. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417080656/https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}}</ref> ===Fotosfeer=== [[Beeld:Highest resolution photo of Sun (NSF) as of January 20, 2020.jpg|thumb|200px|'n Hoëresolusiefoto van die Son se oppervlak.]] Die sigbare deel van die Son, die fotosfeer, is die laag onder die een waar die Son se lig deurskynend word.<ref name="Abhyankar1977">{{Cite journal |last=Abhyankar |first=K.D. |date=1977 |title=A Survey of the Solar Atmospheric Models |url=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |url-status=live |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |volume=5 |pages=40–44 |bibcode=1977BASI....5...40A |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |archive-date=12 May 2020 |access-date=12 July 2009}}</ref> Fotone wat in dié laag geskep word, ontsnap van hier deur die deurskynende sonatmosfeer daarbo en word sonstraling, of [[sonlig]]. Die verandering in deursigtigheid is vanweë die afname van die hoeveelheid H^--ione, wat sigbare lig maklik absorbeer.<ref name=Abhyankar1977 /> Die omgekeerde hiervan is die sigbare lig wat ons sien wat geskep word wanneer [[elektron]]e met waterstofatome reageer om H^--ione te vorm.<ref name="Gibson">{{Cite book |last=Gibson |first=Edward G. |date=1973 |title=The Quiet Sun (NASA SP-303) |publisher=NASA |asin=B0006C7RS0}}</ref><ref name="Shu">{{Cite book |last=Shu |first=F.H. |title=The Physics of Astrophysics |volume=1 |publisher=University Science Books |date=1991 |isbn=978-0-935702-64-4}}</ref> Die fotosfeer is tienhonderde kilometers dik en is effens minder ondeursigtig as lug op Aarde. Omdat die boonste deel van die fotosfeer koeler as die onderste deel is, lyk 'n foto van die Son helderder in die middel as aan die rand van die sonskyf; die verskynsel is bekend as randverdonkering.<ref name="Abhyankar1977" /> Die spektrum van sonlig is min of meer gelyk aan dié van 'n [[swartliggaam]] wat teen 5&nbsp;777&nbsp;K (5&nbsp;504&nbsp;°C) uitstraal, onderbreek deur [[absorpsielyn]]e van die atome in die yl lae bo die fotosfeer. Die fotosfeer is nie ten volle geïoniseer nie (ionisasie is sowat 3%), en daarom is feitlik al die waterstof in atoomvorm.<ref>{{cite journal |last1=Rast |first1=M. |last2=Nordlund |first2=Å. |last3=Stein |first3=R. |last4=Toomre |first4=J. |date=1993 |title=Ionization Effects in Three-Dimensional Solar Granulation Simulations |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=408 |issue=1 |page=L53–L56 |bibcode=1993ApJ...408L..53R |doi=10.1086/186829|doi-access=free }}</ref> In vroeë studies van die optiese spektrum van die fotosfeer is absorpsielyne ontdek wat nie ooreenstem met enige chemiese element op Aarde nie. In 1868 het die Engelse sterrekundige Norman Lockyer die hipotese ontwikkel dat dié absorpsielyne veroorsaak word deur 'n nuwe element, wat hy "helium" genoem het, na die Griekse songod [[Helios]]. Eers 25 jaar later is helium op Aarde geïsoleer.<ref name="Lockyer">{{Cite web |last=Parnel |first=C. |title=Discovery of Helium |url=http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043457/http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |archive-date=7 November 2015 |access-date=22 March 2006 |publisher=University of St Andrews}}</ref> ===Atmosfeer=== Die Son se atmosfeer bestaan uit verskeie dele: die fotosfeer (sigbaar onder normale omstandighede), die chromosfeer, die oorgangstreek, die [[korona]] en die [[heliosfeer]]. Tydens 'n algehele [[sonsverduistering]] word die fotosfeer geblokkeer en word die korona sigbaar.<ref>{{Cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/1999/08/990805111308.htm |title= "Beyond the Blue Horizon" – A Total Solar Eclipse Chase |date= 1999-08-05 |access-date= 2022-01-16 |archive-date= 2 July 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180702175721/https://www.sciencedaily.com/releases/1999/08/990805111308.htm |url-status= live }}</ref> Die koelste laag van die Son is 'n streek wat tot sowat {{val|500|u=km}} bo die fotosfeer strek; dit het 'n temperatuur van sowat {{val|4100|u=K}}.<ref name="Abhyankar1977"/> Dié deel van die Son is koel genoeg dat eenvoudige molekules soos [[koolstofmonoksied]] en [[water]] kan bestaan, wat in absorpsiespektrums waargeneem kan word.<ref name="Solanki1994">{{Cite journal |last1=Solanki |first1=S.K. |last2=Livingston |first2=W. |last3=Ayres |first3=T. |date=1994 |title=New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere |journal=Science |pmid=17748350 |volume=263 |issue=5143 |pages=64–66 |bibcode=1994Sci...263...64S |doi=10.1126/science.263.5143.64 |s2cid=27696504 }}</ref> Die chromosfeer, oorgangstreek en korona is baie warmer as die oppervlak van die Son.<ref name="Abhyankar1977" /> Die rede word nie goed verstaan nie, maar daar is bewyse dat [[Alfvéngolf|Alfvéngolwe]] genoeg energie kan hê om die korona te verhit.<ref>{{Cite journal |last=De Pontieu |first=B. |date=2007 |title=Chromospheric Alfvénic Waves Strong Enough to Power the Solar Wind |journal=Science |volume=318 |issue=5856 |pages=1574–1577 |bibcode=2007Sci...318.1574D |doi=10.1126/science.1151747 |pmid=18063784 |s2cid=33655095|display-authors=etal}}</ref> [[Beeld:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|links|200px|Die Son se oorgangstreek.]] Bo die laag met die laagste temperatuur is 'n laag van sowat {{val|2000|u=km}} dik, wat oorheers word deur 'n spektrum van emissie- en absorpsielyne.<ref name="Abhyankar1977" /> Dit word die chromosfeer genoem, van die Griekse wortel ''chroma'', "kleur", omdat die chromosfeer as 'n gekleurde flits sigbaar is aan die begin en einde van 'n algehele sonsverduistering.<ref name="autogenerated1" /> Die temperatuur van die chromosfeer neem geleidelik toe met hoogte, tot sowat {{val|20000|u=K}} naby die bokant.<ref name="Abhyankar1977" /> In die boonste deel van die chromosfeer word helium gedeeltelik geïoniseer.<ref name="Hansteen1997">{{Cite journal |last1=Hansteen |first1=V.H. |last2=Leer |first2=E. |last3=Holzer |first3=T.E. |date=1997 |title=The role of helium in the outer solar atmosphere |journal=The Astrophysical Journal |volume=482 |issue=1 |pages=498–509 |bibcode=1997ApJ...482..498H |doi=10.1086/304111|doi-access=free }}</ref> Bo die chromosfeer, in 'n dun oorgangstreek van sowat {{val|200|u=km}}, styg die temperatuur vinnig van omtrent {{val|20000|u=K}} in die boonste chromosfeer tot die koronatemperatuur van nader aan {{val|1000000|u=K}}.<ref name="Erdelyi2007">{{Cite journal |last1=Erdèlyi |first1=R. |last2=Ballai |first2=I. |date=2007 |title=Heating of the solar and stellar coronae: a review |journal=Astron. Nachr. |volume=328 |issue=8 |pages=726–733 |bibcode=2007AN....328..726E |doi=10.1002/asna.200710803 |doi-access=free}}</ref> Die toename in temperatuur word bewerkstellig deur die volle ionisering van helium in die oorangstreek, wat die verkoeling van die plasma aansienlik laat afneem.<ref name="Hansteen1997" /> Die oorgangstreek het nie 'n goed gedefinieerde hoogte nie, maar is in 'n konstante, chaotiese beweging.<ref name="autogenerated1" /> Die oorgangstreek kan nie eintlik van die Aarde af gesien word nie, maar is redelik maklik waarneembaar uit die ruimte met instrumente wat sensitief is vir die uiterste [[ultraviolet]]deel van die [[elektromagnetiese spektrum|spektrum]].<ref name="Dwivedi2006">{{Cite journal |last=Dwivedi |first=B.N. |date=2006 |title=Our ultraviolet Sun |url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |url-status=live |journal=Current Science |volume=91 |issue=5 |pages=587–595 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025001339/http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |archive-date=25 October 2020 |access-date=22 March 2015}}</ref> [[Beeld:2017 Total Solar Eclipse (35909952653).jpg|thumb|200px|Tydens 'n algehele sonsverduistering kan die Son se korona met die blote oog gesien word in die kort tydjie wanneer die Son heeltemal verduister is.]] Die korona is die Son se volgende laag. Die lae korona, naby die Son se oppervlak, het 'n deeltjiedigtheid van sowat 10¹⁵&nbsp;m^-3 tot 10¹⁶&nbsp;m^-3.<ref name=Hansteen1997 /> Die gemiddelde temperatuur van die korona en [[sonwind]] is sowat 1&nbsp;miljoen tot 2&nbsp;miljoen K; in die warmste streke is dit egter 8&nbsp;miljoen tot 20&nbsp;miljoen K.<ref name=Erdelyi2007 /> Geen volledige teorie bestaan om dié hoë temperature te verduidelik nie.<ref name=Erdelyi2007 /><ref name="Russell2001">{{Cite book |last=Russell |first=C.T. |title=Space Weather (Geophysical Monograph) |date=2001 |publisher=American Geophysical Union |isbn=978-0-87590-984-4 |editor-last=Song, Paul |pages=73–88 |chapter=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |access-date=11 July 2009 |editor-last2=Singer, Howard J. |editor-last3=Siscoe, George L. |chapter-url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-date=1 October 2018 |url-status=live}}</ref> Die korona is die uitgebreide atmosfeer van die Son en het 'n volume wat baie groter is as die volume wat deur die fotosfeer omsluit word. Die uitvloei van plasma van die Son na die interplanetêre ruimte is die [[sonwind]].<ref name=Russell2001 /> Dit vloei miljarde kilometers ver deur die Sonnestelsel, tot ver anderkant die [[Kuipergordel]], waar [[Pluto]] is, totdat dit die grensskok teenkom, waar sy snelheid skielik afneem vanweë die druk van buite in die interstellêre medium. Die heliosfeer, die yl buitenste atmosfeer van die Son, is met sonwindplasma gevul. Dié buitenste laag van die Son begin volgens definisie op 'n afstand waar die vloei van die sonwind vinniger word as die spoed van Alfvéngolwe,<ref>{{Cite book |first1=Emslie |last1=A.G |first2=Miller |last2=J.A. |date=2003 |chapter=Particle Acceleration |chapter-url=https://books.google.com/books?id=W_oZYFplXX0C&pg=PA275 |editor=Dwivedi, B.N. |title=Dynamic Sun |page=275 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81057-9}}</ref> by sowat 20 sonradiusse (0,1 [[AE]]). In Desember 2004 het die [[Voyager&nbsp;1]]-ruimtetuig deur 'n [[boegskok]] beweeg wat vermoedelik deel van die heliopouse is.<ref>{{Cite press release |title=The Distortion of the Heliosphere: Our Interstellar Magnetic Compass |date=2005 |publisher=[[ESA]] |url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |access-date=22 March 2006 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604110953/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |archive-date=4 June 2012 |archivedate=11 Mei 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200511052656/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 }}</ref> Laat in 2012 het Voyager&nbsp;1 'n duidelike toename in die botsing van kosmiese strale aangeteken, asook 'n skerp afname in laerenergiedeeltjies van die sonwind, wat daarop gedui het dat die tuig deur die heliopouse (die heliosfeer se buitegrens) beweeg en die interstellêre medium binnegegaan het.<ref>{{Cite book |last=Anderson, Rupert W. |url=https://books.google.com/books?id=JxauCQAAQBAJ&pg=PA163 |title=The Cosmic Compendium: Interstellar Travel |publisher=Lulu.com |year=2015 |isbn=978-1-329-02202-7 |pages=163–164}}</ref> Dit het op 25 Augustus 2012 inderdaad gebeur by sowat 122&nbsp;AE van die Son af.<ref>{{Cite web|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/#:~:text=On%20Aug.,billion%20kilometers)%20from%20the%20sun.|title=Voyager – the Interstellar Mission|access-date=14 May 2021|archive-date=14 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914060928/https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/#:~:text=On%20Aug.,billion%20kilometers)%20from%20the%20sun.|url-status=live}}</ref> [[Voyager&nbsp;2]] het op 5&nbsp;November 2018 die heliopouse verbygesteek.<ref name="v2-heliopause">{{cite web |title = NASA's Voyager 2 Probe Enters Interstellar Space |website = Nasa Jet Propulsion Laboratory |date = 10 Desember 2018 |url = https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7301 |access-date = 14 Desember 2018}}</ref> Omdat die heliopouse die grens is tussen materie van die Son afkomstig en dié wat in die res van die sterrestelsel ontstaan, is ruimtetuie wat die heliosfeer verbysteek (soos die twee Voyagers) in die interstellêre ruimte. Die heliosfeer het 'n stert wat agter hom uitstrek vanweë die Son se beweging.<ref>{{cite web |last1=Dunbar |first1=Brian |title=Components of the Heliosphere |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |website=NASA |date=2 March 2015 |access-date=20 March 2021 |archive-date=8 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808183941/https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |url-status=live }}</ref> Op 28 April 2021, tydens sy agtste verbyvlug van die Son, het [[Nasa]] se Parker-sontuig die spesifieke magnetiese en deeltjietoestande by 18,8&nbsp;sonradiusse teengekom wat daarop gedui het dat dit die Alfvénoppervlak verbygesteek het; dit is die grens wat die korona van die sonwind skei soos gedefinieer as waar die koronaplasma se Alfvénsnelheid en die snelheid van die sonwind ewe groot is.<ref name="touching">{{cite web |last1=Hatfield |first1=Miles |title=NASA Enters the Solar Atmosphere for the First Time |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-enters-the-solar-atmosphere-for-the-first-time-bringing-new-discoveries |website=NASA |date=13 December 2021 |access-date=30 July 2022 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227093247/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-enters-the-solar-atmosphere-for-the-first-time-bringing-new-discoveries/ |url-status=live }}</ref><ref name=animation>{{cite web |title=GMS: Animation: NASA's Parker Solar Probe Enters Solar Atmosphere |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/14036 |website=svs.gsfc.nasa.gov |access-date=30 July 2022 |language=en |date=14 December 2021 |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004004943/https://svs.gsfc.nasa.gov/14036 |url-status=live }}</ref> Die tuig het die sonwindplasma se omgewing met sy instrumente gemeet.<ref>{{cite web |title=SVS: Parker Solar Probe: Crossing the Alfven Surface |url=https://svs.gsfc.nasa.gov/4958 |website=svs.gsfc.nasa.gov |access-date=30 July 2022 |language=en |date=14 December 2021 |archive-date=8 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808233611/https://svs.gsfc.nasa.gov/4958 |url-status=live }}</ref> Nasa het dié gebeurtenis beskryf as "om aan die Son te raak".<ref name="touching" /> Gedurende die verbyvlug het die tuig verskeie kere in en uit die korona gevlieg. Dit bevestig voorspellings dat die Alfvénoppervlak nie soos 'n gladde bal gevorm is nie, maar pieke en valleie het.<ref name="touching" /> ===Sonlig=== [[Beeld:Sun in fog in Lysekil.jpg|240px|thumb|Die Son soos gesien deur 'n ligte mis.]] Die Son straal die hele [[sigbare spektrum]] uit en dit is dus [[wit]] wanneer dit uit die lug of hoog in die lug gesien word. Wanneer die Son baie laag in die lug sit, laat atmosferiese verstrooiing dit [[geel]], [[rooi]], [[oranje]] of [[magenta]] lyk, of selfs soms [[groen]] of [[blou]]. Ondanks sy tipiese witheid (wit sonstrale, wit beligting van die [[Maan]], ens.) beskou sommige kulture dit as geel of selfs rooi; oor die redes hiervoor word gedebatteer.<ref name="yellow sun paradox">{{Cite journal |last=Wilk |first=S.R. |date=2009 |title=The Yellow Sun Paradox |url=http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |url-status=dead |journal=Optics & Photonics News |pages=12–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618183229/http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |archive-date=18 June 2012}}</ref> Die Son is 'n G2V-ster, met "G2" wat sy [[Effektiewe temperatuur|oppervlaktemperatuur]] van sowat 5&nbsp;778&nbsp;K (5&nbsp;505&nbsp;°C) aandui, en "V" omdat dit soos die meeste sterre 'n [[hoofreeksster]] is.<ref name="Phillips1995-47" /><ref>{{cite news |author=Karl S. Kruszelnicki |date=17 April 2012 |title=Dr Karl's Great Moments In Science: Lazy Sun is less energetic than compost |newspaper=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |url-status=live |access-date=25 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306123113/http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |archive-date=6 March 2014 }}</ref> Die sonkonstante (''G_SC'') is die gemiddelde elektromagnetiese straling van die Son per eenheidsoppervlakte. Dit word gemeet op 'n oppervlak loodreg met die strale, 1&nbsp;AE van die Son af (rofweg die afstand van die Son na die Aarde). Dit is sowat 1&nbsp;368 watt per meter².<ref name="TSI">{{cite web |title=Construction of a Composite Total Solar Irradiance (TSI) Time Series from 1978 to present |url=http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi/composite/SolarConstant |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801183920/http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi%2Fcomposite%2FSolarConstant |archive-date=1 August 2011 |access-date=5 October 2005}}</ref> Sonlig op die oppervlak van die Aarde word deur die [[Aarde se atmosfeer|atmosfeer]] verswak tot omtrent 1&nbsp;000 watt per meter² in helder toestande wanneer die Son naby sy [[senit]], of reg bo die waarnemer se kop, is.<ref name="El-Sharkawi2005">{{Cite book |last=El-Sharkawi |first=Mohamed A. |title=Electric energy |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3078-0 |pages=87–88}}</ref> Sonlig aan die bokant van die Aarde se atmosfeer bestaan uit sowat 50% [[infrarooi]]lig, 40% sigbare lig en 10% [[ultraviolet]]lig.<ref name="Solar radiation">{{Cite web |title=Solar radiation |url=http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070344/http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-date=1 November 2012 |access-date=29 December 2012}}</ref> Die atmosfeer filter meer as 70% van die ultravioletlig uit, veral by die korter [[golflengte]]s.<ref>{{cite web |title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5 |url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/ |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 November 2009}}</ref> Die ultravioletstraling ioniseer die boonste atmosfeer van die Aarde se dagkant en skep so die elektries geleidende [[ionosfeer]].<ref name="Phillips1995">{{Cite book |last=Phillips |first=K.J.H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=14–15, 34–38}}</ref> Die Son se ultravioletlig het antiseptiese eienskappe en kan gebruik word om gereedskap en water te ontsmet. Dit veroorsaak ook [[sonbrand]] en het ander biologiese uitwerkings soos die vervaardiging van [[vitamien D]] en die verdonkering van die vel. Dit is ook die hoofoorsaak van [[Kanker|velkanker]]. Ultravioletlig word baie deur die Aarde se [[osoonlaag]] verswak. Dit wissel baie na gelang van die hoogte en het baie biologiese aanpassings teweeggebring, soos variasies in die mens se velkleur in verskillende streke van die wêreld.<ref>{{Cite journal |last=Barsh |first=G.S. |date=2003 |title=What Controls Variation in Human Skin Color? |journal=PLOS Biology |volume=1 |issue=1 |page=e7 |doi=10.1371/journal.pbio.0000027 |pmc=212702 |pmid=14551921 |doi-access=free }}</ref> ==Magnetiese aktiwiteit== Die Son het 'n [[magneetveld]] wat oor sy oppervlak wissel. Sy poolveld is 1-2&nbsp;gauss (0,0001-0,0002&nbsp;tesla), terwyl die veld gewoonlik 3&nbsp;000 gauss (0,3&nbsp;T) is in verskynsels op die Son soos [[sonvlek]]ke en 10-100 gauss (0,001-0,01&nbsp;T) in [[vuurtong]]e.<ref name="nssdc" /> Die magneetveld wissel van tyd tot tyd en van plek tot plek. Die [[sonsiklus]] van 11 jaar is die grootste wisseling, waarin die aantal sonvlekke en hulle grootte toe- en afneem.<ref name="doi10.1146/annurev-astro-081913-040012">{{Cite journal |doi=10.1146/annurev-astro-081913-040012 |title=Solar Dynamo Theory |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=52 |pages=251–290 |year=2014 |last1=Charbonneau |first1=P. |bibcode=2014ARA&A..52..251C|s2cid=17829477 }}</ref><ref name="Zirker2002-119">{{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 119–120] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 }}</ref><ref name="Lang">{{Cite book |last=Lang |first=Kenneth R. |date=2008 |title=The Sun from Space |page=75 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-540-76952-1}}</ref> Die magneeetveld strek veel verder as die Son self. Die elektries geleidende sonwind dra die Son se magneetveld die ruimte in en vorm wat die interplanetêre magneetveld genoem word.<ref name="Russell2001" /> Plasmadeeltjies beweeg net met magneetveldlyne langs. Daarom verleng die sonwind die interplanetêre magneetveld na buite. Op groot afstande verdraai die Son se rotasie die dipolêre magneetveld in 'n soort [[Archimedesspiraal]] wat die Parkerspiraal genoem word.<ref name="Russell2001" /> Die interplanetêre magneetveld is baie sterker as die dipoolkomponent van die sonmagneetveld. Die Son se dipoolmagneetveld van 50-400&nbsp;μT (by die fotosfeer) word 0,1&nbsp;nT op 'n afstand na die Aarde. Volgens waarnemings deur ruimtetuie is die interplanetêre veld by die Aarde egter sowat 5&nbsp;nT, sowat honderd keer groter.<ref name="Wang2003">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Y.-M. |last2=Sheeley |first2=N.R. |date=2003 |title=Modeling the Sun's Large-Scale Magnetic Field during the Maunder Minimum |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1248–1256 |bibcode=2003ApJ...591.1248W |doi=10.1086/375449 |s2cid=7332154}}</ref> Die verskil is vanweë magneetvelde wat deur elektriese strome in die plasma om die Son opgewek word. ===Sonvlekke=== [[Beeld:New-non-inv-large.gif|thumb|Sonvlekke soos gesien deur 'n amateurteleskoop.]] Sonvlekke is sigbaar as donker kolle op die Son se fotosfeer en is konsentrasies van die magneetveld waar die konvektiewe vervoer van hitte van die binnekant van die Son na die oppervlak verhinder word. Sonvlekke is dus effens koeler as die omringende fotosfeer en lyk daarom donker. By 'n tipiese sonminimum is min sonvlekke sigbaar, en soms kan geen sonvlekke gesien word nie. Dié wat wel verskyn, is by hoër breedtegrade. Namate die sonsiklus na sy maksimum aanbeweeg, is sonvlekke geneig om nader aan die sonewenaar te vorm. Die grootste sonvlekke kan tienduisende kilometers breed wees.<ref name="Sunspot2001">{{cite web |date=30 March 2001 |title=The Largest Sunspot in Ten Years |url=http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |publisher=Goddard Space Flight Center |access-date=10 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823050403/http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |archive-date=23 August 2007}}</ref> ===Sonaktiwiteit=== Die Son se magneetveld lei tot baie verskynsels, wat saam as [[Sonsiklus|sonaktiwiteit]] bekend is. [[Sonvlam]]me en [[plasmawolk]]e is geneig om by groepe sonvlekke voor te kom. Stadig veranderende hoëspoedstrome sonwind word uit koronaholtes op die oppervlak van die fotosfeer vrygelaat. Beide plasmawolke en vinnige strome sonwind dra plasma en die interplanetêre magneetveld deur die Sonnestelsel.<ref name=Zirker2002>{{Cite book |last=Zirker |first=J.B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 120–127] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 }}</ref> Die uitwerking van sonaktiwiteit op Aarde sluit in [[aurora]]s by gemiddelde tot hoë breedtegrade en die versteuring van [[radio]]kommunikasie en [[elektrisiteit]]. Sonaktiwiteit het vermoedelik 'n groot rol gespeel in die vorming en evolusie van die Sonnestelsel. ==Lewensfases== {{Hoofartikel|Sterevolusie}} [[Beeld:The life cycle of a Sun-like star (annotated).jpg|thumb|260px|'n Oorsig van die evolusie van 'n ster soos die Son.]] Die Son is tans rofweg halfpad deur die stabielste stadium van sy bestaan. Dit het in meer as 4&nbsp;miljard jaar nie drasties verander nie en sal nog sowat 5&nbsp;miljard jaar redelik stabiel wees. Nadat die [[Kernfusie|fusie]] van [[waterstof]] in sy kern opgehou het, sal die Son egter drastiese veranderings ondergaan, beide inwendig en uitwendig. Dit is swaarder as 71 of 75 ander sterre binne 16&nbsp;[[ligjare]] (5&nbsp;[[parsek]]) van hom af,<ref>{{Cite web |title=The 100 nearest star systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |access-date=2022-04-30 |website=astro.gsu.edu |archive-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |url-status=live }}</ref> of in die boonste ~5 persent. ===Vorming=== Die Son het sowat 4,6&nbsp;miljard jaar gelede gevorm uit die instorting van 'n reusagtige [[molekulêre wolk]] wat hoofsaaklik uit waterstof en [[helium]] bestaan het en moontlik tot die vorming van baie ander sterre gelei het.<ref name=Zirker2002-7>{{Cite book |last=Zirker |first=Jack B. |title=Journey from the Center of the Sun |date=2002 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |pages=7–8}}</ref> Die ouderdom word geraam deur rekenaarmodelle van [[sterevolusie]] en deur nukleokosmochronologie.<ref name="Bonanno" /> Die resultaat stem ooreen met [[radiometriese datering]] van die oudste materiaal van die Sonnestelsel op 4,567&nbsp;miljard jaar gelede.<ref>{{Cite journal |last1=Amelin |first1=Y. |last2=Krot |first2=A. |last3=Hutcheon |first3=I. |last4=Ulyanov |first4=A. |title=Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions |journal=Science |volume=297 |issue=5587 |pages=1678–1683 |date=2002 |doi=10.1126/science.1073950 |pmid=12215641|bibcode=2002Sci...297.1678A|s2cid=24923770 }}</ref><ref name="nature436">{{Cite journal |last1=Baker |first1=J. |last2=Bizzarro |first2=M. |last3=Wittig |first3=N. |last4=Connelly |first4=J. |last5=Haack |first5=H. |title=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites |journal=Nature |volume=436 |issue=7054 |pages=1127–1131 |date=2005 |pmid=16121173 |doi=10.1038/nature03882|bibcode=2005Natur.436.1127B|s2cid=4304613 }}</ref> Studies van antieke [[meteoriet]]e onthul spore van stabiele dogterkerns van isotope met 'n kort leeftyd, soos [[yster-60]], wat net in ontploffende sterre met 'n kort bestaan gevorm word. Dit dui daarop dat een of meer [[supernova]]s voorgekom het naby die plek waar die Son gevorm het. 'n [[Skokgolf]] van 'n nabygeleë supernova sou die vorming van die son veroorsaak het deur die materie in die molekulêre wolk saam te pers en mee te bring dat sekere streke onder hulle eie [[swaartekrag]] instort.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=J. |title=The astrophysical environment of the solar birthplace |journal=Contemporary Physics |volume=51 |issue=5 |pages=381–396 |year=2010 |doi=10.1080/00107511003764725 |bibcode=2010ConPh..51..381W |arxiv=1008.2973 |citeseerx=10.1.1.740.2876|s2cid=118354201 }}</ref> Terwyl een fragment van die wolk ingestort het, het dit ook begin roteer vanweë [[hoekmomentum]] en warmer geword vanweë die groter druk.<ref>{{Cite web |last=Glozman |first=Igor |date=2022 |title=Formation of the Solar System |url=https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |access-date=2022-01-16 |website=Highline College |publication-place=Des Moines, WA |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035535/https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |url-status=live }}</ref> 'n Groot deel van die massa het in die middel gekonsentreer geraak, terwyl die res in 'n skyf platgedruk is wat die [[planete]] en ander liggame van die Sonnestelsel sou vorm.<ref>{{cite journal|last=D'Angelo|first=G.|author2=Lubow, S. H. |title=Three-dimensional Disk-Planet Torques in a Locally Isothermal Disk|journal=The Astrophysical Journal|date=2010|volume=724|issue=1|pages=730–747|doi=10.1088/0004-637X/724/1/730|arxiv = 1009.4148 |bibcode = 2010ApJ...724..730D |s2cid=119204765}}</ref><ref>{{cite book|last=Lubow|first=S. H.|author2=Ida, S. |chapter=Planet Migration |bibcode=2010exop.book..347L| title=Exoplanets |publisher=University of Arizona Press, Tucson, AZ| editor=S. Seager. |pages=347–371|year=2011|arxiv=1004.4137 }}</ref> Swaartekrag en druk in die kern van die wolk het baie hitte opgewek terwyl dit nog materie van die omringende skyf versamel het. Eindelik het kernfusie ontstaan.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew Zimmerman |date=May 30, 2019 |title=How Stars Make All of the Elements |url=https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |access-date=2023-01-16 |website=ThoughtCo |language=en |archive-date=11 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711191648/https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |url-status=live }}</ref> Die sterre HD&nbsp;162826 en HD&nbsp;186302 toon baie ooreenkomste met die Son en het vermoedelik uit dieselfde molekulêre wolk gevorm.<ref>{{cite web|url=http://www.natureworldnews.com/articles/6974/20140509/astronomers-find-suns-sibling-called-hd-162826.htm|title=Astronomers Find Sun's Sibling 'HD 162826'|date=May 9, 2014|publisher=Nature World News|access-date=2022-01-16|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235530/http://www.natureworldnews.com/articles/6974/20140509/astronomers-find-suns-sibling-called-hd-162826.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/140598/astronomers-find-one-of-the-suns-sibling-stars-born-from-the-same-solar-nebula-billion-of-years-ago/ |title=Astronomers Find One of the Sun's Sibling Stars. Born From the Same Solar Nebula Billions of Years Ago |author=Matt Williams |date=2018-11-21 |website=Universe Today |access-date=2022-10-07 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035623/https://www.universetoday.com/140598/astronomers-find-one-of-the-suns-sibling-stars-born-from-the-same-solar-nebula-billion-of-years-ago/ |url-status=live }}</ref> ===Hoofreeks=== [[Beeld:Evolution of a Sun-like star.svg|thumb|240px|Die evolusie van 'n ster soos die Son. Die spoor van 'n ster van een [[sonmassa]] op die [[Hertzsprung-Russell-diagram]] word getoon van die hoofreeks na die [[Asimptotiese reusetak|post-asimptotiese reusetak]].]] Die Son is amper halfpad deur sy [[hoofreeks]]fase, waartydens kernfusie in sy kern waterstof in helium versmelt. Elke sekonde word meer as 4&nbsp;miljoen ton materie in die Son se kern in energie omgeskakel. Teen dié tempo het die Son tot dusver omtrent 100 keer die massa van die Aarde in energie omgeskakel, wat sowat 0,03% van die totale massa van die Son is. Die Son sal sowat 10&nbsp;miljard tot 11&nbsp;miljard jaar 'n hoofreeksster bly voordat dit sy [[rooireus]]fase binnegaan.<ref>{{Cite book |last1=Goldsmith |first1=D. |last2=Owen |first2=T. |title=The search for life in the universe |url=https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |page=96 |publisher=University Science Books |date=2001 |isbn=978-1-891389-16-0 |access-date=22 August 2020 |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030203521/https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |url-status=live }}</ref> Die Son word algaande warmer in sy kern, warmer op sy oppervlak, groter in radius en helderder terwyl hy 'n hoofreeksster is: Sedert dit in dié fase is, het sy radius 15% groter geword en sy temperatuur toegeneem van 5&nbsp;620&nbsp;K (5&nbsp;350&nbsp;°C) tot 5&nbsp;777&nbsp;K (5&nbsp;504&nbsp;°C). Dit het gelei tot 'n toename van 48% in sy helderheid, van 0,677 [[sonligsterkte]] tot sy huidige 1&nbsp;sonligsterkte. Dit is omdat die heliumatome in die kern 'n hoër gemiddelde molekulêre gewig het as die waterstofatome wat versmelt is, en dit lei tot 'n laer termiese druk. Die kern krimp dus en laat die Son se buitenste lae toe om nader na die middel te beweeg. Dit laat swaartekrag- potensiële energie vry. Die helfte van dié vrygestelde swaartekragenergie word gebruik vir verhitting, wat lei tot 'n geleidelike toename in die tempo waarteen fusie plaasvind en dus 'n toename in ligsterkte. Dié proses neem toe namate die kern geleidelik digter word.<ref name="carroll_ostlie">{{cite book |last1=Carroll |first1=Bradley W. |title=An introduction to modern astrophysics |last2=Ostlie |first2=Dal A |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42216-1 |edition=Second |location=Cambridge, United Kingdom |pages=350, 447, 448, 457}}</ref> Op die oomblik neem die Son se helderheid elke 100&nbsp;miljoen jaar met sowat 1% toe. Oor sowat 'n miljard jaar sal alle water op Aarde verdamp het.<ref>{{cite web |url=https://www.science.org/content/article/earth-wont-die-soon-thought |title=Earth Won't Die as Soon as Thought |date=22 January 2014 |access-date=24 May 2015 |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023013/https://www.sciencemag.org/news/2014/01/earth-wont-die-soon-thought |url-status=live }}</ref> Daarna sal die Aarde nie meer komplekse, veelsellige lewe kan onderhou nie en die laaste oorblywende veelsellige organismes sal 'n finale, algehele massauitsterwing beleef.<ref name="Snyder-BeattieAndBonsall2022">{{cite journal |last1=Snyder-Beattie |first1=Andrew E. |last2=Bonsall |first2=Michael B. |date=30 March 2022 |title=Catastrophe risk can accelerate unlikely evolutionary transitions |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=289 |issue=1971 |doi=10.1098/rspb.2021.2711 }}</ref> ===Die Son later=== [[Beeld:Sun red giant.svg|thumb|links|220px|Die grootte van die Son nou, terwyl hy in die hoofreeks is, in vergelyking met sy geraamde grootte in die toekoms as 'n rooireus.]] Die Son se massa is nie groot genoeg dat dit as 'n [[supernova]] sal ontplof nie. Wanneer die waterstof in sy kern oor sowat 5&nbsp;miljard jaar op is, sal waterstoffusie ophou en niks sal die kern keer om te krimp nie. Die vrylating van swaartekrag- potensiële energie sal sy ligsterkte laat toeneem; sy hoofreeksfase sal eindig en dit sal oor die volgende miljard jaar uitsit: eers tot 'n [[subreusester|subreus]] en daarna tot 'n [[rooireus]].<ref name="carroll_ostlie" /><ref>{{cite web |author1=Nola Taylor Redd |title=Red Giant Stars: Facts, Definition & the Future of the Sun |url=http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html |website=space.com |access-date=20 February 2016 |archive-date=9 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209042249/http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html |url-status=live }}</ref><ref name=schroder>{{Cite journal |last1=Schröder |first1=K.-P. |last2=Connon Smith |first2=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |year=2008 |arxiv=0801.4031 |bibcode=2008MNRAS.386..155S|s2cid=10073988 }}</ref> Die verhitting vanweë swaartekragkrimping sal ook daartoe lei dat die waterstoffusie sal verskuif na 'n skil net buite die kern, waar ongebruikte waterstof oorgebly het, en dit sal bydra tot die verhoogde ligsterkte. Die Son sal eindelik 1&nbsp;000 keer so helder as vandag wees.<ref name="carroll_ostlie" /> Wanneer die Son sy rooireusfase binnegaan, sal dit [[Mercurius]] en dalk [[Venus]] verswelg; sy buitenste skille sal tot sowat 0,75&nbsp;[[AE]] uitsit.<ref name=schroder /><ref name=sackmann>{{Cite journal |last1=Boothroyd |first1=A.I. |last2=Sackmann |first2=I.‐J. |doi=10.1086/306546 |title=The CNO Isotopes: Deep Circulation in Red Giants and First and Second Dredge‐up |journal=The Astrophysical Journal |volume=510 |issue=1 |pages=232–250 |year=1999 |bibcode=1999ApJ...510..232B |arxiv=astro-ph/9512121|s2cid=561413 }}</ref> Die Son sal sowat 'n miljard jaar in dié fase deurbring en sowat 'n derde van sy massa verloor.<ref name=schroder /> Ná die rooireusfase sal die Son sowat 120&nbsp;miljoen jaar nog 'n aktiewe bestaan voer, maar baie sal gebeur. Eerstens sal die kern van ontaarde [[helium]] gewelddadig aan die brand slaan; daar word geraam dat 6% van sy kern, wat self 40% van die Son se massa uitmaak, binne minute in [[koolstof]] omgeskakel sal word deur die [[tripel-alfaproses]].<ref>{{Cite web|url=http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html|title=The End Of The Sun|access-date=24 May 2015|archive-date=22 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522175414/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html|url-status=live}}</ref> Die Son sal dan krimp tot sowat 10 keer sy huidige grootte en 50 keer sy huidige ligsterkte, met 'n temperatuur van effens laer as vandag. Oor die volgende 100&nbsp;miljoen jaar sal dit effens groter en helderder word terwyl dit helium in sy kern versmelt.<ref name=schroder /> Wanneer die helium uitgeput is, sal die Son weer groter word soos toe die waterstof in die kern opgeraak het. Dié keer sal dit egter vinniger gebeur en die Son sal groter en helderder as die vorige keer word. Dit sal Venus verswelg as dit nie die vorige keer reeds gebeur het nie. Dit sal dan in die [[asimptotiese reusetak]]fase wees, en die Son sal om die beurt waterstof in 'n skil of helium in 'n dieper skil verbrand. Ná sowat 20&nbsp;miljoen jaar in dié fase sal die Son al hoe onstabieler raak en baie massa verloor. Die grootte en ligsterkte sal elke 100&nbsp;000 jaar vir 'n paar honderd jaar toeneem vanweë termiese pulse. Die pulse sal elke keer groter word, en die Son se ligsterkte tot omtrent 5&nbsp;000 keer sy huidige vlak laat toeneem, en sy radius tot meer as 1&nbsp;AE.<ref name=agb>{{Cite journal |last1=Vassiliadis |first1=E. |last2=Wood |first2=P.R. |doi=10.1086/173033 |title=Evolution of low- and intermediate-mass stars to the end of the asymptotic giant branch with mass loss |journal=The Astrophysical Journal |volume=413 |page=641 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...413..641V|doi-access=free }}</ref> Volgens 'n model van 2008 sal die Aarde se wentelbaan aanvanklik tot sowat 1,5&nbsp;AE toeneem vanweë die Son se massaverlies as 'n rooireus. Later sal die wentelbaan egter krimp weens getykragte en sal die Aarde ook deur die Son verswelg word, onderskeidelik 3,8&nbsp;miljoen en 1&nbsp;miljoen jaar nádat dit met Mercurius en Venus gebeur het. Die Son sal na raming vier termiese pulse hê voordat dit sy buitenste omhulsel heeltemal verloor en begin om 'n [[planetêre newel]] te vorm. Teen die einde van dié fase, wat sowat 500&nbsp;000 jaar sal duur, sal net die helfte van die Son se huidige massa oor wees. Die evolusie hierna sal nog vinniger plaasvind. Die ligsterkte sal min of meer konstant bly, maar die temperatuur sal toeneem en die uitgeworpe helfte van die Son se massa sal geïoniseer word in 'n planetêre newel terwyl die ontblote kern se temperatuur tot 30&nbsp;000&nbsp;K (29&nbsp;700&nbsp;°C) toeneem. Die uiteindelike ontblote kern, 'n [[witdwerg]], sal 'n temperatuur van meer as 100&nbsp;000&nbsp;K (100&nbsp;000&nbsp;°C) hê en sowat 54,05% van die Son se huidige massa bevat.<ref name=schroder /> Die planetêre newel sal oor sowat 10&nbsp;000 jaar verdwyn, maar die witdwerg sal nog biljoene<!-- Biljoene is reg hier --> jare bly bestaan voordat dit 'n hipotetiese [[swartdwerg]] word.<ref name=bloecker1>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...297..727B|title = Stellar evolution of low and intermediate-mass stars. I. Mass loss on the AGB and its consequences for stellar evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 297|page = 727}}</ref><ref name=bloecker2>{{Cite journal |bibcode = 1995A&A...299..755B|title = Stellar evolution of low- and intermediate-mass stars. II. Post-AGB evolution|last1 = Bloecker|first1 = T.|journal = Astronomy and Astrophysics|year = 1995|volume = 299|page = 755}}</ref> ==Omgewing== ===Sonnestelsel=== {{Hoofartikel|Sonnestelsel}} [[Beeld:Solar System True Color AF.png|260px|thumb|Die Sonnestelsel, met die grootte van die Son en planete volgens skaal. Die gas- en ysreuse is links.]] Daar is agt bekende planete wat om die Son wentel. Dit is die vier [[Aardplaneet|aardplanete]] ([[Mercurius]], [[Venus]], [[Aarde]] en [[Mars]]), die twee [[gasreus]]e ([[Jupiter]] en [[Saturnus]]) en die twee [[ysreus]]e ([[Uranus]] en [[Neptunus]]). Die Sonnestelsel het ook nege liggame wat as [[dwergplanete]] beskou word en nog wat moontlike kandidate is, 'n [[asteroïdegordel]], talle [[komete]] en 'n groot hoeveelheid ysliggame wat anderkant Neptunus se wentelbaan voorkom. Ses planete en baie kleiner liggame het hulle eie [[natuurlike satelliet]]e, of mane: Veral die satellietstelsels van Jupiter, Saturnus en Uranus is in sommige opsigte miniatuurweergawes van die Sonnestelsel.<ref>{{cite book |title=Physics and Chemistry of the Solar System |date=2004 |publisher=Elsevier |editor-first=John |editor-last=Lewis |edition=2 |page=147 }}</ref> Die Son word beweeg deur die swaartekragaantrekking van die planete. Die middel van die Son is altyd binne 2,2 [[sonradius]]se van die [[Massamiddelpunt|barisentrum]]. Die beweging van die Son is hoofsaaklik vanweë die vier grootste planete. Elke planeet in die reeks Jupiter, Saturnus, Neptunus en Uranus het sowat twee keer soveel uitwerking as die volgende een. Vir sekere tydperke van verskeie dekades (wanneer Neptunus en Uranus in [[Opposisie (sterrekunde)|opposisie]] is) is die beweging redelik reëlmatig, terwyl dit in die tydperke tussenin chaotieser lyk.<ref>{{cite journal |last1=Valentina Zharkova |title=Oscillations of the baseline of solar magnetic field and solar irradiance on a millennial timescale |journal=Scientific Reports |date=Jun 24, 2019 |doi=10.1038/s41598-019-45584-3 |display-authors=etal|arxiv=2002.06550 |volume=9 |issue=1 |page=9197 |pmid=31235834 |pmc=6591297 }}</ref> Die wentelbane van die binneste planete, insluitende die Aarde s'n, word op dieselfde manier deur dieselfde swaartekraguitwerking beïnvloed, en die beweging van die Son het dus min invloed op die relatiewe posisies van die Son en die Aarde.<ref>{{cite journal |title=Retraction Note: Oscillations of the baseline of solar magnetic field and solar irradiance on a millennial timescale |journal=Scientific Reports |date=Mar 4, 2020 |doi=10.1038/s41598-020-61020-3 |volume=10 | last1 = Zharkova | first1 = V. V. | last2 = Shepherd | first2 = S. J. | last3 = Zharkov | first3 = S. I. | last4 = Popova | first4 = E.|issue=1 |page=4336 |pmid=32132618 |pmc=7055216 |bibcode=2020NatSR..10.4336Z | doi-access = free }}</ref> ===Buurt in die ruimte=== [[Beeld:The Local Interstellar Cloud and neighboring G-cloud complex.svg|links|thumb|200px|'n Diagram van die [[Plaaslike Interstellêre Wolk]], die [[G-wolk]] en omringende sterre. Teen 2022 was die presiese ligging van die Sonnestelsel in die wolke onseker.<ref>{{Cite journal |last1=Swaczyna |first1=Paweł |last2=Schwadron |first2=Nathan A. |last3=Möbius |first3=Eberhard |last4=Bzowski |first4=Maciej |last5=Frisch |first5=Priscilla C. |last6=Linsky |first6=Jeffrey L. |last7=McComas |first7=David J. |last8=Rahmanifard |first8=Fatemeh |last9=Redfield |first9=Seth |last10=Winslow |first10=Réka M. |last11=Wood |first11=Brian E. |last12=Zank |first12=Gary P. |date=2022-10-01 |title=Mixing Interstellar Clouds Surrounding the Sun |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=937 |issue=2 |pages=L32:1–2 |arxiv=2209.09927 |bibcode=2022ApJ...937L..32S |doi=10.3847/2041-8213/ac9120 |issn=2041-8205 |doi-access=free}}</ref>]] Die Sonnestelsel word omring deur die [[Plaaslike Interstellêre Wolk]], hoewel dit nie seker is of dit binne die wolk of net buite die rand geleë is nie.<ref>{{Cite web |date=5 June 2013 |title=Our Local Galactic Neighborhood |url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |archive-date=21 November 2013 |publisher=NASA}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Linsky |first1=Jeffrey L. |last2=Redfield |first2=Seth |last3=Tilipman |first3=Dennis |date=20 November 2019 |title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60 Fe Accretion* |journal=The Astrophysical Journal |volume=886 |issue=1 |page=41 |arxiv=1910.01243 |bibcode=2019ApJ...886...41L |doi=10.3847/1538-4357/ab498a |issn=0004-637X |s2cid=203642080 |doi-access=free}}</ref> Verskeie ander interstellêre wolke bestaan ook in die streek binne 300 ligjare van die Son af; dit is bekend as die [[Plaaslike Borrel]].<ref name=":1"/> Laasgenoemde is 'n uurglasvormige holte of superborrel van rofweg 300&nbsp;ligjare breed in die interstellêre medium. Die borrel is vol plasma van 'n hoë temperatuur, wat daarop dui dat dit die produk van verskeie onlangs supernovas is.<ref>{{Cite journal |last1=Zucker |first1=Catherine |last2=Goodman |first2=Alyssa A. |last3=Alves |first3=João |last4=Bialy |first4=Shmuel |last5=Foley |first5=Michael |last6=Speagle |first6=Joshua S. |last7=Großschedl |first7=Josefa |last8=Finkbeiner |first8=Douglas P. |last9=Burkert |first9=Andreas |last10=Khimey |first10=Diana |last11=Swiggum |first11=Cameren |display-authors=3 |date=January 2022 |title=Star formation near the Sun is driven by expansion of the Local Bubble |url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04286-5 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=601 |issue=7893 |pages=334–337 |arxiv=2201.05124 |bibcode=2022Natur.601..334Z |doi=10.1038/s41586-021-04286-5 |issn=1476-4687 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417115600/https://www.nature.com/articles/s41586-021-04286-5 |archive-date=17 April 2022 |access-date=1 April 2022}}</ref> Die Plaaslike Borrel is 'n klein superborrel in vergelyking met die naburige, breër Radcliffegolf en [[Gould-gordel|Gouldgordel]], wat elk duisende ligjare lank is.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=23 January 2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |issue=7794 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748v1 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z }}</ref> Al dié strukture is deel van die [[Orion-Cygnus-arm]], wat al die [[ster]]re van die [[Melkweg]] bevat wat met die blote oog sigbaar is. [[Lys van naaste sterre|Binne 10 ligjare van die Son af]] is daar relatief min sterre; die naaste is die driedubbele sterstelsel [[Alpha Centauri]], wat 4,4&nbsp;ligjare ver en moontlik in die Plaaslike Borrel se G-wolk voorkom.<ref>{{Cite journal |last1=Linsky |first1=Jeffrey L. |last2=Redfield |first2=Seth |last3=Tilipman |first3=Dennis |date=November 2019 |title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60Fe Accretion |journal=The Astrophysical Journal |volume=886 |issue=1 |page=19 |arxiv=1910.01243 |bibcode=2019ApJ...886...41L |doi=10.3847/1538-4357/ab498a |s2cid=203642080 |id=41 |doi-access=free}}</ref> Alpha Centauri&nbsp;A en B is 'n paar sonagtige sterre wat naby om mekaar wentel, terwyl die naaste ster aan die Son, die klein rooidwerg [[Proxima Centauri]], op 'n afstand van 0,2&nbsp;ligjare om hulle wentel. In 2016 is 'n moontlik bewoonbare [[eksoplaneet]] ontdek wat om Proxima Centauri wentel. Dit word [[Proxima Centauri b]] genoem en is die naaste bevestigde eksoplaneet aan die Son.<ref name="proxima b discovery paper">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |url-status=live |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003204853/https://www.nature.com/articles/nature19106 |archive-date=3 October 2021 |access-date=11 September 2021 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister}}</ref> Die volgende naaste sterre aan die Son is die rooidwerge [[Barnard se Ster]] (by 5,9&nbsp;ligjare), Wolf 359 (7,8&nbsp;ligjare) en Lalande 21185 (8,3&nbsp;ligjare).<ref name="RECONS">{{Cite web |date=17 September 2007 |title=The One Hundred Nearest Star Systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm |archive-date=12 November 2007 |access-date=1 May 2022 |website=Georgia State University Astronomy Department |publisher=Research Consortium on Nearby Stars (RECONS)}}</ref> Die naaste [[bruindwerg]]e is die [[dubbelster]] Luhman 16 (6,6&nbsp;ligjare), en die naaste bekende [[weesplaneet]] of vrybewegende planeetvoorwerp is die subbruindwerg WISE&nbsp;0855−0714 van minder as 10&nbsp;[[Jupitermassa]]s (7,4&nbsp;ligjare).<ref>{{Cite journal |last=Luhman |first=K. L. |year=2014 |title=Discovery of a ~250 K Brown Dwarf at 2 pc from the Sun |journal=The Astrophysical Journal |volume=786 |issue=2 |page=L18 |arxiv=1404.6501 |bibcode=2014ApJ...786L..18L |doi=10.1088/2041-8205/786/2/L18 |s2cid=119102654}}</ref> Net verder weg, by 8,6&nbsp;ligjare, lê [[Sirius]], die helderste ster in die Aarde se naglug; dit het 'n massa van sowat twee keer die Son s'n en het die naaste witdwerg aan die Son, Sirius&nbsp;B, as metgesel. Ander sterre binne 10&nbsp;ligjare is die dubbelrooidwerg [[Luyten 726-8|Gliese 65]] (8,7&nbsp;ligjare) en die enkelrooidwerg Ross&nbsp;154 (9,7&nbsp;ligjare).<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/51003837 |title=Fundamental Astronomy |date=2003 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-00179-9 |editor-last=Karttunen |editor-first=Hannu |edition=4th |location=Berlin |page=414 |oclc=51003837 |access-date=1 April 2022 |editor-last2=Oja |editor-first2=Heikki |editor-last3=Donner |editor-first3=Karl Johan |editor-last4=Poutanen |editor-first4=Markku |editor-last5=Kröger |editor-first5=Pekka |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161228/https://www.worldcat.org/title/fundamental-astronomy/oclc/51003837 |archive-date=20 April 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=van Leeuwen |first=F. |date=November 2007 |title=Validation of the new Hipparcos reduction |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=474 |issue=2 |pages=653–664 |arxiv=0708.1752 |bibcode=2007A&A...474..653V |doi=10.1051/0004-6361:20078357 |s2cid=18759600}}</ref> Die naaste sonagtige enkelster aan die Sonnestelsel is [[Tau Ceti]] by 11,9&nbsp;ligjare. Sy massa is omtrent 80% dié van die Son, maar sy ligsterkte net sowat die helfte.<ref name="aaa494">{{Cite journal |last1=Teixeira |first1=T. C. |last2=Kjeldsen |first2=H. |last3=Bedding |first3=T. R. |last4=Bouchy |first4=F. |last5=Christensen-Dalsgaard |first5=J. |last6=Cunha |first6=M. S. |last7=Dall |first7=T. |last8=Frandsen |first8=S. |last9=Karoff |first9=C. |last10=Monteiro |first10=M. J. P. F. G. |last11=Pijpers |first11=F. P. |display-authors=6 |date=January 2009 |title=Solar-like oscillations in the G8 V star τ Ceti |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=494 |issue=1 |pages=237–242 |arxiv=0811.3989 |bibcode=2009A&A...494..237T |doi=10.1051/0004-6361:200810746 |s2cid=59353134}}</ref> Die naaste sterassosiasie wat met die blote oog gesien kan word, is die Ursa Major-assosiasie by rofweg 80&nbsp;ligjare; dit is in die Plaaslike Borrel. Die naaste [[sterreswerm]] wat met die blote oog gesien kan word, is die [[Hiades (sterreswerm)|Hiades]], wat aan die kant van die borrel lê. Die naaste stervormende streke is die Corona Australis- molekulêre wolk, die [[Rho Ophiuchi-wolkkompleks]] en die Taurus- molekulêre wolk; laasgenoemde lê net buite die Plaaslike Borrel en is deel van die Radcliffegolf.<ref>{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |display-authors=3 |year=2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the solar neighborhood |journal=Nature |volume=578 |issue=7794 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520}}</ref> ===Galaktiese konteks=== [[Beeld:Milky Way side view.png|thumb|260px|'n Diagram van die Melkweg van die kant af, met die Sonnestelsel se posisie aangedui.]] Die Sonnestelsel lê in die [[Melkweg]], 'n staaf-[[spiraalsterrestelsel]] met 'n deursnee van sowat 100&nbsp;000 ligjare wat meer as 100&nbsp;miljard sterre bevat.<ref name="Lang2013">{{Cite book |last=Lang |first=Kenneth R. |url=https://books.google.com/books?id=MN-UCkUK9pcC&pg=PA264 |title=The Life and Death of Stars |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107016385 |page=264 |access-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161220/https://www.google.com/books/edition/The_Life_and_Death_of_Stars/MN-UCkUK9pcC?gbpv=1&pg=PA264 |archive-date=20 April 2022 |url-status=live}}</ref> Die Son lê in een van die Melkweg se buitenste spiraalarms, bekend as die [[Orion-Cygnus-arm]].<ref>{{Cite journal |last1=Drimmel |first1=R. |last2=Spergel |first2=D. N. |date=2001 |title=Three Dimensional Structure of the Milky Way Disk |journal=The Astrophysical Journal |volume=556 |issue=1 |pages=181–202 |arxiv=astro-ph/0101259 |bibcode=2001ApJ...556..181D |doi=10.1086/321556 |s2cid=15757160}}</ref> Dit is sowat 26&nbsp;660&nbsp;ligjare van die middel van die Melkweg, of die galaktiese sentrum, af waar die [[supermassiewe swartkolk]] [[Sagittarius A*]] geleë is.<ref>{{Cite journal |last1=Abuter |first1=R. |last2=Amorim |first2=A. |last3=Bauböck |first3=M. |last4=Berger |first4=J. P. |last5=Bonnet |first5=H. |last6=Brandner |first6=W. |last7=Clénet |first7=Y. |last8=Coudé du Foresto |first8=V. |last9=de Zeeuw |first9=P. T. |last10=Dexter |first10=J. |display-authors=6 |date=May 2019 |title=A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty |url=https://www.aanda.org/10.1051/0004-6361/201935656 |url-status=live |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=625 |page=L10 |arxiv=1904.05721 |bibcode=2019A&A...625L..10G |doi=10.1051/0004-6361/201935656 |issn=0004-6361 |s2cid=119190574 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161243/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/05/aa35656-19/aa35656-19.html |archive-date=20 April 2022 |access-date=1 April 2022}}</ref> Dit wentel teen sowat 220&nbsp;km/s om die sentrum, en voltooi dus elke 240&nbsp;miljoen jaar sy wentelbaan.<ref name="Lang2013"/> Dit is bekend as die Sonnestelsel se "galaktiese jaar".<ref>{{Cite web |last=Leong |first=Stacy |date=2002 |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year) |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107010909/https://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |archive-date=7 January 2019 |access-date=2 April 2007 |website=The Physics Factbook}}</ref> Die rigting van die Son se wentelbaan deur die interstellêre ruimte is naby die sterrebeeld [[Hercules (sterrebeeld)|Hercules]] in die rigting van die huidige posisie van die helder ster [[Vega]].<ref>{{Cite book |last=Greiner |first=Walter |url=https://www.worldcat.org/oclc/56727455 |title=Classical Mechanics: Point particles and relativity |date=2004 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-21851-9 |location=New York |page=323 |oclc=56727455 |access-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161222/https://www.worldcat.org/title/classical-mechanics-point-particles-and-relativity/oclc/56727455 |archive-date=20 April 2022 |url-status=live}}</ref> Die vlak van die [[sonnebaan]] lê teen 'n hoek van sowat 60° met die galaktiese vlak. Die Sonnestelsel se ligging in die Melkweg is 'n faktor in die evolusiegeskiedenis op Aarde. Sy wentelbaan is feitlik rond en die spoed van die wentelbane naby die Son is rofweg dieselfde as dié van die spiraalarms.<ref name="astrobiology"/><ref>{{Cite journal |last=Gerhard |first=O. |date=2011 |title=Pattern speeds in the Milky Way |journal=Memorie della Societa Astronomica Italiana, Supplementi |volume=18 |page=185 |arxiv=1003.2489 |bibcode=2011MSAIS..18..185G}}</ref> Die Son beweeg dus baie selde deur spiraalarms. Omdat spiraalarms 'n veel groter konsentrasie [[supernova]]s, swaartekragonreëlmatighede en straling bevat wat die Sonnestelsel kan ontwrig, het die Aarde lang tydperke van stabiliteit waarin lewe kan ontwikkel.<ref name="astrobiology">{{Cite web |last=Mullen |first=Leslie |date=18 May 2001 |title=Galactic Habitable Zones |url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/galactic-habitable-zones |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807024530/http://www.astrobio.net/exclusive/139/galactic-habitable-zones |archive-date=7 August 2011 |access-date=1 June 2020 |website=Astrobiology Magazine}}</ref> Die veranderende posisie van die Sonnestelsel met betrekking tot ander dele van die Melkweg kan egter dalk lei tot periodieke uitsterwingsvoorvalle op Aarde, hoewel dié teorie omstrede is.<ref>{{Cite journal |last=Bailer-Jones |first=C. A. L. |date=1 July 2009 |title=The evidence for and against astronomical impacts on climate change and mass extinctions: a review |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009IJAsB...8..213B |url-status=live |journal=International Journal of Astrobiology |volume=8 |issue=3 |pages=213–219 |arxiv=0905.3919 |bibcode=2009IJAsB...8..213B |doi=10.1017/S147355040999005X |s2cid=2028999 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401231355/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009IJAsB...8..213B |archive-date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Racki |first=Grzegorz |date=December 2012 |title=The Alvarez Impact Theory of Mass Extinction; Limits to its Applicability and the "Great Expectations Syndrome" |url=https://www.app.pan.pl/article/item/app20110058.html |url-status=live |journal=Acta Palaeontologica Polonica |language=en |volume=57 |issue=4 |pages=681–702 |doi=10.4202/app.2011.0058 |issn=0567-7920 |s2cid=54021858 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401214314/https://www.app.pan.pl/article/item/app20110058.html |archive-date=1 April 2022 |access-date=1 April 2022 |doi-access=free}}</ref> Die Sonnestelsel lê ver weg van die stergevulde omgewing van die galaktiese sentrum. Naby die sentrum kan die swaartekrag van nabygeleë sterre liggame in die [[Oortwolk]] versteur en baie [[komete]] na die binneste Sonnestelsel stuur; dit kan lei tot botsings wat groot gevaar vir lewe op Aarde inhou. Die intense straling van die galaktiese sentrum kan ook inmeng met die ontwikkeling van komplekse lewe op Aarde.<ref name="astrobiology"/> Sterre wat binne 0,8&nbsp;ligjaar van die Son verbybeweeg, kom rofweg elke 100&nbsp;000&nbsp;jaar voor. Die naaste wat 'n ster aan die Son gekom het, was [[Scholz se Ster]], wat sowat 70&nbsp;000 jaar gelede omtrent 52&nbsp;000&nbsp;AE van die Son af verbybeweeg en moontlik deur die [[Oortwolk]] beweeg het.<ref>{{Cite journal |last1=Mamajek |first1=Eric E. |last2=Barenfeld |first2=Scott A. |last3=Ivanov |first3=Valentin D. |last4=Kniazev |first4=Alexei Y. |last5=Väisänen |first5=Petri |last6=Beletsky |first6=Yuri |last7=Boffin |first7=Henri M. J. |date=February 2015 |title=The Closest Known Flyby of a Star to the Solar System |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=800 |issue=1 |page=4 |arxiv=1502.04655 |bibcode=2015ApJ...800L..17M |doi=10.1088/2041-8205/800/1/L17 |s2cid=40618530 |id=L17}}</ref> ==Ruimtesendings na die Son== [[Beeld:Pioneer-6-9.jpg|thumb|'n Illustrasie van Pioneer 6, 7, 8 en 9.]] Die eerste satelliete wat ontwerp is vir die langtermynwaarneming van die Son uit die interplanetêre ruimte was [[Nasa]] se [[Pioneer-program|Pioneers]] 6, 7, 8 en 9, wat tussen 1959 en 1968 gelanseer is. Hulle het op dieselfde afstand as die Aarde om die Son gewentel en het die eerste detailleerde metings geneem van die [[sonwind]] en die magneetveld. Pioneer 9 was veral lank in werking; dit het tot in Mei 1983 data teruggestuur.<ref>{{cite web |last=Wade |first=M. |title=Pioneer 6-7-8-9-E |url=http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm |date=2008 |publisher=Encyclopedia Astronautica |access-date=22 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060422075141/http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm |archive-date=22 April 2006 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Solar System Exploration: Missions: By Target: Our Solar System: Past: Pioneer 9 |url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09 |publisher=[[Nasa]] |access-date=30 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402205810/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09 |archive-date=2 April 2012 |df=dmy-all}}</ref> In die 1970's het twee Helios-verkenningstuie en die Skylab se Apollo Telescope Mount belangrike inligting verskaf oor die sonwind en [[korona]]. Helios&nbsp;1 en 2 is deur Amerika en Duitsland gebou om die sonwind te bestudeer. Dit het nader as [[Mercurius]] se wentelbaan by [[perihelium]] om die Son gewentel.<ref name=Burlaga2001 /> Die [[Skylab]]-ruimtestasie, wat Nasa in 1973 gelanseer het, het 'n sonsterrewag met die naam Apollo Telescope Mount bevat wat deur ruimtevaarders in die ruimtestasie beheer is.<ref name=Dwivedi2006 /> Skylab het die eerste waarnemings gedoen van die Son se oorgangstreek en van ultravioletuitstralings uit die korona.<ref name=Dwivedi2006 /> Ontdekkings sluit in die eerste waarnemings van [[plasmawolk]]e en koronaholtes.<ref name=Burlaga2001>{{Cite journal |last=Burlaga |first=L.F. |title=Magnetic Fields and plasmas in the inner heliosphere: Helios results |date=2001 |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1619–1627 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00098-8 |bibcode=2001P&SS...49.1619B |url=https://zenodo.org/record/1259695 |access-date=25 August 2019 |archive-date=13 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713051926/https://zenodo.org/record/1259695 |url-status=live }}</ref> In die 1970's het 'n groot deel van navorsing gefokus op die voorraad ystergroepelemente in die Son.<ref name="biemont1978">{{Cite journal |last=Biemont |first=E. |date=1978 |title=Abundances of singly ionized elements of the iron group in the Sun |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=184 |issue=4 |pages=683–694 |bibcode=1978MNRAS.184..683B |doi=10.1093/mnras/184.4.683 |doi-access=free}}</ref> Hoewel aansienlike navorsing gedoen is, was dit tot 1978 moeilik om die voorkoms van sommige ystergroepelemente (soos [[kobalt]] en [[mangaan]]) deur spektrografie vas te stel weens hulle uiters fyn struktuur.<ref name="biemont1978" /> In 1978 is die voorkoms van enkel-geïoniseerde elemente van die ystergroep bepaal.<ref name="biemont1978" /> [[Beeld:Smm.jpg|left|thumb|links|220px|'n Tekening van die Solar Maximum Mission-tuig.]] In 1980 het Nasa die Solar Maximum Mission-verkenningstuie gelanseer. Dié ruimtetuig is ontwerp om [[gammastrale]], [[X-strale]] en [[Ultraviolet|UV-straling]] uit sonopvlammings te bestudeer in 'n tyd van hoë sonaktiwiteit en {{nowrap|-ligsterkte}}. Weens 'n fout was dit egter drie jaar lank buite aksie. In 1984 is dit herstel en die tuig het daarna duisende foto's van die korona geneem voordat dit in Junie 1989 na die Aarde teruggekeer het.<ref>{{cite web |last=Burkepile |first=C.J. |title=Solar Maximum Mission Overview |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |date=1998 |access-date=22 March 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=5 April 2006}}</ref> Een van die belangrikste sonsendings tot nou was die Solar and Heliospheric Observatory (SOHO), wat saam deur die [[ESA]] en Nasa gebou is en op 2 Desember 1995 gelanseer is.<ref name=Dwivedi2006 /> Dit sou twee jaar lank waarnemings doen, maar in 2009 is die dienstydperk tot einde 2012 verleng.<ref name=sohoext>{{cite web |date=7 October 2009 |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=45685 |title=Mission extensions approved for science missions |website=ESA Science and Technology |access-date=16 February 2010 |archive-date=2 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502023453/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=45685 |url-status=live }}</ref> Dit was so nuttig dat 'n opvolgsending, die Solar Dynamics Observatory, in Februarie 2010 gelanseer is.<ref name=sdolaunch>{{cite web |date=11 February 2010 |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/feb/HQ_10-040_SDO_launch.html |title=NASA Successfully Launches a New Eye on the Sun |website=NASA Press Release Archives |access-date=16 February 2010 |archive-date=10 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810082825/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/feb/HQ_10-040_SDO_launch.html |url-status=live }}</ref> Dit is by die [[Lagrange-punt|L1-punt]] tussen die Son en Aarde geleë (een van vyf punte waar die swaartekragaantrekking van albei liggame ewe groot is) en het sedert sy lansering 'n konstante uitsig op die Son by baie golflengtes gebied.<ref name=Dwivedi2006 /> Met SOHO is ook baie [[komete]] ontdek, meestal klein sonskeerders wat tot as verbrand word wanneer hulle naby aan die Son verbybeweeg.<ref>{{cite web |title=Sungrazing Comets |url=http://sungrazer.nrl.navy.mil/ |publisher=LASCO (US Naval Research Laboratory) |access-date=19 March 2009 |archive-date=25 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525060147/http://sungrazer.nrl.navy.mil/ |url-status=live }}</ref> [[Beeld:The Ulysses spacecraft undergoes testing at the vacuum spin-balancing facility in ESTEC.jpg|thumb|210px|Die Ulysses ondergaan toetse.]] [[Beeld:Parker Solar Probe spacecraft model.png|thumb|210px|'n Kunstenaar se voorstelling van die Parker-sonverkenningstuig.]] Al dié satelliete het die Son uit die vlak van die [[sonnebaan]] bestudeer en het dus net sy ewenaarstreke in besonderhede bestudeer. Die Ulysses-verkenningstuig is in 1990 gelanseer om die poolstreke waar te neem. Dit het eers na Jupiter gevlieg en is toe in 'n wentelbaan "[[Swaartekragslinger|geslinger]]", wat dit ver bo die vlak van die sonnebaan geneem het. In sy regte wentelbaan het Ulysses begin om die sonwind en die sterkte van die magneetveld by hoë breedtegrade te bestudeer. Dit het ontdek die sonwind van hoër breedtegrade af beweeg teen sowat 750&nbsp;km/s, wat stadiger was as wat verwag is, en dat daar groot magneetgolwe van die hoër breedtegrade kom wat galaktiese kosmiese strale verstrooi.<ref>{{cite web |author=JPL/CALTECH |title=Ulysses: Primary Mission Results |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |publisher=NASA |date=2005 |access-date=22 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060106150819/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=6 January 2006 }}</ref> * Die volopheid van elemente in die fotosfeer is bekend uit spektroskopiese studies, maar die samestelling van die binnekant van die Son word nog nie so goed verstaan nie. 'n [[Monster (wetenskap)|Monster]] van die sonwind is deur die Genesis-ruimtetuig, wat in 2001 gelanseer is, geneem en op Aarde bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Calaway |first1=M.J. |title=Genesis capturing the Sun: Solar wind irradiation at Lagrange 1 |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B |volume=267 |issue=7 |pages=1101–1108 |date=2009 |doi=10.1016/j.nimb.2009.01.132 |last2=Stansbery |first2=Eileen K. |last3=Keller |first3=Lindsay P. |bibcode=2009NIMPB.267.1101C |url=https://zenodo.org/record/1259269 |access-date=13 July 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052700/https://zenodo.org/record/1259269 |url-status=live }}</ref> * Die twee identiese ruimtetuie van die STEREO-sending is in Oktober 2006 gelanseer. Een het geleidelik voor die Aarde uitbeweeg en die ander het geleidelik by die Aarde agtergeraak. Dit lei tot stereoskopiese beelde van die Son en van sonverskynsels soos plasmawolke.<ref name="inst">{{cite web |date=8 March 2006 |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/stereo/spacecraft/index.html |title=STEREO Spacecraft & Instruments |website=NASA Missions |access-date=30 May 2006 |archive-date=23 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523040216/http://www.nasa.gov/mission_pages/stereo/spacecraft/index.html |url-status=live }}</ref> * Die Parker-sonverkenningstuig is in 2018 gelanseer en sal in 2025 'n perihelium van {{val|0.046|u=AE}} bereik; dit sal die eerste mensgemaakte voorwerp wees wat tot laag in die korona sal vlieg.<ref>{{cite news|url=https://www.space.com/three-big-missions-spotlight-the-sun.html|title=Our sun will never look the same again thanks to two solar probes and one giant telescope|author=Meghan Bartels|publisher=Space.com|access-date=March 9, 2020|archive-date=2 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302130801/https://www.space.com/three-big-missions-spotlight-the-sun.html|url-status=live}}</ref> * SolO is in 2020 gelanseer en sal 'n minimum perihelium van 0,28&nbsp;AE bereik. Dit sal die naaste satelliet aan die Son wees met kameras wat op ons ster gerig is.<ref>{{Cite web |title=Solar Orbiter |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Solar_Orbiter |access-date=2022-03-29 |website=esa.int |language=en |archive-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329191606/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Solar_Orbiter |url-status=live }}</ref> * CuSPwas is op 16 November 2022 gelanseer om sondeeltjies en magneetvelde te bestudeer. * Die Indiese Ruimtenavorsingsorganisasie het op 2 September 2023 'n satelliet van {{val|100|u=kg}} gelanseer met die naam Aditya-L1.<ref>{{Cite web|date=February 2, 2022|first=Chethan|last=Kumar|title=2 key Gaganyaan crew abort tests, Aditya top priority|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-key-gaganyaan-crew-abort-tests-aditya-top-priority/articleshow/89305880.cms|access-date=2022-02-02|website=The Times of India|language=en|archive-date=18 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218203122/https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-key-gaganyaan-crew-abort-tests-aditya-top-priority/articleshow/89305880.cms|url-status=live}}</ref> Sy hoofinstrument, 'n koronagraaf, sal die dinamika van die Son se korona bestudeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/tech/science/aditya-l-1-after-chandrayaan-2-isro-to-pursue-indias-first-mission-to-the-sun-in-2020-7053851.html|title=Aditya L-1: After Chandrayaan 2, ISRO to pursue India's first mission to the Sun in 2020|date=25 July 2019|website=Tech2|access-date=2 August 2019|archive-date=2 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802145416/https://www.firstpost.com/tech/science/aditya-l-1-after-chandrayaan-2-isro-to-pursue-indias-first-mission-to-the-sun-in-2020-7053851.html|url-status=live}}</ref> ==Godsdienstige aspekte== [[Beeld:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|thumb|200px|[[Ra]], uit die grafkelder van Nefertari, 13de&nbsp;eeu&nbsp;v.C.]] Songode speel 'n belangrike rol in baie [[Godsdiens|wêreldgodsdienste]] en [[Mitologie|mitologieë]].<ref>{{cite book |last1=Coleman |first1=J.A. |last2=Davidson |first2=George |title=The Dictionary of Mythology: An A–Z of Themes, Legends, and Heroes |date=2015 |publisher=Arcturus Publishing Limited |location=Londen |isbn=978-1-78404-478-7 |page=316}}</ref> Die aanbidding van die Son was sentraal tot baie beskawings, soos die [[Antieke Egipte]]nare, die [[Inkas]] van [[Suid-Amerika]] en die [[Asteke]] van wat nou [[Mexiko]] is. In godsdienste soos [[Hindoeïsme]] word die Son steeds beskou as 'n god, bekend as [[Surya]]. Baie antieke monumente is gebou met sulke verskynsels in gedagte. So dui [[megaliet]]e (groot klippe) byvoorbeeld die [[sonstilstand]] aan in Nabta Plaja, Egipte; en [[Stonehenge]], Engeland; die [[piramide]] van El Castillo by [[Chichén Itzá]] in Mexiko is ontwerp om met die [[nagewening]]s skaduwees te gooi in die vorm van slange wat teen die piramide opseil. Die antieke [[Sumer|Sumeriërs]] het geglo die Son was [[Sjamasj|Oetoe]],<ref name=BlackGreen1992>{{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=182–184 |access-date=22 August 2020 |archive-date=20 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |url-status=live }}</ref> die god van geregtigheid en tweelingbroer van [[Isjtar|Inanna]], koningin van die hemele,<ref name=BlackGreen1992 /> wat later as die planeet Venus geïdentifiseer is.<ref name=Nemet1998>{{citation |last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea |date=1998 |title=Daily Life in Ancient Mesopotamia |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-29497-6 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 203] |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203}}</ref> Later is Oetoe met die Oos-Semitiese god [[Sjamasj]] geïdentifiseer.<ref name=BlackGreen1992 /><ref name=Nemet1998 /> [[Beeld:Ra Barque.jpg|thumb|links|240px|Die songod Ra op sy boot.]] Van minstens die [[4de Dinastie van Egipte|4de Dinastie]] van Antieke Egipte af is die Son as die songod [[Ra]], met kop van 'n valk, aanbid. In die tyd van die [[Nuwe Ryk van Egipte|Nuwe Ryk]] is die songod verbind met die [[miskruier]]. Die Son het in die [[Amarna]]tydperk 'n kort terugkeer gemaak as die sonskyf, [[Aten]], die enigste god van farao [[Achenaten]].<ref>{{cite book |last1=Teeter |first1=Emily |title=Religion and Ritual in Ancient Egypt |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-84855-8}}</ref><ref>{{cite book |last1=Frankfort |first1=Henri |title=Ancient Egyptian Religion: an Interpretation |date=2011 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-41138-5}}</ref> Vir die Grieke was die Son die god [[Helios]]. In die laat [[Romeinse Ryk|Romeinse]] tydperk is die Son se verjaardag gevier as 'n vakansiedag, ''Sol Invictus'' (letterlik "Onoorwonne Son"), kort ná die wintersonstilstand. Dit was in Desember en dalk 'n voorloper tot [[Kersfees]]. In die Proto-Indo-Europese godsdiens is die Son verpersoonlik as die songodin ''*Seh₂ul''.<ref>{{cite encyclopedia |date=1997 |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |editor1-last=Mallory |editor1-first=James P. |editor1-link=J. P. Mallory |editor2-last=Adams |editor2-first=Douglas Q. |editor2-link=Douglas Q. Adams |place=London |publisher=Routledge |id=(EIEC) |url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&q=Sun+goddess |isbn=978-1-884964-98-5 |access-date=20 October 2017 |archive-date=31 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331204930/https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&q=Sun+goddess |url-status=live }}</ref> Die [[Bybel]]vers [[Maleagi]] 4:2 praat van die "son van redding" (1983-vertaling) of "son van geregtigheid" (1953-vertaling). Sommige Christene vertolk dit as 'n verwysings na [[Christus]].<ref>{{cite book |last=Spargo |first=Emma Jane Marie |title=The Category of the Aesthetic in the Philosophy of Saint Bonaventure |url=https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86 |page=86 |year=1953 |publisher=The Franciscan Institute |location=St. Bonaventure, New York; E. Nauwelaerts, Louvain, Belgium; F. Schöningh, Paderborn, Germany |access-date=3 November 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417054707/https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86 |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Nog leesstof== * {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2010 |title=Chasing the Sun: The Epic Story of the Star That Gives Us Life |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1-4000-6875-3}} * {{Cite journal |last=Hudson |first=Hugh |date=2008 |title=Solar Activity |journal=Scholarpedia |volume=3 |issue=3 |page=3967 |doi=10.4249/scholarpedia.3967|bibcode=2008SchpJ...3.3967H |doi-access=free }} * {{Cite journal |last=Thompson |first=M.J. |date=August 2004 |title=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |journal=Astronomy & Geophysics |volume=45 |issue=4 |doi=10.1046/j.1468-4004.2003.45421.x |pages=21–25|bibcode=2004A&G....45d..21T |doi-access=free }} == Eksterne skakels == * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ Astronomy Cast: The Sun] * [http://www.acrim.com/ Satellite observations of solar luminosity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611210135/http://acrim.com/ |date=11 June 2017 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=qpMRtvFD8ek&hl=fr Animation – The Future of the Sun] * [https://www.youtube.com/watch?v=6tmbeLTHC_0 "Thermonuclear Art – The Sun In Ultra-HD"] | Goddard Space Flight Center * [https://www.youtube.com/watch?v=l3QQQu7QLoM "A Decade of Sun"] | Goddard Space Flight Center {{Commons-kategorie inlyn|Sun}} {{wikt-inlyn|son}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Sun}} {{PlaneteSon}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Sonnestelsel]] [[Kategorie:Sterre met eiename]] [[Kategorie:G-tipe hoofreekssterre]] o7z0ft8fe7daywyiumm22yona986c6u 0 9416 2916865 2911497 2026-07-10T11:14:30Z Jcb 223 2916865 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Oostenryk |volle_naam = <small>''Republik Österreich'' ([[Duits]])</small> |algemene_naam = Oostenryk |beeld_vlag = Flag of Austria.svg |beeld_wapen = Austria Bundesadler.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = EU-Austria.svg |leuse = |volkslied = ''[[Land der Berge, Land am Strome]]''<br /><small>''([[Duits]] vir: "Land van Berge, Land aan die rivier")''</small><br /><center>[[Lêer:Land der Berge Land am Strome instrumental.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Duits]]{{smallsup|1}} |hoofstad = [[Wene]] {{Koördinate|48|12|N|16|21|O}} |latd = 48 |latm = 12 |latNS = N |longd = 16 |longm = 21 |longEW = O |grootste_stad = [[Wene]] |regeringsvorm = [[Federale republiek|Federale parlementêre<br />grondwetlike republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Oostenryk|President]]<br />• [[Kanselier van Oostenryk|Kanselier]]<br />• Adjunkkanselier<br />• [[President van die Nasionale Raad]]<br />• [[President van die Federale Raad]] |leiername = [[Alexander Van der Bellen]]<br />[[Christian Stocker]]<br />''vakant''<br />[[Walter Rosenkranz]]<br />[[Andrea Eder-Gitschthaler]] |oppervlak_rang = 112^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 83&nbsp;882,56 |oppervlakmi² = 32&nbsp;387,24 |persent_water = 0,84 (2015)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|title=Surface water and surface water change|publisher=[[OESO]]|accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |bevolking_skatting = 9&nbsp;158&nbsp;750<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik.at/fileadmin/pages/405/Bev_Zeitreihe_Jahresbeginn_Gebietseinheiten_2024.ods |title=Statistik Austria – Bevölkerung zu Jahresbeginn nach administrativen Gebietseinheiten (Bundesländer, NUTS-Regionen, Bezirke, Gemeinden) 2002 bis 2024 (Gebietsstand 1.1.2024) (ODS) |publisher=Statistik Austria |date=1 Januarie 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 93^ste |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 109 |bevolkingsdigtheidmi² = 282,8 |bevolkingsdigtheidrang = 78^ste |BBP_PPP = $686,444&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=122,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Austria |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 43^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $74&nbsp;976<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 14^de |BBP = $559,218&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 33^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $61&nbsp;080<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 17^de |onafhanklikheidstipe = Stigting van |onafhanklikheidsgebeure = • Naam<br />• [[Markgraafskap Oostenryk]]<br />• [[Hertogdom Oostenryk]]<br />• [[Aartshertogdom Oostenryk]]<br />• [[Keiserryk Oostenryk]]<br />• [[Oostenryk-Hongarye]]<br />• Duits-Oostenryk<br />• Eerste Republiek<br />• Huidige grondwet<br />• Bondstaat<br />• [[Anschluss]]<br />• Tweede Republiek<br />• Staatsverdrag |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[1 November]] [[996]]<br />[[976]]<br />[[17 September]] [[1156]]<br />[[6 Januarie]] [[1453]]<br />[[11 Augustus]] [[1804]]<br />[[30 Maart]] [[1867]]<br />[[12 November]] [[1918]]<br />[[10 September]] [[1919]]<br />[[10 November]] [[1920]]<br />[[1 Mei]] [[1934]]<br />[[13 Maart]] [[1938]]<br />[[27 April]] [[1945]]<br />[[27 Julie]] [[1955]] |MOI = {{wins}} 0,926<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |MOI_rang = 22^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 28,1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=Eurostat |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2023 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Euro]] (€) |geldeenheid_kode = EUR |land_kode = AT |tydsone = MET |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]] |tydsone_somer = MEST |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.at]] |skakelkode = 43 |voetskrif = 1. Daarbenewens [[Hongaars]] en [[Kroaties]] in [[Burgenland]], [[Sloweens]] in [[Karinthië]].<ref name="RIS">{{de}} {{cite web |url=https://www.ris.bka.gv.at/Dokument.wxe?Abfrage=Bundesnormen&Dokumentnummer=NOR40066723 |publisher=Rechtsinformationssystem des Bundes |title=Regionale Sprachen Österreichs |year=2013 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> }} '''Oostenryk''' ([[Duits]]: ''Österreich'', [ˈøːstɐˌʁaɪç], {{Audio|De-Österreich.oga|luister}}), amptelik die '''Republiek Oostenryk''' (''Republik Österreich'', {{Audio|Republik Österreich.ogg|luister}}), is 'n [[federale republiek]] in [[Sentraal-Europa]] wat uit nege [[Deelstate van Oostenryk|deelstate]] (waaronder die [[hoofstad]] [[Wene]]) bestaan. Die land grens in die weste aan [[Switserland]] en [[Liechtenstein]], in die noorde aan [[Duitsland]] en [[Tsjeggië]], in die ooste aan [[Slowakye]] en [[Hongarye]], en in die suide aan [[Italië]] en [[Slowenië]]. Die huidige grense is in die Vredesverdrag van Saint-Germain in 1919 vasgelê wat die ontbinding van [[Oostenryk-Hongarye]] ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] gereël het. [[Lêer:Wien 01 Austriabrunnen 07.jpg|duimnael|links|Personifikasie van Austria op die Austriafontein in Wene]] [[Lêer:Oberfallenberg 11.jpg|duimnael|links|'n Kapelletjie bo-oor 'n see van mis. Uitsig vanaf die bergpiek Oberfallenberg in die [[Vorarlberg|deelstaat Vorarlberg]] oor die Switserse Alpe]] Die vroegste gedokumenteerde gebruik van die Duitse landsnaam ''Österreich'' as ''Ostarrichi'' is in 'n [[Oudhoogduits]]e teks van 996 oorgelewer. Daarnaas was ook die [[Latyn]]se naam ''Austria'' gebruiklik. In 1156 het Oostenryk, wat oorspronklik hoofsaaklik deur setlaars uit die aangrensende [[Beiere]] ontwikkel is, 'n selfstandige [[hertogdom]] in die [[Heilige Romeinse Ryk]] geword. Nadat die Babenberg-dinastie in 1246 uitgesterf het, het die land onder [[Habsburg]]se bewind gekom. Die gebied, wat as Oostenryk bekendgestaan het, het later die hele Habsburgse [[monargie]] behels en uiteindelik die [[Keiserryk Oostenryk]], wat in 1804 gestig is, en die Oostenrykse helfte van die dubbelmonargie [[Oostenryk-Hongarye]] wat van 1867 af as veelvolkestaat bestaan het. Die huidige republiek, aanvanklik vanweë die oorheersende taal ook Duits-Oostenryk genoem, is in 1918 gevorm nadat Oostenryk-Hongarye 'n nederlaag in die Eerste Wêreldoorlog gely het en die [[Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog|seëvierende geallieerdes]] die vereniging van Duits-Oostenryk met die Duitse Ryk (retrospektief ook [[Republiek van Weimar]] genoem) verbied het. As selfstandige republiek het Oostenryk tussen die twee wêreldoorloë tot 'n diktatoriese korporatiewe staat ontwikkel voordat dit in 1938 met die sogenaamde ''[[Anschluss]]'' of aansluiting by die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nasionaal-Sosialisties]] oorheerste [[Nazi-Duitsland|Duitse Ryk]] ingelyf is. Die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|geallieerde moondhede]], wat Oostenryk – net soos Duitsland – ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] as besettingsmagte geadministreer het, het Oostenryk se selfstandige status herstel. Ná die einde van die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|geallieerde]] besetting het Oostenryk homself in 1955 tot 'n permanent onsydige, onafhanklike [[republiek]] verklaar en tot die [[Verenigde Nasies]] toegetree. Oostenryk is sedert 1 Januarie 1995 'n lidland van die [[Europese Unie]]. In 1999 is die [[Euro]]-geldeenheid ingevoer; Euro-banknote en -muntstukke is sedert 2002 in omloop. == Etimologie == [[Lêer:Ostarrichi.jpg|duimnael|links|Die eerste verskyning van die woord "Ostarrîchi", omring in rooi. Die moderne Republiek Oostenryk beskou hierdie dokument van 996 as die stigting van die nasie.]] Die Duitse naam vir Oostenryk, ''Österreich'', is ontleen aan die [[Ou Hoogduits]]e ''Ostarrîchi'', wat "oostelike ryk" beteken en vir die eerste keer 966 in die "Ostarrîchi-dokument" verskyn het.<ref name="Universiteit van Klagenfurt">{{en}} {{cite web |url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/spw/oenf/name2.htm |title=Tausend Jahre Name Österreich |publisher=Universiteit van Klagenfurt |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |editor=Günter Bischof, Anton Pelinka |title=Austrian Historical Memory and National Identity |publisher=Transaction Publishers |date=1997 |location=Nieu-Brunswyck |isbn=978-1-56000-902-3 |pages=20–21 |url=https://books.google.de/books?id=tfhADwAAQBAJ&pg=PT34&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> Dit is dalk 'n vertaling van die Middeleeuse [[Latyn]] ''Marchia orientalis'' in 'n plaaslike (Beierse) [[dialek]]. Oostenryk is in 976 as 'n Beierse [[prefektuur]] gestig. Die woord ''Austria'' is 'n Latinisering van die Duitse naam en het in die 12de eeu vir die eerste keer verskyn.<ref>{{en}} {{cite book |author=Wilhelm Brauneder |title=Österreichische Verfassungsgeschichte |date=2009 |publisher=Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung |isbn=978-3-214-14876-8 |edition=11de |location=Wene |page=17}}</ref> Teen dié tyd was die Donaubekken van Oostenryk ([[Opper-Oostenryk|Opper-]] en [[Neder-Oostenryk]]) die mees oostelike dele van [[Beiere]]. == Geografie == [[Lêer:Austria satellite-map.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Oostenryk]] [[Lêer:Donau Linz Abend.jpg|links|duimnael|Die [[Donau]] naby [[Linz]]]] [[Lêer:AU-map-en.jpg|duimnael|Engelstalige kaart van Oostenryk]] [[Lêer:Oesterreich topo.png|duimnael|Topografiese kaart van Oostenryk]] Oostenryk se gebied strek in 'n oos-wes-rigting oor 'n afstand van maksimaal 575&nbsp;km en in 'n noord-suid-rigting oor 'n afstand van maksimaal 294 kilometer. Sowat sestig persent van Oostenryk se oppervlakte is bergagtige gebiede wat deel uitmaak van die Oos-[[Alpe]], waaronder die [[Tirol]]se Sentraal-Alpe, Hohe Tauern en Niedere Tauern, Noordelike Kalkalpe, Suidelike Kalkalpe en Wienerwald. In die omgangstaal word derhalwe na die land soms as die Alperepubliek verwys. Noord van die [[Donau]] lê die graniet- en gneisplato van [[Opper-Oostenryk|Opper]]- en [[Neder-Oostenryk]] wat deel uitmaak van die ou [[Boheme|Boheemse]] Plato. Sy uitlopers strek tot in Tsjeggië en die Duitse deelstaat Beiere. In die ooste grens die Rompgebergte aan die Klein Karpate. Die grootste vlaktes lê in die ooste van die land langs die Donau, veral die Alpevoorland en die Weense Bekken met die Marchfeld, en in die suidelike [[Stiermarke]]. Die laasgenoemde streek word vanweë sy landskaplike ooreenkomste met die Italiaanse [[Toskane]] dikwels ook die Stiermarkse Toskane genoem. [[Burgenland]], die gebied oos van die Alpe-Karpate-boog, gaan in die [[Pannoniese Laagvlakte]] oor en toon in landskaplike en klimatiese opsig baie ooreenkomste met sy oostelike buurland Hongarye waarvan dit tot in die jaar 1921 deel uitgemaak het. Sowat 'n kwart van Oostenryk se totale oppervlakte van 83&nbsp;878,99 vierkante kilometer word deur vlaktes en heuwellande beslaan. Slegs 32 persent van die land lê benede 500 meter bo seevlak, terwyl 43 persent bebos is. Die vyf hooflandskappe van Oostenryk is: * Die Oostenrykse gedeelte van die Oos-Alpe (52&nbsp;600 vierkante kilometer of 62,8% van die totale oppervlakte), * die Oostenrykse gedeelte van die Alpynse en Karpate-voetheuwels (9&nbsp;500 vierkante kilometer of 11,3%), * die graniet- en gneisplato wat deel uitmaak van die Boheemse Massa (ook Boheemse Massief of Plato genoem, 8&nbsp;500 vierkante kilometer of 10,2%) en op meerdere plekke tot suid van die Donau strek, en * die Oostenrykse gedeelte van die Weense Bekken (3&nbsp;700 vierkante kilometer of 4,4%). Die laagste punt is Hedwighof in die munisipaliteit Apetlon (deelstaat Burgenland) met 114 meter bo seevlak. === Berge === [[Lêer:Großglockner from behind the glass panorama tower.JPG|duimnael|Großglockner is die hoogste bergpiek van Oostenryk]] Die hoogste bergpieke in Oostenryk toring op hoogtes van meer as 3&nbsp;000 meter bo seevlak. Die hoogste pieke is Großglockner in die Hohe Tauern-bergreeks met 3&nbsp;798 meter, Wildspitze (Ötztaler Alpe, 3&nbsp;774 meter) en Weißkugel (eweneens Ötztaler Alpe, 3&nbsp;738 meter). Oostenryk se berglandskappe speel 'n belangrike rol vir die [[toerisme]]sektor. Daar is 'n groot aantal [[winter]]sportgebiede, terwyl bergtoere en bergklim in die [[somer]]s gewild is. === Mere === [[Lêer:Neusiedler See im Winter.jpg|duimnael|'n Wintertoneel by die [[Neusiedlermeer]]]] Die [[Neusiedlermeer]] in die deelstaat Burgenland is die grootste meer in die land (77% van sy totale oppervlakte van 315 vierkante kilometer is in Oostenryk en die res in Hongarye geleë) en naas die Balatonmeer in Hongarye een van min steppemere in Europa. Met 'n gemiddelde diepte van ongeveer een meter is dit een van die vlakste mere in Oostenryk. Ander groot mere sluit die Attermeer (46&nbsp;km²) en die Traunmeer (24&nbsp;km²) in Opper-Oostenryk in. 'n Klein gedeelte van die [[Bodenmeer]] met 'n totale oppervlakte van 536&nbsp;km² is eweneens op Oostenrykse gebied geleë, alhoewel die internasionale grenslyne op hierdie meer nog nie noukeurig bepaal is nie. Gedurende die somer is die Oostenrykse mere gewilde toeristetrekpleisters, veral die mere van Karintië en die Salzkammergut. Die bekendste mere is die Wörthermeer, die Millstättermeer, die Ossiachse-meer en die Weissenmeer in Karintië. Ander bekende mere sluit in die Mondmeer en Wolfgangmeer aan die grens tussen [[Salzburg (deelstaat)|Salzburg]] en Opper-Oostenryk. === Administratiewe verdeling === Oostenryk word administratief verdeel in nege federale deelstate (''Bundesländer''), waaronder die federale hoofstad (''Bundeshauptstadt'') Wene. Die deelstate word verder verdeel in 79 distrikte en in 2100 munisipaliteite. Vyftien stedelike nedersettings het 'n besondere administratiewe status as sogenaamde statutêre stede (''Statutarstädte'') en oefen self die bevoegdhede van 'n distrik uit. === Stedelike nedersettings en agglomerasies === [[Lêer:Stadtteile von Wien entlang der Donau (gesehen von Nordwesten).jpg|duimnael|links|Die federale hoofstad Wene (soos gesien vanuit die noordweste)]] Die [[Metropool|metropolitaanse gebied]] van Wene is by verre die grootste [[Stedelike gebied|stedelike]] agglomerasie in Oostenryk met 'n bevolking van 2,4 miljoen. Die feit dat sowat 'n kwart van die Oostenrykse bevolking in die hoofstadgebied saamgetrek is, weerspieël Wene se vroeëre funksie as administratiewe setel en vernaamste nywerheidsgebied in die dubbelmonargie [[Oostenryk-Hongarye]]. Ander groot agglomerasies het rondom die deelstaathoofstede [[Graz]] ([[Stiermarke]]), [[Linz]] ([[Opper-Oostenryk]]), [[Salzburg]] (in die [[Salzburg (deelstaat)|gelyknamige federale deelstaat]]) en [[Innsbruck]] ([[Tirol]]) ontstaan. Ander belangrike stedelike nedersettings sluit in (van wes na oos) Feldkirch, [[Dornbirn]] en [[Bregenz]] (deelstaat [[Vorarlberg]]), Villach en [[Klagenfurt]] ([[Karintië]]), Wels (Opper-Oostenryk), [[St. Pölten]] en [[Wiener Neustadt]] ([[Neder-Oostenryk]]). Altesaam 201 nedersettings, waarvan die bevolkingsgetal grootliks wissel, het [[stadsregte|stadstatus]]. Net in die geval van die vyftien statutêre stede is besondere administratiewe bevoegdhede aan hierdie stadsregte verbonde. Migrasie vanuit ekonomies minder ontwikkelde gebiede na die digbevolkte stedelike agglomerasies is 'n belangrike vraagstuk. == Klimaat == [[Lêer:Koppen-Geiger Map AUT present.svg|duimnael|links|Köppen-Geiger klimaat-klassifikasie vir Oostenryk<ref>{{en}} {{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 Oktober 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B | issn=2052-4463 }}</ref>]] [[Lêer:SalzburgerAltstadt02.JPG|duimnael|Donker wolke oor die historiese middestad van [[Salzburg]]]] Oostenryk het 'n gematigde klimaat, alhoewel die land in die oorgangsgebied tussen die Atlantiese en kontinentale klimaatsones van Sentraal-Europa geleë is. Die land ervaar vier [[seisoen]]e met tipiese kenmerke ten opsigte van temperatuur en ander klimatiese karakteristieke.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.austria.info/xxl/_site/de/_area/414540/_subArea/414596/_subArea2/658361/klima%20wetter%20oesterreich.html |title=Klimaat |publisher=www.austria.info |accessdate=30 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430181913/http://www.austria.info/xxl/_site/de/_area/414540/_subArea/414596/_subArea2/658361/klima%20wetter%20oesterreich.html |archive-date=30 April 2008 |url-status=dead}}</ref> Oostenryk kan in drie groot klimaatsones verdeel word: * Die ooste toon met sy Pannoniese klimaat reeds sterk kontinentale invloede – die gebied kry minder [[reën]]val as die res van die land en het baie warm somers en koel winters. * Die bergstreke het 'n Alpynse klimaat met hoë [[reën]]- en [[sneeu]]val (met die uitsondering van sommige valleie soos die Bo-[[Inn]]vallei), kort somers en lang winters. * Die res van die land is 'n klimatiese oorgangsgebied met Atlantiese invloede in die weste en kontinentale invloede in die suidooste. == Politiek == === Staatsorganisasie === [[Lêer:Alexander Van der Bellen (13-07-2021) (cropped).jpg|duimnael|links|upright|Die huidige Bondspresident [[Alexander Van der Bellen]]]] [[Lêer:Wien - Hofburg, Leopoldinischer Trakt.JPG|duimnael|Die Presidensiële Kanselary is die ampswoning van die Oostenrykse Bondspresident]] [[Lêer:Wien - Bundeskanzleramt1.JPG|duimnael|Die Federale Kanselary is die ampswoning van die Oostenrykse Bondskanselier]] [[Lêer:Maischberger 2024-12-17-8605.jpg|duimnael|links|upright|[[Sebastian Kurz]] het twee keer as Oostenrykse Bondskanselier gedien]] [[Lêer:Parlament Wien abends.jpg|duimnael|Die Parlementsgebou in Wene, setel van beide die nasionale raad en die federale raad]] Oostenryk is volgens sy grondwet (''Bundesverfassung'') uit 1920, in die 1929-weergawe wat in 1945 heringestel is, 'n federale, parlementêre demokratiese republiek. Sy [[hoofstad]] en regeringsetel is [[Wene]]. Oostenryk is in administratiewe opsig verdeel in nege [[Deelstate van Oostenryk|deelstate]] (''Länder''), wat gedeeltelik selfregerend is. Die Bondspresident (''Bundespräsident'') fungeer as die [[staatshoof]] en verteenwoordiger van die [[republiek]] op internasionale vlak. Sy amp is veral seremonieel en simbolies van aard. Die president van die nasionale raad (''Präsident des Nationalrates''), die Bondskanselier (''Bundeskanzler'') en die president van die federale raad (''Präsident des Bundesrates'') volg as ampsdraers in die rangorde. Die Bondskanselier is die regeringshoof en bepaal die grondbeginsels van die regering se binne- en buitelandse beleid. In ooreenstemming met die federale staatsbestel beskik ook die deelstate oor hulle eie uitvoerende, wetgewende en regsprekende gesag. Die ''Bundesrat'' (Raad van die Deelstate, letterlik "Bondsraad") het net soos die ''Nationalrat'', die nasionale parlement, uitvoerende bevoegdhede. Besluite oor voorgestelde nasionale wetgewing word deur die nasionale raat beraadslaag en dan deur die federale raad goedgekeur of verwerp. Wetsontwerpe van die nasionale parlement wat die regte van die deelstate sou raak, moet deur die ''Bundesrat'' goedgekeur word. Die Oostenrykse Grondwet mag met 'n tweederdes-meerderheid in beide die nasionale en federale rade gewysig word, waarna 'n referendum oor die voorgestelde verandering deurgevoer moet word. Die parlemente van die deelstate besluit oor die plaaslike wetgewing: die [[polisie]] en ander belangrike instellings word deur die deelstate beheer. Die politieke partye het 'n groot invloed op die wetgewing, en ofskoon die afgevaardigdes nie gedwing mag word om teen hulle gewetens op te tree nie, word die meeste wetsontwerpe deur die parlementslede van die meerderheidsparty gemeenskaplik goedgekeur om die doelwitte van dié party te verwesenlik. Op nasionale vlak vorm die federale regering onder die leiding van die Bondskanselier die uitvoerende gesag, terwyl die deelstate regerings onder die leiding van 'n [[eerste minister]] (''Landeshauptmann'') het. Die stadstaat Wene het 'n Regerende Burgemeester as sy regeringshoof. Die administrasies van die deelstate word deur deelstaatsrade (''Landesrat'') beheer. Die Konstitusionele Hof (''Verfassungsgerichtshof'') in Wene het die hoogste gesag oor die grondwet. Die hoogste nasionale geregshowe is die Federale Geregshof (''Bundesgerichtshof'') en die Federale Administratiewe Gereg (''Verwaltungsgerichtshof'', wat regsake in verband met die administrasies hanteer), albei in Wene. Die meeste regsake word deur die deelstate beheer, terwyl die nasionale geregshowe as appélhowe dien. == Deelstate == {{Hoofartikel|Deelstate van Oostenryk}} [[Lêer:Austria, administrative divisions - de-.svg|duimnael|Die nege [[deelstate van Oostenryk]]]] {| class="wikitable" !colspan=3|[[Afrikaans|In Afrikaans]] !colspan=2|[[Duits|Auf Deutsch (In Duits)]] |- !colspan=2|[[Deelstate van Oostenryk|Die deelstate van Oostenryk]] !! [[Hoofstad]] !! [[:de:Land (Österreich)|Land]] !! Hauptstadt |- |'''1'''|| [[Burgenland]]||[[Eisenstadt]]||Burgenland||Eisenstadt |- |'''2'''|| [[Karintië]]||[[Klagenfurt]]||Kärnten||Klagenfurt am Wörthersee |- |'''3'''|| [[Neder-Oostenryk]]||[[St. Pölten]]||Niederösterreich||St. Pölten |- |'''4'''|| [[Opper-Oostenryk]]||[[Linz]]||Oberösterreich||Linz |- |'''5'''|| [[Salzburg (deelstaat)|Salzburg]]||[[Salzburg]]||Salzburg||Salzburg |- |'''6'''|| [[Stiermarke]]||[[Graz]]||Steiermark||Graz |- |'''7'''|| [[Tirol]]||[[Innsbruck]]||Tirol||Innsbruck |- |'''8'''|| [[Vorarlberg]]||[[Bregenz]]||Vorarlberg||Bregenz |- |'''9'''|| [[Wene]]||[[Wene]]||Wien||Wien |} == Geskiedenis == === Voorgeskiedenis tot 15 v.C. === [[Lêer:VenusWillendorf.jpg|duimnael|upright|Die [[Laat-Paleolitikum|Laat-Paleolitiese]] "[[Venus van Willendorf]]" is van die oudste beeldjies ter wêreld]] Die oudste vondste van [[mense]] in Oostenryk dateer uit die [[Middel-Paleolitikum]], die [[Neanderdaller]] se tydperk. Die vondsplek met die oudste vondste is die Repolust-grot in [[Stiermarke]]. Vele ander vondsplekke is in [[Neder-Oostenryk]], waarvan die bekendste in die [[Wachau]] – onder andere ook die vondsplekke van die twee oudste Oostenrykse kunswerke, die vrouebeeldjies [[Venus van Galgenberg]] en die [[Venus van Willendorf]]. Op die gedeeltelike vestiging van mense in al die streke van Oostenryk gedurende die [[Neolitikum]], en daarmee gepaard die oorgang van [[Jagter-versamelaar]]s en [[Vissery|vissers]] na boerse dorpsamelewings, volg die [[Kopersteentydperk]] met die ontginning van grondstoffe, veral [[koper]]. Uit dié tydperk dateer die bekende ysmummie [[Ötzi]] wat op die Oostenryks-Italiaanse grens gevind is. In die [[Bronstydperk]] tussen die 3de en 1ste millennium v.C. het die handelsentrums en nedersettings gegroei, veral naby vondsplekke van grondstoffe. Rondom [[Hallstatt]] is met die sistematiese ontginning van [[Tafelsout|sout]] begin. Ná die nedersetting is ook die ouer tydperk van die [[Ystertydperk]], die [[Hallstatttydperk]], genoem. Die jonger Ystertydperk, ook [[Latènetydperk]] genoem, is gekenmerk deur die [[Kelte]], wat in Suid- en Oos-Oostenryk die eerste [[staat]] gevestig het – die Koninkryk [[Noricum]], 'n alliansie van 13 Keltiese stamme. In die weste het in dié tydperk die [[Raeti]] hulle gevestig. === Romeinse provinsie en volksverhuising 15 v.C. tot 700 n.C. === [[Lêer:Austria Romana.png|duimnael|Romeinse provinsies en nedersettings op die gebied van die huidige Oostenryk]] [[Lêer:Heidentor und Modell.jpg|duimnael|Die Romeinse Heidentor en die model van die oorspronklike toestand by Petronell-Carnuntum]] Die grootste deel van die huidige Oostenrykse grondgebied is rondom 15 v.C. deur die [[Romeinse Republiek]] beset. Die Romeinse keiser [[Claudius]] het tydens sy bewind (41–54 n.C.) die Romeinse provinsie [[Noricum|Regnum Noricum]] gestig, wat oor die grootste deel van die huidige Oostenryk gestrek het. Die oos van [[Vindobona]] (die huidige [[Wene]]) geleë stad [[Carnuntum]] was die grootste Romeinse stad, van die ander belangrike nedersettings was [[Virunum]] (noord van die huidige [[Klagenfurt]]) en [[Teurnia]] (naby [[Spittal an der Drau]]). In die 2de eeu n.C. het die [[volksverhuising]] en die geleidelike ondergang van die Romeinse Ryk versnel. Ná die herhaaldelike bedreiging van die provinsie Noricum deur die [[Gote]] en ander [[Germane|Germaanse]] volke, het van die 6de eeu ander volke hulle begin vestig. Van oos tot by die [[Enns]] het die as 'n [[Khaghanat]] georganiseerde [[Aware]] en in die suide die [[Slawiërs]] as [[Karantanië|Karantaniese]] vorste hulle gevestig. Van die weste tot by die Enns het die toenemend gekerstende en as 'n [[Hertogdom|Stamhertogdom]] onder die [[Franke]] georganiseerde [[Bajuware]] hulle gevestig, asook in die huidige [[Vorarlberg]] die [[Alemanne]]. === Frankiese Ryk en Heilige Romeinse Ryk 700–1806 === {{Hoofartikel|Frankiese Ryk|Heilige Romeinse Ryk}} In die 8ste eeu is die groot gebiede van die Slawiërs en Aware in die suide en ooste van die huidige Oostenryk en sover as Pannonië deur die Frankiese Ryk verower. Die verowerde Slawiese Karantanië het as deel van die ''Marcha orientalis'', die "Oosland" van die Beierse stamhertoë, onder Beierse bewind gekom. In 805 is deur [[Karel die Grote]] die verowerde Awariese gebiede as Awariese mark (''Avaris'') saamgevat en die Awariese vorste onder die [[Prefektuur|prefek]] van die Beierse Oosland geskik, met sy setel aanvanklik in Lorch in [[Opper-Oostenryk]] en later in Opper-Pannonië in die ondergeskikte Donaugraafskappe onderkant die Enns tot by die [[Raab]] (die huidige [[Neder-Oostenryk]] en die in die ooste aangrensende Donaugebied).<ref name="Koller Mitterauer 1963 bl.">{{de}} {{cite book |author=G. Koller, M. Mitterauer |title=Karolingische Markgrafen im Südosten: fränkische Reichsaristokratie und bayerischer Stammesadel im österreichischen Raum |publisher=H. Böhlaus Nachf., Kommissionsverlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften in Wien |series=Archiv für österreichische Geschichte |issue=Bd. 123-124 |year=1963 |url=https://books.google.at/books?id=afz2wgEACAAJ |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> In 828 is die bestaande Awariese en Slawiese vorstedomme in die mark deur Frankiese [[graafskap]]pe vervang.<ref name="Koller Mitterauer 1963 bl." /> Vervolgens het in die nuwe gebied die [[Bajuware]] (Beiere) en Franke hulle gevestig, en die Kerstening is deur onder andere die vir dié doeleinde in 798 gestigte Aartsbisdom Salzburg en die Bisdom Passau gedryf en daarmee die grondslag vir die latere Oostenryk geleë. In 907 het die gebied egter aan die [[Hongare|Magjare]] verlore gegaan en eers ná die Slag op die Lechfeld in 955 naby die huidige [[Augsburg]] kon die Oos-Frankiese Ryk die gebied herwin. Daarna het 'n nuwe Bajuwariese kolonisering gevolg. In 976 is in die herowerde gebied met die Hertogdom Karintië die oudste [[hertogdom]] op die gebied van die huidige Oostenryk gestig, en al die Beierse ''Marcha orientalis'' is as [[markgraaf]]skappe deur keiser [[Otto II]] oorhandig aan [[Leopold I van Oostenryk]], die stamvader van die later "[[Babenberg]]" genoemde dinastie. Die oudste bekende verwysing na die naam ''Ostarrichi'' dateer uit 'n dokument wat op 1 November 996 in [[Bruchsal]] geskryf is. Daarin is 'n skenking deur [[Otto III]] aan die Biskop van Freising in [[Neuhofen an der Ybbs]] "in die oorwegend ''Ostarrichi'' genoemde streek" (''regione vulgari vocabulo Ostarrichi'') gedokumenteer. Dié sertifikaat word vandag in die Beierse Hoofstaatsargief in [[München]] bewaar. Die uitspraak en spelling het later in ''Österreich'' verander. Na dié gebied is ook as "Oosland" ([[Latyn]]: ''Austria'') of ''Osterland'' verwys. Die Maarkgraafskap Oostenryk is op 8 September 1156 deur keiser [[Frederik I (Barbarossa)|Frederik I]] (Barbarossa) op die hofdag in Kreuzhof by [[Regensburg]] tot 'n selfstandige, van Beiere onafhanklike Aartshertogdom Oostenryk verhef. Daarmee begin die werklike geskiedenis van Oostenryk as'n selfstandige gebied binne die Heilige Romeinse Ryk. [[Lêer:Rudolf IV.jpg|duimnael|links|upright|[[Rudolf IV van Oostenryk|Rudolf IV]] uit die [[Huis van Habsburg]] het die Aartshertogdom Oostenryk gestig]] In 1251 het op die Babenberg-dinastie [[Ottokar II Přemysl]] uit die [[Přemysliden]]-dinastie gevolg, wat in 1282 op sy beurt deur die [[Huis van Habsburg]] opgevolg is. Om sy rang te beklemtoon en sy dinastie aan die [[keurvors]]te gelyk te stel het [[Rudolf IV van Oostenryk]] sy Hertogdom Oostenryk deur die vervalste ''Privilegium Maius'' (in 1358/59; Latyn: ''maius'', "groter", [[Trappe van vergelyking|komparatief]] van ''magnus'', "groot") tot die Aartshertogdom Oostenryk verhef. In 1365 het Rudolf IV ook die [[Universiteit van Wene]] gestig. Tot in 1526 het die Habsburgers hul gebied uitgebrei en 'n belangrike faktor in die Heilige Romeinse Ryk geword. Reeds die latere Babenbergers kon [[Stiermarke]] met Oostenryk verbind, die Habsburgers het daarvan met die verkryging van [[Karintië]], [[Tirol]], [[Krain]] en ander gebiede 'n kompleks aan lande in die oostelike [[Alpe]] saamgevoeg, waarna as "Heerskap van Oostenryk" (''Herrschaft zu Österreich'') verwys is. Van 1438 af het die dinastie amper aaneenlopend die Romeins-Duitse konings en die daarmee gepaard gaande keisers gestel. Na 'n deel van hulle gebied is as ''Vorlande'' of Voor-Oostenryk verwys. [[Lêer:Vienna Battle 1683.jpg|duimnael|Frans Geffels: "Verligtingsstryd van Wene 1683", die tweede suksesvol afgeweerde Turkse beleg van Wene, waarna Oostenryk 'n [[groot moondheid]] geword het]] [[Lêer:Maria Theresia Familie.jpg|duimnael|Martin van Meytens: "Die keiserlike familie", 1754 (Kasteel Schönbrunn): Keiser [[Frans I Stefan]] en keiserin [[Maria Theresia]] met hulle gesin]] Van die laat 15de eeu tot 1690 is die Habsburgse lande gereeld binnegeval deur die [[Ottomaanse Ryk]], wat van [[Hongarye]] weswaarts gestreef het. Ná die afweer van die Tweede Turkse beleg van Wene in 1683 is die suksesse in die oorloë, onder andere deur prins [[Eugenius van Savoye]], in die gevegte teen die Turke in die Vrede van Karlowitz en in die Vrede van Passarowitz bevestig, bykomende aanwinste is in die Vrede van [[Beograd]] egter ongedaan gemaak. Die [[Protestantse Hervorming]] kon aanvanklik spoedig uitbrei, maar dit is gedurende die 17de eeu teruggedryf, wat deur die destydse Habsburgers as 'n belangrike tak beskou is. In 1713 is met die Pragmatiese Sanksie vir die eerste keer 'n grondwet vir al die Habsburgse lande opgestel. Daarin is vir die eerste keer bepaal dat ná die voorsienbare uitsterwing van die regerende dinastie in die manlike lyn die opvolgingslyn deur die vroulike lyn vervul moes word. Vervolgens kon die dogter van keiser [[Karel VI]], [[Maria Theresia]], hom opvolg as monarg van die Habsburgse lande en is dus verkies bo die dogters van sy ouer broer [[Josef I]]. Tydens die [[Oostenrykse Erfenisoorlog]] kon Maria Theresia, wat saam met [[Frans I Stefan|Frans I Stefan van Lotaringe]] die nuwe dinastie [[Habsburg-Lotaringe]] gestig het, die grootste deel van die erflande behou. Toe [[Koninkryk Pruise|Pruise]] en [[Russiese Ryk|Rusland]] in die 18de eeu [[Poolse Delinge|Pole verdeel het]], het Oostenryk [[Galicië]] verkry. In 1804 het [[Frans II]] die Keiserryk Oostenryk gestig, om gelykheid met die nuwe Franse Keiser te handhaaf, en as Frans I die titel keiser van Oostenryk aangeneem. In 1806 het hy onder druk deur [[Napoleon Bonaparte]] afstand gedoen van die Heilige Romeinse Ryk se keiserkroon, waarmee dié ryk ophou bestaan het. === Keiserryk Oostenryk (1804–1867) en Oostenryks-Hongaarse dubbelmonargie (1867–1918) === {{Hoofartikel|Keiserryk Oostenryk|Oostenryk-Hongarye|Eerste Wêreldoorlog}} [[Lêer:Deutscher Bund.svg|duimnael|links|Keiserryk Oostenryk as deel van die [[Duitse Bond]], 1815 tot 1866]] Die nuwe Keiserryk Oostenryk was 'n multinasionale staat, waar naas [[Duits]] ook [[Hongaars]], [[Italiaans]], [[Tsjeggies]], [[Pools]], [[Oekraïens]], [[Roemeens]], [[Kroaties]], [[Serwies]], [[Slowaaks]] en [[Sloweens]] gebesig is. Met sy gebiede, wat voorheen deel was van die Heilige Romeinse Ryk, het dit van 1815 af behoort aan die [[Duitse Bond]], en die Oostenrykse verteenwoordiger het die federale vergadering gelei. In 1816 het Salzburg eindelik, ná meermalige verandering van eienaarskap, as 'n hertogdom deel geword van die Keiserryk Oostenryk, nadat dit van 1328 af 'n selfstandige geestelike rykvorstendom (Prinsaartsbisdom Salzburg) was. [[Lêer:Prince Metternich by Lawrence.jpeg|duimnael|upright|[[Klemens von Metternich|Metternich]] het Oostenryk se buitelandse beleid gekenmerk en Europa beïnvloed oor baie jare heen gedurende die 19de eeu]] Die leidende politikus tydens die Oostenrykse [[Biedermeier]] was die minister van buitelandse sake en latere kanselier [[Klemens von Metternich|Klemens Wenzel Lothar von Metternich]]. Sy doel was om die bevolking deur middel van [[sensuur]] en 'n spioenasiestelsel te beheer om deur restourasie die "ou stelsel", die [[absolute monargie]] te bewaar. Pruise en Rusland het in dié tydperk dieselfde doele gehad; al drie monargieë het die [[Heilige Alliansie]] gestig. Aan die anderkant het in die tydperk ook die industrialisering van Oostenryk plaasgevind. In 1837 het tussen [[Floridsdorf]] by Wene en [[Deutsch-Wagram]] die eerste [[Stoomlokomotief|stoomtrein]] verkeer, die eerste deel van die Nordbahn. [[Lêer:Franz joseph1.jpg|duimnael|links|upright|Onder keiser [[Frans Josef I van Oostenryk|Frans Josef I]] (1848–1916) se bewind het Oostenryk 'n bloeitydperk van die kunste en wetenskap beleef]] In die [[Revolusiejaar 1848]] het die volke in die monargie na [[demokrasie]] en onafhanklikheid gestreef, die kanselier Metternich is weggejaag. Slegs die k.k.-weermag onder [[Josef Wenzel Radetzky von Radetz|Radetzky]], [[Joseph Jelačić|Jelačić]] en [[Alfred I zu Windisch-Graetz|Windisch-Graetz]] en die hulp deur die Russiese weermag het die voortbestaan van die monargie verseker. Op 2 Desember 1848 het die 18jarige [[Frans Josef I van Oostenryk|Frans Josef I]] aan die dinastie se wens voldoen en die siek keiser [[Ferdinand I van Oostenryk|Ferdinand I]] opgevolg. In 1849 het die onervare, nuwe monarg hof gehou oor die opstandige Magjare en 'n dosyn van die hoogste Hongaarse generaals laat teregstel. In 1851 het hy in die oujaarsaandpatent weggedoen met die deur homself opgelegde grondwet. Sy gewildheid was gedurende die eerste 20 jaar van sy bewind uiters laag. In die stryd om oorheersing in die Duitse Bond (Duitse Dualisme) het Pruise onder sy kanselier [[Otto von Bismarck|Bismarck]] 'n beslissing ten gunste van die Klein-Duitse oplossing sonder Oostenryk afgedwing. In die [[Oostenryks-Pruisiese Oorlog]] 1866 is Oostenryk, wat die Duitse Bond aangevoer het, deur Pruise in die Slag by Königgrätz verslaan. Die Duitse Bond is ontbind en Oostenryk het geen rol meer in die verdere Duitse verenigingsproses gespeel nie. Reeds in 1859 was Oostenryk ná die Slag van Solferino sy oorheersing in Noord-Italië kwyt. Ná hulle nederlaag in die Oostenryks-Pruisiese Oorlog moes hulle in 1866 ook [[Veneto]] aan die Pruisiese bondgenoot Italië oorhandig. Die keiser, polities verswak deur die nederlae, moes in die binneland diepgaande hervormings instel en sy neo-absolutistiese regeringstyl laat vaar. Teen sy erge weerstand het sy raadgewers die verandering in 'n [[grondwetlike monargie]] afgedwing: met die op die ondoeltreffende Oktoberdiploma 1860 volgende Februariepatent 1861, waarmee die [[Ryksraad van Oostenryk|Ryksraad]] as parlement ingestel is. Die kompromie met Hongarye in 1867 het die Magjaarse aristokratie se boikot van die staat beëindig en die omskepping van die ou eenheidstaat in die Oostenryks-Hongaarse dubbelmonargie, 'n realunie, tot gevolg gehad. In [[Cisleithanië]] ('n term wat deur burokrate en regsgeleerdes gebruik is), in die nieamptelik meestal Oostenryk genoemde westelike ryksdeel, het dit met die Desembergrondwet 1867, wat tot in 1918 van krag was, in werking getree. Die Magjare se begunstiging deur die kompromie, wat in die binnelandse beleid van Oostenryk as 't ware onafhanklik geword het, teenoor die ander volke van die monargie het die konflikte tussen die ander nasionaliteite verder aangehits. Terwyl die Tsjeggiese nasionale beweging se strewe na 'n Oostenryks-Tsjeggiese kompromie misluk het, het die Slowaakse nasionale beweging en in 'n mindere mate die deur Kroatiese intellektueles aangevoerde Illiriese beweging, wat deur Rusland ondersteun is, met die Hongaarse regering se Hongariseringsbeleid gebots. [[Lêer:Austria-Hungary1899.JPG|duimnael|Oostenryk-Hongarye rondom 1899]] [[Lêer:Austria Hungary ethnic.svg|duimnael|links|'n Etniese kaart van Oostenryk-Hongarye in 1911]] In Oostenryk het die verskeie volke se nasionale wense 'n uiters moeilike politieke situasie tot gevolg gehad. In die Ryksraad, wat se stemreg vir mans geleidelik gedemokratiseer is, het van die 1880's af net kortstondige ooreenkomste bestaan; Tsjeggiese verteenwoordigers het 'n belemmeringsbeleid gevoer. Die Ryksraad is vervolgens deur die keiser oor maande heen vertraag. Die k.k.-regerings het gereeld verander, 'n beleid van korttermynhulp het die norm geword – waarnemers het daarna as ''Fortwursteln'' pleks van doelgerigte politiek verwys. Ná die afgedwonge onttrekking uit Duitsland en Italië het die keiser en sy raadgewers oor buitelandse beleid die [[Balkan]]skiereiland as nuwe invloedsfeer gekies. In 1908 het Oostenryk-Hongarye die sedert 1878 besette Bosnië met toestemming deur die [[Berlynse Kongres]] geannekseer, wat die Bosniese anneksasiekrisis tot gevolg gehad het, waarmee Habsburg vir baie politieke aktiviste op die Balkan die vyand geword het wat die nasionale vereniging gekniehalter het. Daarbenewens het die monargie meegeding met Rusland, wat homself as beskermheer van al die Slawiërs beskou het. Ná die Moordaanval in [[Sarajevo]] op [[Aartshertog Frans Ferdinand van Oostenryk-Este]] en sy vrou [[Sophie Chotek]] deur [[Gavrilo Princip]] het die swak gesondheid van die 84jarige keiser, die "oorlogsparty" in Wene en [[Boedapest]] se oormoed (uit 'n latere oogpunt 'n kliek van oorlogsugtiges) en die parlementlose regeringssituasie in Julie 1914 tot die oorlogsverklaring aan [[Serwië]] gelei, waaruit as gevolg van die verskeie Europese alliansies binne een week die later Eerste Wêreldoorlog genoemde Groot Oorlog uitgebreek het. Die dubbelmonargie se nederlaag, wat in [[herfs]] 1918 onvermydelik was, het tot sy einde gelei. Op 31 Oktober 1918 het die Koninkryk Hongarye uit die unie met Oostenryk onttrek. Gelyktydig het Cisleithanië sonder die ingryping van die keiser, k.k.-regering of Ryksraad ontbind: in die nuwe state Duits-Oostenryk en [[Tsjeggo-Slowakye]]; in gebiede wat met ander buite van Oostenryk-Hongarye die nuwe state [[Pole]] end [[Joego-Slawië]] gestig het en in ander, wat as gevolg van die oorlog deur buurstate (Italië, [[Roemenië]]) verower is. === Republiekwording 1918 === [[Lêer:Wien - Denkmal der Republik.JPG|duimnael|Die Republiekmonument in Wene met [[borsbeeld]]e van die drie sosiaaldemokrate [[Jakob Reumann]], [[Victor Adler]] en [[Ferdinand Hanusch]]]] Op 21 Oktober 1918 het die Ryksraadverteenwoordigers van die Duitstalige gebiede (hulle het na hulleself as [[Duitsers]] verwys), insluitende [[Boheme]], [[Morawië]] en Oostenryks-[[Silesië]] vir die eerste keer as "voorlopige nasionale vergadering vir Duits-Oostenryk" (''Provisorische Nationalversammlung für Deutschösterreich'') vergader. Die einde van beide die oorlog en die monargie het al hoe duideliker geword, die land kon sonder enige hulpbronne ook geen verdere oorlog[[winter]] bekostig nie. Die voorsitterskap het gewissel tussen die sosiaaldemokraat [[Karl Seitz]], die christeliksosiale [[Johann Nepomuk Hauser]] en die Groot-Duitser [[Franz Dinghofer]]. Hul uitvoerende vergadering is Staatsraad genoem en het op 30 Oktober 1918 die eerste Duits-Oostenrykse regering ingeroep, na wie se ministers volgens die Angelsaksiese voorbeeld as "staatssekretaris" verwys is; [[Karl Renner]], wat in 1945 tydens die stigting van die tweede republiek ook 'n belangrike rol ingeneem het, het die eerste kanselier geword. Die eerste voorlopige minister van buitelandse sake was [[Victor Adler]]. Op die hoofsaaklik Duitstalige gebied Oud-Oostenryk het daarvolgens 'n nuwe staat ontstaan. Die keiser het aan die begin van November 1918 probeer die Duits-Oostenrykse Staatsraad by die [[wapenstilstand]]onderhandelings betrokke te kry. Die Staatsraad het egter beslis, dat die monargie wat die oorlog begin het, dit ook moes beëindig. Die wapenstilstand tussen Oostenryk en Italië op 3 November 1918 (die Hongaarse troepe het reeds aan die einde van Oktober, ná Hongarye se uittrede uit die dubbelmonargie, onttrek) is derhalwe deur keiser [[Karel I van Oostenryk|Karel I]] onderhandel. Kritiek soos in die Duitse Ryk, waar die burgerlike onderhandelaars van die wapenstilstand later deur regsgesindes as "Novembermisdadigers" (''Novemberverbrecher'') bestempel is, was derhalwe nie moontlik nie. Lede van die k.k.-regering, die departement Lammasch en die kabinett Renner, wat die republiekwording voorberei en die botsing van die ou stelsel met die nuwe wou vermy, het die verklaring uitgevaardig, waarmee Karel I op 11 November 1918 van "al die aandele in die staatsake" (''jeden Anteil an den Staatsgeschäften'') afstand gedoen het. Dit was juristies gesien geen afdanking nie, maar die staatsvorm is ''[[de facto]]'' bepaal. Op 12 November is die Republiek Duits-Oostenryk uitgeroep en die voorlopige nasionale vergadering het daarop besluit, dat die Staat Duits-Oostenryk 'n demokratiese [[republiek]] en 'n deel van die [[Republiek van Weimar|Duitse republiek]] sou wees. === Eerste Republiek (1918–1933) === [[Lêer:Österreich-Ungarns Ende.png|duimnael|Die nuwe Republiek Oostenryk was die regsopvolger van Oostenryk-Hongarye en moes in die Verdrag van Saint-Germain afstand doen van groot gebiede]] [[Lêer:German Austria (1918) en.svg|duimnael|Die deur die nasionale vergadering opgeëiste gebiede van die Republiek Duits-Oostenryk (1918–1919)]] [[Lêer:Vertrag von Saint-Germain, Ratifizierungsurkunde.JPG|duimnael|Die verdrag van Saint-Germain se dokument van bekragtiging]] Op 18 Desember 1918 is die vrouestemreg vir Oostenrykers ouer as 20 jaar ingevoer.<ref name="Bader199" /> Dit was deel van die nuwe grondwet van Desember 1918.<ref>{{en}} {{cite book |author=Jad Adams |title=Women and the Vote. A World History. |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2014 |isbn=978-0-19-870684-7 |pages=287}}</ref> Tot in 1920 was [[Prostitusie|prostitute]] egter uitgesluit van die stemreg.<ref name="Bader199">{{en}} {{cite book |author=Birgitta Bader-Zaar |title=Gaining the Vote in a World in Transition: Female Suffrage in Austria. |editor=Blanca Rodríguez-Ruiz, Ruth Rubio-Marín |work=The Struggle for Female Suffrage in Europe. Voting to Become Citizens. |publisher=Koninklijke Brill NV |location=Leiden en Boston |year=2012 |isbn=978-90-04-22425-4 |pages=191–206, 199}}</ref> Die [[koalisie]]regerings 1918–1920 (Staatsregering Renner I tot Renner III en Mayr I) het belangrike sosiale wette ingestel (soos die stigting van die Werkerskamer as 'n regsverteenwoordiging van die werkers se belange, die agt-uur-dag en die sosiale versekering). Die [[adel]] is in April 1919 afgeskaf, lede van die [[Habsburg-Lotaringe]]-dinastie kon net in Oostenryk bly, as hulle bely het dat hulle burgers van die republiek is en van enige aanspraak op mag afstand gedoen het. "Die voormalige draer van die kroon" (''Der ehemalige Träger der Krone'', soos na hom in die wet verwys is) is, aangesien hy geweier het om te bedank, permanent uit die land verwys, maar hy het vantevore na Switserland vertrek om 'n dreigende internering te voorkom. Die Habsburg-Lotaringse "familiefonds", kwasi-uitkeerbates ten bate van selfs die Habsburgers sonder inkomste, is tot staatseiendom verklaar, terwyl individuelle private bates nie aangetas is nie. In die Verdrag van Saint-Germain in 1919 is die staatsnaam "Republiek Oostenryk" (''Republik Österreich'') bepaal en die volgens die grondwet beplande aansluiting by die [[Republiek van Weimar|Duitse Republiek]] deur die verpligting tot onafhanklikheid verhinder. Hierdie "aansluitingsverbod" is ook bepaal deur die [[Verdrag van Versailles]] se artikel 80, waarvolgens die Duitse Ryk Oostenryk se onafhanklikheid moes respekteer. Sekere gebiede, waarvan die bevolkingsmeerderheid Duitstalig was ([[Sudetenland]], Suid-Morawië, [[Suid-Tirol]]), is weens die seëvierende magte se teenstrydige wil nie toegelaat om deel te word van Oostenryk nie. Die Karintiese konflik teen die Joego-Slawiese troepe het egter die internasionale publiek se aandag getrek en, op versoek van die seëvierende moondhede, op 10 Oktober 1920 tot 'n referendum in Suid-Karintië gelei, waarin 'n meerderheid stemgeregtigdes hulle ten gunste van 'n toetreding van die gebied suid van die [[Drava]] tot die Republiek Oostenryk uitgespreek het. Op 21 Oktober 1919, toe die vredesverdrag in werking getree het, is die staatsnaam in "Republiek Oostenryk" (''Republik Österreich'') verander en in 1920 die nuwe Oostenrykse Grondwet (''Bundes-Verfassungsgesetz'', B-VG) bekragtig, waarin onder andere [[Wene]] 'n [[Deelstate van Oostenryk|deelstaat]] op sy eie geword het (Die grondwet in die 1929-weergawe, waarmee die bondspresident se mag uitgebrei is, is in wese sedertdien van krag). In 1921 het [[Burgenland]], die oorwegend Duitsbevolkte deel van Wes-Hongarye, 'n "selfstandige deelstaat in die bond" (''selbstständiges Land im Bund'') geword. Vir die hoofstad van die gebied, [[Sopron|Ödenburg ''(Sopron)'']], is op Hongaarse versoek, wat deur Italië ondersteun is, 'n referendum gehou, waarin 'n meerderheid ten gunste van Hongarye gestem het. In die destydse Oostenrykse en Hongaarse uitbeeldings van dié referendum het verskille na vore getree. Van herfs 1920 af het die christeliksosiale en hul regse ondersteuners die regering gevorm (Kabinett Mayr II ens.). Die sosiaaldemokrate, die meerderheidsparty in die "Rooi Wene" (''Rotes Wien''), was nou in hewige opposisie op federale vlak. Die [[Hiperinflasie]] in die vroeë 1920's is in 1925 met die invoering van die [[Oostenrykse schilling]] beëindig. Die konserwatiewe regering het daarin geslaag om die schilling stabiel te hou; daarna is dikwels as ''Alpendollar'' verwys. Die nadeel van hierdie streng ekonomiese beleid was dat daar in die wêreldwye [[Groot Depressie]] wat in 1929 begin het, skaars enige regeringsmaatreëls bepaal is om die ontsaglike hoë [[werkloosheid]] te bekamp. Politieke militêre verenigings (''Republikanischer Schutzbund, Freiheitsbund'') het mans gelok wat as sosiaaldemokrate 'n [[staatsgreep]] gevrees het of in ''Heimwehren'' as regses die demokratisering verwerp het. In 1927 is daar in Schattendorf in Burgenland op ongewapende betogers geskiet. Een invalide en 'n kind is dood. Die nuus van die Schattendorfse uitspraak, waar die oortreders vrygespreek is, het die volgende dag, op 15 Julie 1927, in die Julie-opstand geëskaleer. Die heeltemal oorweldigde polisie het lukraak en uiters wreed in die groot skare ingeskiet en toe vlugtende betogers gejag. Tydens die Julie-opstand is 89 mense dood, waaronder vier polisiebeamptes. Die prelaatskanselier [[Ignaz Seipel]] ("Geen genade nie!" – ''Keine Milde!'') het in die parlement die polisie se skandalige optrede verdedig. In die daaropvolgende jare het die swak ekonomiese toestand en politieke konflikte Oostenryk se krisis verder aangehits. In hierdie tydperk was daar aan die een kant idees vir 'n Oostenrykse identiteit en 'n Oostenrykse patriotisme en aan die anderkant 'n sterk neiging ten gunste van 'n Groot-Duitse oplossing en die aansluiting van Oostenryk by Duitsland. Die [[Austromarxisme]] se einddoel was die "diktatuur van die proletariaat" (''Diktatur des Proletariats'') en hy het daarmee al die konserwatiewes opgeskrik; hulle wou hierdie doel egter op 'n demokratiese wyse bereik. Aan die regterkant van die partyspektrum het tot 'n mate die mening geheers dat demokrasie nie geskik was om die land se probleme op te los nie. Hiervoor was [[Benito Mussolini]] 'n voorbeeld. Een van die christeliksosiale politici, wat hierdie standpunt ingeneem het (daar was ook christeliksosiale demokrate soos [[Leopold Kunschak]]), was die kanselier [[Engelbert Dollfuss]]. Nadat die nasionale raad ná die bedanking van al drie presidente weens 'n twis oor 'n stemming homself ontbind het, het hy in Maart 1933 met polisiegeweld sy herbyeenkoms verhoed en die "parlement se selfafskakeling" (''Selbstausschaltung des Parlaments'') verkondig. 'n Petisie vir die herstel van die regstaat, wat deur meer as een miljoen mense onderteken en aan president [[Wilhelm Miklas|Miklas]] oorhandig is, was onsuksesvol, hoewel Miklas die ongrondwetlikheid van Dollfuss se optrede bewus was. === Austrofascistiese Standestaat (1933–1938) === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 102-00805, Wien, Februarkämpfe, Bundesheer 2.jpg|duimnael|Weermagsoldate voor die Staatsopera in Wene, 12 Februarie 1934]] Dollfuss het die steeds geldige oorlogsekonomiese magtigingswet van 1917 benut om van nou af wette deur ordonnansies van die federale regering op eie gesag te verander of in te stel. Op 12 Februarie 1934 het die tot op daardie stadium smeulende konflik tussen die regerende christeliksosiale (''Vaterländische Front'') en die opponerende sosiaaldemokrate in die deur historici soms Oostenrykse Burgeroorlog genoemde gewelddadige botsings hul hoogtepunt bereik. Die regering het die weermag en sy kanonne ontplooi. Op dieselfde dag is die Weense burgemeester [[Karl Seitz]] ontslaan en die Sosiaaldemokratiese Party asook hul voorgangerorganisasies verbied. Van die ''Schutzbund''-lede is [[Doodstraf|ter dood veroordeel]]. Vervolgens het Dollfuss op 1 Mei 1934 in die outoritêre "Meigrondwet" die ''Bundesstaat Österreich'' op 'n staande basis ([[Standestaat]]) uitgeroep.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.verfassungen.de/at/oesterreich34.htm |title=Verfassung des Bundesstaates Österreich von 1934 |publisher=Verfassungen der Welt |accessdate=7 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107011104/http://www.verfassungen.de/at/oesterreich34.htm |archive-date=7 Januarie 2010}}</ref> Dit was 'n [[diktatuur]], wat al destyds (byvoorbeeld in 'n privaat brief van president [[Wilhelm Miklas|Miklas]], soos [[Friedrich Heer]] berig) [[Austrofascisme]] genoem is. Enkele weke later het aanhangers van die sedert 1933 in Oostenryk verbode [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|NSDAP]] die [[Julie-staatsgreep]] uitgevoer. Op 25 Julie 1934 het enkele putschiste daarin geslaag om die federale kanselary binne te dring, waar Dollfuss so erg beseer is, dat hy kort daarna in sy amp oorlede is, nadat hy mediese hulp geweier is. Die [[staatsgreep]]poging is binne enkele ure verslaan. [[Kurt Schuschnigg]] het die nuwe kanselier geword. Die Standestaat se beleid was daarop gemik om Oostenryk as die "beter Duitse Staat" voor te stel. Trouens was Oostenryk voor die aansluiting aan [[Nazi-Duitsland]] die heelwat milder diktatuur: Verskeie mense wat deur die nasionaalsosialiste vervolg is, veral akteurs en skrywers, het van 1934 tot 1938 in Oostenryk geskuil. In sy uiterlike voorkoms het die regime (later mededingende fascisme genoem) elemente van die fascistiese Italië en Nazi-Duitsland oorgeneem: Optogte met vele vlae, die eenheidsorganisasie ''Vaterländische Front'', die leiersbeginsel en die verbod op partye. Terwyl [[Adolf Hitler]] tydens die Julie-staatsgreep onbetrokkenheid voorgegee het, omdat Mussolini destyds Oostenryk se onafhanklikheid wou beskerm, het Nazi-Duitsland se druk op Oostenryk van 1934 af elke jaar toegeneem. Schuschnigg is tydens vergaderings deur Hitler geïntimideer en afgepers om "nasionale" (d.w.s. Duitsnasionale) ministers vir sy regering te benoem. Nadat die kanselier in 'n daad van desperaatheid in Maart 1938 'n referendum oor Oostenryk se onafhanklikheid aangekondig het, het [[Hermann Göring|Göring]] in telefoondreigmente die instelling van 'n nasionaalsosialistiese regering onder [[Arthur Seyß-Inquart]] deur president Miklas afgedwing. Gelyktydig met hul ampsaanvaarding op 12 Maart 1938 het die lankal voorbereide inval van Duitse troepe plaasgevind (''Unternehmen Otto''). Teen die tyd het op sommige plekke soos in [[Graz]], die plaaslike Nazi's reeds die mag oorgeneem. Op 13 Maart 1938 het Hitler, gemotiveer deur die geesdrif van sy Oostenrykse volgelinge, die aansluitingswet, wat hy nie oorspronklik op hierdie tydstip wou instel nie, afgekondig. Die terreur teen die Oostenrykse [[Jode]] het onmiddellik begin, wat ook sogenoemde ''arisasie'', d.w.s. die diefstal van Joodse eiendom, ingesluit het.<ref>{{de}} {{cite book |author=Hans Safrian |title=Beschleunigung der Beraubung und Vertreibung. Zur Bedeutung des „Wiener Modells“ für die antijüdische Politik des „Dritten Reiches“ im Jahr 1938. – Arisierung und Restitution. Die Rückerstattung jüdischen Eigentums in Deutschland und Österreich nach 1945 und 1989. |editor=Jürgen Lillteicher, Constantin Goschler |publisher=Wallstein |location=Göttingen |year=2002 |isbn=3-89244-495-1 |pages=61–89 |url=https://books.google.at/books?id=4lhi5bnH3LwC&pg=PA66#v=onepage&q&f=false}}</ref> === As 'n deel van Nazi-Duitsland (1938–1945) === {{Hoofartikel|Nazi-Duitsland|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:OstmarkMap.png|duimnael|links|Oostenryk in 1941, toe dit "Oos-Mark" genoem is]] [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-500, Wien, Heldenplatz, Rede Adolf Hitler.jpg|duimnael|Op 15 Maart 1938 kondig Adolf Hitler die anneksasie van Oostenryk aan voor die juigende skares op Heldenplatz vanaf die balkon van die Hofburg]] [[Lêer:KZ Mauthausen.jpg|duimnael|Bevryding van die Konsentrasiekamp Mauthausen op 6 Mei 1945]] Die ernstigste gevolg van die "[[Anschluss]]" was die dadelike begin van die terreur teen Oostenrykse Jode, wat later in die massamoord ontaard het. Om [[Rassisme|rassistiese]] of politieke redes ongewenste mense het, solank hulle nie in die konsentrasiekampe beland het nie, ter tienduisende na die buiteland gevlug. Oostenryk het in die Duitse Ryk aanvanklik as 'n land voortbestaan, maar op 14 April 1939 is die voormalige deelstate en Wene deur die "Oos-Mark-wet" (''Ostmarkgesetz'') in nasionaalsosialistiese [[ryksgou]]e verander, die naam Oostenryk sou verdwyn: Vervolgens is die aanvanklik "Land Oostenryk (''Land Österreich'') genoemde gebied kort daarna "Oos-Mark" (''Ostmark'') en van 1942 af "Alpe- en Donau-ryksgoue" (''Alpen- und Donau-Reichsgaue'') genoem. [[Burgenland]] is tussen die ryksgoue Neder-Donau en Stiermarke verdeel, Oos-Tirol by Karintië ingelyf en die Stiermarkse deel van die Salzkammergut by die ryksgou Opper-Donau ingelyf. Wene is op koste van die omliggende gebied verdriedubbel. Die oorspronklik Oostenrykse Adolf Hitler het ná die mislukking van sy professionele loopbaan in sy tuisland en sy politieke loopbaan in Duitsland Oostenryk in die nasionaalsosialistiese willekeurige beleid gevoer en het vervolgens al die verwysings na 'n selfstandigheid van die land laat verwyder. Aan Hitler se beleid en misdade teen die mensdom het talle Oostenrykers met groot ywer deelgeneem. Bekende misdadigers soos [[Arthur Seyß-Inquart]], [[Ernst Kaltenbrunner]] en [[Alexander Löhr]] was Oostenrykers. Oostenrykers was konsentrasiekampopsieners, [[Schutzstaffel|SS]]-lede en [[Gestapo]]-werknemers. Hoewel hulle slegs 8% van die Groot-Duitse Ryk se bevolking uitgemaak het, was 14% van die SS-lede, 40% van die konsentrasiekampopsieners en 70% van [[Adolf Eichmann]] se staf van 'n Oostenrykse herkoms.<ref>{{en}} {{cite book |author=Rolf Steininger |title=Austria, Germany, and the Cold War. From the Anschluss to the State Treaty 1933–1955. |publisher=Berghahn Books |location=New York |year=2008 |isbn=978-1-84545-326-8 |pages=14v.}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=John Weiss |title=Der lange Weg zum Holocaust. Die Geschichte der Judenfeindschaft in Deutschland und Österreich. |publisher=Ullstein |location=Berlyn |year=1988 |isbn=3-548-26544-8 |pages=241v.}}</ref> In 1938 is die "Dubbellaerstelsel Mauthausen/Gusen" opgerg, wat die konsentrasiekampe Mauthausen en Gusen behels het. Oor die jare heen is aan dié laerstelsel 'n netwerk aan takkampe gekoppel, wat oor die hele Oostenryk gestrek het. Uit die hele Europa is in hierdie konsentrasiekampe dwangarbeiders onder onmenslike toestande onder andere in die wapenvervaardiging en padbou ingespan. Ongeveer 100&nbsp;000 gevangenes is alleen in Mauthausen dood. Op 8 Mei 1945 is die Tweede Wêreldoorlog in Europa eindelik met die onvoorwaardelike oorgawe van die Duitse Wehrmacht beëindig. === Naoorlogse tydperk en Tweede Republiek (1945–1999) === {{Hoofartikel|Koue Oorlog}} In 1945 is met die einde van die oorlog en Groot-Duitsland se nederlaag Oostenryk se onafhanklikheid herstel. Dit het die latere seëvierende magte reeds in 1943 in die Moskouse Deklarasie bepaal. Reeds op 27 April 1945 het die voorlopige staatsregering met [[Karl Renner]] as kanselier byeengekom en die herstigting van die republiek verklaar. Kort daarna is die grondwet van 1 Oktober 1920 in die weergawe van 1929 deur die "wet op grondwetlike oorgang" (''Verfassungsüberleitungsgesetz'') heringestel. Uitsonderings was bepalings wat voorsiening gemaak het vir die verandering van die Federale Raad in 'n staatsraad. Oostenryk het daarmee weer 'n demokrasie met [[skeiding van magte|magskeiding]], verteenwoordigende, parlementêre en federalistiese elemente geword. Een van die eerste wette wat deur die voorlopige staatsregering afgekondig is, was die verbodswet, waarmee die NSDAP, hulle militêre verenigings en al die organisasies, wat daarmee verbind kon word, ontbind en verbied is. Die volksverkiesing van die president is, soos reeds in 1932, geskors en Karl Renner is in Desember 1945 deur die federale vergadering eenparig as staatshoof verkies. Daarna is Oostenryk tot in 1947 volgens die wil van die besettingsmagte deur 'n regering van al die partye (ÖVP, SPÖ, KPÖ) met [[Leopold Figl]] as kanselier regeer. Van 19 November 1947 af het ÖVP en SPÖ 'n koalisie gevorm. Dit het tot in 1966 aan bewind gebly. Nadat Renner einde 1950 dood is, is op 27 Mei 1951 [[Theodor Körner]] as die kandidaat van die SPÖ as president verkies. Dus was dit die eerste volksverkiesing van 'n staatshoof in die Oostenrykse geskiedenis. [[Lêer:Austria Occupation Zones 1945-55.svg|duimnael|Oostenryk is ná die oorlog tot in 1955 in vier geallieerde besettingsones verdeel]] Tot in 1955 was Oostenryk, nes die naoorlogse Duitsland, in besettingsones verdeel. Die grootste sone was die Sowjetse s'n, wat [[Opper-Oostenryk]] noord van die Donau ([[Mühlviertel]]) en oos van die [[Enns]], [[Neder-Oostenryk]] in die grense van 1937 (d.w.s. voor die stigting van Groot-Wene), die herstigte [[Burgenland]] en die Weense distrikte 2, 4, 10, 20, 21 en 22 ingesluit het. Maatskappye wat deur die [[Sowjetunie]] as "Duitse eiendom" (''Deutsches Eigentum'') gekonfiskeer is, is saamgevoeg in 'n groep genaamd "USIA", wat volgens die besluite van die Potsdamse konferensie deel was van die vergoeding wat Oostenryk moes betaal. Onder die Oostenrykers, sowel in die bevolking as in die politiek, het ná 1945 en in die daaropvolgende dekades die mening oorheers, dat Oostenryk (soos in die Moskouse Deklarasie geformuleer) "Hitler se eerste slagoffer" was, waarmee die medepligtigheid aan die Tweede Wêreldoorlog en die [[Holocaust]] afgemaak of ontken sou word. Die oorwegende deel van die bevolking het later voorgegee dat daar "niks anders oorgebly het nie".<ref name="Wochenpresse87">{{de}} Meningspeiling, gepubliseer op 11 September 1987 in die [[Wochenpresse]].</ref> Een gevolg van die "slagoffertesis" (''Opferthese'') was die sedertdien traag uitgevoerde restitusie van gesteelde eiendom. Met die ondertekening van die Oostenrykse Staatsverdrag op 15 Mei 1955 deur Leopold Figl vir die federale regering Raab I en deur verteenwoordigers van die vier seëvierende magte en die daarvan formeel aparte (wat nie in die staatsverdrag opgeneem is nie) belydenis tot neutraliteit en die verpligting, geen verdere poging vir 'n aansluiting by Duitsland te onderneem nie, het die republiek op 27 Julie 1955 sy volle soewereiniteit herwin. Op 26 Oktober 1955, ná die besettingstroepe se onttrekking, het die nasionale raad op Oostenryk se ewige neutraliteit besluit; hierdie dag is sedert 1965 Oostenryk se [[nasionale dag]]. Die neutraliteit (vandag eerder: onverbondenheid) is 'n militêre een en verwys sedert sy begin na geen gelykafstand tussen die waardestelsels van wes en oos.<ref>{{de}} {{cite book |author=Peter Jankowitsch |title=Das Problem der Äquidistanz. Die Suche der Zweiten Republik nach außenpolitischen Leitlinien. |editor=Manfried Rauchensteiner |work=Zwischen den Blöcken NATO, Warschauer Pakt und Österreich. |publisher=Böhlau |location=Wene |year=2010 |isbn=978-3-205-78469-2 |pages=451–496}}</ref> As gevolg van sy neutraliteit kon Oostenryk sowel met die [[Weste]]rse as die destydse [[Ooste]]rse lande goeie kulturele en ekonomiese bande aangaan, wat die land vir 'n lang tyd gehelp het gedurende die tydperk van heropbou. Op 14 Desember 1955 het Oostenryk 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]] geword en was sowel in 1973/74 as in 1991/92 'n lid van die [[Veiligheidsraad]]. Reeds in 1956/57 het die [[Internasionale Atoomenergie-agentskap]] (IAEA) sy hoofkantoor in Wene geopen, in 1969 het die [[Verenigde Nasies se Industriële Ontwikkelingsorganisasie]] (UNIDO) gevolg, ander VN-agentskappe het later bygekom. Vir die tydperk 2009/10 was Oostenryk weer 'n niepermanente lid van die Veiligheidsraad.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/vereinte-nationen-iran-scheitert-mit-bewerbung-fuer-sicherheitsrat-a-584878.html |title=Iran scheitert mit Bewerbung für Sicherheitsrat |publisher=Spiegel Online |date=17 Oktober 2008 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> Die konflik met Italië oor die oorwegend Duitstalige [[Suid-Tirol]], wat tot in 1918 deel was van die Oostenrykse rykshelfte en ná die Eerste Wêreldoorlog deur Italië geannekseer is, het Oostenryk in die 1960's na die VN gebring. Die in 1969 afgekondigde outonomie vir die Suit-Tiroolse bevolking was suksesvol en is sedertdien uitgebrei. Van 1966 tot 1970 was die federale regering Klaus II die eerste regering van die Tweede Republiek deur slegs een party, gevorm deur die christelikdemokratiese ÖVP onder [[Josef Klaus]]. In 1970–1983 het sosialistiese regerings gevolg onder [[Bruno Kreisky]] (regering Kreisky I tot Kreisky IV). Vir Oostenryk belangrik was in hierdie tydperk die wye buitelandse beleid van Kreisky, wat onder andere die oprigting van die Weense Uno-City en die internasionalisering van die [[Palestyne|Palestynse]] kwessie, wat Kreisky vir die eerste keer na die VN gebring het, ingesluit het. In 1978 is 'n referendum gehou oor die deur die Kreisky-regering ondersteunde installasie van die Zwentendorf-kernaanleg; dit is afgekeur. Oostenryk lewer sedertdien geen kernkrag op nie en het in sy grondwet vir altyd daarvan afstand gedoen. [[Lêer:Uno City Kaiserwasser.jpg|duimnael|links|Die Weense Uno-City, die Verenigde Nasies se derde hoofkantoor]] In 1979 het Wene met die voltooiing van die Uno-City die derde amptelike hoofkantoor van die Verenigde Nasies geword na [[New York]] en [[Genève]]. Onafhanklik daarvan het die [[OPUL]] hulle ook in Wene gevestig. In 1983 het die aftredende Bruno Kreisky 'n klein koalisie tussen die sosiaaldemokrate (SPÖ) en die destydse nasionaalliberale [[Vryheidsparty van Oostenryk|FPÖ]] bemiddel; die FPÖ het hom reeds in 1970 deur stilbly aan bewind gebring (regering Sinowatz). Ná die verkiesing van die regsgesinde [[Jörg Haider]] as voorsitter van die FPÖ in 1986 is die koalisie deur die SPÖ onder [[Franz Vranitzky]] beëindig. Die verbrokkeling van die [[Oosblok]] het weggedoen met die [[Ystergordyn]], wat die ontwikkeling van Oos-Oostenryk 1945–1989 beïnvloed het. Van 1987 tot 1999 het die sosiaaldemokrate (SPÖ) "groot koalisies" aangeknoop met die christelikdemokratiese ÖVP (regering Vranitzky I tot Vranitzky V en regering Klima). In dié tydperk het Oostenryk 'n lidland geword van die [[Europese Unie]] (in 1995), waarvoor veral [[Alois Mock]] en Vranitzky gepleit het. Tydens die referendum in 1994 was tweederdes ten gunste daarvan. === Onlangse ontwikkelings === [[Lêer:EU15-1995 European Union map enlargement.svg|duimnael|Oostenryk het in 1995 saam met Finland en Swede by die Europese Unie aangesluit]] [[Lêer:Eurozone main map.svg|duimnael|Die [[euro]]sone: {{sleutel|#003399|Stigtingslede in 1999 (kontantgebruik sedert 2002)}} {{sleutel|#0197fd|Lede wat later aangesluit het}} {{sleutel|#704c4c|EU-lidlande sonder euro}}]] [[Lêer:Map of the Schengen Area.svg|duimnael|Kaart van die [[Schengen-ooreenkoms]]: {{sleutel|#003399|Lede van die Schengen-ooreenkoms}} {{sleutel|#ffd617|Kandidaatlande}} {{sleutel|#45a43b|''[[De facto]]''-deelnemers}}]] Sedert die grense van die voormalige Oosblok in 1989/90 geopen is, is Oostenryk nie langer aan die oostelike grens van die Westers-georiënteerde Europa geleë nie. Oostenryk het een van die grootste beleggers in die hervormende lande geword. In die eerste helfte van die 1990's het mense uit die strydende Joego-Slawiese nasies veral in Oostenryk toevlug gevind. Ná 'n positiewe referendum op 12 Junie 1994 het Oostenryk op 1 Januarie 1995 (saam met [[Swede]] en [[Finland]]) by die Europese Unie aangesluit. Ná die einde van die Koue Oorlog in 1991 en veral ná die EU-toetrede in 1995 het Oostenryk se ou neutraliteitsbeleid uitgedien. Die term neutraliteit is weens die ondertekende EU-verdrae veral op onverbondenheid beperk en het hoofsaaklik 'n identiteitspolitieke betekenis; de facto het Oostenryk as 'n volle EU-lid, wat op 'n gemeensame verdedigingsbeleid mik, hierdie projek goedgekeur en kan dus nie meer neutral of onverbonde wees nie. Oostenryk het in die tweede helfte van 1998 en in die eerste helfte 2006 die voorsitterskap van die Europese Unie ingeneem. Op 1 Januarie 2002 was Oostenryk een van twaalf lande wat die [[euro]] as geldeenheid ingevoer het; dit het die [[Oostenrykse schilling]] vervang. In 1995 het Oostenryk die [[Schengen-ooreenkoms]] toegetree. Op 1 Desember 1997 het dit grenskontroles met Duitsland en Italië opgehef; sedertdien behoort dit aan die Schengensone. In die tweede helfte van 2018 het Oostenryk vir die derde keer die voorsitterskap van die Europese Unie ingeneem. Die SPÖ-ÖVP-koalisieregerings 1986–2000 is in 2000–2006 deur regerings van die ÖVP met die FPÖ opgevolg (regering Schüssel I en Schüssel II). Die destydse 14 ander EU-lidlande het op die regeringsdeelname van die FPÖ, wat hulle as verregs beskou het, gereageer met 'n tydelike bilaterale kontakverbod op regeringsvlak ("EU-sanksies"). Ná die FPÖ-skeiding in 2005 het die nuutgestigte BZÖ 'n regeringsvennoot geword. In 2007/2008 was ná nuwe verkiesings weer 'n SPÖ-ÖVP-koalisie aan bewind (regering Gusenbauer). Ná die uitbreiding van die Schengen-gebied om [[Tsjeggië]], [[Slowakye]], [[Hongarye]] en [[Slowenië]] aan die einde van 2007, aan die einde van 2008 om [[Switserland]] en aan die einde van 2011 om [[Liechtenstein]] is Oostenryk volledig deur Schengen-lande omring. Die nuwe verkiesings in September 2008, wat deur die ÖVP veroorsaak is, het tot 'n nuwe rooi-swart koalisie (regering Faymann) onder die partyleiers [[Werner Faymann]] (SPÖ) en [[Josef Pröll]] (ÖVP) gelei.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.nzz.ch/spoe_und_oevp_einigen_sich_auf_grosse_koalition_in_oesterreich-ld.528942 |title=SPÖ und ÖVP einigen sich auf grosse Koalition in Österreich |publisher=[[Neue Zürcher Zeitung|NZZ]] |date=23 November 2008 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> Ná Josef Prölls se bedanking het in 2011 [[Michael Spindelegger]] nuwe adjunkkanselier geword.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/1302745212306/ueberblick-der-neue-oevp-chef-und-vizekanzler-heisst-michael-spindelegger |title=Der neue ÖVP-Chef und Vizekanzler heißt Michael Spindelegger |publisher=[[Der Standard]] |date=14 April 2011 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> Ná 'n verlenging van die nasionale raad se verkiesingstydperk van vier tot vyf jaar is die nasionale raad in 2013 vir die eerste keer vyf jaar ná die vorige verkies. In hierdie verkiesing het die destydse regeringspartye SPÖ en ÖVP ondanks verliese weer sterkste en naassterkste party geword (saam 99 van 183 setels in die nasionale raad). Van 2013 tot 2017 het SPÖ en ÖVP weer 'n koalisieregering gevorm (regering Faymann II, in 2016/17 regering Kern). Ná die vroeë verkiesings in 2017 wat die ÖVP gewen het, tot die Ibiza-skandaal in 2019, het 'n koalisie van ÖVP en FPÖ regeer (regering Kurz I), ná haar ontkeuring in die nasionale raad deur 'n [[mosie van wantroue]] het Oostenryk in 2019/20 vir die eerste keer 'n regering onder 'n vroulike kanselier gehad (regering Bierlein), ná die verkiesings op 29 September 2019 was van Januarie 2020 tot 2021 vir die eerste keer op federale vlak 'n koalisie van ÖVP en Groenes (regering Kurz II) aan bewind. Ná die advertensie-skandaal het [[Sebastian Kurz]] op 9 Oktober 2021 as kanselier bedank. Kurz is in drie ondersoeke deur die wetstoepassingsagentskap as 'n verdagte gelys. As sy opvolger is deur die ÖVP die minister van buitelandse beleid, [[Alexander Schallenberg]], voorgestel. Die regering Kurz II se oorblywende 15 ministers het op 11 Oktober 2021 by die regering onder Alexander Schallenberg (ÖVP) aangesluit. In Desember 2021 het [[Karl Nehammer]] nuwe kanselier geword. Die koalisie met die Groenes het aan bewind gebly. [[Alexander Van der Bellen]] het ná die noue presidentsverkiesing in 2016 daarin geslaag om in die eerste stemming in 2022 herkies te word.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://orf.at/stories/3288877/ |title=Van der Bellen schafft Wiederwahl |publisher=[[Österreichischer Rundfunk]] |date=9 Oktober 2022 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> In Januarie 2025 het Nehammer as kanselier bedank en hy is deur Schallenberg as interimskanselier opgevolg tot die vorming van 'n nuwe regering. Einde Februarie 2025 het ÖVP, SPÖ en NEOS op die vorming van 'n regering ooreengekom met [[Christian Stocker]] as die nuwe bondskanselier.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.salzburg24.at/news/oesterreich/wer-ist-christian-stocker-oevp-chef-im-portraet-174002419 |title=ÖVP-Chef Christian Stocker im Porträt |publisher=Salzburg24 |date=27 Februarie 2025 |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> == Demografie == === Samestelling === [[Lêer:20110716 Otto von Habsburg funeral procession 2258.jpg|duimnael|links|Oostenryk se tradisionele kleredragte toon sekere ooreenkomste met dié van Beiere: Tirolse skutters in 2011 in die lykstoet van [[Otto von Habsburg]]]] Met uitsondering van die deelstaat Vorarlberg en klein dele van Tirol (Außerfern), wat deur [[Alemanniese Duits|Alemanniese]] [[dialek]]sprekers bewoon word, is die meeste Duitssprekende Oostenrykers nakomelinge van Middeleeuse setlaars uit Beiere (dikwels Bajuware genoem). Naas betreklik homogene Beierse vestigingsgebiede soos Opper-Oostenryk was daar egter ook geweste waar Beierse koloniste in meerdere of mindere mate reeds voor die Karolingiese tydperk (8ste eeu) met die oorspronklike bevolking vermeng het, soos in Tirol, Vorarlberg en Salzburg, drie streke met histories [[Retoromaans]]e bevolkings. Retoromaanssprekendes is geleidelik teruggedring tot afgeleë bergvalleie soos die Montafon, en dele van die Bo-Innriviervallei. Veral in Karintië en Stiermarke is die Beierse vestigingsgebiede in die Karolingiese periode uitgebrei na histories [[Slawiese tale|Slawiessprekende]] streke waar nie-Duitssprekendes geleidelik geassimileer is – behalwe vir kleiner groepe soos Karintiese [[Slowene]] na wie dikwels as ''Windische'' verwys word. Sommige gebiede soos Neder-Oostenryk, die ooste van Stiermarke en Burgenland, wat deur Beierse setlars gekoloniseer is, het eeue lank bevolkingsverlies gely as gevolg van invalle deur ruitervolke uit die ooste (die laaste grensoorloë teen [[Hongare|Hongaarse]] invallers is in die 10de eeu gevoer) en, in die 16de en 17de eeu, oorloë teen die [[Turke]]. In hierdie grensgebiede is – naas Duitssprekende setlaars uit ander dele van die Heilige Romeinse Ryk – ook koloniste uit Kroasië en Hongarye gevestig waarvan kleiner groepe hul taal en kultuur bewaar het. === Demografiese ontwikkeling === [[Lêer:Bevoelkerungsdichte - Oesterreich.svg|duimnael|Die bevolkingsdigtheid van Oostenryk. Sowat 'n vyfde van die totale bevolking (1,7 miljoen) is in die hoofstad Wene gekonsentreer]] Die eerste [[sensus]], wat aan die huidige kriteria voldoen, is in Oostenryk-Hongarye in 1869/1870 gehou. Sedertdien het die bevolking op die gebied van die huidige Oostenryk tot die laaste volkstelling voor die begin van die Eerste Wêreldoorlog, wat in 1913 gehou is, steeds toegeneem. 'n Proporsionele groot deel van die bevolkingsgroei was aan binnelandse migrasie uit die kroonlande te danke. Ná die oorlog het die bevolking as gevolg van oorlogshandelinge en remigrasie na die voormalige kroonlande volgens statistieke van 1919 met 347&nbsp;000 gekrimp. Daarna het die land tot en met 1935 weer 'n bevolkingstoename ondervind. Tot 1939 het die bevolking as gevolg van die Oostenrykse [[burgeroorlog]] asook emigrasie weens politieke vervolging en [[rassediskriminasie]] afgeneem tot 6,65 miljoen. In 1946 is die bevolking op die basis van voedselkaarte, wat aan inwoners verskaf is, op sowat sewe miljoen beraam – 'n nuwe rekordsyfer. Die groot oorlogsverliese is deur 'n reusestroom vlugtelinge meer as gekompenseer. Tot en met 1953 het die vlugtelinge en sogenaamde ''displaced persons'' grotendeels na hul tuislande teruggekeer of na ander lande geëmigreer sodat die bevolking weer tot 6,93 miljoen gedaal het. Danksy die natuurlike bevolkingsaanwas het die inwonertal tot 7,6 miljoen in 1974 gestyg. Ná 'n fase van stagnasie het immigrasie – onder meer as gevolg van die oorlog in [[Joego-Slawië]] – vanaf die laat 1980's weer tot stewige groei gelei. Vroeg in 2016 is die bevolking op naastenby 8,6 miljoen beraam. Die aantal Oostenrykse burgers, wat in die buiteland woonagtig is, is op 1 Julie 2016 op 564&nbsp;700 beraam, waarvan 254&nbsp;000 in Duitsland, 64&nbsp;000 in Switserland, 35&nbsp;000 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], 25&nbsp;000 in [[Australië]], 25&nbsp;000 in die [[Verenigde Koninkryk]], 17&nbsp;000 in [[Argentinië]] en 11&nbsp;000 in [[Suid-Afrika]].<ref>{{de}} [https://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/internationale_uebersich/036450.html ''Statistik Austria: Auslandsösterreicherinnen und Auslandsösterreicher 2016. Besoek op 1 Maart 2017'']</ref> === Bevolkingsbewegings === [[Lêer:AustroAmericana Auswanderer.jpg|duimnael|Toe Oostenryk nog 'n emigrasieland was: Oostenryks-Hongaarse passasiers op 'n skip wat hulle na die Verenigde State sal neem (vroeë 20ste eeu)]] Die huidige federale gebied en hier veral Wene was al in die vyftig jaar voor die Eerste Wêreldoorlog 'n gewilde bestemming vir migrante uit ander deelgebiede van die Oostenryks-Hongaarse monargie, veral [[Boheme]] en [[Morawië]]. Wene se sterk bevolkingsgroei tot meer as twee miljoen inwoners in 1910 was onder meer aan hierdie binnelandse migrasie te danke. Gedurende die Eerste Wêreldoorlog het talle bewoners van Galisië, waaronder 'n groot persentasie [[Jode|Joodse]] burgers, voor die Russiese leër na Wene gevlug. Ná die val van Oostenryk-Hongarye en die stigting van [[Tsjeggo-Slowakye]] as 'n onafhanklike republiek in 1918 het honderdduisende [[Tsjegge]] na hul tuisland teruggekeer. In die nuwe en kleiner Republiek Oostenryk was daar tot die begin van die Tweede Wêreldoorlog jaarliks meer emigrante as buitelanders wat hulle hier kom vestig het. Die groot emigrasiegolf van 1938 en 1939 was 'n gevolg van die land se haglike politieke situasie ná die insluiting by die Duitse Ryk. Sowel politieke vlugtelinge, wat vanaf 1933 uit Duitsland na Oostenryk geëmigreer het, asook 140&nbsp;000 Joodse Oostenrykers het die land destyds verlaat. Ook die immigrasiegolwe tussen 1920 en 1968 is deur politieke omstandighede veroorsak, soos dié van * 1920 uit Hongarye weens die burgeroorlog in dié land, * 1933–1937 uit Duitsland as gevolg van die Nasionaal-Sosialistiese diktatuur, * 1956 uit Hongarye nadat die volksopstand daar deur Sowjet-Russiese troepe bloedig onderdruk is, en * 1968 uit Tsjeggo-Slowakye ná die einde van die [[Praagse Lente]]. Die ekonomiese opswaai sedert die vyftigerjare, wat van Oostenryk 'n welvarende land gemaak het, het tot 'n tekort aan mannekrag gelei sodat gasarbeiders in [[Suid-Europa]] en [[Turkye]] gewerf is. Later het duisende vlugtelinge hulle in die Alperepubliek gevestig, waaronder bewoners van die voormalige Joego-Slawië wat in die 1990's deur burgeroorlog geteister is. Die groei in die Oostenrykse arbeidsmark het in die vroeë 21ste eeu ook steeds meer [[Duitsers]] na die suidelike buurland gelok. Op 1 Januarie 2008 was Duitsers reeds die grootste groep buitelanders met altesaam 124&nbsp;710 immigrante. Daarnaas het ook talle immigrante uit die voormalige Joego-Slawië en Turkye hulle in Oostenryk gevestig. Volgens amptelike statistieke was daar op 1 Januarie 2016 566 Suid-Afrikaanse burgers in die land.<ref>{{de}} Statistik Austria: ''Statistisches Jahrbuch Österreichs 2017'', bl. 51</ref> == Taal == [[Lêer:OeWB 42Aufl.jpg|duimnael|upright|links|Die 42ste uitgawe van die Oostenrykse Woordeboek (''Österreichisches Wörterbuch'')]] [[Lêer:Continental West Germanic languages.png|duimnael|Die hedendaagse verspreiding van kontinentale [[Hoogduitse tale]]: {{sleutel|#FBCEB1|Sentraal-Duitse dialekte}} {{sleutel|#FF7E00|Hoog-Duitse dialekte}}]] Opperduits word onderskei van [[Middelduits]] deurdat die [[Tweede Germaanse klankverskuiwing]] in 'n groter mate daarin deurgevoer is. [[Lêer:Oberwart - Felsőőr.JPG|duimnael|'n Tweetalige straatbord in Oberwart, Burgenland]] Volgens artikel 8 van die federale grondwet (Bundesverfassung, Wet aangaande die Federale Grondwet van 1920) is Duits die staatstaal van die Republiek Oostenryk. [[Oostenrykse Duits]] – 'n nasionale standaardvariant van Duits as [[plurisentriese taal]] – is die [[moedertaal]] van sowat 98 persent van Oostenrykse staatsburgers. Oostenrykse Duits verskil ten opsigte van woordeskat, uitspraak en intonasie, maar ook grammatikale kenmerke van Duitse en Switserse Hoogduits. Die "Oostenrykse Woordeboek" (''Österreichisches Wörterbuch''), waarin die woordeskat opgeteken is, word sedert 1951 in opdrag van die Oostenrykse Departement van Onderwys saamgestel en fungeer as amptelike naslaanwerk wat verpligtend is vir onderwysinstellings en openbare instellings. Die mees onlangse 48ste uitgawe het in 2022 verskyn. Dele van die Oostenrykse woordeskat maak deel uit van die [[Beiers]]e dialekkontinuüm en is sodoende ook in die aangrensende Duitse deelstaat Beiere gebruiklik. Sommige terme en talle besonderhede ten opsigte van die uitspraak het hulle oorsprong in plaaslike dialekte, terwyl baie ander uit die tale van die nie-Duitssprekende Kroonlande van die Habsburgse dubbelmonargie ontleen is. Die Oostenrykse Duitse ampstaal in die Habsburgse Ryk het daarnaas 'n groot verskeidenheid regs- en administratiewe terme ontwikkel. Kulinêre terme vorm 'n ander belangrike deel van die Oostenrykse (en Beierse) woordeskat wat merkbaar verskil van die standaardtaal in Duitsland. Sommige van hulle word volgens ooreenkomste met die Europese Unie beskerm om die toepassing van vreemde Duitse vakterme volgens EU-reg te vermy.<ref>{{de}} [http://www.oesterreichisch.net/ ''oesterreichisch.net: Österreichisches Wörterbuch. 15 Maart 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227221927/http://www.oesterreichisch.net/ |date=27 Februarie 2017 }}</ref> In die alledaagse lewe word in plaas van die standaardtaal dikwels een van talle Hoogduitse dialekte gebesig wat deel uitmaak van die Alemanniese (in die deelstaat Vorarlberg en die Tirolse Außerfern) en Beierse (in alle deelstate behalwe vir Vorarlberg) dialekfamilies. Sowat sewe miljoen Oostenrykers praat respektiewelik 'n Sentraal- of Suid-Beierse dialek, of 'n omgangstaal wat deur hierdie dialekte beïnvloed is. Die inheemse etniese minderhede in Oostenryk – Burgenland-[[Kroate]], [[Slowene]] en [[Hongare]] – het 'n grondwetlike aanspraak op moedertaalonderrig en -kommunikasie met staatsinstellings. Burgenlandse [[Kroaties]] en [[Sloweens]] is naas Duits amptelike tale in die administratiewe en juridiese distrikte van Stiermarke, Burgenland en Karintië met 'n Sloweenssprekende of gemengde bevolking. In sommige munisipaliteite in Burgenland fungeer [[Hongaars]] as tweede ampstaal. Daarnaas word ook [[Romani]], die taal van [[Roma]], deur die staat as minderheidstaal erken, net soos Tsjeggies, Slowaaks en die Oostenrykse [[gebaretaal]]. == Ekonomie == === Kenmerke === [[Lêer:Donau City Vienna from SSW on 2014-08-27.png|duimnael|Wolkekrabbers in Wene se Donau City-sakedistrik. Die DC Tower 1 (links) is die hoogste in Oostenryk]] [[Lêer:Messe Wien 06 .jpg|duimnael|Die uitstallingsterrein van ''Messe Wien'']] [[Lêer:OMV Vienna.jpg|duimnael|Die Weense hoofkwartier van [[OMV]], 'n rolspeler in die internasionale energiebedryf]] [[Lêer:Huette Donawitz.jpg|duimnael|[[Voestalpine]]-staalaanleg in Donawitz, Leoben (deelstaat Stiermarke)]] [[Lêer:Puchgoben.jpg|duimnael|''Puch G'', 'n vierwielaangedrewe motor wat deur ''Steyr-Daimler-Puch'' in Oostenryk vervaardig word]] [[Lêer:Schneeberg - cows-cropped.jpg|duimnael|Koeie naby die bergpiek van [[Schneeberg (Alpe)|Schneeberg]], Neder-Oostenryk]] [[Lêer:Kitzbühel by night.jpg|duimnael|Kitzbühel is van Oostenryk se beroemde wintertoeristiese stede]] Oostenryk se ligging naby Duitsland en markte in Sentraal- en [[Suidoos-Europa]] word net soos die politieke en makro-ekonomiese stabiliteit en die sosiale vrede (met baie min stakings) as die land se sterk punte beskou. Die Oostenrykse ekonomie se swak punte is die relatief klein binnelandse mark, sy beperkte natuurlike hulpbronne, die oorvleuelende bevoegdhede van federale en deelstaatliggame, die relatief klein persentasie beroepsmense met akademiese grade en die ekonomiese afhanklikheid van die land se vernaamste handelsvennoot Duitsland, die bestemming van 30 persent van alle Oostenrykse uitvoere.<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche,t=swotanalyse--oesterreich,did=1611696.html ''Germany Trade and Invest, 20 Desember 2016: SWOT-Analyse Österreich. Besoek op 22 Februarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625223347/https://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/Maerkte/suche,t=swotanalyse--oesterreich,did=1611696.html |date=25 Junie 2019 }}</ref> Oostenryk, en hier veral die hoofstad Wene, word vanweë sy kulturele verlede as 'n poort na Suidoos-Europa beskou. Vir baie ondernemings, wat handelsbande met dié streek wil aanknoop, is die land 'n ideale keuse vir die vestiging van hoof- of streekskwartiere. In vergelyking met mededingers soos Pole, Slowakye, Tsjeggië en Hongarye speel Oostenryk met meer as 300 hoofkwartiere inderdaad 'n leidende rol in dié verband. Baie ondernemings, waaronder ook Duitse maatskappye, doen hul sake met aangrensende markte soos Hongarye, Tsjeggië of Kroasië vanuit Wene. Personeel met relevante taalkennis of banke, wat vertroud is met die betrokke markte, is volop beskikbaar in Oostenryk. === Ekonomiese sektore === In teenstelling met sy westelike buurland Switserland beskik Oostenryk oor swaar nywerhede wat gedeeltelik gebruik maak van plaaslike hulpbronne soos [[waterkrag]]. Klein hoeveelhede [[ruolie]] en [[aardgas]] word in die Weense Bekken ontgin, terwyl die grootste aandeel [[fossielbrandstof|fossielbrandstowwe]] uit die buiteland ingevoer moet word. Die oostelike Alpegebied, veral in die deelstaat Stiermarke, is ryk aan [[yster]]ertse, terwyl die yster- en [[staal]]bedryf in Donawitz in die Alpe en die Alpynse voetheuwelgebied gesetel is. Die laasgenoemde streek het tot die sentrum van Oostenryk se metaal- en chemiese nywerhede asook motorvervaardiging ontwikkel. Wene en sy omgewing vorm 'n belangrike nywerheidsentrum. Die nywerheidsektor is steeds een van die vernaamste dryfkragte agter die ekonomiese ontwikkeling, en sy produksie het tussen 1995 en 2003 met nominaal 28 persent tot €90,9 miljard gegroei. Die belangrikste industriële sektore is masjien- en staalbou (€11,4 miljard), chemiese nywerhede (€10,6 miljard) en elektriese en elektroniese nywerhede (€10,2 miljard). Talle vervaardigers van motoronderdele is in die land gesetel. 'n Verdere kenmerk van Oostenryk se nywerheidsektor is die bydrae van middelgroot ondernemings waarvan baie as hoogs gespesialiseerde vervaardigers tot wêreldmarkleiers in hul segment ontwikkel het.<ref name="ekon">{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/sid_96F983330F2FA879D220FB9553B4411D/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Oesterreich/Wirtschaft_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Oostenryk – Ekonomie algemeen. Besoek op 22 Februarie 2017''] {{dooie skakel}}</ref> Alhoewel die dienstesektor met handel en toerisme die belangrikste ekonomiese sektore verteenwoordig, is Oostenryk nogtans 'n hoogs ontwikkelde nywerheidsland en met 'n gemiddelde [[bruto binnelandse produk]] (BBP) van meer as €39&nbsp;380 per capita en 'n nominale BBP van €337 miljard een van die welvarendste lidstate van die Europese Unie (EU).<ref name="ekon" /> Die dienstesektor lewer die grootste bydrae tot die BBP met 63 persent. Hierdie sektor ervaar ook die snelste groei. 'n Sesde van Oostenryk se drie miljoen werknemers is in die handel werksaam wat 13 persent van die BBP oplewer. Die toerismesektor verteenwoordig met 220&nbsp;000 werknemers in 40&nbsp;000 sakeondernemings 'n tiende van die bruto binnelandse produk.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.austria.info/xxl/_site/de/_area/414540/_subArea/414596/_subArea2/658362/wirtschaft%20in%20oesterreich.html |title=Ekonomie van Oostenryk |accessdate=28 Augustus 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828133551/http://www.austria.info/xxl/_site/de/_area/414540/_subArea/414596/_subArea2/658362/wirtschaft%20in%20oesterreich.html |archive-date=28 Augustus 2008 |url-status=dead}}</ref> Die inheemse energiebedryf voorsien in sowat 'n derde van die land se energiebehoeftes. [[Hernubare energie]]bronne soos waterkrag het in 2014 81 persent van Oostenryk se kragopwekking en 33 persent van sy totale primêre energieverbruik bygedra. In die ooste van die land het [[windplaas|windplase]] ontstaan, terwyl [[biomassa]] en geotermiese energie vir verwarmingsdoeleindes ontgin word. Sowat 45 persent van Oostenryk se oppervlakte word vir [[landbou]]- en 40 persent vir [[bosbou]]doeleindes gebruik.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.austria-export.biz/standort/oesterreich-wirtschaft-568563 |title=Österreich – Wirtschaft |publisher=www.austria-export.biz |accessdate=23 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223235154/http://www.austria-export.biz/standort/oesterreich-wirtschaft-568563 |archive-date=23 Desember 2016 |url-status=dead}}</ref> Omrede die sterk mededinging deur die landboubedrywe van ander EU-lidstate begin Oostenrykse boerderye hulle toenemend op produkte van hoë gehalte toespits. So was daar in 2008 reeds sowat 20&nbsp;000 biologiese boerderye wat 15 persent van die totale landbou-oppervlakte bewerk het. Hul aandeel van tien persent is die hoogste persentasie biologiese boerderye in die Europese Unie. Die belangrikste boerderygebied vir veldvrugte is die Marchfeld naby Wene. Veeteelt (veral [[bees]]te) dra sowat 30 persent tot die landbousektor se inkomste by. Bosgebiede beslaan 47 persent van die land se totale oppervlakte en dien as basis vir nywerhede soos [[hout]]verwerking en [[papier]]vervaardiging. Met 'n jaarlikse groeikoers van 5&nbsp;100 hektaar lewer die bosse hout as die tweede belangrikste hernubare energiebron na waterkrag op. Daarnaas word groter hoeveelhede hout na Suid-Europese lande uitgevoer. Wingerde beslaan 48&nbsp;000 hektaar. Die Oostenrykse wynboubedryf se 32&nbsp;000 produsente lewer jaarliks 'n gemiddelde 2,5 miljoen hektoliter [[wyn]] op (waarvan driekwart [[witwyn]]e en een kwart [[rooiwyn]]e is). === Handelsbetrekkinge === Die Oostenrykse ekonomie is sterk uitvoergerig. Die belangrikste uitvoere is [[masjien]]e, padvoertuie, [[papier]] en karton, [[metaal]]produkte, yster en staal, [[Farmaseutiese middel|farmaseutiese produkte]], [[telekommunikasie]]-uitrusting en [[tekstiel]]e. Die belangrikste tien uitvoergoedere verteenwoordig tweederdes van die totale uitvoere. Die EU (veral Duitsland) is die belangrikste mark vir uitvoere, terwyl 15 persent van alle uitvoere na oorsese bestemmings gaan. {| class="wikitable" ! Buitelandse handel in miljarde €<ref>{{de}} [https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222097_159150_wirtschaftsdaten-kompakt---oesterreich.pdf?v=1 ''Germany Trade and Invest, November 2016: Wirtschaftsdaten kompakt – Österreich''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625223351/https://www.gtai.de/GTAI/Content/DE/Trade/Fachdaten/MKT/2016/11/mkt201611222097_159150_wirtschaftsdaten-kompakt---oesterreich.pdf?v=1 |date=25 Junie 2019 }}</ref> ! 2013 ! 2014 ! 2015 |---- |- | Invoere | 138,0 | 137,0 | 140,1 |---- |- | Uitvoere | 131,9 | 134,2 | 137,8 |} Die belangrikste invoere in 2015 was chemiese produkte (13,4 persent van die totale invoere), masjiene (11,8%), motors en motoronderdele (9,8%), elektroniese goedere (9,3%), voedsel (6,6%), elektrotegniese goedere (5,4%), tekstiele (5,0%) en ander goedere (40,7%). Die belangrikste uitvoere was masjiene (18 persent), chemiese produkte (13,3%), motors en motoronderdele (8,2%), elektroniese goedere (6,2%), elektrotegniese produkte (6,0%), voedsel (5,5%), metaalprodukte (5,4%), yster en staal (5,2%) en ander goedere (32,2%). {| class="wikitable" ! Invoere na Oostenryk in Miljoene €<ref name="stat406">{{de}} Statistik Austria: ''Statistisches Jahrbuch Österreichs 2017'', bl. 406</ref> ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 ! 2019 |---- |- | Duitsland | 49&nbsp;020,3 | 48&nbsp;543,3 | 49&nbsp;243,7 | | | | |---- |- | Italië | 8&nbsp;006,5 | 8&nbsp;033,3 | 8&nbsp;199,7 | | | | |---- |- | Volksrepubliek China | 6&nbsp;788,0 | 7&nbsp;322,7 | 7&nbsp;956,9 | | | | |---- |- | Switserland | 6&nbsp;822,0 | 6&nbsp;633,0 | 7&nbsp;498,3 | | | | |---- |- | Tsjeggië | 5&nbsp;263,7 | 5&nbsp;405,2 | 5&nbsp;577,3 | | | | |---- |- | Suid-Afrika | 522,1 | 427,4 | 346,1 | | | 348,0 | 572,0 |} {| class="wikitable" ! Uitvoere uit Oostenryk in Miljoene €<ref name="stat406" /> ! 2013 ! 2014 ! 2015 ! 2016 ! 2017 ! 2018 ! 2019 |---- |- | Duitsland | 37&nbsp;873,5 | 38&nbsp;082,1 | 38&nbsp;476,9 | | | | |---- |- | Verenigde State | 7&nbsp;060,0 | 7&nbsp;780,5 | 9&nbsp;083,2 | | | | |---- |- | Italië | 8&nbsp;228,3 | 8&nbsp;237,3 | 8&nbsp;259,0 | | | | |---- |- | Switserland | 6&nbsp;337,4 | 6&nbsp;685,6 | 7&nbsp;121,4 | | | | |---- |- | Frankryk | 5&nbsp;913,6 | 6&nbsp;265,1 | 5&nbsp;869,1 | | | | |---- |- | Suid-Afrika | 506,3 | 476,8 | 488,1 | | | 588,0 | 608,0 |} == Media == [[Lêer:Wien - ORF-Zentrum Küniglberg.JPG|duimnael|links|ORF-uitsaaisentrum Küniglberg in Wene]] Die konsentrasie in die Oostenrykse mediabedryf is die hoogste in [[Europa]].<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/sid_4621EBA5AC36B91E504174518BC32BB9/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Oesterreich/Kultur-UndBildungspolitik_node.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Oostenryk – Kultuur, onderwys en media. Besoek op 25 Januarie 2017''] {{dooie skakel}}</ref> So verteenwoordig die vier grootste [[koerant|dagblaaie]] (''Kronenzeitung'', ''Heute'', ''Österreich'' en ''Kleine Zeitung'') 67 persent van die totale nasionale oplaag. Die ''Kronen Zeitung'' is die grootste dagblad met 'n daaglikse oplaag van 810&nbsp;000. Ander belangrike koerante sluit in die poniekoerante ''Österreich'' (540&nbsp;000) en ''Heute'' (635&nbsp;500) wat albei gratis versprei word; die ''Kleine Zeitung'' (300&nbsp;000), wat hoofsaaklik in die deelstate Karintië en Stiermarke gelees word; en die ''Kurier'' (187&nbsp;000). Oostenryk se twee belangrikste gehalte-dagblaaie, ''Der Standard'' en ''Die Presse'' het merkbaar kleiner oplae van respektiewelik 83&nbsp;750 en 80&nbsp;000. Die televisiemark word steeds oorheers deur die openbare uitsaaier ORF (Oostenrykse Uitsaaikorporasie) wat programme op twee kanale, ORF 1 en ORF 2, beeldsend. Die bekendste privaat uitsaaiers is ATV en Puls 4. Nogtans bly Duitse openbare en privaat uitsaaiers sterk mededingers wat per kabel of satelliet ontvang kan word. Sommige van Duitsland se groot privaat televisiekanale het dogterkorporasies in Oostenryk. == Misdaad == Die [[misdaad]]syfers is van die laagste in die Europese Unie. Nogtans het inbrake en motordiefstal gedurende die laaste jare toegeneem. Moord en ander gewelddadige misdaad is teenoor die situasie in [[Suid-Afrika]] baie skaars. == Sport == [[Lêer:Bergisel.jpg|duimnael|links|[[Innsbruck]] het beide die [[Olimpiese Winterspele 1964|Olimpiese Winterspele in 1964]] en [[Olimpiese Winterspele 1976|1976]] asook die eerste Olimpiese Jeugwinterspele 2012 gehuisves]] [[Lêer:Fischer Sports franz-klammer 1976.jpg|duimnael|Die Skirenjaer [[Franz Klammer]] het tydens die [[Olimpiese Winterspele 1976]] in Innsbruck 'n goue medalje gewen]] Weens die bergagtige gebied is [[alpeski]] 'n belangrike [[sport]]soort in Oostenryk baie waardevol vir die bevordering en ekonomiese groei van die land.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Roman Horak, Georg Spitaler |title=Sport, Space and National Identity: Soccer and Skiing as Formative Forces: On the Austrian Example |journal=American Behavioral Scientist |date=2003 |volume=46 |issue=11 |pages=1508–1518 |doi=10.1177/0002764203046011004 |s2cid=144319167}}</ref> Soortgelyke sportsoorte soos [[sneeuplankry]] en [[skansspring]] is ook baie gewild. Oostenrykse atlete soos [[Annemarie Moser-Pröll]], [[Franz Klammer]], [[Hermann Maier]], [[Toni Sailer]], [[Benjamin Raich]], [[Marlies Schild]] en [[Marcel Hirscher]] word algemeen as van die beste alpeskiërs nog beskou, [[Armin Kogler]], [[Andreas Felder]], [[Ernst Vettori]], [[Andreas Goldberger]], [[Andreas Widhölzl]], [[Thomas Morgenstern]] en [[Gregor Schlierenzauer]] as van die beste skispringers nog. [[Bobslee]], [[rodel]] en [[skeleton]] is ook gewild met 'n permanente baan in Igls, wat die bobslee- en rodel-items tydens die [[Olimpiese Winterspele 1964|Olimpiese Winterspele in 1964]] en [[Olimpiese Winterspele 1976|1976]] in [[Innsbruck]] gehuisves het. Die eerste Olimpiese Jeugwinterspele 2012 is ook in Innsbruck gehou.<ref name="WYO2012">{{en}} {{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2890 |title=YOG Innsbruck 2012: Relive the announcement |date=12 Desember 2008 |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |accessdate=24 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216073505/http://www.olympic.org/uk/news/olympic_news/full_story_uk.asp?id=2890 |archive-date=16 Desember 2008 |url-status=live}}</ref> [[Sokker]] is 'n gewilde sportsoort in Oostenryk en word beheer deur die Oostenrykse Sokkervereniging (''Österreichischer Fußball-Bund'', ÖFB).<ref name="Football">{{de}} {{cite web |url=https://www.oefb.at |title=Österreichischer Fußballbund |publisher=Oostenrykse Sokkervereniging |accessdate=28 Februarie 2025}}</ref> Oostenryk was eens een van die suksesvolste sokkerlande op die Europese vasteland en het tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934]] in die vierde plek, tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954]] in die derde plek en tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978]] in die sewende plek geëindig. In onlangse jare was Oostenryk egter nie internasionaal suksesvol nie. Oostenryk het saam met Switserland die [[Europese Sokkerkampioenskap 2008]] aangebied. Die nasionale Oostenrykse sokkerliga is die Oostenrykse Bundesliga, waaraan onder andere rekordkampioene soos [[SK Rapid Wien]], [[Austria Wene|FK Austria Wien]], [[FC Red Bull Salzburg]] en [[Sturm Graz|SK Sturm Graz]] deelneem. Benewens sokker het Oostenryk ook professionele nasionale ligas vir die meeste ander spansporte, insluitende die Oostenrykse Hokkieliga vir [[yshokkie]], die Oostenrykse Basketbal-Bundesliga vir [[basketbal]] en die Oostenrykse Voetballiga vir [[Amerikaanse voetbal]]. [[Perdry]] is ook gewild; die bekende Spaanse Ryskool van Wene is in Wene geleë. [[Niki Lauda]] is 'n voormalige [[Formule Een]]-renjaer en driemalige wêreldkampioen: in 1975, 1977 en 1984. Hy is tot dusver die enigste renjaer wat wêreldkampioen vir beide [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] en [[McLaren]] geword het, dié sport se twee beste konstrukteurs. Van die ander bekende Oostenrykse F1-renjaers sluit in [[Gerhard Berger]] en [[Jochen Rindt]]. In Oostenryk word ook F1-renne gejaag ([[Oostenrykse Grand Prix]]); nou gehou op die [[Red Bull Ring]], voorheen ook op die [[Österreichring]] en [[Zeltweg Airfield]]. [[Thomas Muster]] is 'n voormalige Oostenrykse [[tennis]]speler en een van die beste kleispelers nog. Hy het die [[Franse Ope]] in 1995 gewen en in 1996 het hy die eerste plek op die ATP-ranglys beklee. [[Dominic Thiem]] is ook 'n bekende Oostenrykse tennisspeler en hy het die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]] in 2020 gewen en tydens beide die Franse en [[Australiese Ope (tennis)|Australiese Ope]] die eindstryd gehaal. Ander bekende Oostenrykse tennisspelers sluit in [[Horst Skoff]] en [[Jürgen Melzer]]. In die vroeë jare van die Tweede Republiek na die Tweede Wêreldoorlog het sport 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van 'n nasionale bewussyn en in die bevordering van nasionale selfvertroue, veral deur toernooie soos die Tour of Austria-fietswedren en deur sportsuksesse soos die nasionale sokkerspan se afsluiting van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954 in die derde plek en die vertonings van Toni Sailer en die res van die "Kitzbühel Wonderwerkspan" in die 1950's.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Matthias Marschick |date=2011 |title=Austrian Sport and the Challenges of Its Recent Historiography |journal=Journal of Sport History |volume=38 |issue=2 |pages=189–198 |doi=10.5406/jsporthistory.38.2.189 |jstor=10.5406/jsporthistory.38.2.189 |s2cid=145300546}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |author=Gilbert Norden |date=2001 |title=Austrian Sport Museums |url=http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH2001/JSH2801/JSH2801h.pdf |url-status=live |journal=Journal of Sport History |volume=28 |issue=1 |pages=87–107 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114031850/http://library.la84.org/SportsLibrary/JSH/JSH2001/JSH2801/JSH2801h.pdf |archive-date=14 January 2017 |accessdate=3 Januarie 2017 |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Austria|title=Austria|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Februarie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/austria/|title=Austria|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=28 Februarie 2025}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Austria|Oostenryk}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{de}} [https://www.oesterreich.gv.at/ Amptelike webwerf van die Oostenrykse regering] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Austria|Oostenryk}} * {{en}} [https://www.globelink.co.uk/articles/country-information/travelling-to-austria/top-10-tourist-attractions-in-austria.html Top 10 toeriste-aantreklikhede in Oostenryk] ; Ekonomie & Sake ---- * {{de}} [https://www.advantageaustria.org/ ''Sakegids Oostenryk''] * {{de}} {{en}} [https://www.wko.at/ ''WKO Wirtschaftskammer Österreich''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Oostenryk}} | Noord = {{vlagland|Duitsland}} • {{vlagland|Tsjeggië}} | Noordoos = {{vlagland|Slowakye}} | Oos = {{vlagland|Hongarye}} | Suidoos = {{vlagland|Slowenië}} | Suid = {{vlagland|Italië}} • {{vlagland|Slowenië}} | Suidwes = {{vlagland|Italië}} | Wes = {{vlagland|Switserland}} • {{vlagland|Liechtenstein}} | Noordwes = {{vlagland|Duitsland}} }} {{Lande van Europa}} {{EU-lande}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Oostenryk| ]] npsupmbnw4dluz0yz20h5lbm896jxab 0 12635 2916791 2911252 2026-07-09T21:52:57Z Jcb 223 2916791 wikitext text/x-wiki [[Image:microprocessor.JPG|duimnael|'n Voorbeeld van die verbindings in 'n mikroverwerker]] [[Image:CyberStormPPC604e_128MB_68060.jpg|thumb|'n Mikroverwerker bord met 'n aantal geheue borde]] 'n '''Mikroverwerker''' (Engels ''microprocessor'') is die hart van die gewilde mikrorekenaars wat byvoorbeeld vir videospeletjies en persoonlike rekenaars gebruik word. Dit is 'n elektroniese komponent met 'n [[geïntegreerde stroombaan]], waarvan die individuele komponente mikroskopies klein is, vandaar die gebruik van die voorvoegsel ''mikro-''. Die integrasie van 'n volledige sentrale verwerkingseenheid op 'n enkele geïntegreerde stroombaan deur grootskaalse integrasie (''Very Large Scale Integration'', VLSI) het die koste van verwerkingskrag drasties verminder.<ref name="henn">{{cite book |outeur=Hennessy, John L. |outeur2=Patterson, David A. |jaar=2011 |titel=Computer Architecture: A Quantitative Approach |uitgawe=5 |uitgewer=Morgan Kaufmann |isbn=978-0123838728}}</ref> Die mikroverwerker is in die kenmerkende swart blokkie, met die rye pennetjies aan weerskante, van geïntegreerde stroomkringe gehuisves. Dit is 'n elektroniese komponent waarmee verskillende funksies uitgevoer kan word deur dit van verskillende kodes (instruksies of opdragte) te voorsien. Deur dit byvoorbeeld van kode 000 (binêre kode) te voorsien, sal dit as 'n elektroniese teller werk en tot by 5 tel, terwyl dit met 'n kode soos 001 tot 20 sal tel. Die tellings word deur 'n ossillator in die mikroverwerker verskaf. Deur die verwerker van kode 100 te voorsien, sal dit as 'n opteller (''adder'') werk en twee getalle bymekaar tel. Met kode 010 werk die komponent as 'n vergelyker, wat 'n bekende getal met 'n aantal onbekendes vergelyk totdat dit 'n soortgelyke getal vind. 'n Mikroverwerker kan dus van 'n uitgebreide stel opdragte voorsien word, en in die praktyk is daar verwerkers wat tot 255 verskillende opdragte kan uitvoer. 'n Stel opdragte wat chronologies deur 'n mikroverwerker uitgevoer word, word 'n program genoem, en dit is hier waar die verwerker en die rekenaar by mekaar aansluiting vind. Deur die mikroverwerker van 'n geheue en inset/uitset-eenheid te voorsien, kan dit as 'n [[rekenaar]] gebruik word. 'n Mikrorekenaar hoef nie slegs vir berekeninge (optel, aftrek, vermenigvuldig, deel) gebruik te word nie, aangesien dit ook oor ander vermoëns beskik. Dit kan byvoorbeeld gebruik word om 'n groot aantal gegewens ([[data]]) in die geheue te berg, karakters op 'n televisieskerm te vertoon en hulle te laat beweeg (videospeletjies), ensovoorts. Deur die verwerker van skakeltoerusting te voorsien ([[Relê|relês]], [[transistor]]s, [[Tiristor|tiristors]], ensovoorts), kan dit gebruik word om ligte, [[elektriese motor|elektriese motors]] en [[Elektromagnetisme|elektromagnete]] te beheer, asook kleppe, [[Pomp|hidroliese pompe]], ensovoorts. 'n Besondere kenmerk van mikroverwerkers is die vermoë om 'n besluit te neem, waardeur dit nie soos 'n gewone outomaat slegs een taak na 'n ander verrig nie, maar 'n taak kan onderbreek om voorkeur aan 'n ander te gee. == Argitektuur == 'n Mikroverwerker bestaan uit verskeie sleutelkomponente wat deur interne busse verbind word:<ref name="ibm">{{cite web |outeur=IBM |titel=What is a microprocessor? |url=https://www.ibm.com/think/topics/microprocessor |uitgewer=IBM |toegangsdatum=2024-01-01}}</ref> {| class="wikitable" ! Komponent !! Funksie |- | Rekenkundige Logiese Eenheid (RLE, ''ALU'') || Voer rekenkundige bewerkings (optelling, aftrekking) en logiese bewerkings (EN, OF, NIE) uit |- | Beheereenheid (''Control Unit'') || Interpreteer instruksies en reël die volgorde van uitvoering |- | Registers || Klein, vinnige geheuestorage vir data en instruksies tydens berekening |- | Kasgeheue (''Cache'') || Hoëspoed-geheue naby die SVE vir gereeld gebruikte data |- | Busse || Verbindingslyne vir data, adresse en beheerseine tussen komponente |- | Klok (''Oscillator'') || Sinkroniseer alle bewerkings, met spoed gemeet in MHz of GHz |} Die instruksiestelselargitektuur (''Instruction Set Architecture'', ISA) definieer watter instruksies die verwerker kan uitvoer. Die twee hoof-benaderings is RISC (verminderde instruksiestel) en CISC (komplekse instruksiestel).<ref name="henn" /> == Geskiedenis == === Die Intel 4004 (1971) === In 1969 het die Japannese sakrekenaarmaatskappy Busicom Intel genader om 'n stel geïntegreerde stroombane vir sy nuwe Busicom 141-PF-druksakrekenaar te ontwerp.<ref>{{cite web |titel=The Intel 4004 Microprocessor |url=https://www.intel.com/content/www/us/en/history/virtual-vault/articles/the-intel-4004.html |uitgewer=Intel Corporation |toegangsdatum=2024-01-01}}</ref> Intel-ingenieur Marcian "Ted" Hoff het voorgestel dat Busicom se ontwerp, wat twaalf skyfies benodig het, vervang word met 'n eenvoudiger vier-skyfie-argitektuur met 'n algemene programmeerbare verwerkingseenheid as middelpunt.<ref>{{cite web |titel=The Intel 4004 Microprocessor |url=https://www.intel.com/content/www/us/en/history/virtual-vault/articles/the-intel-4004.html |uitgewer=Intel Corporation |toegangsdatum=2024-01-01}}</ref> Federico Faggin het in April 1970 by Intel aangesluit en die ontwerp fisies verwesenlik deur gebruik te maak van sy vroeëre werk aan silisiumhek-tegnologie (''Silicon Gate Technology'', SGT) by Fairchild Semiconductor.<ref>{{cite journal |outeur=Faggin, F. |outeur2=Hoff, M.E. |outeur3=Mazor, S. |outeur4=Shima, M. |jaar=1996 |titel=The History of the 4004 |tydskrif=IEEE Micro |volume=16 |nommer=6 |bladsye=10–20 |doi=10.1109/40.546561}}</ref> Die '''Intel 4004''', die wêreld se eerste kommersieel beskikbare algemene mikroverwerker, is op '''15 November 1971''' formeel bekendgestel.<ref>{{cite web |titel=The Intel 4004 Microprocessor |url=https://www.intel.com/content/www/us/en/history/virtual-vault/articles/the-intel-4004.html |uitgewer=Intel Corporation |toegangsdatum=2024-01-01}}</ref> Dit was 'n 4-bis-verwerker met 2 300 transistors en 'n klokspoed van 740 kHz, en is in 2009 as 'n IEEE-mylpaal erken.<ref>{{cite web |titel=Milestones: Intel 4004 Microprocessor |url=https://ieeemilestones.ethw.org/Milestone-Proposal:Intel_4004_Microprocessor |uitgewer=IEEE Engineering and Technology History Wiki |jaar=2021}}</ref> === Verdere ontwikkeling in die 1970's === Intel het in April 1972 die '''8008''' bekendgestel, die eerste 8-bis-mikroverwerker, wat die grondslag gelê het vir die eerste kommersiële persoonlike rekenaars. Die opvolger, die '''Intel 8080''' (1974), het die Altair 8800-persoonlike rekenaar van 1975 aangedryf. In 1978 het Intel die '''8086''' bekendgestel, wat die grondslag van die x86-argitektuur gevorm het wat steeds in persoonlike rekenaars en bedieners gebruik word.<ref>{{cite web |titel=From the Intel 4004 to the Intel 386 |url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=869 |uitgewer=History of Information |toegangsdatum=2024-01-01}}</ref> === Moore se Wet === In 1965 het Gordon Moore, mede-stigter van Intel, waargeneem dat die aantal transistors op 'n geïntegreerde stroombaan ongeveer elke twee jaar verdubbel.<ref>{{cite journal |outeur=Moore, Gordon E. |jaar=1965 |titel=Cramming More Components onto Integrated Circuits |tydskrif=Electronics |volume=38 |nommer=8 |bladsye=114–117}}</ref> Hierdie waarneming, bekend as '''Moore se Wet''', het vir meer as vyftig jaar die koers van mikroverwerkerontwikkeling voorspel en gerig.<ref name="henn" /> === Meerkernverwerkers === Teen die vroeë 2000's het toenemende kloksnelhede gelei tot probleme met warmteverspreid en kragverbruik. Verwerkerontwerpers het na '''meerkernargitektuur''' oorgeskakel, waar verskeie verwerkingskerne op 'n enkele skyfie geïntegreer word om parallelle uitvoering van take moontlik te maak sonder 'n verdere verhoging van klokspoed.<ref>{{cite web |titel=Microprocessor |url=https://www.sciencedirect.com/topics/computer-science/microprocessor |uitgewer=ScienceDirect |toegangsdatum=2024-01-01}}</ref> == Toepassings == Omdat die mikroverwerker opdragte een na die ander uitvoer, kan dit vir prosesbeheer gebruik word, waar dit eentonige, agtereenvolgende take verrig. Deur die verwerker van 'n geheue-kasset te voorsien, soos in die geval van televisiespeelrekenaarspeletjies, kan dit net omgeruil word om 'n ander werking te verkry. Waar dit voorheen nodig was om 'n afsonderlike elektroniese toestel vir elke taak te bou, word 'n enkel toestel gebruik om verskillende funksies te verrig. Mikroverwerkers word gebruik in onder andere:<ref name="ibm" /> * Persoonlike rekenaars en bedieners * Selfone en tablette * Motorvoertuigbeheerstelsels * Mediese toerusting * Industriële beheerstelsels, relês, tiristors en elektromagnete * Televisies en huishoudlike elektronika * [[Robot|Robotte]] en outomatiese stelsels == Sien ook == * [[Sentrale verwerkingseenheid]] * [[Digitale seinverwerking]] * [[Geïntegreerde stroombaan]] * [[Rekenaar]] * [[Moore se Wet]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409605}}, volume 19, bl. 76 {{Normdata}} [[Kategorie:Rekenaars]] [[Kategorie:Elektronika]] [[Kategorie:Rekenaarhardeware]] [[Kategorie:Geskiedenis van rekenaars]] kcaahvb5t4hfgwopdfmm7pyfb99awiy 10 13882 2916723 2916665 2026-07-09T17:00:57Z Sobaka 328 opdateer 2916723 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Prime Minister Keir Starmer Portrait (cropped).jpg|regs|140px|Keir Starmer in 2024]] * Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] duur voort met uitklopwedstryde in verskeie stede van [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], die drie gasheerlande. * In die eindstryd van die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026]] op [[Lord’s]] in [[Londen]] verslaan [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vir die gasvroue [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] met sewe paaltjies en palm sodoende sy sewende [[T20I-vrouewêreldbeker]]titel in. [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] en [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]] was die ander twee semi-finaliste. * [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Siprus]] oor. * '''[[Keir Starmer]]''', kondig sy bedanking as eerste minister van die [[Verenigde Koninkryk]] aan. * [[Pous Leo XIV]] publiseer sy eerste ensikliek ''[[Magnifica Humanitas]]'', waarin hy die verhouding tussen mense en [[kunsmatige intelligensie]] bespreek. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]:''' [[Portchie]] • [[Abdullah Ibrahim]] • [[Alan Greenspan]] • [[Bonnie Tyler]] • [[Dieter Gerhardt]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> mimjek9ni5ysm2b51bpdf6nej05t427 0 16956 2916694 2916687 2026-07-09T12:24:48Z Kobus88 1094 /* SAASU */ 2916694 wikitext text/x-wiki [[Beeld:BKFINALESZONDAGDSC02412.jpg|duimnael|regs|300px|Swemmers maak gereed om in te duik.]] [[Beeld:JO Atlanta 1996 - Piscine.jpg|duimnael|regs|300px|'n Olimpiese swembad.]] '''Swem in Suid-Afrika''' het in die 19de eeu begin ontwikkel as 'n sport, met die stigting van klubs, soos die PE Amateurklub in [[Port Elizabeth]], wat in Maart 1898 gestig word vir die "ontwikkeling van swem en waterpolo deur middel van kompetisie",<ref>{{Cite web |url=http://www.madibabay.co.za/page.php?id=33&subid=46 |title=madibabay.co.za |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date= 3 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003130103/http://www.madibabay.co.za/page.php?id=33&subid=46 |url-status=dead }}</ref> en vandag nog bestaan. == Die geskiedenis van internasionale swem in Suid-Afrika == [[Beeld:Springbok badge 13.jpg|links|duimnael|Die Groen en Goud]] === SAASU === Die Suid-Afrikaanse Swem Unie is in 1908 gestig en die volgende jaar deur FINA – die wêreldbeheerliggaam - <ref>[http://www.fina.org/FINA fina.org]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> as lid aanvaar. Op daardie stadium was daar nog geen provinsiale organisasies nie. Die nasionale het liggaam het bestaan uit provinsiale liggame wat jaarliks in vier watersporte kompeteer het – swem, waterpolo (om die Currybeker), duik en sierswem. Suid-Afrika was aktief in die werkinge van FINA. Harry Getz, voormalige voorsitter van SAASU en 'n waterpolospeler vir die WP, is in 1954 tot die Tegniese Komitee van FINA aangewys – die eerste Suid-Afrikaner wat op 'n FINA-komitee dien. Hy was die hoofbeampte van swem<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishsports.net/PillarAchievementBios/HarryGetz.htm |title=jewishsports.net |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=21 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061221092053/http://jewishsports.net/PillarAchievementBios/HarryGetz.htm |url-status=dead }}</ref> tot beide die 1964 [[Olimpiese Somerspele 1964|Tokyo Spele]] en [[Olimpiese Somerspele 1968|1968 Mexikostad Olimpiese Spele]] – ten spyte van die verbod op Suid-Afrikaanse deelnemers aan daardie kompetisies. Saam met die afskaffing van SAASU in [[1994]] het die toekenning van Springbokkleure aan swemmers ook verdwyn. Die huidige beheerliggaam staan bekend as 'Swimming South Africa'.<ref>{{Cite web |url=http://www.swimsa.co.za/ |title=swimsa.co.za |access-date=20 November 2006 |archive-date=15 Augustus 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000815225727/http://www.swimsa.co.za/ |url-status=dead }}</ref> Die nuwe bedeling beteken dat internasionale kompetisies, soos die FINA-wêreldbeker <ref>{{Cite web |url=http://www.durbanworldcup.co.za/ |title=durbanworldcup.co.za |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=20 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070120042957/http://www.durbanworldcup.co.za/ |url-status=dead }}</ref> wat jaarliks in Durban plaasvind, nou gereeld in SA plaasvind.<!-- die jaarlikse ding vind gereeld plaas? --> === Die vroeë jare === Net soos rugby, en elke ander sport in Suid-Afrika, het swem ook die Springbokbaadjie aan internasionale verteenwoordigers toegeken. Die eerste [https://swimhistory.co.za/index.php/springbok Springbokswemmer] in die Olimpiese Spele was G.A. Godfrey in die 1912-spele te Stockholm, en Barbara Nash by die 1920-spele in Antwerpen. Beide het ongelukkig geen finale behaal nie, maar in die 1928-spele in Amsterdam het die dames 4 x 100m [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/1928-olympic-games vryslagaflosspan] van Kathleen Russell, Rhoda Rennie, Marie Bedford en Frederica Van Der Goes die brons medalje losgeslaan, na die spanne van die VSA en Engeland. In 1932 by Los Angeles was [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/jennie-maakal Jenny Makaal] die eerste dame Springbok om 'n swemmedalje by die spele te wen, toe sy 'n brons wen in die 400&nbsp;m vryslag, en kom 5de in die 100&nbsp;m met 'n tyd van 1:10.8. Maakal is afgerig deur [https://swimhistory.co.za/index.php/articlescat/albums/jimmy-green Jimmy Green,] opsigter van die munisipale swembad in Pretoria. Sy wen ook silwer in die 440y kruipslag by die 1934 Empire Spele in Engeland. Saam met [[:en:Kathleen_Russell_(swimmer)|Kathleen Russel]], Molly Ryde en Enid Hayward wen Jenny silwer in the dames 4x100y kruipslag aflos. Die [[:en:Aquatics_at_the_1938_British_Empire_Games|1938 Empire Spele]] is gehou in Sydney, Australië. [https://swimhistory.co.za/index.php/commonwealth-games/carla-gerke Carla Gerke] wen silwer in die dames 220y borsslag en [https://swimhistory.co.za/index.php/commonwealth-games/hazel-holmes Hazel Holmes,] [https://swimhistory.co.za/index.php/commonwealth-games/molly-ryde Molly Ryde] en Carla Gerke is tweede in die 3 x 100y wisselslag aflos. Die enigste sukses vir die mansspan was [https://swimhistory.co.za/index.php/commonwealth-games/terry-collard Terry Collard] se silwer in die 110y kruipslagitem. By die volgende Empire Spele, gehou [[:en:Aquatics_at_the_1950_British_Empire_Games|in 1950]] in Auckland, Nieu-Seeland, wen [https://swimhistory.co.za/index.php/international-champions/graham-johnston Graham Johnston] goud in die 1650y kruipslag, met [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/joan-harrison Joan Harrison] goud in 440 en brons in 110y kruipslag. Die volgende Olimpiese sukses vir Suid-Afrika is behaal deur Joan Harrison, toe nog net 'n sestien-jarige meisie, wat die goue medalje in die 100 rugslag gewen by die [[:en:Swimming_at_the_1952_Summer_Olympics|1952 Olimpiese]] Spele gehou in Helsinki. Haar wentyd van 1:14.3 was egter wel heelwat stadiger as die rekord van 1:10.9 wat in 1939 deur Cornelia Kint van Nederland opgestel is, wie se rekord eers in 1960 verbeter is. By die [[:en:Swimming_at_the_1956_Summer_Olympics|1956-spele]] in Melbourne wen die [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/1956-melbourne-olympic-games Springbok dames] 4x100 vryslagaflos die brons medalje – [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/1956-melbourne-olympic-games/toy-myburgh Natalie Ann Myburgh], [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/1956-melbourne-olympic-games/sue-roberts Susan Elizabeth Roberts], [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/1956-melbourne-olympic-games/moira-abernethy Miora Abernethy] and J[https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/1956-melbourne-olympic-games/moira-abernethy eanette Evelyn Myburgh], met die goud gewen deur Australië, gelei deur Dawn Fraser, en die VSA tweede. In Rome tydens die 1960 Olympiese Spele stel [https://swimhistory.co.za/index.php/1900-1960/laura-ranwell Laura Ranwell] van Johannesburg 'n nuwe olympiese rekord in die dames [[:en:Swimming_at_the_1960_Summer_Olympics|100m rugslag]]. In die finaal van daardie item behaalsy vierde plek, alhoewel haar amptelikmtyd dieslfde was as die derde swemmer se tyd. === Die 1950's === In die 1950's was daar 'n groepie Springbok swemmer by die [https://swimhistory.co.za/index.php/articlescat/exiles/oklahoma Unversiteit van Oklahoma]. [https://swimhistory.co.za/index.php/international-champions/graham-johnston Graham Johnston], Linn Meiring, Peter Duncan, Melvin van Helsdingen, Julian Dyasonsowel as die broers Gerrie and Ernst de Jong. === Die sestiger jare === [[Beeld:Karen muir 02.jpg|duimnael|150px|Karen Muir]] [https://swimhistory.co.za/index.php/international-champions/natalie-steward Natalie Stewart,] gebore in Pretoria en later ook van Bulawayo in Rhodesia, emigreer in 1958 na Engeland. Tydens die 1960 die Britse kampioenskappe in Blackpool stel sy 'n wêreldrekord in die 110y rugslag item. By die Britse Junior Swemkampioenskappe gehou in Blackpool op 10 Augustus 1965 breek [https://swimhistory.co.za/index.php/1961-1991/karen-muir Karen Muir] <ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/80/80kmuir.html |title=ishof.org |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date= 7 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107114334/http://www.ishof.org/Honorees/80/80kmuir.html |url-status=dead }}</ref> van Kimberley die [https://swimhistory.co.za/index.php/articlescat/world-records wêreldrekord] in die 110 tree rugslag met sewe tiendes van 'n sekonde. Op ouderdom van 12 jaar, 10 maande en 25 dae, bly sy vandag nog die jongste atleet om 'n wêreldrekord in enige sport op te stel. Muir se rekord is die volgende Februarie 1966 verbeter – in Kimberley, deur [https://swimhistory.co.za/index.php/1961-1991/ann-fairlie Anne Fairlie] van Suid-Afrika. Daarna was dit weer Muir se beurt – een week later in Maart 1966 het sy die 100m-rekord twee keer verbeter in die Rachel Finlayson [https://swimhistory.co.za/index.php/iconic-pools/beach-baths soutwaterswembad] in Durban. Op die tweede geleentheid het die veld bestaan uit Anne Fairlie nie, asook Kathy Ferguson van die VSA – goue medaljewenner by die 1964 Olimpiese Spele in Tokyo, en Kiki Caron van Frankryk – 'n voormalige wêreldrekordhouer. Gedurende die noordelike somer van 1966 toer die Springbokke na Europa, Amerika en Kanada. Op 23 Julie 1966 te Beziers in Frankryk stel Anne Fairlie weer 'n nuwe rekord in die 100m en Karen Muir doen dieselfde in die 200m-rugslag. Die twee herhaal die vertoning 'n maand later in Vancouver. Daarna stel Karen Muir op verskeie geleenthede weer nuwe wêreldrekords op – in die 100 sowel as 200m, met haar laaste rekord in die 100m by Utrecht op 6 Julie 1969. Tussen 1965 en 1969 breek sy [https://swimhistory.co.za/index.php/1961-1991/karen-muir/karen-muir-18-wr 18 wêreldrekords] in rugslag items, waarvan die laaste gehou het tot 1973, toe [[:en:Ulrike_Richter|Ulrike Richter]] van Oos-Duitsland haar rekord van 1:05.9 in die 100m geklop het. === Die '70s === Van 1968 tot 1981 swem die Springbokke jaarliks teen Rhodesië – wat ook vanaf 1972 uit internasionale kompetisies geskors is. Rhodesië het tot 1980 as 'n ekstra provinsie aan die Suid-Afrikaanse kampioenskappe deelgeneem, en swemmers van daardie land het oor die jare baie Suid-Afrikaanse rekords opgestel. Van diegene was John Keyter, Bob Hatherley, Ken Borain en [https://swimhistory.co.za/index.php/international-champions/david-lowe David Lowe.] Gedurende hierdie tydperk – die 1970's, het Suid-Afrikaanse swem verder gegroei. Die mees merkwaardige swemmer opgelewer van die dekade was [https://swimhistory.co.za/index.php/1961-1991/jonty-skinner Jonty Skinner] van Oos-Londen. Afgerig deur sy vader Doug Skinner, het Skinner sukses behaal in die 100m vryslag by die 70ste Suid-Afrikaanse Swemkampioenskappe in Bloemfontein in 1974. Daarna is hy na die VSA en het hy by die Universiteit van Alabama en die Central Jersey Aquatic Club geswem. In die somer van 1976, na 'n onsuksesvolle poging om vroeg 'n Amerikaanse burgerskap te bekom en die land te verteenwoordig by die Olimpiese Spele in Montreal, swem hy by die Nasionale kampioenskappe in Philadelphia. In Montreal wen Jim Montgomery (VSA) goud met 'n nuwe wêreldrekord vir die 100&nbsp;m vryslag opgestel – 49.99. In Philadelphia, twee weke later, verpletter Skinner die rekord met 49.44 – wie se rekord eers in 1981 verbeter word. Vandag is hy verbonde aan die nasionale span van die VSA, as direkteur van prestasiewetenskap.<ref>{{Cite web |url=http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopDefault.aspx?TabId=730&Alias=Rainbow&Lang=en |title=usaswimming.org |access-date= 7 Desember 2006 |archive-date= 2 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502001854/http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopDefault.aspx?TabId=730&Alias=Rainbow&Lang=en |url-status=dead }}</ref> === Tagtigerjare === Ná 1980 se Suid-Afrikaanse Seniorkampioenskappe in die Nuweland-swembad in Kaapstad, swem Suid-Afrika vir oulaas teen Zimbabwe-Rhodesië.[[Beeld:Zim test.jpg|regs|duimnael|100px]]Ná onafhanklikheid van Zimbabwe en die verbreking van buitelandse swembande met Suid-Afrika, het SAASU 'n groep swemmers vanaf die VSA en een van Kanada oorreed om teen die Springbokke te kom swem. Gevolglik swem Scott Spann, Rick Morley, Billy Neville, Dianne Johannigman, Allison Grant en Gail Amundrud (Kanada) in April 1981 teen die beste swemmers in Suid-Afrika. In 1982 besoek 'n groter span, insluitende swemmers van Duitsland, Kanada en VSA, Suid-Afrika. Op 4 Oktober 1988 stel [https://swimhistory.co.za/index.php/1961-1991/peter-williams Peter Williams] van Suid-Afrika, toe 'n student aan die Universiteit van Nebraska, met 'n tyd van 22,18, 'n nuwe wêreldrekord in die 50&nbsp;m vryslag op. Ongelukkig is dié prestasie, net soos dié van Jonty Skinner in 1976, nooit deur die Suid-Afrikaanse Swemvereniging erken nie. === 1992 – terug op die wêreldverhoog === Suid-Afrika word in 1992 weer toegelaat om aan die Olimpiese Spele deel te neem. Peter Williams se rekord is reeds in 1988 by die Seoul Spele deur Matt Biondi met 0,04 sekondes verbeter. === 1996 Atlanta Olimpiese Spele === Ná Joann Harrison se medalje van 1952 is die volgende keer wat Suid-Afrikaanse swemmers sukses behaal het in die Olimpiese Spele, in Atlanta toe [https://swimhistory.co.za/index.php/1992-onwards/penny-heyns Penny Heyns] van Durban 'n goue medalje wen op 21 Julie 1996. Haar wentyd van 1:07,02 was 'n nuwe wêreldrekord, en meer as twee sekondes vinniger as Amanda Beard (VSA) in die tweede plek. Behalwe Heyns het [https://swimhistory.co.za/index.php/1992-onwards/marianne-kriel Marianne Kriel] van Kaapstad brons gewen in die 100m rugslag. Altwee was ook deel van die dameswisselslagaflosspan wat 'n vierde plek behaal het. === [[Olimpiese Somerspele 2000]] === [[Penny Heyns]] wen 'n brons medalje in die 100&nbsp;m borsslag en [https://swimhistory.co.za/index.php/1992-onwards/terence-parkin Terence Parkin] wen 'n silwer medalje in die 200&nbsp;m borsslag. === [[Olimpiese Somerspele 2004]] === [https://swimhistory.co.za/index.php/1992-onwards/ryk-neethling Ryk Neethling], [https://swimhistory.co.za/index.php/1992-onwards/roland-schoeman Roland Schoeman,] [[Lyndon Ferns]] en [[Darian Townsend]] verower elk 'n goue medalje in die 4x100 meter vryslagaflos. === [[Olimpiese Somerspele 2012]] === [[Cameron van der Burgh]] wen die goue medalje in die 100&nbsp;m borsslag en [[Chad le Clos]] wen 'n goue medalje in die 200&nbsp;m-vlinderslag. == Toernooie == Die SA Swemkampioenskappe word jaarliks aan die begin van die jaar gehou. Dit is die voorste gala waaraan Suid-Afrikaanse swemmers op interprovinsiale vlak deelneem. Ander jaarlikse kompetisies soos SA Skole – Junior en Senior – SA Winterkampioenskappe, Short Course Champs, Sasol Winterkampioenskappe, en verskeie ander op interprovinsiale vlak. Met die algehele afskaffing van die tradisionele provinsies in SA – Natal, Transvaal, ens – was daar ook 'n verandering van die tradisionele jaarkalender van SA swem. Behalwe die bogenoemde, kan swemmers in SA ook aan verskeie langafstandresies deelneem – onder andere die wêreld se grootste ope water een-myl-swem, jaarliks gehou op die [[Midmardam]] in Noord-Natal.<ref>[http://www.midmarmile.co.za/ midmarmile.co.za]</ref> Die Midmar het in 1974 ontstaan, met 153 swemmers (almal mans), gewen deur Trevor Strydom. Teen die volgende jaar was daar 220 mans, en 105 dames, en meer as 17&nbsp;000 het in 2005 deelgeneem. Nog 'n bekende, en heelwat ouer myl-swem is die Redhouse Riviermyl in Port Elizabeth<ref>[http://www.rivermile.co.za/ rivermile.co.za]</ref> wat in 1924 deur Roy Gregory gewen is. Die SA Ope-waterswemvereniging<ref>{{Cite web |url=http://www.openswim.co.za/index.htm |title=argiefkopie |access-date=29 Desember 2006 |archive-date=14 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214033024/http://openswim.co.za/index.htm |url-status=dead }}</ref> en Cape Swim<ref>{{Cite web |url=http://www.capeswim.com/about.htm |title=capeswim.com |access-date=29 Desember 2006 |archive-date= 3 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203145949/http://www.capeswim.com/about.htm |url-status=dead }}</ref> verskaf inligting oor langafstandswem in SA. == Die Exiles == In die 1950's begin Suid-Afrika swemmers na Amerika verloor, gelok deur beter oefenfasiliteite en strawwer kompetisie. Daar word hulle deur universiteite met studiebeurse beloon, in ruil vir verteenwoordiging in kompetisies soos die NCAA-kampionskappe.<ref>[http://www.ncaasports.com/swimming/mens ncaasports.com]</ref> Een van die heel eerste sportlui om 'n beurs na 'n Amerikaanse Universiteit te wen was Graham Johnston van Bloemfontein, by die Universiteit van Oklahoma in 1951. Johnston is vandag een van die voorste deelnemers aan meestersswem, en was in 1993 deur die Interanational Swimming Hall of Fame vereer vir die menigte (41) wêreldmeestersrekords wat hy opgestel het.<ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/98/98gjohnston.html |title=ishof.org |access-date=19 Desember 2006 |archive-date=27 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027052323/http://www.ishof.org/honorees/98/98gjohnston.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.usms.org/hist/sto/index.php?ID=86&srt=]</ref> Baie swemmers het, soos Johnston, Amerikaanse burgerskap aangeneem, en nooit weer in SA kom deelneem nie. Oor die jare het dit 'n groot impak op die nasionale kampioenskappe gehad, soos die room van Suid-Afrikaanse swem jaarliks na Amerika gelok word, en dan 'n leemte veroorsaak in plaaslike kompetisie. Voorbeelde hiervan strek van die voormalige 100&nbsp;m vryslag-wêreldrekordhouer Jonty Skinner van Oos-Londen<ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/85/85jskinner.html |title=ishof.org |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=29 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729202529/http://www.ishof.org/Honorees/85/85jskinner.html |url-status=dead }}</ref> tot Sarah Poewe, 'n Kaapse meisie wat Duitsland in die 2004 Olimpiese Spele verteenwoordig het.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Poewe.html jewishvirtuallibrary.org]</ref> Hieronder volg die name van sommige swemmers wat oorsee gaan swem het. Meeste van hulle het nooit teruggekeer nie. 1950's * Graham Johnston (Oklahoma) * Julian Dyason (Oklahoma) * Billy Steuart (Michigan) * Steven Mulholland (SMU) * Lin Meiring (Oklahoma) * Aubrey Burer (SMU) * Alisdair (Tiny) Barnetson (SMU) * Tudor Lacey (SMU) * Peter Duncan (Oklahoma) * Vernon Slovin (SMU) Onvolledige lys van Suid Afrikaners oorsee is hier [https://swimhistory.co.za/index.php/articlescat/exiles https://www.swimhistory.co.za/index.php/articles-main/exiles] == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse swemafrigters]] * [[Pieter Coetzé]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.swimhistory.co.za Geskiedenis van swem in suider Afrika] * [http://www.fina.org/ Die Internasionale Swemfederasie (FINA) se webwerf] * [[:en:List of swimmers|Swemmers van alle lande]] * [http://users.skynet.be/hermandw/olymp/intro.html Alle Olimpiese deelnemers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215093128/http://users.skynet.be/hermandw/olymp/intro.html |date=15 Desember 2006 }} * [[:en:Swimming at the Summer Olympics|Swimming at the Olympic Games]] * [https://www.swimhistory.co.za Swimming history of southern Africa] {{Normdata}} [[Kategorie:Swem in Suid-Afrika| ]] kqri87qo45wl04m480zacnm3xquk377 2916696 2916694 2026-07-09T12:29:36Z Oesjaar 7467 Wysigings deur [[Special:Contributions/Kobus88|Kobus88]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2831227 wikitext text/x-wiki [[Beeld:BKFINALESZONDAGDSC02412.jpg|duimnael|regs|300px|Swemmers maak gereed om in te duik.]] [[Beeld:JO Atlanta 1996 - Piscine.jpg|duimnael|regs|300px|'n Olimpiese swembad.]] '''Swem in Suid-Afrika''' het in die 19de eeu begin ontwikkel as 'n sport, met die stigting van klubs, soos die PE Amateurklub in [[Port Elizabeth]], wat in [[Maart]] [[1898]] gestig word vir die "ontwikkeling van swem en waterpolo deur middel van kompetisie",<ref>{{Cite web |url=http://www.madibabay.co.za/page.php?id=33&subid=46 |title=madibabay.co.za |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date= 3 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003130103/http://www.madibabay.co.za/page.php?id=33&subid=46 |url-status=dead }}</ref> en vandag nog bestaan. == Die geskiedenis van internasionale swem in Suid-Afrika == [[Beeld:Springbok badge 13.jpg|links|duimnael|Die Groen en Goud]] === SAASU === Die Suid-Afrikaanse Swem Unie is in [[1908]] gestig en die volgende jaar deur FINA – die wêreldbeheerliggaam - <ref>[http://www.fina.org/FINA fina.org]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> as lid aanvaar. Op daardie stadium was daar nog geen provinsiale organisasies nie. Die nasionale het liggaam het bestaan uit provinsiale liggame wat jaarliks in vier watersporte kompeteer het – swem, waterpolo (om die Currybeker), duik en sierswem. Suid-Afrika was aktief in die werkinge van FINA. Harry Getz, voormalige voorsitter van SAASU en 'n waterpolospeler vir die WP, is in [[1954]] tot die Tegniese Komitee van FINA aangewys – die eerste Suid-Afrikaner wat op 'n FINA-komitee dien. Hy was die hoofbeampte van swem<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishsports.net/PillarAchievementBios/HarryGetz.htm |title=jewishsports.net |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=21 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061221092053/http://jewishsports.net/PillarAchievementBios/HarryGetz.htm |url-status=dead }}</ref> tot beide die [[1964]] [[Olimpiese Somerspele 1964|Tokyo Spele]] en [[Olimpiese Somerspele 1968|1968 Mexikostad Olimpiese Spele]] – ten spyte van die verbod op Suid-Afrikaanse deelnemers aan daardie kompetisies. Saam met die afskaffing van SAASU in [[1994]] het die toekenning van Springbokkleure aan swemmers ook verdwyn. Die huidige beheerliggaam staan bekend as 'Swimming South Africa'.<ref>{{Cite web |url=http://www.swimsa.co.za/ |title=swimsa.co.za |access-date=20 November 2006 |archive-date=15 Augustus 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000815225727/http://www.swimsa.co.za/ |url-status=dead }}</ref> Die nuwe bedeling beteken dat internasionale kompetisies, soos die FINA-wêreldbeker <ref>{{Cite web |url=http://www.durbanworldcup.co.za/ |title=durbanworldcup.co.za |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=20 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070120042957/http://www.durbanworldcup.co.za/ |url-status=dead }}</ref> wat jaarliks in Durban plaasvind, nou gereeld in SA plaasvind.<!-- die jaarlikse ding vind gereeld plaas? --> === Die vroeë jare === Net soos rugby, en elke ander sport in Suid-Afrika, het swem ook die Springbokbaadjie aan internasionale verteenwoordigers toegeken. Die eerste Springbokswemmer in die [[Olimpiese Spele]] was G.A. Godfrey in die [[1912]]-spele te [[Stockholm]], en Barbara Nash by die [[1920]]-spele in Antwerpen. Beide het ongelukkig geen finale behaal nie, maar in die 1928-spele in Amsterdam het die dames 4 x 100&nbsp;m vryslagaflosspan van Kathleen Russell, Rhoda Rennie, Marie Bedford en Frederica Van Der Goes die brons medalje losgeslaan, na die spanne van die [[VSA]] en [[Engeland]]. In [[1932]] by [[Los Angeles]] was Jenny Makaal die eerste dame Springbok om 'n swemmedalje by die spele te wen, toe sy 'n brons wen in die 400&nbsp;m vryslag, en kom 5de in die 100&nbsp;m met 'n tyd van 1:10.8. Maakal is afgerig deur Jimmmy Green, opsigter van die munisipale swembad in [[Pretoria]]. Sy wen ook silwer in die 440y kruipslag by die 1934 Empire Spele in Engeland. Die 1938 Empire Spele is gehou in Sydney, Australië. Carla Gerke wen silwer in die dames 220y borsslag die dames is tweede in die 3 x 100y wisselslag aflos.<!-- hoe sê? --> Die enigste sukses vir die mansspan was Terry Collard se silwer in die 110y kruipslagitem. By die volgende Empire Spele, gehou in Auckland, Nieu-Seeland, wen Graham Johnston goud in die 1650y kruipslag, met Joan Harrison goud in 440 en brons in 110y kruipslag. Die volgende Olimpiese sukses vir Suid-Afrika is behaal deur Joan Harrison, toe nog net 'n sestien-jarige meisie, wat die goue medalje in die 100 rugslag gewen by die [[1952]] Olimpiese Spele gehou in [[Helsinki]]. Haar wentyd van 1:14.3 was egter wel heelwat stadiger as die rekord van 1:10.9 wat in [[1939]] deur Cornelia Kint van [[Nederland]] opgestel is, wie se rekord eers in [[1960]] verbeter is. By die [[1956]]-spele in [[Melbourne]] wen die Dames 4x100 vryslagaflos die brons medalje – Natalie Ann Myburgh, Susan Elizabeth Roberts, Miora Abernethy and Jeanette Evelyn Myburgh, met die goud gewen deur [[Australië]], gelei deur Dawn Fraser, en die VSA tweede. Vandag word die nasionale swemmers nog steeds Springbokke genoem, gewoonlik deur buitelandse swemjoernaliste. Die Suid-Afrikaanse mansspan wat die 4 x 100 vryslagaflos gewen het op [[15 Augustus]] [[2004]] tydens die [[Athene]] Olimpiese Spele – [[Roland Schoeman]], [[Ryk Neethling]], Lyndon Ferns en Darian Townsend – word gereeld die 'Springbokke' genoem.<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4270/is_200504/ai_n13634082 findarticles.com]</ref><ref>[http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/7815.asp swimmingworldmagazine.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pullbuoy.co.uk/commonwealth/onestowatch/000268.html |title=pullbuoy.co.uk |access-date=10 Desember 2006 |archive-date=12 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012081150/http://www.pullbuoy.co.uk/commonwealth/onestowatch/000268.html |url-status=dead }}</ref> === Die 1950's === Julian Dyason was die SA en VSA-borsslagkampioen in 1952, terwyl hy 'n student was by die universiteit van Oklahoma. Buill Steuart Michigan State. === Die sestiger jare === [[Beeld:Karen muir 02.jpg|duimnael|150px|Karen Muir]] By die Britse Junior Swemkampioenskappe gehou in Blackpool op 10 Augustus [[1965]] breek [[Karen Muir]] <ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/80/80kmuir.html |title=ishof.org |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date= 7 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107114334/http://www.ishof.org/Honorees/80/80kmuir.html |url-status=dead }}</ref> van [[Kimberley]] die wêreldrekord in die 110 tree rugslag met sewe tiendes van 'n sekonde. Op ouderdom van 12 jaar, 10 maande en 25 dae, bly sy vandag nog die jongste atleet om 'n wêreldrekord in enige sport op te stel. Muir se rekord is die volgende Februarie [[1966]] verbeter – in Kimberley, deur Anne Fairlie van Suid-Afrika. Daarna was dit weer Muir se beurt – een week later in Maart 1966 het sy die 100&nbsp;m-rekord twee keer verbeter in die Rachel Finlayson soutwaterswembad in Durban. Op die tweede geleentheid het die veld bestaan uit Anne Fairlie nie, <!-- ? -->asook Kathy Ferguson van die VSA – goue medaljewenner by die 1964 Olimpiese Spele in Tokyo, en Kiki Caron van Frankryk – 'n voormalige wêreldrekordhouer. Gedurende die noordelike somer van 1966 toer die Springbokke na Europa, Amerika en Kanada. Op 23 Julie 1966 te Beziers in [[Frankryk]] stel Anne Fairlie weer 'n nuwe rekord in die 100&nbsp;m en Karen Muir doen dieselfde in die 200&nbsp;m-rugslag. Die twee herhaal die vertoning 'n maand later in Vancouver. Daarna stel Karen Muir op verskeie geleenthede weer nuwe wêreldrekords op – in die 100 sowel as 200&nbsp;m, met haar laaste rekord in die 100&nbsp;m by Utrecht op 6 Julie [[1969]]. Tussen 1965 en 1969 breek sy 15 wêreldrekords in rugslag items, waarvan die laaste gehou het tot 1973, toe Ulrike Richter van Oos-Duitsland haar rekord van 1:05.9 in die 100&nbsp;m geklop het. === Die '70s === Van [[1968]] tot [[1981]] swem die Springbokke jaarliks teen [[Rhodesië]] – wat ook vanaf [[1972]] uit internasionale kompetisies geskors is. Rhodesië het tot [[1980]] as 'n ekstra provinsie aan die Suid-Afrikaanse kampioenskappe deelgeneem, en swemmers van daardie land het oor die jare baie Suid-Afrikaanse rekords opgestel. Van diegene was John Keyter, Bob Hatherley; Ken Borain en Rod Hamilton.<ref>{{Cite web |url=http://www.rhodesian-zimbabweanworldwidereunion.com/sporting%20greats.html |title=rhodesian-zimbabweanworldwidereunion.com |access-date= 7 Desember 2006 |archive-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929042710/http://www.rhodesian-zimbabweanworldwidereunion.com/sporting%20greats.html |url-status=dead }}</ref> Gedurende hierdie tydperk – die 1970's, het Suid-Afrikaanse swem verder gegroei. Die mees merkwaardige swemmer opgelewer van die dekade was Jonty Skinner van [[Oos-Londen]]. Afgerig deur sy vader Doug Skinner, het Skinner sukses behaal in die 100&nbsp;m vryslag by die 70ste Suid-Afrikaanse Swemkampioenskappe in [[Bloemfontein]] in [[1974]]. Daarna is hy na die [[VSA]] en het hy by die Universiteit van Alabama en die Central Jersey Aquatic Club geswem. In die somer van [[1976]], na 'n onsuksesvolle poging om vroeg 'n Amerikaanse burgerskap te bekom en die land te verteenwoordig by die Olimpiese Spele in [[Montreal]], swem hy by die Nasionale kampioenskappe in Philadelphia. In Montreal wen Jim Montgomery (VSA) goud met 'n nuwe wêreldrekord vir die 100&nbsp;m vryslag opgestel – 49.99. In Philadelphia, twee weke later, verpletter Skinner die rekord met 49.44 – wie se rekord eers in 1981 verbeter word. Vandag is hy verbonde aan die nasionale span van die VSA, as direkteur van prestasiewetenskap.<ref>{{Cite web |url=http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopDefault.aspx?TabId=730&Alias=Rainbow&Lang=en |title=usaswimming.org |access-date= 7 Desember 2006 |archive-date= 2 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502001854/http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopDefault.aspx?TabId=730&Alias=Rainbow&Lang=en |url-status=dead }}</ref> === Tagtigerjare === Ná 1980 se Suid-Afrikaanse Seniorkampioenskappe in die Nuweland-swembad in Kaapstad, swem Suid-Afrika vir oulaas teen Zimbabwe-Rhodesië.[[Beeld:Zim test.jpg|regs|duimnael|100px]]Ná onafhanklikheid van [[Zimbabwe]] en die verbreking van buitelandse swembande met Suid-Afrika, het SAASU 'n groep swemmers vanaf die VSA en een van Kanada oorreed om teen die Springbokke te kom swem. Gevolglik swem Scott Spann, Rick Morley, Billy Neville, Dianne Johannigman, Allison Grant en Gail Amundrud ([[Kanada]]) in [[April]] 1981 teen die beste swemmers in Suid-Afrika. In [[1982]] besoek 'n groter span, insluitende swemmers van Duitsland, Kanada en VSA, Suid-Afrika. Op [[4 Oktober]] [[1988]] stel Peter Williams van Suid-Afrika, toe 'n student aan die Universiteit van Nebraska, met 'n tyd van 22,18, 'n nuwe wêreldrekord in die 50&nbsp;m vryslag op. Ongelukkig is dié prestasie, net soos dié van Jonty Skinner in 1976, nooit deur die Suid-Afrikaanse Swemvereniging erken nie. === 1992 – terug op die wêreldverhoog === Suid-Afrika word in 1992 weer toegelaat om aan die Olimpiese Spele deel te neem. Peter Williams se rekord is reeds in 1988 by die Seoul Spele deur Matt Biondi met 0,04 sekondes verbeter. === 1996 Atlanta Olimpiese Spele === Ná Joann Harrison se medalje van 1952 is die volgende keer wat Suid-Afrikaanse swemmers sukses behaal het in die Olimpiese Spele, in Atlanta toe [[Penny Heyns]] van [[Durban]] 'n goue medalje wen op [[21 Julie]] [[1996]]. Haar wentyd van 1:07,02 was 'n nuwe wêreldrekord, en meer as twee sekondes vinniger as Amanda Beard (VSA) in die tweede plek. Behalwe Heyns het Marianne Kriel van Kaapstad brons gewen in die 100&nbsp;m rugslag. Altwee was ook deel van die dameswisselslagaflosspan wat 'n vierde plek behaal het. === [[Olimpiese Somerspele 2000]] === [[Penny Heyns]] wen 'n brons medalje in die 100&nbsp;m borsslag en [[Terence Parkin]] wen 'n silwer medalje in die 200&nbsp;m borsslag. === [[Olimpiese Somerspele 2004]] === [[Ryk Neethling]], [[Roland Schoeman]], [[Lyndon Ferns]] en [[Darian Townsend]] verower elk 'n goue medalje in die 4x100 meter vryslagaflos. === [[Olimpiese Somerspele 2012]] === [[Cameron van der Burgh]] wen die goue medalje in die 100&nbsp;m borsslag en [[Chad le Clos]] wen 'n goue medalje in die 200&nbsp;m-vlinderslag. == Toernooie == Die SA Swemkampioenskappe word jaarliks aan die begin van die jaar gehou. Dit is die voorste gala waaraan Suid-Afrikaanse swemmers op interprovinsiale vlak deelneem. Ander jaarlikse kompetisies soos SA Skole – Junior en Senior – SA Winterkampioenskappe, Short Course Champs, Sasol Winterkampioenskappe, en verskeie ander op interprovinsiale vlak. Met die algehele afskaffing van die tradisionele provinsies in SA – Natal, Transvaal, ens – was daar ook 'n verandering van die tradisionele jaarkalender van SA swem. Behalwe die bogenoemde, kan swemmers in SA ook aan verskeie langafstandresies deelneem – onder andere die wêreld se grootste ope water een-myl-swem, jaarliks gehou op die [[Midmardam]] in Noord-Natal.<ref>[http://www.midmarmile.co.za/ midmarmile.co.za]</ref> Die Midmar het in 1974 ontstaan, met 153 swemmers (almal mans), gewen deur Trevor Strydom. Teen die volgende jaar was daar 220 mans, en 105 dames, en meer as 17&nbsp;000 het in 2005 deelgeneem. Nog 'n bekende, en heelwat ouer myl-swem is die Redhouse Riviermyl in Port Elizabeth<ref>[http://www.rivermile.co.za/ rivermile.co.za]</ref> wat in 1924 deur Roy Gregory gewen is. Die SA Ope-waterswemvereniging<ref>{{Cite web |url=http://www.openswim.co.za/index.htm |title=argiefkopie |access-date=29 Desember 2006 |archive-date=14 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214033024/http://openswim.co.za/index.htm |url-status=dead }}</ref> en Cape Swim<ref>{{Cite web |url=http://www.capeswim.com/about.htm |title=capeswim.com |access-date=29 Desember 2006 |archive-date= 3 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203145949/http://www.capeswim.com/about.htm |url-status=dead }}</ref> verskaf inligting oor langafstandswem in SA. == Die Exiles == In die 1950's begin Suid-Afrika swemmers na Amerika verloor, gelok deur beter oefenfasiliteite en strawwer kompetisie. Daar word hulle deur universiteite met studiebeurse beloon, in ruil vir verteenwoordiging in kompetisies soos die NCAA-kampionskappe.<ref>[http://www.ncaasports.com/swimming/mens ncaasports.com]</ref> Een van die heel eerste sportlui om 'n beurs na 'n Amerikaanse Universiteit te wen was Graham Johnston van Bloemfontein, by die Universiteit van Oklahoma in 1951. Johnston is vandag een van die voorste deelnemers aan meestersswem, en was in 1993 deur die Interanational Swimming Hall of Fame vereer vir die menigte (41) wêreldmeestersrekords wat hy opgestel het.<ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/98/98gjohnston.html |title=ishof.org |access-date=19 Desember 2006 |archive-date=27 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027052323/http://www.ishof.org/honorees/98/98gjohnston.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.usms.org/hist/sto/index.php?ID=86&srt=]</ref> Baie swemmers het, soos Johnston, Amerikaanse burgerskap aangeneem, en nooit weer in SA kom deelneem nie. Oor die jare het dit 'n groot impak op die nasionale kampioenskappe gehad, soos die room van Suid-Afrikaanse swem jaarliks na Amerika gelok word, en dan 'n leemte veroorsaak in plaaslike kompetisie. Voorbeelde hiervan strek van die voormalige 100&nbsp;m vryslag-wêreldrekordhouer Jonty Skinner van Oos-Londen<ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/85/85jskinner.html |title=ishof.org |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=29 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729202529/http://www.ishof.org/Honorees/85/85jskinner.html |url-status=dead }}</ref> tot Sarah Poewe, 'n Kaapse meisie wat Duitsland in die 2004 Olimpiese Spele verteenwoordig het.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Poewe.html jewishvirtuallibrary.org]</ref> Hieronder volg die name van sommige swemmers wat oorsee gaan swem het. Meeste van hulle het nooit teruggekeer nie. 1950's * Graham Johnston (Oklahoma) * Julian Dyason (Oklahoma) * Billy Steuart (Michigan) * Steven Mulholland (SMU) * Lin Meiring (Oklahoma) * Aubrey Burer (SMU) * Alisdair (Tiny) Barnetson (SMU) * Tudor Lacey (SMU) * Peter Duncan (Oklahoma) * Vernon Slovin (SMU) Meer volledige lys van Suid Afrikaners oorsee is hier https://www.swimhistory.co.za/index.php/articles-main/exiles {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115150315/https://www.swimhistory.co.za/index.php/articles-main/exiles |date=15 Januarie 2020 }} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse swemafrigters]] * [[Pieter Coetzé]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.swimhistory.co.za Geskiedenis van swem in suider Afrika] * [http://www.fina.org/ Die Internasionale Swemfederasie (FINA) se webwerf] * [[:en:List of swimmers|Swemmers van alle lande]] * [http://users.skynet.be/hermandw/olymp/intro.html Alle Olimpiese deelnemers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215093128/http://users.skynet.be/hermandw/olymp/intro.html |date=15 Desember 2006 }} * [[:en:Swimming at the Summer Olympics|Swimming at the Olympic Games]] {{Normdata}} [[Kategorie:Swem in Suid-Afrika| ]] g0mga57r7xz0huh0jijfswm78btxdit 2916697 2916696 2026-07-09T12:30:23Z Oesjaar 7467 Beskerm "[[Swem in Suid-Afrika]]": Laat nie eksterne skakels binne in artikels toe nie. ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval nie)) 2831227 wikitext text/x-wiki [[Beeld:BKFINALESZONDAGDSC02412.jpg|duimnael|regs|300px|Swemmers maak gereed om in te duik.]] [[Beeld:JO Atlanta 1996 - Piscine.jpg|duimnael|regs|300px|'n Olimpiese swembad.]] '''Swem in Suid-Afrika''' het in die 19de eeu begin ontwikkel as 'n sport, met die stigting van klubs, soos die PE Amateurklub in [[Port Elizabeth]], wat in [[Maart]] [[1898]] gestig word vir die "ontwikkeling van swem en waterpolo deur middel van kompetisie",<ref>{{Cite web |url=http://www.madibabay.co.za/page.php?id=33&subid=46 |title=madibabay.co.za |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date= 3 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003130103/http://www.madibabay.co.za/page.php?id=33&subid=46 |url-status=dead }}</ref> en vandag nog bestaan. == Die geskiedenis van internasionale swem in Suid-Afrika == [[Beeld:Springbok badge 13.jpg|links|duimnael|Die Groen en Goud]] === SAASU === Die Suid-Afrikaanse Swem Unie is in [[1908]] gestig en die volgende jaar deur FINA – die wêreldbeheerliggaam - <ref>[http://www.fina.org/FINA fina.org]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> as lid aanvaar. Op daardie stadium was daar nog geen provinsiale organisasies nie. Die nasionale het liggaam het bestaan uit provinsiale liggame wat jaarliks in vier watersporte kompeteer het – swem, waterpolo (om die Currybeker), duik en sierswem. Suid-Afrika was aktief in die werkinge van FINA. Harry Getz, voormalige voorsitter van SAASU en 'n waterpolospeler vir die WP, is in [[1954]] tot die Tegniese Komitee van FINA aangewys – die eerste Suid-Afrikaner wat op 'n FINA-komitee dien. Hy was die hoofbeampte van swem<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishsports.net/PillarAchievementBios/HarryGetz.htm |title=jewishsports.net |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=21 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061221092053/http://jewishsports.net/PillarAchievementBios/HarryGetz.htm |url-status=dead }}</ref> tot beide die [[1964]] [[Olimpiese Somerspele 1964|Tokyo Spele]] en [[Olimpiese Somerspele 1968|1968 Mexikostad Olimpiese Spele]] – ten spyte van die verbod op Suid-Afrikaanse deelnemers aan daardie kompetisies. Saam met die afskaffing van SAASU in [[1994]] het die toekenning van Springbokkleure aan swemmers ook verdwyn. Die huidige beheerliggaam staan bekend as 'Swimming South Africa'.<ref>{{Cite web |url=http://www.swimsa.co.za/ |title=swimsa.co.za |access-date=20 November 2006 |archive-date=15 Augustus 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000815225727/http://www.swimsa.co.za/ |url-status=dead }}</ref> Die nuwe bedeling beteken dat internasionale kompetisies, soos die FINA-wêreldbeker <ref>{{Cite web |url=http://www.durbanworldcup.co.za/ |title=durbanworldcup.co.za |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=20 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070120042957/http://www.durbanworldcup.co.za/ |url-status=dead }}</ref> wat jaarliks in Durban plaasvind, nou gereeld in SA plaasvind.<!-- die jaarlikse ding vind gereeld plaas? --> === Die vroeë jare === Net soos rugby, en elke ander sport in Suid-Afrika, het swem ook die Springbokbaadjie aan internasionale verteenwoordigers toegeken. Die eerste Springbokswemmer in die [[Olimpiese Spele]] was G.A. Godfrey in die [[1912]]-spele te [[Stockholm]], en Barbara Nash by die [[1920]]-spele in Antwerpen. Beide het ongelukkig geen finale behaal nie, maar in die 1928-spele in Amsterdam het die dames 4 x 100&nbsp;m vryslagaflosspan van Kathleen Russell, Rhoda Rennie, Marie Bedford en Frederica Van Der Goes die brons medalje losgeslaan, na die spanne van die [[VSA]] en [[Engeland]]. In [[1932]] by [[Los Angeles]] was Jenny Makaal die eerste dame Springbok om 'n swemmedalje by die spele te wen, toe sy 'n brons wen in die 400&nbsp;m vryslag, en kom 5de in die 100&nbsp;m met 'n tyd van 1:10.8. Maakal is afgerig deur Jimmmy Green, opsigter van die munisipale swembad in [[Pretoria]]. Sy wen ook silwer in die 440y kruipslag by die 1934 Empire Spele in Engeland. Die 1938 Empire Spele is gehou in Sydney, Australië. Carla Gerke wen silwer in die dames 220y borsslag die dames is tweede in die 3 x 100y wisselslag aflos.<!-- hoe sê? --> Die enigste sukses vir die mansspan was Terry Collard se silwer in die 110y kruipslagitem. By die volgende Empire Spele, gehou in Auckland, Nieu-Seeland, wen Graham Johnston goud in die 1650y kruipslag, met Joan Harrison goud in 440 en brons in 110y kruipslag. Die volgende Olimpiese sukses vir Suid-Afrika is behaal deur Joan Harrison, toe nog net 'n sestien-jarige meisie, wat die goue medalje in die 100 rugslag gewen by die [[1952]] Olimpiese Spele gehou in [[Helsinki]]. Haar wentyd van 1:14.3 was egter wel heelwat stadiger as die rekord van 1:10.9 wat in [[1939]] deur Cornelia Kint van [[Nederland]] opgestel is, wie se rekord eers in [[1960]] verbeter is. By die [[1956]]-spele in [[Melbourne]] wen die Dames 4x100 vryslagaflos die brons medalje – Natalie Ann Myburgh, Susan Elizabeth Roberts, Miora Abernethy and Jeanette Evelyn Myburgh, met die goud gewen deur [[Australië]], gelei deur Dawn Fraser, en die VSA tweede. Vandag word die nasionale swemmers nog steeds Springbokke genoem, gewoonlik deur buitelandse swemjoernaliste. Die Suid-Afrikaanse mansspan wat die 4 x 100 vryslagaflos gewen het op [[15 Augustus]] [[2004]] tydens die [[Athene]] Olimpiese Spele – [[Roland Schoeman]], [[Ryk Neethling]], Lyndon Ferns en Darian Townsend – word gereeld die 'Springbokke' genoem.<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4270/is_200504/ai_n13634082 findarticles.com]</ref><ref>[http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/7815.asp swimmingworldmagazine.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pullbuoy.co.uk/commonwealth/onestowatch/000268.html |title=pullbuoy.co.uk |access-date=10 Desember 2006 |archive-date=12 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012081150/http://www.pullbuoy.co.uk/commonwealth/onestowatch/000268.html |url-status=dead }}</ref> === Die 1950's === Julian Dyason was die SA en VSA-borsslagkampioen in 1952, terwyl hy 'n student was by die universiteit van Oklahoma. Buill Steuart Michigan State. === Die sestiger jare === [[Beeld:Karen muir 02.jpg|duimnael|150px|Karen Muir]] By die Britse Junior Swemkampioenskappe gehou in Blackpool op 10 Augustus [[1965]] breek [[Karen Muir]] <ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/80/80kmuir.html |title=ishof.org |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date= 7 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107114334/http://www.ishof.org/Honorees/80/80kmuir.html |url-status=dead }}</ref> van [[Kimberley]] die wêreldrekord in die 110 tree rugslag met sewe tiendes van 'n sekonde. Op ouderdom van 12 jaar, 10 maande en 25 dae, bly sy vandag nog die jongste atleet om 'n wêreldrekord in enige sport op te stel. Muir se rekord is die volgende Februarie [[1966]] verbeter – in Kimberley, deur Anne Fairlie van Suid-Afrika. Daarna was dit weer Muir se beurt – een week later in Maart 1966 het sy die 100&nbsp;m-rekord twee keer verbeter in die Rachel Finlayson soutwaterswembad in Durban. Op die tweede geleentheid het die veld bestaan uit Anne Fairlie nie, <!-- ? -->asook Kathy Ferguson van die VSA – goue medaljewenner by die 1964 Olimpiese Spele in Tokyo, en Kiki Caron van Frankryk – 'n voormalige wêreldrekordhouer. Gedurende die noordelike somer van 1966 toer die Springbokke na Europa, Amerika en Kanada. Op 23 Julie 1966 te Beziers in [[Frankryk]] stel Anne Fairlie weer 'n nuwe rekord in die 100&nbsp;m en Karen Muir doen dieselfde in die 200&nbsp;m-rugslag. Die twee herhaal die vertoning 'n maand later in Vancouver. Daarna stel Karen Muir op verskeie geleenthede weer nuwe wêreldrekords op – in die 100 sowel as 200&nbsp;m, met haar laaste rekord in die 100&nbsp;m by Utrecht op 6 Julie [[1969]]. Tussen 1965 en 1969 breek sy 15 wêreldrekords in rugslag items, waarvan die laaste gehou het tot 1973, toe Ulrike Richter van Oos-Duitsland haar rekord van 1:05.9 in die 100&nbsp;m geklop het. === Die '70s === Van [[1968]] tot [[1981]] swem die Springbokke jaarliks teen [[Rhodesië]] – wat ook vanaf [[1972]] uit internasionale kompetisies geskors is. Rhodesië het tot [[1980]] as 'n ekstra provinsie aan die Suid-Afrikaanse kampioenskappe deelgeneem, en swemmers van daardie land het oor die jare baie Suid-Afrikaanse rekords opgestel. Van diegene was John Keyter, Bob Hatherley; Ken Borain en Rod Hamilton.<ref>{{Cite web |url=http://www.rhodesian-zimbabweanworldwidereunion.com/sporting%20greats.html |title=rhodesian-zimbabweanworldwidereunion.com |access-date= 7 Desember 2006 |archive-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929042710/http://www.rhodesian-zimbabweanworldwidereunion.com/sporting%20greats.html |url-status=dead }}</ref> Gedurende hierdie tydperk – die 1970's, het Suid-Afrikaanse swem verder gegroei. Die mees merkwaardige swemmer opgelewer van die dekade was Jonty Skinner van [[Oos-Londen]]. Afgerig deur sy vader Doug Skinner, het Skinner sukses behaal in die 100&nbsp;m vryslag by die 70ste Suid-Afrikaanse Swemkampioenskappe in [[Bloemfontein]] in [[1974]]. Daarna is hy na die [[VSA]] en het hy by die Universiteit van Alabama en die Central Jersey Aquatic Club geswem. In die somer van [[1976]], na 'n onsuksesvolle poging om vroeg 'n Amerikaanse burgerskap te bekom en die land te verteenwoordig by die Olimpiese Spele in [[Montreal]], swem hy by die Nasionale kampioenskappe in Philadelphia. In Montreal wen Jim Montgomery (VSA) goud met 'n nuwe wêreldrekord vir die 100&nbsp;m vryslag opgestel – 49.99. In Philadelphia, twee weke later, verpletter Skinner die rekord met 49.44 – wie se rekord eers in 1981 verbeter word. Vandag is hy verbonde aan die nasionale span van die VSA, as direkteur van prestasiewetenskap.<ref>{{Cite web |url=http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopDefault.aspx?TabId=730&Alias=Rainbow&Lang=en |title=usaswimming.org |access-date= 7 Desember 2006 |archive-date= 2 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502001854/http://www.usaswimming.org/USASWeb/DesktopDefault.aspx?TabId=730&Alias=Rainbow&Lang=en |url-status=dead }}</ref> === Tagtigerjare === Ná 1980 se Suid-Afrikaanse Seniorkampioenskappe in die Nuweland-swembad in Kaapstad, swem Suid-Afrika vir oulaas teen Zimbabwe-Rhodesië.[[Beeld:Zim test.jpg|regs|duimnael|100px]]Ná onafhanklikheid van [[Zimbabwe]] en die verbreking van buitelandse swembande met Suid-Afrika, het SAASU 'n groep swemmers vanaf die VSA en een van Kanada oorreed om teen die Springbokke te kom swem. Gevolglik swem Scott Spann, Rick Morley, Billy Neville, Dianne Johannigman, Allison Grant en Gail Amundrud ([[Kanada]]) in [[April]] 1981 teen die beste swemmers in Suid-Afrika. In [[1982]] besoek 'n groter span, insluitende swemmers van Duitsland, Kanada en VSA, Suid-Afrika. Op [[4 Oktober]] [[1988]] stel Peter Williams van Suid-Afrika, toe 'n student aan die Universiteit van Nebraska, met 'n tyd van 22,18, 'n nuwe wêreldrekord in die 50&nbsp;m vryslag op. Ongelukkig is dié prestasie, net soos dié van Jonty Skinner in 1976, nooit deur die Suid-Afrikaanse Swemvereniging erken nie. === 1992 – terug op die wêreldverhoog === Suid-Afrika word in 1992 weer toegelaat om aan die Olimpiese Spele deel te neem. Peter Williams se rekord is reeds in 1988 by die Seoul Spele deur Matt Biondi met 0,04 sekondes verbeter. === 1996 Atlanta Olimpiese Spele === Ná Joann Harrison se medalje van 1952 is die volgende keer wat Suid-Afrikaanse swemmers sukses behaal het in die Olimpiese Spele, in Atlanta toe [[Penny Heyns]] van [[Durban]] 'n goue medalje wen op [[21 Julie]] [[1996]]. Haar wentyd van 1:07,02 was 'n nuwe wêreldrekord, en meer as twee sekondes vinniger as Amanda Beard (VSA) in die tweede plek. Behalwe Heyns het Marianne Kriel van Kaapstad brons gewen in die 100&nbsp;m rugslag. Altwee was ook deel van die dameswisselslagaflosspan wat 'n vierde plek behaal het. === [[Olimpiese Somerspele 2000]] === [[Penny Heyns]] wen 'n brons medalje in die 100&nbsp;m borsslag en [[Terence Parkin]] wen 'n silwer medalje in die 200&nbsp;m borsslag. === [[Olimpiese Somerspele 2004]] === [[Ryk Neethling]], [[Roland Schoeman]], [[Lyndon Ferns]] en [[Darian Townsend]] verower elk 'n goue medalje in die 4x100 meter vryslagaflos. === [[Olimpiese Somerspele 2012]] === [[Cameron van der Burgh]] wen die goue medalje in die 100&nbsp;m borsslag en [[Chad le Clos]] wen 'n goue medalje in die 200&nbsp;m-vlinderslag. == Toernooie == Die SA Swemkampioenskappe word jaarliks aan die begin van die jaar gehou. Dit is die voorste gala waaraan Suid-Afrikaanse swemmers op interprovinsiale vlak deelneem. Ander jaarlikse kompetisies soos SA Skole – Junior en Senior – SA Winterkampioenskappe, Short Course Champs, Sasol Winterkampioenskappe, en verskeie ander op interprovinsiale vlak. Met die algehele afskaffing van die tradisionele provinsies in SA – Natal, Transvaal, ens – was daar ook 'n verandering van die tradisionele jaarkalender van SA swem. Behalwe die bogenoemde, kan swemmers in SA ook aan verskeie langafstandresies deelneem – onder andere die wêreld se grootste ope water een-myl-swem, jaarliks gehou op die [[Midmardam]] in Noord-Natal.<ref>[http://www.midmarmile.co.za/ midmarmile.co.za]</ref> Die Midmar het in 1974 ontstaan, met 153 swemmers (almal mans), gewen deur Trevor Strydom. Teen die volgende jaar was daar 220 mans, en 105 dames, en meer as 17&nbsp;000 het in 2005 deelgeneem. Nog 'n bekende, en heelwat ouer myl-swem is die Redhouse Riviermyl in Port Elizabeth<ref>[http://www.rivermile.co.za/ rivermile.co.za]</ref> wat in 1924 deur Roy Gregory gewen is. Die SA Ope-waterswemvereniging<ref>{{Cite web |url=http://www.openswim.co.za/index.htm |title=argiefkopie |access-date=29 Desember 2006 |archive-date=14 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214033024/http://openswim.co.za/index.htm |url-status=dead }}</ref> en Cape Swim<ref>{{Cite web |url=http://www.capeswim.com/about.htm |title=capeswim.com |access-date=29 Desember 2006 |archive-date= 3 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203145949/http://www.capeswim.com/about.htm |url-status=dead }}</ref> verskaf inligting oor langafstandswem in SA. == Die Exiles == In die 1950's begin Suid-Afrika swemmers na Amerika verloor, gelok deur beter oefenfasiliteite en strawwer kompetisie. Daar word hulle deur universiteite met studiebeurse beloon, in ruil vir verteenwoordiging in kompetisies soos die NCAA-kampionskappe.<ref>[http://www.ncaasports.com/swimming/mens ncaasports.com]</ref> Een van die heel eerste sportlui om 'n beurs na 'n Amerikaanse Universiteit te wen was Graham Johnston van Bloemfontein, by die Universiteit van Oklahoma in 1951. Johnston is vandag een van die voorste deelnemers aan meestersswem, en was in 1993 deur die Interanational Swimming Hall of Fame vereer vir die menigte (41) wêreldmeestersrekords wat hy opgestel het.<ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/98/98gjohnston.html |title=ishof.org |access-date=19 Desember 2006 |archive-date=27 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027052323/http://www.ishof.org/honorees/98/98gjohnston.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.usms.org/hist/sto/index.php?ID=86&srt=]</ref> Baie swemmers het, soos Johnston, Amerikaanse burgerskap aangeneem, en nooit weer in SA kom deelneem nie. Oor die jare het dit 'n groot impak op die nasionale kampioenskappe gehad, soos die room van Suid-Afrikaanse swem jaarliks na Amerika gelok word, en dan 'n leemte veroorsaak in plaaslike kompetisie. Voorbeelde hiervan strek van die voormalige 100&nbsp;m vryslag-wêreldrekordhouer Jonty Skinner van Oos-Londen<ref>{{Cite web |url=http://www.ishof.org/honorees/85/85jskinner.html |title=ishof.org |access-date= 6 Desember 2006 |archive-date=29 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729202529/http://www.ishof.org/Honorees/85/85jskinner.html |url-status=dead }}</ref> tot Sarah Poewe, 'n Kaapse meisie wat Duitsland in die 2004 Olimpiese Spele verteenwoordig het.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Poewe.html jewishvirtuallibrary.org]</ref> Hieronder volg die name van sommige swemmers wat oorsee gaan swem het. Meeste van hulle het nooit teruggekeer nie. 1950's * Graham Johnston (Oklahoma) * Julian Dyason (Oklahoma) * Billy Steuart (Michigan) * Steven Mulholland (SMU) * Lin Meiring (Oklahoma) * Aubrey Burer (SMU) * Alisdair (Tiny) Barnetson (SMU) * Tudor Lacey (SMU) * Peter Duncan (Oklahoma) * Vernon Slovin (SMU) Meer volledige lys van Suid Afrikaners oorsee is hier https://www.swimhistory.co.za/index.php/articles-main/exiles {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115150315/https://www.swimhistory.co.za/index.php/articles-main/exiles |date=15 Januarie 2020 }} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse swemafrigters]] * [[Pieter Coetzé]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.swimhistory.co.za Geskiedenis van swem in suider Afrika] * [http://www.fina.org/ Die Internasionale Swemfederasie (FINA) se webwerf] * [[:en:List of swimmers|Swemmers van alle lande]] * [http://users.skynet.be/hermandw/olymp/intro.html Alle Olimpiese deelnemers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215093128/http://users.skynet.be/hermandw/olymp/intro.html |date=15 Desember 2006 }} * [[:en:Swimming at the Summer Olympics|Swimming at the Olympic Games]] {{Normdata}} [[Kategorie:Swem in Suid-Afrika| ]] g0mga57r7xz0huh0jijfswm78btxdit 0 17775 2916722 2809501 2026-07-09T16:59:12Z Sobaka 328 opdateer 2916722 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = {{GDEO|1935|11|1}} | geboorteplek = | sterftedautm = | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 Falklandoorlog, was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 Suid-Afrika se kernwapenprogram bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die Vela-voorval die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] r91u28z5igo4fonahqemrhivd9gva56 2916724 2916722 2026-07-09T17:02:45Z Sobaka 328 2916724 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = {{GDEO|1935|11|1}} | geboorteplek = | sterftedautm ={{Sterfdatum en ouderdom|1935|11|1|2026|7|8}} | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 Falklandoorlog, was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 Suid-Afrika se kernwapenprogram bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die Vela-voorval die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] lc2x1cn349houruerktzs0cb7kjcowa 2916725 2916724 2026-07-09T17:03:21Z Sobaka 328 2916725 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = {{GDEO|1935|11|1}} | geboorteplek = | sterftedatum ={{Sterfdatum en ouderdom|1935|11|1|2026|7|8}} | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 Falklandoorlog, was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 Suid-Afrika se kernwapenprogram bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die Vela-voorval die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] rvp2hgtn54q2qguzcv697c6sbg1lgvb 2916726 2916725 2026-07-09T17:48:32Z Sobaka 328 2916726 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = [[1 November]] [[1935]] | geboorteplek = | sterftedatum ={{Sterfdatum en ouderdom|1935|11|1|2026|7|8}} | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 Falklandoorlog, was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 Suid-Afrika se kernwapenprogram bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die Vela-voorval die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] aeggnrpg76a98pihm1c8xatdsifot5v 2916734 2916726 2026-07-09T18:13:58Z Sobaka 328 /* Kernwapen-omstredenheid */ skakel 2916734 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = [[1 November]] [[1935]] | geboorteplek = | sterftedatum ={{Sterfdatum en ouderdom|1935|11|1|2026|7|8}} | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 Falklandoorlog, was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|Suid-Afrika se kernwapenprogram]] bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die Vela-voorval die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] bftobq2dojbwaqd8didlgc6kpuslztr 2916820 2916734 2026-07-10T05:57:11Z Oesjaar 7467 /* Militêre loopbaan */ Skakel 2916820 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = [[1 November]] [[1935]] | geboorteplek = | sterftedatum ={{Sterfdatum en ouderdom|1935|11|1|2026|7|8}} | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 [[Falklandoorlog]], was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|Suid-Afrika se kernwapenprogram]] bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die Vela-voorval die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] lujwly7w5ijy2pj1wj4h9blq0l1g4t1 2916821 2916820 2026-07-10T06:08:26Z Oesjaar 7467 /* Kernwapen-omstredenheid */ Skakel 2916821 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Spioen | naam = Dieter Gerhardt | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | alias = | leenmanstrou = {{vlagland|Sowjetunie}} | diens = GRU | jare aktief = 1962–1983 | rang = | operasies = | toekennings = | kodename = Felix ({{ru}} Феликс) | ander werk = | geboortenaam = Dieter Felix Gerhardt | geboortedatum = [[1 November]] [[1935]] | geboorteplek = | sterftedatum ={{Sterfdatum en ouderdom|1935|11|1|2026|7|8}} | sterfteplek = | dood oorsaak = | begrawe = | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | blyplek = Switserland | ouers = | eggenoot = Janet Coggin (geskei)<br />Ruth Johr (kodenaam "Lena") | kinders = | beroep = Kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot | alma mater = Suid-Afrikaanse Vlootakademie | handtekening = }} '''Dieter Felix Gerhardt''' (gebore op [[1 November]] [[1935]] - [[8 Julie]] [[2026]]) was ’n voormalige [[kommodoor]] in die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] en bevelvoerder van die strategiese [[Simonstad]]vlootbasis. Hy is in 1983 in hegtenis geneem deur die [[FBI]] in [[New York]] na aanleiding van die inligting wat verkry is van ’n [[Sowjetunie|Sowjet-oorloper]]. Hy is skuldig bevind aan hoogverraad as ’n Sowjetspioen in [[Suid-Afrika]] saam met sy tweede vrou, Ruth, wat as sy koerier opgetree het. Albei is vrygelaat voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994]]. == Militêre loopbaan == Gerhardt het by die Suid-Afrikaanse Vloot aangesluit nadat sy vader vir [[admiraal]] [[Hugo Biermann]], hoof van die Vloot, oortuig het om die onstuimige tiener onder sy vlerk te neem om dissipline in hom aan te wakker.{{sfn|Malan|2006|p=306}} Hy het in 1956 afgestudeer aan die Vlootakademie in Simonstad.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} In 1962, het hy ’n mynskool van die Koninklike [[Britse Vloot]] (''Royal Navy'') in Portsmouth bygewoon en die valskermopleidingskursus by [[Britse Lugmag|''RAF Abingdon'']] voltooi.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}} Hy het sy [[spioenasie]]loopbaan in sy laat twintigs begin, terwyl hy nog ’n junior vlootoffisier was, deur sy dienste aan die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] aan te bied. [[Bram Fischer]] het hom na die Sowjetambassade in [[Londen]] verwys{{sfn|Sanders|2006|p=192}} waar hy deur die Militêre Intelligensietak van die [[GRU]] gewerf is en opdrag gegee is om sy militêre loopbaan in Suid-Afrika voort te sit.{{sfn|Malan|2006|p=306}} As deel van sy diens in die [[Britse Vloot]], is hy op HMS ''Collingwood'' opgelei en het ook op HMS ''Tenby'' (F65) gedien, waar hy geklassifiseerde inligting oor wapens aan die [[Sowjetunie]] oorgehandig het.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Van die wapenstelsels wat hy in die gedrang gebring het deur middel van hierdie aktiwiteite was die ''Seacat'' en ''Sea Sparrow'' [[missiele]].{{sfn|West|2010|p=120}} Die Britse joernalis en sekuriteitdiensspesialis, Chapman Pincher hou vol dat terwyl hy in Londen in die laat 1960's was, hy in staat was om die Britse vloot se Polaris-duikbootbemanning te nader om onderhoude te voer as potensiële informante vir die Sowjetunie.{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=84}} Dit was ook gedurende hierdie tyd dat hy sy eerste vrou, die Brits-gebore Janet Coggin, ontmoet het. Hulle is in 1958 getroud. Coggin sê dat sy bewus geword het van haar man se [[Koue Oorlog]]-spioenasie agt jaar later, in 1966,{{sfn|Cook|1999}}{{sfn|Coggin|1999|p=}} maar het verkies om nie teen hom te draai nie, uit vrees dat hy uitgelewer sou word en dat haar kinders sonder ouers sou groot word. Sy sê Gerhardt het uiteindelik vir haar ’n ultimatum gestel: om ook spioen te word. Sy het geweier en daardeur die egpaar se huwelik beëindig. In 1966 is hulle geskei, waarna sy na [[Ierland]] verhuis het met haar kinders. Daar het sy in konstante vrees vir die Sowjet-veiligheidsdienste geleef. Sy het ’n boek oor haar ervarings in 1999 vrygestel genaamd "The Spy's Wife".{{sfn|Coggin|1999|p=}} In 1973 het Gerhardt met sy tweede vrou, Ruth Johr, getrou. Volgens Gerhardt, het hy haar as spioen gewerf kort nadat hulle getroud is. Sy het na [[Moskou]] gereis om opleiding te ondergaan.{{sfn|Sanders|2006|p=192}} [[Lêer:Simonstown Harbour 15 Jan 2006.JPG|duimnael|regs|Simonstad vlootbasis in 2006]] Gerhardt se loopbaan in die vloot het gevorder. Met sy terugkeer van opleiding in die Verenigde Koninkryk in die vroeë 1970's, is hy as skakelbeampte in die verdedigingsmaatskappy wat later [[Krygkor]] geword het, aangestel.{{sfn|Malan|2006|p=308}} Later is hy aangestel as bevelvoerder van die strategies belangrike Simonstad-vlootbasis. In hierdie pos, het hy toegang gehad tot al die Suid-Afrikaanse Vloot se intelligensieverslae van die Silwermyn-luisterpos naby Kaapstad,{{sfn|Younghusband|1983|p=3}} sowel as tegniese besonderhede van wapenstelsels. Vanaf 1972–1978, is hy aangestel as senior stafoffisier van die Hoof van die SAW in Pretoria. In hierdie pos was hy in staat om toegang te verkry tot die Suid-Afrikaanse Weermag en Lugmag se geheime en planne ten opsigte van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog. Hy beweer 'n direkte betrokkenheid in aspekte van die Israeliese/Suid-Afrika militêre samewerking,{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=88}}{{sfn|McGreal|2010}} wat hom in staat gestel het in 1975 om Israeliese geheime aan die Sowjetunie te gee, insluitende besonderhede van die aankoop van Jerigo-missiele.{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}} Gedurende die 1982 [[Falklandoorlog]], was Gerhardt na bewering in staat om sy posisie te gebruik om die Sowjetunie te voorsien met gedetailleerde inligting oor skepe van die Britse Vloot in die Suid-Atlantiese Oseaan wat die Suid-Afrikaanse Vloot by Silwermyn onderskep het.{{sfn|Rusbridger|1991|p=127}}{{sfn|Trahair|2004|p=90}}{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} Hy het na bewering aan die Sowjetunie [[NAVO]] se waarnemingvermoëns in die Suid-Atlantiese Oseaan verraai.{{sfn|Los Angeles Times|1987}} Hy is na bewering 800&nbsp;000 [[Switserse frank]] deur die GRU vir sy spioenasie-aktiwiteite betaal; sy kontak in die GRU het gesê dat geld nie die motief vir Gerhardt was nie.{{sfn|Meyer|2009}} == Arrestasie, verhoor en daaropvolgende vrylating == Gerhardt se spioenasie is uiteindelik oopgevlek nadat die Sowjet-dubbelagent Vladimir Vetrov (kodenaam "Vaarwel") dit aan die Franse DWT intelligensiediens bekend gemaak het.{{sfn|Weiss|2008}}{{sfn|Reynolds|2009}}{{sfn|Trahair|2004|p=319}} Gerhardt is in hegtenis geneem by sy hotel in New York in Januarie 1983 deur die [[Federal Bureau of Investigation]] terwyl hy 'n graad in wiskunde by Syracuse-universiteit gevolg het. Gerhardt het een van sy Sowjet-hanteerders, Vitaly Shlykov (kodenaam "Bob") onder ondervraging ontbloot. Shlykov, wat nie geweet het dat die Gerhardts 'n paar weke vroeër in hegtenis geneem is nie, is ook in hegtenis geneem toe hy vir 'n voorafbeplande byeenkoms in [[Zürich]] met Ruth Gerhardt opgedaag het. Hy het $100&nbsp;000 in kontant by hom gehad wat betaling was vir die Gerhardts.{{sfn|The Telegraph|2011}}{{sfn|Meyer|2009}} Shlykov is deur die Switserse owerhede tot drie jaar gevangenisstraf gevonnis vir spioenasie.{{sfn|The Telegraph|2011}} [[PW Botha]] het Gerhardt se inhegtenisneming tydens 'n spesiale perskonferensie op 26 Januarie 1983 aan die wêreld aangekondig.{{sfn|Kalley|1999|p=480}} Na sy uitlewering aan Suid-Afrika, is Gerhardt en sy vrou in camera in die Kaapse Hooggeregshof aangekla, met die vooruitsig dat 'n doodsvonnis gevel kon word vir hoogverraad.{{sfn|Hill-Norton|1983|p=5}} In sy verhoor het Gerhardt verklaar dat die afkeur in sy pa se regse politieke oortuigings, hom oortuig het om apartheid te beveg in die diens van die USSR.{{sfn|Meyer|2009}}{{sfn|Polakow-Suransky|2010|p=80}} Volgens Gerhardt, het hy doelbewus probeer om verwarring te saai in die verhoor deur in sy verweer te sê dat hy vir 'n naamlose derde land wat nie vyandig teenoor Suid-Afrika is nie, gespioeneer het.{{sfn|Pretorius|2011}} Sy eerste vrou het hom beskryf as 'n "tradisionele apartheid-aanvaarder-Suid-Afrikaner",{{sfn|Cook|1999}} hy het haar vertel dat hy wou wraak neem teen die Suid-Afrikaanse regering vir die internering van sy vader, 'n Nazi-simpatiseerder, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].{{sfn|Trahair|2004|p=90}} Ruth Gerhardt beweer in haar verweer dat sy gedink het dat hy 'n dubbele agent vir Suid-Afrika was.{{sfn|Claassen|1992}} Regter George Munnik het hom tot lewenslange tronkstraf gevonnis in Desember 1983, terwyl sy vrou, Ruth, 'n 10-jaar vonnis vir optrede as 'n koerier ontvang het.{{sfn|Audrey|1999|p=487}} Die regter het gesê dat hy Gerhardt ter dood sou veroordeel het as inligting wat hy aan die Sowjetunie gegee het tot die dood van 'n enkele Suid-Afrikaanse soldaat sou gelei het.{{sfn|Pretorius|2011}} Ruth Gerhardt het haar straf saam met [[Barbara Hogan]] en ander anti-apartheid andersdenkendes uitgedien.{{sfn|Pretorius|2011}} In 1988 het sy probeer om haar vryheid te verkry deur geweld af te sweer, en sodoende in aanmerking te kom vir 'n aanbod van PW Botha aan politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]], maar die versoek is afgekeur deur [[Richard Goldstone|Regter Goldstone]].{{sfn|AP-1988}} Gerhardt was een van die spioene wat vir insluiting onder 'n aantal lande geopper is in 'n 1989 Oos-Wes-gevangene uitruil, maar dit is nie verwesenlik nie.{{sfn|The Pittsburgh Press|1989|p=7}} In 1990 toe [[FW de Klerk]] organisasies soos die [[ANC]] ontban het en politieke gevangenes soos [[Nelson Mandela]] vrygelaat het, was Gerhardt nie een van diegene wat bevry is nie. Hy is in die tronk besoek op 22 Januarie 1992 deur 'n afvaardiging van die ANC, wat op soek was na inligting met betrekking tot die [[SAW]] wat hulle kon help met die [[KODESA]] onderhandelinge met die [[Nasionale Party (Suid-Afrika)| Nasionale Partyregering]].{{sfn|ANC-1992}} Gerhardt is in Augustus 1992 vrygelaat ná sy aansoek om vrylating, politieke druk in Suid-Afrika en 'n appèl deur die Russiese premier [[Boris Jeltsin]] aan Suid-Afrikaanse president, FW de Klerk, toe hy Moskou besoek het na die ontbinding van die Sowjetunie.{{sfn|Pilyatskin|2005}}{{sfn|Trenear-Harvey|2009|p=71}}{{sfn|Claassen|1992}}{{sfn|AK2444}}{{sfn|ANC|1992}} Die voormalige Minister van Verdediging, [[Magnus Malan]], het gesê dat die voormalige spioen se vrylating 'n voorvereiste was vir die herstel van diplomatieke bande en die ondertekening van 'n handelooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Russiese Federasie.{{sfn|Malan|2006|p=311}} Gerhardt het na [[Basel]], [[Switserland]] verhuis, in die voetspore van sy Switserse vrou Ruth Gerhardt, wat in 1990 vrygelaat is na aanleiding van 'n versoek van die Switserse regering. Hy het tydens sy vrylating gesê: "Ek het nie gevoel soos 'n verraaier of iemand wat sy kollegas verraai het nie. Ek was 'n politieke aktivis in die stryd teen die bose regime van apartheid. Dit was niks persoonlik nie."{{sfn|SAPA-1992}} Gerhardt is in 1999 amnestie teen vervolging toegestaan deur die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] in Suid-Afrika.{{sfn|Waarheids- en Versoeningskommissie—1999}} == Kernwapen-omstredenheid == [[Lêer:South Africa-Pelindaba01.jpg|duimnael|regs|Pelindaba]] Hy beweer dat die Verenigde State en die Sowjetunie in 1978 [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|Suid-Afrika se kernwapenprogram]] bespreek het en dat die Sowjetunie voorgestel het dat die [[Pelindaba]]-aanleg opgeblaas moes word.{{sfn|Albright|1994|p=37}} In Februarie 1994 het hy aan Des Blow van die Johannesburgse [[City Press]] gesê dat die [[Vela-insident]] die gevolg van 'n gesamentlike Israeli-Suid-Afrikaanse kerntoets was, met die kodenaam ''Operasie Phoenix''.{{sfn|Albright|1994|p=42}} Hy het ook gesê dat hy geen amptelike kennis van die beweerde toets gehad het nie, maar was nie bereid om verdere besonderhede te verskaf nie.{{sfn|Albright|1994|p=42}} In 'n daaropvolgende onderhoud met David Albright in Maart 1994, het hy gesê dat geen Suid-Afrikaanse oorlogskepe betrokke was nie, maar het geweier om verdere besonderhede te verskaf.{{sfn|Albright|1994|p=42}} ''Popular Mechanics'' beweer dat die raaisel rondom die voorval uiteindelik gesluit kon word as Gerhardt 'n meer geloofwaardige bron was,{{sfn|Wilson|1997|p=48}} terwyl ander skrywers beweer dat nuwe dokumente die egtheid van sy bewerings staaf.{{sfn|Liberman|2004|p=3}} == Verdere leesstof == * {{cite news|last=Bergman|first=R|title=Treasons of Conscience|publisher=Haaretz|date=2000-04-07}} * {{cite book|last=Pavlov|first=Vitaly|title=Open Sesame! ({{ru|Сезам, откройся!}})|year=1994}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|publisher=Izvestia|title=Felix and Lena (Феликс и Лина)|date=1992-01-14}} * {{cite news|last=Rees|first=Mervyn|title=The Spy Who Knew It All|publisher=[[Daily Mail]]|location=London|date=1983-11-20|pages=1–2, 31–34}} * {{cite book|last=Rice|first=Bill|title=Simon's Town Dockyard: The First 100 Years|publisher=Simon’s Town Historical Society/South African Naval Heritage Trust|year=|isbn=|url=http://www.simonstown.org/page21.html|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=16 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216080818/http://www.simonstown.org/page21.html|url-status=dead}} <!-- No isbn or publication date --> * {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=QAKFAAAAMAAJ|title=Powers & Conflicts: Geopolitical Analysis & Decisions (''Puissances & Conflits: Analyses & Décisions Géopolitiques'')|year=1990|publisher=Éditions du Fleuve|isbn=2893720439}} * {{cite book|last=Venter|first=Al J.|last2=Badenhorst|first2=Nicholas Paul|isbn=0-9814098-4-9|publisher=Ashanti|year=2008|title=How South Africa Built Six Atom Bombs and Then Abandoned Its Nuclear Weapons Program}} * {{cite book|last=Wolton|first=Thierry|title=Die KGB in Frankryk (''Le KGB en France'')|publisher=Grasset|year=1987|isbn=2253041068}} == Voetnotas == {{Verwysings|3}} == Verwysings == {{refbegin}} * {{cite press release|url=http://www.anc.org.za/show.php?id=69|date=1992-01-08|publisher=[[ANC]]|title=Statement of the National Executive Committee on the occasion of the 80th Anniversary of the ANC|ref={{harvid|ANC}}|access-date=2012-02-13|archivedate=2012-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110173513/http://www.anc.org.za/show.php?id=69}} * {{cite news|publisher=The Pittsburgh Press|date=1989-09-07|url=http://news.google.com/newspapers?id=_4A0AAAAIBAJ&sjid=7pYEAAAAIBAJ|title=East-West Spy Swap Disclosed|accessdate=2012-01-17|ref=harv}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal|last=Albright|first=David|url=http://books.google.com/?id=VAwAAAAAMBAJ&pg=PA37#v=onepage|journal=Bulletin of Atomic Scientists|title=South Africa and the Affordable Bomb|month=Julie|year=1994|volume=50|id=4|ref = harv}} * {{cite journal|last=Albright|first=David|first2=Corey|last2=Gay|title=A Flash From the Past|journal=The Bulletin of the Atomic Scientists|month=November|year=1997|ref = harv}} * {{cite news|last=Claassen|first=Pierre|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|publisher=Suid-Afrikaanse Persagentskap (SAPA) via e-tools.co.za|title=Dieter Gerhardt Released|date=1992-08-27|accessdate=2012-01-13|ref=harv|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421203111/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9208.28|url-status=dead}} * {{cite book|last=Coggin|first=Janet|title=The Spy's Wife|isbn=0-09-479490-1|publisher=Constable & Robinson|year=1999|ref = harv}} * {{cite news|last=Cook|first=Emma|url=http://www.independent.co.uk/life-style/interview-janet-coggin--the-spy-who-lied-to-me-1083517.html|title=Interview: Janet Coggin – The Spy Who Lied to Me|publisher=[[The Independent]]|date=1999-03-28|accessdate=2010-10-11|ref = harv}} * {{cite news|last=Hill-Norton|first=Peter|authorlink= Peter Hill-Norton, Baron Hill-Norton|url=http://news.google.com/newspapers?id=-cFAAAAAIBAJ&sjid=8aUMAAAAIBAJ&pg=2812,5302340|title=Concern in Britain Over Gerhardt Spying Network|date=1983-12-31|publisher=Glasgow Herald|accessdate=2011-01-17|ref=harv}} * {{cite book|last=Kalley|first=Jacqueline Audrey|first2=Elna|last2=Schoeman|first3=Lydia Eve|last3=Andor|title=Southern African political history: a chronology of key political events from independence to mid-1997|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=http://books.google.com/?id=oVrVK2ElINMC|isbn=0-313-30247-2|ref=harv}} * {{cite journal|last=Liberman|first=Peter|title=Israel and the South African Bomb|journal=The Non-Proliferation Review|url=http://qcpages.qc.edu/Political_Science/profmat/Israel%20and%20the%20South%20African%20bomb.pdf|year=1994|format=pdf|ref=harv}} * {{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=Revealed: How Israel Offered to Sell South Africa Nuclear Weapons|location=Washington|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/may/23/israel-south-africa-nuclear-weapons|publisher=The Guardian|date=2010-05-24|accessdate=2012-01-10|ref = harv}} * {{cite book|last=Malan|first=Magnus|title=My Life with the SA Defence Force|publisher=Protea|isbn=9781869191146|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=vXMxAQAAIAAJ|authorlink=Magnus Malan}} * {{cite news|last=Meyer|first=Thierry|url=http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|publisher=24heures.ch|title=Arrested in Switzerland, the Russian Spy Tells (French)|first2=Éric|last2=Hoesli|date=2009-10-08|accessdate=2012-01-10|ref=harv|archive-date=2012-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422055254/http://archives.24heures.ch/actu/monde/arrete-suisse-espion-russe-raconte-2009-10-07|url-status=dead}} * {{cite news|last=Parks|first=Michael|url=http://articles.latimes.com/1987-05-13/news/mn-4287_1_south-africa|title=Convicted of Aiding Adversaries|publisher=Los Angeles Times|date=1987-05-13|accessdate=2012-01-12|ref = harv}} * {{cite news|last=Pilyatskin|first=Boris|url=http://translate.google.com/translate?hl=af&sl=ru&u=http://izvestia.com/news/309814|title=Loaf of bread and "The Gates of Hell" ("Буханка хлеба и "Врата ада")|publisher=Izvestia|date=2005-12-26|accessdate=2012-01-12|ref=harv}} * {{cite book|last=Pincher|first=Chapman|url=http://books.google.com/?id=eNwdAAAAMAAJ|title=Traitors: The Labyrinths of Treason|year=1987|isbn=0-283-99379-0|accessdate=2008-05-21|publisher=Sidgwick & Jackson|location=London|ref = harv}} * {{cite book|last=Polakow-Suransky|first=Sasha|url=http://books.google.com/books?id=cX0tVB5nu_YC|title=The Unspoken Alliance: Israel's Secret Relationship with Apartheid South Africa|publisher=Jacana Media|year=2010|isbn=1-77009-840-2|ref = harv}} * {{cite news|last=Pretorius|first=André|title=Spioen-spioen ’n ware verhaal|url=http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|publisher=Beeld|date=2011-11-11|accessdate=2011-12-22|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217102026/http://www.beeld.com/By/Nuus/Spioen-spioen-n-Ware-verhaal-20111111-2|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|title=Freed South African Spy Proud Of Work For Soviets|publisher=Orlando Sentinel|date=1990-06-04|accessdate=2010-04-10|ref=harv|archive-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009140635/http://articles.orlandosentinel.com/1990-06-04/news/9006040173_1_soviet-union-gerhardt-injustice|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://issuu.com/thegibraltarmagazine/docs/jan_09_web-1|journal=The Gibratar Times|month=Januarie|year=2009|first=Reg|last=Reynolds|title=Spying for Russia on the Rock|ref = harv}} * {{cite book|title=The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage|year=1991|last=Rusbridger|first=James|publisher=IB Taurus|url=http://books.google.com/?id=p62LN9EhsKYC&pg=PA127|isbn=1-85043-338-0|ref = harv}} * {{cite book|last=Sanders|first=James|title=Apartheid's Friends: The Rise and Fall of South Africa's Secret Service|isbn=0-7195-6675-4|publisher=John Murray|year=2006|url=http://books.google.com/books?id=_EcFAQAAIAAJ|ref = harv}} * {{cite book|last=Trahair|first=RC|url=http://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&pg=PA319&lpg=PA319|title=Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret operations|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004|isbn=0-313-31955-3|ref = harv}} * {{cite book|first=Glenmore S.|last=Trenear-Harvey|url=http://books.google.com/books?id=1RrjJc-s1scC&pg=PA71|title=Historical Dictionary of Air Intelligence|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=0-8108-5982-3|ref = harv}} * {{cite web|last=Suzman|first=Helen|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory/A2084.php|title=Helen Suzman Papers, 1944–2009|year=2009|publisher=Biblioteek, Universiteit van die Witwatersrand|location=Johannesburg, South Africa|ref={{hardvid|Suzman}}}} * {{cite web|url=http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|publisher=[[Waarheids- en Versoeningskommissie]]|title=Truth and Reconciliation Commission Amnesty Committee: Application in Terms of Section 18 of the Promotion of National Unity and Reconciliation Act No 34 of 1995: Dieter Felix Gerhardt Application|year=1999|accessdate=2012-01-10|ref={{harvid|Truth and Reconciliation Commission—1999}}|archive-date=2012-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523214844/http://www.justice.gov.za/trc/decisions/1999/990330_gerhardt.html|url-status=dead}} * {{cite web|title=The Farewell Dossier: Duping the Soviets|first=Guss W.|last=Weiss|date=2008-07-27|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2012-01-06|ref=harv|archive-date=2019-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027171324/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/96unclass/farewell.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last=West|first=Nigel|title=Historical Dictionary of Naval Intelligence|year=2010|publisher=Scarecrow Press|url=http://books.google.com/books?id=OyC69ij3AQIC&pg=PA120&lpg=PA120|isbn=0-8108-6760-5|ref = harv}} * {{cite journal|last=Wilson|first=Jim|journal=Popular Mechanics|volume=174|issue=5|month=May|year=1997|url=http://books.google.com/books?id=XmYEAAAAMBAJ|title=Finding Hidden Nukes|ref = harv}} * {{cite web|url=http://www.historicalpapers.wits.ac.za/inventory.php?iid=8324|title=AK2444: Dieter Gerhardt vs Minister of Justice and State President|year=1983-1992|publisher=[[Universiteit van die Witwatersrand]]|accessdate=2012-01-12|ref = {{harvid|AK2444}} }} * {{cite news|last=Younghusband|first=Peter|title=Red Faces in Pretoria Over Spy Allegations|publisher=Sydney Morning Herald|date=1983-01-28|accessdate=2012-01-17|url=http://news.google.com/newspapers?id=B4ZWAAAAIBAJ&sjid=puYDAAAAIBAJ&pg=6861,7402990|ref=harv}} * {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/8913985/Vitaly-Shlykov.html|title=Political Obituaries: Vitaly Shlykov|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-11-24|ref={{harvid|The Telegraph}}}} * {{cite journal|title=Nelson Mandela 8 June Visit Reported|journal=Daily Report: West Europe|publisher=The Service|year=1990|issue=241|url=http://books.google.com/books?id=80c-zZIjocsC|ref={{harvid|Daily Report}}}} * {{cite news|url=http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|publisher=[[Suid-Afrikaanse Persagentskap]]|location=Johannesburg|date=1992-09-03|accessdate=2012-02-13|title=Former SA Spy Feels Like A Political Activist, Not A Traitor...|ref={{harvid|SAPA-1992}}|archive-date=2013-04-21|archive-url=https://archive.is/20130421235447/http://www.e-tools.co.za/newsbrief/1992/news9209.04|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.apnewsarchive.com/1988/Spy-Fails-To-Gain-Release/id-1ea8807432b94d74272c21ab41764374|title=Spy Fails To Gain Release|date=1988-09-08|accessdate=2012-02-14|publisher=Associated Press|ref={{harvid|AP-1988}}}} * {{cite press release|publisher=ANC|date=1992-03-06|accessdate=2012-02-14|title=ANC Daaglikse Nuusinligtingsessie|author=|ref={{harvid|ANC-1992}}}} {{refend}} == Eksterne skakels == * [http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Dieter Gerhardt] ([http://translate.google.com/translate?sl=ru&tl=af&u=http://www.hipersona.ru/secret-agent/sa-cold-war/1745-dieter-gerhardt Vertaling]) * [http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Operasie Felix] ([http://translate.google.com.au/translate?hl=af&sl=ru&u=http://www.x-libri.ru/elib/pwlvw000/00000121.htm Vertaling]) {{DEFAULTSORT:Gerhardt, Dieter}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kriminele]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Spioene]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Duitsland]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] 1hbedz3l68nknkch7cmy3rwyb10il41 0 18113 2916848 2911346 2026-07-10T10:44:09Z Jcb 223 2916848 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="2" style="float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" |+style="font-size:large; padding:0.5em;" | ''Land Niedersachsen'' <small>([[Duits]])</small><br />''Land Neddersassen'' <small>([[Nederduits]])</small><br />''Lound Läichsaksen'' <small>([[Saterfries]])</small><br />Deelstaat Nedersakse ! Landsvlag ! Landswapen |---- | align="center" bgcolor="#EFEFEF" | [[Lêer:Flag of Lower Saxony.svg|150px]] | align="center" bgcolor="#FFFFFF" | [[Lêer:Coat of arms of Lower Saxony.svg|100px]] |- style="background: #ffffff;" align="center" | ([[Vlag van Nedersakse|Besonderhede]]) | ([[Wapen van Nedersakse|Besonderhede]]) |---- ! colspan="2" | Basiese gegewens |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Amptelike taal|Ampstale]]: || [[Duits]], [[Nederduits]] en [[Saterfries]]<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.mi.niedersachsen.de/zablage_alte_knotenpunkte/60727.html |title=Verwaltungsbehörden und öffentliche Dienstleistungsbetriebe |publisher=Niedersächsisches Ministerium für Inneres und Sport |accessdate=22 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922154926/http://www.mi.niedersachsen.de/zablage_alte_knotenpunkte/60727.html |archive-date=22 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Hoofstad]]: || [[Hannover]] |---- bgcolor="#FFFFFF" | Gestig op: || [[1 November]] [[1946]]<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.niedersachsen.de/land_leute/geschichte/dokumente_zur_geschichte/geburtsurkunde_landes_niedersachsen/19834.html |title=Verordnung Nr. 55, Bildung des Landes Niedersachsen |publisher=Landesamt für Statistik Niedersachsen |date=1 November 1946 |accessdate=12 November 2022}}</ref> |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Volkslied]] (''Landeshymne''): || ''Niedersachsenlied'' |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Oppervlakte]]: || 47&nbsp;709,82&nbsp;km²<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.regionalstatistik.de/genesis/online?operation=abruftabelleBearbeiten&levelindex=2&levelid=1668262621526&auswahloperation=abruftabelleAuspraegungAuswaehlen&auswahlverzeichnis=ordnungsstruktur&auswahlziel=werteabruf&code=11111-01-01-4&auswahltext=&werteabruf=Werteabruf#abreadcrumb |title=Gebietsfläche in qkm – Stichtag 31.12. – regionale Tiefe: Kreise und krfr. Städte |publisher=Internetseite Bundesamt für Statistik |date=31 Desember 2016 |accessdate=29 Julie 2019}}</ref> <small>(2de)</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Bevolking: || 8&nbsp;008&nbsp;135<ref>{{de}} {{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/155154/umfrage/entwicklung-der-bevoelkerung-von-niedersachsen-seit-1961/ |title=Einwohnerzahl in Niedersachsen von 1960 bis 2024 |publisher=Statista |date=3 Maart 2025 |accessdate=20 Mei 2025}}</ref> <small>(4de)<br />''(31 Desember 2023)''</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Bevolkingsdigtheid]]: || 168 inwoners / km² <small>(12de)</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Bruto binnelandse produk|BBP]]<br />&nbsp;- Totaal <small>(4de)</small><br />&nbsp;- % Verandering teenoor vorige jaar<br />&nbsp;- per inwoner | [[2024]]<br />381,267&nbsp;miljard&nbsp;€<ref>{{de}} {{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/5020/umfrage/entwicklung-des-bruttoinlandsprodukts-von-niedersachsen-seit-1970/ |title=Bruttoinlandsprodukt von Niedersachsen von 1970 bis 2024 |publisher=Statista |date=29 April 2024 |accessdate=20 Mei 2025}}</ref><br />3,3%<br />47&nbsp;610&nbsp;€ |---- bgcolor="#FFFFFF" | Totale skuldlas: || 57,284&nbsp;miljard&nbsp;€<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Staat/Oeffentliche-Finanzen/Schulden-Finanzvermoegen/Tabellen/liste-vorlaeufiger-schuldenstand-laender.html |title=Vorläufiger Schuldenstand der Länder |publisher=destatis |date=30 September 2024 |accessdate=20 Mei 2025}}</ref> <small>''(30 September 2024)''</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Skuldlas per inwoner: || 7&nbsp;153&nbsp;€ <small>''(30 September 2024)''</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Werkloosheidsyfer: || 6,1<ref>{{de}} {{cite web |url=https://statistik.arbeitsagentur.de/DE/Navigation/Statistiken/Statistiken-nach-Regionen/Politische-Gebietsstruktur-Nav.html |title=Arbeitslosenquoten im November 2024 – Länder und Kreise |publisher=Statistik der Bundesagentur für Arbeit |date=April 2025 |accessdate=20 Mei 2025}}</ref> <small>''(April 2025)''</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[ISO 3166-2:DE|ISO 3166-2]]: || <code>DE-NI</code> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Amptelike webwerf: || [https://www.niedersachsen.de/ www.niedersachsen.de] |---- ! colspan="2" | Politiek |---- bgcolor="#FFFFFF" | [[Eerste minister]]: || Olaf Lies ([[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]])<br /><small>''(sedert 20 Mei 2025)''</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | President van die ''[[Landtag]]'': || Hanna Naber (SPD) |---- bgcolor="#FFFFFF" | Regerende partye: || SPD en [[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]] |---- bgcolor="#FFFFFF" | Setels in die parlement (''Landtag'')<br />(146 setels) <small>(2017: 137 setels)</small>: | SPD 57 <small>(2017: 55)</small><br />[[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]] 47 <small>(50)</small><br />B90/Grüne 24 <small>(12)</small><br />[[Alternative für Deutschland|AfD]] 18 <small>(9)</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Laaste verkiesing: || 9 Oktober 2022 |---- bgcolor="#FFFFFF" | Volgende verkiesing: || 2027 |- ! colspan="2" | Parlementêre verteenwoordiging |---- bgcolor="#FFFFFF" | Stemme in die Federale Raad (''Bundesrat''): || 6 (van 69) |---- ! colspan="2" | Kaart |---- bgcolor="#FFFFFF" | colspan="2" align="center" | [[Lêer:Locator map Lower-Saxony in Germany.svg|250px]] |} '''Nedersakse''' ([[Duits]]: ''Niedersachsen'', [ˈniːdɐzaksn̩], {{Audio|De-Niedersachsen.ogg|luister}}; [[Nederduits]]: ''Neddersassen''; [[Saterfries]]: ''Läichsaksen''), amptelik die '''Deelstaat Nedersakse''' (Duits: ''Land Niedersachsen'', landkode: NI, afkorting: Nds.; Nederduits: ''Land Neddersassen''; Saterfries: ''Lound Läichsaksen''), is 'n [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] in die noorde van [[Duitsland]]. Volgens sy oppervlakte van 47&nbsp;710 vierkante kilometer en sy bevolking van 8 miljoen is Nedersakse die grootste deelstaat van [[Noord-Duitsland]] en die tweede grootste in Duitsland ná [[Beiere]]. Alhoewel die moderne deelstaat Nedersakse eers so onlangs soos November 1946 met die samesluiting van Hannover, Oldenburg, Brunswyk en Schaumburg-Lippe geskep is, het die naam Nedersakse 'n lang historiese tradisie wat tot in die tyd van die groot volksverhuisings tussen die 3de en 7de eeu terugdateer – 'n periode toe die Sakse, 'n Germaanse stam, hulle hier gevestig het. [[Hannover]] is met sowat 500&nbsp;000 inwoners die hoofstad en grootste stad van Nedersakse. Die twee grootste stede van Noord-Wes-Duitsland, [[Hamburg]] en [[Bremen]], speel eweneens 'n baie belangrike rol vir Nedersakse, aangesien hulle metropolitaanse gebiede ook na Nedersakse uitgebrei het. == Etimologie == [[Lêer:Seax with replica.jpg|duimnael|links|Die oorblyfsels van 'n ''seax'' en 'n gerekonstrueerde replika]] [[Lêer:Three states called Saxony.png|duimnael|links|Kaart van die drie huidige Duitse deelstate wat die naam Sakse dra: Nedersakse in die noordweste, [[Sakse-Anhalt]] in die middel en [[Sakse]] in die suidooste]] Die Duitse naam ''Sachsen'' is soos die ander Duitse streeksname ''Schwaben'', ''Franken'', ''Bayern'', ''Hessen'' (asook verskeie landsnaame soos ''Ungarn'', ''Polen'', ''Schweden'') afgelei van die datiewe meervoudsvorm van die inwoners se naam of die gelyknamige [[Germane|Germaanse stam]], die Saksers (''Sachsen'', enkelvoud ''Sachse''). Tradisioneel word gesê dat die Sakse se naam afgelei is van 'n soort mes uit die tydperk, genoem ''seax'' in [[Ou Engels]] en ''sachs'' in Oud-Hoogduits.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/saxon |title=Saxon {{!}} Definition of Saxon in English by Oxford Dictionaries |publisher=Oxford Dictionaries {{!}} English |accessdate=10 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110201234/https://www.lexico.com/definition/saxon |archive-date=10 Januarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die eerste eeue van sy gebruik is die term Sakser verbind met stropers en nie met enige duidelik gedefinieerde tuisland geassosieer nie, afgesien van Saksiese nedersettings in die huidige [[Engeland]] en [[Normandië]]. Eers heelwat later het [[Middeleeue|Middeleeuse]] bronne van die [[Frankiese Ryk]] begin verwys na 'n groot binnelandse volk in die huidige [[Noord-Duitsland]]. Alhoewel dit daarna gerieflik geword het om na die Engelse Saksers as óf [[Engelse]] óf as [[Angel-Saksers]] te verwys, is die term Sakser nog vir 'n geruime tyd gebruik om na hulle te verwys, en dit kan moontlike verwarring skep by die interpretasie van kontemporêre rekords. Voor die laat [[Middeleeue]] was daar 'n enkele Hertogdom Sakse. Die term "Nedersakse" is gebruik ná die ontbinding van die stamhertogdom in die laat 13de eeu om dit aan die een kant van die deur die [[Huis van Welfe|Welfe]] regeerde voormalige hertogdom van die [[Keurvorstedom Sakse]] en aan die anderkant van die Hertogdom Westfale te onderskei. == Geografie == === Ligging === [[Lêer:WurmbergGipfelWest.JPG|duimnael|links|Die Wurmberg in die [[winter]]]] Nedersakse grens in die noordweste aan die [[Noordsee]], in die noorde aan [[Sleeswyk-Holstein]] en Hamburg, in die noordooste aan [[Mecklenburg-Voorpommere]] en [[Brandenburg]], in die ooste aan [[Sakse-Anhalt]], in die suide aan [[Thüringen]] en [[Noordryn-Wesfale]], en in die weste aan [[Nederland]]. Die Noordsee vorm net soos die [[Elbe]]rivier se benede- en middelloop die natuurlike noordelike grens van die deelstaat Nedersakse, met die uitsondering van die Amt Neuhaus wat noordoos van die Elbe lê (en tot by die Duitse hereniging in 1990 by die [[Duitse Demokratiese Republiek]] ingesluit was) en sommige stadswyke van Hamburg wat suid van die Elbe geleë is. Die stadstaat [[Vrye Hansestad Bremen]] lê met die stede Bremen en [[Bremerhaven]] as 'n [[enklawe]] in Nedersakse. In die suidooste loop Nedersakse se landsgrens deur die Harzgebergte. Die noordooste en weste van die deelstaat – sowat driekwart van die totale oppervlakte – maak deel uit van die Noord-Duitse Vlakte, terwyl die suide die Nedersaksiese Bergland met die streke Weserbergland, Leinebergland, Schaumburger Land, [[Eichsfeld|Untereichsfeld]], Elm en Lappwald vorm. Die noordooste van Nedersakse word deur die heideveld van die Lüneburger Heide met sy minder vrugbare [[Geest]]-sandgronde oorheers. Die sentraal-oostelike en suidoostelike deel word deur vrugbare loes- of waaigrond gekenmerk. In die weste van Nedersakse lê die Graafskap Bentheim, die Osnabrücker Land, die Eemsland, die Oldenburger Land, die Oldenburger Münsterland en [[Oos-Friesland]]. Die riviere [[Eems]], Weser, Aller en Elbe, wat vanuit die suide en suidooste in noordelike en noordwestelike rigting vloei, vorm 'n belangrike deel van die Nedersaksiese landskap. Die hoogste bergpiek is die Wurmberg (971 meter) in die Harzgebergte. Die hoogste berg in die Harzbergreeks, die [[Brocken]], is digby die landsgrens met die deelstaat [[Sakse-Anhalt]] geleë. Die meeste Nedersaksiese heuwels en bergspitse is in die suidooste van die deelstaat te vinde, terwyl die laagste punt op sowat 2,5 meter benede seevlak in 'n laagte naby Freepsum in Oos-Friesland lê. Die bevolking, ekonomie en infrastruktuur van Nedersakse is in die stede Stadthagen, Hannover, Celle, [[Brunswyk]], [[Wolfsburg]], [[Hildesheim]] en [[Salzgitter]] gekonsentreer. === Eilande === [[Lêer:Juister Strand.jpg|duimnael|'n Strand op die eiland Juist]] Daar is sewe bewoonde eilande in die Nedersaksiese [[Waddesee]] – Wangerooge, Spiekeroog, Langeoog, Baltrum, Norderney, Juist en Borkum, asook twee onbewoondes – Memmert en Lütje Hörn. Die "Sewe Oos-Friese", soos die bewoonde eilande ook genoem word, lê soos 'n string pêrels tussen agt en tien kilometer van die kuslyn af en in goeie weer kan hul duine, huise en torings vanuit die vastelandse dyke raakgesien word. Die eilande word almal deur vier tipiese landsones gekenmerk – wit duine teen die noordelike rand, waaraan groen heuwels en 'n strepie heideveld aansluit, en die soutagtige weilande (of polders) van die Waddesee in die suide wat tydens vloed oorstroom word. Eeue lank was die eilande yl bevolkte, geïsoleerde plekke wat oorgelewer was aan die natuurgeweld van die Noordsee. Spiekeroog is die enigste eiland met bosgebiede en staan derhalwe ook as die "Groen Eiland" bekend. Danksy die [[toerisme]] is die bewoners in die 19de eeu van hulle armoede verlos. === Klimaat === [[Lêer:Water mill Rosenmühle in Lower Saxony, Germany.jpg|duimnael|'n Watermeul in die mis]] Nedersakse maak deel uit van die gematigde klimaatsone van [[Sentraal-Europa]]. Die deelstaat is in 'n oorgangsgebied tussen die [[Wes-Europa|Wes-Europese]] seeklimaat en die kontinentale klimaat van [[Oos-Europa]] geleë, soos uit die verskille tussen die noordelike en suidelike landsdele blyk: Die noordweste van Nedersakse het danksy sy ligging aan die Noordsee 'n Atlantiese tot sub-Atlantiese klimaat met kleiner temperatuurskommelings en baie [[reën]]val, terwyl die klimaat in die suidooste reeds kontinentale trekke toon met groter temperatuurverskille tussen die [[winter]]- en [[somer]]maande asook laer gemiddelde reënval. Veral streke soos Wendland, die Weserbergland tussen Hameln en Göttingen en die omgewing van Helmstedt word deur kontinentale klimaatinvloede gekenmerk. Die hoogste jaarlikse reënval word in die Harz-bergreeks aangeteken. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur in Nedersakse is 8&nbsp;°C. == Geskiedenis == === Geskiedenis voor die stigting van die deelstaat === ==== Saksers ==== [[Lêer:Widukind2 b.jpg|duimnael|upright|Die Saksiese hertog Widukind (omtrent 730–807) was 'n teenstander van [[Karel die Grote]]]] Die oudste historiese dokumente wat na die gebied van die huidige Nedersakse verwys dateer uit die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] tydperk; die [[Rome]]ine het vroeg in die 1ste eeu n.C. 'n vergeefse poging onderneem om hul magsgebied oor die Ryn tot by die benedeloop van die Elbe en die Noordseekus uit te brei. Romeinse geskiedskrywers het in hul werke wat tydens die veldtogte ontstaan het na Germaanse stamme soos die Chauke aan die Noordseekus, die [[Langobarde]] aan die [[Elbe]] en die Cheruskers langs die Weser verwys.<ref>{{de}} ''DreiStromLand. Ems – Weser – Elbe''. Boekdeel 3. Hamburg: edition nordwest im Europa Verlag 2005, bl. 6</ref> Veral die Cheruskers het bekend gestaan vir die felle weerstand wat hulle teen die Romeinse leër onder die bevel van [[Publius Quinctilius Varus|Varus]] gebied het. Met die [[Slag by die Teutoburgerwoud|Cheruskiese oorwinning]] oor die Romeine aan die noordelike rand van die Wiehengebergte in die Osnabrücker Land het die Romeine hul troepe vir goed uit die gebied onttrek. Die Germaanse stamme het hul vryheid egter nie gebruik om hulle tot 'n gemeenskaplike ryk te verenig nie en die yl bevolkte land as kleiner selfstandige gemeenskappe bewoon. Argeologiese vondse wat in 2008 en 2009 naby Kalefeld aan die rand van die Harz-gebergte opgegrawe en as oorblyfsels van Romeins-Germaanse veldslagte geïdentifiseer is, het die bewys gelewer dat die Romeine nog tot in die 3de eeu grootskaalse militêre ekspedisies na Noord-Germanië onderneem het sodat die huidige geskiedenisboeke in hierdie opsig herskryf moet word.<ref>{{en}} [http://edition.cnn.com/video/#/video/world/2009/01/04/pleitgen.ger.battlefield.german.cnn?iref=videosearch ''CNN Video: Battlefield Germania. Besoek op 30 Maart 2009''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/world/2009/01/04/pleitgen.ger.battlefield.german.cnn?iref=videosearch |date=31 Augustus 2010}}</ref> Die naam "Nedersakse" is al baie oud en die naam en wapen van die huidige Duitse deelstaat verwys na die [[Germane|Germaanse]] stam van die Saksers. Hierdie volk het tydens die Volksverhuising vanaf die 3de eeu vanuit sy tuisland in Holstein oor die Elberivier in suidelike rigting uitgebrei en die huidige noordweste van Duitsland begin oorheers. Vanaf die 7de eeu was die gebied van die huidige Nedersakse en 'n aantal aangrensende gebiede soos Altmark en Wesfale deur Saksers bewoon. Die Saksiese stamgebied was in sowat 60 ''Gaue'' (geweste) verdeel. Die [[Friese]], 'n Germaanse volk in die noordweste van Nedersakse, het eeue lank hul selfstandigheid bewaar – die nat gebiede van [[Friesland]] was minder aantreklik vir die Saksers. Die Saksers het in teenstelling met ander Germaanse stamme geen monargiese stelsel ontwikkel nie en outonome nedersettings bewoon. Gemeenskaplike aangeleenthede is deur middel van 'n stamvergadering van Saksiese hoofde in Marklo gereël en slegs in oorlogstye het die hoofde 'n gemeenskaplike [[hertog]] as militêre leier verkies. ==== Stryd teen die Franke ==== Vanaf die 6de eeu het die Saksers verskeie kere oorlog teen die [[Franke]] gevoer. Aanvanklik het die konflik uit die Saksers se pogings om hul magsgebied in rigting van die Ryn uit te brei voortgespruit, maar onder die heerskappy van [[Karel die Grote]] het die Franke hul eie offensief begin. Sedert 775 was Karel se beleid daarop gemik om die Saksiese gebied by sy ryk in te lyf. Alhoewel die Saksers felle weerstand teen die Frankiese [[ekspansionisme]] gebied het, was hulle vanweë hul politieke verdeeldheid nie in staat om gemeenskaplik teen die Frankiese heerser op te tree. Volgens oorlewerings het die sogenaamde Bloedbad van Verden, waartydens 4&nbsp;500 Saksers deur die Franke vermoor is, die hoogtepunt van die konflik gevorm. Met die Saksers se onderwerping aan die Franke en die Christelike doop van die Saksiese leier Widukind het die Saksiese opstande tot 'n einde gekom. Toe Karel tydens die [[Kersfees]] van die jaar 800 as [[keiser]] bekroon is, was die Saksiese gebied 'n vreedsame deel van die [[Frankiese Ryk]]. ==== Politieke invloed ==== [[Lêer:Dom Osnabrueck.jpg|duimnael|Die katedraal St. Peter in Osnabrück]] Alhoewel die Saksers deur Frankiese troepe verslaan is, het hulle in die loop van die volgende eeu die leidende volk in die [[Heilige Romeinse Ryk]] geword. Die Saksiese Liudolfingers-dinastie het met Hendrik I en die Ottoniese dinastie, wat na Hendrik se seun Otto vernoem is, vanaf 919 meer as honderd jaar lank as die eerste Duitse keisers en konings geregeer. Ook die kerk het tot 'n magsinstelling ontwikkel. Die kerstening van Noord-Duitsland was onder meer aan Angel-Saksiese sendelinge te danke wat hier al in die 7de eeu werksaam was. Karel en sy opvolgers het die Christelike sendingwerk voortgesit en 'n aantal bisdomme dwarsoor die Saksiese gebied gestig, waaronder Bremen, Verden, Minden, Osnabrück, Münster, Paderborn, Halberstadt en Hildesheim. Die [[klooster]] Corvey aan die Weser was die belangrikste sentrum van die sendingwerk. ==== Kloosters en klein state ==== [[Lêer:Duchy of Saxony (134037775).jpg|duimnael|Die Hertogdom Sakse omtrent 1000]] Die nuwe magstrukture het vir baie wêreldlike en geestelike heersers 'n geleentheid gebied om hul eie plaaslike gesag uit te bou en 'n groot aantal selfstandige klein state het ontstaan. Aanvanklik het veral die biskoppe begin om ook die wêreldlike gesag oor hul bisdomme uit te oefen. 'n Ander belangrike aspek van die groot invloed van die kerk was die stigting van kloosters. Die eerste monastiese instellings is deur Benediktynse monnike gestig, terwyl vanaf die 12de eeu ook [[Cisterciënsers]] en Augustyne, en later die [[Franciskane|Franciskaanse]] en Dominikaanse bedelordes hul kloosters in die gebied begin oprig. Teen die einde van die [[Middeleeue]] was daar altesaam 250 kloosters wat die geestelike en ekonomiese ontwikkeling van die gebied bevorder het.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 7</ref> Naas die geestelike heersers het ook baie grawe en ander adellikes voordeel uit die nuwe bedeling getrek, soos byvoorbeeld die grawe van Oldenburg wat in die grensgebied tussen die Saksers en Friese hul eie klein graafskap aan die oewer van die Hunterivier gevestig het. Ander adellike families het dikwels piepklein besittings in die heideveldlandskappe bewoon wat hulle tot selfregerende gebiede ontwikkel het. Die suidwestelike gebied van Nedersakse aan die Nederlandse grens dra nog steeds die naam Graafskap Bentheim. Dit is vernoem na 'n kasteel in die uitlopers van die Teutoburgerwoud en vanaf die 12de eeu deur die grawe van Holland geregeer. Hulle is later deur 'n Nederrynse dinastie opgevolg. Die Vrye Ryksstede se besondere status dateer terug na die Karolingiese tydperk en Bremen het sy ontstaan aan die Frankiese magsuitbreiding onder Karel die Grote te danke. Sy troepe het veldtogte teen die Saksiese stamme onderneem en gebiede tot by die Weserrivier verower. Om die kerstening van die plaaslike bevolking te bevorder is biskoppe benoem. Bremen was een van die eerste biskopsetels in die gebied en die stad het vanweë sy strategiese ligging aan die Weser vanaf die laat 9de eeu vinnig tot 'n Fries-Saksiese handelstad gegroei. Keiser Otto I het in 960 die markreg met doeanereg, muntreg en 'n markreg aan Bremen toegeken. Alhoewel die kerk steeds voortgegaan het om aanspraak op hierdie vrye stede te maak as deel van hul biskoplike gebiede, het die groeiende handel en die ontstaan van ambagte die burgers se politieke selfbewussyn bevorder. In 1159 het die Breemse burgers vir die eerste keer as 'n publieke regspersoon teenoor die aartsbiskop opgetree. Behalwe vir die kusstreke was die boerestand uitgesluit van enige politieke magsdeelname en is steeds deur adellikes grondbesitters verteenwoordig. Die boere was vryes, maar volgens die erflike pagreg belastingpligtig aan die grondbesitters. As gevolg van die politieke splitsing in talle klein state het die gebied van die huidige Nedersakse min invloed op die gebeure in die Duitse Ryk uitgeoefen. ==== Vroeë moderne tydperk ==== [[Lêer:Map of the Imperial Circles (1512)-de.png|duimnael|Ryksirkels in die vroeë 16de eeu. In rooi die Nedersaksiese keiserlike sirkel, in bruin die Neder-Ryn-Wesfaliese keiserlike sirkel]] Gedurende die [[Protestantse Hervorming|Reformasie]] het sowel die landelike boere- asook die stedelike burgerbevolking die reformatoriese belydenis van [[Martin Luther]] gewillig aanvaar. Ondanks die felle weerstand van [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] biskoppe en kloosters was die grootste deel van Noord-Duitsland, met uitsondering van 'n aantal eksklawes, omtrent 1580 'n [[Protestantisme|Protestantse]] gebied. Terwyl die [[Lutheranisme|Lutherse geloof]] oorheers het, het Bremen saam met sy landelike gebiede in die omgewing van Bederkesa en Oos-Friesland onder Nederlandse invloed die [[Calvinisme|Calvinistiese]] geloof aanvaar. Tydens die [[Dertigjarige Oorlog]] het die landelike bevolking slegter gevaar as die meeste stadsbewoners; troepe wat deur die plattelandse gebiede getrek het, het veral streke soos Oos-Friesland en die Weservallei verwoes. Die stad Bremen het hom tot 'n neutrale gebied verklaar en in 1646 teen betaling van 100&nbsp;000 gulden 'n keiserlike diploma verkry waarvolgens die stad voortaan slegs onder die onmiddellike gesag van die keiser gestaan het. Danksy 'n wysiging van die erfreg ontwikkel die [[Huis van Hannover]] in die loop van die laat 17de en 18de eeu tot 'n magtige dinastie en die hertogdom Hannover het die status van 'n keurvorstedom verkry. As gevolg van die bloedband met die Engelse heersershuis en dinastiese erfreg het 'n tydperk begin waartydens heersers van die Huis van Hannover 123 jaar lank danksy 'n personele unie ook as [[Koninkryk van Engeland|Engelse konings]] geregeer het. ==== Napoleontiese tydperk ==== [[Lêer:KrkHannover.png|duimnael|Noordwes-Duitsland voor 1866]] Die onluste wat in die nasleep van die [[Franse Rewolusie]] in Duitsland uitgebreek het, het die noordweste van die land nouliks geraak. Nogtans is talle kleiner selfstandige gebiede as gevolg van die sogenaamde ''Reichsdeputationshauptschluss'' van die jaar 1803 tot groter politieke eenhede saamgesmelt. Nadat die oorlog teen Engeland weer opgevlam het, is die keurvorstedom Hannover nog in dieselfde jaar deur Franse troepe beset en twee jaar later aan [[Pruise]] afgestaan.<ref name="dsl10">{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 10</ref> Ná sy oorlogsverklaring teen Pruise het Frankryk Hannover in 1806 opnuut beset en in 1810 is die Noord-Duitse kusgebiede saam met Oldenburg by [[Frankryk]] ingelyf. Die Franse kon sodoende ook in Duitsland oor die handelsverbod en blokkade teen Engeland waak. Die oorwinning oor [[Napoleon Bonaparte]] het die politieke kaart in Noord-Duitsland nog eens verander. [[George III van die Verenigde Koninkryk|George III]], koning van Groot-Brittanje en keurvors van Hannover, het in 1814 ook die nuwe titel van "koning van Hannover" aanvaar, en in die volgende jaar is sy koninkryk net soos Oldenburg danksy die politieke besluite van die [[Kongres van Wene]] aansienlik vergroot. Die koninkryke Pruise en Hannover, die vorstedom Oldenburg en die stadstaat Bremen was nou die enigste lande in Noordwes-Duitsland. In teenstelling met die aspirasies van die selfbewuste burgery was die beleid van die Restourasie-tydperk daarop gemik om die bedelings wat voor die Napoleontiese periode bestaan het grotendeels te bewaar. Ná die ontbinding van die Heilige Romeinse Ryk in 1806 het die Noordwes-Duitse state by die [[Duitse Bond]] aangesluit. Hannover, die vierde grootste staat in hierdie bond, het tot die magtigste moondheid in die gebied tussen Harz-gebergte en Noordsee ontwikkel.<ref name="dsl10" /> Nadat slyk die deurvaart deur die Weserrivier na die Breemse seehawe toenemend belemmer het, het Bremen in Januarie 1827 'n klein kusgebied van die Koninkryk Hannover gekoop om hier sy nuwe hawestad [[Bremerhaven]] te stig. In 1851 het Bremerhaven stadstatus gekry. In die tweede helfte van die 19de eeu het Pruise sy invloed geleidelik vergroot. Om politieke spannings met Pruise te voorkom, het Oldenburg in 1854 land aan die Jadebusen-baai vir die bou van die nuwe vlootbasis [[Wilhelmshaven]] aan Pruise afgestaan. Hannover het gepoog om sy soewereiniteit te bewaar, maar tydens die krisis van die Duitse Bond in 1866 het Pruise die neutraliteit van Hannover in die stryd teen die [[Huis van Habsburg|Habsburg-dinastie]] 'n voorwendsel aan die Pruisiese regering verskaf om die koninkryk te beset en te annekseer. Hannover is vervolgens in 'n Pruisiese provinsie omgeskep. Die kleiner Nedersaksiese state het in 1868 by die Noord-Duitse Bond en in 1871 by die [[Duitse Keiserryk]] aangesluit. Hulle soewereiniteit is deur Pruise steeds meer ingeperk; die militêre gesag het byvoorbeeld al by Pruise berus. Daarnaas is ook die wetgewing en administrasie deur die Pruisiese voorbeeld en reëlings van die Duitse Ryk beïnvloed. ==== Duitse Ryk ==== [[Lêer:Seydlitz in port for repairs.jpg|duimnael|Die Duitse oorlogskip ''[[SMS Seydlitz]]'' op 6 Junie 1916 in die hawe van Wilhelmshaven nadat dit in die [[Slag van Jutland]] beskadig is]] Veral die gebiede tussen die riviere Eems, Weser en Elbe word nouliks deur die vinnige ontwikkeling van Duitsland tot 'n moderne nywerheidsland geraak: terwyl die bevolking in gevorderde gebiede soos die Rynland en Wesfale in die tydperk tussen 1875 en 1910 verdubbel het, is die agrariese noordweste in hierdie periode deur stagnasie gekenmerk. Uiteindelik het egter alle bevolkingsgroepe in meerdere of mindere mate voordeel uit die groeifase tussen 1895 en 1913 getrek – ten spyte van stygende voedselpryse was hongersnode nou selfs in die armste streke iets van die verlede en steeds meer mense het toegang gekry tot mediese versorging, water, elektrisiteit, gas, sanitasie-fasiliteite en riolering. Net soos in ander Duitse gebiede het rewolusionêre arbeiders- en soldaterade ná die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die Duitse keiser se bedanking in 1918 as provisionele regerings opgetree. Die Groothertogdom Oldenburg is in die Vrystaat Oldenburg omgeskep. Die ekonomiese en politieke instabiliteit het bygedra tot die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|Nasionaal-Sosialistiese Party]] se gewildheid in landelike gebiede van Noordwes-Duitsland en die burgerlike middestand – die NSDAP het in die provinsie Hannover meer stemme op hom verenig as die gemiddelde in die Duitse Ryk beloop het. In Maart 1933 het die NSDAP in die kiesafdeling Oos-Hannover selfs 50,6 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig. Ná [[Adolf Hitler]] se magsoorname het in die noordwestelike heidelandskap talle [[konsentrasiekamp]]e ontstaan. Meer as 80&nbsp;000 mense is hier gevange gehou en tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is tussen 100&nbsp;000 en 180&nbsp;000 krygsgevangenes konsentrasiekampe toe gestuur. Meer as 30&nbsp;000 mense, waaronder talle Sowjet-krygsgevangenes, het in die heidekampe hul lewens verloor.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 13–14</ref> Die [[Jode|Joodse]] bevolking is deur middel van terreur soos die November-[[pogrom]] in 1938 gedwing om Noordwes-Duitsland te verlaat; baie mense het hulle in groot stede soos Bremen, Hamburg en Berlyn gevestig of geëmigreer. Ou mense wat in sogenaamde "Jodehuise" of Joodse ouetehuise toevlug gevind het, is vanaf die najaar van 1941 na die ghetto's en verdelgingskampe van Oos-Europa gestuur. Die siviele bevolking het tydens die oorlog 'n bitter duur prys betaal vir die bewind wat hulle gesteun, geduld of net verduur het. In die eerste week van Augustus 1944 is twee derdes van die Oos-Friese hawestad Emden deur 181 Lancaster- en Halifax-bomwerpers in puin gelê. Geboue soos die Raadsaal, wat in 1576 deur die [[Antwerpen|Antwerpse]] stadsboumeester Laurenz Steenwinkel opgerig is, is in 'n [[vuurstorm]] vernietig. Bremen is op 19 Augustus 1944 deur die 132ste en hewigste bomaanval getref toe 69 myn-, 10&nbsp;800 fosfor- en 108&nbsp;000 staafbrandbomme binne 34 minute oor die stad afgewerp is.<ref name="dsl15">{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 15</ref> [[Lêer:Deutschland Besatzungszonen 8 Jun 1947 - 22 Apr 1949 britisch.svg|duimnael|Die Britse besettingsone in Duitsland ná die [[Tweede Wêreldoorlog]]]] Noordwes-Duitsland is in Maart en April 1945 deur [[Verenigde Koninkryk|Britse]], [[Kanada|Kanadese]] en [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] troepe verower. Op 4 Mei het die Duitse Weermag naby Lüneburg voor veldmaarskalk Montgomery gekapituleer. Met die uitsondering van Bremen en Bremerhaven, wat deur Amerikaanse troepe beset is, het Noordwes-Duitsland deel van die Britse besettingsone geword. === Deelstaat Nedersakse === [[Lêer:Niedersachsen Verordnung 55 3339.jpg|duimnael|links|Die Britse Militêre Regering se Verordening Nommer 55]] Die woningsnood is ná die oorlog vererger deur miljoene vlugtelinge wat uit die [[Rusland|Russies]]- en [[Pole|Pools]]-besette gebiede van Oos-Duitsland na die weste gestroom het. Die bevolking in die huidige deelstaat het van sowat 4,5 miljoen voor die oorlog gestyg tot byna 7 miljoen in 1950. In 1949 was daar reeds 1,8 miljoen vlugtelinge uit die Oos-Duitse gebiede in Nedersakse. Tot by die monetêre hervorming in 1948 het die werkloosheidsyfer in die gebied 22 persent beloop.<ref name="dsl15" /> Die Britse militêre administrasie het voorlopig die vroeëre deelstate Oldenburg, Braunschweig en Schaumburg-Lippe herstig, terwyl die voormalige Pruisiese provinsie Hannover omgeskep is tot die deelstaat Hannover met Hinrich Wilhelm Kopf as eerste minister. In Maart 1946 het die presidente van die verskillende deelstate hulle ten gunste van die skepping van groter deelstate uitgespreek, maar nogtans geen kompromis oor die presiese vorm en grense bereik nie. Die Britse owerhede het dus 'n komitee byeengeroep wat in Julie 1946 oor die administratiewe verdeling van die Britse Sone beraadslaag het. Die eerste ministers van Bremen en Oldenburg het vir die selfregering van hul deelstate gepleit, terwyl Hannover se eerste minister Kopf die skepping van 'n nuwe deelstaat Nedersakse voorgestel het. Van die komitee se vyf voorstelle is dié van Kopf op 20 September 1946 met 'n tweederdemeerderheid goedgekeur. Met die Britse Militêre Regering in Duitsland se Verordening Nommer 55 van 8 November 1946 is die deelstate Braunschweig, Hannover, Oldenburg en Schaumburg-Lippe verenig tot die nuwe deelstaat Nedersakse. Die eerste verkiesing is op 20 April 1947 gehou en die [[Sosiaal-Demokratiese Party]] (SPD) van die eerste minister Hinrich Wilhelm Kopf het 43,4 persent van die uitgebragte stemme op hom verenig. Op 1 Mei 1951 het die ''Landtag'', die parlement van Nedersakse, die nuwe grondwet van die deelstaat afgekondig. As opvolger van die Welfeparty het die nuutgestigte Duitse Party (DP) enkele jare lank 'n beduidende rol in die politieke lewe van Nedersakse gespeel en een van sy lede, Heinrich Hellwege, het tussen 1955 en 1959 selfs die amp van eerste minister beklee. Nogtans is die deelstaat tot in die jaar 1976 deur die SPD geregeer. Die [[Christelik-Demokratiese Unie]] (CDU) het die verkiesing van 2003 danksy 'n groot stemverskuiwing gewen. Die huidige eerste minister is Stephan Weil (SPD). === Taal === Die oorspronklike taal van die inheemse bevolking was [[Nedersaksies]], 'n variant van [[Nederduits]]. Die voorsetsel "Neder-" dateer reeds uit die vroeë moderne tydperk en is gebruik om die oorspronklike Saksiese gebied van die gelyknamige Middelduitse vorstedomme Vrystaat Sakse en Sakse-Anhalt te onderskei wat om dinastiese redes ook die naam "Sakse" gedra het. == Ekonomie == Die gebied tussen Eems, Weser en Elbe was eeue lank 'n [[landbou]]streek (sien ook [[Altes Land]]) wat ver af van belangrike handelsroetes geleë was en oor min natuurlike hulpbronne beskik het. Die seehawens aan die Noordseekus het hier 'n uitsondering gevorm en reeds in die Middeleeue 'n beduidende ekonomiese rol as [[Hanse]]stede gespeel. Later is handelsbetrekkinge aangeknoop wat tot in die Nuwe Wêreld gestrek het. Stede soos Bremerhaven en Wilhelmshaven is eers in die 19de eeu as voorposte van die oorsese handel en die militêre uitbreiding van die Duitse Ryk gestig. Die groeiende handel was dan ook die dryfveer agter die ontwikkeling van die plaaslike skeepsboubedryf, terwyl die invoer van eksotiese ware soos [[tee]] en [[koffie]] in nuutgestigte fabrieke verwerk en veredel is. [[Bier]], wat volgens die Duitse [[Reinheitsgebot]] gebrou is, is via die hawens van Noordwes-Duitsland in alle wêrelddele uitgevoer. Nyweraars uit die maritieme bedrywe het begin om hele nuwe nywerheidssektore in die gebied te vestig, waaronder motor- en vliegtuigvervaardiging, swaar nywerhede en die verwerking van [[ruolie]]. === Hawens === [[Lêer:Cuxhaven 07-2016 photo11 port area.jpg|duimnael|Die ''Hapag-Halle'' in [[Cuxhaven]] se seehawe]] [[Lêer:Pride Of Hawaii von vorne.JPG|duimnael|Die [[plesierboot]] ''Pride of Hawaii'' is deur die [[Papenburg]]se Meyer-skeepswerf vervaardig en in 2006 te water gelaat]] Die seehawe van Eemden het ná die bou van die Dortmund-Eems-kanaal dinamies gegroei en was ná die Tweede Wêreldoorlog die leidende Duitse invoerhawe vir ertse en [[steenkool]]. Later het die Rynhawens van Noordryn-Wesfale Eemden in hierdie opsig verbygesteek en vandag beskik die stad oor 'n universele seehawe wat onder meer motors hanteer. Die vinnige groei van nywerhede in die laat-19de eeuse Wilhelmynse tydperk is in die stigting van nuwe stede soos [[Cuxhaven]] weerspieël wat in 1872 deur die samesmelting van twee dorpe ontstaan het. Hier is tussen 1892 en 1895 die Nuwe Hawe (Duits: ''Neuer Hafen'') met in- en uitvoergeriewe van die Hamburgse redery Hapag gebou, waar in die tyd tot met die Eerste Wêreldoorlog onder meer die grootste Duitse passasierskepe ''Imperator'' en ''Vaterland'' aangedoen het wat vir lynvaarte tussen Cuxhaven en [[New York]] ingespan is. Die nuwe seehawe van Wilhelmshaven, wat in 1869 deur koning [[Wilhelm I van Duitsland|Wilhelm I van Pruise]] ingewy is, is vinnig tot die Duitse Ryk se grootste vlootbasis uitgebou. Die rampsalige bewapeningswedloop tussen die Duitse Ryk en die Verenigde Koninkryk het hier sy aanvang geneem. Die diepseehawe is gedurende die Tweede Wêreldoorlog verwoes, maar het met Duitsland se grootskaalse ekonomiese opswaai in die 1950's en 1960's tot die belangrikste invoerhawe vir ruolie ontwikkel. === Skeepswerwe === Die ontstaan van maritieme nywerhede soos skeepswerwe is nou verbonde aan die ekonomiese geskiedenis van die seehawens. Net soos in Bremen en Bremerhaven het ook in die gebied van die huidige Nedersakse beduidende skeepswerwe soos die ''SSW''-skeepswerf aan die benedeloop van die Weserrivier, die ''Lürssen''-skeepswerf in Lemwerder, die ''Meyer''-skeepswerf in [[Papenburg]] (sedert 1795) en die ''Nordseewerke'' in Eemden ontstaan. Skeepswerwe se sleutelrol in uitvoergerigte ekonomieë en globalisering het tot sterk internasionale mededinging gelei en Nedersaksiese skeepswerwe het veral nismarkte in hul visier gestel. Die ''SSW''-skeepswerf spits hom tans op kanaalveerbote en houerskepe toe, ''Lürssen'' vervaardig luukse jagte en vlootbote, ''Meyer'' in Papenburg plesierbote en die ''Nordseewerke'' is een van die voorste vervaardigers van duikbote op die wêreldmark en daarnaas ook 'n beduidende verskaffer van gastenkskepe en ysbrekers.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), boekdeel 2, bl. 8</ref> === Ander nywerhede === [[Lêer:Karmann Transformer (IAA 2001) 1.jpg|duimnael|''Karmann'' (Osnabrück) is 'n beduidende vervaardiger van kabriolets. Die foto wys die ''Karmann Transformer Concept'' wat in 2001 op die motorskou IAA vertoon is]] In teenstelling met die Ruhrgebied en sy steenkoolvoorrade of die Saksiese nywerheidsgebied het die noordwestelike streke van Nedersakse oorspronklik nie oor 'n noemenswaardige sekondêre sektor of natuurlike hulpbronne beskik nie, behalwe vir turf. Die nywerhede wat wél ontstaan het, was nou verbonde aan die seehawens en die rederybedryf. Die veredeling van invoergoedere soos koffie en metaalverwerking het tot beduidende bedrywe in Bremen ontwikkel, waaruit ook motorvervaardiging voortgespruit het. Naas Daimler in Bremen is Volkswagen in die Nedersaksiese Eemden die tweede grootste vervaardiger van dié bedryf in Noordwes-Duitsland. Die hoofaanleg van Volkswagen is egter in Wolfsburg gesetel. In Bremen en die Nedersaksiese stede Varel, [[Nordenham]], Stade en Buxtehude vervaardig ''Airbus''-aanlegte komponente vir die Europese makrostralerprojek [[Airbus A380]], terwyl die stad Osnabrück tot 'n beduidende nywerheidsentrum in die suidweste van die Eems-Weser-Elbe-streek ontwikkel het, met metaalverwerking, papiervervaardiging, masjienbou, chemiese nywerhede, plastiekvervaardiging en tekstiele as die vernaamste nywerheidsektore.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), boekdeel 2, bl. 11</ref> Die stede Peine en [[Salzgitter]] vorm die sentra van die Nedersaksiese staalbedryf. Die administratiewe streek Hannover rondom die gelyknamige hoofstad van Nedersakse behels met sy 1,2 miljoen inwoners (vyftien persent van die totale bevolking van Nedersakse) 18 persent van alle werkgeleenthede en lewer 20 persent van die [[bruto binnelandse produk]] op. Hannover fungeer as 'n belangrike vervoer-, administratiewe en finansiële sentrum. Die stad tree ook as die gasheer van beduidende handelskoue soos die wêreldtentoonstelling EXPO 2000, wat in die jaar 2000 gehou is, en gereelde handelskoue en tentoonstellings soos die ''Hannover-Messe'' en ''CeBIT'' op. Sommige van hierdie skoue is die belangrikstes van hul soort ter wêreld.<ref>{{de}} [http://www.wirtschaft-hannover.de/ ''www.wirtschaft-hannover.de: Standortinformationen Region Hannover'']</ref> == Politiek == === Administrasie === [[Lêer:Hannover Leineschloss.jpg|duimnael|Die Nedersaksiese deelstaatparlement of ''[[Landtag]]'' vergader in die Leinekasteel van Hannover]] Nedersakse word in administratiewe opsig in 164 stede, 54 ''Flecken'' (kleiner nedersettings met stedelike kenmerke soos markreg) en 804 dorpe (waarvan 735 ''Samtgemeinden'' of groepe van dorpe met 'n gemeenskaplike administrasie) en 25 gebiede sonder stede of dorpe verdeel. Hierdie stede, dorpe en gebiede vorm altesaam 38 landelike distrikte en 8 selfregerende stede. ==== Distrikte en geweste ==== [[Lêer:De-ni-kreise.png|duimnael|Die distrikte van Nedersakse]] Nedersakse behels tans die volgende distrikte en een streek: {| cellpadding="0" cellspacing="0" |- valign="top" | # [[Landkreis Ammerland|Ammerland]] # [[Landkreis Aurich|Aurich]] # [[Landkreis Grafschaft Bentheim|Grafschaft Bentheim]] # [[Landkreis Celle|Celle]] # [[Landkreis Cloppenburg|Cloppenburg]] # [[Landkreis Cuxhaven|Cuxhaven]] # [[Landkreis Diepholz|Diepholz]] # [[Landkreis Emsland|Emsland]] # [[Landkreis Friesland|Friesland]] # [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]] # [[Landkreis Goslar|Goslar]] # [[Landkreis Göttingen|Göttingen]] # [[Landkreis Hameln-Pyrmont|Hameln-Pyrmont]] # [[Hannover-Streek]] # [[Landkreis Harburg|Harburg]] # [[Landkreis Helmstedt|Helmstedt]] # [[Landkreis Hildesheim|Hildesheim]] # [[Landkreis Holzminden|Holzminden]] # [[Landkreis Leer|Leer]] | style="padding-left: 2em;" | # <li value="20">[[Landkreis Lüchow-Dannenberg|Lüchow-Dannenberg]] # [[Landkreis Lüneburg|Lüneburg]] # [[Landkreis Nienburg/Weser|Nienburg/Weser]] # [[Landkreis Northeim|Northeim]] # [[Landkreis Oldenburg|Oldenburg]] # [[Landkreis Osnabrück|Osnabrück]] # [[Landkreis Osterholz|Osterholz]] # [[Landkreis Osterode am Harz|Osterode am Harz]] # [[Landkreis Peine|Peine]] # [[Landkreis Rotenburg (Wümme)|Rotenburg]] # [[Landkreis Schaumburg|Schaumburg]] # [[Landkreis Soltau-Fallingbostel|Soltau-Fallingbostel]] # [[Landkreis Stade|Stade]] # [[Landkreis Uelzen|Uelzen]] # [[Landkreis Vechta|Vechta]] # [[Landkreis Verden|Verden]] # [[Landkreis Wesermarsch|Wesermarsch]] # [[Landkreis Wittmund|Wittmund]] # [[Landkreis Wolfenbüttel|Wolfenbüttel]] |} ==== Selfregerende stede ==== {| cellpadding="0" cellspacing="0" |- valign="top" | # [[Brunswyk]] # [[Delmenhorst]] # [[Emden]] # [[Oldenburg]] | style="padding-left: 2em;" | # <li value="5">[[Osnabrück]] # [[Salzgitter]] # [[Wilhelmshaven]] # [[Wolfsburg]] |} === Eerste ministers === [[Lêer:Lies Olaf (2012).jpg|duimnael|upright|Die huidige eerste minister Olaf Lies]] Die [[eerste minister]] (Duits: ''Ministerpräsident'') is die hoof van die deelstaatsregering van Nedersakse, wat uit [[minister]]s en staatsekretarisse bestaan. Al die eerste ministers sedert 1946: * 1946–1955: [[Hinrich Wilhelm Kopf]] (SPD) * 1955–1959: [[Heinrich Hellwege]] (DP) * 1959–1961: [[Hinrich Wilhelm Kopf]] (SPD) * 1961–1970: [[Georg Diederrichs]] (SPD) * 1970–1976: [[Alfred Kubel]] (SPD) * 1976–1990: [[Ernst Albrecht]] (CDU) * 1990–1998: [[Gerhard Schröder]] (SPD) * 1998–1999: [[Gerhard Glogowski]] (SPD) * 1999–2003: [[Sigmar Gabriel]] (SPD) * 2003–2010: [[Christian Wulff]] (CDU) * 2010–2013: [[David McAllister]] (CDU) * 2013–2025: [[Stephan Weil]] (SPD) * 2025–''hede'': [[Olaf Lies]] (SPD) === Susterstreke === {| class="wikitable" ! class="hintergrundfarbe5" colspan="5" | Susterstreke van Nedersakse<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.stk.niedersachsen.de/startseite/themen/international/internationale_zusammenarbeit/internationale-zusammenarbeit-193060.html |title=Internationale Zusammenarbeit und Beziehungen |publisher=Niedersächsische Staatskanzlei |accessdate=20 Mei 2025}}</ref> |- | [[Lêer:Anhui in China (+all claims hatched).svg|20px|Ligging van Anhui in die Volksrepubliek China]] || [[Anhui]] || {{vlagland|Volksrepubliek China}} || 1984 |- | [[Lêer:Flag of Normandie.svg|20px|Vlag van Normandië]] || [[Normandië]] || {{vlagland|Frankryk}} || 1985 |- | [[Lêer:Flag of Tyumen Oblast.svg|20px|Vlag van die Tjoemen-oblast]] || [[Tjoemen-oblast|Tjoemen]] || {{vlagland|Rusland}} || 1992 (opgeskort) |- | [[Lêer:Flag of Perm Krai.svg|20px|Vlag van die Perm-krai]] || [[Perm-krai|Perm]] || {{vlagland|Rusland}} || 1993 (opgeskort) |- | [[Lêer:POL województwo wielkopolskie flag.svg|20px|Vlag van Groot-Pole]] || [[Woiwodskap Groot-Pole|Groot-Pole]] || {{vlagland|Pole}} || 1993 |- | [[Lêer:POL województwo dolnośląskie flag.svg|20px|Vlag van Neder-Silesië]] || [[Woiwodskap Neder-Silesië|Neder-Silesië]] || {{vlagland|Pole}} || 1993 |- | [[Lêer:Flag of the Eastern Cape Province.png|20px|Vlag van die Oos-Kaap]] || [[Oos-Kaap]] || {{vlagland|Suid-Afrika}} || 1995 |- | [[Lêer:Flag of Tokushima Prefecture.svg|20px|Vlag van Tokushima]] || [[Tokushima-prefektuur|Tokushima]] || {{vlagland|Japan}} || 2007 |- | [[Lêer:Shandong in China (+all claims hatched).svg|20px|Ligging van Shandong in die Volksrepubliek China]] || [[Shandong]] || {{vlagland|Volksrepubliek China}} || 2010 |- | colspan="3" style="text-align:center;" | {{vlagland|Tanzanië}} || 2010 |- | colspan="3" style="text-align:center;" | {{vlagland|Nederland}} || 2019 |- | [[Lêer:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|20px|Vlag van Mikolajif]] || [[Mikolajif-oblast|Mikolajif]] || {{vlagland|Oekraïne}} || 2024 |} == Kultuur == === Kookkuns === [[Lêer:Tee mit sahne.jpg|duimnael|links|Oos-Friese tee word dikwels met suiker en room geniet]] [[Lêer:Gkohl.jpg|duimnael|Groenkool is uiters gewild in Noord-Duitsland en word veral in die wintermaande geniet]] Nedersakse se kookkuns is so veelvuldig soos sy verskillende landsdele.<ref>{{de}} [http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/1071,1/Chefkoch/ ''www.chefkoch.de: Die Küche Niedersachsens''] {{dooie skakel}}</ref> Oos-Friesland in die noorde staan bekend vir sy [[tee]]tradisie – dié drank word verskeie kere per dag gedrink en gewoonlik met klontjiesuiker en room bedien. ''Updrögt Bohnen'', 'n soort bredie wat van [[aartappel]]s, spek, [[wors]]ies en gedroogde groen boontjies ("spekbone") berei word, is Oos-Friesland se nasionale gereg. Die [[boontjie]]s word na die oes gedroog en voor gebruik in water geweek. Daarnaas speel [[vis]] en ander seekosse 'n belangrike rol in die Oos-Friese kookkuns. Die Oldenburger Land word met Nedersakse se belangrikste [[groente]]soort, groen- of boerekool (wat plaaslik ook ''Braunkohl'' of bruinkool genoem word) vereenselwig. Sogenaamde groenkoolstaptoere na plattelandse restourante, waar hierdie groente tydens die wintermaande bedien word, is baie gewild. Groenkool word in Noord-Duitsland meestal saam met aartappels, vleis en worsies geniet. Die landskap Lüneburger Heide met sy uitgestrekte heidevelde staan vir sy [[skaapvleis]]geregte soos ''Heidschnuckenbraten'' bekend wat saam met bloubessies en heideveld-aartappels bedien word. Die plaaslike naam vir skape – ''Heidschnucke'' of ''Schnucke'' – is afgelei van die Nederduitse ''schnökern'' (letterlik "proe") en verwys na die feit dat die inheemse skaapras ten opsigte van sy dieet van afwisseling hou – heidekruid, gras en wilde kruide dra by tot die kenmerkende smaak van Lüneburger skaapvleis wat aan [[wildsvleis]] herinner. Die laasgenoemde word eweneens in die gebied geniet. [[Aspersie]]s, wat in die [[lente]]tyd geoes word, is net so gewild soos boekweitkoek en ''Welfenspeise'', 'n soet nagereg wat uit poeding en 'n witwyn-eiergeelsous bestaan. Die landskap [[Altes Land]] langs die Elbe-rivier tussen Buxtehude en Stade is met sowat 10&nbsp;000 hektaar die grootste [[vrugte]]streek in Duitsland waar veral [[appel]]s verbou word. Die ''Altländer Diekpedder'' is 'n gewilde drank wat van appel- en perebrandwyn en appelsap berei en warm of koud geniet word. Die kookkuns van die Schaumburger Land word deur geregte soos ''Boddermelksanballerße'' gekenmerk – 'n bredie wat van verdikte [[karringmelk]], gerookte spek, [[ui]]e en aartappels berei word. Wildsvleis is 'n belangrike bestanddeel van tipiese geregte uit die Harz-bergreeks. Die gebied staan daarnaas bekend vir sy suurmelkkaas of ''Harzer Käse'' wat met vars botterbroodjies geniet word. Die lang tradisie van bierbrou maak van [[bier]] een van die gewildste dranke in Nedersakse. Maaltye word graag met 'n glasie [[brandewyn]] of bessielikeur afgesluit. === Sport === [[Lêer:Hannover96 Nordtribüne.JPG|duimnael|Die Niedersachsenstadion is die vernaamste stadion in Nedersakse]] Die bekendste en belangrikste Nedersaksiese sportklubs is die vir hul sokkerafdelings bekende [[VfL Wolfsburg]] en [[Hannover 96]] wat onderskeidelik aan die [[Bundesliga]] en [[2. Bundesliga]] deelneem. Van die ander vername sokkerklubs sluit in [[BSV Ölper 2000]], [[Eintracht Brunswyk]], [[FT Brunswyk]], [[SVG Göttingen 07]], [[SV Arminia Hannover]], [[VfB Oldenburg]], [[VfL Oldenburg]] en [[USI Lupo-Martini Wolfsburg]]. Hannover was ook een van die Duitse gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974]], [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2005]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]]. Die Nedersaksiese hoofstad Hannover is een van die groot rugbyvestings in Duitsland, saam met Hesse en [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]]. TSV Victoria Linden, DRC Hannover en DSV 78 Hannover het saam meer Rugby-Bundesligatitels gewen as enige ander spanne. Hannover is saam met Heidelberg ook een van twee belangrike gasherstede van [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] se tuiswedstryde. Die stad is ook die setel van die [[Duitse Rugbybond]] (''Deutscher Rugby-Verband'', ''DRV''). == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Lower Saxony|Nedersakse}} * {{en}} {{Wikivoyage|Lower_Saxony|Nedersakse}} ; Amptelike webwerwe ---- * {{de}} [https://www.niedersachsen.de/ ''Amptelike webwerf''] * {{de}} [https://www.landtag-niedersachsen.de/ ''Webwerf van die Landtag (Parlement van Nedersakse)''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Lower-Saxony|title=Lower Saxony|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=20 Mei 2025}} ; Geografie ---- * {{de}} [https://www.umwelt.niedersachsen.de/ ''Umweltatlas Niedersachsen''] {{Geografiese ligging | Senter = [[Lêer:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] Nedersakse | Noord = [[Noordsee]] • [[Lêer:Flag of Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Sleeswyk-Holstein]] • [[Lêer:Flag of Hamburg.svg|20px]] [[Hamburg]] | Noordoos = [[Lêer:Flag of Mecklenburg-Western Pomerania (state).svg|20px]] [[Mecklenburg-Voorpommere]] • [[Lêer:Flag of Brandenburg.svg|20px]] [[Brandenburg]] | Oos = [[Lêer:Flag of Saxony-Anhalt (state).svg|20px]] [[Sakse-Anhalt]] | Suidoos = [[Lêer:Flag of Thuringia.svg|20px|raam]] [[Thüringen]] | Suid = [[Lêer:Flag of Hesse.svg|20px|raam]] [[Hesse]] | Suidwes = [[Lêer:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noordryn-Wesfale]] | Wes = {{vlagland|Nederland}} | Noordwes = [[Noordsee]] }} {{Deelstate van Duitsland}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nedersakse| ]] bkx4b6qmcndalmi85w4uw32zii8chp5 0 20240 2916856 2911369 2026-07-10T10:56:31Z Jcb 223 2916856 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=NG gemeente Rondebosch | beeld= Embleem van die NG Kerk in Wes-en-Suid-Kaapland.png|220px | breedte= | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Rondebosch]], [[Nuweland]], [[Claremont]], [[Rosebank]], [[Mowbray]], [[Rondebosch-Oos]] | denominasie=[[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] | klassis=Ring van Wynberg | huidige_predikant=Dr. Johan van den Heever  | kombinasie=Geen | belydende_lidmate=160 | dooplidmate=20 | adres=Derryweg 2, Rondebosch | webtuiste= | stigting=1891 | afgestig=[[NG gemeente Wynberg|Wynberg]] | eerste_predikant=[[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]] | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} [[Lêer:NG kerk Rondebosch 2012.jpg|duimnael|Rondebosch se kerkgebou van die noordekant. Die argitek was [[George Murray Alexander]] (1851–1904), wat na [[Suid-Afrika]] geëmigreer het uit [[Skotland]].<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=2980 Artefacts.co.za.] URL besoek op 12 Oktober 2013.</ref> Sy twee ander ontwerpe vir NG kerkgeboue was dié van die [[NG gemeente Britstown]] in 1892 en [[NG gemeente Tafelberg|Tafelberg]] in 1893.]] Die '''NG gemeente Rondebosch''' is 'n geskiedkundig belangrike gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Rondebosch|gelyknamige, suidelike voorstad]] van [[Kaapstad]]. Die gemeentegrense omvat, ná die inlywing van 'n gedeelte van [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]] in [[1989]] en van die hele [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]] in Desember [[1990]], Rondebosch se enigste twee dogtergemeentes, die voorstede [[Rondebosch]], [[Nuweland]], [[Rosebank, Kaapstad|Rosebank]], [[Claremont]], [[Mowbray]] en [[Rondebosch-Oos]] – 'n reusegebied vir 'n voorstedelike gemeente. Rondebosch het in 1891 begin as 'n baie klein en hoofsaaklik Engelstalige gemeente, maar met die jare het die lidmate skerp toegeneem namate ál meer Afrikaanssprekendes in die suidelike voorstede kom woon het. Die lidmaattal het omstreeks 1965 op sowat 1&nbsp;700 'n hoogtepunt bereik en daarna, ondanks die inlywing van albei dogtergemeentes, tot 2015 meer as sewevoudig afgeneem. Baie redes kan aangevoer word vir dié daling. Die suidelike voorstede was nog altyd ’n onafrikaanse omgewing waarin Afrikaanssprekendes altyd ’n klein minderheid was. Mense wat in ’n Afrikaanse omgewing wil woon tussen Afrikaanssprekendes, sal hulle dus liewer in die noordelike voorstede gaan vestig. Ook is Rondebosch en omstreke ’n gesogte woonbuurt met duur eiendom, wat dit vir jong gesinne moeilik maak om hulle hier te kom vestig.<ref name="wynb">[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/02/23/17/4.html ''Wynbergse gemeente in die weegskaal''], ''[[Die Burger]]'', [[23 Februarie]] [[1989]].</ref> Dit het gelei tot die verengelsing van die twee Afrikaanse en een tweetalige skool binne die gemeentegrense, wat as ’n bykomende afskrikmiddel dien vir jonger lidmate wat graag hul kinders in Afrikaans wil laat onderrig. Ook het die klein maar belangrike voedingsbron van die Groote Schuur-landgoed, waar kabinetsministers woon, vir Rondebosch omstreeks 1994 weggeval toe die parlement se samestelling ingrypend verander het. == Voorgeskiedenis == === Kaapstad, die moeder van hul almal === Teen die jaar 1820 het die bevolking van Kaapstad sowat 18&nbsp;000 getel, waarvan meer as 8&nbsp;000 blankes was. Die syfer het vinnig toegeneem en die stad het in alle rigtings uitgebrei. Die middestad was nog die belangrikste woonbuurt, maar openbare geboue en handelshuise het langsamerhand die statige burgerwonings begin verdring. Vir die welgesteldes en die deftiges het dit ál meer gewoonte geraak om na die latere voorstede uit te wyk. Eers was [[Groenpunt]], [[Drieankerbaai]] en [[Seepunt]], met hul gematigde seeklimaat die gewildste toevlugsoorde, maar spoedig het die stroom sterker begin vloei na die suidekant. Anderkant die digbevolkte [[Woodstock|Papendorp]] het [[Rondebosch]], een van die vroegste nedersettings buite die middestad, met sy skilderagtige omgewing, sy aanvallige villas en sy pragtige tuine 'n baie gunstige indruk gemaak. Hier het daar sowat 200 blankes gewoon, terwyl [[Wynberg]], met sy militêre kamp, digter bewoon was. Destyds het die Kaapse predikante die geestelike sorg van die hele bewoonde deel van die Skiereiland, van die ou Societeitshuys op [[Seepunt]] tot by Uiterst Hoek anderkant [[Simonstad]], op hulle geneem. Vir baie van die inwoners van die Suid-Skiereiland, tussen Simonstad en [[Soutrivier]] tot by [[Kuilsrivier]], het die afstand na Kaapstad met die swaar bergpaaie en die dwarrelende waaisand van die Kaapse Vlakte en Duine gereelde kerkbesoek erg bemoeilik. En waarskynlik om dieselfde rede het die leraars van die Kaap die mense ook maar nie te ywerig opgesoek nie. So het die verlange na afstigting van hierdie gedeelte van die uitgestrekte [[NG gemeente Kaapstad|Kaapse gemeente]] mettertyd posgevat. Hieroor is daar in Junie 1829 op 'n byeenkoms van belangstellende lidmate op Alexander van Breda se plaas Boshof beraadslaag en besluit. Gelukkig het hulle in sir [[John Truter]], wat destyds aan die Kampgrond op [[Wynberg]] gewoon het, 'n kundige en geesdriftige kampvegter gehad en hul eenparige versoek om onder die leiding van hul leraars 'n afsonderlike gemeente te stig, is deur die Kaapse kerkraad en die koloniale regering in 'n gunstige lig beskou. === Wynberg, eintlike moedergemeente === Op [[20 September]] [[1829]] bevestig ds. [[Abraham Faure]], leraar van [[Kaapstad]] en konsulent van die nuwe gemeente, die eerste kerkraadslede van [[NG gemeente Wynberg]] in hul amp. Die plegtige verrigtinge van dié geskiedkundige dag het in 'n ruim vertrek van die woonhuis van die heer E.A. Buijskes op sy bekende plaas Onder Schuur (later Westbrooke) plaasgevind, met ander woorde binne die grense van die latere Rondebosse gemeente. Van die ses eerste kerkraadslede het drie in die omgewing van Rondebosch gewoon, naamlik ouderling Alexander van Breda (1755–1842) op Boshof, diaken Cornelis Mostert (1787–1862) op [[Valkenburg (landgoed)|Valkenburg]] en sy swaer diaken W.A. van Schoor (1782–1845) op Malta. Daar was aanvanklik onsekerheid oor die mees geskikte perseel vir die nuwe gemeente se kerkgebou. Sommige wou dit op [[Wynberg]] hê en ander op Driekoppe (die latere [[Mowbray]]). In Augustus 1831 word die hoeksteen van die eerste kerkgebou vir die gemeente egter op 'n perseel gelê wat deur die regering aan die gemeente geskenk is en wel die hoogte waar Wynberg se kerkgebou vandag nog staan. In Desember 1834 was dit dr. Faure se voorreg om sy jongste broer, dr. [[Philip Eduard Faure]] (1811–1882), as die eerste leraar van die [[NG gemeente Wynberg]] te bevestig. Rondebosch en sy omgewing sou vir die volgende ses dekades en meer deel wees van hierdie oudste dogtergemeente van die [[NG gemeente Kaapstad]] in die Skiereiland en tot aan sy dood het dr. Faure sy mense hier getrou bearbei. Hoe groot die behoefte aan beter geestelike bearbeiding in hierdie dele van die Skiereiland werklik was, blyk daaruit dat die flinke leraar van Wynberg voor 1850 reeds met wyksdienste op Simonstad, [[Houtbaai]] en [[Claremont]] begin het, terwyl [[Philippi]] en [[Mowbray]] kort hierna by die lysie gevoeg is. === Bediening op Claremont === In Junie 1849 het ds. Faure aan die Wynbergse kerkraad die wenslikheid van 'n afsonderlike werksaamheid in Claremont voorgedra. Bewus daarvan dat die bevolking van dié deel van hul gemeente aanmerklik toegeneem het, was die kerkraad vir die voorstel te vinde en drie dae later is daar met die werk van opvoeding en onderwys begin. Toe die skool van die [[Londense Sendinggenootskap]] gestaak moes word, is die kerkraad dringend gevra om dit oor te neem. 'n Kroniese tekort aan fondse het hulle huiwerig gemaak om die taak aan te pak, maar die nodige hulp het uit 'n onverwagte oord gekom: 'n Engelse heer wat hom kort vantevore daar gevestig het, het onderneem om vir ses maande die huur van die gebou te betaal. Uit die kerkkas is daar 'n gedeeltelike toelaag vir 'n onderwyser bewillig, terwyl daar verder op vrywillige bydraes gesteun is. Terselfdertyd sou die leraar op sekere Sondagnamiddae, wanneer daar op [[Kalkbaai]] geen diens was nie, in Claremont kom preek. Dit het op 'n gereelde maandelikse diens uitgeloop en in 1851 het die kerkraad die skoolgebou teen £225 gekoop. Toe die dienste later nie meer nodig was nie, is die gebou aan ene J.A. van Niekerk verkoop wat dit aan die Wesleyaanse Sending oorgemaak het. In 1893 kom dit in die hande van die NG Sendinggemeente Wynberg en hulle staan dit weer af aan die sendinggemeente Claremont, wat teen die einde van 1924 gestig is. === Bediening op Mowbray === [[Lêer:Mowbraysaal.jpg|duimnael|links|Die hoeksteen van die kerkgeboutjie in [[Mowbray]] is op [[6 November]] [[1863]] gelê. Leraars van die [[NG gemeente Wynberg]] het byna 30 jaar lank buitedienste hier gehou. Die gebou is ná 1966 gesloop, maar die datum is nie bekend nie. Dit was op die hoek van Rhodeslaan en Laanweg geleë, na-aan [[Mostert se meul]].]] [[Lêer:Ds JH Neethling.jpg|duimnael|upright|Ds. [[J.H. Neethling]] van [[Stellenbosch]] was lid van die drieman-kommissie wat aanvoorwerk vir gereelde dienste in Rondebosch gedoen het.]] [[Lêer:Ds AI Steytler jonk.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]] van die [[NG gemeente Kaapstad]] is ook benoem om in die kommissie van drie leraars te dien wat die Ringsbesluit van Oktober 1888 op [[Simonstad]] moes uitvoer dat 'n gemeente tussen Wynberg en Kaapstad daargestel moes word.]] [[Lêer:Ds AD Lückhoff jonk.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] van die [[NG gemeente Durbanville]] was die derde lid van die kommissie aan wie se aanbevelings die gemeente Rondebosch sy ontstaan te danke het.]] Die ou plaas Welgelegen het jare lank aan 'n tak van die vooruitstrewende familie Van Reenen behoort, maar ook die familie Mostert het daar gewoon. Die gedeelte van die opstal by die ou meul, vroeër waarskynlik buitegeboue van die plaas en in later jare 'n ministerswoning, het later behoort aan Sybrand J. Mostert (1791–1872), 'n skoonseun van Gysbert van Reenen. Vanweë sy belangstelling in kerklike sake het hy tot gerief van die mense in die buurt van sy plaas, 'n stuk grond vir die oprigting van 'n kerkie geskenk en self ook ruim tot die boufonds bygedra. Op [[6 November]] [[1863]] is die hoeksteen van die gebou gelê deur die skenker van die grond. Die twee broers Faure, nou albei in besit van eredoktorsgrade in die teologie, dr. [[William Robertson]] van [[Swellendam]] en eerw. D.J.H. Ruyterbeeck van Wynberg se sendinggemeente het vir gepaste toesprake gesorg. Sewe maande later, om elfuur op die oggend van [[16 Junie]] [[1864]], het 'n skare van die Mosterts se plaashuis af in 'n statige optog vir die inwydingsplegtigheid na die nuwe kerk beweeg. Onder hulle was die Wesleyaanse leraar en die leraar van die Episkopaalse kerk op Mowbray saam met sy kerkraad. Vooraan die stoet het ds. Philip Faure gestap en met 'n luide stem gedeeltes van [[Psalms|Psalm]] 122, 123 en 125 voorgelees. Met die sleutel wat deur oud-diaken Gysbert Mostert, die seun van Sybrand Mostert, aan hom oorhandig is, het die leraar van Wynberg die deur oopgesluit. Terwyl die skare na binne gegaan het, het die bekende derde en vierde vers van Psalm 100 in die wintermôre opgeklink. Nadat almal hul plek ingeneem het, het dr. Faure die kansel bestyg en die gebou plegtig, soos hy dit ten beste kon doen, aan die Allerhoogste opgedra. Treffend was sy woorde: <blockquote> Groote Hemel Koning, Zie het huis hier aan; Neem het tot Uw Woning, Tot Uw Tempel aan. </blockquote> Vervolgens het dr. Abraham Faure "met jeugdige kracht" (hy was toe al 68 jaar oud) 'n besonder indrukwekkende wydingsrede na aanleiding van Psalm 119:16 (''[[Statebybel]]'') gehou: "Ik zal mijzelven vermaken in Uw inzettingen; Uw woord zal ik niet vergeten." Ná die diens het 'n groot deel van die toehoorders na die gasvrye plaaswoning gegaan waar daar vir die heuglike geleentheid "een ware liefdesmaaltijd" aangerig was. Vreugdevol het hulle die beste gebruik gemaak van die goeie dinge op die tafels, om die middag "met gespanne aandacht" na die welsprekende prof. [[John Murray]], hoogleraar van die [[Kweekskool]], te gaan luister. Sy preek was oor [[Efesiërs]] 1:10 (''Statebybel''): "Om in de bedeling van de volheid der tijden, wederom alles tot een te vergaderen in Christus, beide dat in den hemel is, en dat op de aarde is." Die program van liedere wat tydens die inwyding gebruik is, is in Engels opgestel en die psalms in hul Skotse vorm gesing. Twee honderd van die blaadjies is gedruk, waarvan 'n eksemplaar of wat behoue gebly het. Die leraars van [[NG gemeente Wynberg|Wynberggemeente]] het byna 30 jaar lank buitedienste in dié gebou gehou. Ná die afstigting van Rondebosch, wat tussen [[Wynberg]] en Mowbray geleë is, het die moedergemeente met sy gereelde wyksdienste op [[Mowbray]] gestaak en die kerkie het ander eienaars gekry. 'n Tyd lank is dit selfs gebruik deur 'n gemeente sonder status onder 'n afvallige leraar van die sendinggemeente Wynberg. Die mooi geboutjie het gestaan op die hoek van Rhodeslaan en Laanweg, terwyl die Van Reenens en Mosterts in die netjiese kerkhof onderkant die Rhodesgedenkteken teen die hang van Duiwelspiek rus. == Aanleiding tot afstigting == === Verstedeliking === In die tagtigerjare van die 19de eeu het die gevreesde filloxera in die pragtige wingerde van die Kaapse Skiereiland verwoesting gesaai. Talle van die ou gevestigde boere-families moes die erwe van die vaders in die hande van vreemdes sien oorgaan. Hierdeur het die mooi dorpe van die Suid-Skiereiland hul landelike karakter begin inboet en sodoende het verstedeliking versnel. Die gemeente Wynberg het van sy lede verloor, maar terselfdertyd is sommige van die eertydse plase in erwe opgesny en die bevolking het toegeneem. Indien daar nie op die een of ander manier kerklik gesorg sou word vir die lidmate van die gemeentes Kaapstad en Wynberg, later ook die [[NG gemeente Tamboerskloof|Nieuwe Kerk]], wat in die omgewing van Rondebosch gewoon het nie, kon die Hollandse Kerk hulle heeltemal verloor het. Nadat 'n waardige ouderling van Kaapstad, die edele W.A.J. de Smidt van Westbrooke, jare vantevore reeds op die noodsaaklikheid van 'n gemeente in hierdie buurt gewys het, is die groot behoefte aan 'n afsonderlike gemeente tussen Wynberg en die stad, op grond van die groot afstand tussen die twee kerke, op die vergadering van die Ring van Kaapstad in Oktober 1888 op Simonstad beklemtoon. Ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]], 'n medeleraar van Kaapstad, se voorstel dat die Ring in oorleg met die betrokke kerkrade die nodige stappe moes doen ten einde sodanige gemeente te stig, is sonder teenstem aangeneem, maar die leraar van Wynberg het nie aan die bespreking deelgeneem nie en ook buite stemming gebly. 'n Kommissie bestaande uit di. J.H. Neethling ([[Stellenbosch]]), A.I. Steytler ([[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]]) en [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] ([[NG gemeente Durbanville|Durbanville]]) is ook toe benoem om die ringsbesluit uit te voer. === Nuwe werkkring === [[Lêer:NG kerk Rondebosch 1917.jpg|duimnael|links|Rondebosch se kerkgebou soos dit in 1917 gelyk het.]] Hierdie leraars het geen gras onder hul voete laat groei nie, maar hul werk is deur eiesoortige probleme gekniehalter. Om die belanghebbendes saam te ontmoet, was onmoontlik en afsonderlik, moeilik. Nogtans het hulle die saak so goed hulle kon behartig deur besoeke aan bepaalde mense in hul woning of in hul kantoor in die stad af te lê. Die meeste van hierdie mense het hulle sterk aangemoedig; slegs een of twee het beslis gevoel dat dit 'n onbegonne taak was, aangesien die gemeente toe reeds slegs met moeite 'n leraar kon onderhou. Die kommissie was trouens bewus van die moeilikhede waarteen hulle moes arbei: Inwendig teen die gees wat in die leer en die praktyk van die NG Kerk geen behae gehad het nie en uitwendig teen diegene wat alles nagejaag het wat volgens die moede en vir die sinne strelend was. Die werk sou byna uitsluitlik in Engels moes geskied en daar moes 'n kerkgebou en [[pastorie]] gevind word. Ook was 'n man wat al die kwalifikasies vir so 'n werk besit het, "eene zeldzaamheid onder ons". Daarteenoor het die moontlikheid om die te bereik, ewe vas gestaan. In Rondebosch, en blykbaar was dit vir die gemeente 'n uitgemaakte saak dat die middelpunt van die gemeente daar moes staan, was daar 'n geskikte gebou met 'n woning daarby wat voorlopig gebruik kon word. Dan kon daar op £100 per jaar uit die Fonds vir Hulpbehoewende Gemeentes gereken word en miskien sou die Voorsienigheid die regte man vir die taak stuur. In hul verslag aan die Ringsvergadering van 1889 het die kommissie dus aanbeveel dat daar tentatief met die werk begin en sou gou moontlik daarna verder oor die gemeentestigting besin moes word. Hiertoe het hulle die vergadering "een moedig hart en Gods zegen" toegebid. Die kerkraad van Wynberg sou geen beswaar daarteen hê as die Ring in die geestelike behoeftes van die inwoners van [[Rondebosch]], [[Mowbray]] en [[Maitland]] voorsiening kon maak nie. Hulle het slegs daarop aangedring dat die grens tussen Wynberg en die nuwe werkkring van Mount Pleasant teen [[Tafelberg]], langs Klipperstraat, verby Kleine Schuur en reguit na die Vlakteskeiding van hul gemeente moes loop. Verder moes dit almal wat aan Kaapstad se kant van daardie lyn woon en aan die gemeente van Wynberg getrou wou bly, vrystaan om dit te doen, terwyl die predikant van Wynberg die volste reg moes behou om sulke lidmate geestelik te bearbei. Op grond van die kommissieverslag het die ring op [[11 Oktober]] [[1889]] 'n voorstel van di. Neethling en D.J. Pienaar ([[NG gemeente Vishoek|Simonstad]]) aangeneem: <blockquote> "Die vergadering dra dit aan 'n kommissie op om in die gees van die aanbeveling van die vroeëre benoemde kommissie, hierdie saak terstond en met alle erns aan te pak. Sodra nodig, moet hulle met die Ringskommissie skakel wat dan die Sinodale Kommissie om dispensasie van die bepaling aangaande die waarborg van £200 vir die traktement van 'n leraar kon vra." </blockquote> Die lede van die ou kommissie is toe weer benoem om die saak verder te voer. Hulle eerste stap was om dadelik aan die kerkrade van die Ring van Kaapstad te skryf dat daar, met die oog op die uiteindelike afstigting van 'n gemeente tussen Kaapstad en Wynberg, 'n leraar aangestel moes word om, sodra daar 'n geskikte lokaal gevind kon word, by wyse van proefneming met die prediking in daardie omgewing te begin. Om die traktement van minstens £200 per jaar vir so 'n predikant te vind, moet almal wat die betekenis van dié werkkring besef, die onderneming steun. Etlike persone in die buurt het reeds hul steun daaraan toegesê en uit die Fonds vir Hulpbehoewende Gemeentes is daar 'n bedrag bewillig, maar van die tien ringsgemeentes kon daar met reg verwag word dat elkeen £10 per jaar vir twee jaar sou waarborg. Daar is selfs op belangstellendes buitekant die Ring van Kaapstad 'n beroep om hulp gedoen. "Wy lopen gevaar van velen van het opkomend geslacht in die buurt voor onzen Kerk te verliezen, indien niet spoedig voorzien worde in hulle behoeften." Ook lede van ander Envangeliese gemeentes wat op 'n ernstige evangelieprediking gesteld was, het hul blydskap daaroor betuig dat die NG Kerk in so 'n lank gevoelde behoefte sou voorsien. === Gereelde dienste === Binne drie maande nadat die Ringsbesluit oor die begin van so 'n werkkring geval het, is die eerste Engelse dienste in verband met die Ned. Geref. Kerk in Rondebosch gehou. Omdat groot geboue in die omgewing skaars was, kon die kommissie nie maklik 'n geskikte plek van samekoms vind nie, maar eindelik is die "Glena Hall", 'n skoolkamer wat blykbaar aan ene mej. Nicholson behoort en op die Camp Ground gestaan het, teen £3 per maand gehuur. Hierdie saaltjie, wat langs die latere, verbrede Liesbeekparkweg gestaan het, sou jare lank 'n baie belangrike rol eers in die lewe van die moederkerk en later die sendingkerk van Rondebosch speel, in so 'n mate dat die jong NG gemeente soms selfs die Glena Saal-gemeente genoem is. Die eerste diens is op Sondagaand [[19 Januarie]] [[1890]] deur dr. [[Andrew Murray]] van die gemeente [[Wellington]] gehou. Voor 'n aandagtige gehoor van sowat 200, soveel as wat die gebou kon bevat, het hy oor Johannes 1:43 (''[[Statebybel]]'') gepraat: "Des anderen daags wilde Jezus heengaan naar Galilea, en vond Filippus, en zeide tot hem: Volg Mij." Die [[harmonium]] is by die geleentheid deur mev. Helena Searl, die knap orreliste van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]], bespeel. Die volgende Sondag sou prof. J.I. Marais van die [[Kweekskool]] daar optree en sedertdien kon die kerkgangers elke Sondagaand na 'n ringspredikant of ander leraar luister. Verder is die hoop gekoester dat daar ook oggenddienste gehou sou kon word en dat die intekenlys 'n beter vertoning sou maak. As die regte man gekry kon word, sou die geld inkom, maar om iemand te beroep, het geld vereis. "Men kan niet altyd een prediker leenen," het die medewerker van ''[[Kerkbode|De Kerkbode]]'' geskryf. === Tydelike arbeid === [[Lêer:BP Marchand.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]], eerste leraar van 1891 tot 1906. Onder sy leiding het sowel die [[Hoër Seunskool Rondebosch]] as die [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] en hul laerskoolafdelings tot stand gekom.]] Omdat die dienste baie gewaardeer is en die behoefte aan 'n tweede diens op 'n Sondag gevoel is, het die verantwoordelike kommissie vir ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]] van [[Knysna]] in Maart 1890 besoek om vir drie maande te kom kyk wat daar op geestelike en kerklike gebied vir die mense van die buurt gedoen kon word. Terselfdertyd moes hy die moontlikheid vir die stigting van 'n klein gemeente daar ondersoek. Hy was gewillig om te kom, maar dit het nie maklik gegaan om 'n plaasvervanger te kry nie. Blykbaar het die deur tydens die sinodesitting van daardie jaar vir hom oopgegaan en in Desember 1890 het hy in sy nuwe werkkring aan die werk gegaan met 'n toelaag van £15 per maand waar meer as die helfte uit die Hulpbehoewende-Gemeentefonds sou kom. Toe die kommissie later 'n gunstige verslag oor hom ontvang, vra hulle hom om die werk op 'n vaste voet te onderneem, met die gevolg dat hy hom van Knysna kon losmaak om vir goed Rondebosch toe te kom. Sy traktement was £250 per jaar en 'n gratis woning. Die kommissie kon nou ook hul hartlike dank betuig teenoor die leraars wat vroeër dienste waargeneem het en vir almal wat hulp verleen het. === Op vaster voet === Die kommissie was baie teleurgesteld om in Junie 1891 te verneem dat die Hulpbehoewende-Gemeentefonds vanaf 1 Julie daardie jaar net £50 per jaar kon bydra. As dit nie was dat die gemeentes [[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]], Stellenbosch en [[NG gemeente Durbanville|Durbanville]] hulle tot £10 elk per jaar vir drie jaar verbind het nie, sou ds. Marchand se reeds klein salaris met £50 per jaar verminder moes word. Die gemeente spring nou aan die werk en omskep die boufonds ook in 'n waarborglys vir die dominee se salaris. Sewentig mense onderneem om 'n bedrag van amper £203 te waarborg vir vyf jaar. Nege het elk £10 gewaarborg. Verreweg die meeste van die wit ondertekenaars, want daar was ook bruin ondersteuners, het 'n Engelse naam gedra en ds. Marchand het dan ook aan die Wynbergse kerkraad berig dat slegs weinige van dié wat die beweging in Rondebosch ondersteun het, lidmate van die NG Kerk was. Van die vername mense wat die lys onderteken het, was sir [[Gordon Sprigg]], kater verskeie male eerste minister van die [[Kaapkolonie]], dr. [[Johannes Henricus Meiring Beck|J.H. Meiring Beck]], later ook sir en minister, Lodewyk A.W. Beck, sy broer, en sir [[James Rose-Innes]], indertyd prokureur-generaal van die Kaapkolonie en later hoofregter van die [[Unie van Suid-Afrika]]. == Gemeentestigting == [[Lêer:Sir Henry de Villiers.jpg|duimnael|links|upright|Sir (later lord) [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] het die kerk se hoeksteen op [[9 November]] [[1891]] gelê.]] [[Lêer:Ds LM Kriel.jpg|duimnael|upright|Ds. Lourens Matthys Kriel, leraar van 1907 tot 1909.]] [[Lêer:Ds HE du Plessis.jpg|duimnael|upright|Ds. Hercules Enslin du Plessis, van 1911 tot 1922 die derde leraar van Rondebosch.]] [[Lêer:Ds Pieter Meiring.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]], 1922–1938, daarna redakteur van ''[[Kerkbode|Die Kerkbode]]''.]] [[Lêer:Ds Arnold Meiring.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Arnold Meiring]], dien van 1932–1938 saam met sy vader.]] [[Lêer:P de V Grobbelaar.jpg|duimnael|upright|Ds. P. de Vos Grobbelaar, 1938–1941, was die oudste oorlewende leraar by die eeufeesviering in 1991.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html ''NG gemeente vier in naweek eeufees'', ''Die Burger'', 6 September 1991. URl besoek op 23 Januarie 2015.] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120701183031/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html |date= 1 Julie 2012 }}</ref>]] [[Lêer:Ds WS Conradie.jpg|duimnael|upright|Ds. Willem Stephanus Conradie, 1941–1948.]] [[Lêer:Ds AJ van Wijk.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Attie van Wijk]], 1949–1958.]] [[Lêer:Dr Andries Treurnicht as studenteleraar van die NG gemeente Rondebosch.jpg|duimnael|upright|Dr. [[Andries Treurnicht|A.P. Treurnicht]], studenteleraar 1950–1954.]] [[Lêer:Ockert Raubenheimer.jpg|duimnael|upright|Ds. Ockert Raubenheimer, studenteleraar van 1954–1957.]] [[Lêer:JW Hanekom.jpg|duimnael|upright|Ds. J.W. Hanekom, 1957–1959.]] [[Lêer:Ds DJ Rabie.jpg|duimnael|upright|Ds. D.J. Rabie, leraar van 1959 tot 1964.]] [[Lêer:GdT Müller.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Gys Muller|G. du Toit Muller]], leraar van 1958–1965.]] [[Lêer:WP de Vos.jpg|duimnael|upright|Ds. W.P. de Vos, van 1965 tot 1968 aan Rondebosch verbonde en toe eerste leraar ná afstigting van [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]].]] [[Lêer:Ds Kenney O'Kennedy.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Kenney O'Kennedy]], leraar van [[7 Mei]] [[1966]]–1974.]] Presies 'n week nadat die waarborglys deur die ringskriba ontvang is, het die afstigting van die gemeente Rondebosch op [[10 September]] [[1891]] as tweede dogtergemeente van [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]] 'n voldonge feit geword. In die destydse [[Kaapprovinsie]] is in die jaar 1891 vyf gemeentes gestig, naamlik [[NG gemeente Mthatha|Umtata]], wat tans Mthatha heet, ''De Nieuwe Kerk'' (tans [[NG gemeente Tamboerskloof|Tamboerskloof]]), [[NG gemeente Sterkstroom|Sterkstroom]], [[NG gemeente Jamestown|Jamestown]] in die Noordoos-Kaap en Rondebosch, en in die [[Vrystaat]] [[Bothaville]] en [[Thaba Nchu]]. Omdat die [[NG Kerk]] toe nog 'n oorwegend landelike karakter gehad het, was Rondebosch die 106ste gemeente van die Kaapse Kerk, maar slegs die sewende gemeente binne die huidige metropolitaanse gebied van [[Kaapstad]]. Tussen die stigting van die eerste gemeente, [[NG gemeente Kaapstad]] ([[1665]]), en die tweede, [[Durbanville]] ([[1826]]) het 'n volle 161 jaar verloop. Daarna het gevolg: [[NG gemeente Wynberg]] in 1829, [[NG gemeente Vishoek]] in [[1855]], [[NG gemeente St. Stephen's|St. Stephen's]] in [[1857]] (die enigste bruin gemeente in die NG Kerk), [[NG gemeente Drieankerbaai|Drieankerbaai]] ([[Seepunt]]) in [[1879]], [[NG gemeente Tamboerskloof|Tamboerskloof]] in 1891 en toe Rondebosch in dieselfde jaar. Die stigting het plaasgevind tydens 'n vergadering van die Ringskommissie in die woning van ds. Marchand wat langs die huidige kerkgebou gestaan het en wat in Augustus 1966 as die Maseru-hotel gesloop is om vir nog 'n blok woonstelle plek te maak. Die voorstel tot die stigting van die gemeente het gekom van oud. G.J.V. de Kock van Wynberg wat die plek geneem het van oud. G.C. Gie, skoonvader van ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]], van Kaapstad wat tot kort voor sy dood op [[28 Augustus]] [[1891]] nog aan die werksaamhede van die Ringskommissie in sake Rondebosch deelgeneem het. Die grensbepaling tussen Wynberg en die nuwe gemeente en die voorwaardes wat die Wynbergse kerkraad oorspronklik ten opsigte van die moontlike afstigting gestel het, is nou gehandhaaf. Tussen Rondebosch en Kaapstad sou die lyn van [[Soutrivier]]stasie met die pad na Roodebloem en Tafelberg, en Soutrivier langs [[Maitland]] na die Vlakte skeiding van die gemeente Wynberg loop. Dit was ook die ou skeiding tussen die gemeentes Kaapstad en Wynberg. Ná die stigting van Rondebosch is die godsdiensbeoefening in [[Mowbray]] gestaak en later is die gebou verkoop. Dit is selfs 'n tyd lank deur 'n afvallige leraar van die Wynberg se sendinggemeente as kerkgebou van 'n gemeente sonder status gebruik. (Die kapel behoort tans aan die Wes-Kaapse Provinsiale Administrasie en staan op die hoek van Avenueweg en Rhodeslaan, net onderkant die Princess Christian-tehuis.) === Ledetal === Gedurende die eerste jaar van die gemeente se bestaan kon die ledetal nie presies vasgestel word nie, maar in 1893 staan dit op 200 siele en 90 lede sodat dit, ondanks die wegtrek van Afrikaanssprekendes uit die Suidelike Voorstede van Kaapstad sedert die jare 70 steeds in 2012 op 260 belydende lidmate aansienlik meer is as destyds. In ''Ons Kerk Album'' van 1917 staan die gemeente het aanvanklik bestaan uit 'n dosyn lede en 50 "aanhangers". In 1893 het Wynberg 1&nbsp;952 siele en 720 lidmate getel. 'n Jaar later tel Rondebosch se lidmate 110 en die siele 250, terwyl daar by Wynberg ook 'n geringe styging was. In 1895 is daar in Wynberg 'n aanmerklike daling, terwyl Rondebosch een lidmaat meer aangee. Die volgende jaar val Rondebosch se ledetal skielik tot 75 om eers teen 1899 die 100-merk met ses te oorskry. Verder was Rondebosch se getalle tydens die eerste 75 jaar van die gemeente se bestaan as volg: {| class="wikitable sortable" |- ! Jaartal !! Bel. lidmate |- | 1895 || 111 |- | 1905 || 130 |- | 1915 || 140 |- | 1925 || 197 |- | 1935 || 1003 |- | 1945 || 1047 |- | 1955 || 1512 |- | 1965 || 1680 |} In 1938 het Rondebsoch 1&nbsp;950 siele en 1&nbsp;090 belydende lidmate gehad en ná die afstigting van die [[NG gemeente Die Vlakte]] in 1939 met sy 1&nbsp;900 siele en 700 lede, 1&nbsp;514 siele en 900 lede. === Eerste kerkraad === Op [[11 Oktober]] [[1891]] vergader die eerste kerkraad: J.G.L. Dreyer, C.D.G. Mostert, A.A. Philip, G. Twycross, P. G. Wege en C. H. Beck. Die gemeente bestaan uit slegs 76 lidmate, die voertaal by alle eredienste en vergaderings is [[Engels]] en die lidmate behoort tot sowel die blanke as die nieblanke groepe van die samelewing. Die eerste leraar, ds. [[B.P.J. Marchand]] (1891–1906), is kort daarna beroep en die huidige kerkgebou nog in dieselfde jaar opgerig. Ds. Marchand is in 1907 deur sy skoonseun, ds. L.M. Kriel, opgevolg, wat op sy beurt opgevolg is deur ds. H.E. du Plessis (1911–1921). Aanvanklik is in die eredienste net van Engels gebruik gemaak en eers 45 jaar ná die stigting van die gemeente, is die Engelse aanddienste afgeskaf en deur [[Afrikaans]]e dienste vervang. Dit was toevallig ook die jaar (1936) waarin die [[Laerskool Groote Schuur]] in die kerksaal gestig is danksy die bemiddeling en ywer van lidmate van die gemeente. In die eerste 30 jaar van die gemeente se bestaan het die politieke toestande van die land (die [[Tweede Vryheidsoorlog]], [[Uniewording]] en die [[Eerste Wêreldoorlog]]) hulle ook hier laat geld. Boonop was die gemeente klein en die geldelike toestand merendeels sorgwekkend. == Kerkie in Mowbray == In 'n buitengewone vergadering wat 'n week voor die stigting van die nuwe gemeente gehou is, het ds. Marchand die Kerkraad van [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]] meegedeel dat hy graag 'n Hollandse Sondagmiddagdiens in die kerkie op Mowbray wou hou. Die raad was geneë om die gebou vir £500 aan hom oor te maak en die betaling sou vergemaklik word as die grensreëling en ander skikkinge van vroeër by die afstigting van krag bly. Dieselfde kerkraad was dus beslis toegeeflik toe hy vroeg in 1892 toestem dat die grenslyn tussen Rondebosch en Wynberg van "Mount Pleasant teen Tafelberg, met Klipperstraat en verby Kleine Schuur" na "van Tafelberg na Deanstraat en Westerfordbrug" verskuif kan word. Gedurende die eerste helfte van 1892 het ds. Marchand wel op Sondagmiddae Hollandse dienste gehou in die kerkie in Mowbray wat teen £1 per maand van die Wynbergse kerkraad gehuur is. Van 1 Julie 1892 af is daar elke Sondagoggend deur ds. Johannes Ross (Saakgelastigde) — in die Engelse notule van die kerkraad heet hy soms "Mr. Rous" - namens die Kerkraad van Rondebosch in Mowbray 'n Hollandse diens waargeneem. Met hierdie reëling wou die kerkraad — in sy eie woorde — in die behoeftes van Hollandssprekendes binne hierdie gemeente voorsien. "Owing to the fact of the Dutch Services at Mowbray not having been a success," word hierdie dienste egter teen die einde van die jaar gestaak. Die hoop dat die gebou onvoorwaardelik aan Rondebosch geskenk sou word, is ook nie verwesenlik nie. == Rondebosch as middelpunt == Omdat dit vir die kommissie van die ring 'n uitgemaakte saak was dat [[Rondebosch]] die middelpunt van die nuwe gemeente moes wees, koop hulle toe 'n sentraal geleë stuk grond — ses lotte van die ou Rouwkooplandgoed — met 'n klein woning daarop wat as [[pastorie]] in gebruik geneem is. Dit was die perseel waarop die kerk en ander kerklike geboue vandag nog staan. Die koopprys van £600 is deur ds. Marchand voorgeskiet. Nog voor die stigting van die gemeente is daar 'n boukomitee vir die oprigting van 'n kerkgebou benoem en vir die boufondse gekollekteer. Reeds in hul tweede gewone vergadering nooi die kerkraad hierdie komitee uit om met hulle saam te werk en verder besluit die raad dat die gedenksteen van die kerk oor sowat 'n week deur sir [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] of deur die burgemeester van Rondebosch gelê moes word. By die volgende vergadering ontmoet mnr. P. de Bell, 'n Deen van geboorte, as verteenwoordiger van die boukomitee die kerkraad. Alle geldelike verantwoordelikheid word toe deur die kerkraad oorgeneem maar die komiteelede is gevra om aan te bly en met die raad saam te werk. Kort hierna het die drie lede van die kommissie van die ring, as trustees van die vaste eiendom, dit op die naam van die kerkraad van Rondebosch laat oordra. Die tender van G.S. Withinshaw vir £2&nbsp;500 is aanvaar en in die begin van Oktober is daar met die bou van die kerk volgens 'n plan van [[George Murray Alexander]] 'n aanvang gemaak. === Hoeksteenlegging === Op baie kort kennisgewing is die steen op Maandag [[9 November]] [[1891]] om 4.30 nm. deur hoofregter sir Henry de Villiers gelê. Die belangstelling by dié heuglike geleentheid was groot en bemoedigend. Saam met 'n hele aantal burgerlike hoogwaardigheidsbekleërs, was daar verskeie leraars van die Ned. Geref. Kerk sowel as van die Engelse Kerke. Nadat diaken Philip die gebruiklike dokumente, koerante van die dag en 'n paar muntstukke, saam met die masonnieke (Vrymesselaars-) tekens van koring, wyn en olie in die daarvoor bestemde nis geplaas het, is die steen behoorlik gelê. Die troffel wat by die plegtigheid gebruik is, is deur oudl. Jacob Dreyer aan sir Henry geskenk. Ds. (later prof.) C.F.J. Muller van [[NG gemeente Tamboerskloof|De Nieuwe Kerk]] het die wydingsgebed gedoen. In sy onvoorbereide toespraak het die hoofregter gesê dat hierdie eerste gemeente van die Hollandse Kerk waar daar byna deurgaans in Engels gepreek is, 'n heel besondere plek in die geskiedenis van die Kerk en van ons land ingeneem het. Dertig jaar vantevore sou so iets nie moontlik gewees het nie. Die taal sou egter geen verandering in die leer en vorm van die godsdiens van die Ned. Geref. Kerk teweegbring nie, want die leraar sou 'n lid van die Sinode wees. In die Ned. Geref. Kerk van Amerika is daar nie meer in Hollands gepreek nie, maar in ons land sou dit nog lank nie die geval wees nie. Persoonlik het hy ook nie begeer dat dit spoedig sou gebeur nie. Die stigting van hierdie gemeente het die bewys gelewer dat die Kerk hom na omstandighede kon skik en in al die behoeftes van die land wou voorsien. Die kollekte het £34 gelewer en aan die einde van die verrigtinge is almal "regt voldaan" huis toe. Die plan vir die gebou is deur almal bewonder en die grond was so groot dat daar later ook 'n skool daarop kon staan. === Finansies === Kort na die hoeksteenlegging het die heer J.A. Bam, die groot weldoener van die [[NG gemeente Drieankerbaai|gemeente Groenpunt]], die kerkraad 'n lening van £1&nbsp;500 teen 6% aangebied, maar die raad het besluit om £1&nbsp;600 teen 5% by die S.A. Mutual op te neem. Toe die kerkgebou voltooi is, is die Mutual vir nog £600 gevra om die balans aan boukoste te vereffen en nog ander onmiddellike verpligtinge na te kom. Sonder bykomende persoonlike sekuriteit wou die Mutual dit egter nie toestaan nie, met die gevolg dat ds. Marchand, met 'n mate van persoonlike opoffering, nog £400 voorgeskiet het. Einde Oktober 1893 was daar 'n kredietbalans van 13s.4d., nadat die lopende koste gedek en £70 op die vlottende skuld afbetaal was. Aan die kontrakteur van die kerkgebou was reeds £2&nbsp;375 uitbetaal, maar later kry hy nog £262. Die argiteksfooi was £140. Ds. Marchand het £50 op 'n lening van £100 aan die boufonds geskenk en later laat die here C.W. Hutton en Henry Beard ook die helfte van hul voorskotte val. Die tesourier het aan 'n paar sterk gemeentes geskryf om die goeie voorbeeld van andere wat reeds bydraes vir die boufonds gestuur het, by hulle aan te beveel. In Julie 1892 het die kollektes in die Glena-saal £11.3s.11fd. gelewer en die in Mowbray £1.4s.11d. Aan donasies vir die Gemeentefonds is daar £23.2s.6d. ontvang. Aan die leraar was daar ongelukkig £41.13s.4d. op sy salaris verskuldig. £300 wat indertyd by die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk-gemeente]] geleen is, is in paaiemente van £100 terugbetaal. === Die bouwerk vorder === Vroeg in 1892 het die kerkraad besluit dat daar teen £18 'n groot siervenster en vier vensters van kiaathout daaronder in die oostelike front van die kerk aangebring moes word. Soos in die oorspronklike ontwerp aangedui, moes die dak van sink wees en daar moes wel 'n toring gebou word. Reeds in Junie 1892 word daar by die argitek verneem of die krake wat toe al in die onvoltooide gebou sigbaar was, nie in die toekoms gevaarlik kon word nie. Terwyl die bouwerk aan die gang was, het 'n suster aan die kerk 'n kansel van "wel een £60" geskenk. Oudl. Jacob Dreyer het 'n silwernagmaalstel gegee en die tesourier, diaken Philip, "a very useful and serviceable Gift" in die vorm van kollekteborde. Later skenk mnr. F.F. Rutherfoord, 'n swaer van dr. [[Andrew Murray]], 'n pragtige Kanselbybel aan die gemeente. == Inwyding van die Rondebosse kerk == Donderdag [[18 Augustus]] [[1892]], die dag van die kerkinwyding, het met "ordentelyk" weer aangebreek. Die plegtigheid van die oggend het belangstellendes van wyd en syd getrek. Buiten die Moderator van die Kaapse Sinode, was daar nog twee lede van die Moderatuur, prof. [[Nicolaas Hofmeyr|N.J. Hofmeyr]] van die [[Kweekskool]], die Saakgelastigde en nege ander predikante van die Ned. Geref. Kerk teenwoordig. Na 'n gebed in die Glena-saal deur dr. [[Johannes Jacobus Kotzé|J.J. Kotzé]] (Kaapstad, Actuaris), het die skare in optog na die nuwe kerk gegaan waar goewerneur en lady Loch en 'n groot skare gewag het. 'n Gepaste lied deur die koor is gevolg deur 'n gebed deur dr. [[Andrew Murray]] (Wellington, Moderator). 'n Gesang is aangehef en toe het ds. Marchand verslag gedoen van die vordering van die werk sedert daar met die prediking in die Glena-saal begin is. Saam met noodsaaklike uitgawes wat nog gedoen moes word, sou die gebou nagenoeg £3&nbsp;000 kos. Vir die grond en die [[pastorie]] is daar £600 betaal. Die meubelment, insluitende die preekstoel, het £286.12s. gekos en die elektriese beligting £84.12s. Onder mekaar is daar reeds £800 byeengebring. In die nette kerkie het die koorsang wat nou gevolg het, baie goed geklink. Ds. Murray se rede oor Mat. 21 vers 12-13, "Myn huis zal een huis des gebeds genaamd worden," het 'n diepe indruk gemaak en die Goewerneur het glo verklaar dat hy nooit na 'n treffender boodskap geluister het nie. Ds. Neethling het in Hollands kortliks sy groot blydskap oor die verrigtinge van die dag betuig en die gemeente gemaan om nie soseer op die uiterlike dinge te let nie, maar op die woorde van God wie se Koninkryk altyd in alle eenvoud verkondig moes word. Vervolgens het ds. Murray die goewerneurspaar en die ander besoekers vir hul teenwoordigheid bedank. Dit was seker goed, het hy gesê, dat ook Goewerneurs nou 'n diens in die Hollandse Kerk in hul eie taal kon volg. Omdat die weer intussen nie verbeter het nie, was die basaar wat buite op die kerkterrein gehou is, nie so geslaagd as die ander feestelike verrigtinge van die dag nie. Die oggendkollekte het goed £40 beloop. By 'n konferensie die aand in die kerk het prof. Hofmeyr en ander leraars opgetree. Die sierlike en doelmatige gebou kon ongeveer 600 mense bevat en die argitek sowel as die gemeente kon met reg trots daarop voel. Soms is daar gevra of die klein gemeente nie te veel onderneem het om so gou so 'n gebou op te rig nie. Besondere omstandighede het egter ook in hierdie geval buitengewone maatreëls geverg en 'n onaantreklike kerkgeboutjie sou in dié omgewing net nie gedeug het nie. Buitendien kon daar vir die skoonheid van 'n God-gewyde gebou heelwat opgeoffer word. Die daarstelling van 'n ruim plek van aanbidding het dan ook dadelik 'n verblydende oplewing in die gemeentelike belangstelling en bedrywighede meegebring. Nie alleen was die opkomste bemoedigend nie, maar die kollektes was dubbel dié wat vroeër in die Glena-saal ontvang is. Binne enkele maande na die inwyding moes daar nuwe banke aangebring word, aangesien byna al die beskikbare sitplekke onder die galery reeds verhuur was. In die kerk is daar ook dadelik 'n Sondagskool met 37 leerlinge aan die gang gesit. Verder kon daar voortaan in die week 'n biduur in Engels en 'n diens in Hollands gehou word. Veral die kleurlinge het laasgenoemde goed bygewoon. In die vroeër jare het die gemeente telkens teen 18 Augustus — die inwydingsdag van die kerk — 'n blye "Jaarfees" gevier. === Kerkbouskuld === Omdat die klein gemeente heel van die begin af onder 'n swaar skuldlas gebuk gegaan het, moes daar van tyd tot tyd lenings aangegaan word om voriges te vereffen en nuwe geldelike verpligtinge na te kom. Vroeg in 1898 het br. C.W. Herold vir die kerkraad £3&nbsp;000 opgeneem sodat daar op die [[pastorie]]grond 'n gebou vir £700 of £800 opgerig kon word, terwyl die res vir die delging van bestaande skulde aangewend moes word. In 'n poging om die posisie te verbeter, sou daar nou twee huurhuise op die kerkgrond gebou word. Die oorspronklike skulde vir die aankoop van grond en vir die kerkgebou het teen dié tyd op £2&nbsp;300 gestaan, waarby daar nou £1&nbsp;400 vir die twee huise bygekom het. Die rentekoers op die £3&nbsp;000 was egter slegs sodat die rente op die kerkskuld jaarliks uit die huurgeld van die huise verhaal kon word. Vir hul persoonlike moeite in verband met die bou van die huise, het die broers J. Fred. Dreyer en C.W. Herold 'n spesiale mosie van dank verdien. Die swak geldelike posisie van die gemeente was die regstreekse aanleiding daartoe dat ds. Kriel na so 'n kort bediening in Rondebosch na [[Vredenburg]] vertrek het en ds. Du Plessis wat die werk met moed en toewyding voorgesit het, verklaar met sy aftrede in 1921 dat hy vanweë die groot skuld van oor die £4&nbsp;000 seker ook sou gegaan het as hy gedurende die eerste jare van sy diens hier 'n beroep ontvang het. Gelukkig het dit later baie beter gegaan en die "enorme kerkschuld" is tot £1&nbsp;000 verminder. Dit is veral moontlik gemaak deurdat die weduwee van mnr. J.H. (Lang Jan) Hofmeyr in 1912 £2&nbsp;000 geneem het in stede van die £4&nbsp;131 wat die gemeente vir 'n lening en agterstallige rente aan haar man se boedel verskuldig was. Hierdie nuwe bedrag is teen 4% by mnr. [[Christiaan Ludolph Marais|C.L. Marais]] van [[Nuweland]] opgeneem. Ná mev. Hofmeyr se dood in 1914 is die £2&nbsp;000 ook aan Rondebosch geskenk. In 1926 kon die kerkraad hom oor die gunstige geldelike toestand verbly en die kassier het opdrag gekry om £500 op die verband van £1&nbsp;000 op die kerkgebou te delg. Terselfdertyd sou die diakens die lede wat versuim het om dankoffers te gee, persoonlik besoek! Toe die Stadsraad in 1927 2&nbsp;415 vierkante voet grond van die kerkraad koop om St. Andrewsweg te verbreed, kon die batige saldo in die delgingsfonds tot op £500 uit die koopsom van £1&nbsp;000 aangevul word en so is die kerkskuld uiteindelik uitgewis. Die bedrag wat aanvanklik vir die aankoop van die grond by ds. Marchand geleen is, het blykbaar van sy suster, mev. C.J. Visser, gekom en in 1899 eis haar boedel dit terug. Later stel ds. Marchand voor dat die £600 geleen word, saam met nog £150 sodat daar nog 'n huurhuisie gebou kon word, maar eers in 1902 word daar £700 op tweede verband en teen 6% by mnr. B.H. de Vries geleen om die skuld aan die Visser-boedel te delg. === Boufondsbasaar === In sy godsdiensverslag vir die ringsitting van 1892 bedank die kerkraad die vroeër reeds genoemde gemeentes vir hul jaarlikse bydraes van £10 en Philadelphia vir 'n spesiale kollekte. Verder noem hy die gewaardeerde hulp wat die gemeentes [[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]], [[NG gemeente Tamboerskloof|De Nieuwe kerk]], [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]], St. Stephens en Groenpunt ([[NG gemeente Drieankerbaai|Drieankerbaai]]) met die boufondsinsameling verleen het. Hierdie eerste groot boufondsbasaar is in die beste tradisie van die tyd op 17 en 18 Desember 1892 in die Wichtsaal in Loopstraat gehou. Onder die leiding van hul leraarsvroue en ander dames het elke gemeente sy deel gedoen en die gesamentlike poging het 'n mooi bewys gelewer van die "susterlike" samewerking wat daar tussen gemeentes kon bestaan. Buiten die gebruiklike tafels met verversings en naaldwerk, was daar 'n konfyttafel deur die dames van [[Seepunt]], 'n geskenketafel, die "Dairy Stall" van mev. Kuys en andere, 'n tafel met arbeie en room deur mevv. Wege, Beck en andere en mejj. Dreyer, Stegmann en Du Toit se blommetafel. Ook is die vleis van 'n gemeste kalf opgeveil. 'n Kompetisie, met poppe in Engelse en Maleierdrag geklee, het groot byval gevind. Op die aand van die tweede basaardag is daar 'n hoogstaande program van musiek en voordrag aangebied waaraan ook die "Cape Town Amateur Band" deelgeneem het. Die verkoop van sowat £225 op die eerste dag is op die volgende tot omtrent £300 opgestoot. Die groot klomp goed wat oorgebly het, sou later weer te koop aangebied word. Op Saterdag 2 April 1892 is daar op die terrein van Rouwkoop House in Rondebosch self weer 'n basaar gehou waar die "Regimental Band" moontlik die namiddag opgetree het. Die opbrengs was £40.13s. == 'n Ander kerkgebou == Die nuwe ontwikkelinge in verband met die verskuiwing van die [[Universiteit van Kaapstad]] uit die stad, het in 1925 tot 'n interessante bespreking gelei. As die bearbeiding van die studente aan Rondebosch opgedra word, was die kerkraad daartoe bereid, mits die ring sy invloed vir die verkryging van 'n geskikte bouterrein vir 'n nuwe kerk en die byeenbring van die vereiste boufonds sou gebruik. In 1932 was daar weer 'n beweging ten gunste van 'n kerkgebou op 'n ander en geskikter plek. Hierdie keer was dit waarskynlik vanweë die lawaai van verbysnellende treine by die ou kerk en toe pogings om grond op Westbrooke of naby die Musiekkollege van die universiteit te bekom, misluk, beveel die argitek [[Wynand Louw]] aan dat geraasverdowers in die kerkgebou aangebring word. Later dink 'n Kommissie vir Geraasbestryding dat dubbele vensters die beste oplossing sal wees en toe word daar afgesien van die plan om elders 'n nuwe kerk te bou. == Die Vlakte == [[Lêer:NG kerk Die Vlakte 1987.jpg|duimnael|links|Die kerkgebou van die dogtergemeente [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]].]] Moontlik is daar toe reeds dienste op die Kaapse Vlakte gehou, want in Desember 1926 neem die kerkraad van br. K.C. Dekenah 'n harmonium oor wat hy vir gebruik by die dienste in Anderdale, die ou naam vir [[Crawford]], gekoop het. Vroeg in 1927 berig ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]] dat hy met sy herderlike besoeke in die omgewing van Crawford "'n heel aantal leden onzer Kerk" aangetref het vir wie se gerief daar so spoedig moontlik 'n kerksaal gebou moes word. Die kerkraad deel hierdie oortuiging en in die Julie-vergadering rapporteer die voorsitter dat die eienaar van die dorp Crawford vier standplase teen £50 vir die bou van 'n saal aangebied het. Broers Dekenah en Pickard moes die erwe gaan uitkies en die voorsitter sou by die volgende vergadering 'n sketsplan voorlê vir 'n saal wat saam met die terrein en meubels hoogstens £800 moes kos. Op 'n spesiale vergadering in Augustus 1927 sê die voorsitter dat daar vier erwe teen £25 stuk gekoop is, maar eers na verskeie vergeefse pogings om die gebou teen die genoemde prys te laat oprig — een keer is die koste op minstes £1&nbsp;200 gestel — kom die blye tyding in September 1928 dat ouddiaken C. van der Vlugt die bouwerk vir £690 aangeneem het. Hierdie som het nie die omheining en die banke ingesluit nie. Tydens die sitting van die Sinode is die hoeksteen op Saterdagnamiddag [[20 Oktober]] [[1928]], deur die Moderator, ds. G.J. Hugo (Porterville), gelê. Na die inwyding van die gebou op Sondagmiddag [[16 Desember]] [[1928]], is daar gereelde Sondagnamiddag-dienste gehou en die opkomste was betreklik goed. Op die Sondag na die inwyding is die eerste kindjie, Gert Christiaan, 'n seuntjie van br. August W.H. Steffen en sy eggenote, in die saal gedoop en op 10 Februarie 1929 is die Nagmaal vir die eerste keer daar gevier. Nog in dieselfde jaar het die Skoolraad die gebou teen £5 per maand vir skooldoeleindes gehuur. Die totale koste van die saal het £877.19s.2d. beloop, waarvan £700 aan die kontrakteur, £111.12s.0d. vir die grond, £231.10s.11d. vir die omheining en £37.0s.3d. vir die meubels betaal is. Dit was 'n duur onderneming, maar Rondebosch het dit as 'n eer beskou dat hy wat tot kort tevore self hulpbehoewend was, nou in die geestelike nood kon voorsien van 'n groot aantal behoeftige lede van ons Kerk wat meestal uit die buitedistrikte deur die droogtes en ander oorsake na die stad gedryf is en hulle op die Vlakte gevestig het. Totdat Rondebosch 'n medeleraar gekry het, is ene mej. Botha met behulp van die Hoofbestuur van die [[Vrouesendingbond]] as geestelike werkster op die Vlakte geplaas. Die [[Vrouesendingbond]] van die gemeente het haar salaris en die kerkraad haar losieskoste gedra. In 1929 is daar 'n bykomende ouderling (br. H.R. Theunissen) en 'n bykomende diaken (br. S.P. le Roux) vir die Vlakte-wyk gekies. In 1930 is daar 'n konsistorie by die saal aangebring. Van die £100 wat dit gekos het, het die kerkkas en die wyk elk die helfte betaal. Met waardering het die kerkraad in November 1932 kennis geneem van die opbrengs van £25.2s. by 'n basaar op die Vlakte. Terselfdertyd het 'n onbekende suster 'n nagmaalservies vir gebruik in die kerk van Crawford geskenk. Eers in 1935 het die saal elektriese beligting gekry. === Landsdowne === In Februarie 1931 berig oud. Theunissen dat daar in [[Lansdowne]] 'n saal vir dienste op Sondagaande gratis te kry was en die hou van sulke dienste of bidure word aan hom en diaken Le Roux opgedra. Twee maande later verneem die kerkraad dat dié byeenkomste bevredigend bygewoon word en toe die gemeente 'n tweede leraar kry, word die dienste op Lansdowne twee keer per maand deur die predikante om die beurt waargeneem. Die volgende jaar bepleit mnr. D. Lamprecht, onderwyser op Lansdowne, die aankoop van die "Church Hall" aldaar van die verbandhouers teen omtrent £900, maar ds. Meiring sr. lug sy vrees vir twee middelpunte vir eredienste op die Vlakte. Na 'n deeglike bespreking van die saak is daar dan ook geen besluit geneem nie. Sommer kort hierna, egter, ontmoet mnre. Kritzinger, Buitendag en Lamprecht die kerkraad in verband met die behoefte aan 'n eie kerksaal vir die Lansdowne-wyk. Die Afrikanerbevolking in daardie buurt was reeds groot en het steeds aangegroei, terwyl die saal wat in gebruik was, geen waardige plek van aanbidding was nie omdat dit ook vir "sondige" doeleindes gebruik is. Die wyk het self vurig daarna verlang om 'n saal te hê wat vir kerklike werksaamhede soos die Sondagskool en die Jongeliede-vereniging afgesonder kon word. Die toestand was ernstig. Sektes het onder die mense gewoeker en die verlede het klinkklaar bewys dat die mense nie die dienste in Crawford wou bewoon nie, maar eerder na ander genootskappe of sektes oorgegaan of tot algehele kerkloosheid verval het. Wat die saak vererger het, was die groot aantal kinders wat die Sondagskool in Crawford kwalik kon bereik. Daar was twee erwe naby die skool en in die middel van die wyk vir £150 te koop en so 'n saal sou stellig vir skooldoeleindes gehuur word. Nadat die afvaardiging vertrek het, het veral ds. Meiring sr. en br. A.W.H. Steffen op die ernstige besware teen 'n saal daar gewys. Lansdowne was te naby aan Crawford en dit kon 'n "nadelige morele uitwerking" op die lede van Crawford se gemeenskap hê wat self ook heel ver van hul saal af gewoon het. Verder sou 'n saal in Lansdowne die onderlinge tweedrag verskerp en dit later vir die twee wyke onmoontlik maak om as eenheid saam te werk. 'n Uitgerekte bespreking het tot die besluit gelei dat die erns en opregtheid van die Lansdowne-gemeenskap getoets sou word deur hulle die geleentheid te gee om op 'n lys te toon wat hulle bereid was om vir die saak te doen en op te offer. Op dieselfde vergadering is daar gerapporteer dat die stadsraad vir die onmiddellike toekoms geweier het om van Tarongaweg wat Crawford en Lansdowne verbind het, 'n harde pad te maak. Na 'n grondige ondersoek besluit 'n spesiale kerkraadsvergadering in November 1932 om £500 aan die oprigting van 'n saal op twee erwe naby die laerskool te bestee. Hierdie bedrag moes alle koste insluit en die sowat £200 waarvoor daar op die lys van br. S.F le Roux geteken was, moes 'n deel daarvan uitmaak. Broers Dekenah, Le Roux en ds. [[Arnold Meiring|A.M. Meiring]] moes die onderneming verder voer. Toe daar twee erwe naasaan die ander twee teen £110 verkrygbaar is, onderneem die kerkraad einde Januarie 1933 om self die saal daarop te bou. Die materiaal sou deur broers Dekenah en Le Roux aangekoop word en laasgenoemde is gehuur om die arbeid te verskaf. So kon daar werk verskaf word aan lede van die Kerk in Lansdowne wat dan weer 'n deel van die loon vrywillig aan die kerk sou afstaan. Die argitek A.L. Meiring het reeds 'n plan vir die gebou opgetrek. Dit was 'n deel van die voorstel dat dié saal as plek van aanbidding aan Crawford ondergeskik moes bly en dat die sakramente slegs in Crawford bedien sou word. Die Kaapse Stadsraad is verder bedank vir hul aanbod om die saal wat toe vir Sondagoggend- en aanddienste gebruik is, vir 'n onbepaalde tyd aan die kerkraad te gee. In April is 'n ekstra uitgawe van £50 eenparig goedgekeur. Die hoeksteentjie is op [[22 Maart]] [[1933]] "ter Ere Gods" gelê en die inwyding het op [[12 Mei]] [[1933]] met 'n rede deur ds. Meiring sr. plaasgevind. Die volgende dag het 'n basaar en konsert £43.5s. gelewer waardeur die koste van die stoele ruim gedek is. Die vrywillige bydraes van die lede het reeds op £55 gestaan. Die totale koste, omheining ingesluit, het £656.3s.11d. beloop, maar die lede sou self die ekstra £6.3s.11d. vind. Die grond en transport daarvan het byna £120 gekos en £147 het vir die arbeid op die tender van br. Le Roux gegaan. Die argitekte Louw en Louw, die firma van [[Wynand Louw]], het die planne voorsien en die toesig, alles kosteloos, gehou. In Lansdowne het daar groot geesdrif vir die saal geheers en die lede sou hulle geldelike verpligtinge nakom. In 1933 is 'n klavier van mnr. M.M. Kritzinger wat in die saal gebruik is, vir £30 aangekoop. Die C.J.V. van die wyk het £20 betaal en die kerkraad het die verkoper van die betaling van £10 op die saallys vrygestel. Toe die saal in 1935 teen £7 per maand deur die skoolraad gehuur is, is die behoefte aan 'n groot konsistorie vir 'n ekstra klaskamer gevoel. Ofskoon dit onseker was vir hoe lank die skoolraad die saal sou huur, het die kerkraad aan die dringende versoek van die broeders van Lansdowne voldoen en br. S.P. le Roux het die konsistorie vir £150 gebou. Nadat daar lank sonder groot sukses met die stadsraad oor die "oopmaak" van Rangeweg na die saal gekorrespondeer is, het br. Le Roux op eie koste "'n tydelike stukkie pad gekonstrueer." == Vergroting van die Rondebosse kerkgebou == [[Lêer:NG kerk Rondebosch ou binneruim.jpg|duimnael|So het die binneruim van die kerkgebou ná voltooiing in 1891 gelyk.]] Met die bou van 'n saal in Lansdowne agter die rug, word die planne vir die verbetering van die kerkgebou meer ambisieus en by die geraasdempende vensters word daar nou ook 'n groter galery beoog. Volgens die goedkoopste plan van argitek Attie Meiring sou die koste ongeveer £715 bedra. Nadat die eerste tenders ontvang is, besluit die kerkraad om die werk nog verder uit te brei en uiteindelik is die vier portaalopenings toegebou, nege vensters aan die ooste- en suidekant van dubbele rame en ruite voorsien, twee deure in die portaal aan die noordoostekant ingebou, 'n nuwe galery en trap aangebring, die hele elektriese beligting so vernuwe dat dit 'n sieraad vir die kerk was en noodsaaklike reparasies gedoen, alles vir slegs sowat £567. Weer is br. Le Roux gehuur om die veranderings in samewerking met die Boukommissie aan te bring. Geen wonder was dit dat die kerkraad so ingenome met die werk was dat hy dadelik besluit het om ook die vensters aan die noordekant te verdubbel en 'n hele aantal kleiner verbeterings aan te bring nie. Op Sondag [[18 Februarie]] [[1934]] is die gerestoureerde gebou plegtig en in die teenwoordigheid van 'n groot skare onder die leiding van ds. Meiring sr. ingewy. Ook is daar 'n vergrote portret van wyle ds. H.E. du Plessis onthul. Van die totale koste van £646 van die verbeterings is byna £105 aan die elektriese beligtingstelsel bestee, £446 aan die bou van die galery en trap, die verdubbeling van al die vensters en die toebou van die portale, en £95 vir die banke op die galery. Die kinderdienste wat vroeër in die kerksaal gehou is en waarvoor die ouderlinge beurtelings verantwoordelik was, is in 1939 gestaak. Daar moes vir die kinders in die kerk plek ingeruim word, sodat hulle ten volle by die kerklike lewe ingeskakel kon word. Moontlik is die behoefte aan meer ruimte in die kerk hierdeur benadruk. Toe daar dus herstelwerk aan die kerk en die saal gedoen moes word, geniet die moontlike vergroting van die kerkgebou ernstige aandag. Nadat daar 'n bietjie met die tenders gesukkel is, word dié van mnr J.D. van der Linden vir £2&nbsp;198 aangeneem en die ou kerkgebou kry 'n nuwe vleuel. Die vergrote gebou is op Sondagoggend [[16 Junie]] [[1940]], in gebruik geneem en by die aanddiens is ds. T.C.B. Stofberg as studenteleraar daar bevestig. Die aanbou van die vleuel het £2&nbsp;547 gekos. Die vorige jaar het die kerkraad 'n lening vir £2&nbsp;000 op eerste verband van die kerk geneem om vir die nuwe [[pastorie]] by Argyleweg 9 in [[Nuweland]], wat later jare die gemeente se enigste pastorie sou word, te betaal en nou gaan hulle weer by Sanlam een vir dieselfde bedrag aan op eerste verband van die pastorie en tweede verband van die kerk. Die balans op die boukoste sou uit die lopende rekening kom. Op die pastorie word £400 afbetaal en die kerkskuld staan op £3&nbsp;600, waarop daar hopelik £250 per jaar gedelg sou kon word. Tussen 1938 en 1940 het die dankofferopbrengs van £579 tot £879 gestyg, terwyl die kollektes ook elke jaar meer ingebring het. == Kerksaal in Rondebosch == [[Lêer:NG kerk Rondebosch kerksaal.jpg|duimnael|Rondebosch se kerksaal is in November 1934 in gebruik geneem.]] Die kerkgebou was pas vernuwe, toe die bou van 'n kerksaal aangepak is. Die gulle aanbod van br. J. Fred. Dreyer om 'n groot bedrag teen 3% vir die doel te leen, het 'n sterk stoot aan die onderneming gegee. Die boukoste, sonder meubels, moes hoogstens £1&nbsp;200 wees. Weer is die werk volgens 'n plan van argitek Meiring gedoen en die Boukommissielede was bb. J.S.M. Viljoen A.J. Pickard, K.C. Dekenah, M.M. Loubser, P.B. Borcherds, ds. A.M. Meiring (scriba van die kerkraad en saamroeper van die kommissie) en mnr. Fred. Dreyer. Dieselfde stelsel moes gevolg word as met die vernuwing van die kerkgebou deur br. Le Roux as gehuurde van die kerkraad. Op 30 April bekragtig 'n gemeentevergadering die kerkraad se besluite en etlike persone voeg die daad by die woord deur dadelik geldelike bydraes te beloof. Ook die hoeksteenlegging op [[1 September]] [[1934]] deur ds. Meiring sr. sou vir 'n grootskaalse monstering van die hele gemeente se vrygewigheid aangewend word. As blyk van dankbare erkentlikheid teenoor die Sendinggemeente vir die beskikbaarstelling van hul kerksaal vir die Moederkerk se gebruik, sou 'n kwart van die opbrengs aan hulle geskenk word vir die oprig van 'n saaltjie op Bokmakierie. Die hoeksteenlegging is deur ongeveer 350 mense bygewoon en die kollekte het £55 opgelewer. Op [[23 November]] [[1934]] is die saal in gebruik geneem. Ds. Meiring jr. het voor 'n groot skare — onder wie 'n twintigtal evangeliedienaars — die woord gevoer. Die kollekte was £18 en die basaar op 1 Desember het £110 ingebring. 'n Kwart van dié twee bedrae is vir die werk van die plaaslike sending afgesonder. Vroeg in 1937 het mnr. Dreyer die bewys teruggestuur en die saalskuld was gedelg. == Claremont, kindertreë van gemeente Keurboom == [[Lêer:Keurboomkerk.jpg|duimnael|Die [[NG gemeente Keurboom]] se kerkterrein behoort nou aan die Claremont-baptistekerk. Die kerkgebou is in die verste deel van die foto en die kerksaal in die naaste.]] [[Claremont]] se kerksaal is gebou vir die doelmatiger huisvesting van die Sondagskool wat, soos die wyksbiduur, sedert 1937 in mnr. en mev. W. Uys (waarskynlik die ouers van die skilderes [[Ann Nosworthy]]) se huis gehou is. Een keer sou die kinders na Rondebosch vervoer word, maar die ouers het volgehou dat die kerkraad 'n perseel vir 'n saal moes koop. Veral br. F Duminy het hom in die kerkraad vir die saak beywer en in 1939 word daar 'n stuk grond teen £160 aangekoop, waarop daar oor twee jaar gebou sou word. Die saak word dus in Februarie 1941 weer aangeroer. Daar was reeds £30 in 'n boufonds en die wyk het onderneem om jaarliks £30 te gee as die kerkraad begin bou. Die Sondagskool is destyds deur 67 kinders bygewoon en baie moes weens gebrek aan ruimte geweier word. Toe daar besluit is om 'n saal met ongeveer 200 sitplekke te bou, het br. H.D. van Dyk aangebied om £1 te gee vir elke £10 wat vir die doel gekollekteer word. Hy is as saamroeper benoem van die Boukommissie wat benewens hom uit bb. J.S.M. Viljoen en J.J.M. Prins bestaan het. By die volgende vergadering kon die kerkraad oor drie tenders besluit vir 'n gebou van 48 x 26 voet wat baie soos die Lansdowne-saal sou lyk. Die tender van br. S.P. le Roux vir £646, meer as £300 laer as die hoogste een, is aangeneem en 'n speling tot op £700 is toegelaat. Br. van Dyk het nou £100 ter herinnering aan wyle sy dogtertjie geskenk en die kerkraad het eenparig besluit om die saal die Marina van Dyksaal te noem. Die wysiging van die bouplanne deur die stadsraad en die stygende pryse gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die totale koste na £774 opgestoot. Ds. P. de V. Grobbelaar het die hoeksteen gelê op [[10 Mei]] [[1941]], net voor sy vertrek uit die gemeente. Die inwyding het op [[15 November]] [[1941]] deur ds. W.S. Conradie plaasgevind. In Maart 1942 is die saal beskikbaar gestel vir "maatskaplike en opheffingswerk" onder die groter Sondagskoolkinders op Saterdagnamiddae en in dieselfde jaar huur die skoolraad dit teen £10 per maand vir 'n spesiale klas. Twee jaar later is dit op voorstel van oud. (adv.) J.H. Conradie afgestaan vir die oprigting van 'n kleuterskool vir Afrikaanssprekende kindertjies wat grotendeels deur personeellede van die [[Laerskool Groote Schuur]] gehou is. == Kerkmusiek == Toe die gemeente gestig is, het mej. A. Kuys in die Glena-saal 'n harmonium bespeel. Moontlik was daar in die kerkgebou aanvanklik ook net so 'n serafyn of "musiek" soos dit soms genoem is. Toe mej. Kuys in 1892 drie maande verlof kry, tree mev. Marchand en mej. Innes in haar plek op. Daarna verskyn mej. Dora Dreyer en J. Rodger voor die orrel, totdat die behoefte aan 'n vaste orrelis begin 1895 so klaarblyklik was dat aansoeke vir die betrekking gevra is teen 'n besoldiging van £12 per jaar. Mnr. C.F. Standing is aangestel, maar teen £25 per jaar. Daar is eers seker gemaak dat die koor met hom tevrede was. Laat in 1896 besluit die kerkraad dat die nuwe orrel wat vir 'n proef-tyd in gebruik was, deur 'n bekwame orrelis ondersoek moes word. Was hy daarmee tevrede, sou hulle geen beswaar daarteen opper as die koor en die orrelkomitee dit koop nie. Wat die uitslag van die deskundige ondersoek was, is nie bekend nie, maar die orrel is waarskynlik nie aangeskaf nie, want in April 1897 bring ds. Marchand dit onder die kerkraad se aandag dat die firma R. Müller 'n uitstekende instrument vir £105 het. Die orrelkomitee het byna £50 in hand gehad en na 'n lang bespreking is die koor gemagtig om die koop te sluit, op voorwaarde dat die kerkraad geen geldelike verantwoordelikheid daarvoor sou dra nie. Toe Müller die volgende jaar vir die aansuiwering van die balans van £75 vra, wys iemand met die vinger na die koor, dog die liewe leraar het maar weer vriendelik ingewillig om die nodige te probeer vind. Nadat die kerkraad in Januarie 1937 vir die invoering van nagmaalkelkies gestem het, laat hy hom geesdriftig oor die verkryging van 'n nuwe orrel uit. Met die volgende Dankfees sou diö saak pertinent genoem word. Toe die kerkraad tussen 'n Duitse orrel van Müller vir £990 en 'n Amerikaanse Wicks van Cooper, Gill en Tomkins vir £1&nbsp;018 moes kies, het die keuse op laasgenoemde geval. Vir die ou instrument het hulle £18 gekry. (Interessant genoeg, het daar in 1937 'n orrel in Rondebosch diens gedoen wat 84 jaar vantevore in die ou kerk op Malmesbury gestaan het.) Op [[6 Desember]] [[1937]] is daar met die installering begin van die orrel wat toe so pas van oorsee aangekom het. Die feestelike ingebruikneming het op Saterdag [[22 Januarie]] [[1938]], voor ongeveer 350 belangstellende toehoorders plaasgevind. Die rede is op versoek van die kerkraad deur ds. Meiring sr. gehou, terwyl die orrel deur die baasorrelis van daardie dae, prof. P.K. de Villiers, bespeel is. Aan offers is daar £83 ontvang. Toe dit voor die tyd onprakties bevind is om die hele galery te vergroot, is die sitplek vir die orreliste, indertyd mej. Rita Blake, uitgebou. Ook is daar "versagtende materiaal" op die galeryvloer aangebring. == Bekende vader en seun leraars == In [[1922]] word ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]], redakteur van die ''[[Kerkbode]]'', gevra om die gemeente teen 'n geringe vergoeding en saam met sy ander werksaamhede deeltyds te bearbei. In [[1932]] word ds. [[Arnold Meiring]], sy seun, gevra om hom behulpsaam te wees en so word hy as leraar bevestig. Onder die geseënde bediening van vader en seun gaan die gemeente met rasse skrede vooruit en in [[1939]] word die gemeente [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]] afgestig met die voorstede [[Lansdowne]] en Crawford as vername voedingsgebiede. Ds. [[P. de V. Grobbelaar]] het in 1938 leraar geword en gedurende sy bediening word die kerkgebou aansienlik vergroot deur die aanbou van 'n vleuel. Daar is ook in [[Claremont]] 'n kerksaal gebou waar daar gereeld dienste gehou is tot die [[NG gemeente Keurboom]] daar afgestig is in [[1968]]. Die gemeente bereik 'n nuwe mylpaal toe ds. (later dr.) [[Andries Treurnicht]], latere leier van die [[Konserwatiewe Party]], as eerste medeleraar bevestig word. == Onlangse geskiedenis == [[Lêer:Rondeboch NG kerkgebou.jpg|duimnael|links|Die Rondebosse kerkgebou van die saal se kant gesien. Dié foto is geneem op [[2 Maart]] [[2008]] toe dr. [[Ernst van der Walt]] afgetree het ná byna 26 jaar in die gemeente, die langste van enige van die gemeente se leraars.]] [[Lêer:Pro Musica-koor.jpg|duimnael|Die Pro Musica-koor van [[Hermanus]] onder leiding van Annemarie Rautenbach tree op tydens die erediens op 11 September 2011, 'n dag nadat die gemeente sy 120ste bestaan gevier het.]] Die jare 50 en 60 was 'n bloeitydperk vir die Afrikaanse bevolking van die suidelike voorstede. Binne die gemeentegrense is die [[Hoërskool Groote Schuur]] in 1959 in die destydse administrateurswoning [[Vredenhof]] as uitvloeisel van die gelyknamige [[Laerskool Groote Schuur|laerskool]] gestig. Rondebosch en haar twee dogters het in 1979 meer as 2&nbsp;400 volwasse (belydende) lidmate gehad. In 1990, ná die [[Lys van ingelyfde NG gemeentes|ontbinding]] van Die Vlakte, was die oorblywende twee gemeentes se gesamentlike lidmaattal sowat 1&nbsp;200. Rondebosch, as enigste oorblywende gemeente van die drie, se lidmaattal het lank bly daal, in [[2000]] 625, [[2004]] 375 en [[2009]] 285, in [[2010]] konstant op 287, maar in 2011 verder gedaal tot net 260 en in 2012 tot 240 met 19 dooplidmate. In 2014 was dit onderskeidelik 224 en 15. Die meeste lidmate is bejaardes, van wie 'n aansienlike deel in 'n tehuis en woonstelgebou vir ouer persone van die NG Kerk (in onderskeidelik [[Claremont]] en [[Rosebank]]) woon. Die gemeente was lank die geestelike tuiste van talle Suid-Afrikaanse ministers omdat die landgoed [[Groote Schuur]] binne die gemeentegrense en naby aan die kerkgebou geleë is. [[Pieter Willem Botha]] was die laaste eerste minister wat lidmaat van Rondebosch was. Sy opvolger as staatspresident, [[F.W. de Klerk]], is 'n lidmaat van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]]. == Dr. Van der Walt se lang bediening == [[Lêer:Dr Ernst van der Walt.jpg|duimnael|upright|Dr. [[Ernst van der Walt]] het in Rondebosch gedien van [[5 Desember]] [[1982]] tot [[2 Maart]] [[2008]], sy 66ste verjaardag, en was die leraar met verreweg die langste diens in die gemeente.]] Dr. [[Ernst van der Walt]], voorheen verbonde aan die NG gemeente Vredelust in Kaapstad se noordelike stadsgebiede, lewer sy intreepreek in Rondebosch op [[5 Desember]]. === Phildalphia-konferensiesentrum === Onder dr. Van der Walt het die gemeente in 1986 die Philadelphia-konferensiesentrum op dié klein [[Swartland]]se dorpie gestig as 'n maatskappy sonder winsbejag. Die kerkraad het van die behoefte vir 'n konferensiesentrum vir jong mense bewus geword en toe 'n kommissie onder voorsitterskap van dr. Van der Walt aangestel om 'n geskikte tuiste vir die sentrum te soek. Mev. Rina Rauch, 'n lidmaat en waarskynlik die sangeres [[Laurika Rauch]] se ma, is gekoöpteer. Geld is vir die koop van 'n geskikte plek ingesamel. Dit is gebruik vir Christelike konferensieseminare en om jong mense geestelik toe te rus. Tussen 80 en honderd jong mense kon daar tuisgaan. Die opstal staan op 'n plaaswerf en is later as 'n [[pastorie]] gebruik. Die kompleks is teen 'n nominale bedrag van die Philadelphia-gemeente gekoop en gerestoureer. Die grootste bydraes het van lidmate van die NG Kerk gekom, maar die sentrum se gebruik was nie beperk tot lidmate van dié kerkverband nie. Die sentrum het 'n sterk geestelike klem gehad en die landelike karakter is behou. Heelwat toerusting en meubels is van skenkers ontvang.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/08/27/19/13.html ''Jong Christene kry sentrum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184033/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/08/27/19/13.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[27 Augustus]] [[1986]].</ref> === Afrikaanse Passiespel === 'n Vroeë hoogtepunt in Rondebosch was die eerste aanbieding van 'n Afrikaanse passiespel deur die gemeente op Goeie Vrydag [[20 April]] [[1984]]. Mev. Marie Hammann, vrou van die hoof van die [[Hoërskool Groote Schuur]], was die regisseuse. Dr. Van der Walt het help skryf aan die teks, waaraan onder meer ook Anna M. Louw meegewerk het. Dié opvoering was so geslaagd dat dit van 1985 af onder die spelleiding van Edith Mulder, groter en omvangryker geword het. Jaar ná jaar is dit drie maal elke Paasnaweek in die Maynardville-buitelugteater in [[Wynberg]]<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/03/29/4/3.html Onderskrif by foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184010/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/03/29/4/3.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[29 Maart]] [[1988]].</ref> aangebied met dr. Van der Walt wat telkens die rol van Jesus vertolk het.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/03/24/1/22.html Onderskrif by foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184028/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/03/24/1/22.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[24 Maart]] [[1989]].</ref> In 1985 is dit op uitnodiging tydens die Bybelfees op [[Stellenbosch]] opgevoer<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/02/22/3/4.html ''Eikestadse Bybelfees lok honderde''], ''[[Die Burger]]'', [[22 Februarie]] [[1988]].</ref> en in 1990 op [[George]]. In 1991 het die passiespel 'n gesamentlike onderneming van die Rondebosse NG en Sendingkerk (later die Verenigde Gereformeerde gemeente) geword. In 1987 woon dr. Van der Walt op uitnodiging die Amerikaanse gebedsontbyt by wat gereël word deur Christen-lede van die Amerikaanse Kongres en in Maart 1988 woon die Van der Walt-egpaar 'n byeenkoms van Christenleiers in Windsor, [[Engeland]], by met die tema "Freedom and Responsibilty". === Leraar se buitelandse betrokkenheid === In Desember 1988 vertrek dr. en mev. Van der Walt Europa toe. Ná sy bekering vertrek Ernst jr., hul oudste seun, vroeg in 1989 na [[Pretoria]] vir opleiding by Operasie Mobilisasie. In Junie daardie jaar is hy na Europa vir Love Europe en vestig hom in [[Londen]]. In Desember daardie jaar besoek dr. Van der Walt sy oudste seun in [[Londen]] en woon die Britse parlementêre gebedsontbyt by. Hy toer daarna in [[Wallis]], [[Skotland]] en [[Frankryk]]. In Oktober 1990 ontmoet Ernst sr. en jr. in Israel en die volgende maand keer Ernst jr. na Suid-Afrika terug. === Inlywing van gemeente Keurboom === In die Rondebosse gemeente was 1990 'n belangrike jaar omdat die kerkraad hom in Augustus daardie jaar ten gunste van die inlywing van die dogtergemeente, [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]], by die moedergemeente uitspreek, nadat dié moontlikheid reeds in Maart 1985 op 'n kerkraadsvergadering bespreek is. Dit was sowat 16 maande nadat Rondebosch se enigste ander dogtergemeente, [[NG gemeente Die Vlakte]], in April 1989 ontbind het<ref name="wynb" /> en die meeste lidmate by die [[NG gemeente Van Riebeeck]] in Kenwyn ingeskakel het, maar 'n aantal ook by Keurboom en Rondebosch. Laasgenoemde twee gemeentes verenig op [[1 Desember]] [[1990]] en ds. J.P. Theron word Rondebosch se derde medeleraar. Ds. P.G. Thirion is in Julie 1989 in Rondebosch as polisiekapelaan bevestig. Nog 'n belangrike datum vroeg in die jare 90 was die naweek van 6 tot 8 September 1991 toe Rondebosch sy eeufees vier.<ref name="eeufees">[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html ''NG gemeente Rondebosch vier eeufees''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184016/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[9 September]] [[1991]].</ref> In 1993 word dr. Van der Walt voorsitter van die uitvoerende raad van LSA, Love Southern Africa, die oorkoepelende sambreelorganisasie van verskeie sendingorganisasies in SA. In 1995 besoek hy weer die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en in 1998 kom eers [[Indië]] aan die beurt en daarna [[Ethiopië]] en [[Praag]]. In dié jaar word hy lid van die Kweekskool se eksamenkommissie en die kuratorium. Die volgende jaar bring besoeke aan onder meer [[Noorweë]], [[Zimbabwe]], [[Engeland]], [[Skotland]], [[Ethiopië]] en [[Hongarye]]. As leier van die Bybelvertalingsbaan van LSA was dr. Van der Walt betrokke by Bybelvertaling in Ethiopië. Sendingwerk in Indië het ook 'n groot deel van sy sendinghart gevul. Hy was die koördineerder van die Indië-vennootskap in die Wes-Kaap asook die voorsitter van die Trust van die Evangeliese Kerk in Indië en besoek Indië die eerste keer in 1998 op uitnodiging waar hy 'n voordrag in Madras by die Festival 1000 lewer. Ná die eerste besoek sou nog vyf aan Indië en [[Nepal]] volg. Hy het die voorreg gehad om aan verskeie internasionale sendingbyeenkomste soos Mosbach (1991), Joshua Project 2000-bekendstelling (1995) in Colorado Springs, VSA, asook die Global Evangelisation Rountable in Oslo (1999) deel te neem. Die gemeente het op [[2 Maart]] [[2008]],<ref>[http://www.kerkbode.co.za/archive_berigte.asp?id=852 ''Kerkbode'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> op sy 66ste verjaardag, afskeid geneem van dr. Ernst van der Walt. Sy opvolger is ds. Jan van Schoor Momsen, wat hierheen gekom het van [[Witbank]] se moedergemeente af.<ref>[http://www.kerkbode.co.za/archive_berigte.asp?id=843 ''Kerkbode'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die meer as honderd jaar oue kerkgebou is by Derryweg 2, Rondebosch, geleë. Die gemeente se aanlyn tuiste is [http://www.ngrondebosch.co.za/ www.ngrondebosch.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111071629/http://www.ngrondebosch.co.za/ |date=11 Januarie 2012 }}. == ''Kerkbode'' berig oor inwyding van eerste kerkgebou == Die ''[[Kerkbode]]'' het as volg oor die inwyding op [[16 Junie]] [[1864]] berig: "Een aanzienlijke schare verzamelde zich ten huize van den Broeder Mostert, ter plaatse 'Welgelegen,' ten einde vandaar zich in statigen optocht naar het nieuwe Godshuis te begeven. Te 11ure voormiddags trok de stoet, bestaande uit den Kerkeraad van Wijnberg, den Leeraar, en Kerkeraad van de Episcopaalsche Gemeente van Mowbray, de plaatselijke Wesleyaansche Leeraar, leeraren en zendelingen van de Gereformeerde Kerk, een aantal oud-kerkeraadsleden en vele broeders en zusters van deze en andere gemeenten naar de Kapel, terwijl [[Philip Eduard Faure|Dr. P. E. Faure]] uit de 122, 123 en 125ste Psalmen met luider stem las. Bij het gebouw gekomen overhandigde de Broeder oud-diaken Gysbeit Mostert ZijnEerw. den sleutel en opende deze in naam van den Drieëenigen God het gebouw ter openlijke vereering van Zijn nooit volprezen Naam en ter verkondiging van het zaligmakend Evangelie van den Heere Jezus Christus, en trad men het huis binnen zingende Psalm 100 vers. 3 en 4. Nadat allen geplaatst waren, beklom Dr. P. E. Faure den Kansel en droeg het gebouw plegtig aan den Allerhoogsten op. Vervolgens hield Dr. Abraham Faure, die 35 jaren geleden de Wijnbergsche Gemeente gesticht had, de inwijdingsrede naar aanleiding van Ps. 119:16: 'Ik zal mij vermaken in uwe inzettingen." De rede was zeer indrukwekkend,-een ieder bewonderde de jeugdige kracht– waarmede dezelve werd uitgesproken, en vooral was het hartroerend de toespraak te hooren van den leeraar der gemeente, Z.Eerw. jongsten broeder, wien Z.Eerw. nu ongeveer 30 jaar geleden, in zijn heilig dienstwerk in deze gemeente had ingezegend, en wien hij geluk wenschte het gezegend middel in de hand des Heeren te zijn geweest, om het door Z.Eerw. voor 35 jaren begonnen werk zoodanige uitbreiding te geven dat er in de gemeente thans twee kerken en zeven grootere en kleinere kapellen bestonden.... Na den dienst begaf een groot gedeelte der toehoorders zich naar de woning van den Br. oud-ouderling S. J. Mostert, Sr., die voor deze gelegenheid een ware liefdemaaltijd had aangerigt. En daar was het in waarheid; 'Zij aten te zamen met verheuging des harten.' In den namiddag, ten 3 ure, was die kapel weder welgevuld, en hoorde men met gespannen aandacht naar den welsprekenden redenaar, den Hoogleeraar John Murray, die de gemeente stichtte naar aanleiding van Efeze I:10." == Restourasie van kerkgebou, 2022 == Die gemeente het in die naweek van 25 tot 27 Maart 2022 die einde van 'n restourasieprojek van R1,5 miljoen gevier. Die gebou het krake gehad waardeur op plekke reg deur die muur gesien kon word. Dr. Johan van den Heever, predikant tydens die restourasie, het aan die ''[[Kerkbode]]'' gesê die eerste kerkraad het al in Junie 1892, sewe maande nadat met bouwerk begin is, krake in die mure opgelet wat hulle onder die argitek se aandag gebring het, maar dié het hulle gerusgestel dat dit nie ’n probleem sou inhou nie. Luidens ’n ingenieursverslag in 1969 was die gebou in alle opsigte onveilig. Die kerkraad moes besluit of die gebou behou of gesloop moes word. Dieselfde dag waarop hulle toe die saak bespreek het, tref ’n groot aardbewing Tulbagh met trillings wat tot in Rondebosch se konsistorie gevoel is. Die kerkraadslede het na buite gehardloop om te kyk of hulle kerkgebou nie in duie stort nie. In 2019 het die kerkraad besluit op ’n intensiewe restourasieproses. Deel van die restourasiewerk het ook ingesluit om die kerk se klok, wat meer as 50 jaar laas gelui is, ’n nuwe kloktoring te gee om dit te huisves. ''Kerkbode'' het op 23 Maart 2022 berig: "Die kerkklok, net soos die historiese kerkgebou, het ook ’n storie om te vertel. Toe die kerkgebou in 1940 vergroot is met ’n suidelike vleuel het die kerktoring, waarin die 60 kg klok gehang het, in die slag gebly. Dit het daarna sowat 30 jaar in ’n akkerboom gehang, maar toe die boom vrek, is dit weggebêre, eers in die toegeboude voorportaal en daarna in die kluis. == Leraars == [[Lêer:Jan Momsen.jpg|duimnael|upright|Ds. Jan Momsen lei die erediens op [[11 September]] [[2011]], 'n dag nadat die gemeente sy 120-jarige bestaan gevier het.]] [[Lêer:Dr Johan van den Heever.jpg|duimnael|regs|180px|Dr. Johan van der Heever op die kansel, 3 Junie 2018, vier maande en 'n dag nadat hy in die gemeente bevestig is.]] Die eerste leraar, ds. Marchand, was die tweede leraar, ds. Kriel, se skoonpa, terwyl ds. P.G.J. Meiring die oupa en ds. [[Arnold Meiring]] die oom was van die destydse administrateur van Kaapland, [[Kobus Meiring]], wat getroud is met die suster van dr. Van der Walt (1982–2008) se vrou, Frieda.<ref name="eeufees" /> Van die leraars wat die eerste 100 jaar hier in die bediening gestaan het, het net drie tien jaar of langer gebly. In 2015 was die huidige predikant, ds. Jan Momsen, reeds sewe jaar hier werksaam. * [[B.P.J. Marchand]], 1891–1906 (die vader van die arbeidskolonie op [[Kakamas]]) * Lourens Matthys Kriel, 1907–1909 * Hercules Enslin du Plessis, 1911 – [[26 Maart]] [[1921]] (tree af) * [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring]], 1922–1938 (ook redakteur van die ''[[Kerkbode]]'') * [[Arnold Meiring]], 1932–1938 (seun van bogenoemde en in 1957 en 1961 moderator van die Transvaalse Kerk) * Pieter de Vos Grobbelaar, 1938–1941 * [[Petrus Swart]], 1939 (hulpprediker, eerste leraar van [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]] ná afstigting) * Willem Stephanus Conradie, 1941–1948 * [[Attie van Wijk|Adriaan (Attie) Jacobus van Wijk]], 1949–1958 (vader van die skrywer en afgetrede hoof van die [[Nehemia]]-en [[Hugenote]]-Bybelinstituut op Wellington met dieselfde naam <ref>{{Cite web |url=http://www.luxverbi.co.za/content/attie-van-wijk |title=argiefkopie |access-date=23 April 2010 |archive-date= 9 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109210205/http://www.luxverbi.co.za/content/attie-van-wijk |url-status=dead }}</ref>) * Daniel Johannes Rabie, 1958–1964 * [[Gys Muller|Gysbert Du Toit Muller]], 1958 – [[7 Augustus]] [[1965]] * Prof. [[Johan Heyns]], 1964–1966 * Willem Petrus de Vos, [[11 Desember]] [[1965]]–1968 (eerste leraar van [[NG gemeente Keurboom]] ná afstigting; oorlede op [[23 Maart]] [[2019]]) * [[Kenney O'Kennedy]], [[7 Mei]] [[1966]]–1974 * Prof. Hermanus Adriaan Lombard, 1969–1973 * Dr. Jacobus Adriaan Vorster, 1971–1976 (met opdrag skoling van gelowiges vir gesprek met die Jode) * Marthinus Johannes Jacobus Prinsloo, 1975–1982 * Andries Kinder Batt, 1976 * Dr. [[Ernst van der Walt|Ernst Jacobus van der Walt]], 1982 – [[2 Maart]] [[2008]] * Pieter Gabriel Thirion, 1989–1993 (kapelaan SAP) * Johannes Petrus Theron, 1990–1995 (laaste leraar van [[NG gemeente Keurboom]]) * Jan van Schoor Momsen, 2008 – [[30 Julie]] [[2017]] * Dr. Johan van den Heever, [[4 Februarie]] [[2018]] – hede == Studenteleraars == [[Lêer:Johan Heyns.jpg|duimnael|upright|Prof. [[Johan Heyns]] was van 1960 tot 1962 Rondebosch se laaste studenteleraar.]] * Theunis Christoffel Botha Stofberg, 1940–1944 * [[Andries Treurnicht]], 1950–1954 (later redakteur van die ''[[Kerkbode]]'', kabinetsminister en leier van die [[Konserwatiewe Party]]) * Ockert Stephanus Heyns Raubenheimer, 1954–1957 * Johannes Willem Hanekom, 1957–1959 (skrywer van drie geestelike boeke) * Prof. [[Johan Heyns]], 1960–1964 == Sien ook == * [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * {{af}} Symington, Johan (et. al.). 1973, 1979, 1990, 1999, 2004, 2007, 2008, 2014. ''Jaarboek van die NG Kerke'', Tydskriftemaatskappy, Kaapstad en Wellington, . * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1929. ''Kerksouvenir van Wynberg, Gemeente-Eeuwfeest 1829–1929'', Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein: Nasionale Pers Beperk. * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1907. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Zuid Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]] 1966. ''Die Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1966''. Kaapstad: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch. == Eksterne skakels == * {{af}} [https://ngrondebosch.org/home Die gemeente se webtuiste] * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html ''NG gemeente Rondebosch vier eeufees''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184016/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[9 September]] [[1991]]. * {{af}} [http://www.ngkerk.org.za/abid/gemeentes/Default.asp?gemeente=r&offset=50 Inligtingsblad op NG Kerk se amptelike webwerf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html Berig oor die gemeente se 100-jarige bestaansviering] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120701183031/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html |date= 1 Julie 2012 }}, ''[[Die Burger]]''. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/11/25/1/8.html Vier van ds. O'Kennedy se seuns ook predikant], ''Die Burger'' {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Groot-Kaapstad|Rondebosch]] 8bbrj4p3xwvv6e096efzo1d5qy1cxjn 0 22227 2916785 2911171 2026-07-09T21:41:48Z Jcb 223 2916785 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Marlene Dietrich | beeld = Marlene Dietrich in No Highway (1951) (Cropped).png | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Marlene Dietrich in ''No Highway'' (1951) | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Marie Magdalene Dietrich | alias = | geboortedatum = [[27 Desember]] [[1901]] | geboorteplek = [[Schöneberg]] ([[Duitsland]]) | oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboortedatum beskikbaar --> | sterfdatum = [[6 Mei]] [[1992]] | sterfplek = [[Parys]] ([[Frankryk]]) | genre = | beroep = [[Sanger]]es<br />[[Aktrise]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Marlene Dietrich''' [maɐˈleːnə ˈdiːtrɪç] (* [[27 Desember]] [[1901]] in [[Schöneberg]] naby [[Berlyn]]; † [[6 Mei]] [[1992]] in [[Parys]]; gebore ''Marie Magdalene Dietrich''<ref>[http://www.oyla4.de/cgi-bin/designs/standard2/index.cgi?page=text&id=93867644&userid=19970073 oyla4.de, „LS Marlene4ever“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522064851/http://www.oyla4.de/cgi-bin/designs/standard2/index.cgi?page=text&id=93867644&userid=19970073 |date=22 Mei 2020 }}, besoek op 25 September 2006</ref>) was 'n gebore [[Duitsland|Duitser]] wat bekend geraak het as 'n aktrise en sangeres. In die vroeë dertigerjare het sy internasionale erkenning behaal met rolprente soos ''Der blaue Engel''. Sy was dan ook die eerste Duitse aktrise wat 'n suksesvolle loopbaan in [[Hollywood]] begin het. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy die [[Verenigde State]] se militêre optrede teen [[Nazi-Duitsland]] gesteun nadat sy reeds in [[1939]] Amerikaanse burgerskap aanvaar het. Sy het haar ná haar loopbaan aan die openbare lewe onttrek en is in 1992 in haar [[Parys]]e woonstel oorlede. Sy is in haar geboortestad Berlyn ter ruste gelê. == Biografie == === Jeug === [[Lêer:Tafel1 Marlene Dietrich.JPG|duimnael|links|200px|Gedenkplaat by haar geboortehuis Leberstraße 65 in die kwartier [[Rote Insel]] van [[Berlyn-Schöneberg]]]] [[Lêer:Marlene Dietrich Birth House Panorama 2012-07-28 small.tiff|duimnael|links|200px|Leberstraße 65]] Marlene Dietrich was die tweede dogter uit die huwelik van Louis Erich Otto Dietrich, 'n luitenant van die Koninklike Polisie, en sy eggenote Wilhelmine Elisabeth Josephine (gebore Felsing) in [[Schöneberg]] (tans 'n stadsbuurt van Berlyn).<ref name="com">{{Cite web |url=http://www.marlene.com/ |title=marlene.com |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=28 Desember 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/19961228160800/http://marlene.com/ |url-status=dead }}</ref> Tuis is sy kortweg "Lena" genoem. Op elfjarige ouderdom het sy egter begin om haarself Marlene te noem, 'n samesmelting van haar twee voorname.<ref>[http://www.freitag.de/2001/52/01522001.php ''Freitag'', die Ost-West-Wochenzeitung, 21 Desember 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070622171052/http://www.freitag.de/2001/52/01522001.php |date=22 Junie 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> Marlene se ouer suster was Elisabeth, wat tydens die Tweede Wêreldoorlog saam met haar man naby die [[konsentrasiekamp]] [[Bergen-Belsen]] 'n rolprentteater bestuur het. Aangesien veral lede van die [[SS]] die bioskoop besoek het, het Marlene haar susterskap later steeds ontken. Nogtans het Marlene haar suster ná die oorlog finansieel ondersteun nadat die rolprentteater in moeilikhede beland het.<ref>[http://www.filmzeitschrift.de/berlinale/panorama/marlene_dietrich.html Berlinale 2002 – Filmforum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229033051/http://www.filmzeitschrift.de/berlinale/panorama/marlene_dietrich.html |date=29 Februarie 2012 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> Ná die afsterwe van haar vader in [[1907]] het haar moeder in [[1914]] met luitenant Edouard von Losch getrou, wat in die [[Eerste Wêreldoorlog]] gesneuwel het.<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/DietrichMarlene/ Marlene Dietrich Schauspielerin 1901–1992], besoek op 3 Junie 2007</ref> Marlene het haar kinderjare in Leberstraße 65 (sedert 1937 Sedanstraße) op die sogenaamde ''[[Rote Insel]]'' (Rooi Eiland) deurgebring en die Auguste-Viktoria-Schule in Nürnbergerstraat bygewoon. Die gesin het ook in Kaiserallee (tans Bundesallee) in Berlyn gewoon. Vanaf 13 April 1917 tot paastyd in 1918 het sy die Viktoria-Luisen-Schule (tans die Goethe-Gymnasium) in Berlyn-Wilmersdorf bygewoon.<ref>[http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570726 Deutsche Kinemathek. Museum für Film und Fernsehen] Besoek op 3 Junie 2007</ref> Ná haar skoolloopbaan in Berlyn het Marlene in 1918 opleiding as konsertvioliste by die musiekkollege in [[Weimar]] begin. In 1921 het sy haar studies in Berlyn voortgesit. In die volgende jaar moes sy egter haar studies weens 'n seningontsteking staak. Tydens 'n oudisie by die ''Deutsche Theater'' is sy deur die bekende teaterregisseur Max Reinhardt ontdek en het sy in haar eerste toneelrol gespeel.<ref name="TCM">[http://tcmdb.com/ Turner Classic Movies Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070601214747/http://www.tcmdb.com/ |date= 1 Junie 2007 }}, [http://tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=50375 MARLENE DIETRICH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930224953/http://www.tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=50375 |date=30 September 2007 }}, besoek op 3 Junie 2007</ref> Sy het vervolgens verdere opleiding by Reinhardt se teaterskool ondergaan.<ref>[http://www.djfl.de/entertainment/stars/m/marlene_dietrich.html Dirk Jasper Filmstarlexikon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604053655/http://djfl.de/entertainment/stars/m/marlene_dietrich.html |date= 4 Junie 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> Sy is in 1923 met Rudolf Sieber (1897–1976), 'n produksie-assistent, getroud. Hulle enigste dogter, Maria Elisabeth Sieber (ná haar huwelik in die 1940's Maria Riva) is in die volgende jaar op 13 Desember gebore.<ref name="com" /> === Filmloopbaan en vroeë wêreldroem === [[Lêer:Marlene Dietrich in The Blue Angel.png|duimnael|Marlene Dietrich in ''Der blaue Engel'', 'n rolprent wat in die [[Studio Babelsberg|ateljee Babelsberg]] in [[Potsdam]] vervaardig is]] In 1922 het sy vir die eerste keer in 'n film, ''So sind die Männer'', verskyn. In die volgende jaar het sy haar eerste hoofrol teenoor William Dieterle gekry wat ook sy debuut gemaak het as regisseur in ''Der Mensch am Wege''. Sy het in nog 'n aantal films gespeel, waaronder Alexander Korda se ''Eine DuBarry von heute'' en ''Madame wünscht keine Kinder'' (beide in 1926).<ref name="TCM" /> Ná 'n groot aantal kleiner toneel- en filmrolle is Marlene in 1927 deur die [[Wene|Weense]] rolprentvervaardiger Sascha Kolowrat-Krakowsky ontdek en het sy saam met die gewilde akteur Willi Forst 'n hoofrol in die film ''Café Elektric'' gespeel. Met haar volgende hoofrol het sy in 1929 internasionale bekendheid verwerf. Die Duitse filmregisseur Josef von Starnberg was destyds besig om Heinrich Mann se roman ''Professor Unrat'' as ''Der blaue Engel'' (Die blou engel) te verfilm en nog steeds op soek na 'n aktrise wat vir die hoofrol in aanmerking sou kom. Von Starnberg het Marlene tydens 'n opvoering van die toneelstuk ''Zwei Krawatten'' ("Twee dasse") ontdek. Met haar vertolking van die filmkarakter Lola Lola in ''Der blaue Engel'' het Marlene wêreldberoemdheid as aktrise verwerf. Die rolprent, wat as een van die eerste Duitse klankrolprente in [[Duits]] en [[Engels]] vervaardig is, en die lied ''Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt'' (Engels: ''Falling In Love Again'') was internasionale treffers.<ref name="TCM" /> === Emigrasie na die VSA === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 102-14627, Marlene Dietrich.jpg|duimnael|regs|250px|Marlene Dietrich in 1933]] In die lente van 1930 het Dietrich na [[New York Stad|New York]] geseil nadat die rolprentateljee ''Paramount Pictures'' beïndruk was met die sukses van ''Der blaue Engel''. Sternberg en Dietrich se eerste film in die [[VSA]] was 'n Engelstalige heruitgawe van die ''Der blaue Engel'', ''The Blue Angel''. Die vrystelling daarvan het egter eers na hulle tweede film "Morocco" (1930) gevolg.<ref name="TCM" /> In ''Morocco'' het Dietrich die kabaretsangeres Amy Jolly vertolk; 'n onafhanklike vrou wat soos 'n man aangetrek het en 'n vrou gesoen het. Die film was 'n groot sukses en sy is as beste aktrise vir 'n Oscar genomineer vir haar rol in die film – haar enigste nominasie vir die toekenning. In die jare daarna het nog vyf (van altesaam sewe) Dietrich-rolprente onder regie van Josef von Sternberg verskyn. ''Shanghai Express'' ([[1932]]) was kommersieel die suksesvolste Sternberg/Dietrich-produksie.<ref name="TCM" /> Von Sternberg was die eerste regisseur wat Marlene se potensiaal as 'n eersterangse aktrise en wêreldster besef het. In Hollywood het hy moeite gedoen om haar in sy rolprente as 'n ''femme fatale'' uit te beeld. Hy het haar aangemoedig om gewig te verloor en haar noukeurig opgelei, terwyl sy gewillig was om hom te vertrou en sy voorstelle steeds te volg. Von Sternberg se bekwaamheid as 'n regisseur word in sy gebruik van ontwerp en kostuums en veral lig en skadu weerspieël, waardeur hy in sy films 'n optimale effek bereik het. Een van sy spesialiteite was die impak van lig, wat deur 'n sluier of gordyne skyn soos in ''Shanghai Express''. In 1935 het Marlene haar samewerking met Von Starnberg gestaak nadat hy beweer het hy haar sover gevat het as wat hy kon.<ref name="TCM" /> Die romantiese komedie ''Desire'' (1936) onder die regie van Ernst Lubitsch was 'n treffer wat haar status as die hoogsbetaalde aktrise in Hollywood bevestig het. ''The Garden of Allah'' (1936) was haar eerste kleurfilm. Die volgende paar films het egter nie by die loket sukses behaal nie en teen 1938 is sy saam met ander aktrises soos Joan Crawford, Bette Davis, Katharine Hepburn en Greta Garbo as "box office poison" beskou. Haar kontrak met Paramount is gekanselleer. Dietrich maak egter haar kritici stil met een van haar beste vertonings in ''Destry Rides Again'' (1939). In ''Destry Rides Again'' beweeg sy weg van 'n ontoeganklike godin na 'n bakleierige kroegvrou, wat gewaagde liedere met 'n rokerige stem sing. Van toe af is dit ook veral haar sang wat steeds meer gewild geraak het met liedjies soos ''Lili Marleen''. Sy kry 'n nuwe kontrak met Universal, maar films soos ''The Flame of New Orleans'' (1941) en ''Pittsburgh'' (1942) vaar nie juis goed nie. Dit blyk dat regisseurs nie in staat is om haar unieke aantrekking vas te vang nie en teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy oorweeg om uit die filmbedryf af te tree.<ref name="TCM" /> Vanweë haar internasionale sukses het die Duitse Nazi-bewind baie belang gestel in haar terugkeer na Duitsland. Die minister van volksvoorligting en propaganda, [[Joseph Goebbels]], het haar in [[1936]] groot bedrae en vrye keuse ten opsigte van draaiboeke en medewerkers belowe indien sy hoofrolle in Duitse rolprente sou speel. Marlene het die aanbod van die hand gewys. Sy het voortgegaan om hoofrolle in Amerikaanse rolprente te vertolk en met regisseurs soos [[Alfred Hitchcock]], [[Ernst Lubitsch]], [[Orson Welles]] en Billy Wilder saamgewerk. Films soos ''Foreign Affair'', ''Witness for the Prosecution'', ''Touch of Evil'', ''Judgment at Nuremberg'' en ''Stage Fright'' was baie suksesvol. In [[1937]] het sy aansoek gedoen om Amerikaanse burgerskap, wat op [[9 Junie]] [[1939]] aan haar toegeken is.<ref name="osiris">{{Cite web |url=http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570725 |title=Deutsche Kinemathek – MDCB |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927070351/http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570725 |url-status=dead }}</ref> === Besoeke aan Amerikaanse troepe === [[Beeld:MarleneDietrich.jpg|duimnael|250px|Dietrich terwyl sy soldate van die Derde Leër vermaak in [[1944]]]] [[Beeld:Marlene Dietrich ww2 47.jpg|duimnael|regs|250px|[[België]] 1944: Marlene Dietrich onderteken 'n outogram vir 'n gewonde Amerikaanse soldaat]] Marlene het reeds tydens haar verblyf in [[Parys]] kunstenaars en ander mense wat uit Nazi-Duitsland gevlug het finansieel ondersteun. Nadat haar minnaar Jean Gabin by die Franse bevrydingsmagte in die VSA aangesluit het, het sy ook besluit om aktief aan die stryd teen die Hitlerfascisme deel te neem. Aangesien sy as 'n vrou nie in die Amerikaanse leër mog veg nie, het sy besoeke aan troepe naby die frontlinies afgelê en as sangeres opgetree. Sy het ook deelgeneem aan die Amerikaanse magte se opmars na Duitsland en is tydens die [[Ardenne-offensief]] byna deur Duitse troepe gevange geneem. Haar solidariteit met die Amerikaanse soldate was onbeperk en sy het in die militêre kampe van Afrika en Europa baie gewild geraak. Sy het later opgemerk dat sy nooit weer daardie intensiewe kontak met 'n gehoor gehad het nie.<ref>''Marlene Dietrich – Her own song.'' Dokumentêre rolprent, 100 min., regisseur: David Riva</ref> In die Duitse stad Stolberg naby Aken het 'n vrou Marlene herken en dit was vir haar 'n verrassing dat sy met groot vreugde begroet is. Ander vroue in Stolberg het die bestanddele vir 'n verwelkomingskoek ingesamel wat vir Marlene volgens oorlewering as die beste delikatesse beskou het.<ref>J. David Riva, Guy Stern (2006).[http://books.google.com/books?id=FSf_HZmAa68C ''A Woman at War: Marlene Dietrich Remembered'']. Wayne-staatsuniversiteitsuitgewers. {{ISBN|0-8143-3249-8}}, {{ISBN|9780814332498}}</ref> Sy het dan ook daarin geslaag om haar familielede op te spoor en kon oor die militêre radio met haar moeder gesels en enkele weke later in Berlyn ontmoet. Haar moeder, wat belowe het om Hitler te oorleef, is op 3 November [[1945]] oorlede.<ref name="osiris" /> Marlene se politieke en sosiale betrokkenheid by die stryd teen die Nazi-bewind is in die buiteland vroeër waardeer as in haar tuisland, waar baie mense hulle onbegrip ontbloot het. Sy is daarvan beskuldig dat sy met haar optrede eerder teen miljoene gewone Duitse soldate sou geveg het as teen Hitler en dikwels het mense na haar as 'n verraaier verwys.<ref>{{Cite web |url=http://www.morgenpost.de/content/2002/05/17/berlin/520195.html?redirID |title=Berliner Morgenpost, 17 Mei 2002 |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930190150/http://www.morgenpost.de/content/2002/05/17/berlin/520195.html?redirID |url-status=dead }}</ref> In [[1947]] is Marlene met die ''Medal of Freedom'', die hoogste militêre onderskeiding vir burgerlikes in die VSA, vereer. Die Franse regering het in [[1950]] die titel "Chevalier de la Legion d'Honneur" (''Ridder van die [[Erelegioen|Franse Erelegioen]]'') aan haar verleen. Die Franse staatspresidente [[Georges Pompidou]] en [[François Mitterrand]] het haar later bevorder tot ''Officier'' en uiteindelik ''Commandeur'' van die Erelegioen.<ref name="osiris" /> === Na-oorlogse loopbaan === Vanaf 1953 het Marlene byna uitsluitlik as sangeres opgetree en internasionale sukses behaal. In die jare 1953 en 1954 het sy haar vertonings in Las Vegas se ''Sahara Hotel'' en Londen se ''Café de Paris'' opgevoer. Sedert 1955 het [[Burt Bacharach]] sowat tien jaar lank as haar begeleier opgetree en saam met hom het Marlene vinnig opgang gemaak van 'n nagklub-sangeres tot 'n meer ambisieuse kunstenares bevorder wat nou net in teaters gesing en haar gewilde styl van eenvrouvertoning ontwikkel het. Tot op die ouderdom van 74 jaar het sy wêreldwyd rondgetoer – in 1965 het sy ook in [[Suid-Afrika]] opgetree.<ref>[http://www.laut.at/wortlaut/artists/d/dietrich_marlene/biographie/index.htm www.laut.at – Biografie] Besoek op 3 Junie 2007</ref> Haar laaste konserte het in 1975 in [[België]], [[Nederland]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Kanada]], die VSA en [[Australië]] plaasgevind.<ref name="osiris" /> [[Beeld:Marlene Dietrich in Stage Fright trailer.jpg|duimnael|regs|250px|Die voorprent van ''Stage Fright'' (1950)]] Haar kostuums was van uiters opspraakwekkend. Hulle is deur haarself en Jean Louis, 'n ontwerper van ''Columbia'', ontwerp. 'n Spesiale weefsel, ''souffle'', is vir Marlene vervaardig en presies vir haar velkleur aangepas. Die kostuum, wat tot op die grond gehang het, is dikwels ure lank volgens haar smaak met blinkertjies, pêrels, kwassies of kristalstene versier. Hierdie versierings moes vir haar soms tot vyftig keer verplaas word totdat sy die optiese indruk wat die versierings sou skep goedgekeur het. Die steentjies, kwassies en pêreltjies op haar kostuum, wat tot elf pond kon weeg, is met piepklein draadjies gemarkeer en deur een of meer borduursters oor 'n tydperk van enkele maande finaal aangebring. 'n Ander opspraakwekkende ontwerp is vir haar sogenaamde "windkostuum" toegepas. Hier is die ''souffle'' met haar korset gedrapeer en vasgenaai en deur middel van 'n windmasjien in lang sluiers teen haar lyf of weg van haar lyf gewaai. Ook haar mantels was buitengewone ontwerpe met 'n drie meter lange sleep. Vir die mantels is sneeuwit borsdonsvere van swane in nou, konsentriese kringe aangebring sodat dit soos 'n kosbare pels gelyk het. 'n Aantal kritici het die materiaal as "buiteaards" beskryf. Gewoonlik het sy vir haar konserte twee van hierdie mantels saamgebring wat eers vyf minute lank opgeskud moes word om hul volle volume te behaal. Na bewerings is honderdduisende swaanvere vir die mantels gebruik.<ref>[http://www.german-world.com/NL/gwnloct02.pdf The German-World.com Magazine, Oktober 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929014549/http://www.german-world.com/NL/gwnloct02.pdf |date=29 September 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> === Internasionale gehore === [[Lêer:Marlene Dietrich muurskildery2.jpg|duimnael|regs|250px|Ter geleentheid van haar 100ste verjaardag in 2001 het 'n Berlynse koerant hierdie muurskildery naby Marlene Dietrich se geboortehuis geborg]] Marlense se opvoerings was uiters gewild onder gehore in [[Pole]], [[Rusland]] en [[Israel]]. Sy was die eerste Duitse kunstenares wat ná die oorlog in Rusland opgetree het. In Israel het haar bestuurder haar uitdruklik verbied om liedere met Duitse tekste te sing. Maar sy het haarself onmiddellik teen hierdie voorskrif verset: "Ek gaan nie een lied in Duits sing nie – maar nege!" Die gehoor was aanvanklik geskok, maar na die ys gebreek is het sy die gehoor op hulle voete gehad en 'n lang volgehoue applous ontlok. Sy was dan ook die eerste sangeres wat in Israel weer Duitse liedere op die toneel gesing het.<ref>''Marlene Dietrich – Her own song.'' Dokumentêre rolprent, 100 min., regisseur: David Riva</ref> Gedurende haar Europese toer het sy in 1960 ook in Duitsland en haar geboortestad Berlyn opgetree. Soos sy self beklemtoon het, was die Duitse gehore duidelik meegevoer met haar opvoerings. Daar het nogtans kritiek vanweë haar houding tydens die oorlog haar kant toe gekom. In [[Düsseldorf]] is sy deur 'n jong meisie bespoeg, 'n ander keer is daar 'n eier gegooi, wat haar kop getref het. Sy het egter geweier om haar "deur 'n blonde nazi van die toneel te laat verdryf". In 1961 het sy haar laaste beduidende rolprent voltooi – ''Judgment at Nuremberg'', wat die [[Neurenberg-verhore|Neurenbergse verhore]] en een van die pynlike vrae in die na-oorlogse Duitsland behandel: "Wat het julle geweet?" In die film moes sy as aktrise dialoë voer wat sy nie as waaragtig kon aanvaar nie. In die vroeë sestigerjare het haar konserte duidelik begin verander; erotiek het nou 'n minder belangrike rol gespeel, maar onder die indruk van die [[Koue Oorlog|Koue]] en die [[Viëtnamoorlog]] het Marlene haar repertorium met ernstige liedere begin aanvul, waaronder protesliedere soos [[Bob Dylan]] se ''Blowin' in the Wind'', Charles Meerewood se ''White Grass'' en veral Pete Seeger se bekende ''Where Have All the Flowers Gone'', wat sy ook in Duits gesing het (''Sag mir, wo die Blumen sind''), maar ook die Hebreeuse klaaglied ''Shir Hatan''. === Onttrekking aan die openbare lewe === Sedert 1968 het Marlene in [[Parys]] gewoon. Die laaste dekades van haar lewe was gekenmerk deur haar vriendskap met die Duitse aktrise en sangeres Hildegard Knef, maar toenemend ook deur Marlene se alkoholafhanklikheid. Sy het aan artritis gely en die pyn met pille en alkohol verlig. Nadat sy tydens 'n konsert in [[Australië]] in 1975 'n fraktuur in haar dybeen opgedoen het, het sy haar toneelloopbaan beëindig. Drie jaar later het sy naas [[David Bowie]] haar laaste filmrol in die rolprent ''Just a Gigolo'' gespeel.<ref name="TCM" /> [[Beeld:Debis-Haus.Berlin.jpg|duimnael|links|250px|Die ''Marlene-Dietrich-Platz'' in Berlyn met die Debis-hoofkwartier op die agtergrond]] Daarna het Marlene haar volledig aan die openbare lewe onttrek en 'n rustige lewe in haar Paryse woonstel in die Montaigne-laan 12 gelei. In die laaste elf jaar voor haar afsterwe in 1992 was sy bedlêend en het die woonstel nie meer verlaat nie. Sy is in dié tyd deur haar dogter Maria versorg. Met 'n spesiale gryparm wat vir haar vervaardig is, was sy in staat om voorwerpe nader te trek. Sy het oor 'n bediende en 'n sektretaresse beskik, terwyl 'n Duitse restaurant dikwels maaltye vir haar afgelewer het. Net haar personeel en familielede mog haar woonstel betree. Marlene het veral gebruik van die telefoon gemaak om met haar familie, vriende en ander belangrike mense te kommunikeer. [[Lêer:Marlene Dietrich - Boulevard der Stars.jpg|duimnael|regs|Marlene Dietrich se ster op die Berlynse ''[[Boulevard der Stars]]'']] In 'n onderhoud met die Duitse nuustydskrif ''[[Der Spiegel]]'' het haar dogter Maria Riva en haar kleinseun Peter Riva beweer dat sy in hierdie tydperk selfs by die politiek betrokke geraak het en wêreldleiers soos [[Ronald Reagan]] en [[Michail Gorbatsjof]] opgebel het – haar maandelikse telefoonrekening het soms meer as VSA-$ 3&nbsp;000 beloop. Ronald Reagan het selfs sy laaste telefoongesprek in die Wit Huis met Marlene gevoer.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,384700,00.html Der Spiegel, 13 November 2005] Besoek op 3 Junie 2007</ref> Later het die regisseur [[Maximilian Schell]] Marlene se toestemming gekry om haar vir 'n dokumentêre rolprent te verfilm. Kort voor die begin van die projek het sy haar toestemming teruggetrek en slegs bandopnames toegelaat: "I've been photographed to death..." Schell het die dokumentêr noodgedwonge as 'n kollage uitgevoer en die bandopnames met beelde en uittreksels uit haar rolprente gekombineer. Die film eindig met 'n aanhaling van Ferdinand Freiligrath se gedig ''Der Liebe Dauer''. Die dokumentêr ''Marlene'' is in 1984 vrygestel en het naas 'n Oscar-nominasie ook 'n aantal Europese filmtoekennings gewen.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0085905/awards ''Awards for Marlene (1984)''] by imdb.com</ref> Marlene se eerste boek met die titel ''ABC meines Lebens'' ("Die ABC van my lewe") het reeds in 1963 verskyn. In 1979 het sy haar outobiografie ''Nehmt nur mein Leben'' ("Neem slegs my lewe") gepubliseer. 'n Effens gewysigde uitgawe van hierdie outobiografie het in 1987 as ''Ich bin, Gott sei Dank, Berlinerin'' ("Ek is, Godsydank, 'n Berlyner") verskyn. === Afsterwe en ereburgerskap van Berlyn === {|align="right" | colspan="2" | |valign="top" |[[Beeld:2006-07-25 Friedhof Stubenrauchstr Grab Josefine von Losch.jpg|duimnael|150px|<center>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Grafsteen van Marlene se moeder Josefine von Losch</center>]] |valign="top" |[[Beeld:2006-07-24 Friedhof Schoeneberg III Grab Dietrich.jpg|duimnael|130px|<center>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Graf in [[Berlyn|Berlyn-Friedenau]] met die inskrif:<br />''Hier steh ich an den Marken meiner Tage'' (Theodor Körner)</center>]] |} In 1992 is Marlene Dietrich volgens die amptelike sterftesertifikaat aan hart- en nierversaking oorlede. Haar vriendin en sekretaresse, Norma Bosquet, wat haar gedurende die laaste weke van haar lewe byna daagliks in haar woonstel besoek het, vermoed egter dat Marlene [[selfmoord]] gepleeg het deur 'n oordosis slaappille te drink nadat sy twee dae tevore 'n tweede beroerte gehad het.<ref>[http://www.amazon.de/Die-unvergleichliche-Marlene-Dietrich/dp/B000IAZ8AY Die unvergleichliche Marlene Dietrich, DVD, ateljee: VZ-Handelsgesellschaft. Vrygestel op 10 Oktober 2006]</ref> Ná 'n groot roudiens in Parys is Marlene in Berlyn in die Stedelike Begraafplaas Schöneberg III van Berlyn naby haar moeder se graf en naby haar geboortehuis ter ruste gelê. 'n Groot aantal Berlynse burgers het haar begrafnis bygewoon. In die dae ná haar afsterwe was daar nog net 'n klein aantal mense wat haar as 'n "verraaier" beskou het. Haar geboortestad het besluit om haar met 'n straatnaam te vereer, wat omstredenheid uitgelok het.<ref>[http://www.luise-berlin.de/Bms/bmstext/9802prof.htm Herbert Mayer: ''Im Dschungel der Straßennamen'']</ref> In 1997 het die Berlynse administratiewe distrik Tiergarten aan die sentrale plein tussen die nuwe winkelsentrum ''Potsdamer Platz Arcaden'', die ''Grand Hyatt''-hotel en die musiekblyspelteater en kasino die naam ''Marlene-Dietrich-Platz'' gegee. Die straatbord dra die opskrif ''Berliner Weltstar des Films und des Chansons. Einsatz für Freiheit und Demokratie, für Berlin und Deutschland''.<ref>{{Cite web |url=http://www.marlene.com/news-views/news17.pdf |title=Nuusbrief nommer 17, 17 November 2000, Deutsches Filmmuseum Berlin |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=24 Julie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724053639/http://www.marlene.com/news-views/news17.pdf |url-status=dead }}</ref> Ter geleentheid van haar 100ste verjaardag in 2001 het die deelstaat Berlyn amptelik om verskoning gevra vir die persoonlike aanvalle wat Marlene moes verduur. Op 16 Mei 2002 is die ereburgerskap van die stad Berlyn postuum aan Marlene Dietrich toegeken.<ref>{{Cite web |url=http://www.morgenpost.de/content/2002/05/17/berlin/520195.html?redirID |title=Berliner Morgenpost, 17 Mei 2002 |access-date= 3 Junie 2007 |archive-date=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930190150/http://www.morgenpost.de/content/2002/05/17/berlin/520195.html?redirID |url-status=dead }}</ref> Die ''Deutsche Kinemathek – Museum für Film und Fernsehen'' in Berlyn se Potsdamer Straße (Sony Center) bewaar tans die nalatenskap van Marlene Dietrich (foto's en ander herinnerings). Die Amerikaanse regisseur J. David Riva, Marlene se kleinseun, het in 2001 die dokumentêre rolprent ''Marlene Dietrich – Her own song'' vervaardig.<ref>[http://home.snafu.de/fright.night/marlene-dietrich-event-de.html Marlene Dietrich – Collector's Page]</ref> == Wêreldster en voorbeeld van die vroue- en gay-beweging == Marlene Dietrich het nie net haar beeld as wêreldster selfbewus opgebou nie, maar was daarnaas ook deur haar buitengewone androgiene uitstraling gekenmerk, waarmee sy 'n onweerstaanbare aantrekkingskrag op sowel vroue asook mans uitgeoefen het. Sy het dikwels in mansklere opgetree – in haar tyd 'n rewolusionêre en gewaagde onderneming. In die 1930's wou die Paryse owerhede haar selfs toegang tot die middestad weier omdat sy mansklere gedra het, maar was nie in staat om hierdie verbod af te dwing nie. Marlene het derhalwe in die periode tussen die twee wêreldoorloë 'n voorbeeld van die vroue- en gay-beweging geword – en daarnaas ook 'n nuwe modestyl vir vroue geskep.<ref>[http://www.beauty-and-more.de/archives/2000/02.html www.beauty-and-more.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927142915/http://www.beauty-and-more.de/archives/2000/02.html |date=27 September 2007 }} Besoek op 3 Junie 2007</ref> == Filmografie == {| width=90% style="background:none" |- valign ="top" |width=50%| * 1922: So sind die Männer (Der kleine Napoléon), Georg Jacoby * 1922: Tragödie der Liebe, Joe May * 1923: Der Mensch am Wege, Wilhelm Dieterle * 1923: Der Sprung ins Leben, Johannes Guter * 1925: Eine Dubarry von heute, Alexander Korda * 1925: Manon Lescaut, Arthur Robinson * 1926: Der Juxbaron, Willi Wolff * 1926: Der Tänzer meiner Frau, Alexander Korda * 1926: Kopf hoch, Charly!, Willi Wolff * 1926: Madame wünscht keine Kinder, Alexander Korda * 1927: Prinzessin Olala, Robert Land * 1927: Sein größter Bluff, Harry Piel * 1927: Café Elektric, Gustav Ucicky * 1928: Ich küsse Ihre Hand, Madame, Robert Land * 1929: Das Schiff der verlorenen Menschen, Maurice Tourneur * 1929: Die Frau, nach der man sich sehnt, Kurt Bernhardt * 1930: Gefahren der Brautzeit, Fred Sauer * 1930: Der blaue Engel, Josef von Sternberg * 1930: Morocco, Josef von Sternberg mit Gary Cooper * 1931: X27 (Dishonored), Josef von Sternberg * 1932: Shanghai Express, Josef von Sternberg * 1932: Blonde Venus, Josef von Sternberg * 1933: Song of Songs, Rouben Mamoulian * 1934: The Scarlett Empress, Josef von Sternberg * 1935: The Devil is a Woman, Josef von Sternberg * 1936: The Garden of Allah, Richard Boleslawski * 1936: Desire, Frank Borzage * 1937: Angel, Ernst Lubitsch |width=50%| * 1937: Tatjana, Jaques Feyder * 1939: Destry Rides Again, George Marshall * 1940: The Seven Sinners, Tay Garnett * 1941: The Flame of New Orleans, René Clair * 1941: Manpower, Raoul Walsh * 1942: The Spoilers, Ray Enright * 1942: Pittsburgh, Lewis Seiler * 1942: The Lady is willing, Mitchel Leisen * 1944: Follow the Boys, Edward E. Sutherland * 1944: Kismet, William Dieterle * 1946: Martin Roumagnac, Georges Lacombe * 1947: Golden Earrings, Mitchell Leisen * 1948: A Foreign Affair, Billy Wilder * 1949: Jigsaw, Fletcher Markle * 1950: Stage Fright, Alfred Hitchcock * 1951: No Highway in the Sky, Henry Koster * 1952: Rancho Notorious, Fritz Lang * 1956: Around the World in Eighty Days, Michael Anderson * 1957: The Monte Carlo Story, Samuel A. Taylor en Giulio Machi * 1958: Touch of Evil, Orson Welles * 1958: Witness for the Prosecution, Billy Wilder * 1961: Judgment at Nuremberg, Stanley Kramer * 1962: The Black Fox, The True Story Of Adolf Hitler, Louis C. Stoumen * 1964: Paris when it Sizzles, Richard Quine * 1972: I wish you Love, Clark Jones * 1978: Just a Gigolo, David Hemmings met David Bowie * 1984: Marlene, Maximilian Schell |} == Werke == * ''ABC meines Lebens''. Berlyn: Blanvalet 1963 * ''Nehmt nur mein Leben''. Bertelsmann-Verlag 1979 * ''Ich bin, Gott sei Dank, Berlinerin''. Berlyn: Ullstein 1998; Ullstein-sagteband, {{ISBN|3-548-24537-4}} * ''Nehmt nur mein Leben … - Reflexionen''. Berlyn: Henschel 1984 * ''Nachtgedanken''. München: C. Bertelsmann Verlag 2005, {{ISBN|3-570-00874-6}} == Bronnelys == ; Literatuur en biografieë * Riva, Maria: ''Meine Mutter Marlene''. München: C. Bertelsmann 1992; München: Goldmann 1994; Rheda-Wiedenbrück: RM-Buchvertrieb 2000. 894 bladsye. {{ISBN|3-442-72653-0}} * Riva, Maria: ''Marlene Dietrich by her Daughter''. New York Stad: Alfred H. Knopf 1992. 790 bladsye. {{ISBN|0-394-58692-1}}, {{ISBN|978-0-394-58692-2}} * Flanner, Janet: ''Legendäre Frauen und ein Mann''. Duitse vertaling. München: Antje Kunstmann 1993. 200 bl. {{ISBN|3-88897-078-4}} * Frewin, Leslie: ''Blonde Venus: A Life of Marlene Bietrich''. Londen: Macgibbon & Kee 1955. Duits: ''Marlene Dietrich''. München: Heyne 1967 * Hessel, Franz: ''Marlene Dietrich''. Berlyn: Kindt & Bucher 1931 * Morley, Sheridan: ''Marlene Dietrich''. Beeldbiografie. Frankfurt am Main: Krüger 1977 * Sanders-Brahms, Helma: ''Marlene'' [Dietrich] ''und Jo'' [Josef von Sternberg]. Berlyn: Argon 2000 * Helnwein, Gottfried: ''Marlene Dietrich, Some Facts about Myself''. Stuttgart: Edition Cantz 1990, {{ISBN|3-89322-226-X}} [1]. * Szudendorf, Werner: ''Marlene Dietrich. Dokumente, Essays, Filme''. (Internationale Filmfestspiele Berlin. Stiftung Deutsche Kinemathek. Retrospektive 1977) München: Hanser 1977. {{ISBN|3-423-31053-7}} ; Dokumentêre rolprente * Marlene Dietrich – Her own song. Duitsland/VSA 2001. Regisseur: J. David Riva, outeur: Karin Kearns. 100 min. DVD-versie vrygestel op 21 Maart 2002 [Duitsland] deur Salzgeber & Co. Medien GmbH; 3 Desember 2002 deur Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) [VSA en Kanada] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons|Marlene Dietrich}} ; Biografie * [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/DietrichMarlene/ Biografie] {{de}} ; Filmografie * [http://www.marlenedietrich-filme.de/ Filmografie met filmplakkate en poskaarte] {{de}} ; Internetportale * [http://osiris22.pi-consult.de/view.php3?show=570726 Deutsche Kinemathek – Museum für Film und Fernsehen: Marlene Dietrich Collection Berlin (MDCB)] * [http://home.snafu.de/fright.night/marlene-dietrich-page-de.html Marlene Dietrich] {{de}} * [http://www.puettner.com/ puettner.com] * [http://www.marlene.com/ marlene.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961228160800/http://marlene.com/ |date=28 Desember 1996 }} * [http://www.marlenedietrich.org.uk/ Marlene Dietrich UK website The Legendary,Lovely Marlene] * [http://www.historisches-centrum.de/ausstellung/marlene/index.html 'n Virtuele rondgang deur die tentoonstelling ''Marlene Dietrich'', aangebied deur die Deutsche Kinemathek-stigting, die MDCB en die Duitse Filmmuseum Frankfurt am Main (1998–1999)] ; YouTube.com – Video's * [http://www.youtube.com/watch?v=E-wBRP9YCEQ&mode=related&search= Marlene sing ''Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt'' (1930)] * [http://www.youtube.com/watch?v=nfllUtxDriA Marlene sing ''Lili Marleen''] * [http://www.youtube.com/watch?v=JsV59qnqZp0&mode=related&search= Marlene sing ''Where Have All the Flowers Gone?'' (1963)] ; Marlene-Dietrich-Platz – Panoramabeeld * [http://www.berlin.de/stadttouren/360/marlene-dietrich-platz/index.de.php Panoramabeeld] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503013358/http://www.berlin.de/stadttouren/360/marlene-dietrich-platz/index.de.php |date= 3 Mei 2007 }} {{de}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dietrich, Marlene}} [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse sangers]] [[Kategorie:Duitse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Duitse sangers]] [[Kategorie:Geboortes in 1901]] [[Kategorie:Sterftes in 1992]] ffuv11a3xym1ksz65yi0zbojo1vo7lr 0 23357 2916710 2888385 2026-07-09T14:13:28Z Saterdag6484579 210756 Rol weergawe [[Special:Diff/2888385|2888385]] deur [[Special:Contributions/SpesBona|SpesBona]] ([[User talk:SpesBona|bespreek]]) terug. Plaas die naam van die stad saam met die taal van die land waar Rome geleë is 2916710 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Rome'''</span><br /><small>''Roma Capitale''</small><br /> [[Lêer:Rome Montage 2017.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Italyrome.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Insigne Romanum coronatum.svg|75px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Rome.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Italië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Lazio.svg|23px]] [[Latium]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Rome (provinsie)|Rome]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|41|53|N|12|29|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[21 April]] [[753 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;285 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 21 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2019) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;860&nbsp;009 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;236/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Roberto Gualtieri (PD) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.comune.roma.it ''comune.roma.it''] |} '''Roma''' ([[Latyn]] en [[Italiaans]]: ''Roma'', [ˈroːma], {{Audio|It-Roma.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] van [[Italië]] en die Italiaanse streek [[Latium]] (Italiaans: ''Lazio''). Rome is in westelike Sentraal-Italië aan die [[Tiber]]rivier en naby die [[Tirreense See]] geleë. Met 'n oppervlakte van 1&nbsp;285&nbsp;km² en 'n bevolking van sowat drie miljoen binne die stadsgrense en vier miljoen in die agglomerasie is Roma die grootste stedelike nedersetting in Italië. Die [[enklawe]] van die [[Vatikaanstad]] is in die noordweste van die stadsgebied geleë. [[Lêer:Forum Romanum April 2007.jpg|duimnael|links|Die [[Forum Romanum]], middelpunt van antieke Rome]] [[Lêer:Via dei Fori Imperiali, Rome.jpg|duimnael|links|Via dei Fori Imperiali, 'n straat langs die Forum Romanum en die Keiserlike Forums, word op [[Nuwejaarsdag]] 'n voetgangerlaan]] [[Lêer:Palazzo Farnese Fassade.jpg|duimnael|links|Boukuns van die Hoë Renaissance: Die Palazzo Farnese, oorspronklik tussen 1514 en 1589 opgerig vir die adellike Farnese-familie, word as een van die mees volmaakte voorbeelde van wêreldlike Renaissance-argitektuur beskou. Dit huisves tans die Franse ambassade]] [[Lêer:20161116 Eur - Palazzo civiltà italiana.jpg|duimnael|links|Die Palazzo della Civiltà Italiana (ook bekend as Colosseo Quadrato) in die [[Esposizione Universale di Roma|Quartiere XXXII – Europa]] is oorspronklik volgens die beginsels van 'n destydse stroming binne die Italiaanse argitektuur, die ''razionalismo italiano'', ontwerp en gebou vir die beplande [[Wêreldtentoonstelling]] van 1942. Sedert 2015 dien dit as nuwe hoofkwartier van die mode-etiket Fendi te Rome. Die openingsplegtigheid is deur FENDI5, die vyf legendariese Fendi-susters, en modetsaar [[Karl Lagerfeld]] bygewoon<ref>{{de}} [https://www.gosee.de/news/fashion/fendi-einweihung-des-neuen-headquarters-im-palazzo-della-civilta-mit-glamouroesen-dinner-ueber-den-daechern-von-rom-in-anwesenheit-der-fendi5-und-karl-lagerfeld-30768/cat ''Gosee Fashion News: Fendi – Einweihung des neuen Headquarters im Plazzo della Civiltà. Besoek op 19 April 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419223133/https://www.gosee.de/news/fashion/fendi-einweihung-des-neuen-headquarters-im-palazzo-della-civilta-mit-glamouroesen-dinner-ueber-den-daechern-von-rom-in-anwesenheit-der-fendi5-und-karl-lagerfeld-30768/cat |date=19 April 2019 }}</ref><ref>{{en}} [https://www.fendi.com/de-en/fendi-roma/fendi-is-rome/palazzo-della-civilta-italiana ''Fendi's New Headquarters – Palazzo della Civiltà Italiana. Besoek op 19 April 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419223138/https://www.fendi.com/de-en/fendi-roma/fendi-is-rome/palazzo-della-civilta-italiana |date=19 April 2019 }}</ref>]] Roma se huidige stadsbeeld is oor 'n tydperk van sowat 3&nbsp;000 jaar gevorm, met antieke Romeinse [[ruïne]]s soos die [[Colosseum]] en [[Forum Romanum]], asook enkele geboue wat bewaar gebly het soos die [[Panteon in Rome|Panteon]], as stomme getuies van die stad se goue tydperk as ''caput mundi'', die hoofstad van die wêreld, en administratiewe sentrum van die magtigste ryk wat ooit in Europa ontstaan het. 'n Ryk argitektoniese erfenis is aan Roma se latere funksie as setel van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] te danke. Antieke en sakrale boukuns word aangevul deur 'n groot verskeidenheid wêreldlike geboue uit latere styltydperke soos [[Renaissance]] en barok, waaronder kunsvolle piazza's (openbare pleine) en fonteine. Die historiese sentrum (''centro storico'') is in 1980 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Die Romeinse digter [[Albius Tibullus|Albius Tibullius]] (55 v.C. − 18/19 v.C.) het in die [[1ste eeu v.C.|1ste eeu v.C]]. vir die eerste keer na Roma as die "Ewige stad" verwys. Hierdie beskrywing word vanweë die stad se lang geskiedenis en sy belangrikheid as hoofstad van 'n wêreldryk en latere middelpunt van die [[Christendom]] steeds as by- en erenaam vir Rome gebruik. Roma het in sy lang geskiedenis as hoostad van die Romeinse Koninkryk, die Romeinse Republiek en die Romeinse Keiserryk gedien. Sedert die 1ste eeu n.C. was die stad die setel van die pous en tussen die 8ste en 10de eeu die administratiewe sentrum van die Pouslike State. In 1871 het dit die hoofstad van die nuut verenigde Italiaanse eenheidstaat en in 1936 die administratiewe setel van [[Benito Mussolini]] se kortstondige Italiaanse Ryk geword. Roma het sodoende steeds die funksie van 'n godsdienstige en politieke spilpunt vervul. Dit huisves vandag die groot gesentraliseerde Italiaanse staatsadministrasie – en 'n rekordgetal ambassades danksy die Vatikaanstad se status as selfstandige politieke entiteit. Vir die grootste deel van sy geskiedenis het Roma sy groot bevolking aan sy status as politieke hoofstad te danke gehad. Met 'n bevolking, wat deur historici en argeoloë vanaf die einde van die Romeinse Republiek tot in die Hoë Keisertyd, op meer as 'n miljoen beraam word (enkele historici en argeoloë het 'n bevolkingsgetal van 1,6 miljoen bereken),<ref>{{de}} Claude Lepelley: ''Rom und das Kaiserreich. 44 v.Chr.−200 n.Chr. - Die Regionen des Reiches''. Hamburg: Nikol 2006, bl. 32−33</ref> was dit een van die grootste voorindustriële stedelike nedersettings op aarde – 'n status wat ondenkbaar sou gewees het sonder die oorvloed graan- en ander landbouinvoere asook die rykdomme wat die stad uit ander ryksdele binnegestroom het. As mens in gedagte hou dat die antieke Romeinse stadsgebied net 'n gedeelte van die oppervlakte van [[Parys]] binne sy historiese stadsgrense beslaan het en sowat die helfte daarvan deur openbare geboue en ander nie-bewoonde strukture of ruimtes ingeneem is, was antieke Rome 'n stad met 'n buitengewoon hoë bevolkingsdigtheid. Met keiser [[Konstantyn die Grote]] se uitbou van [[Konstantinopel]] as nuwe keiserlike setel en Rykshoofstad vanaf 330 n.C., asook die krisis en ontbinding van die Ryk in die [[5de eeu]] was vir Rome 'n politieke en ekonomiese afskaling verbonde wat sy bevolking gaandeweg van 'n geskatte 1,6 miljoen tot 50&nbsp;000 laat daal het.<ref>{{en}} [https://romabyrachel.weebly.com/capitol-status.html Rachel Comte: ''The Evolution of Rome – Force of change: Capital Status (as part of a Study of City Structures Masters in Urban Planning, University of Cincinnati'')]</ref> Die laaste groot bouprojekte is in die 4de eeu voltooi. In sy laat fase is herstelwerk en onderhoud van bestaande infrastruktuur gestaak of tot 'n minimum beperk. Nogtans het Roma geen spookstad geword soos ander antieke Romeinse nedersettings nie. Danksy die primaat van die biskop het Rome as setel van die Rooms-Katolieke Kerk gedurende die [[Middeleeue]] 'n nuwe geestelike en politieke status bereik. So was dit 'n belangrike bestemming vir pelgrims. Vanaf die [[Renaissance|Renaissance-tydperk]] het die Kerk met 'n ambisieuse bouprogram begin wat sy hoogtepunt in die tyd van die Teenreformasie bereik het. Die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke Kerk]], wat aanspraak daarop gemaak het om die alleen-saligmakende instelling te wees, het moeite gedoen om dié status met argitektoniese glans en glorie te bevestig. Roma word tans weer onder die wêreld se globale stede gereken en is danksy sy kunsskatte die mees besoekte stad in Italië asook die derde gewildste stedelike toeristebestemming in die [[Europese Unie]]. Naas die Italiaanse regering en parlement, die regerings van die administratiewe streek Lazio en die Metropolitane Stad ''Roma Capitale'' asook 'n groot verskeidenheid nasionale instellings, het 'n aantal spesiale agentskappe van die Verenigde Nasies hul setel in Roma, soos die FAO (Voedsel- en Landbou-organisasie), die WFP (Wêreldvoedselprogram) en die IFAD (Internasionale Fonds vir Landbou-ontwikkeling). Belangrike internasionale ondernemings het hulle hoofkwartiere in die Italiaanse hoofstad, waaronder Eni, Enel, TIM en Leonardo S.p.A. asook banke soos Unicredit en BNL. Rome se [[mode]]-, ontwerp- en rolprentbedrywe is internasionale rolspelers van formaat. In Rome se Cinecittà-filmateljees is 'n verskeidenheid rolprente vervaardig wat met [[Oscar]]s bekroon is. == Geografie == [[Lêer:Oasi urbana del Tevere 1.jpg|duimnael|links|Die ''Oasi Urbana del Tevere'' is 'n rustige groen stedelike oase van sowat 50 hektaar langs die Tiber-rivierloop, geleë tussen die brûe Ponte Risorgimento en Ponte Matteotti in die noordelike stadsdeel Flaminio<ref>{{it}} [http://www.parchilazio.it/news-4321-naturaquotidiana_l_oasi_urbana_del_tevere ''ParchiLazio.it: L'Oasi Urbana del Tevere'']</ref>]] Roma is in die Sentraal-Italiaanse administratiewe streek Lazio (Latium) geleë waar dit provinsiale status het as Metropolitaanse stad. Volgens sy oppervlakte en bevolking is Roma by verre die grootste stad in die land. Die uitbreiding van die stadsgebied na die onmiddellike omgewing, die ''Campagna Romana'' of kort ''Campagna'', het uitgestrekte voorstedelike sones laat ontstaan sodat die historiese middestad nog slegs sowat vier persent van die totale oppervlakte beslaan – alhoewel Rome gedurende 90 persent van sy geskiedenis slegs uit hierdie historiese kernstad bestaan het. [[Lêer:Spiaggia di Capocotta Roma.jpg|duimnael|As administratiewe eenheid strek die Metropolitane Stad Roma tot die Tirreense Seekus: ''Spiaggia di Capocotta'' (Capocotta-strand) in die natuurbewaringsgebied ''Riserva Naturale Litorale Romano'' naby Ostia]] Roma se geskiedenis en ekonomie is deur drie waterliggame bepaal – die Tiberrivier, wat in suidelike rigting met kronkels deur die stadsgebied vloei; die Aniene-rivier, wat in die noordelike stadsdeel Parioli in die Tiber uitmond; en die Tirreense See. Terwyl Ostia in die antieke tydperk as Roma se in- en uitvoerhawe gedien het, is die middestad net sowat 20&nbsp;km van die kus af geleë. Die golwende heuwels in Roma se onmiddellike omgewing bereik hoogtes van iets meer as 100 meter, terwyl die stadsgebied 'n gemiddelde hoogte van 37&nbsp;m bo seevlak het. Roma en sy omgewing word deur hoër bergreekse omsluit wat iets verder af geleë is – die Abruzze in die ooste, die Sabynse Berge in die noordooste en die Albaanse Heuwels (soms ook Albaanse Berge genoem) in die suidooste. Die Metropolitaanse stad Rome grens in die noorde aan die provinsies Viterbo en Rieti, in die ooste aan L’Aquila (in die administratiewe streek Abruzze) en in die suide aan die provinsies Frosinone en Latina. === ''Agro Romano'' === [[Lêer:'Campagna di Roma, the Alexandrine Aqueducts' by Edward Lear, 1860.jpg|duimnael|''Campagna di Roma: The Alexandrine Aqueducts'' deur Edward Lear (1812−1888)<br /><small>Olie op doek, 1860</small>]] Die term ''Agro Romano'' (Latyn: ''Ager Romanus'') het in die loop van tyd verskillende betekenisse gekry en meestal verwys na die onmiddellike omgewing van Rome, veral die Tiber-riviervlakte. Deesdae noem inheemses die buitewyke van Roma, wat dikwels nog 'n sterk landelike karakter het, ''Agro Romano''. Ook die aangrensende munisipaliteite Ardea, Fiumicino en Pomezia word hierby ingesluit. Ondanks die vinnige verstedelikingsproses sedert die laat 19de eeu het uitgestrekte landbougebiede binne die kringpad ''Autostrada A90'' bewaar gebly. Met 'n totale oppervlakte van 517&nbsp;km² of sowat veertig persent van die stadsgebied maak hulle van Roma die grootste landboumunisipaliteit in Europa.<ref>{{en}} [https://romabyrachel.weebly.com/agro-romano.html ''The Evolution of Rome: Agro Romano. Besoek op 12 September 2019'']</ref> === ''Campagna Romana'' === 'n Ander geografiese term, ''Campagna Romana'' of kort ''Campagna'' (wat nie met ''Campania'' of [[Kampanië]] verwar moet word nie), verwys na die heuwelagtige gebied rondom Rome, geleë tussen die Tirreense See en die Appenyne. Dikwels word die term gebruik vir 'n gebied tussen Rome, die Albaanse Heuwels en die Sabynse Berge waar in die antieke tydperk die Romeinse grootpad Via Appia ontstaan het. Omdat die Romeinse owerheid begrafnisse binne die stadsgebied om higiëniese redes verbied het, het begraafplase met grafmonumente langs hierdie grootpad ontstaan. 'n Tweede argitektoniese erfenis uit die antieke tydperk is die ruïnes van akwedukte. Landskapskilders voel al eeue lank aangetrokke tot hierdie landskap. == Stigting en vroeë geskiedenis == {{Antieke Rome}} [[Lêer:Lupa Capitolina, Rome.jpg|duimnael|links|Volgens 'n bekende legende is [[Stigting van Rome|Roma gestig]] in 753 v.C. deur [[Romulus en Remus]], wat deur 'n [[wolf|wolvin]] grootgemaak is.]] Volgens 'n bekende legende is Roma op [[21 April]] [[753 v.C.]] deur [[Romulus]] gestig. Romulus het sy tweelingbroer, [[Remus]], vermoor. [[Romulus en Remus]] is, volgens die legende, deur 'n [[wolf|wolvin]] grootgemaak, en Romulus het ook later die eerste [[koning]] van Roma geword. Roma is aanvanklik op die [[Sonheuwel]] gebou. Die Sonheuwel is later na ''Palatyn'' hernoem. Die stad het gegroei en uitgebrei en is nou op altesame sewe heuwels gebou: [[Palatyn]], [[Aventyn]], [[Kapitolyn]], [[Quirinaal]], [[Viminaal]], [[Eskwilyn]] en [[Caelius]]. Rome was aanvanklik die middelpunt van die [[Romeinse Koninkryk]], later van die [[Romeinse Republiek]], en toe van die [[Romeinse Ryk]]. == Stadsbeeld == === Begraafplase, katakombes en nekropolisse === [[Lêer:20160425 030 Roma - Foro Romano - Santa Maria Antiqua (26660509981).jpg|duimnael|Sarkofaag in die 5de eeuse kerk Santa Maria Antiqua, Forum Romanum]] 21ste eeuse Roma is 'n stad waar die getal oorledenes dié van sy lewende inwoners by verre oortref. Die laaste rusplekke van gestorwenes word orals in die stad aangetref – as romantiese groen begraafplase, onder die vloere van Christelike basilieke, langs die mure van kerkgeboue, in die eindelose galerye van ondergrondse katakombes of, buite die antieke stadsgrense, in antieke nekropolisse en langs Romeinse paaie waar hulle grafmonumente deur reisigers waargeneem kon word. Antieke Romeine het net 'n vae idee gehad oor dít wat hulle moontlik ná hul aardse lewe sou verwag. Die verlange na ''memoria'', om deur die lewendes onthou te word, was die dryfkrag agter die oprigting van indrukwekkende grafmonumente langs hoofpaaie. Wat die vroegste Romeine betref, inwoners uit die Bronstydperk wat hulle omstreeks 1000 v.C., eeue voor die beweerde tydperk van Romus en Remulus, op Rome se heuwels gevestig het, is begrafnistradisies die enigste spoor wat hulle gelaat het om deur argeoloë en historici gerekonstrueer te word. Urne vir die as van afgestorwenes uit hierdie gemeenskappe, wat [[Verassing|gekremeer]] is, is onder die latere Forum Romanum begrawe – verseël in erdekruike. Sommige van hierdie urns is ontwerp soos die eenvoudige hutte of hartbeeshuisies wat deur die eerste Romeine bewoon is. Klein figuurtjies, wat die oorledenes uitbeeld, is as grafgifte daarin gevind, net soos miniatuurpotte met klein hoeveelhede kos. Met die oorgang na die Ystertydperk, omstreeks 900 v.C., het begrafnistradisies begin verander en kom steeds meer teraardebestellings voor – moontlik omdat die bevolking merkbaar gegroei het en brandhout vir verassings al hoe meer skaars geword het. Krygers was die laaste groep oorledenes wat nog gekremeer en saam met klein modelle van hul wapens begrawe is. == Administrasie == === Dienslewering === Besuinigings, wat jare lank op munisipale owerheidsuitgawes toegepas is, het in die vroeë 21ste eeu daartoe gelei dat groot Italiaanse metropole soos Rome, Napels en Turyn begin sukkel het om nodige munisipale dienste te lewer. In Roma word padverkeer deur sowat 10&nbsp;000 slaggate belemmer, terwyl nuusberigte oor die ontploffing van tientalle munisipale busse sedert 2016 (meestal as gevolg van kortsluitings) en die ineenstorting van 'n roltrap in die Repubblica-moltreinstasie op 23 Oktober 2018, waardeur tientalle mense beseer is, internasionale aandag getrek het. Net soos in Napels bly vullisverwydering 'n uitdaging nadat 'n belangrike stedelike stortterrein in 2013 gesluit is.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/cities/2018/nov/10/exploding-buses-collapsing-escalators-whats-the-matter-with-romes-transit ''The Guardian, 10 November 2018: Exploding buses, collapsing escalators – what's the matter with Rome's transit? Besoek op 28 April 2019'']</ref><ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/cities/2019/apr/10/filling-a-gap-the-clandestine-gang-fixing-rome-illegally ''The Guardian, 10 April 2019: Filling a gap: the clandestine gang fixing Rome illegally. Besoek op 28 April 2019'']</ref> == Onderwys en navorsing == ; Italiaansmedium-universiteite [[Lêer:Sant'Ivo alla Sapienza -Rome.jpg|duimnael|Die kerk Sant'Ivo alla Sapienza op die kampus van La Sapienza]] [[Lêer:British School at Rome by Edwin Luytens.jpg|duimnael|''The British School at Rome'']] Rome is 'n opvoedkundige sentrum in Italië met vier openbare en een privaat universiteit, naas meerdere Rooms-Katolieke instellings wat deur die Heilige Stoel en geestelike ordes bedryf word. Die [[Universiteit van Rome|Universiteit van Roma]] (''Sapienza Università di Roma''), gestig in 1303, is die grootste universiteit in Italië en Europa asook een van die grootste tersiêre instellings ter wêreld, met sowat 112&nbsp;000 studente, 4&nbsp;000 dosente en 4&nbsp;000 ander personeellede, elf fakulteite, 59 departemente, twee akademiese hospitale, 54 biblioteke, 18 musea en een aanlyn-universiteit.<ref>{{en}} [https://www.uniroma1.it/sites/default/files/field_file_allegati/retro_2018_mod5bis_ridotta-abbondanze.pdf ''Facts and Figures – Sapienza at a Glance'']</ref> La Sapienza, wat in 2018 ook 34 BA- en Meestersgraad-programme in Engels aangebied het, is 'n wêreldleier in klassieke studies.<ref>{{en}} [https://www.uniroma1.it/en/ ''www.uniroma1.it: World Leader in Classical Studies. Besoek op 22 April 2019'']</ref> Die twee ander openbare universiteite is Vergata en Roma Tre. Die ''Università degli Studi di Roma Tor Vergata'' is in 1982 in die suidooste van Roma gestig. Hier is meer as 38&nbsp;000 studente ingeskryf, terwyl die universiteit meer as 1&nbsp;800 mederwerkers in diens het. Die ''Università degli Studi Roma Tre'' het sy hoofkampus in die stadsdeel Ostiense waar dit in 1992 as derde openbare hoëronderwys-instelling in Roma gevestig is. Met meer as 35&nbsp;000 studente, 1&nbsp;300 akademiese en profesionele personeellede, agt skole en elf departemente is dit die derde grootste universiteit in die hoofstad volgens die getal ingeskrewe studente. Die openbare ''Università degli Studi di Roma “Foro Italico” - Università di Roma IV'' het sy kampus in die sportkompleks Foro Italico in die noorde van Rome en fokus uitsluitlik op sportwetenskappe. Roma IV is die enigste instelling van sy soort in Italië met meer as 2&nbsp;000 studente. ; Engelsmedium-universiteite Die Amerikaanse Universiteit (''American University of Rome, AUR''), 'n privaat instelling, is in die stadsdeel Trastevere geleë en vier in 2019 sy 50ste jubileum. Met sowat 600 studente uit 'n vyftigtal lande is dit een van die kleiner hoëronderwys-instellings in Rome, net soos sy suster-universiteit ''[[John Cabot University]] (JCU)'' met tans sowat 700 studente. JCU is in 1972 as onafhanklike Amerikaanse Engelsmedium-universiteit met drie kampusse langs die Tiberrivier in die historiese middestad gevestig.<ref>{{en}} [https://www.johncabot.edu/about-jcu/default.aspx ''John Cabot University: About JCU. Besoek op 22 April 2019'']</ref> ; British School at Rome Die ''British School at Rome (BSR)'' is 'n Britse [[interdissiplinêre]] navorsingsinstelling wat op argeologie, literatuur- en musiekwetenskap, Romeinse en Italiaanse geskiedenis, die Skone Kunste en argitektuur fokus. Dit word befonds deur die ''British Academy''. Die BSR is in 1901 gestig en tans een van talle internasionale navorsingsinstellings in die Italiaanse hoofstad wat navorsing doen oor die antieke tydperk en klassieke argeologie. Sy huidige hoofkwartier by die Valle Giulia in die Parioli-buurt is deur die befaamde Britse argitek [[Edwin Lutyens]] ontwerp. Die gebou het sy oorsprong in die Britse pawiljoen wat ter geleentheid van die internasionale kunsuitstalling ''Esposizione internazionale d'arte'' in 1911 ontstaan het. == Vervoer == === Padnetwerk === [[Lêer:ZTL Rome 04 2016 6064.JPG|duimnael|Net soos in ander groot Europese metropole soos [[Londen]] (waar die Middeleeuse straatrooster in die middestad bewaar gebly het) is die beperking van toegang tot die middestad vir privaat motorvervoer een van die oplossings vir Roma se verkeersprobleme. Toegang tot die sentrale sone met beperkings vir privaat motors (''Zona a traffico limitato'', kort ZTL) op werkdae tussen 6 uur soggens en 6 ses uur saans word elektronies beheer]] Net in soos ander groot metropole bestaan Roma se padnetwerk uit 'n kringpad, die [[Autostrada A90]], en sekondêre paaie wat straalvormig aangelê is. Die grootste struikelblokke vir motorvervoer is die gebrek aan enige snelpad na die middestad en die historiese netwerk van nou straatjies in die middestad wat eeue gelede ontstaan het en glad nie geskik is vir Roma se huidige druk verkeer nie. Om sake verder te bemoeilik, is daar in Rome vier spitsure omrede baie Romeine verkies om tydens hul middagpouse tuis toe te ry. Sodoende is [[verkeersopeenhoping]]s aan die orde van die dag. Die gepaardgaande lugbesoedeling hou nie net ernstige gesondheidsgevare vir die inwoners in nie, maar berokken ook groot skade aan historiese geboue. So is stadsbeplanning, vervoerbeleid en die bewaring van die stad se historiese boukuns onlosmaaklik aan mekaar verbonde. === Openbare vervoer === [[Lêer:Leonardo express 01.jpg|duimnael|links|Die Leonardo-eksprestreindiens, wat in Italië se nasionale kleure geverf is, verbind Roma se Termini-hooftreinstasie (''Stazione Termini'') met die lughawe Fiumicino-Leonardo da Vinci]] 'n Bevolking van nagenoeg drie miljoen, van wie baie in die grootskaalse woonstelkomplekse van Roma se uitgestrekte voorstede gehuisves word, plaas saam met sowat twee miljoen pendelaars en miljoene toeriste ontsettende druk op 'n openbare vervoerstelsel wat glad nie by hierdie hoë passasiersgetalle aangepas is nie. So word die miljoenestad deur slegs drie moltreinlyne van die ''[[Metropolitana di Roma]]'' bedien sodat openbare vervoer in Roma sterk op busvervoer steun. Die moltreinlyne A (oranje) en B (blou) kruis mekaar by die ''Stazione Termini'', die spilpunt van Rome se openbare vervoerstelsel. Die uitbreiding van die derde metrolyn C, wat die noordweste van Rome met die suidooste sal verbind, word deur 'n boukoste-ontploffing en die noodsaaklikheid om historiese geboue en strukture soos die Colosseum, wat regstreeks oor die geprojekteerde moltreintonnel geleë is en deur ondergrondse horisontale boorwerk bedreig word, te stabiliseer. In 'n stad soos Roma met 'n lang geskiedenis geniet daarnaas argeologiese opgrawings voorkeur voordat boubedrywighede kan begin. === Lugvervoer === [[Lêer:Rom Fiumicino 2011-by-RaBoe-01.jpg|duimnael|Lugaansig van die internasionale [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino]] met sy vier terminale. Die lughawe is naby die Tirreense Seekus geleë.]] Die Italiaanse hoofstadgebied word deur twee internasionale lughawens bedien, [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino|Roma-Fiumicino]] en Ciampino wat albei deur die onderneming ''Aeroporti di Roma SpA (ADR)'' bestuur word. In 2018 het albei lughawens 49 miljoen passasiers gehanteer (waarvan 43 miljoen op Fiumicino).<ref>{{en}} ''www.adr.it ADR Press releases, 9 Januarie 2018''. Besoek op 22 April 2019</ref> Een van ses nuwe bestemmings in 2018, wat vanuit Fiumicino bedien word, was [[Johannesburg]]. Die Aeroporto di Roma-Fiumicino, wat 28&nbsp;km suidwes van Roma se middestad naby die naamgewende kusdorp Fiumicino geleë is, is ter ere van Italië se Renaissance-genius en ontwerper van die eerste teoretiese helikopter Leonardo da Vinci genoem. Fiumicino is die grootste en besigste internasionale lughawe in Italië en dien as spilpunt vir Italië se nasionale lugredery [[Alitalia]]. Die Ciampino-lughawe is 16&nbsp;km suidoos van Roma se middestad net buite die kringpad ''A90 Grand Raccordo Anulare'' geleë. Die lughawe word uitsluitlik deur [[laekosteredery]]e soos [[Ryanair]] en WizzAir bedien. == Behuising == [[Lêer:Palazzo.... - panoramio (4).jpg|duimnael|'n Woonstelgebou in Roma]] Net soos in ander metropole het huurgelde in Roma, veral in die ''Centro storico ''of historiese middestad, die hoogte ingeskiet. Selfs vir standaard-woonstelle moet dikwels maandeliks €25 huurgeld per vierkante meter betaal word. Vir luukse woonstelle met dakterrasse word buitengewoon hoë huurgelde gevra, terwyl parkeerplekke vir maandeliks €600 verhuur word.<ref>{{de}} [https://www.sueddeutsche.de/geld/wohnen-in-rom-kleine-freuden-1.2879546 ''Süddeutsche Zeitung, 25 Februarie 2016: Wohnen in Rom – Kleine Freuden. Besoek op 14 Mei 2019'']</ref> Gewoonlik belê die meeste Italianers, wat dit kan bekostig, in eiendomme en verkies om liewer in hul eie huis of woonstel te woon. Inwoners uit laer inkomstegroepe is op die huurmark aangewese. Huisvesting in sosiale behuising, die sogenaamde ''borgate'', is net vir 'n kleiner persentasie aansoekers beskikbaar nadat die owerheid die oprigting van nuwe woonstelle orals in Italië gestaak het. Begunstigdes word dan merendeels in die periferie van Roma gehuisves. == Sport == [[Lêer:2011 06 22 orl-cia 241 (5869659536).jpg|duimnael|Foro Italico-sportkompleks met die Olimpiese Stadion aan die [[Tiber]]rivier]] Net soos elders in Italië is [[sokker]] die gewildste [[sport]]soort in Rome wat in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]] as gasheerstad van die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi se eindwedstryde opgetree het. Laasgenoemde het in Roma se Olimpiese Stadion (''Stadio Olimpico'', 70&nbsp;000 sitplekke) plaasgevind, die tuisstadion van Rome se twee bekendste sokkerklubs, AS Roma (ook ''giallorossi'' – die geel-en-rooies – genoem en gestig in 1900) en [[Società Sportiva Lazio|SS Lazio]] (biancazzurri – die wit-bloues, gestig in 1927), wat albei in Italië se A-reeks (eerste liga) speel. Een van die hoogtepunte in die sokkerkalender is die ''Derby della Capitale'', 'n wedstryd waarin die twee klubs teen mekaar speel. Vir die [[Olimpiese Somerspele 1960]], wat in Roma gehou is, is sowel nuwe sportgeriewe soos die moderne ''Stadio Olimpico'' gebou asook gebruik gemaak van antieke en historiese strukture soos die Caracalla-warmbaddens en die Villa Borghese. Die nuut opgerigte [[Olimpiese dorp]] (''Villaggio Olimpico'') is ná die spele as woonbuurt ontwikkel. Terwyl die Olimpiese Stadion, wat deel uitmaak van die uitgestrekte Foro Italico-sportkompleks aan die Tiberoewer, vir die FIFA-toernooi in 1990 opgeknap is, is 'n nuwe stadion met 52&nbsp;500 sitplekke in die stadsbuurt Tor di Valle in die suidweste in aanbou. Die moderne glas-en-staal-struktuur, wat deur die Colosseum geïnspireer is, sal na verwagting in die seisoen 2021–22 voltooi wees. Internasionale rugbywedstryde vind in die Olimpiese Stadion plaas. [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië se nasionale rugbyspan]], die ''Azzurri'' of bloues, het net enkele kere aan die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbekertoernooi]] deelgeneem. Die Olimpiese Stadion word tydens die [[Sesnasies-toernooi]] as Italië se tuisstadion ingespan. == Belangrike geboue in Roma en besienswaardighede == [[Lêer:Vue maquette de Gismondi, J.-P. Dalbéra.jpg|duimnael|Die Italiaanse argeoloog Italo Gismondi se model van antieke Roma]] [[Lêer:Colosseo 2020.jpg|duimnael|Die Colosseum]] [[Lêer:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|duimnael|Die [[Trevi-fontein]]]] [[Lêer:Piazza Navona 1.jpg|duimnael|Piazza Navona]] * [[Baddens van Caracalla]] (212–216 n.C.) * Castel Sant’Angelo * [[Circus Maximus]] * [[Colosseum]] * [[Forum Romanum]] * [[Forum van Caesar]] (54 v.C.) * [[Forum van Augustus]] (2 v.C.) * Marcus Aurelius se kolom * [[Palazzo delle Assicurazioni Generali (Rome)|Palazzo delle Assicurazioni Generali]] * [[Palazzo Venezia]] * [[Panteon in Rome]] * Piazza Navona * [[Piazza Venezia]] * [[Tempel van Antonius en Faustina]] (141 n.C.) * [[Tempel van Castor en Pollux]] (484 v.C.) * [[Tempel van Julius Caesar]] (29 v.C.) * [[Tempel van Venus en Rome]] (135 n.C.) * [[Tempel van Vesta]] (7de eeu v.C.) * Trajan se kolom * [[Trevi-fontein]] * [[Triomfboog van Augustus]] (29-19 v.C.) * [[Sint Pieterskerk]] * [[Spaanse trappe]] * [[Vatikaanstad]] == Bekende boorlinge == * [[Ennio Morricone]], komponis (1928–2020) == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt|Rome}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{it}} [https://www.comune.roma.it/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/91.htm Amptelike Unesco-webbladsy] ; Kaarte ---- * {{en}} [http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&t=h&msid=100264867523841558616.00044ecc9e38029b265cc&ll=41.890522,12.488708&spn=0.248421,0.639954&z=11 Rome (''Google Maps'')] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=31wq89a9pHE ''YouTube.com: Rome in 4K''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=1g7TrcIlpMk ''Oliver Astrologo – YouTube.com: ROMA (FHD)''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=TfGZUoG1H2E ''YouTube.com: Amazing Places on Our Planet – Rome and The Vatican in 4K Ultra HD''] * {{it}} [https://www.youtube.com/watch?v=puwyTDKxMB8 ''YouTube.com: SilverBrain – L'antica Roma in 25 minuti''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=OfwoX3vYJUA ''YouTube.com: Ancient Rome reconstructed''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=fNIEYmxFgF4 ''YouTube.com: Altair4 Multimedia Archeo3D Production: Rome Then and Now (virtuele rekonstruksie)''] ; Argitektuur ---- * {{en}} [https://romeonrome.com/2016/01/mussolinis-architectural-legacy-in-rome/ ''Rome on Rome: Mussolini’s Architectural Legacy in Rome''] * {{de}} [https://markushengelhaupt.eu/wohnungsbau-in-rom-und-moskau-in-den-1920er-jahren-im-vergleich/ ''Markus Engelhaupt: Wohnungsbau in Rom und Moskau in den 1920er Jahren im Vergleich''] ; Behuising ---- * {{de}} [http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2008/3660/pdf/Dissertation_beimGraben.pdf Helga beim Graben: ''Die Entwicklung des Wohnungswesens in Rom unter den Prozessen der Urbanisierung''. Doktorale tesis, Departement Geowetenskappe, Universiteit Hamburg, Duitsland 2008] ; Toerisme ---- * {{en}} [http://turismoroma.it/en?lang=en ''Turismo Roma''] * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Jaghawens ---- * {{it}} [https://www.portoturisticodiroma.it/en/rome-harbour/ ''Porto Turistico di Roma''] ; Protestantse begraafplaas van Rome | Cimitero acattolico di Roma ---- * {{en}} [https://www.atlasobscura.com/places/non-catholic-cemetery ''Atlas Obscura: The Protestant Cemetery''] {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rome| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Italië]] 31o4thplgscx534jdff678l7smaph84 2916711 2916710 2026-07-09T14:15:52Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/Saterdag6484579|Saterdag6484579]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:SpesBona|SpesBona]] 2725650 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Rome'''</span><br /><small>''Roma Capitale''</small><br /> [[Lêer:Rome Montage 2017.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Italyrome.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Insigne Romanum coronatum.svg|75px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Rome.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Italië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Lazio.svg|23px]] [[Latium]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Rome (provinsie)|Rome]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|41|53|N|12|29|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[21 April]] [[753 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;285 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 21 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2019) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;860&nbsp;009 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;236/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Roberto Gualtieri (PD) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.comune.roma.it ''comune.roma.it''] |} '''Rome''' ([[Latyn]] en [[Italiaans]]: ''Roma'', [ˈroːma], {{Audio|It-Roma.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] van [[Italië]] en die Italiaanse streek [[Latium]] (Italiaans: ''Lazio''). Rome is in westelike Sentraal-Italië aan die [[Tiber]]rivier en naby die [[Tirreense See]] geleë. Met 'n oppervlakte van 1&nbsp;285&nbsp;km² en 'n bevolking van sowat drie miljoen binne die stadsgrense en vier miljoen in die agglomerasie is Rome die grootste stedelike nedersetting in Italië. Die [[enklawe]] van die [[Vatikaanstad]] is in die noordweste van die stadsgebied geleë. [[Lêer:Forum Romanum April 2007.jpg|duimnael|links|Die [[Forum Romanum]], middelpunt van antieke Rome]] [[Lêer:Via dei Fori Imperiali, Rome.jpg|duimnael|links|Via dei Fori Imperiali, 'n straat langs die Forum Romanum en die Keiserlike Forums, word op [[Nuwejaarsdag]] 'n voetgangerlaan]] [[Lêer:Palazzo Farnese Fassade.jpg|duimnael|links|Boukuns van die Hoë Renaissance: Die Palazzo Farnese, oorspronklik tussen 1514 en 1589 opgerig vir die adellike Farnese-familie, word as een van die mees volmaakte voorbeelde van wêreldlike Renaissance-argitektuur beskou. Dit huisves tans die Franse ambassade]] [[Lêer:20161116 Eur - Palazzo civiltà italiana.jpg|duimnael|links|Die Palazzo della Civiltà Italiana (ook bekend as Colosseo Quadrato) in die [[Esposizione Universale di Roma|Quartiere XXXII – Europa]] is oorspronklik volgens die beginsels van 'n destydse stroming binne die Italiaanse argitektuur, die ''razionalismo italiano'', ontwerp en gebou vir die beplande [[Wêreldtentoonstelling]] van 1942. Sedert 2015 dien dit as nuwe hoofkwartier van die mode-etiket Fendi te Rome. Die openingsplegtigheid is deur FENDI5, die vyf legendariese Fendi-susters, en modetsaar [[Karl Lagerfeld]] bygewoon<ref>{{de}} [https://www.gosee.de/news/fashion/fendi-einweihung-des-neuen-headquarters-im-palazzo-della-civilta-mit-glamouroesen-dinner-ueber-den-daechern-von-rom-in-anwesenheit-der-fendi5-und-karl-lagerfeld-30768/cat ''Gosee Fashion News: Fendi – Einweihung des neuen Headquarters im Plazzo della Civiltà. Besoek op 19 April 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419223133/https://www.gosee.de/news/fashion/fendi-einweihung-des-neuen-headquarters-im-palazzo-della-civilta-mit-glamouroesen-dinner-ueber-den-daechern-von-rom-in-anwesenheit-der-fendi5-und-karl-lagerfeld-30768/cat |date=19 April 2019 }}</ref><ref>{{en}} [https://www.fendi.com/de-en/fendi-roma/fendi-is-rome/palazzo-della-civilta-italiana ''Fendi's New Headquarters – Palazzo della Civiltà Italiana. Besoek op 19 April 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419223138/https://www.fendi.com/de-en/fendi-roma/fendi-is-rome/palazzo-della-civilta-italiana |date=19 April 2019 }}</ref>]] Rome se huidige stadsbeeld is oor 'n tydperk van sowat 3&nbsp;000 jaar gevorm, met antieke Romeinse [[ruïne]]s soos die [[Colosseum]] en [[Forum Romanum]], asook enkele geboue wat bewaar gebly het soos die [[Panteon in Rome|Panteon]], as stomme getuies van die stad se goue tydperk as ''caput mundi'', die hoofstad van die wêreld, en administratiewe sentrum van die magtigste ryk wat ooit in Europa ontstaan het. 'n Ryk argitektoniese erfenis is aan Rome se latere funksie as setel van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] te danke. Antieke en sakrale boukuns word aangevul deur 'n groot verskeidenheid wêreldlike geboue uit latere styltydperke soos [[Renaissance]] en barok, waaronder kunsvolle piazza's (openbare pleine) en fonteine. Die historiese sentrum (''centro storico'') is in 1980 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Die Romeinse digter [[Albius Tibullus|Albius Tibullius]] (55 v.C. − 18/19 v.C.) het in die [[1ste eeu v.C.|1ste eeu v.C]]. vir die eerste keer na Rome as die "Ewige stad" verwys. Hierdie beskrywing word vanweë die stad se lang geskiedenis en sy belangrikheid as hoofstad van 'n wêreldryk en latere middelpunt van die [[Christendom]] steeds as by- en erenaam vir Rome gebruik. Rome het in sy lang geskiedenis as hoostad van die Romeinse Koninkryk, die Romeinse Republiek en die Romeinse Keiserryk gedien. Sedert die 1ste eeu n.C. was die stad die setel van die pous en tussen die 8ste en 10de eeu die administratiewe sentrum van die Pouslike State. In 1871 het dit die hoofstad van die nuut verenigde Italiaanse eenheidstaat en in 1936 die administratiewe setel van [[Benito Mussolini]] se kortstondige Italiaanse Ryk geword. Rome het sodoende steeds die funksie van 'n godsdienstige en politieke spilpunt vervul. Dit huisves vandag die groot gesentraliseerde Italiaanse staatsadministrasie – en 'n rekordgetal ambassades danksy die Vatikaanstad se status as selfstandige politieke entiteit. Vir die grootste deel van sy geskiedenis het Rome sy groot bevolking aan sy status as politieke hoofstad te danke gehad. Met 'n bevolking, wat deur historici en argeoloë vanaf die einde van die Romeinse Republiek tot in die Hoë Keisertyd, op meer as 'n miljoen beraam word (enkele historici en argeoloë het 'n bevolkingsgetal van 1,6 miljoen bereken),<ref>{{de}} Claude Lepelley: ''Rom und das Kaiserreich. 44 v.Chr.−200 n.Chr. - Die Regionen des Reiches''. Hamburg: Nikol 2006, bl. 32−33</ref> was dit een van die grootste voorindustriële stedelike nedersettings op aarde – 'n status wat ondenkbaar sou gewees het sonder die oorvloed graan- en ander landbouinvoere asook die rykdomme wat die stad uit ander ryksdele binnegestroom het. As mens in gedagte hou dat die antieke Romeinse stadsgebied net 'n gedeelte van die oppervlakte van [[Parys]] binne sy historiese stadsgrense beslaan het en sowat die helfte daarvan deur openbare geboue en ander nie-bewoonde strukture of ruimtes ingeneem is, was antieke Rome 'n stad met 'n buitengewoon hoë bevolkingsdigtheid. Met keiser [[Konstantyn die Grote]] se uitbou van [[Konstantinopel]] as nuwe keiserlike setel en Rykshoofstad vanaf 330 n.C., asook die krisis en ontbinding van die Ryk in die [[5de eeu]] was vir Rome 'n politieke en ekonomiese afskaling verbonde wat sy bevolking gaandeweg van 'n geskatte 1,6 miljoen tot 50&nbsp;000 laat daal het.<ref>{{en}} [https://romabyrachel.weebly.com/capitol-status.html Rachel Comte: ''The Evolution of Rome – Force of change: Capital Status (as part of a Study of City Structures Masters in Urban Planning, University of Cincinnati'')]</ref> Die laaste groot bouprojekte is in die 4de eeu voltooi. In sy laat fase is herstelwerk en onderhoud van bestaande infrastruktuur gestaak of tot 'n minimum beperk. Nogtans het Rome geen spookstad geword soos ander antieke Romeinse nedersettings nie. Danksy die primaat van die biskop het Rome as setel van die Rooms-Katolieke Kerk gedurende die [[Middeleeue]] 'n nuwe geestelike en politieke status bereik. So was dit 'n belangrike bestemming vir pelgrims. Vanaf die [[Renaissance|Renaissance-tydperk]] het die Kerk met 'n ambisieuse bouprogram begin wat sy hoogtepunt in die tyd van die Teenreformasie bereik het. Die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke Kerk]], wat aanspraak daarop gemaak het om die alleen-saligmakende instelling te wees, het moeite gedoen om dié status met argitektoniese glans en glorie te bevestig. Rome word tans weer onder die wêreld se globale stede gereken en is danksy sy kunsskatte die mees besoekte stad in Italië asook die derde gewildste stedelike toeristebestemming in die [[Europese Unie]]. Naas die Italiaanse regering en parlement, die regerings van die administratiewe streek Lazio en die Metropolitane Stad ''Roma Capitale'' asook 'n groot verskeidenheid nasionale instellings, het 'n aantal spesiale agentskappe van die Verenigde Nasies hul setel in Rome, soos die FAO (Voedsel- en Landbou-organisasie), die WFP (Wêreldvoedselprogram) en die IFAD (Internasionale Fonds vir Landbou-ontwikkeling). Belangrike internasionale ondernemings het hulle hoofkwartiere in die Italiaanse hoofstad, waaronder Eni, Enel, TIM en Leonardo S.p.A. asook banke soos Unicredit en BNL. Rome se [[mode]]-, ontwerp- en rolprentbedrywe is internasionale rolspelers van formaat. In Rome se Cinecittà-filmateljees is 'n verskeidenheid rolprente vervaardig wat met [[Oscar]]s bekroon is. == Geografie == [[Lêer:Oasi urbana del Tevere 1.jpg|duimnael|links|Die ''Oasi Urbana del Tevere'' is 'n rustige groen stedelike oase van sowat 50 hektaar langs die Tiber-rivierloop, geleë tussen die brûe Ponte Risorgimento en Ponte Matteotti in die noordelike stadsdeel Flaminio<ref>{{it}} [http://www.parchilazio.it/news-4321-naturaquotidiana_l_oasi_urbana_del_tevere ''ParchiLazio.it: L'Oasi Urbana del Tevere'']</ref>]] Rome is in die Sentraal-Italiaanse administratiewe streek Lazio (Latium) geleë waar dit provinsiale status het as Metropolitaanse stad. Volgens sy oppervlakte en bevolking is Rome by verre die grootste stad in die land. Die uitbreiding van die stadsgebied na die onmiddellike omgewing, die ''Campagna Romana'' of kort ''Campagna'', het uitgestrekte voorstedelike sones laat ontstaan sodat die historiese middestad nog slegs sowat vier persent van die totale oppervlakte beslaan – alhoewel Rome gedurende 90 persent van sy geskiedenis slegs uit hierdie historiese kernstad bestaan het. [[Lêer:Spiaggia di Capocotta Roma.jpg|duimnael|As administratiewe eenheid strek die Metropolitane Stad Rome tot die Tirreense Seekus: ''Spiaggia di Capocotta'' (Capocotta-strand) in die natuurbewaringsgebied ''Riserva Naturale Litorale Romano'' naby Ostia]] Rome se geskiedenis en ekonomie is deur drie waterliggame bepaal – die Tiberrivier, wat in suidelike rigting met kronkels deur die stadsgebied vloei; die Aniene-rivier, wat in die noordelike stadsdeel Parioli in die Tiber uitmond; en die Tirreense See. Terwyl Ostia in die antieke tydperk as Rome se in- en uitvoerhawe gedien het, is die middestad net sowat 20&nbsp;km van die kus af geleë. Die golwende heuwels in Rome se onmiddellike omgewing bereik hoogtes van iets meer as 100 meter, terwyl die stadsgebied 'n gemiddelde hoogte van 37&nbsp;m bo seevlak het. Rome en sy omgewing word deur hoër bergreekse omsluit wat iets verder af geleë is – die Abruzze in die ooste, die Sabynse Berge in die noordooste en die Albaanse Heuwels (soms ook Albaanse Berge genoem) in die suidooste. Die Metropolitaanse stad Rome grens in die noorde aan die provinsies Viterbo en Rieti, in die ooste aan L’Aquila (in die administratiewe streek Abruzze) en in die suide aan die provinsies Frosinone en Latina. === ''Agro Romano'' === [[Lêer:'Campagna di Roma, the Alexandrine Aqueducts' by Edward Lear, 1860.jpg|duimnael|''Campagna di Roma: The Alexandrine Aqueducts'' deur Edward Lear (1812−1888)<br /><small>Olie op doek, 1860</small>]] Die term ''Agro Romano'' (Latyn: ''Ager Romanus'') het in die loop van tyd verskillende betekenisse gekry en meestal verwys na die onmiddellike omgewing van Rome, veral die Tiber-riviervlakte. Deesdae noem inheemses die buitewyke van Rome, wat dikwels nog 'n sterk landelike karakter het, ''Agro Romano''. Ook die aangrensende munisipaliteite Ardea, Fiumicino en Pomezia word hierby ingesluit. Ondanks die vinnige verstedelikingsproses sedert die laat 19de eeu het uitgestrekte landbougebiede binne die kringpad ''Autostrada A90'' bewaar gebly. Met 'n totale oppervlakte van 517&nbsp;km² of sowat veertig persent van die stadsgebied maak hulle van Rome die grootste landboumunisipaliteit in Europa.<ref>{{en}} [https://romabyrachel.weebly.com/agro-romano.html ''The Evolution of Rome: Agro Romano. Besoek op 12 September 2019'']</ref> === ''Campagna Romana'' === 'n Ander geografiese term, ''Campagna Romana'' of kort ''Campagna'' (wat nie met ''Campania'' of [[Kampanië]] verwar moet word nie), verwys na die heuwelagtige gebied rondom Rome, geleë tussen die Tirreense See en die Appenyne. Dikwels word die term gebruik vir 'n gebied tussen Rome, die Albaanse Heuwels en die Sabynse Berge waar in die antieke tydperk die Romeinse grootpad Via Appia ontstaan het. Omdat die Romeinse owerheid begrafnisse binne die stadsgebied om higiëniese redes verbied het, het begraafplase met grafmonumente langs hierdie grootpad ontstaan. 'n Tweede argitektoniese erfenis uit die antieke tydperk is die ruïnes van akwedukte. Landskapskilders voel al eeue lank aangetrokke tot hierdie landskap. == Stigting en vroeë geskiedenis == {{Antieke Rome}} [[Lêer:Lupa Capitolina, Rome.jpg|duimnael|links|Volgens 'n bekende legende is [[Stigting van Rome|Rome gestig]] in 753 v.C. deur [[Romulus en Remus]], wat deur 'n [[wolf|wolvin]] grootgemaak is.]] Volgens 'n bekende legende is Rome op [[21 April]] [[753 v.C.]] deur [[Romulus]] gestig. Romulus het sy tweelingbroer, [[Remus]], vermoor. [[Romulus en Remus]] is, volgens die legende, deur 'n [[wolf|wolvin]] grootgemaak, en Romulus het ook later die eerste [[koning]] van Rome geword. Rome is aanvanklik op die [[Sonheuwel]] gebou. Die Sonheuwel is later na ''Palatyn'' hernoem. Die stad het gegroei en uitgebrei en is nou op altesame sewe heuwels gebou: [[Palatyn]], [[Aventyn]], [[Kapitolyn]], [[Quirinaal]], [[Viminaal]], [[Eskwilyn]] en [[Caelius]]. Rome was aanvanklik die middelpunt van die [[Romeinse Koninkryk]], later van die [[Romeinse Republiek]], en toe van die [[Romeinse Ryk]]. == Stadsbeeld == === Begraafplase, katakombes en nekropolisse === [[Lêer:20160425 030 Roma - Foro Romano - Santa Maria Antiqua (26660509981).jpg|duimnael|Sarkofaag in die 5de eeuse kerk Santa Maria Antiqua, Forum Romanum]] 21ste eeuse Rome is 'n stad waar die getal oorledenes dié van sy lewende inwoners by verre oortref. Die laaste rusplekke van gestorwenes word orals in die stad aangetref – as romantiese groen begraafplase, onder die vloere van Christelike basilieke, langs die mure van kerkgeboue, in die eindelose galerye van ondergrondse katakombes of, buite die antieke stadsgrense, in antieke nekropolisse en langs Romeinse paaie waar hulle grafmonumente deur reisigers waargeneem kon word. Antieke Romeine het net 'n vae idee gehad oor dít wat hulle moontlik ná hul aardse lewe sou verwag. Die verlange na ''memoria'', om deur die lewendes onthou te word, was die dryfkrag agter die oprigting van indrukwekkende grafmonumente langs hoofpaaie. Wat die vroegste Romeine betref, inwoners uit die Bronstydperk wat hulle omstreeks 1000 v.C., eeue voor die beweerde tydperk van Romus en Remulus, op Rome se heuwels gevestig het, is begrafnistradisies die enigste spoor wat hulle gelaat het om deur argeoloë en historici gerekonstrueer te word. Urne vir die as van afgestorwenes uit hierdie gemeenskappe, wat [[Verassing|gekremeer]] is, is onder die latere Forum Romanum begrawe – verseël in erdekruike. Sommige van hierdie urns is ontwerp soos die eenvoudige hutte of hartbeeshuisies wat deur die eerste Romeine bewoon is. Klein figuurtjies, wat die oorledenes uitbeeld, is as grafgifte daarin gevind, net soos miniatuurpotte met klein hoeveelhede kos. Met die oorgang na die Ystertydperk, omstreeks 900 v.C., het begrafnistradisies begin verander en kom steeds meer teraardebestellings voor – moontlik omdat die bevolking merkbaar gegroei het en brandhout vir verassings al hoe meer skaars geword het. Krygers was die laaste groep oorledenes wat nog gekremeer en saam met klein modelle van hul wapens begrawe is. == Administrasie == === Dienslewering === Besuinigings, wat jare lank op munisipale owerheidsuitgawes toegepas is, het in die vroeë 21ste eeu daartoe gelei dat groot Italiaanse metropole soos Rome, Napels en Turyn begin sukkel het om nodige munisipale dienste te lewer. In Rome word padverkeer deur sowat 10&nbsp;000 slaggate belemmer, terwyl nuusberigte oor die ontploffing van tientalle munisipale busse sedert 2016 (meestal as gevolg van kortsluitings) en die ineenstorting van 'n roltrap in die Repubblica-moltreinstasie op 23 Oktober 2018, waardeur tientalle mense beseer is, internasionale aandag getrek het. Net soos in Napels bly vullisverwydering 'n uitdaging nadat 'n belangrike stedelike stortterrein in 2013 gesluit is.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/cities/2018/nov/10/exploding-buses-collapsing-escalators-whats-the-matter-with-romes-transit ''The Guardian, 10 November 2018: Exploding buses, collapsing escalators – what's the matter with Rome's transit? Besoek op 28 April 2019'']</ref><ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/cities/2019/apr/10/filling-a-gap-the-clandestine-gang-fixing-rome-illegally ''The Guardian, 10 April 2019: Filling a gap: the clandestine gang fixing Rome illegally. Besoek op 28 April 2019'']</ref> == Onderwys en navorsing == ; Italiaansmedium-universiteite [[Lêer:Sant'Ivo alla Sapienza -Rome.jpg|duimnael|Die kerk Sant'Ivo alla Sapienza op die kampus van La Sapienza]] [[Lêer:British School at Rome by Edwin Luytens.jpg|duimnael|''The British School at Rome'']] Rome is 'n opvoedkundige sentrum in Italië met vier openbare en een privaat universiteit, naas meerdere Rooms-Katolieke instellings wat deur die Heilige Stoel en geestelike ordes bedryf word. Die [[Universiteit van Rome]] (''Sapienza Università di Roma''), gestig in 1303, is die grootste universiteit in Italië en Europa asook een van die grootste tersiêre instellings ter wêreld, met sowat 112&nbsp;000 studente, 4&nbsp;000 dosente en 4&nbsp;000 ander personeellede, elf fakulteite, 59 departemente, twee akademiese hospitale, 54 biblioteke, 18 musea en een aanlyn-universiteit.<ref>{{en}} [https://www.uniroma1.it/sites/default/files/field_file_allegati/retro_2018_mod5bis_ridotta-abbondanze.pdf ''Facts and Figures – Sapienza at a Glance'']</ref> La Sapienza, wat in 2018 ook 34 BA- en Meestersgraad-programme in Engels aangebied het, is 'n wêreldleier in klassieke studies.<ref>{{en}} [https://www.uniroma1.it/en/ ''www.uniroma1.it: World Leader in Classical Studies. Besoek op 22 April 2019'']</ref> Die twee ander openbare universiteite is Vergata en Roma Tre. Die ''Università degli Studi di Roma Tor Vergata'' is in 1982 in die suidooste van Rome gestig. Hier is meer as 38&nbsp;000 studente ingeskryf, terwyl die universiteit meer as 1&nbsp;800 mederwerkers in diens het. Die ''Università degli Studi Roma Tre'' het sy hoofkampus in die stadsdeel Ostiense waar dit in 1992 as derde openbare hoëronderwys-instelling in Rome gevestig is. Met meer as 35&nbsp;000 studente, 1&nbsp;300 akademiese en profesionele personeellede, agt skole en elf departemente is dit die derde grootste universiteit in die hoofstad volgens die getal ingeskrewe studente. Die openbare ''Università degli Studi di Roma “Foro Italico” - Università di Roma IV'' het sy kampus in die sportkompleks Foro Italico in die noorde van Rome en fokus uitsluitlik op sportwetenskappe. Roma IV is die enigste instelling van sy soort in Italië met meer as 2&nbsp;000 studente. ; Engelsmedium-universiteite Die Amerikaanse Universiteit (''American University of Rome, AUR''), 'n privaat instelling, is in die stadsdeel Trastevere geleë en vier in 2019 sy 50ste jubileum. Met sowat 600 studente uit 'n vyftigtal lande is dit een van die kleiner hoëronderwys-instellings in Rome, net soos sy suster-universiteit ''[[John Cabot University]] (JCU)'' met tans sowat 700 studente. JCU is in 1972 as onafhanklike Amerikaanse Engelsmedium-universiteit met drie kampusse langs die Tiberrivier in die historiese middestad gevestig.<ref>{{en}} [https://www.johncabot.edu/about-jcu/default.aspx ''John Cabot University: About JCU. Besoek op 22 April 2019'']</ref> ; British School at Rome Die ''British School at Rome (BSR)'' is 'n Britse [[interdissiplinêre]] navorsingsinstelling wat op argeologie, literatuur- en musiekwetenskap, Romeinse en Italiaanse geskiedenis, die Skone Kunste en argitektuur fokus. Dit word befonds deur die ''British Academy''. Die BSR is in 1901 gestig en tans een van talle internasionale navorsingsinstellings in die Italiaanse hoofstad wat navorsing doen oor die antieke tydperk en klassieke argeologie. Sy huidige hoofkwartier by die Valle Giulia in die Parioli-buurt is deur die befaamde Britse argitek [[Edwin Lutyens]] ontwerp. Die gebou het sy oorsprong in die Britse pawiljoen wat ter geleentheid van die internasionale kunsuitstalling ''Esposizione internazionale d'arte'' in 1911 ontstaan het. == Vervoer == === Padnetwerk === [[Lêer:ZTL Rome 04 2016 6064.JPG|duimnael|Net soos in ander groot Europese metropole soos [[Londen]] (waar die Middeleeuse straatrooster in die middestad bewaar gebly het) is die beperking van toegang tot die middestad vir privaat motorvervoer een van die oplossings vir Rome se verkeersprobleme. Toegang tot die sentrale sone met beperkings vir privaat motors (''Zona a traffico limitato'', kort ZTL) op werkdae tussen 6 uur soggens en 6 ses uur saans word elektronies beheer]] Net in soos ander groot metropole bestaan Rome se padnetwerk uit 'n kringpad, die [[Autostrada A90]], en sekondêre paaie wat straalvormig aangelê is. Die grootste struikelblokke vir motorvervoer is die gebrek aan enige snelpad na die middestad en die historiese netwerk van nou straatjies in die middestad wat eeue gelede ontstaan het en glad nie geskik is vir Rome se huidige druk verkeer nie. Om sake verder te bemoeilik, is daar in Rome vier spitsure omrede baie Romeine verkies om tydens hul middagpouse tuis toe te ry. Sodoende is [[verkeersopeenhoping]]s aan die orde van die dag. Die gepaardgaande lugbesoedeling hou nie net ernstige gesondheidsgevare vir die inwoners in nie, maar berokken ook groot skade aan historiese geboue. So is stadsbeplanning, vervoerbeleid en die bewaring van die stad se historiese boukuns onlosmaaklik aan mekaar verbonde. === Openbare vervoer === [[Lêer:Leonardo express 01.jpg|duimnael|links|Die Leonardo-eksprestreindiens, wat in Italië se nasionale kleure geverf is, verbind Rome se Termini-hooftreinstasie (''Stazione Termini'') met die lughawe Fiumicino-Leonardo da Vinci]] 'n Bevolking van nagenoeg drie miljoen, van wie baie in die grootskaalse woonstelkomplekse van Rome se uitgestrekte voorstede gehuisves word, plaas saam met sowat twee miljoen pendelaars en miljoene toeriste ontsettende druk op 'n openbare vervoerstelsel wat glad nie by hierdie hoë passasiersgetalle aangepas is nie. So word die miljoenestad deur slegs drie moltreinlyne van die ''[[Metropolitana di Roma]]'' bedien sodat openbare vervoer in Rome sterk op busvervoer steun. Die moltreinlyne A (oranje) en B (blou) kruis mekaar by die ''Stazione Termini'', die spilpunt van Rome se openbare vervoerstelsel. Die uitbreiding van die derde metrolyn C, wat die noordweste van Rome met die suidooste sal verbind, word deur 'n boukoste-ontploffing en die noodsaaklikheid om historiese geboue en strukture soos die Colosseum, wat regstreeks oor die geprojekteerde moltreintonnel geleë is en deur ondergrondse horisontale boorwerk bedreig word, te stabiliseer. In 'n stad soos Rome met 'n lang geskiedenis geniet daarnaas argeologiese opgrawings voorkeur voordat boubedrywighede kan begin. === Lugvervoer === [[Lêer:Rom Fiumicino 2011-by-RaBoe-01.jpg|duimnael|Lugaansig van die internasionale [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino]] met sy vier terminale. Die lughawe is naby die Tirreense Seekus geleë.]] Die Italiaanse hoofstadgebied word deur twee internasionale lughawens bedien, [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino|Rome-Fiumicino]] en Ciampino wat albei deur die onderneming ''Aeroporti di Roma SpA (ADR)'' bestuur word. In 2018 het albei lughawens 49 miljoen passasiers gehanteer (waarvan 43 miljoen op Fiumicino).<ref>{{en}} ''www.adr.it ADR Press releases, 9 Januarie 2018''. Besoek op 22 April 2019</ref> Een van ses nuwe bestemmings in 2018, wat vanuit Fiumicino bedien word, was [[Johannesburg]]. Die Aeroporto di Roma-Fiumicino, wat 28&nbsp;km suidwes van Rome se middestad naby die naamgewende kusdorp Fiumicino geleë is, is ter ere van Italië se Renaissance-genius en ontwerper van die eerste teoretiese helikopter Leonardo da Vinci genoem. Fiumicino is die grootste en besigste internasionale lughawe in Italië en dien as spilpunt vir Italië se nasionale lugredery [[Alitalia]]. Die Ciampino-lughawe is 16&nbsp;km suidoos van Rome se middestad net buite die kringpad ''A90 Grand Raccordo Anulare'' geleë. Die lughawe word uitsluitlik deur [[laekosteredery]]e soos [[Ryanair]] en WizzAir bedien. == Behuising == [[Lêer:Palazzo.... - panoramio (4).jpg|duimnael|'n Woonstelgebou in Rome]] Net soos in ander metropole het huurgelde in Rome, veral in die ''Centro storico ''of historiese middestad, die hoogte ingeskiet. Selfs vir standaard-woonstelle moet dikwels maandeliks €25 huurgeld per vierkante meter betaal word. Vir luukse woonstelle met dakterrasse word buitengewoon hoë huurgelde gevra, terwyl parkeerplekke vir maandeliks €600 verhuur word.<ref>{{de}} [https://www.sueddeutsche.de/geld/wohnen-in-rom-kleine-freuden-1.2879546 ''Süddeutsche Zeitung, 25 Februarie 2016: Wohnen in Rom – Kleine Freuden. Besoek op 14 Mei 2019'']</ref> Gewoonlik belê die meeste Italianers, wat dit kan bekostig, in eiendomme en verkies om liewer in hul eie huis of woonstel te woon. Inwoners uit laer inkomstegroepe is op die huurmark aangewese. Huisvesting in sosiale behuising, die sogenaamde ''borgate'', is net vir 'n kleiner persentasie aansoekers beskikbaar nadat die owerheid die oprigting van nuwe woonstelle orals in Italië gestaak het. Begunstigdes word dan merendeels in die periferie van Rome gehuisves. == Sport == [[Lêer:2011 06 22 orl-cia 241 (5869659536).jpg|duimnael|Foro Italico-sportkompleks met die Olimpiese Stadion aan die [[Tiber]]rivier]] Net soos elders in Italië is [[sokker]] die gewildste [[sport]]soort in Rome wat in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]] as gasheerstad van die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi se eindwedstryde opgetree het. Laasgenoemde het in Rome se Olimpiese Stadion (''Stadio Olimpico'', 70&nbsp;000 sitplekke) plaasgevind, die tuisstadion van Rome se twee bekendste sokkerklubs, AS Roma (ook ''giallorossi'' – die geel-en-rooies – genoem en gestig in 1900) en [[Società Sportiva Lazio|SS Lazio]] (biancazzurri – die wit-bloues, gestig in 1927), wat albei in Italië se A-reeks (eerste liga) speel. Een van die hoogtepunte in die sokkerkalender is die ''Derby della Capitale'', 'n wedstryd waarin die twee klubs teen mekaar speel. Vir die [[Olimpiese Somerspele 1960]], wat in Rome gehou is, is sowel nuwe sportgeriewe soos die moderne ''Stadio Olimpico'' gebou asook gebruik gemaak van antieke en historiese strukture soos die Caracalla-warmbaddens en die Villa Borghese. Die nuut opgerigte [[Olimpiese dorp]] (''Villaggio Olimpico'') is ná die spele as woonbuurt ontwikkel. Terwyl die Olimpiese Stadion, wat deel uitmaak van die uitgestrekte Foro Italico-sportkompleks aan die Tiberoewer, vir die FIFA-toernooi in 1990 opgeknap is, is 'n nuwe stadion met 52&nbsp;500 sitplekke in die stadsbuurt Tor di Valle in die suidweste in aanbou. Die moderne glas-en-staal-struktuur, wat deur die Colosseum geïnspireer is, sal na verwagting in die seisoen 2021–22 voltooi wees. Internasionale rugbywedstryde vind in die Olimpiese Stadion plaas. [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië se nasionale rugbyspan]], die ''Azzurri'' of bloues, het net enkele kere aan die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbekertoernooi]] deelgeneem. Die Olimpiese Stadion word tydens die [[Sesnasies-toernooi]] as Italië se tuisstadion ingespan. == Belangrike geboue in Rome en besienswaardighede == [[Lêer:Vue maquette de Gismondi, J.-P. Dalbéra.jpg|duimnael|Die Italiaanse argeoloog Italo Gismondi se model van antieke Rome]] [[Lêer:Colosseo 2020.jpg|duimnael|Die Colosseum]] [[Lêer:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|duimnael|Die [[Trevi-fontein]]]] [[Lêer:Piazza Navona 1.jpg|duimnael|Piazza Navona]] * [[Baddens van Caracalla]] (212–216 n.C.) * Castel Sant’Angelo * [[Circus Maximus]] * [[Colosseum]] * [[Forum Romanum]] * [[Forum van Caesar]] (54 v.C.) * [[Forum van Augustus]] (2 v.C.) * Marcus Aurelius se kolom * [[Palazzo delle Assicurazioni Generali (Rome)|Palazzo delle Assicurazioni Generali]] * [[Palazzo Venezia]] * [[Panteon in Rome]] * Piazza Navona * [[Piazza Venezia]] * [[Tempel van Antonius en Faustina]] (141 n.C.) * [[Tempel van Castor en Pollux]] (484 v.C.) * [[Tempel van Julius Caesar]] (29 v.C.) * [[Tempel van Venus en Rome]] (135 n.C.) * [[Tempel van Vesta]] (7de eeu v.C.) * Trajan se kolom * [[Trevi-fontein]] * [[Triomfboog van Augustus]] (29-19 v.C.) * [[Sint Pieterskerk]] * [[Spaanse trappe]] * [[Vatikaanstad]] == Bekende boorlinge == * [[Ennio Morricone]], komponis (1928–2020) == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt|Rome}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{it}} [https://www.comune.roma.it/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/91.htm Amptelike Unesco-webbladsy] ; Kaarte ---- * {{en}} [http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&t=h&msid=100264867523841558616.00044ecc9e38029b265cc&ll=41.890522,12.488708&spn=0.248421,0.639954&z=11 Rome (''Google Maps'')] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=31wq89a9pHE ''YouTube.com: Rome in 4K''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=1g7TrcIlpMk ''Oliver Astrologo – YouTube.com: ROMA (FHD)''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=TfGZUoG1H2E ''YouTube.com: Amazing Places on Our Planet – Rome and The Vatican in 4K Ultra HD''] * {{it}} [https://www.youtube.com/watch?v=puwyTDKxMB8 ''YouTube.com: SilverBrain – L'antica Roma in 25 minuti''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=OfwoX3vYJUA ''YouTube.com: Ancient Rome reconstructed''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=fNIEYmxFgF4 ''YouTube.com: Altair4 Multimedia Archeo3D Production: Rome Then and Now (virtuele rekonstruksie)''] ; Argitektuur ---- * {{en}} [https://romeonrome.com/2016/01/mussolinis-architectural-legacy-in-rome/ ''Rome on Rome: Mussolini’s Architectural Legacy in Rome''] * {{de}} [https://markushengelhaupt.eu/wohnungsbau-in-rom-und-moskau-in-den-1920er-jahren-im-vergleich/ ''Markus Engelhaupt: Wohnungsbau in Rom und Moskau in den 1920er Jahren im Vergleich''] ; Behuising ---- * {{de}} [http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2008/3660/pdf/Dissertation_beimGraben.pdf Helga beim Graben: ''Die Entwicklung des Wohnungswesens in Rom unter den Prozessen der Urbanisierung''. Doktorale tesis, Departement Geowetenskappe, Universiteit Hamburg, Duitsland 2008] ; Toerisme ---- * {{en}} [http://turismoroma.it/en?lang=en ''Turismo Roma''] * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Jaghawens ---- * {{it}} [https://www.portoturisticodiroma.it/en/rome-harbour/ ''Porto Turistico di Roma''] ; Protestantse begraafplaas van Rome | Cimitero acattolico di Roma ---- * {{en}} [https://www.atlasobscura.com/places/non-catholic-cemetery ''Atlas Obscura: The Protestant Cemetery''] {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rome| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Italië]] p8i4f892rnycairluskk0i8esavomr4 2916713 2916711 2026-07-09T14:20:56Z SpesBona 2720 Beskerm "[[Rome]]": Vandalisme ([Wysig=Laat slegs outomaties bevestigde gebruikers toe] (verval op 9 Januarie 2027 om 14:20 (UTC)) [Skuif=Laat slegs outomaties bevestigde gebruikers toe] (verval op 9 Januarie 2027 om 14:20 (UTC))) 2725650 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Rome'''</span><br /><small>''Roma Capitale''</small><br /> [[Lêer:Rome Montage 2017.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Italyrome.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Insigne Romanum coronatum.svg|75px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Rome.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Italië}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Lazio.svg|23px]] [[Latium]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Rome (provinsie)|Rome]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|41|53|N|12|29|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[21 April]] [[753 v.C.]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;285 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 21 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2019) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;860&nbsp;009 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;236/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Roberto Gualtieri (PD) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.comune.roma.it ''comune.roma.it''] |} '''Rome''' ([[Latyn]] en [[Italiaans]]: ''Roma'', [ˈroːma], {{Audio|It-Roma.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] van [[Italië]] en die Italiaanse streek [[Latium]] (Italiaans: ''Lazio''). Rome is in westelike Sentraal-Italië aan die [[Tiber]]rivier en naby die [[Tirreense See]] geleë. Met 'n oppervlakte van 1&nbsp;285&nbsp;km² en 'n bevolking van sowat drie miljoen binne die stadsgrense en vier miljoen in die agglomerasie is Rome die grootste stedelike nedersetting in Italië. Die [[enklawe]] van die [[Vatikaanstad]] is in die noordweste van die stadsgebied geleë. [[Lêer:Forum Romanum April 2007.jpg|duimnael|links|Die [[Forum Romanum]], middelpunt van antieke Rome]] [[Lêer:Via dei Fori Imperiali, Rome.jpg|duimnael|links|Via dei Fori Imperiali, 'n straat langs die Forum Romanum en die Keiserlike Forums, word op [[Nuwejaarsdag]] 'n voetgangerlaan]] [[Lêer:Palazzo Farnese Fassade.jpg|duimnael|links|Boukuns van die Hoë Renaissance: Die Palazzo Farnese, oorspronklik tussen 1514 en 1589 opgerig vir die adellike Farnese-familie, word as een van die mees volmaakte voorbeelde van wêreldlike Renaissance-argitektuur beskou. Dit huisves tans die Franse ambassade]] [[Lêer:20161116 Eur - Palazzo civiltà italiana.jpg|duimnael|links|Die Palazzo della Civiltà Italiana (ook bekend as Colosseo Quadrato) in die [[Esposizione Universale di Roma|Quartiere XXXII – Europa]] is oorspronklik volgens die beginsels van 'n destydse stroming binne die Italiaanse argitektuur, die ''razionalismo italiano'', ontwerp en gebou vir die beplande [[Wêreldtentoonstelling]] van 1942. Sedert 2015 dien dit as nuwe hoofkwartier van die mode-etiket Fendi te Rome. Die openingsplegtigheid is deur FENDI5, die vyf legendariese Fendi-susters, en modetsaar [[Karl Lagerfeld]] bygewoon<ref>{{de}} [https://www.gosee.de/news/fashion/fendi-einweihung-des-neuen-headquarters-im-palazzo-della-civilta-mit-glamouroesen-dinner-ueber-den-daechern-von-rom-in-anwesenheit-der-fendi5-und-karl-lagerfeld-30768/cat ''Gosee Fashion News: Fendi – Einweihung des neuen Headquarters im Plazzo della Civiltà. Besoek op 19 April 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419223133/https://www.gosee.de/news/fashion/fendi-einweihung-des-neuen-headquarters-im-palazzo-della-civilta-mit-glamouroesen-dinner-ueber-den-daechern-von-rom-in-anwesenheit-der-fendi5-und-karl-lagerfeld-30768/cat |date=19 April 2019 }}</ref><ref>{{en}} [https://www.fendi.com/de-en/fendi-roma/fendi-is-rome/palazzo-della-civilta-italiana ''Fendi's New Headquarters – Palazzo della Civiltà Italiana. Besoek op 19 April 2019''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419223138/https://www.fendi.com/de-en/fendi-roma/fendi-is-rome/palazzo-della-civilta-italiana |date=19 April 2019 }}</ref>]] Rome se huidige stadsbeeld is oor 'n tydperk van sowat 3&nbsp;000 jaar gevorm, met antieke Romeinse [[ruïne]]s soos die [[Colosseum]] en [[Forum Romanum]], asook enkele geboue wat bewaar gebly het soos die [[Panteon in Rome|Panteon]], as stomme getuies van die stad se goue tydperk as ''caput mundi'', die hoofstad van die wêreld, en administratiewe sentrum van die magtigste ryk wat ooit in Europa ontstaan het. 'n Ryk argitektoniese erfenis is aan Rome se latere funksie as setel van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] te danke. Antieke en sakrale boukuns word aangevul deur 'n groot verskeidenheid wêreldlike geboue uit latere styltydperke soos [[Renaissance]] en barok, waaronder kunsvolle piazza's (openbare pleine) en fonteine. Die historiese sentrum (''centro storico'') is in 1980 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Die Romeinse digter [[Albius Tibullus|Albius Tibullius]] (55 v.C. − 18/19 v.C.) het in die [[1ste eeu v.C.|1ste eeu v.C]]. vir die eerste keer na Rome as die "Ewige stad" verwys. Hierdie beskrywing word vanweë die stad se lang geskiedenis en sy belangrikheid as hoofstad van 'n wêreldryk en latere middelpunt van die [[Christendom]] steeds as by- en erenaam vir Rome gebruik. Rome het in sy lang geskiedenis as hoostad van die Romeinse Koninkryk, die Romeinse Republiek en die Romeinse Keiserryk gedien. Sedert die 1ste eeu n.C. was die stad die setel van die pous en tussen die 8ste en 10de eeu die administratiewe sentrum van die Pouslike State. In 1871 het dit die hoofstad van die nuut verenigde Italiaanse eenheidstaat en in 1936 die administratiewe setel van [[Benito Mussolini]] se kortstondige Italiaanse Ryk geword. Rome het sodoende steeds die funksie van 'n godsdienstige en politieke spilpunt vervul. Dit huisves vandag die groot gesentraliseerde Italiaanse staatsadministrasie – en 'n rekordgetal ambassades danksy die Vatikaanstad se status as selfstandige politieke entiteit. Vir die grootste deel van sy geskiedenis het Rome sy groot bevolking aan sy status as politieke hoofstad te danke gehad. Met 'n bevolking, wat deur historici en argeoloë vanaf die einde van die Romeinse Republiek tot in die Hoë Keisertyd, op meer as 'n miljoen beraam word (enkele historici en argeoloë het 'n bevolkingsgetal van 1,6 miljoen bereken),<ref>{{de}} Claude Lepelley: ''Rom und das Kaiserreich. 44 v.Chr.−200 n.Chr. - Die Regionen des Reiches''. Hamburg: Nikol 2006, bl. 32−33</ref> was dit een van die grootste voorindustriële stedelike nedersettings op aarde – 'n status wat ondenkbaar sou gewees het sonder die oorvloed graan- en ander landbouinvoere asook die rykdomme wat die stad uit ander ryksdele binnegestroom het. As mens in gedagte hou dat die antieke Romeinse stadsgebied net 'n gedeelte van die oppervlakte van [[Parys]] binne sy historiese stadsgrense beslaan het en sowat die helfte daarvan deur openbare geboue en ander nie-bewoonde strukture of ruimtes ingeneem is, was antieke Rome 'n stad met 'n buitengewoon hoë bevolkingsdigtheid. Met keiser [[Konstantyn die Grote]] se uitbou van [[Konstantinopel]] as nuwe keiserlike setel en Rykshoofstad vanaf 330 n.C., asook die krisis en ontbinding van die Ryk in die [[5de eeu]] was vir Rome 'n politieke en ekonomiese afskaling verbonde wat sy bevolking gaandeweg van 'n geskatte 1,6 miljoen tot 50&nbsp;000 laat daal het.<ref>{{en}} [https://romabyrachel.weebly.com/capitol-status.html Rachel Comte: ''The Evolution of Rome – Force of change: Capital Status (as part of a Study of City Structures Masters in Urban Planning, University of Cincinnati'')]</ref> Die laaste groot bouprojekte is in die 4de eeu voltooi. In sy laat fase is herstelwerk en onderhoud van bestaande infrastruktuur gestaak of tot 'n minimum beperk. Nogtans het Rome geen spookstad geword soos ander antieke Romeinse nedersettings nie. Danksy die primaat van die biskop het Rome as setel van die Rooms-Katolieke Kerk gedurende die [[Middeleeue]] 'n nuwe geestelike en politieke status bereik. So was dit 'n belangrike bestemming vir pelgrims. Vanaf die [[Renaissance|Renaissance-tydperk]] het die Kerk met 'n ambisieuse bouprogram begin wat sy hoogtepunt in die tyd van die Teenreformasie bereik het. Die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke Kerk]], wat aanspraak daarop gemaak het om die alleen-saligmakende instelling te wees, het moeite gedoen om dié status met argitektoniese glans en glorie te bevestig. Rome word tans weer onder die wêreld se globale stede gereken en is danksy sy kunsskatte die mees besoekte stad in Italië asook die derde gewildste stedelike toeristebestemming in die [[Europese Unie]]. Naas die Italiaanse regering en parlement, die regerings van die administratiewe streek Lazio en die Metropolitane Stad ''Roma Capitale'' asook 'n groot verskeidenheid nasionale instellings, het 'n aantal spesiale agentskappe van die Verenigde Nasies hul setel in Rome, soos die FAO (Voedsel- en Landbou-organisasie), die WFP (Wêreldvoedselprogram) en die IFAD (Internasionale Fonds vir Landbou-ontwikkeling). Belangrike internasionale ondernemings het hulle hoofkwartiere in die Italiaanse hoofstad, waaronder Eni, Enel, TIM en Leonardo S.p.A. asook banke soos Unicredit en BNL. Rome se [[mode]]-, ontwerp- en rolprentbedrywe is internasionale rolspelers van formaat. In Rome se Cinecittà-filmateljees is 'n verskeidenheid rolprente vervaardig wat met [[Oscar]]s bekroon is. == Geografie == [[Lêer:Oasi urbana del Tevere 1.jpg|duimnael|links|Die ''Oasi Urbana del Tevere'' is 'n rustige groen stedelike oase van sowat 50 hektaar langs die Tiber-rivierloop, geleë tussen die brûe Ponte Risorgimento en Ponte Matteotti in die noordelike stadsdeel Flaminio<ref>{{it}} [http://www.parchilazio.it/news-4321-naturaquotidiana_l_oasi_urbana_del_tevere ''ParchiLazio.it: L'Oasi Urbana del Tevere'']</ref>]] Rome is in die Sentraal-Italiaanse administratiewe streek Lazio (Latium) geleë waar dit provinsiale status het as Metropolitaanse stad. Volgens sy oppervlakte en bevolking is Rome by verre die grootste stad in die land. Die uitbreiding van die stadsgebied na die onmiddellike omgewing, die ''Campagna Romana'' of kort ''Campagna'', het uitgestrekte voorstedelike sones laat ontstaan sodat die historiese middestad nog slegs sowat vier persent van die totale oppervlakte beslaan – alhoewel Rome gedurende 90 persent van sy geskiedenis slegs uit hierdie historiese kernstad bestaan het. [[Lêer:Spiaggia di Capocotta Roma.jpg|duimnael|As administratiewe eenheid strek die Metropolitane Stad Rome tot die Tirreense Seekus: ''Spiaggia di Capocotta'' (Capocotta-strand) in die natuurbewaringsgebied ''Riserva Naturale Litorale Romano'' naby Ostia]] Rome se geskiedenis en ekonomie is deur drie waterliggame bepaal – die Tiberrivier, wat in suidelike rigting met kronkels deur die stadsgebied vloei; die Aniene-rivier, wat in die noordelike stadsdeel Parioli in die Tiber uitmond; en die Tirreense See. Terwyl Ostia in die antieke tydperk as Rome se in- en uitvoerhawe gedien het, is die middestad net sowat 20&nbsp;km van die kus af geleë. Die golwende heuwels in Rome se onmiddellike omgewing bereik hoogtes van iets meer as 100 meter, terwyl die stadsgebied 'n gemiddelde hoogte van 37&nbsp;m bo seevlak het. Rome en sy omgewing word deur hoër bergreekse omsluit wat iets verder af geleë is – die Abruzze in die ooste, die Sabynse Berge in die noordooste en die Albaanse Heuwels (soms ook Albaanse Berge genoem) in die suidooste. Die Metropolitaanse stad Rome grens in die noorde aan die provinsies Viterbo en Rieti, in die ooste aan L’Aquila (in die administratiewe streek Abruzze) en in die suide aan die provinsies Frosinone en Latina. === ''Agro Romano'' === [[Lêer:'Campagna di Roma, the Alexandrine Aqueducts' by Edward Lear, 1860.jpg|duimnael|''Campagna di Roma: The Alexandrine Aqueducts'' deur Edward Lear (1812−1888)<br /><small>Olie op doek, 1860</small>]] Die term ''Agro Romano'' (Latyn: ''Ager Romanus'') het in die loop van tyd verskillende betekenisse gekry en meestal verwys na die onmiddellike omgewing van Rome, veral die Tiber-riviervlakte. Deesdae noem inheemses die buitewyke van Rome, wat dikwels nog 'n sterk landelike karakter het, ''Agro Romano''. Ook die aangrensende munisipaliteite Ardea, Fiumicino en Pomezia word hierby ingesluit. Ondanks die vinnige verstedelikingsproses sedert die laat 19de eeu het uitgestrekte landbougebiede binne die kringpad ''Autostrada A90'' bewaar gebly. Met 'n totale oppervlakte van 517&nbsp;km² of sowat veertig persent van die stadsgebied maak hulle van Rome die grootste landboumunisipaliteit in Europa.<ref>{{en}} [https://romabyrachel.weebly.com/agro-romano.html ''The Evolution of Rome: Agro Romano. Besoek op 12 September 2019'']</ref> === ''Campagna Romana'' === 'n Ander geografiese term, ''Campagna Romana'' of kort ''Campagna'' (wat nie met ''Campania'' of [[Kampanië]] verwar moet word nie), verwys na die heuwelagtige gebied rondom Rome, geleë tussen die Tirreense See en die Appenyne. Dikwels word die term gebruik vir 'n gebied tussen Rome, die Albaanse Heuwels en die Sabynse Berge waar in die antieke tydperk die Romeinse grootpad Via Appia ontstaan het. Omdat die Romeinse owerheid begrafnisse binne die stadsgebied om higiëniese redes verbied het, het begraafplase met grafmonumente langs hierdie grootpad ontstaan. 'n Tweede argitektoniese erfenis uit die antieke tydperk is die ruïnes van akwedukte. Landskapskilders voel al eeue lank aangetrokke tot hierdie landskap. == Stigting en vroeë geskiedenis == {{Antieke Rome}} [[Lêer:Lupa Capitolina, Rome.jpg|duimnael|links|Volgens 'n bekende legende is [[Stigting van Rome|Rome gestig]] in 753 v.C. deur [[Romulus en Remus]], wat deur 'n [[wolf|wolvin]] grootgemaak is.]] Volgens 'n bekende legende is Rome op [[21 April]] [[753 v.C.]] deur [[Romulus]] gestig. Romulus het sy tweelingbroer, [[Remus]], vermoor. [[Romulus en Remus]] is, volgens die legende, deur 'n [[wolf|wolvin]] grootgemaak, en Romulus het ook later die eerste [[koning]] van Rome geword. Rome is aanvanklik op die [[Sonheuwel]] gebou. Die Sonheuwel is later na ''Palatyn'' hernoem. Die stad het gegroei en uitgebrei en is nou op altesame sewe heuwels gebou: [[Palatyn]], [[Aventyn]], [[Kapitolyn]], [[Quirinaal]], [[Viminaal]], [[Eskwilyn]] en [[Caelius]]. Rome was aanvanklik die middelpunt van die [[Romeinse Koninkryk]], later van die [[Romeinse Republiek]], en toe van die [[Romeinse Ryk]]. == Stadsbeeld == === Begraafplase, katakombes en nekropolisse === [[Lêer:20160425 030 Roma - Foro Romano - Santa Maria Antiqua (26660509981).jpg|duimnael|Sarkofaag in die 5de eeuse kerk Santa Maria Antiqua, Forum Romanum]] 21ste eeuse Rome is 'n stad waar die getal oorledenes dié van sy lewende inwoners by verre oortref. Die laaste rusplekke van gestorwenes word orals in die stad aangetref – as romantiese groen begraafplase, onder die vloere van Christelike basilieke, langs die mure van kerkgeboue, in die eindelose galerye van ondergrondse katakombes of, buite die antieke stadsgrense, in antieke nekropolisse en langs Romeinse paaie waar hulle grafmonumente deur reisigers waargeneem kon word. Antieke Romeine het net 'n vae idee gehad oor dít wat hulle moontlik ná hul aardse lewe sou verwag. Die verlange na ''memoria'', om deur die lewendes onthou te word, was die dryfkrag agter die oprigting van indrukwekkende grafmonumente langs hoofpaaie. Wat die vroegste Romeine betref, inwoners uit die Bronstydperk wat hulle omstreeks 1000 v.C., eeue voor die beweerde tydperk van Romus en Remulus, op Rome se heuwels gevestig het, is begrafnistradisies die enigste spoor wat hulle gelaat het om deur argeoloë en historici gerekonstrueer te word. Urne vir die as van afgestorwenes uit hierdie gemeenskappe, wat [[Verassing|gekremeer]] is, is onder die latere Forum Romanum begrawe – verseël in erdekruike. Sommige van hierdie urns is ontwerp soos die eenvoudige hutte of hartbeeshuisies wat deur die eerste Romeine bewoon is. Klein figuurtjies, wat die oorledenes uitbeeld, is as grafgifte daarin gevind, net soos miniatuurpotte met klein hoeveelhede kos. Met die oorgang na die Ystertydperk, omstreeks 900 v.C., het begrafnistradisies begin verander en kom steeds meer teraardebestellings voor – moontlik omdat die bevolking merkbaar gegroei het en brandhout vir verassings al hoe meer skaars geword het. Krygers was die laaste groep oorledenes wat nog gekremeer en saam met klein modelle van hul wapens begrawe is. == Administrasie == === Dienslewering === Besuinigings, wat jare lank op munisipale owerheidsuitgawes toegepas is, het in die vroeë 21ste eeu daartoe gelei dat groot Italiaanse metropole soos Rome, Napels en Turyn begin sukkel het om nodige munisipale dienste te lewer. In Rome word padverkeer deur sowat 10&nbsp;000 slaggate belemmer, terwyl nuusberigte oor die ontploffing van tientalle munisipale busse sedert 2016 (meestal as gevolg van kortsluitings) en die ineenstorting van 'n roltrap in die Repubblica-moltreinstasie op 23 Oktober 2018, waardeur tientalle mense beseer is, internasionale aandag getrek het. Net soos in Napels bly vullisverwydering 'n uitdaging nadat 'n belangrike stedelike stortterrein in 2013 gesluit is.<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/cities/2018/nov/10/exploding-buses-collapsing-escalators-whats-the-matter-with-romes-transit ''The Guardian, 10 November 2018: Exploding buses, collapsing escalators – what's the matter with Rome's transit? Besoek op 28 April 2019'']</ref><ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/cities/2019/apr/10/filling-a-gap-the-clandestine-gang-fixing-rome-illegally ''The Guardian, 10 April 2019: Filling a gap: the clandestine gang fixing Rome illegally. Besoek op 28 April 2019'']</ref> == Onderwys en navorsing == ; Italiaansmedium-universiteite [[Lêer:Sant'Ivo alla Sapienza -Rome.jpg|duimnael|Die kerk Sant'Ivo alla Sapienza op die kampus van La Sapienza]] [[Lêer:British School at Rome by Edwin Luytens.jpg|duimnael|''The British School at Rome'']] Rome is 'n opvoedkundige sentrum in Italië met vier openbare en een privaat universiteit, naas meerdere Rooms-Katolieke instellings wat deur die Heilige Stoel en geestelike ordes bedryf word. Die [[Universiteit van Rome]] (''Sapienza Università di Roma''), gestig in 1303, is die grootste universiteit in Italië en Europa asook een van die grootste tersiêre instellings ter wêreld, met sowat 112&nbsp;000 studente, 4&nbsp;000 dosente en 4&nbsp;000 ander personeellede, elf fakulteite, 59 departemente, twee akademiese hospitale, 54 biblioteke, 18 musea en een aanlyn-universiteit.<ref>{{en}} [https://www.uniroma1.it/sites/default/files/field_file_allegati/retro_2018_mod5bis_ridotta-abbondanze.pdf ''Facts and Figures – Sapienza at a Glance'']</ref> La Sapienza, wat in 2018 ook 34 BA- en Meestersgraad-programme in Engels aangebied het, is 'n wêreldleier in klassieke studies.<ref>{{en}} [https://www.uniroma1.it/en/ ''www.uniroma1.it: World Leader in Classical Studies. Besoek op 22 April 2019'']</ref> Die twee ander openbare universiteite is Vergata en Roma Tre. Die ''Università degli Studi di Roma Tor Vergata'' is in 1982 in die suidooste van Rome gestig. Hier is meer as 38&nbsp;000 studente ingeskryf, terwyl die universiteit meer as 1&nbsp;800 mederwerkers in diens het. Die ''Università degli Studi Roma Tre'' het sy hoofkampus in die stadsdeel Ostiense waar dit in 1992 as derde openbare hoëronderwys-instelling in Rome gevestig is. Met meer as 35&nbsp;000 studente, 1&nbsp;300 akademiese en profesionele personeellede, agt skole en elf departemente is dit die derde grootste universiteit in die hoofstad volgens die getal ingeskrewe studente. Die openbare ''Università degli Studi di Roma “Foro Italico” - Università di Roma IV'' het sy kampus in die sportkompleks Foro Italico in die noorde van Rome en fokus uitsluitlik op sportwetenskappe. Roma IV is die enigste instelling van sy soort in Italië met meer as 2&nbsp;000 studente. ; Engelsmedium-universiteite Die Amerikaanse Universiteit (''American University of Rome, AUR''), 'n privaat instelling, is in die stadsdeel Trastevere geleë en vier in 2019 sy 50ste jubileum. Met sowat 600 studente uit 'n vyftigtal lande is dit een van die kleiner hoëronderwys-instellings in Rome, net soos sy suster-universiteit ''[[John Cabot University]] (JCU)'' met tans sowat 700 studente. JCU is in 1972 as onafhanklike Amerikaanse Engelsmedium-universiteit met drie kampusse langs die Tiberrivier in die historiese middestad gevestig.<ref>{{en}} [https://www.johncabot.edu/about-jcu/default.aspx ''John Cabot University: About JCU. Besoek op 22 April 2019'']</ref> ; British School at Rome Die ''British School at Rome (BSR)'' is 'n Britse [[interdissiplinêre]] navorsingsinstelling wat op argeologie, literatuur- en musiekwetenskap, Romeinse en Italiaanse geskiedenis, die Skone Kunste en argitektuur fokus. Dit word befonds deur die ''British Academy''. Die BSR is in 1901 gestig en tans een van talle internasionale navorsingsinstellings in die Italiaanse hoofstad wat navorsing doen oor die antieke tydperk en klassieke argeologie. Sy huidige hoofkwartier by die Valle Giulia in die Parioli-buurt is deur die befaamde Britse argitek [[Edwin Lutyens]] ontwerp. Die gebou het sy oorsprong in die Britse pawiljoen wat ter geleentheid van die internasionale kunsuitstalling ''Esposizione internazionale d'arte'' in 1911 ontstaan het. == Vervoer == === Padnetwerk === [[Lêer:ZTL Rome 04 2016 6064.JPG|duimnael|Net soos in ander groot Europese metropole soos [[Londen]] (waar die Middeleeuse straatrooster in die middestad bewaar gebly het) is die beperking van toegang tot die middestad vir privaat motorvervoer een van die oplossings vir Rome se verkeersprobleme. Toegang tot die sentrale sone met beperkings vir privaat motors (''Zona a traffico limitato'', kort ZTL) op werkdae tussen 6 uur soggens en 6 ses uur saans word elektronies beheer]] Net in soos ander groot metropole bestaan Rome se padnetwerk uit 'n kringpad, die [[Autostrada A90]], en sekondêre paaie wat straalvormig aangelê is. Die grootste struikelblokke vir motorvervoer is die gebrek aan enige snelpad na die middestad en die historiese netwerk van nou straatjies in die middestad wat eeue gelede ontstaan het en glad nie geskik is vir Rome se huidige druk verkeer nie. Om sake verder te bemoeilik, is daar in Rome vier spitsure omrede baie Romeine verkies om tydens hul middagpouse tuis toe te ry. Sodoende is [[verkeersopeenhoping]]s aan die orde van die dag. Die gepaardgaande lugbesoedeling hou nie net ernstige gesondheidsgevare vir die inwoners in nie, maar berokken ook groot skade aan historiese geboue. So is stadsbeplanning, vervoerbeleid en die bewaring van die stad se historiese boukuns onlosmaaklik aan mekaar verbonde. === Openbare vervoer === [[Lêer:Leonardo express 01.jpg|duimnael|links|Die Leonardo-eksprestreindiens, wat in Italië se nasionale kleure geverf is, verbind Rome se Termini-hooftreinstasie (''Stazione Termini'') met die lughawe Fiumicino-Leonardo da Vinci]] 'n Bevolking van nagenoeg drie miljoen, van wie baie in die grootskaalse woonstelkomplekse van Rome se uitgestrekte voorstede gehuisves word, plaas saam met sowat twee miljoen pendelaars en miljoene toeriste ontsettende druk op 'n openbare vervoerstelsel wat glad nie by hierdie hoë passasiersgetalle aangepas is nie. So word die miljoenestad deur slegs drie moltreinlyne van die ''[[Metropolitana di Roma]]'' bedien sodat openbare vervoer in Rome sterk op busvervoer steun. Die moltreinlyne A (oranje) en B (blou) kruis mekaar by die ''Stazione Termini'', die spilpunt van Rome se openbare vervoerstelsel. Die uitbreiding van die derde metrolyn C, wat die noordweste van Rome met die suidooste sal verbind, word deur 'n boukoste-ontploffing en die noodsaaklikheid om historiese geboue en strukture soos die Colosseum, wat regstreeks oor die geprojekteerde moltreintonnel geleë is en deur ondergrondse horisontale boorwerk bedreig word, te stabiliseer. In 'n stad soos Rome met 'n lang geskiedenis geniet daarnaas argeologiese opgrawings voorkeur voordat boubedrywighede kan begin. === Lugvervoer === [[Lêer:Rom Fiumicino 2011-by-RaBoe-01.jpg|duimnael|Lugaansig van die internasionale [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino]] met sy vier terminale. Die lughawe is naby die Tirreense Seekus geleë.]] Die Italiaanse hoofstadgebied word deur twee internasionale lughawens bedien, [[Lughawe Leonardo da Vinci–Fiumicino|Rome-Fiumicino]] en Ciampino wat albei deur die onderneming ''Aeroporti di Roma SpA (ADR)'' bestuur word. In 2018 het albei lughawens 49 miljoen passasiers gehanteer (waarvan 43 miljoen op Fiumicino).<ref>{{en}} ''www.adr.it ADR Press releases, 9 Januarie 2018''. Besoek op 22 April 2019</ref> Een van ses nuwe bestemmings in 2018, wat vanuit Fiumicino bedien word, was [[Johannesburg]]. Die Aeroporto di Roma-Fiumicino, wat 28&nbsp;km suidwes van Rome se middestad naby die naamgewende kusdorp Fiumicino geleë is, is ter ere van Italië se Renaissance-genius en ontwerper van die eerste teoretiese helikopter Leonardo da Vinci genoem. Fiumicino is die grootste en besigste internasionale lughawe in Italië en dien as spilpunt vir Italië se nasionale lugredery [[Alitalia]]. Die Ciampino-lughawe is 16&nbsp;km suidoos van Rome se middestad net buite die kringpad ''A90 Grand Raccordo Anulare'' geleë. Die lughawe word uitsluitlik deur [[laekosteredery]]e soos [[Ryanair]] en WizzAir bedien. == Behuising == [[Lêer:Palazzo.... - panoramio (4).jpg|duimnael|'n Woonstelgebou in Rome]] Net soos in ander metropole het huurgelde in Rome, veral in die ''Centro storico ''of historiese middestad, die hoogte ingeskiet. Selfs vir standaard-woonstelle moet dikwels maandeliks €25 huurgeld per vierkante meter betaal word. Vir luukse woonstelle met dakterrasse word buitengewoon hoë huurgelde gevra, terwyl parkeerplekke vir maandeliks €600 verhuur word.<ref>{{de}} [https://www.sueddeutsche.de/geld/wohnen-in-rom-kleine-freuden-1.2879546 ''Süddeutsche Zeitung, 25 Februarie 2016: Wohnen in Rom – Kleine Freuden. Besoek op 14 Mei 2019'']</ref> Gewoonlik belê die meeste Italianers, wat dit kan bekostig, in eiendomme en verkies om liewer in hul eie huis of woonstel te woon. Inwoners uit laer inkomstegroepe is op die huurmark aangewese. Huisvesting in sosiale behuising, die sogenaamde ''borgate'', is net vir 'n kleiner persentasie aansoekers beskikbaar nadat die owerheid die oprigting van nuwe woonstelle orals in Italië gestaak het. Begunstigdes word dan merendeels in die periferie van Rome gehuisves. == Sport == [[Lêer:2011 06 22 orl-cia 241 (5869659536).jpg|duimnael|Foro Italico-sportkompleks met die Olimpiese Stadion aan die [[Tiber]]rivier]] Net soos elders in Italië is [[sokker]] die gewildste [[sport]]soort in Rome wat in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]] as gasheerstad van die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi se eindwedstryde opgetree het. Laasgenoemde het in Rome se Olimpiese Stadion (''Stadio Olimpico'', 70&nbsp;000 sitplekke) plaasgevind, die tuisstadion van Rome se twee bekendste sokkerklubs, AS Roma (ook ''giallorossi'' – die geel-en-rooies – genoem en gestig in 1900) en [[Società Sportiva Lazio|SS Lazio]] (biancazzurri – die wit-bloues, gestig in 1927), wat albei in Italië se A-reeks (eerste liga) speel. Een van die hoogtepunte in die sokkerkalender is die ''Derby della Capitale'', 'n wedstryd waarin die twee klubs teen mekaar speel. Vir die [[Olimpiese Somerspele 1960]], wat in Rome gehou is, is sowel nuwe sportgeriewe soos die moderne ''Stadio Olimpico'' gebou asook gebruik gemaak van antieke en historiese strukture soos die Caracalla-warmbaddens en die Villa Borghese. Die nuut opgerigte [[Olimpiese dorp]] (''Villaggio Olimpico'') is ná die spele as woonbuurt ontwikkel. Terwyl die Olimpiese Stadion, wat deel uitmaak van die uitgestrekte Foro Italico-sportkompleks aan die Tiberoewer, vir die FIFA-toernooi in 1990 opgeknap is, is 'n nuwe stadion met 52&nbsp;500 sitplekke in die stadsbuurt Tor di Valle in die suidweste in aanbou. Die moderne glas-en-staal-struktuur, wat deur die Colosseum geïnspireer is, sal na verwagting in die seisoen 2021–22 voltooi wees. Internasionale rugbywedstryde vind in die Olimpiese Stadion plaas. [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië se nasionale rugbyspan]], die ''Azzurri'' of bloues, het net enkele kere aan die [[Europese Rugbykampioenskap|Europese Nasiesbekertoernooi]] deelgeneem. Die Olimpiese Stadion word tydens die [[Sesnasies-toernooi]] as Italië se tuisstadion ingespan. == Belangrike geboue in Rome en besienswaardighede == [[Lêer:Vue maquette de Gismondi, J.-P. Dalbéra.jpg|duimnael|Die Italiaanse argeoloog Italo Gismondi se model van antieke Rome]] [[Lêer:Colosseo 2020.jpg|duimnael|Die Colosseum]] [[Lêer:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|duimnael|Die [[Trevi-fontein]]]] [[Lêer:Piazza Navona 1.jpg|duimnael|Piazza Navona]] * [[Baddens van Caracalla]] (212–216 n.C.) * Castel Sant’Angelo * [[Circus Maximus]] * [[Colosseum]] * [[Forum Romanum]] * [[Forum van Caesar]] (54 v.C.) * [[Forum van Augustus]] (2 v.C.) * Marcus Aurelius se kolom * [[Palazzo delle Assicurazioni Generali (Rome)|Palazzo delle Assicurazioni Generali]] * [[Palazzo Venezia]] * [[Panteon in Rome]] * Piazza Navona * [[Piazza Venezia]] * [[Tempel van Antonius en Faustina]] (141 n.C.) * [[Tempel van Castor en Pollux]] (484 v.C.) * [[Tempel van Julius Caesar]] (29 v.C.) * [[Tempel van Venus en Rome]] (135 n.C.) * [[Tempel van Vesta]] (7de eeu v.C.) * Trajan se kolom * [[Trevi-fontein]] * [[Triomfboog van Augustus]] (29-19 v.C.) * [[Sint Pieterskerk]] * [[Spaanse trappe]] * [[Vatikaanstad]] == Bekende boorlinge == * [[Ennio Morricone]], komponis (1928–2020) == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt|Rome}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{it}} [https://www.comune.roma.it/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/91.htm Amptelike Unesco-webbladsy] ; Kaarte ---- * {{en}} [http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&t=h&msid=100264867523841558616.00044ecc9e38029b265cc&ll=41.890522,12.488708&spn=0.248421,0.639954&z=11 Rome (''Google Maps'')] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=31wq89a9pHE ''YouTube.com: Rome in 4K''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=1g7TrcIlpMk ''Oliver Astrologo – YouTube.com: ROMA (FHD)''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=TfGZUoG1H2E ''YouTube.com: Amazing Places on Our Planet – Rome and The Vatican in 4K Ultra HD''] * {{it}} [https://www.youtube.com/watch?v=puwyTDKxMB8 ''YouTube.com: SilverBrain – L'antica Roma in 25 minuti''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=OfwoX3vYJUA ''YouTube.com: Ancient Rome reconstructed''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=fNIEYmxFgF4 ''YouTube.com: Altair4 Multimedia Archeo3D Production: Rome Then and Now (virtuele rekonstruksie)''] ; Argitektuur ---- * {{en}} [https://romeonrome.com/2016/01/mussolinis-architectural-legacy-in-rome/ ''Rome on Rome: Mussolini’s Architectural Legacy in Rome''] * {{de}} [https://markushengelhaupt.eu/wohnungsbau-in-rom-und-moskau-in-den-1920er-jahren-im-vergleich/ ''Markus Engelhaupt: Wohnungsbau in Rom und Moskau in den 1920er Jahren im Vergleich''] ; Behuising ---- * {{de}} [http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2008/3660/pdf/Dissertation_beimGraben.pdf Helga beim Graben: ''Die Entwicklung des Wohnungswesens in Rom unter den Prozessen der Urbanisierung''. Doktorale tesis, Departement Geowetenskappe, Universiteit Hamburg, Duitsland 2008] ; Toerisme ---- * {{en}} [http://turismoroma.it/en?lang=en ''Turismo Roma''] * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Jaghawens ---- * {{it}} [https://www.portoturisticodiroma.it/en/rome-harbour/ ''Porto Turistico di Roma''] ; Protestantse begraafplaas van Rome | Cimitero acattolico di Roma ---- * {{en}} [https://www.atlasobscura.com/places/non-catholic-cemetery ''Atlas Obscura: The Protestant Cemetery''] {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rome| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Italië]] p8i4f892rnycairluskk0i8esavomr4 0 30274 2916840 2911302 2026-07-10T10:26:04Z Jcb 223 2916840 wikitext text/x-wiki '''Morfologie''' is die studie van die vorm-betekenissisteem van [[gelede woorde]] (komplekse). Morfologie identifiseer, analiseer en beskryf die struktuur van 'n gegewe taal se [[Morfeem|morfeme]] en ander linguistiese eenhede, soos onafhanklike eenhede (of [[Stam (taalkunde)|stamme]]), [[affiks]]e, [[woordsoorte]] en ook die konteks van 'n woord. Morfologie is 'n tak van die [[linguistiek]] wat die patrone van [[woordvorming]] binne en oor tale bestudeer en wat poog om reëls te formuleer volgens die geïdentifiseerde patrone van 'n taal. Die patrone wat in die taal voorkom is as gevolg van die sprekers se kollektiewe kennis en gebruik van die taal. Dit is byvoorbeeld vir 'n [[Afrikaans]]e spreker duidelik dat die woorde ''groot'', ''groter'', ''grootste'', ''grote'', ''grootte'', ''grootbek'' ens. verwant is. Afrikaanssprekers herken die verhouding oor die algemeen uit hulle onderliggende kennis van die reëls vir woordvorming in Afrikaans. Hulle kan byvoorbeeld intuïtief aanvoel dat ''groter'' teen ''groot'' staan soos ''kleiner'' teenoor ''klein'' staan; net so is ''groot'' verwant aan ''grootbek'' op dieselfde manier as wat ''klein'' verwant is aan ''kleinletter''. Die reëls wat deur die spreker verstaan word manifesteer spesifieke patrone in die manier waarop woorde gevorm word uit kleiner eenhede en die verhouding tussen daardie kleiner eenhede. == Basisbegrippe == Om morfologie te kan verstaan, is kennis van die volgende basisbegrippe noodsaaklik: * 'n [[Woord]] * [[Ongelede woorde]] (Simplekse) * [[Gelede woorde]] (Komplekse) * [[Sistematiek]] * [[Sintagma]] * [[Paradigma]] * [[Motivering in morfologie]] * [[Produktiwiteit (Morfologie)|Produktiwiteit]] * [[Konstruksie]] * [[Morfologiese konstruksies]] * [[Konstruksieskema]] * [[Kategoriseringsnetwerk]] == Drie algemene paradigmas in morfologieteorie == Breedweg beskou, kan drie algemene paradigmas in morfologieteorie onderskei word, te wete:<ref name=Kontemp>[Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde]</ref> * Morfeem-gebaseerde morfologie (''“Item-and-Arrangement”'' -benadering) * Lekseem-gebaseerde morfologie (''“Item-and-Process”'' -benadering) * Woord-gebaseerde morfologie (''“Word-and-Paradigm”'' -benadering) === Morfeem-gebaseerde morfologie === Woordvorms is geanaliseer as reëlings van morfeme/ rangskikkings van morfeme.<ref name=Morphology>[[:en:Morphology (linguistics)]]</ref> ’n Morfeem is gedefinieer volgens die HAT(2005:734) as die kleinste taaleenheid van vorm-met-betekenis, met ander woorde die kleinste taleenheid met ’n vaste vorm en vaste betekenis. Nog ’n meerduideliker definisie deur Combrink: "'n Morfeem is die kleinste grammaties waardevolle bousel in 'n woord. Sommige morfeme het ook semantiese waarde, dit wil sê "beteken" iets, maar dit is nie 'n vereiste vir morfeem wees nie." In die “Item-and-Arrangement” teorie word ’n woord gebou deur die byvoeging van morfeme. Morfeme dra ’n duidelike betekenis aan tot die komplekse woord.<ref name=Morphology2>[Lieber, R. Morphology and lexical Semantics: Cambridge Studies in Linguistics 104]</ref> By ’n woord soos ontwatering, is die morfeme ont-, water, en –ing. Water is die stam en die ander morfeme is affikse. In woorde soos kwaadaardig is kwaad die stam, en –aardig is ’n suffiksale morfeem. Die manier van woordvorms analiseer is genoem “item-and-arrangement”. Woorde word behandel asof hulle bestaan uit morfeme, geplaas agter mekaar (saamgevoeg) soos krale op ’n string.<ref name=Morphology /> Morfeem-gebaseerde morfologie veronderstel drie basiese aksiomas:<ref name="Morphology" /> * Baudoin verklaar in sy “enkele morfeem” hipotese dat stamme en affikse dieselfde status as morfeme het. * Bloomfield se “teken basis” morfeem hipotese: As morfeme, is hulle dualistiese tekens, want hulle het beide (fonologiese) vorm en betekenis. * Bloomfield verklaar in sy “leksikale morfeem” hipotese dat morfeme, affikse en stamme gelyk in die leksikon gestoor is. Morfeem-gebaseerde morfologie kom in twee weergawes voor, Bloomfield en Hockett het elkeen hulle eie weergawe. Vir Bloomfield, is die morfeem die minimale vorm met betekenis, maar het nie betekenis self nie. Vir Hockett is morfeme "betekenis elemente", nie "vorm elemente" nie.<ref name="Morphology" /> === Lekseem-gebaseerde Morfologie === Lekseme word gedefinieer as 'n ''abstrakte [[taaleenheid]] onderliggend aan 'n aantal grammatikale variante, soos loop, geloop, lopery.'' <ref>HAT: handwoordeboek van die Afrikaanse taal. 2005:660</ref> In plaas daarvan om ’n [[woordvorm]] as 'n stel [[morfeem|morfeme]] in volgorde te sien, kan 'n woordvorm die resultaat van die gebruik van reëls wees wat die woordvorm verander om ’n nuwe woord te skep. Lekseem-gebaseerde morfologie maak gewoonlik van die item en proses teorie of aanname (''[[Item and Process]] theory '') gebruik, wat behels dat daar gekyk word na die woordformasie wanneer daar nuwe reëls ontwikkel word. Elke nuwe reël wat bygevoeg word, verander of dra by tot die basis vorm van die woorde of morfeme.<ref>Morphology and Lexical Semantics Rochelle Lieber 2004</ref> Daar is drie verskillende maniere waarop woorde verander kan word: * ’n Verbuigingsreël verander die stam van die woord en produseer dan ’n nuwe woord in ’n woordformaat. Byvoorbeeld die meervoudvorm- ''hond'' na ''honde'', deur die ''–e'' by te voeg. * Die afleidingsreël behels dat daar afleidings van die stam van ’n woord gemaak word. Byvoorbeeld die stam ''huis'' kan met hierdie reël verander word na ''huislik'' deur die suffiks ''–lik'' by die stam te voeg, of ''verhuis'', so word die reël toegepas deur die prefiks ''ver-'' by die stam te voeg. * Die samestellingsreël verander die stam van ’n woord na ’n saamgestelde eenheid toe. Byvoorbeeld wanneer daar twee stamme, soos ''arm'' en ''band'' geneem word, is die samestelling van die woord ''armband'', wat dus nou ’n saamgestelde woord is.<ref>http://www.frathwiki.com/Morphology</ref> === Woord-gebaseerde morfologie === Morfologie is die subordinaat van linguistiek wat woord struktuur in sy eenvoudigste vorm bestudeer,terwyl woorde as die kleinste dog betekenisvolle linguistiese eenheid van sintaksis gesien kan word en selfstandig in ’n sin kan staan.<ref name="frat">http://www.frathwiki.com/Morphology#Word-based_morphology</ref> Morfologie kan ook gesien word as die leer van verbuigings- en vervoegingsvorme van 'n taal.<ref>HAT: Handwoordeboek van die Afrikaanse taal. 2005:734</ref> ''Woord-gebaseerde morfologie'' betrek woorde op só ’n manier dat dit as die minimale betekenisvolle eenhede wat deel uitmaak van die grammatikale stelsel kan funksioneer..<ref name="blev">Journal of Linguistics James Blevins 2006 http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2F8544_D34F92186D68A69D0D02BE53A1B88E7C_journals__LIN_LIN42_03_S0022226706004191a.pdf&cover=Y&code=6d8570e40ecd1d6f7005a5003ed21b36</ref>’n Morfologiese model kan geklassifiseer word as woord-gebaseerd indien dit woord vorme as basiese elemente van ’n spesifieke sisteem insluit. Die ''woord- en paradigma benadering'' word nou met woord-gebaseerde morfologie geskakel. Hierdie teorie plaas paradigma’s as die sentrale idee of punt agter die term woord-gebaseerde morfologie.<ref name="blev" /> In plaas daarvan dat daar vasgestelde reëls vasgelê word waarvolgens morfeme gekombineer moet word in verskillende woordvorme, of om woordvorme van stamme te genereer kan woorde gekategoriseer word na aanleiding van die tipe patroon waarin hulle pas- dit het betrekking op bestaande sowel as nuwe woorde.<ref name="frat" /> == Kombinasieprosesse <ref>Carstens, W.A.M. & Bosman, N. 2014. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. 1st ed. Pretoria: Van Schaik Uitgewers</ref> == [[Kombinasieprosesse]] behels dat komposisiestrukture gevorm word deur [[komponentstrukture]] op verskillende wyses met mekaar te kombineer (2014:190). Dit kom dus daarop neer dat nuwe woorde en konsepte gevorm word, deur die gebruik van sekere komponente soos [[affiksering]], [[samestelling]], [[vloekwoordinlywing]] en [[reduplikasie]]. ’n [[Afleiding (taalkunde)|Afleiding]] vind plaas wanneer ’n hele nuwe woord gevorm word sonder die gebruik van enige [[affiks]]e. [[Affiksering]] is die mees algemene proses van kombinasie. Dit kan plaasvind deur komponente aan te las soos affikse, wat bestaan uit prefikse, suffikse en ambifikse. ’n Afleiding kan ook gevorm word, of ’n “flekteerde vorm” kan geskep word. [[Fleksie]] word nie as ’n [[woordvormingsproses]] gesien nie, maar eerder as ’n proses waardeur verskillende grammatikale woordvorme geskep word. Dit word in die taksonomie ingesluit aangesien dit ook ’n komplekse komposisiestruktuur vorm. Onder fleksie vind ons dan ook ’n addisionele gespesialiseerde proses genaamd supplesie. [[Supplesie]] is wanneer ’n woord wat glad nie verband hou met ’n ander as sy meervoud en vergelykende trap gebruik word. Voorbeeld soos uit Carstens en Bosman (2014:190) “goed, beter en beste.” Die woorde hou nie werklik met mekaar verband nie, maar dit word so gebruik. In sommige gevalle kan ’n afleiding ook as ’n supplesievorm gebruik word. Soos ’n inwoner van Madrid wat ’n Madrileen genoem word. (2014:190) [[Vloekwoordinlywing]] is die proses waartydens ’n bisillabiese, adjektiewe vloekwoord tussen twee lettergrepe (gewoonlik voor die lettergreep wat die hoofklem dra) in ’n woord ingevoeg word, sonder inagneming van die morfologiese struktuur van die woord. bv. Fan-flippen-tasties. (2014:197)Dus word daar ’n vloekwoord binne ’n gewone woord gesit om ’n nuutskepping te maak, maar wat dan as ’n vloekwoord funksioneer. ’n [[Samestelling]] vind plaas wanneer twee stamme aan mekaar gebind word om ’n nuwe woord te vorm. Hierdie nuwe woord is dan ook kompleks omdat dit morfologies ontleedbaar is. ’n Voorbeeld is boom + wortel = boomwortel.(2014:192) Soms is daar twee afhanklike stamme wat moet verband. Soos biograaf. Dit beteken dat hierdie woorde op hulle eie nie kan funksioneer as ’n sinvolle woord nie. [[Reduplisering]] is wanneer twee van dieselfde woorde langs mekaar gesit word en dan ’n nuwe betekenis het, soos die woord “lag” en “lag-lag”. Dit is een woord, maar as gevolg van reduplisering het ’n hele ander konteks daaruit bestaan. Daar word onderskei tussen egte reduplikasie soos die voorbeeld hierbo genoem. Dan is daar ook die eggowoordreduplikasie, waar die eerste woord naastenby soos die tweede een klink. Bv “woerts-warts” (2014:197) === Neweskikkende komposita === 'n [[Neweskikkende kompositum]] is 'n endosentriese of eksosentriese kompositum waarvan beide komponente gelyk gestel word om na 'n enkele referent te verwys, en waarvan beide komponente die kern van die kompositum is.<ref>Van Huyssteen, G.B. 2014. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Komtemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 193)</ref> ==== Attribuutkomposita ==== “In [[attribuutkomposita]] is daar ’n passing van die bepaler op ten minste een van die ensiklopediese eienskappe van die kern.”<ref>Van Huyssteen, G.B. 2014. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Komtemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 171-208)</ref> Dit beteken dat dit ’n bepaalde kwaliteit uitdruk en dus ’n adjektiwiese funksie het. Indien die bepaler dan ’n nomen is, dan druk die nomen ’n bepaalde kwaliteit uit eerder as om te dui op iets konkreets. ==== Apposisiekompositum ==== Volgens Van Huyssteen <ref>Van Huyssteen, G.B. 2014. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 194)</ref> is [[apposisiekomposita]] waar een komponent, die bepaler, ’n ander komponent, die kern, se kenmerke beskryf. Die beskrywing van ’n kenmerk vind plaas deur ’n [[apposisie]] wat optree as die eienskap.<ref>Van Huyssteen, G.B. 2014. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 171-208)</ref> Daar word dus ’n kenmerk aan die kern gegee. ’n Voorbeeld van ’n apposisiekompositum is: gunsteling + boek. Gunsteling, wat die bepaler is, gee ’n kenmerk aan die kern. Die boek is dus ’n gunsteling. ==== Neoklassieke komposita ==== Die [[woordvormingsproses]], wat as kompositumvorming of [[Afleiding (taalkunde)|afleiding]] beskou sou kon word, bestaan uit die kombinasie van 'n (gewoonlik) Griekse of [[Latyn]]se [[woordelement]] met 'n ander element (affiks of stam). Hierdie Griekse of Latynse elemente funksioneer soos affikse, maar toon terselfdertyd eienskappe wat hulle van affikse onderskei. Die Oxford English Dictionary (OED) praat van sodanige elemente as "combining forms" (Bauer 1983: 213), terwyl [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal|HAT]] hulle as "woordelemente" insluit.<ref>Bauer, L. 1983. English Word-fonnation. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> '''"Woordelemente" versus affikse'''<br />Die woordelemente van Griekse of Latynse oorsprong kan soos affikse aan stamme gekoppel word (Bauer 1983: 213). Die probleem kom egter voor by gevalle waar, wat op die oog af na affikse lyk, met ander affikse verbind word om nuwe woorde te vorm. Dit kan die taalkundige hoofbrekens besorg, want voor- en agtervoegsels word juis gedefinieer in terme van hul verbindbaarheid met [[Stam (taalkunde)|stamme]] of [[woord]]e. Leksikale items soos byvoorbeeld astrografie, bioskoop, chiropodie, elektroliet, [[filosofie]], hematosiet, ens. kan nie morfologies sinvol ontleed word as 'n mens aanvaar dat enersyds woordvormingselemente soos astro-, bio-, chiro-, elektro-, filo-, hema- enersyds of andersyds -grafie, -skoop, -podie, -liet, -sofie en -siet affikse is nie. Bauer (1983: 214) sê dan ook tereg dat vanweë hul unieke optrede, die sogenaamde "woordelemente" nie sonder meer as affikse beskou kan word nie.<ref>{{Boekverwysing|Titel = English Word-formation.|Outeur = Bauer, L|Jaar = 1983|Uitgewer = Cambridge: Cambridge University Press.|ID = }}</ref> == Basiskomposita == Die basiskomposita kan nie volledig bespreek word sonder om na die kombinasie van woordvormingsprosesse te verwys nie. Die kombinasieproses poog om komposisiestrukture te vorm deur sekere komponentstrukture op verskillende maniere met mekaar te kombineer (Carstens & Bosman, 2014:190). 'n Onderafdeling van so 'n proses is samestelling. Dus weet ons dat 'n samestelling die proses is waar minstens twee stamme, hetsy vrye, afhanklike of gereduseerde stamme met mekaar verbind om 'n [[Gelede woorde|kompleks]] te vorm. Die proses van samestelling is dus 'n kombinasie van twee stamme. Ons kan verder gaan en 'n [[samestelling]] klassifiseer op grond van die komponent wat die hoofbetekenis van die [[kompositum]] dra (kern) en die komponent wat uitbrei op die betekenis van die kern (bepaler). Dié klassifikasie is juis van belang sodat daar tussen die kern en bepaler in 'n komposita onderskei kan word, sodat ons kan sien of die komposita endosentries of eksosentries is. 'n Endosentriese komposita is waar die kern van die komposita by die woord ingesluit is soos byvoorbeeld, ''boekrak'' wat 'n rak vir boeke is. Die eksosentriese komposita is wanneer die kern nie by die woord ingesluit is nie, soos byvoorbeeld ''paddastoel''. Dit is nie die stoel van 'n padda nie, maar verwys eerder na 'n natuurverskynsel. Nadat samestelling verduidelik is kan ons kyk waar basiskomposita inpas. Ons deel samestellings in vier hooftipes naamlik: Neweskikkende komposita, Attribuutkomposita, Apposisiekomposita en Onderskikkende komposita. Die basiskomposita is teenwoordig by al die bogenoemde behalwe Neweskikkende komposita. Daarom lui ons dus af dat die Attribuut- en Apposisiekomposita (ATAP) en die Onderskikkende komposita se komponente almal uit basisvorme bestaan wat nie afleiding of fleksie ondergaan nie. Om die bespreking dus te vereenvoudig weet ons dat die vier hooftipes kompositas 'n vorm van samestelling is, maar dat dit verskillende betekenisse in terme van endosentries en eksosentries het en dat die kern en bepaler mekaar op verskillende wyses kan komplimenteer. Die basiskomposita is dan 'n verdere vertakking van die Attribuut- en Apposisiekomposita en Onderskikkende komposita wat wys daarop dat komponente (woorde) onder hierdie afdelings met mekaar verbind in hul basisvorm en nie geaffekteer word deur fleksie of afleiding nie soos byvoorbeeld, ''kombuiskas'' (N+N). Hierdie [[basisvorme]] kan op hul eie dan weer as endosentries of eksosentries geklassifiseer word soos in bogenoemde verduideliking. == Affikse <ref name=Kontemp>[Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde]</ref> == Affiks is die term wat gebruik word om die afhanklike eenhede te beskryf wat aan ’n simpleks (die eenvoudigste vorm van ’n woord bv. stoel, bottel – woorde wat nie in kleiner eenheid opgedeel kan word nie) gebind word om ’n kompleks te vorm. ’n Kompleks bestaan dus uit meer as net ’n stam of ’n basis. Daar kan ’n benoemer agter of voor aan ’n stam, of in die middel van twee stamme gevoeg word, en hierdie benoemer kan dan die basis se betekenis verander. Alhoewel hy nie die draer van die oorhoofse betekenis is nie, kan hy veranderinge soos meervoudsvorme en verkleining teweeg bring. === Voorvoegsel === 'n Prefiks is ’n afhanklike eenheid en ’n soort affiks wat aan die begin (linkerkant) van ’n stam of basis verbind. ’n Prefiks kan onderverdeel word in afleidings of fleksie vir verdere klassifisering. ''Voorbeelde van prefikse'': * [ge-] ge – hardloop * [mis-] mis – verstand * [wan-] wan – hoop * [ver-] ver – staan === Agtervoegsel === 'n Suffiks is ’n afhanklike eenheid en nog ’n soort affiks wat aan die agterkant (regterkant) van ’n stam of basis gekoppel word. ’n Suffiks kan in afleidings en fleksie onderverdeel word vir verdere klassifisering. ''Voorbeelde van suffikse'': * [-e] stoel-e * [-heid] waar-heid * [-ing] sien-ing * [-ste] groot-ste === Ambifiks === ’n Ambifiks is ’n soort affiks met afhanklike eenhede wat gelyktydig aan die linker-en regterkant van ’n stam of basis gekoppel word. Ambifikse kan in afleidings en fleksie onderverdeel word vir verdere klassifisering. ''Voorbeelde van ambifikse'': * [ver-...-ing] ver-skyn-ing * [ge-...-te] ge-berg-te * [ver-...-aar] ver-samel-aar * [be-...-te] be-knop-te Bibliografie: Carstens, W.A.M & Bosman, N. 2014. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik. p. 183 == Afleidingsaffikse<ref>Carstens, W.A.M & Bosman, N. 2014. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik. (p.184).</ref><ref>Carstens, W.A.M. 2011. Norme vir Afrikaans: Enkele riglyne by die gebruik van Afrikaans. Pretoria: Van Schaik</ref> == Om die betekenis van afleidingsaffikse soos nominaliseerders, verbaliseerders, adjektiveerders en adverbaliseerders te verstaan, is dit nodig om beide die begrippe afleiding en affiks apart te begryp om sodoende die holistiese betekenis te kry. ’n Afleiding is ’n manier om nuwe woorde te vorm deur van affikse gebruik te maak en op so ’n manier die woordsoortkategorie van die woord te verander. ’n Affiks verwys na die afhanklike komponente wat verpligtend aan ’n stam gevoeg word en wat nooit die meeste semantiese waarde sal kan bevat nie. Hierdie komponente sluit in: prefiks (voorvoegsel), suffiks (agtervoegsel) en ambifiks (alkantvoegsel). Daarom, anders as fleksie kan afleidingsaffikse die woordsoortkategorie van ’n woord verander. Die eerste is die '''nominaliseerder''' oftewel nomen, afgelei van Latyns. Die nominaliseerder is dus deel van die afleidingsaffiks-familie wat die grondwoord in ’n naamwoord verander. Byvoorbeeld, fiks sal geklassifiseer word as ’n adjektief, maar wanneer die affiks ''–heid'' aan die stam gekoppel word, verander die affiks die woord fiks''heid'' in ’n naamwoordafleiding. Die tweede afleidingsaffiks is die '''verbaliseerder''', of ook bekend as die verbum. Die verbaliseerder is soortgelyk aan die nominaliseerder in die sin dat die affiks die afleiding voortbring. Die enigste verskil is dat die affiks die grondwoord dan in ’n werkwoord verander en nie in ’n naamwoord nie. ’n Voorbeeld van ’n verbaliseerder is byvoorbeeld die woord ''groep'' wat as ’n naamwoord geklassifiseer kan word. Sodra ons die affiks (suffiks) ''–eer'' byvoeg verander dit die woord in ’n werkwoord, naamlik groep''eer''. Die derde afleidingsaffiks is die '''adjektiveerder''', anders bekend as die adjektief. Die affiks maak dus van die grondwoord ’n adjektief. Byvoorbeeld: * Die man het ’n skaap''agtige'' uitdrukking op sy gesig. Die grondwoord wat ’n naamwoord is, word omgeskakel na ’n adjektief deur die byvoegin van –''agtige''. Die laaste afleidingsaffiks is die '''adverbaliseerder''' oftewel die adverbium. Dit is wanneer die affiks die grondwoord in ’n bywoord verander. Bogenoemde bespreking is ’n voorbeeld van hoe affikse vorm en betekenisse van woorde kan verander. == Wysigingsprosesse == Wysigingsprosesse binne die Afrikaanse morfologie is 'n voorbeeld van 'n implement wat ingespan kan word om woordeskatuitbreiding te verseker. Gepaard met wysigingsprosesse kan onder andere; nuutskeppings- en woordvormingsprosesse ingespan word. Hierdie prosesse word nie as die belangrikste geag in die studie van Morfologie nie, maar dit is egter belangrik om bewus daarvan te wees om historiese prosesse te verduidelik of analises binne die taal meer akkuraat te voltooi. Wysigingsprosesse kan defineer word as die wysiging van 'n grondwoord deur om spesifiek na die woord se klanke en strukture te fokus, hier kan ons tussen drie prosesse onderskei, verduideliking van hierdie prosesse volg.<ref>Carstens, W.A.M. Bosman,N. 2014. Komtemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers.</ref> === Volksetimologie === Volgens die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) kan [[volksetimologie]] defineer word as vervorming in die volksmond van die vreemde, verouderde en onverstaanbare woorde tot woorde met 'n bekende klank.<ref>Gouws, R.H. Odendal, F.F. 2014. Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal. Kaapstad: Pearson uitgewers</ref> Wat in kort beskryf kan word as om 'n vreemde of woord van 'n ander taal struktureel te verander sodat dit 'n nuwe [[woord]] in jou moeder tong vorm. Volksetimologie het vir die eerste keer in die 19de eeu voorgekom in Duitsland waar hulle ''Volksetymologie'' bestudeer het. Bekende voorbeelde kan byvoorbeeld: Die Spaanse woord ''Hamaca'' verander na "Hangmat". 'n verdere voorbeeld kom voor in die vorm van die woord "Katjiepiering", wat 'n struik met 'n liggeel blom is. Hierdie woord vind sy basis in Maleisië met die woord ''katjoe-piring''. Die [[vervorming]] van bekende klanke het dikwels 'n humoristiese gevolg. Let na hierdie voorbeelde: ''Deur volksetimologie het “eau-de-cologne” olie-kolonie geword, “martial law” Martjie Louw, “the benefit of the doubt” die binnevet van die boud, “incubator” eendjiebyter.'' Dit is dus ’n woord wat so gevorm of [[vervorm]] word. Die woord [[“etimologie”]] beteken letterlik woord geskiedenis. Volksetimologie word bepaal deur die reëls van ’n taal soos wat dit oor tyd verander; dit verteenwoordig nie die natuurlike historiese veranderinge van die woord nie. Dit verteenwoordig eerder die humoristiese veranderinge wat deur mense self gemaak word wanneer woorde verkeerd gehoor word.<ref>AlphaDictionary.com. 2014</ref> === Verdraaiing === Verdraaiing vind plaas wanneer 'n woord intern verbuig of dele daarvan verander word met die doel om vloek- of kragwoorde te vermy of verlig. Hierdie verskynsel kom daagliks voor onder Afrikaanse sprekers sonder dat die spreker dit agter kom. Voorbeelde hiervan is wanneer woorde soos ''vervlaks'' of ''flipit'' as verdraaiings van die f*k-woord gebruik word. Verdere voorbeelde van hierdie verskynsels is''deksels'' of ''donderdag'' as verdraaiings van ''donder''; ''gits'' en ''jissie'' word gebruik sodat daar nie gelaster word nie en laastens, ''twak'' en ''bolloks'' word gebruik om k*k te verdraai. Hierdie wysigingsproses kan veral voordelig in die professionele wêreld wees indien dit korrek implementeer word. === Transliterasie === Wanneer tekens uit een skrif of taal letter vir letter in 'n ander taal weergegee word, is daar sprake van transliterasie. Transliterasie kan ook beskryf word as wanneer woorde van een alfabet na 'n ander oorgedra word en gebruik soms diakritiese tekens. Voorbeelde van translitereerde woorde in Afrikaans is ''[[glasnost]]'' en ''[[perestroika]]'' wat onder andere in Russies as гласность en перестройка voorgestel word en ''kurrikulum'' wat oorspronklik Latyns as ''curriculum vitae'' voorgestel is. Transliterasie loop aan hand met transkripsie en kan as een van die kernelemente van fonetiese transkripsie gesien word (Afrikaanse simbole oorgeskryf in Fonetiese simbole). == Sien ook == * [[Afleiding (taalkunde)]] * [[Allomorf]] * [[Fleksie]] * [[Morfoloog]] * [[Nulmorfeem]] * [[Samestelling (taalkunde)]] * [[Samestellende afleiding]] * [[Stam (taalkunde)]] * [[Skimstam]] * [[Stratum (taalkunde)]] == Bronne == * uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/2338/thesis.pdf.txt?sequence=2 * [[Johan Combrink|Combrink, J.G.H.]] 1990. Afrikaanse Morfologie: Capita Exemplaria. 1ste Utgw. Pretoria: Academica * Carstens, W.A.M. & Bosman, N., reds. 2014. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik. * Le Roux, C.C. 2005. “Met de realiteit op een persoonlijke voet” – poëtika, tematiek en tegniek in die poësie van Judith Herzberg. Wes-Kaap: Universiteit van Wes-Kaapland (Thesis – [[MBA]]) * Du Plooy, H. 2010. Literere Terme en Teoriee: Paradigma en Sintagma. http://www.literaryterminology.com/index.php/33-p/158-paradigma-en-sintagma. Datum van gebruik: 6 Aug. 2014. * Van Huyssteen, G.B. 2014. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 19o-194) == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Morfologie (taalkunde)| ]] lfsr0sz6u5yoz9qrqhbkobbfwep6ir2 0 30874 2916717 1882091 2026-07-09T15:38:48Z Amherst99 12867 /* */ 2916717 wikitext text/x-wiki [[Lêer:FeleHel (2).jpg|duimnael|regs|200px|'n Hardangerviool wat deur die vioolmaker Knut Gunnarsson Helland (1880-1920) vervaardig is]] Die '''Hardangerviool''' ([[Noors]]: ''hardingfele'') is 'n [[Noorweë|Noorse]] variant van die viool wat behalwe vir sy vier (soms vyf) melodiesnare nog oor vyf of meer resonansiesnare uit staal of messing beskik. Dit word soos by die historiese ''Viola d'amore'' onder die kam aangebring, en gee aan die instrument sy kenmerkende klank. Die Hardangerviool verskil van gewone viole ook ten opsigte van sy vlakker kam, wat dit moontlik maak om drie snare gelyktydig te slaan, en die ryk versierings wat dikwels streeksgebonde is. Die naam verwys na die oorsprongsgebied Hardanger. Die oudste Hardangerviool, wat bewaar gebly het, is in 1651 deur die leenheer Ole Jonsen Jaastad (1621-1694) in Ullensvang vervaardig en tans in die Historiese Museum van [[Bergen, Noorweë|Bergen]] vertoon. In teenstelling met die meeste ander ou Hardangerviole beskik dit slegs oor twee resonansiesnare. Isak Nilssen Botnen (1669-1759), wat op die plaas Skaar in Hardanger gebore is, word as die "uitvinder" of vervaardiger van die moderne Hardangerviool. Sy viole het oor 'n wisselende aantal resonansiesnare beskik - meestal twee, maar soms ook tot by ses. Sowat vyftien van sy instrumente het bewaar gebly. Sy seun Trond Isaksen Botnen (Flatabø) het omstreeks 1&nbsp;000 Hardangerviole vervaardig waarvan tussen dertig en veertig instrumente bewaar gebly het - waaronder die tweede oudste viool, wat in Noorweë vervaardig is en omstreeks 1764 ontstaan het. Dit word tans in die ''Hardanger Folkemuseum'' in Utne vertoon. Die Hardangerviool is die tipiese instrument van die Noorse volksmusiek, maar is in enkele gevalle ook in die klassieke konsertmusiek gebruik. Die Noorse komponis Geirr Tveitt het twee konserte vir Hardangerviool en orkes geskryf, terwyl die komponis en musikus Karl Seglem die Noorse viool ook in die konteks van jazz- en wêreldmusiek gebruik. == Sien ook == * [[Lys van musiekinstrumente]] [[Kategorie:Kultuur in Noorweë]] [[Kategorie:Musiekinstrumente]] 99skmbt2usibmwaau2i0gf9q6ancc18 0 34741 2916872 2911741 2026-07-10T11:21:42Z Jcb 223 2916872 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = PG du Plessis | bynaam = PG / Doep | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Pieter Georg du Plessis | geboortedatum = [[14 Julie]] [[1934]] | geboorteplek = [[Boshof]], [[Oranje-Vrystaat]] | dood_datum = {{SDEO|2017|6|7|1934|7|14}} | sterfteplek = Potchefstroom | ouers = Frederik Jacobus Du Plessis en Anna Engela Venter | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = [[Skrywer]] | bekend = Afrikaanse stories | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Hertzogprys]], [[W.A. Hofmeyr-prys]], [[CNA-prys]] | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Marie Susanna van der Merwe | kinders = Frits (Frederik Jacobus) en Marita | webblad = | handtekening = }} '''Pieter Georg du Plessis''' ([[14 Julie]] [[1934]] – [[7 Junie]] [[2017]]), bekend as '''PG du Plessis''', was 'n [[Afrikaanse skrywer]], [[dramaturg]] en akademikus.<ref>{{cite web |url=https://www.litnet.co.za/pg-du-plessis-1934/ |title=PG du Plessis (1934–2017) |author=Terblanche, Erika|access-date=21 Februarie 2025 |format=Doodsberig |work=[[LitNet]] |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003180808/https://www.litnet.co.za/pg-du-plessis-1934/ |archive-date=3 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/P.G._du_Plessis P.G. du Plessis op ESAT], besoek op 28 Junie 2014</ref> Hy lewer 'n groot verskeidenheid skryfwerk, met 'n beduidende bydrae tot die Afrikaanse drama. Sy rubrieke wat gedurende sy loopbaan as joernalis gepubliseer is, het later uitgeloop op die TV-reeks ''Koöperasiestories''. Sy roman ''Fees van die Ongenooides'' (2008) is wyd vereer as een van die beste Afrikaanse letterkundige werke tot op hede.<ref>Van der Walt, Leana Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/onderhoude/oh_pgduplessis.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301233319/http://www.storiewerf.co.za/onderhoude/oh_pgduplessis.htm |date= 1 Maart 2017 }}</ref> == Lewe en werk == === Vroeë lewe en opleiding === Pieter Georg du Plessis is op 14 Julie 1934 as die jongste van drie kinders en enigste seun van die onderwyser Frikkie du Plessis op [[Boshof]] in die [[Oranje-Vrystaat]] gebore. Sy ouer susters is Nettie en Miemie. Hy begin sy skoolopleiding op die plaasskool by Kameelpan, en gaan vanaf sy negende jaar na die skool op [[Cornelia]], waar sy vader Engelsonderwyser was. Hy voltooi sy standerd nege en matriek dan aan die Hoër Volkskool Heidelberg. Op skool speel hy tennis, rugby en krieket, neem deel aan die skietvereniging en is leier van die Christelike Studentevereniging (CSV). In standerd nege word ’n gedig van hom in ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'' gepubliseer. Hy studeer verder aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy in [[1955]] 'n B.A.-graad behaal met Afrikaans-Nederlands en [[Geskiedenis]] as hoofvakke. Op universiteit neem hy deel aan verskeie van die studentebedrywighede en is onder andere lid van die Afrikaanse Studentebond, die Na-uurse Sosiale Raad en is hy assistent-veldkornet van die [[Voortrekkers (organisasie)|Voortrekkers]] vir die Christiaan de Wet-kommando aan die Laerskool Pretoria-Oos. === Verdere studie en begin van loopbaan === Na kwalifikasie werk hy vanaf 1956 vir ’n tyd by die Transvaalse Provinsiale Administrasie as klerk terwyl hy deeltyds aan die Pretoriase Onderwyskollege studeer vir sy Transvaalse Hoër Onderwysdiploma. Vanaf 1957 gee hy onderwys aan die Hoërskool Fakkel in Johannesburg. Hier ontmoet hy sy toekomstige vrou, Marie van der Merwe, die dogter van die skoolhoof. Benewens onderwys gee is hy ook betrokke by sportafrigting en skryf hy saam met Tom Smit die operette ''Baron Silvestro'', wat deur die skool opgevoer word. In [[1960]] behaal hy die B.A. Honneurs-graad aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]].<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Du_Plessis,_Pieter_Georg{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hy word dan in 1961 vir ’n jaar lank dosent by die Johannesburg College of Education, waarna hy in 1962 deur [[N.P. van Wyk Louw]]<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/P.G._du_Plessis</ref> aangestel word as dosent in Afrikaans-Nederlands aan die Universiteit van die Witwatersrand en in [[1968]] bevorder word tot senior lektor. Hy promoveer in 1966 onder N.P. van Wyk Louw aan die Universiteit van die Witwatersrand met ’n verhandeling getitel ''Die literêre verwysing aan die hand van voorbeelde uit die Afrikaanse poësie'', wat in 1968 as ''Die verwysing in die literatuur'' gepubliseer word. In die sestigerjare dien hy op die redaksie van die letterkundige tydskrif ''Kol''.<ref>[[Cloete, T.T.]] “Standpunte” Nuwe reeks 82, April 1969</ref> === Insituut vir Taal, Lettere en Kuns === In 1970 word hy adjunkdirekteur van die nuutgestigte Instituut vir Taal, Lettere en Kuns van die [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]] in Pretoria, waar hy aanvanklik onder professor [[P.J. Nienaber]] werk. Vanaf Junie 1974 word hy bevorder tot Direkteur. Een van die eerste ondernemings van die Instituut was die ondersoek na die stand van Afrikaans en die daarstel van die Dokumentasiesentrum. In Oktober 1974 word hy eindredakteur van ''Standpunte'', ’n taak wat hy in 1976 neerlê. === Joernalistieke loopbaan === Sy joernalistieke loopbaan begin op 1 Augustus 1978 as assistent-redakteur by ''[[Die Transvaler]]'' en vervolgens vanaf 15 Augustus 1979 as hoofredakteur van ''[[Hoofstad (dagblad)|Hoofstad]]''. Hy verlaat hierdie pos in Februarie 1983, maar bly steeds aan as deeltydse medewerker aan die [[Perskor]] koerante. Hierna word hy vryskutskrywer, filmmaker en deeltydse boer. Op televisie is hy in hierdie tyd aanbieder van die baie gewilde geselsprogramme ''P.G. gesels'' ''met…'' (waarin hy onderhoudend gesels met verskeie bekende persoonlikhede) en ''Spies en Plessie'' (waarin hy saam met [[Jan Spies]] verskeie stories en vermaaklike anekdotes aanbied waarby die breë gemeenskap aanklank vind). Die latere sukses van die televisiereeks ''Koöperasiestories'' motiveer hom om sy eie rolprentmaatskappy, Sommatel, te stig. === Taalstryder === Hy neem aktief deel aan die openbare debat oor letterkundige sake. In ''[[Sondagstem]]'' van [[14 Julie]] [[1964]] lewer hy kommentaar oor die herrie wat losgebars het oor die toekenning van die [[Hertzogprys]] aan ''Sewe dae by Silbersteins'' en vra die vraag ''Kan ons ’n hele letterkunde aan bande lê?'' en wys daarop dat daar ’n groot verskil bestaan tussen ’n boek van gehalte en ’n smerige boek. In ''Kol'' van Oktober 1969 besin hy ''Oor pornografie, fatsoenlikheid en die letterkunde'' en by die Hertzogprys bekroningsplegtigheid in 1972 aanvaar hy hierdie prys met ’n boodskap waarin hy pleit vir subsidiëring deur die staat van gehalte letterkunde. Hy lewer op [[26 Maart]] [[1976]] die referaat ''Staat en kuns: enkele aspekte'' by die sesde vyfjaarlikse kongres van die Afrikaanse Skrywerskring in Pretoria. Hy is pleitbesorger vir ’n meer verantwoorde benadering tot [[Sensuurwet (Apartheid)|sensuur]] as wat in die sewentigerjare in Suid-Afrika die geval was. By die eerste skrywersberaad van die Afrikaanse Skrywersgilde in Julie [[1975]] op [[Broederstroom]] waarsku hy dat die Afrikaanse literatuur vir die eerste keer in sy bestaan van staatsweë bedreig word en dat die gilde die [[Afrikaanse letterkunde]] moet bevorder en alles wat die vrye bestaan van ’n verantwoordelike letterkunde bedreig, moet beveg. Op [[8 Augustus]] 1975 voer hy saam met [[Bartho Smit]] samesprekings met minister Connie Mulder oor sensuur en op 3 Desember [[1975]] neem hy saam met [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]] deel aan ’n radio-onderhoud met Connie Mulder oor sensuur. In ''Radio en TV-Dagboek'' van 8-14 Augustus [[1977]] bevestig hy weereens sy standpunt oor sensuur, naamlik dat letterkundige meriete van ’n werk by beoordeling daarvan in berekening gebring moet word, dat letterkundige werke deur deskundiges beoordeel moet word en dat die waarskynlike leser die maatstaf moet wees. Hy lewer in 1988 die D.F. Malan-gedenklesing aan die [[Universiteit van die Vrystaat]] onder die titel ''Volk en literatuur''. === Persoonlike lewe === Uit sy huwelik met Marie word ’n seun, Frits, en dogter, Marieta, gebore. Hulle bly eers in [[Johannesburg]] en daarna in [[Meyerspark]] in Pretoria, maar in 1980 koop hy by sy skoonpa ’n plasie by Rysmierbult naby [[Ventersdorp]] in die Wes-Transvaal, wat hy Sémoér noem. Hier word hoofsaaklik daglelies gekweek en dit is ook die plek waar hy na aftrede gaan bly het.<ref>SA Vryskutskrywer: http://www.savryskutskrywer.co.za/mediamekka_pg_du_plessis.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024172958/http://www.savryskutskrywer.co.za/mediamekka_pg_du_plessis.htm |date=24 Oktober 2016 }}</ref> == Skryfwerk == === Literator === As literator behartig hy vir etlike jare die letterkundige rubriek van ''[[Sondagstem]]'' (later ''[[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek]] en Sondagnuus'' en toe ''Dagbreek en Landstem'') en hy skryf resensies en artikels wat in ''Standpunte'', ''Lantern'' en ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'' verskyn. As medewerker lewer hy opstelle oor [[Etienne Leroux]] en Dolf van Niekerk vir ''Perspektief en Profiel'' (destyds onder redaksie van [[P.J. Nienaber]]) en skryf hy ook die hoofstuk oor prosa na 1900 vir die boek ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde'' onder redaksie van Ernst Lindenberg. Sy proefskrif word as ''Die verwysing in die literatuur'' gepubliseer, waarin hy uitvoerig ondersoek instel na verwysing in veral die poësie, aan die hand van die teorie onderliggend daaraan en toegelig met voorbeelde uit die digkuns. Later onttrek hy hom egter geheel en al aan die letterkundige kritiek en weier om verder resensies of artikels te skryf of om hom oor die kwaliteite van letterkundige werke uit te laat. === Drama === ==== Gepubliseerde dramas ==== Die kwaliteit van sy debuutdrama ''Die nag van Legio'' maak hom onmiddellik ’n belangrike Afrikaanse dramaturg. Die titel verwys na die duiwelbesetene van Gadara in Lukas 8:30, waar die besetene verklaar dat sy naam Legio is, want baie duiwels het in hom ingevaar, terwyl die nag van die titel duisternis en dus die bose impliseer, as teenpool van dag en lig. Hierdie drama ontgin die verhoog en die moontlikhede van die tydruimtelike in die teater op bekwame wyse en gee ’n ontstellende blik op die bose se alomteenwoordigheid. Die stuk opper universeel relevante kwessies soos massahisterie, demoniese besitname, magspel en manipulasie en die onderwerping van die individu. Dit speel af in ’n saal in ’n inrigting vir sielsiekes, waar vier pasiënte met verskillende ernstige en minder ernstige afwykings gehuisves word. In die loop van die aand sluit ’n vyfde pasiënt, Dogoman, by hulle aan omdat daar nie vir hom ander plek is nie.<ref>Kannemeyer, J.C. “Standpunte” Nuwe reeks 89, Junie 1970</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. “Konfrontasies” Academica Pretoria en Kaapstad Eerste uitgawe 1977</ref> In [[1990]] verwerk PG die stuk op versoek van [[Sukovs|SUKOVS]] vir vrouespelers en hierdie weergawe word ook verskeie kere opgevoer, terwyl die Engelse vertaling, ''My name is Legion'', in 1993 in Radio Africa se Monday Night Playhouse oor die radio uitgesaai word. ''Die nag van Legio'' ontvang in 1970 die [[W.A. Hofmeyr-prys]] en in 1972 die [[Hertzogprys]]. ''Die nag van Legio'' word opgevolg deur ''Siener in die suburbs'', ’n onthutsende kyk na die stryd van arm mense om die werklikheid van hulle omgewing te ontsnap. Die stuk speel af in die armoedige suidelike voorstede van Johannesburg, met die sprankelende dialoog wat hierdie mense se taalgebruik realisties weergee. Hoewel die drama aansluit by die maatskaplike probleemdrama, styg dit bo hierdie tema uit om die algemeen menslike en veral die verhoudings tussen mense ook aan te spreek. Al die karakters word uitgebeeld as mense met hulle eie persoonlikhede, problematiek en drome wat baie meer universeel is as slegs tiperend van die sogenaamde lae klas.<ref name="brink">Brink, André P. “Voorlopige Rapport” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1976</ref><ref>Kannemeyer, J.C. “Standpunte” Nuwe reeks 98, Desember 1971</ref><ref name="kann" /><ref>Opperman, A.J. “Beeld” 8 Oktober 2015</ref> Hierdie drama word verfilm, in 1986 oor televisie gebeeldsaai en in 1992 ook oor die radio opgevoer, ’n opvoering wat drie Artes-benoemings tot gevolg het. ''Siener in die suburbs'' ontvang die C.N.A.-prys in 1971 en die Hertzogprys in 1972. Wanneer hierdie drama in 2002 weer voor vol gehore speel by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]], word die Insig Afrikaans Onbeperk Pioniersprys aan P.G. du Plessis toegeken. ''Plaston: DNS-kind'' is gebou rondom die eksperimente van wetenskaplikes om hulle eie mense kunsmatig voort te bring en dan in die samelewing te integreer. Plaston (van die [[Grieks]] wat beteken “hy wat gemaak is”) word deur die Professor geskep en wanneer hy negentien jaar oud is, na die afgeleë dorpie Aardendal gebring om vir die eerste keer in sy lewe ander mense te ontmoet. Die mense hier is ’n deursnit van die samelewing, met karakters soos onder andere die dorpsidioot, die mooi jong meisie Kotie en die predikant Genopen (’n samevoeging van [[Genesis]] en [[Openbaring]], wat suggereer dat hy die hele [[Bybel]] in hom omdra). Plaston is ’n wese in wie daar geen kwaad is nie, maar wat juis ’n diep begeerte het om mens te word, pyn en liefde te ervaar en probeer om bo sy programmatiese self uit te styg. Die Professor en sy personeel (’n [[Sosiologie|sosioloog]] en ’n rekenaartegnikus) hou elke beweging wat hy maak fyn dop en luister na elke woord wat hy sê. Hulle raak onthuts wanneer Plaston afwyk van sy programmatiese beheer en sy nuutgevonde vryheid besef en begin geniet.<ref>Brink, André P. “Rapport” 18 November 1973</ref><ref name="brink" /><ref>Kannemeyer, J.C. “Standpunte” Nuwe reeks 113, Junie 1974</ref><ref name="kann" /><ref>Olivier, Fanie “Die Huisgenoot” 1 Februarie 1974</ref> ''Plaston DNS-kind'' verower in [[1973]] die W.A. Hofmeyr-prys. Die radio-uitsending van hierdie drama in 1993 besorg aan Robert Young ’n Artes as beste regisseur. Die klug ''’n Seder val in Waterkloof'' voorsien in die groot behoefte aan ligter dramas in Afrikaans wanneer die hoogdrawendheid en pretensie van die Afrikaner-elite aan die kaak gestel word. ’n Professor en sy snobistiese suster ontvang in hulle spoghuis in [[Waterkloof]] vir die naweek besoek van twee vooraanstaande akademici. Die professor hoop dat hierdie twee die stemme wat saak maak sal uitbring om hom as voorsitter van die Akademie verkies te kry. Op dieselfde naweek besluit die ongewenste familie van [[Krugersdorp]] (’n bou-inspekteur en sy platvloerse vrou, ongekultiveerde kinders en rowwe oom) om onverwags besoek af te lê. Om dinge op te kikker, laat kom hulle ’n masseuse vir die professor. Die stuk beleef vele geslaagde opvoerings en word ook verfilm en oor televisie uitgesaai.<ref>Bouwer, Anna-Retha “Beeld” 1 Julie 2011</ref><ref>Brink, André P. “Rapport” 19 Februarie 1978</ref><ref>Brink, André P. “Tweede Voorlopige Rapport” Human & Rousseau Kaapstad Pretoria Johannesburg Eerste uitgawe 1980</ref><ref>Odendaal, L.B. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 19 no. 1, Maart 1979</ref><ref>Potgieter, Tjaart “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 17 no. 2, Mei 1979</ref><ref>Smuts, J.P. “Standpunte” Nuwe reeks 137, Oktober 1978</ref> Die Engelse vertaling, ''Send for Dolly'', word in 2002 tydens die Volksblad-Kunstefees in [[Bloemfontein]] deur die [[Universiteit van die Vrystaat]] se Dramadepartement opgevoer. ''Vereeniging, vereniging'' word in opdrag geskryf vir die opening van die [[Suid-Afrikaanse Staatsteater|Staatsteater]] in Pretoria. Die titel verwys na die [[Verdrag van Vereeniging|Vrede van Vereeniging]] in die verlede en die probleme om in die hede vereniging tussen die strydende partye te probeer bewerkstellig. Die drama poog om rondom die persoon van die Staatspresident, Frans de Waal, die geskiedenis in perspektief te plaas deur terugflitse na die verlede en die [[Anglo-Boereoorlog]]. Die hede is egter ’n maalkolk met sy persoon en heerskappy wat van alle kante bedreig word en verskeie teenstrydige standpunte wat deur verskillende partye gehuldig word.<ref>Boekkooi, Paul “Die Burger” 7 Junie 1984</ref><ref>Brink, André P. “Rapport” 24 Maart 1985</ref><ref>Odendaal, L.B. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 26 no. 3, September 1986</ref><ref>Olivier, Fanie “Rapport” 10 Junie 1984</ref><ref>Schutte, H.J. “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987</ref><ref>Schutte, H.J. “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 26, no. 4 November 1989</ref><ref>Smuts, J.P. “Die Burger” 27 Junie 1985</ref> Hierdie stuk word eers drie jaar na die oorspronklike bedoeling in 1984 in die Staatsteater opgevoer, vermoedelik omdat die stuk polities te sensitief was in die tyd van die oorspronklike beplanning. ==== Ongepubliseerde dramas ==== Hy skryf verskeie dramas wat nie gepubliseer word nie. ''Inkleurboek vir twee'' word onder die regie van [[Stephan Bouwer]] in 1999 by die Theatre Rendezvous van die Staatsteater opgevoer. Hierdie stuk bestaan uit ses kort twee-persoon dramas wat vereis dat lede van die gehoor die toneelvolgorde met ’n dobbelsteen bepaal. In verwerkte vorm en onder die titel ''Teerling'' word die drama in 2012 weer opgevoer by die KKNK op Oudtshoorn. Karakters in die verskeie dele van die drama sluit in ’n welsynwerker, ’n prostituut, ’n ryk sakeman, ’n reeksmoordenaar en ’n verpleegster met ’n kontantvloeiprobleem. Vyf van die ses kort dramas of eenbedrywe naamlik ''Teerling: die opblaasmatrassie'', ''Teerling: die berader'', ''Teerling: die wiel draai'', ''Teerling: O, hel!'' en ''Teerling: Die brug'' word ook vir die radio verwerk en uitgesaai. Saam met Alexa Strachan voer Du Plessis landwyd die produksie ''Lieg dan deur jou tande'' op, waarvoor hy die stories en sy die musiek verskaf. ''Nagkantoor'', die drama oor die lewe van [[Koos du Plessis]] wat op kunstefeeste en elders opgevoer word, skryf hy saam met Carl Theunissen (’n goeie vriend van Koos). Die opdragstuk ''Bedevaart vir drie aktrises'' debuteer in 2006 by die [[Aardklop]] Kunstefees. Dit speel af in ’n lykhuis vir armlastige en onopgeëiste lyke, waar twee aktrises kom soek na hulle verlore vriendin wat saam met hulle die hekse in Shakespeare se ''Macbeth'' was. Die vriendin verskyn aan die twee aktrises en saam belewe hulle dan die verlede teen die agtergrond van die dood.<ref>Bouwer, Anna-Retha “Plus” 29 September 2006</ref> ''Sophia Mentz beredder haar boedel'' word in [[2007]] vir die eerste keer by die Aardklop Kunstefees op die planke gebring. Dit is ’n klug waar die meesteres van ’n bordeel se geld na haar dood aan haar inhalige familie uitgedeel moet word, maar sy staan self by om te help.<ref>Boekkooi, Paul “Gauteng-Rapport” 27 Julie 2008</ref> Hy skryf verder die teks vir ''Onderweg'', ’n verhoogverwerking van die sanger [[Jannie du Toit]] se lewensverhaal. Dit is ’n musiekreis met liedjies in verskillende tale geskryf deur onder andere Brel, Brecht, Koos du Plessis en Jannie du Toit. Die teks is ’n kombinasie van humor, erns en nostalgie waarvan die inhoud wissel van spottery oor onderwerpe soos die ouderdom en Afrikaanse liedjies tot by ernstige nadenke en stemmingsvolle werk. ==== Televisiedramas ==== Vir televisie lewer hy ’n groot bydrae. Sy eerste televisiedrama is ''Anderkant Sesriem'', die verhaal van ’n jong seun se ervarings saam met sy Voortrekkermaats in die [[Namibwoestyn]]. Die enkel televisiedrama ''’n Rand ’n droom'' verower die SAUK-prys vir Afrikaanse Televisiedrama in 1978. Hy skryf ook die televisiereekse ''TJ7'' (oor ’n weduwee wat saam met haar “aangenome” familie van leeglêers en kansvatters in die Tramway Hotel in [[Fordsburg]] bly, gebaseer op sketse van Wim Hartman wat voorheen in ''Die Huisgenoot'' verskyn het), ''Maplotters'', ''Andries Plak'', ''Dryfsand'' en ''Feast of the uninvited'' (wat hy later in ’n roman verwerk wat as ''Fees van die ongenooides'' gepubliseer word en as een van sy belangrikste bydraes tot die Afrikaanse literatuur beskou word). Die SAUK-prys vir Afrikaanse Televisiedrama word in 1980 toegeken vir ''TJ7'', in besonder Episode 3. ''Dryfsand'' ontvang in 2007 die ATKV-Televisieprys vir Beste Draaiboek vir ’n Afrikaanse Dramareeks, asook die Beste Regisseur-prys vir Koos Roets en die prys vir die Beste Afrikaanse Dramareeks. Hy verwerk [[Mikro]] se Gonnakolk-stories in ’n televisiereeks getiteld ''Mattewis en Meraai'', asook in ’n toneelopvoering wat deur [[Truk|TRUK]] op die planke gebring word. Sy bekendste televisiewerk is egter die reeks ''Koöperasiestories'' wat van sy sketse gemaak word wat aanvanklik in ''Die Transvaler'' verskyn het. Hierdie stories word in verskeie bundels gepubliseer en ’n rolprent word ook daarvan gemaak. Hy volg dit baie jare later op met die soortgelyke ''Pandjieswinkelstories'', wat oor [[KykNET]] gebeeldsaai word, met Han, Skroef en Toffie as die bindkarakters wat die dorpenaars se stories vertel. Hier verskuif die aksie egter weg van die platteland en word die stadslewe merendeels uitgebeeld.<ref>Bornman, Renske “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 19 no. 3, Augustus 1981</ref><ref>Kruger, Joan “Die Transvaler” 7 Julie 1980</ref><ref>Van Zyl, Wium “Beeld” 25 Augustus 1980</ref> ==== Rolprent draaiboeke ==== Sy draaiboeke vir die rolprente ''Nag van die 19de'' (oor ’n troue wat in ’n ramp eindig)<ref>Breytenbach, Kerneels “Insig” September 1991</ref>), ''Liewe hemel, Genis'' (die hoofkarakters van ''Koöperasiestories'' in ’n vollengte rolprent) en ''Weerskant die nag'' (’n liefdesverhaal vir volwassenes oor die onaanpasbaarheid en wanbegrip van ’n man en vrou vir mekaar) word verfilm en hy skryf ook die draaiboek oor die lewensverhaal van [[Bles Bridges]], ''The devil and the song''. === Prosa === Aan die begin van sy skrywersloopbaan skryf hy ’n aantal verhale wat in tydskrifte gepubliseer word, maar dit is slegs ''Pat O’Faggerty se verhaal'', wat op 16 Januarie 1959 in ''Die Huisgenoot'' verskyn het, wat hy in later jare as van enige waarde heg.<ref>Senekal, J.H. “P.G. du Plessis” Perskor-Uitgewery Johannesburg en Kaapstad Eerste uitgawe Eerste Druk 1981, bl 42</ref> ==== Kortverhaalbundels/ rubriekbundels ==== Ook op die gebied van die kortprosa lewer hy ’n beduidende bydrae, veral met sy ''Koöperasiestories'', wat in meer as een bundel versamel word, naamlik ''Koöperasiestories op Donderdag'', ''Nog Koöperasiestories'' en eindelik die versamelde ''Koöperasiestories'' in ''Koöperasiestories: die omnibus''. Die stories verskyn eers as rubriek in ''Die Transvaler'' en vertel die verhale van mense op ’n klein plattelandse dorpie met ’n gesonde dosis humor wat die dieper boodskap telkens half verberg. Die verhale is egter geensins oppervlakkig nie en die breë register van menswees en gebeure binne die gemeenskap kom almal op een of ander wyse onder die vergrootglas, sodat wreedheid, skynheiligheid, egbreuk, lyding, sterftes en geboortes, liefde en die volle emosionele register belig word. Die verhale gryp terug na die oerbron van alle letterkunde, naamlik die vertelkuns. Hy word baie bekend wanneer hierdie stories vir die televisie verwerk word en later word ’n vollengte film, ''Liewe hemel Genis'', ook van die reeks gemaak. ''Nog Koöperasiestories'' is in 1986 op die kortlys vir die toekenning van die Perskor-prys. In ''Hier sit die manne'', ''Het olifante elmboë?'', ''Neklis'' en ''Tussen die riewe'' sit hy hierdie volkskuns voort, telkens in ’n ander milieu, met baie van hierdie stukke wat ook eers as ’n rubriek in ’n koerant verskyn het.<ref>Cilliers, Cecile “Rapport” 7 November 1993</ref><ref>Grütter, Wilhelm “Die Burger” 5 Oktober 1993</ref> ''Hier sit die manne'' is ’n versameling kroegstories wat soos ''Koöperasiestories'' gebou is rondom ’n paar karakters. In hierdie geval is dit kroegvlieë soos Jellie Labuschaan en Fred wat in Jannetjie se kroeg boer. Deur die humor van die verhale skemer daar egter dikwels ’n lewenswaarheid of ’n stukkie hartseer menslikheid. ''Het olifante elmboë?'' word aangebied as outobiografiese verdigsels soos deur hom bygelieg. Hierin vertel PG van kennismakings met mense en menslike lotgevalle wat hom diep geraak het, hom ontstel, besiel of geamuseer het en soms op verrassende wyse sy lewensuitkyk beïnvloed het. Daar is ontmoetings met kinders waarin hy besef hoe verlossend die vrye spel van die verbeelding en die hart is in ’n samelewing wat almal wil hokslaan. Hy vertel ook van konfrontasies met die dood, soos Freddie, die skoolseun wat in Schoonspruit se bruin stormwater weggeraak het en John, die statusverslaafde sakeman wie se gejaagde lewe eindig in ’n beriggie op bladsy vyf van die koerant. Satiries van aard is sy duiwelstories, waarin hy vertel hoe Beëlsebub by sy vuurtjie op die plaas kom sit en kookwater-voorstelle doen oor die verdere uitbuiting van Afrikaner-sondes. Die hele spektrum van die lewe word hier bestryk.<ref>Van der Lugt, Pieter “Die Burger” 27 Augustus 1987</ref> Die FAK-prys vir Ontspanningsleesstof word in 1988 toegeken aan ''Het olifante elmboë?'' ''Tussen die riewe'' se titel kom van die delwersvelde. Onder-in sommige delwersgate lê daar riewe of harde rotslae wat dalk ’n blink steentjie vasgevang hou, wat vergelyk word met die dieptes van die menslikheid wat sy mooi oomblikke bêre vir diegene wat met liefde en geduldig en diep genoeg daarna soek.<ref>Cilliers, Cecile “Beeld” 20 Oktober 1997</ref><ref>Muller, Braam “Insig” Oktober 1997</ref> [[P.H. Roodt]] beskryf die stories as van sy beste kortkuns, waarin hy hom bewys as beide ’n filosoof en storiemaker. In 2006 verskyn ’n bundel kortverhale ''120+ Sommerstories''. ''Kortetjies en ’n lange'' bevat die verhale van ''Het olifante elmboë'' en ''Neklis'', maar talle van die verhale is gewysig en nuwes word ook bygevoeg, sodat hierdie bundel meer is as ’n heruitgawe. Die lange van die titel is die kortverhaal ''Ons mond'', ’n treffende verhaal gesien uit die oë van ’n kind in ’n huis waar die letsels van die [[Anglo-Boereoorlog]] en die konsentrasiekamp nog nie geheel is nie. Die titel van die versameling kom van die ou slinger-luie van plaaslynoproepe.<ref>Cilliers, Stoffel “Beeld” 8 Maart 2010</ref><ref>Bookslive: http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/09/23/nuwe-kortverhaalbundel-kortetjies-en-n-lange-deur-pg-du-plessis/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024173019/http://nb.bookslive.co.za/blog/2009/09/23/nuwe-kortverhaalbundel-kortetjies-en-n-lange-deur-pg-du-plessis/ |date=24 Oktober 2016 }}</ref> ==== Versamelbundels ==== Sy kortverhale word in verskeie versamelbundels opgeneem, waaronder ''Konstruktiewe lyding'' in ''Op hulle stukke'' onder redaksie van [[Jeanette Ferreira]]. Ander bundels met sy werk sluit in ''Vuurslag'' en ''Vertellers 1 en 2''. ==== Romans ==== Sy eerste roman is in Engels, naamlik ''A married man’s guide to adultery'' waar “adultery” nie net na seksuele ontrouheid verwys nie, maar ook op verdraaiing van die waarheid en die impak wat valsheid van vele vorms op die samelewing het. Die roman beslaan sewe boekdele en besin oor diep kwessies soos moraliteit, skuld, verwording en boetedoening.<ref>Du Plessis, Bertie “Rapport” 25 Oktober 1998</ref><ref>Nel, Jo “Beeld” 5 Oktober 1998</ref> Na uitsending van die televisiereeks ''Feast of the uninvited'' verwerk hy die gegewe ook in ’n Afrikaanse roman as ''Fees van die ongenooides''. Hierin word die verwoestende uitwerking van die Anglo-Boereoorlog ondersoek en veral die impak wat die Engelse se verskroeide aarde-beleid het op die lewens van ’n alledaagse Boerefamilie, die Van Wyks van die Vrystaat. ’n Oud-offisier uit die Britse magte van daardie tyd ondersoek ’n paar bundels halfverbrande foto’s oor die oorlog in ’n museum se argief en herleef sy eie aandadigheid. Daar is veral die onuitwisbare beeld van ’n mooi jong vrou wie se drome oor die toekoms deur die oorlog vernietig is. Dit is nie ’n tipiese verhaal oor die Anglo-Boereoorlog nie en vestig juis die aandag op onbekende en ongewone fasette. Die roman vra vrae oor geloof, liefhê, strewes en begeertes, die leuens in die mens wat vir ander en vir die self voorgehou word en eindelik ook watter dinge mens onthou. Daar is die kwessie van verraad op politieke en persoonlike vlak, lafhartigheid waar dapperheid verwag word en die rol en lyding van swart en bruin mense in die oorlog. Sentraal in die storielyn is die komplekse verhoudings tussen mense wat juis die naaste aan mekaar behoort te wees.<ref>Roux, Jaybee “Beeld” 27 April 2009</ref> In [[2009]] is ''Fees van die ongenooides'' op die kortlys vir die toekenning van die Universiteit van Johannesburg-prys en verower dit die ATKV-prys, terwyl dit in 2012 die Helgaard Steyn-prys ontvang vir die beste boek in enige genre wat die voorafgaande vier jaar in Afrikaans verskyn het. ==== Samesteller ==== Hy stel ''Halfeeu'' (1966) en ''Hoogtepunte'' ([[1967]]) saam, bloemlesings uit onderskeidelik die verhale en artikels wat in die eerste vyftig jaargange van ''Die Huisgenoot'' verskyn het. Uit die werk van Jan Spies stel hy die keur ''Spies op sy stukke'' saam. Saam met Marga Stoffer is hy die samesteller van die versamelbundel ''Ligvoets'', waarin humoristiese verhale opgeneem word. == Eerbewyse == Benewens die talle boekpryse wat hy ontvang, kry hy ook die ATKV se prestige toekenning vir sy bydrae tot die Afrikaanse kultuur. By die Klein Karoo Nasionale Kunstefees van 2002 word die Insig Afrikaans Onbeperk Pioniersprys aan hom toegeken en in 2011 ontvang hy die [[InniBos|Innibos]] Toekenning vir sy uitnemende skrywersbydrae tot die Afrikaanse Kultuurskat. In [[2013]] word hy vereer met ’n KykNet Fiesta-toekenning vir sy lewenslange bydrae tot die bevordering van die Afrikaanse teater en kunste. Hy ontvang in 2013 die Suid-Afrikaanse literêre toekenning vir sy lewensbydrae tot die lettere vir sy hele oeuvre. Met sy tagtigste verjaarsdag op [[14 Julie]] [[2014]] word ’n spesiale konsert tot sy eer in die [[Atterburyteater]] by Lynnwood Bridge in Pretoria gehou, waaraan bekende akteurs en kunstenaars soos onder andere Alexa Strachan, [[Sandra Prinsloo]], [[Marius Weyers]], [[Frank Opperman]] en [[Elize Cawood]] deelneem == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie<ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html#D {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html#D |date= 2 April 2016 }}</ref> |- |1968 |''Die verwysing in die literatuur'' |- |1969 |''Die nag van Legio'' |- |1971 |''Siener in die suburbs'' |- |1973 |''Plaston DNS-kind'' |- |1977 |''’n Seder val in Waterkloof'' |- |1980 |''Koöperasiestories op Donderdag'' |- |1983 |''Hier sit die manne'' |- |1984 |''Nog Koöperasiestories'' |- |1985 |''Vereeniging, vereniging'' |- |1987 |''Het olifante elmboë?'' |- |1991 |''Koöperasiestories: die omnibus'' |- |1993 |''Neklis'' |- |1997 |''Tussen die riewe'' |- |1998 |''The married man’s guide to adultery'' ''Tweehonderd stories'' |- |2006 |''[[120+ Sommerstories]]'' |- |2008 |''Fees van die ongenooides'' |- |2009 |''Kortetjies en ’n lange'' |} === Samesteller === {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1966 |''Halfeeu'' |- |1967 |''Hoogtepunte'' |- |1990 |''Spies op sy stukke – Jan Spies'' |- |1994 |''Ligvoets'' (saam met Marga Stoffer) |} == Bronne == === Boeke === * Brink, André P. ''[[Aspekte van die nuwe drama]]''. Academica Pretoria en Kaapstad Tweede hersiene uitgawe 1986 * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Senekal, J.H. 1981. [[P.G. du Plessis (boek)|''P.G. du Plessis'']]. Johannesburg: Perskor. * Van Coller, H.P. P.G. du Plessis (1934-) in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 === Vakkundige tydskrifte === *Anker, Johan. 2018. Fotografie in ''Fees van die ongenooides'' van PG du Plessis. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.''' *De Jager, Shaun. 2012. Die gemarginaliseerde "Ander" in PG du Plessis se ''Fees van die ongenooides''. ''Stilet.'' *Hesse, GH. 1989. Die groteske in die dramas van PG du Plessis en Friedrich Durrenmatt. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Hesse, GN. 1986. Die individu en die gemeenskap in PG du Plessis se ''Die nag van Legio'' en Friedrich Durrenmatt se ''Der Besuch der alten Dame''. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Hesse, GN. 1987. Die toeval - PG du Plessis en Friedrich Durrenmatt. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Prins, MJ. 1981. Halfeeu (byeengebring deur PG du Plessis). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Snyman, Henning. 1977. PG du Plessis ''Die nag van Legio''. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem “Groot opskop in Pretoria beplan vir skrywer PG se 80ste” “Beeld” 27 Junie 2014 * Badenhorst, Frik “Josefus lê ’n treffer” “Rapport” 4 Julie 1976 * Benghiat, Leoni “Politiek korrek? Gmf”” “Beeld” 9 September 2006 * Bouwer, Anna-Retha “Een van Afrikaanse se grotes vereer” “Beeld” 24 Junie 2011 * Bouwer, Stephan “PG oor ‘Inkleurboek’, sy miere en sy gal” “Plus” 11 Junie 1999 * Burger, Karin “PG ry liefs sonder brieke” “Rapport” 24 Maart 2013 * Coetzee, Terésa “Ek’t te veel gespot, te min geskryf” “Beeld” 28 Junie 2014 * De Lange, Amanda “Komedie met knal uit die PG-stal” “Plus” 18 April 2007 * De Lange, Amanda “Popelend van taaltrots” “Plus” 10 Mei 2007 * Du Plessis, P.G. “’n Alter ego vertel” “Insig” Junie 1997 * Du Plessis, P.G. “Die maak en hoop van ‘Siener’” “Insig” April 2002 * Engelbrecht, Theunis “P.G. gesels oor sy Engelse roman” “Bylae by Nasionale Koerante” 6 September 1997 * Fitzpatrick, Marida “Sy stories raak nooit op” “Beeld” 22 September 2007 * Grundling, Erns “Wat ’n vriend het ons in PG” “Rapport” 26 Mei 2013 * Hauptfleisch, Temple “Vreemde verskynsels rondom P.G. se Beëlsebul-blik” “Die Burger” 13 Mei 1991 * Hesse, G.H. “Die individu en die gemeenskap in P.G. du Plessis se ‘Die nag van Legio’ en Friedrich * Dürrenmatt se ‘Der Besuch der alten Dame" “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 24 no. 3, Augustus 1986 * Hesse, G.H. “Die toeval: P.G. du Plessis en Friedrich Dürrenmatt” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang25 no. 4, November 1987 * Hesse, G.H. “Die groteske in die dramas van P.G. du Plessis en Friedrich Dürrenmatt” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 27 no.3, Augustus 1989 * Human, Rochélle “PG vertel weer stories” “Beeld” 11 Julie 2014 * Le Roux, André “P.G. staan pa vir alles wat hy doen – en dis baie” “Die Burger” 13 Julie 1991 * Marx, Maggie “Du Plessis se idees legio” “Wapad” 30 September 2008 * Nieuwoudt, Stephanie “PG du Plessis wil hom deur ‘Guide to adultery’ bevry” “Kalender” 29 September 1998 * Nieuwoudt, Stephanie “‘Siener’ se PG stap weg met spogprys by KKNK” “Beeld” 8 April 2002 * Pauw, Jacques “Ek is ’n gewone heteroseksuele ou Boer” “Rapport” 18 Januarie 1987 * Petzer, Mariska “Daar’s lewe ná televisie” “Keur” 30 Junie 1995 * [[Fransjohan Pretorius|Pretorius, Fransjohan]] “Die historisiteit van resente Afrikaanse historiese fiksie oor die Anglo-Boereoorlog” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Reinecke, C.J. “DNS-kind: ’n Onmoontlike moontlikheid?” “Standpunte”, Nuwe reeks 115, Oktober 1974 * Retief, Hanlie “Soveel PG’s in sy lewe” “Rapport” 3 Januarie 1993 * Retief, Hanlie “As ’n mens graffiti wil skryf, moet jy ’n groot muur hê” “Rapport” 30 Augustus 1998’Retief, Hanlie “PG die woordsmit is beslis van geweet” “Rapport” 4 Oktober 2009 * Richter, Anneke “Dis harde werk, maar PG loop hand om die lyf met skryf” “Die Burger” 4 Junie 1988 * Roos, Martjie “Skryf is ’n pynlike proses maar PG sal aanhou skryf” “Rapport” 20 Mei 2007 * Roos, Martjie “’n Fees van ongenooides” “Rapport” 20 Januarie 2008 * Smith, Francois “Binnevrees en verbete geloof” “Beeld” 23 Julie 2012 * Snyman, Henning “P.G. du Plessis: ‘Die nag van Legio’” “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 15 no. 1, Februarie 1977 * Van der Merwe, Kirby “PG se jongste is ‘so goed geskryf as ek kan’” “Beeld” 11 Oktober 2008 * Van der Merwe, Kirby “Ekskuus vir die bek” “By” 18 April 2009 * Van Wyk, Anim “Oeuvre so solied soos klipwerk” “Beeld” 18 Augustus 2012 * Visagie, Andries “Beminlike anti-held” “By” 27 Junie 2009 === Internet === * Brümmer, Willemien [[Netwerk24]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024173008/http://www.netwerk24.com/Stemme/Profiele/PG-du-Plessis-Tagtig-is-nie-so-erg-nie-20150321 |title=PG du Plessis Tagtig is nie so erg nie|date=24 Oktober 2016 }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Wikiquote-inlyn}} * [https://www.litnet.co.za/pg-du-plessis-1934/ Doodsberig] op [[LitNet]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Du Plessis, PG}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1934]] [[Kategorie:Sterftes in 2017]] [[Kategorie:Alumni van Hoër Volkskool, Heidelberg]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] 4czlhk4gguqndeaaqn87gs5o55v9g2m 3 36185 2916698 2916226 2026-07-09T12:51:11Z Kobus88 1094 /* Swem in SA */ nuwe afdeling 2916698 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) == Jou navraag oor admin status == Hallo Oesjaar. Dit is Rooiratel. Ek gebruik maar 'n temprekening omdat my skootrekenaar situasie. Sien hier : https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3AGebruikersRegte&user=Oesjaar Jy moet per gebruiker sien wanner hulle status verander. Groete. - [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-22503-02|talk]]) 08:31, 17 April 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:33, 17 April 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Kontak epos-adres == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het toe uitgevind hoe ons die epos wat na "info-af@wikimedia.org" kan lees. Ek sal die besonderhede met jou bespreek wanner ons volgende week bymekaar kom. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:47, 13 Mei 2026 (UTC) == Koffie-afspraak == Goeie middag, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Dit lyk my jy wil iewers gaan koffie drink? '''Moet my asseblief nie bel nie'''. Dit is nie nou geleë om telefonies met jou te kommunikeer nie. Die 15de Mei, 16de Mei en 18 Mei 2026 het ek reeds ander afsprake. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:49, 14 Mei 2026 (UTC) == Navraag oor Wikipedia-artikel vir PRBB Trailers == Goeie dag Deon, Ek hoop dit gaan goed. Ek kontak jou namens PRBB Trailers. Ons stel daarin belang om meer te leer oor die korrekte proses om ’n Wikipedia-artikel vir ons maatskappy op te stel, en ons het gesien dat jy baie ervaring het binne die Wikimedia/Wikipedia-gemeenskap. Ons wil graag seker maak dat alles professioneel, neutraal en volgens Wikipedia se riglyne gedoen word. Sou jy dalk beskikbaar wees om ons hiermee te adviseer of moontlik te help met die proses? Ek hoor graag van jou. Chane chane@prbb.co.za [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-30140-60|&#126;2026-30140-60]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-30140-60|talk]]) 10:18, 20 Mei 2026 (UTC) ::Chane ::Ons is 'n ensiklopedie, nie 'n bemarkingsmeganisme nie. Ons laat nie bemarkings/bekendstellings artikels toe nie. Enige sodanige poging sal verwyder word. Jou maatskappy het geen ensiklopediese waarde nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:00, 20 Mei 2026 (UTC) :Hallo Chane! Ek antwoord jou sommer namens Deon. :As ek reg verstaan is PRBB Trailers 'n kommersiële onderneming wat sleepwaens en bykomstighede vervaardig en bemark. :Dit spyt my dat ons Wikipedia GEEN advertensies of bemarking toelaat nie, dus sal 'n Wikipedia-artikel vir die maatskappy nie hier welkom wees nie. Daar is tog letterlik 1000'e plekke soos tydskrifte, nuusblaaie, of deesdae elektroniese media, waar julle jul ding kan doen (teen betaling natuurlik)! :Sterkte daarmee, en weereens jammer om jou teleur te stel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:03, 20 Mei 2026 (UTC) ::NS: Jammer Deon, ek het klaar 'n antwoord geplaas toe joune ook deurkom! Maar dit sê dieselfde ding. Groete, Gert ::: Geen skade gedoen nie. Dankie in elk geval. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 20 Mei 2026 (UTC) == [[G.A. Watermeyer]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) :{{ping|Jcb}} ek het die dubbele verwysing herstel! Dankie, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:23, 26 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:10, 26 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd 2026 == Hi Oesjaar! Moet asb nie aan artikels vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfwedstryd]] verander nie, die paneel moet hulle nog beoordeel. Groete! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:20, 2 Junie 2026 (UTC) :Ongelukkig het die artikels foute in wat deur die compiler uitgeskop word. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:48, 2 Junie 2026 (UTC) ::Dit is so ja, maar weerhou jou asb daarvan, die wedstryd is nou byna voltooi. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:15, 2 Junie 2026 (UTC) :::Nie een van die artikels dra 'n teken dat dit deel van die kompetisie is nie. Dumbassman het in elk geval ook vanoggend aan 'n artikel verander. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:26, 2 Junie 2026 (UTC) NS Laat nuus: Ek sien jy het verjaar op 3 Junie Oesjaar! Veels geluk! (Jammer ek het dit gemis Woensdag). Groetnis, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 5 Junie 2026 (UTC) == Afrikaans == :Hi Oesjaar, lees gerus [https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/konvokasie-waarsku-oor-afrikaans-by-maties/?mc_cid=9a61f2d509&mc_eid=8e57a652fb hierdie] oor Afrikaans by Maties. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:43, 10 Junie 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}}, ek vind nou die dag met 'n skok uit dat daar nie een Afrikaanse skool meer in [[Pietermaritzburg]] is nie. Die naaste is in Pinetown. Dit beteken dat daardie kinders se kontak met tegniese Afrikaans slegs via Wikipedia kan geskied. Ons het 'n moerse groot taak voor my vriend! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:04, 10 Junie 2026 (UTC) == [[M.T. Steynmedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] Moet ek die een verwysing verwyder? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:09, 12 Junie 2026 (UTC) ::Die eerste een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad">{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. Die tweede een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad" /></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:39, 12 Junie 2026 (UTC) :::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 20:59, 12 Junie 2026 (UTC) == [[Ivy Mike- kerntoets]] == {{Gebruikervoorblad|Ivy Mike- kerntoets}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 5 Julie 2026 (UTC) == Christiaan Bakkes wikipedia page afrikaans == I am Christiaan Bakkes, the person the page is about. I made several edits about myself which you blocked me from making. I do not want my ex wife mentioned, I wanted to change some wording to be more accurate and I wanted to update information about myself. I am the person this page is about. Please let me edit information about my own life, otherwise ai will request the page be removed if I cannot make edits to be accurate about my own life. Thank you. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:07, 6 Julie 2026 (UTC) :Die artikel volg die beleid van neutraliteit soos vereis word deur die Wikipedia beleid. Artikels word geskryf deur 3de partye. Ons het geen wet oortree nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 6 Julie 2026 (UTC) ::There is incorrect information about me in the article that I want to correct. How do I do this if someone blocks me from making the change? [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:18, 6 Julie 2026 (UTC) ::: Watter inligting is volgens jou verkeerd? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:20, 6 Julie 2026 (UTC) ::::The one about my ex wife and my divorce is incorrect. There is more about her than the woman I married in 2015 who the article doesnt even say I married! My stories are also not about hunting, but about conservation. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:25, 6 Julie 2026 (UTC) ::::All the latest correct information is widely abailable on the internet but the page doesnt match this. ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::{{Authority control}} ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:30, 6 Julie 2026 (UTC) ::::Naand Oesjaar. ::::Die informasie oor my eerste vrou en egskeiding is nie korrek nie. Verwyder dit asseblief uit die teks. Dit skep 'n verkeerde indruk. Ek is tans getroud met my huidige vrou sedert 2015 ons het Namibie in 2018 verlaat en bly tans in Suid Afrika. Dit beskryf verder my skryfwerk as jag verhale terwyl dit in werklikheid natuurbewarings verhale hoofsaaklik behels. ::::Die volgende artikels is in die publieke domein en ek wil dit asb. ingesluit he, want dit is onlangse publikasies wat my huidige skryf werk uit een sit. ::::Ek sal dit waardeer as u op hierdie veranderinge reageer. Plaas asseblief die informasie wat ek aangeheg het terug. Dit was outomaties verwyder nadat ek dit gekorrigeer het. ::::Baie Dankie ::::Christiaan Bakkes ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 17:16, 6 Julie 2026 (UTC) :::::Hallo @[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]], wat @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] nie genoem het nie, is dat dit teen die reëls van Wikipedia is om 'n Wikipedia artikel oor jouself te skep of wysig. Dit is die rede hoekom jou veranderings terug gerol was. :::::Ek waardeer dat jy nou bronne verskaf het vir die verandering wat jy wil maak, dit help baie. :::::Wees ook bewus dat Wikipedia 'n vrywilligersorganisasie, en niemand is verplig om werk te doen nie. :::::Omdat jy die moeite gedoen het om bronne te verskaf, sal ek 'n wederkerige poging aanwend om die artikel op te dateer en te kyk of ek ander kan oortuig om te help. Maar ek bied geen waarborge nie. Ek verstaan ​​jou frustrasie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:33, 7 Julie 2026 (UTC) ::::::Baie Dankie hiervoor, Rooiratel. Ek verstaan en waardeer wat jy doen. Informasie wat buite konteks aangehaal word doen skade en mense kry seer. Daar is 'n neiging om my lewe te sensasionaliseer deur skrywers van artikels, resensies en rubrieke. ::::::Ek is bewus dat Wikipedia se reels is om nie hulle teks te sensasionaliseer nie. As jy na die oorspronklike Linet pos kyk (waarop my Afrikaanse Wikipedia blad gebaseer is), sal jy sien dat dat die Wikipedia blad 'n groot deel van my lewe uitsluit na my egskeiding, wat wel ingesluit word in die Litnet pos. https://www.litnet.co.za/christiaan-bakkes-1965/ ::::::Die paragraaf begin met my gewese vrou en eindig met my huidige vrou (die Wikipedia blad laat dit lyk asof sy net "nog 'n meisie" is). Daar word geen verwysing gemaak dat sy my huidige vrou is en dat ons getroud sedert 2015. Dit is nou elf jaar later. Dit skep die indruk dat ek my vorige vrou vir 'n ander vrou gelos het. Dit lees soos sensasie. Die realiteite is veel meer kompleks. ::::::Ek en my vrou voel albei dat my lewe soveel meer behels. Ons veldtogte vir die behoud van die omgewing en die natuur word gereeld oor die hoof gesien. In plek daarvan kry die safari avonture en onderonsies met wilde diere voorkeur. Dawid De Wet se resensie vang die essensie vas van wat ek probeer doen met my skryf werk. ::::::Plunderwoestyn deur Christiaan Bakkes: omgewingskwessies oopgevlek in aangrypende verhaal ::::::'''[https://www.litnet.co.za/author/dawid-de-wet/ Dawid de Wet]'''''[https://www.litnet.co.za/category/resensies-reviews Reviews]2018-10-24 Litnet'' ::::::https://www.litnet.co.za/plunderwoestyn-deur-christiaan-bakkes-omgewingskwessies-oopgevlek-in-aangrypende-verhaal/ ::::::Behalwe vir my publieke persona as skrywer, verkies ek om my lewe privaat te hou en my te bemoei met omgewings kwessies en bedreiging van die natuur. Sodoende maak ek vyande en het selfs lede van my familie vervreem. Ek en my vrou Marcia verkies om die kalklig te vermy en lewe apart van die samelewing naby aan die natuur. Ek probeer 'n bydrae maak deur stories oor bewaring te skryf. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-38478-23|&#126;2026-38478-23]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-38478-23|talk]]) 11:23, 7 Julie 2026 (UTC) == Swem in SA == ek het hierdie blaai oorsproklik begin - destyds toe ek my swimhistory website begin het. Nou is skakel na my website gebreek, en mag hom nie herstel nie. Hoe so? [[Gebruiker:Kobus88|Kobus88]] ([[Gebruikerbespreking:Kobus88|kontak]]) 12:51, 9 Julie 2026 (UTC) shf0vxg9u39dzplsex859fu01lop0kg 2916700 2916698 2026-07-09T13:07:03Z Oesjaar 7467 /* Swem in SA */ Antwoord. 2916700 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) == Jou navraag oor admin status == Hallo Oesjaar. Dit is Rooiratel. Ek gebruik maar 'n temprekening omdat my skootrekenaar situasie. Sien hier : https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3AGebruikersRegte&user=Oesjaar Jy moet per gebruiker sien wanner hulle status verander. Groete. - [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-22503-02|talk]]) 08:31, 17 April 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:33, 17 April 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Kontak epos-adres == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het toe uitgevind hoe ons die epos wat na "info-af@wikimedia.org" kan lees. Ek sal die besonderhede met jou bespreek wanner ons volgende week bymekaar kom. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:47, 13 Mei 2026 (UTC) == Koffie-afspraak == Goeie middag, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Dit lyk my jy wil iewers gaan koffie drink? '''Moet my asseblief nie bel nie'''. Dit is nie nou geleë om telefonies met jou te kommunikeer nie. Die 15de Mei, 16de Mei en 18 Mei 2026 het ek reeds ander afsprake. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:49, 14 Mei 2026 (UTC) == Navraag oor Wikipedia-artikel vir PRBB Trailers == Goeie dag Deon, Ek hoop dit gaan goed. Ek kontak jou namens PRBB Trailers. Ons stel daarin belang om meer te leer oor die korrekte proses om ’n Wikipedia-artikel vir ons maatskappy op te stel, en ons het gesien dat jy baie ervaring het binne die Wikimedia/Wikipedia-gemeenskap. Ons wil graag seker maak dat alles professioneel, neutraal en volgens Wikipedia se riglyne gedoen word. Sou jy dalk beskikbaar wees om ons hiermee te adviseer of moontlik te help met die proses? Ek hoor graag van jou. Chane chane@prbb.co.za [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-30140-60|&#126;2026-30140-60]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-30140-60|talk]]) 10:18, 20 Mei 2026 (UTC) ::Chane ::Ons is 'n ensiklopedie, nie 'n bemarkingsmeganisme nie. Ons laat nie bemarkings/bekendstellings artikels toe nie. Enige sodanige poging sal verwyder word. Jou maatskappy het geen ensiklopediese waarde nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:00, 20 Mei 2026 (UTC) :Hallo Chane! Ek antwoord jou sommer namens Deon. :As ek reg verstaan is PRBB Trailers 'n kommersiële onderneming wat sleepwaens en bykomstighede vervaardig en bemark. :Dit spyt my dat ons Wikipedia GEEN advertensies of bemarking toelaat nie, dus sal 'n Wikipedia-artikel vir die maatskappy nie hier welkom wees nie. Daar is tog letterlik 1000'e plekke soos tydskrifte, nuusblaaie, of deesdae elektroniese media, waar julle jul ding kan doen (teen betaling natuurlik)! :Sterkte daarmee, en weereens jammer om jou teleur te stel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:03, 20 Mei 2026 (UTC) ::NS: Jammer Deon, ek het klaar 'n antwoord geplaas toe joune ook deurkom! Maar dit sê dieselfde ding. Groete, Gert ::: Geen skade gedoen nie. Dankie in elk geval. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 20 Mei 2026 (UTC) == [[G.A. Watermeyer]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) :{{ping|Jcb}} ek het die dubbele verwysing herstel! Dankie, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:23, 26 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:10, 26 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd 2026 == Hi Oesjaar! Moet asb nie aan artikels vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfwedstryd]] verander nie, die paneel moet hulle nog beoordeel. Groete! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:20, 2 Junie 2026 (UTC) :Ongelukkig het die artikels foute in wat deur die compiler uitgeskop word. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:48, 2 Junie 2026 (UTC) ::Dit is so ja, maar weerhou jou asb daarvan, die wedstryd is nou byna voltooi. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:15, 2 Junie 2026 (UTC) :::Nie een van die artikels dra 'n teken dat dit deel van die kompetisie is nie. Dumbassman het in elk geval ook vanoggend aan 'n artikel verander. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:26, 2 Junie 2026 (UTC) NS Laat nuus: Ek sien jy het verjaar op 3 Junie Oesjaar! Veels geluk! (Jammer ek het dit gemis Woensdag). Groetnis, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 5 Junie 2026 (UTC) == Afrikaans == :Hi Oesjaar, lees gerus [https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/konvokasie-waarsku-oor-afrikaans-by-maties/?mc_cid=9a61f2d509&mc_eid=8e57a652fb hierdie] oor Afrikaans by Maties. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:43, 10 Junie 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}}, ek vind nou die dag met 'n skok uit dat daar nie een Afrikaanse skool meer in [[Pietermaritzburg]] is nie. Die naaste is in Pinetown. Dit beteken dat daardie kinders se kontak met tegniese Afrikaans slegs via Wikipedia kan geskied. Ons het 'n moerse groot taak voor my vriend! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:04, 10 Junie 2026 (UTC) == [[M.T. Steynmedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] Moet ek die een verwysing verwyder? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:09, 12 Junie 2026 (UTC) ::Die eerste een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad">{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. Die tweede een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad" /></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:39, 12 Junie 2026 (UTC) :::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 20:59, 12 Junie 2026 (UTC) == [[Ivy Mike- kerntoets]] == {{Gebruikervoorblad|Ivy Mike- kerntoets}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 5 Julie 2026 (UTC) == Christiaan Bakkes wikipedia page afrikaans == I am Christiaan Bakkes, the person the page is about. I made several edits about myself which you blocked me from making. I do not want my ex wife mentioned, I wanted to change some wording to be more accurate and I wanted to update information about myself. I am the person this page is about. Please let me edit information about my own life, otherwise ai will request the page be removed if I cannot make edits to be accurate about my own life. Thank you. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:07, 6 Julie 2026 (UTC) :Die artikel volg die beleid van neutraliteit soos vereis word deur die Wikipedia beleid. Artikels word geskryf deur 3de partye. Ons het geen wet oortree nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 6 Julie 2026 (UTC) ::There is incorrect information about me in the article that I want to correct. How do I do this if someone blocks me from making the change? [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:18, 6 Julie 2026 (UTC) ::: Watter inligting is volgens jou verkeerd? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:20, 6 Julie 2026 (UTC) ::::The one about my ex wife and my divorce is incorrect. There is more about her than the woman I married in 2015 who the article doesnt even say I married! My stories are also not about hunting, but about conservation. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:25, 6 Julie 2026 (UTC) ::::All the latest correct information is widely abailable on the internet but the page doesnt match this. ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::{{Authority control}} ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:30, 6 Julie 2026 (UTC) ::::Naand Oesjaar. ::::Die informasie oor my eerste vrou en egskeiding is nie korrek nie. Verwyder dit asseblief uit die teks. Dit skep 'n verkeerde indruk. Ek is tans getroud met my huidige vrou sedert 2015 ons het Namibie in 2018 verlaat en bly tans in Suid Afrika. Dit beskryf verder my skryfwerk as jag verhale terwyl dit in werklikheid natuurbewarings verhale hoofsaaklik behels. ::::Die volgende artikels is in die publieke domein en ek wil dit asb. ingesluit he, want dit is onlangse publikasies wat my huidige skryf werk uit een sit. ::::Ek sal dit waardeer as u op hierdie veranderinge reageer. Plaas asseblief die informasie wat ek aangeheg het terug. Dit was outomaties verwyder nadat ek dit gekorrigeer het. ::::Baie Dankie ::::Christiaan Bakkes ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 17:16, 6 Julie 2026 (UTC) :::::Hallo @[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]], wat @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] nie genoem het nie, is dat dit teen die reëls van Wikipedia is om 'n Wikipedia artikel oor jouself te skep of wysig. Dit is die rede hoekom jou veranderings terug gerol was. :::::Ek waardeer dat jy nou bronne verskaf het vir die verandering wat jy wil maak, dit help baie. :::::Wees ook bewus dat Wikipedia 'n vrywilligersorganisasie, en niemand is verplig om werk te doen nie. :::::Omdat jy die moeite gedoen het om bronne te verskaf, sal ek 'n wederkerige poging aanwend om die artikel op te dateer en te kyk of ek ander kan oortuig om te help. Maar ek bied geen waarborge nie. Ek verstaan ​​jou frustrasie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:33, 7 Julie 2026 (UTC) ::::::Baie Dankie hiervoor, Rooiratel. Ek verstaan en waardeer wat jy doen. Informasie wat buite konteks aangehaal word doen skade en mense kry seer. Daar is 'n neiging om my lewe te sensasionaliseer deur skrywers van artikels, resensies en rubrieke. ::::::Ek is bewus dat Wikipedia se reels is om nie hulle teks te sensasionaliseer nie. As jy na die oorspronklike Linet pos kyk (waarop my Afrikaanse Wikipedia blad gebaseer is), sal jy sien dat dat die Wikipedia blad 'n groot deel van my lewe uitsluit na my egskeiding, wat wel ingesluit word in die Litnet pos. https://www.litnet.co.za/christiaan-bakkes-1965/ ::::::Die paragraaf begin met my gewese vrou en eindig met my huidige vrou (die Wikipedia blad laat dit lyk asof sy net "nog 'n meisie" is). Daar word geen verwysing gemaak dat sy my huidige vrou is en dat ons getroud sedert 2015. Dit is nou elf jaar later. Dit skep die indruk dat ek my vorige vrou vir 'n ander vrou gelos het. Dit lees soos sensasie. Die realiteite is veel meer kompleks. ::::::Ek en my vrou voel albei dat my lewe soveel meer behels. Ons veldtogte vir die behoud van die omgewing en die natuur word gereeld oor die hoof gesien. In plek daarvan kry die safari avonture en onderonsies met wilde diere voorkeur. Dawid De Wet se resensie vang die essensie vas van wat ek probeer doen met my skryf werk. ::::::Plunderwoestyn deur Christiaan Bakkes: omgewingskwessies oopgevlek in aangrypende verhaal ::::::'''[https://www.litnet.co.za/author/dawid-de-wet/ Dawid de Wet]'''''[https://www.litnet.co.za/category/resensies-reviews Reviews]2018-10-24 Litnet'' ::::::https://www.litnet.co.za/plunderwoestyn-deur-christiaan-bakkes-omgewingskwessies-oopgevlek-in-aangrypende-verhaal/ ::::::Behalwe vir my publieke persona as skrywer, verkies ek om my lewe privaat te hou en my te bemoei met omgewings kwessies en bedreiging van die natuur. Sodoende maak ek vyande en het selfs lede van my familie vervreem. Ek en my vrou Marcia verkies om die kalklig te vermy en lewe apart van die samelewing naby aan die natuur. Ek probeer 'n bydrae maak deur stories oor bewaring te skryf. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-38478-23|&#126;2026-38478-23]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-38478-23|talk]]) 11:23, 7 Julie 2026 (UTC) == Swem in SA == ek het hierdie blaai oorsproklik begin - destyds toe ek my swimhistory website begin het. Nou is skakel na my website gebreek, en mag hom nie herstel nie. Hoe so? [[Gebruiker:Kobus88|Kobus88]] ([[Gebruikerbespreking:Kobus88|kontak]]) 12:51, 9 Julie 2026 (UTC) : Eerstens enige artikel hier geskep behoort aan die Afrikaanse gemeenskap en NIE aan die outeur nie. Tweedens, volgens Wikipedia reëls; geen eksterne skakels binne in artikels nie. Eksterne skakels kan slegs onder die Hoof: Eksterne skakels geplaas word. Dié skakels moet direk relevant tot die artikel wees. Ons laat slegs interne skakels toe. Jy het 'n magdom eksterne skakels ingevoeg; party kan as direkte bemarking gesien word. As jy inligting oor swemmers wil gee skep dan aparte Wikipedia artikels oor hulle volgens die reëls. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:06, 9 Julie 2026 (UTC) ov6otijrcdlc929xtdog94m9ia66fpz 2916704 2916700 2026-07-09T13:40:28Z Aliwal2012 39067 /* Christiaan Bakkes wikipedia page afrikaans */ taalsuiwering 2916704 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|13 | argief1 = [[/argief2011|2009-11]] | argief2 = [[/argief2012|2012-13]] | argief3 = [[/argief2014|2014]] | argief4 = [[/argief2015|2015]] | argief5 = [[/argief2016|2016]] | argief6 = [[/argief2017|2017]] | argief7 = [[/argief2018-19|2018–19]] | argief8 = [[/argief2020|2020]] | argief9 = [[/argief2021|2021]] | argief10 = [[/argief2022|2022]] | argief11 = [[/argief2023|2023]] | argief12 = [[/argief2024|2024]] | argief13 = [[/argief2025|2025]] }} == [[Lophiidae]] == Waarom het jy dit teruggerol? [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 14:05, 4 Januarie 2026 (UTC) : Jammer, hulle noem dit dik vingers sindroom. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:15, 4 Januarie 2026 (UTC) == Wikistats ding == Hi @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] Sien : https://phabricator.wikimedia.org/T413949 Ek het die fout met die stats daar gerapporteer. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:16, 7 Januarie 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:40, 7 Januarie 2026 (UTC) == Happy First Edit Anniversary Oesjaar 🎉 == Hey @[[User:Oesjaar|Oesjaar]]. Your wiki edit anniversary was 1 day ago, marking 17 years of dedicated contributions to Afrikaans Wikipedia. Your passion for sharing knowledge and your remarkable contributions have not only enriched the project, but also inspired countless others to contribute. Thank you for your amazing contributions. Wishing you many more wonderful years ahead in the Wiki journey and a blessed New Year. :) -[[Gebruiker:Gnoeee|Gnoeee]] ([[Gebruikerbespreking:Gnoeee|kontak]]) 15:29, 7 Januarie 2026 (UTC) == ''Babiana socotrana'' is now ''Cyanixia socotrana'' == Hello Oesjaar, Please be informed that the former ''Babiana socotrana'' has been moved to a separate genus.<ref name=u>Goldblatt, J. C. Manning, J. Davies, [[Vincent Savolainen|V. Savolainen]] and S. Rezai (2003). [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=214957 ''Cyanixia'', a new genus for the Socotran endemic ''Babiana socotrana'' (Iridaceae–Crocoideae).] Edinburgh Journal of Botany, 60, pp 517-532</ref> There is a stub on the English Wikipedia. Regards, [[Gebruiker:Dwergenpaartje|Dwergenpaartje]] ([[Gebruikerbespreking:Dwergenpaartje|kontak]]) 23:19, 22 Februarie 2026 (UTC) {{reflist}} :: {{ping|Dwergenpaartje}}, I have actually created [[Cyanixia socotrana]] during Nov 2021 already with a note in [[Babiana]]! Thanks for your concern! Regards. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:19, 23 Februarie 2026 (UTC) == Klappenavraag == Saterdagaand, Ongeveer 19:22 Goeie naand, Oesjaar Iets het fout gegaan met die bladsy waar jy jou terme geplaas het, so ek plaas my antwoorde hier. ·        Plain flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = gewone klap''' ·        Split flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = splitklap''' ·        Slotted flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. Hy kom ook by van die ander beskrywings van klappe voor. '''VB = slotted flap (slot flap) = gleufklap''' ·        Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. Vernoem na Harlan D Fowler – so ja, Fowlerklap behoort te werk. ·        Junkers flap Uitgevind deur Otto Mader by Junkers, aanvanklik op Junkers-vliegtuie gebruik – oënskynlik na Junkers-maatskappy vernoem. '''So, Junkers-klap''' ·        Gouge flap Uitgevind deur Arthur Gouge vir Short Brothers. '''Dus, Gouge-klap''' ·        Fairey-Youngman flap Oënskynlik oorspronklik deur die vliegtuigmaatskappy Fairey gebruik. '''Stel voor Fairey-Youngman-klap''' ·        Zap flap Uitgevind deur Edward F Zaparka; lyk asof die “Zap” ’n verkorting van sy van is. '''Dus Zap-klap?''' ·        Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] ·        Gurney flap '''Na Dan Gurney vernoem – dus die Gurney-klap.''' ·        Leading edge flap (leirandklap)? Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''VB = voorrandklap''' ·        Blown flap Hy word beskryf, so dit is ’n soort klap. '''Nie gekry nie.''' ''blaasklap, luggeblaaste klap?'' Al hierdie terme kom voor in ’n Wikipedia-artikel met die titel “Flap (auronautics)”. Dit bestaan uit beskrywings van verskillende soorte klappe. '''“VB” staan vir Vliegtuigbouterme.''' Hoop dit help! Laat weet asseblief as jy nog hulp verlang. Groete, Gaius [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:28, 28 Februarie 2026 (UTC) == Terp == Beste Oesjaar, Sal u asseblief nagaan of die kategorieë in die artikel Terp korrek is soos hulle is, of of meer bygevoeg moet word? Groete. [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 17:17, 15 Maart 2026 (UTC) :{{ping|Drewes}}, dankie vir hierdie artikel. Ek sien jou moedertaal is [[Wes-Fries]]. My vrou se grootouers is in Groningen gebore, my skoonma kan nog Nederlands praat. Ek het nie 'n probleem met die Kategorieë nie. Waar woon jy? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:38, 15 Maart 2026 (UTC) ::Ek woon in Drachten, maar is in Metslawier gebore. Ongeveer 'n vyfde van my familie kom van die provinsie Groningen. Omstreeks die jaar 1800 het hulle na die gemeente Kollumerland in Friesland verhuis. My oupa aan vaderskant het nog die Groningse dialek gepraat. Nederlands was vir skool en amptelike geleenthede. Dit is heel moontlik dat jou skoonma ook Gronings by die huis gepraat het. Vriendelike groete, [[Gebruiker:Drewes|Drewes]] ([[Gebruikerbespreking:Drewes|kontak]]) 19:24, 15 Maart 2026 (UTC) :::My skoonma is in Gronigen gebore en het Gronings by die huis gepraat. Sy was 6 toe hulle na Suid-Afrika geëmigreer het. Ek hoop ons kommunikeer meermale en dat jy sal help om ons Wikipedia uit te bou. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:28, 15 Maart 2026 (UTC) == Dankie == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Original Barnstar Hires.svg|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Die Oorspronklike Skur-stêr''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Vir u uitsonderlike bydraes tot die Afrikaanse Wikipedia. Ek erken u toegewydheid, het lesse geleer uit ons onlangse interaksie, en sien uit na vreedsame samewerking in die toekoms. --[[Gebruiker:Kurgenera|Kurgenera]] ([[Gebruikerbespreking:Kurgenera|kontak]]) 15:56, 22 Maart 2026 (UTC) |} == [[Charente-Maritime]] == Daardie skakel werk nie, daarom het ek dit verwyder. Daardie webwerf bestaan ​​nie meer nie, soos dit lyk. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:52, 6 April 2026 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{Gebruikervoorblad|Apollo 13}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Geïnspireer deur RSG se ''Sterre en Planete'', waar hulle oor die bekende sin gesels het, waarna ek in Duitsland geluister het. Baie dankie vir hierdie voorbladartikel, moet ek maar persoonlik ook sê. Heel gepas op ons voorblad tydens die 56ste herdenking. As ek op "wysig" kliek, is daar 'n fout by die notas, maar nie as ek dié artikel lees nie. Weet nie waar dit vandaan kom nie. Enige idee? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:35, 12 April 2026 (UTC) :Geluk Oesjaar, dit was baie harde werk aan jou kant! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:40, 12 April 2026 (UTC) == Jou navraag oor admin status == Hallo Oesjaar. Dit is Rooiratel. Ek gebruik maar 'n temprekening omdat my skootrekenaar situasie. Sien hier : https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3AGebruikersRegte&user=Oesjaar Jy moet per gebruiker sien wanner hulle status verander. Groete. - [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-22503-02|talk]]) 08:31, 17 April 2026 (UTC) :: Dankie! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:33, 17 April 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Kontak epos-adres == @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het toe uitgevind hoe ons die epos wat na "info-af@wikimedia.org" kan lees. Ek sal die besonderhede met jou bespreek wanner ons volgende week bymekaar kom. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:47, 13 Mei 2026 (UTC) == Koffie-afspraak == Goeie middag, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Dit lyk my jy wil iewers gaan koffie drink? '''Moet my asseblief nie bel nie'''. Dit is nie nou geleë om telefonies met jou te kommunikeer nie. Die 15de Mei, 16de Mei en 18 Mei 2026 het ek reeds ander afsprake. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:49, 14 Mei 2026 (UTC) == Navraag oor Wikipedia-artikel vir PRBB Trailers == Goeie dag Deon, Ek hoop dit gaan goed. Ek kontak jou namens PRBB Trailers. Ons stel daarin belang om meer te leer oor die korrekte proses om ’n Wikipedia-artikel vir ons maatskappy op te stel, en ons het gesien dat jy baie ervaring het binne die Wikimedia/Wikipedia-gemeenskap. Ons wil graag seker maak dat alles professioneel, neutraal en volgens Wikipedia se riglyne gedoen word. Sou jy dalk beskikbaar wees om ons hiermee te adviseer of moontlik te help met die proses? Ek hoor graag van jou. Chane chane@prbb.co.za [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-30140-60|&#126;2026-30140-60]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-30140-60|talk]]) 10:18, 20 Mei 2026 (UTC) ::Chane ::Ons is 'n ensiklopedie, nie 'n bemarkingsmeganisme nie. Ons laat nie bemarkings/bekendstellings artikels toe nie. Enige sodanige poging sal verwyder word. Jou maatskappy het geen ensiklopediese waarde nie. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:00, 20 Mei 2026 (UTC) :Hallo Chane! Ek antwoord jou sommer namens Deon. :As ek reg verstaan is PRBB Trailers 'n kommersiële onderneming wat sleepwaens en bykomstighede vervaardig en bemark. :Dit spyt my dat ons Wikipedia GEEN advertensies of bemarking toelaat nie, dus sal 'n Wikipedia-artikel vir die maatskappy nie hier welkom wees nie. Daar is tog letterlik 1000'e plekke soos tydskrifte, nuusblaaie, of deesdae elektroniese media, waar julle jul ding kan doen (teen betaling natuurlik)! :Sterkte daarmee, en weereens jammer om jou teleur te stel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:03, 20 Mei 2026 (UTC) ::NS: Jammer Deon, ek het klaar 'n antwoord geplaas toe joune ook deurkom! Maar dit sê dieselfde ding. Groete, Gert ::: Geen skade gedoen nie. Dankie in elk geval. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 20 Mei 2026 (UTC) == [[G.A. Watermeyer]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) :{{ping|Jcb}} ek het die dubbele verwysing herstel! Dankie, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:23, 26 Mei 2026 (UTC) ::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 21:10, 26 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd 2026 == Hi Oesjaar! Moet asb nie aan artikels vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfwedstryd]] verander nie, die paneel moet hulle nog beoordeel. Groete! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:20, 2 Junie 2026 (UTC) :Ongelukkig het die artikels foute in wat deur die compiler uitgeskop word. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:48, 2 Junie 2026 (UTC) ::Dit is so ja, maar weerhou jou asb daarvan, die wedstryd is nou byna voltooi. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:15, 2 Junie 2026 (UTC) :::Nie een van die artikels dra 'n teken dat dit deel van die kompetisie is nie. Dumbassman het in elk geval ook vanoggend aan 'n artikel verander. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:26, 2 Junie 2026 (UTC) NS Laat nuus: Ek sien jy het verjaar op 3 Junie Oesjaar! Veels geluk! (Jammer ek het dit gemis Woensdag). Groetnis, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:17, 5 Junie 2026 (UTC) == Afrikaans == :Hi Oesjaar, lees gerus [https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/konvokasie-waarsku-oor-afrikaans-by-maties/?mc_cid=9a61f2d509&mc_eid=8e57a652fb hierdie] oor Afrikaans by Maties. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:43, 10 Junie 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}}, ek vind nou die dag met 'n skok uit dat daar nie een Afrikaanse skool meer in [[Pietermaritzburg]] is nie. Die naaste is in Pinetown. Dit beteken dat daardie kinders se kontak met tegniese Afrikaans slegs via Wikipedia kan geskied. Ons het 'n moerse groot taak voor my vriend! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:04, 10 Junie 2026 (UTC) == [[M.T. Steynmedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie]] == Kan jy [https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_le_Roux&diff=prev&oldid=2907267 op hierdie manier] deduplikeer? Die bladsy is beskerm. Die dubbele verwysing is: <nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 15:34, 26 Mei 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] Moet ek die een verwysing verwyder? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:09, 12 Junie 2026 (UTC) ::Die eerste een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad">{{Cite web|url=https://www.akademie.co.za/pryse-en-bekronings/pryse-bekronings|title=Pryse & Bekronings{{!}} SA Akademie vir Wetenskap en Kuns|website=www.akademie.co.za|access-date=2026-05-06}}</ref></nowiki>. Die tweede een sal hierdie wees: <nowiki><ref name="akad" /></nowiki>. [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 16:39, 12 Junie 2026 (UTC) :::Baie dankie! [[Gebruiker:Jcb|Jcb]] ([[Gebruikerbespreking:Jcb|kontak]]) 20:59, 12 Junie 2026 (UTC) == [[Ivy Mike- kerntoets]] == {{Gebruikervoorblad|Ivy Mike- kerntoets}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 5 Julie 2026 (UTC) == Christiaan Bakkes wikipedia page afrikaans == I am Christiaan Bakkes, the person the page is about. I made several edits about myself which you blocked me from making. I do not want my ex wife mentioned, I wanted to change some wording to be more accurate and I wanted to update information about myself. I am the person this page is about. Please let me edit information about my own life, otherwise ai will request the page be removed if I cannot make edits to be accurate about my own life. Thank you. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:07, 6 Julie 2026 (UTC) :Die artikel volg die beleid van neutraliteit soos vereis word deur die Wikipedia beleid. Artikels word geskryf deur 3de partye. Ons het geen wet oortree nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:12, 6 Julie 2026 (UTC) ::There is incorrect information about me in the article that I want to correct. How do I do this if someone blocks me from making the change? [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:18, 6 Julie 2026 (UTC) ::: Watter inligting is volgens jou verkeerd? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:20, 6 Julie 2026 (UTC) ::::The one about my ex wife and my divorce is incorrect. There is more about her than the woman I married in 2015 that the article doesn't even say I married! My stories are also not about hunting, but about conservation. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:25, 6 Julie 2026 (UTC) ::::All the latest correct information is widely abailable on the internet but the wiki page doesn't match this. ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::{{Authority control}} ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 16:30, 6 Julie 2026 (UTC) ::::Naand Oesjaar. ::::Die informasie oor my eerste vrou en egskeiding is nie korrek nie. Verwyder dit asseblief uit die teks. Dit skep 'n verkeerde indruk. Ek is tans getroud met my huidige vrou sedert 2015 ons het Namibië in 2018 verlaat en bly tans in Suid Afrika. Dit beskryf verder my skryfwerk as jagverhale terwyl dit in werklikheid natuurbewaringsverhale hoofsaaklik behels. ::::Die volgende artikels is in die publieke domein en ek wil dit asb. ingesluit hê, want dit is onlangse publikasies wat my huidige skryfwerk uiteensit. ::::Ek sal dit waardeer as u op hierdie veranderinge reageer. Plaas asseblief die informasie wat ek aangeheg het terug. Dit was outomaties verwyder nadat ek dit gekorrigeer het. ::::Baie Dankie ::::Christiaan Bakkes ::::* Huisgenoot: https://www.netwerk24.com/huisgenoot/bekendes/hg-in-addo-saam-met-christiaan-bakkes-ekt-my-ma-se-as-hier-kom-strooi-toe-vind-ek-my-plek-tussen-die-groot-gryses-20260205-1013 ::::* Sarie: https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/christiaan-bakkes-ek-wil-die-waarheid-manipuleer-20260218-0670 ::::* Die GROOT Ontbyt: https://www.youtube.com/watch?v=1Ue0cnJVC10 ::::* Maroela Media: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-addo-se-byna-verlore-olifante/ ::::* Daily Maverick Articles by Christiaan Bakkes: https://www.dailymaverick.co.za/author/christiaan-bakkes/ ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2018/09/15/a-cultural-treat-at-kenton-book-launch/ ::::* Weg: https://www.netwerk24.com/weg/nuus/ontmoet-die-skrywer-christiaan-bakkes-20190121 ::::* Talk of the Town: https://www.talkofthetown.co.za/2019/09/28/school-pupils-march-to-save-the-planet/ ::::* Daily Maverick: https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-09-30-op-ed-namibia-ducks-elephant-census/ ::::* LEAD Wildlife Crime Educational Comic Book by Christiaan Bakkes and Marcia Fargnoli: http://www.lac.org.na/projects/lead/Pdf/comic_wildlife_crime.pdf ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/youth-unite-against-wildlife-crime/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-game/ ::::* Namibian: https://www.namibian.com.na/end-of-the-lion/ ::::* Travel Namibia: https://travelnam.com/guide-namibian-voted-one-africas-best-guides/ ::::[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 17:16, 6 Julie 2026 (UTC) :::::Hallo @[[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]], wat @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] nie genoem het nie, is dat dit teen die reëls van Wikipedia is om 'n Wikipedia artikel oor jouself te skep of wysig. Dit is die rede hoekom jou veranderings terug gerol was. :::::Ek waardeer dat jy nou bronne verskaf het vir die verandering wat jy wil maak, dit help baie. :::::Wees ook bewus dat Wikipedia 'n vrywilligersorganisasie, en niemand is verplig om werk te doen nie. :::::Omdat jy die moeite gedoen het om bronne te verskaf, sal ek 'n wederkerige poging aanwend om die artikel op te dateer en te kyk of ek ander kan oortuig om te help. Maar ek bied geen waarborge nie. Ek verstaan ​​jou frustrasie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:33, 7 Julie 2026 (UTC) ::::::Baie dankie hiervoor, Rooiratel. Ek verstaan en waardeer wat jy doen. Informasie wat buite konteks aangehaal word doen skade en mense kry seer. Daar is 'n neiging om my lewe te sensasionaliseer deur skrywers van artikels, resensies en rubrieke. ::::::Ek is bewus dat Wikipedia se reëls is om nie hulle teks te sensasionaliseer nie. As jy na die oorspronklike Litnet pos kyk (waarop my Afrikaanse Wikipedia blad gebaseer is), sal jy sien dat die Wikipedia blad 'n groot deel van my lewe na my egskeiding uitsluit, wat wel ingesluit word in die Litnet pos. https://www.litnet.co.za/christiaan-bakkes-1965/ ::::::Die paragraaf begin met my gewese vrou en eindig met my huidige vrou (die Wikipedia blad laat dit lyk asof sy net "nog 'n meisie" is). Daar word geen verwysing gemaak dat sy my huidige vrou is en dat ons sedert 2015 getroud is nie. Dit is nou elf jaar later. Dit skep die indruk dat ek my vorige vrou vir 'n ander vrou gelos het. Dit lees soos sensasie. Die realiteite is veel meer kompleks. ::::::Ek en my vrou voel albei dat my lewe soveel meer behels. Ons veldtogte vir die behoud van die omgewing en die natuur word gereeld oor die hoof gesien. In plek daarvan kry die safari avonture en onderonsies met wilde diere voorkeur. Dawid De Wet se resensie vang die essensie vas van wat ek probeer doen met my skryfwerk. ::::::Plunderwoestyn deur Christiaan Bakkes: omgewingskwessies oopgevlek in aangrypende verhaal ::::::'''[https://www.litnet.co.za/author/dawid-de-wet/ Dawid de Wet]'''''[https://www.litnet.co.za/category/resensies-reviews Reviews]2018-10-24 Litnet'' ::::::https://www.litnet.co.za/plunderwoestyn-deur-christiaan-bakkes-omgewingskwessies-oopgevlek-in-aangrypende-verhaal/ ::::::Behalwe vir my publieke persona as skrywer, verkies ek om my lewe privaat te hou en my te bemoei met omgewingskwessies en bedreiging van die natuur. Sodoende maak ek vyande en het selfs lede van my familie vervreem. Ek en my vrou Marcia verkies om die kalklig te vermy en lewe apart van die samelewing naby aan die natuur. Ek probeer 'n bydrae maak deur stories oor bewaring te skryf. [[Gebruiker:Christiaan Bakkes|Christiaan Bakkes]] ([[Gebruikerbespreking:Christiaan Bakkes|kontak]]) 11:23, 7 Julie 2026 (UTC) == Swem in SA == ek het hierdie blaai oorsproklik begin - destyds toe ek my swimhistory website begin het. Nou is skakel na my website gebreek, en mag hom nie herstel nie. Hoe so? [[Gebruiker:Kobus88|Kobus88]] ([[Gebruikerbespreking:Kobus88|kontak]]) 12:51, 9 Julie 2026 (UTC) : Eerstens enige artikel hier geskep behoort aan die Afrikaanse gemeenskap en NIE aan die outeur nie. Tweedens, volgens Wikipedia reëls; geen eksterne skakels binne in artikels nie. Eksterne skakels kan slegs onder die Hoof: Eksterne skakels geplaas word. Dié skakels moet direk relevant tot die artikel wees. Ons laat slegs interne skakels toe. Jy het 'n magdom eksterne skakels ingevoeg; party kan as direkte bemarking gesien word. As jy inligting oor swemmers wil gee skep dan aparte Wikipedia artikels oor hulle volgens die reëls. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:06, 9 Julie 2026 (UTC) 0uu69x9s0h19zr7ni4i40fmg5xhsavo 2 37742 2916802 1897838 2026-07-10T00:44:27Z MicBy67 8979 2916802 wikitext text/x-wiki [[File:MicBy67.png|550px|center]] <div style="background-color:white"><div style="font-family:Courier New;"> {{Babel|li|de-4}} <big>Hallo, my naam is 'MicBy67'. Ek hoop om tot hierdie projek te kan bydra. Ongelukkig kan ek slegs Nederlands baie goed praat en skryf. Maar ek verstaan geskrewe Afrikaans goed, om selfs in hierdie taal te skryf is moeilik vir my. Ek sal dit tog probeer.</big> {{userpage}} </div> [[de:Benutzer:MicBy67]] [[fo:Brúkari:MicBy67]] [[fy:Meidogger:MicBy67]] [[is:Notandi:MicBy67]] [[li:Gebroeker:MicBy67]] [[nl:Gebruiker:MicBy67]] [[nds:Bruker:MicBy67]] [[stq:Benutser:MicBy67]] 43prvey8c0pqtlri8oxs4dru9lglm51 0 39438 2916862 2911481 2026-07-10T11:07:40Z Jcb 223 2916862 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{TITELAANSIG|''Om gay te wees: straf of seën?''}} {{Inligtingskas Boek | naam           = '''Om gay te wees: straf of seën?''' | oorspr titel = | vertaler = | beeld = af_hendrik_pretorius_being_gay_punishment_or_blessing_wiki.jpg | beeldonderskrif = Omslag | outeur = [[Hendrik Pretorius]] | omslagontwerp = | land = [[Suid-Afrika]] | taal = [[Afrikaans]] | reeks = | onderwerp = [[Gay Bevrydingsteologie]], [[gay]], [[homoseksualiteit]], [[teologie]] | genre = Niefiksie | uitgewer = Homofilos S.A. Uitgewers | uitgewingsdatum = Julie 1990 | medium = Druk ([[sagteband]]) | bladsye = 228 pp. ''(eerste uitgawe)'' | grootte_gewig = | oplage = 50,000 | isbn = 978-0-620-16340-8 | isbntoeligting = | issn = | oclc = 29799787 | voorafgegaan = '''Homoseksualiteit in Konteks''' | vervolg = [[Seksuele Diskriminasie]] }} '''''Om gay te wees: straf of seën: antwoorde op die alledaagse lewensvrae van gays in Suid-Afrika''''' is 'n boek deur die [[Suid-Afrika]]anse skrywer [[Hendrik Pretorius]]. Na sy legitimasie as proponent tot die [[Predikant|bediening]] binne die [[Nederduits Gereformeerde Kerk|NGK]] op 18 November 1988, het Pretorius sy eerste en omstrede werk ''Om gay te wees: straf of se&euml;n?''<ref>{{cite book | last = Pretorius | first = Hendrik | authorlink = Hendrik Pretorius | title = Om gay te wees: straf of se&euml;n? | publisher = Homofilos S.A. Uitgewers | series = | year = 1990 | doi = | isbn = 0620150912}}</ref> gepubliseer wat gebaseer was op sy [[Proefskrif|tesis]] getiteld '''Homoseksualiteit in Konteks'''.<ref>[http://www.ais.up.ac.za/ Biblioteek van die Universiteit van Pretoria]</ref> Hierdie publikasie was die eerste [[Gay Bevrydingsteologie]] wat in Afrika gepubliseer is en het die grondslag gevorm van die [[Teologie van die Hofnar]]. == Kontroversie == :''Hoofartikel: [[Johan Heyns]]'' Hierdie publikasie het tot openbare omstredenheid gelei wat gedryf was deur mediadekking vir jare tussen prof. [[Johan Heyns]], die [[Nederduits Gereformeerde Kerk|NGK]] en [[Hendrik Pretorius]] gedurende die tydperk 1990 tot 1994, 'n konflik wat direk daartoe gelei het dat Pretorius die kerk se anti-gay dogma as '''sonde''' verklaar het. Midde die omstredenheid is Heyns in 'n onopgelosde [[sluipmoord]]aanval vermoor by sy huis in [[Waterkloofrif]], [[Pretoria]]. In [[apartheid]] [[Suid-Afrika]], waarin die protesstem hoofsaaklik opgegaan het rondom rasse politiek, het hierdie [[boek]] ʼn seksuele kleur aan protesoptrede gegee in Suid-Afrika wat 'n media-warrelwind opgejaag het op 12 Augustus 1990: "Hendrik Pretorius has truly set the cat among some very disapproving pigeons in the Ned Geref Church, with the publication of a book, ‘Om gay te wees: straf of seën?’ (Being Gay: Punishment or Blessing?). And by coming out of the closet this week, he has filled [[Nederduits Gereformeerde Kerk|NGK]] traditionalists with fear and alarm".<ref>Michael Shafto, The Sunday Star, 19 Augustus 1990 [http://www.thestar.co.za/]</ref><ref>Mariechen Waldner, hoofartikel, Rapport, 12 Augustus 1990 [http://www.news24.com/Rapport/Home/ ''’n Proponent van die NG Kerk het dié week 'n beroering veroorsaak deur die kerk se hantering van homoseksuele in 'n opsienbarende nuwe boek skerp te veroordeel.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref> == Belangrikheid == === Gay Bevrydingsteologie === * Dit het gedien as die basis van Gay Bevrydingsteologie. “Sy boek is nie net ʼn openlike en reguit aanklag teen die NG Kerk se hantering van homoseksuele gelowiges nie, dit kan ook beskou word as ʼn teologiese pleidooi om '''gay-bevryding'''.<ref name="waldner">Mariechen Waldner, Rapport, 12 Augustus 1990[http://www.news24.com/Rapport/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref> “This is gay liberation theology – maybe one day it will have its own kairos Document”.<ref>Shaun de Waal, The Weekly Mail, 1 November 1990[http://www.mg.co.za/]</ref> === Gay Bewussynsbeweging === * Met hierdie publikasie het Pretorius openlik sy [[gay]] identiteit erken en daarmee die eerste geestelike en teoloog geword in Suid-Afrika wat sy gay seksuele ori&euml;ntasie in die openbaar bekendgemaak het.<ref name="waldner" /> “Two issues ago we cried for visibility and now we are so visible it’s frightening. NGK dominee Hendrik Pretorius’ coming out of the closet and publishing a book that challenges the very foundations of the church has led to a stream of gay and lesbian related media events and perhaps, this is just the beginning”.<ref>Redaksioneel, Exit, Oktober 1990[http://www.exit.co.za/]</ref> * Die boek het ʼn beroering veroorsaak in die Suid-Afrikaanse godsdienstige –en politieke gemeenskap en die openbare debat rondom gay regte in die spervuur geplaas: “The fact, that he has made his sexual orientation public and became a media figure has strengthened his arguments: the debate between him, the church and Christianity is now being conducted '''in the open'''. The book is only the beginning”.<ref>William Pretorius, The Sunday Times, Oktober 1990[http://www.thetimes.co.za/]</ref> === Gay Bevrydingspolitiek === :''Hoofartikel: [[Gay protes]] '' * Dit het aan gay mense ʼn soliede sielkundige basis gebied waarop hulle hul identiteite as normale mense kon herbou soos wat gereflekteer is in duisende briewe wat gevolg het op die publikasie gedurende daardie tyd.<ref>Marieta Roos, Huisgenoot, 3 Januarie 1991[http://www.huisgenoot.com]</ref><ref>Mariechen Waldner, Rapport (Tydskrif), Oktober 1990[http://www.news24.com/Rapport/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref> Met die nodige teologiese onderbou was Pretorius toegerus nie net om sy eie gay identiteit te verantwoord nie, maar ook om die intense kortsigtigheid van die patriargale konserwatiewe wit heerser in die kerk en regering direk te konfronteer ten opsigte van gay kwessies. As gay rolmodel het hy aan gay mense hernude hoop gebied vir ʼn nuwe en beter toekoms. Die eerste [[Gay protes|gay protesoptog]] in Afrika het dan ook kort daarna plaasgevind op 13 Oktober 1990 waarin Pretorius ʼn belangrike rol gespeel het. == Hoof inhou == Die boek spreek die volgende temas aan: * ''Teologiese grondbeginsels van [[Gay Bevrydingsteologie]]'' * ''Die Hermeneutiek van die [[Gay Bevrydingsteologie]]'' * ''Gay Geskiedenis'' * ''Gay Seksualiteit'' * ''Gay Sielkunde'' * ''Gay Sosiologie'' * ''Gay Krisisbestuur'' == Bronne == === Joernaliste === {{col-begin}} {{col-break}} Mariechen Waldner (Rapport)</br> Neels Jackson (Beeld)</br> Marion Duncan (Sunday Times)</br> Carolyn McGibbon (The Weekend Argus – Cape Argus)</br> Marieta Roos (Huisgenoot)</br> Dessa Salter(You)</br> Michael Shafto (Sunday Star)</br> Nomavenda Mathiane (Sunday Star)</br> Mary Rose (You)</br> Charlotte Bauer (The Weekly Mail)</br> Liesl Louw (Beeld)</br> Lizél Louw (Transvaler)</br> Theunis Engelbrecht (Beeld)</br> Sandra Coetzee (Transvaler)</br> {{col-break}} Shaun de Waal (The Weekly Mail)</br> Johan Bruwer (De Kat)</br> Christelle de Jager (Vrye Weekblad)</br> William Pretorius (Exit)</br> Adam Streicher (Die Perdeby)</br> Wiida Basson (Beeld)</br> Ian Stiff (The Pretoria News)</br> Hester van der Merwe (Transvaler)</br> Alet van der Westhuizen (Beeld)</br> Magda Theron (Beeld)</br> Alida Britz (Transvaler)</br> Prof PJ de Bruyn (Die Kerkblad)</br> Prof Ernst Marais (Die Voorligter) {{col-end}} === TV Aanbieders === Ruda Landman (Carte Blanché)</br> Riaan Cruywagen (SABC News)</br> Antoinette van Niekerk (SABC) === Fotograwe === Lisa Hnatowicz</br> Adéle Hamblin</br> Nicolene Olckers</br> Justin Sholk</br> Phyllis Green</br> Robyn Ryan</br> Willem de Lange === TV en Radio === SABC Radio - Monitor<ref name="sabc">SABC TV[http://www.sabc.co.za]</ref></br> SABC TV<ref name="sabc" /></br> MNET – Carte Blanche<ref>MNET – Carte Blanche[http://www.mnet.co.za/mnet/shows/carteblanche/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721081739/http://www.mnet.co.za/mnet/shows/carteblanche/ |date=21 Julie 2009 }}</ref> === Tydskrifte === De Kat</br> You<ref>[You[http://www.you.co.za/]</ref></br> Huisgenoot<ref>[Huisgenoot[http://www.huisgenoot.com]</ref></br> Highveld Style: Standard bank National Arts Festival</br> Die Voorligter</br> Die Kerkblad === Nuusblaaie === Rapport<ref>Rapport[http://www.news24.com/Rapport/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref></br> Sunday Times<ref>Sunday Times[http://www.thetimes.co.za/]</ref></br> Sowetan<ref>Sowetan[http://www.sowetan.co.za/]</ref></br> Sunday Star<ref>The Sunday Star[http://www.thestar.co.za/]</ref></br> The Weekly Mail<ref>The Weekly Mail[http://www.mg.co.za/]</ref></br> The Weekend Argus / Cape Argus<ref>Cape Argus[http://www.capeargus.co.za/]</ref></br> Beeld<ref>Beeld[http://www.news24.com/Beeld/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514041429/http://www.news24.com/Beeld/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref></br> Transvaler</br> Vrye Weekblad</br> Exit<ref>Exit[http://www.exit.co.za/]</ref></br> Die Perdeby</br> The Citizen<ref>The Citizen[http://www.citizen.co.za/]</ref></br> The Pretoria News<ref>The Pretoria News[http://www.pretorianews.co.za/]</ref></br> Die Kerkblad</br> Die Kerkbode == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:LGBT-regte in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Sosiale verandering]] [[Kategorie:Hervormingsbewegings]] [[Kategorie:Geskiedenis van sosiale bewegings]] il4em555mr5zsjc2z7e4shln60x6otl 0 45906 2916794 2911257 2026-07-09T21:56:42Z Jcb 223 2916794 wikitext text/x-wiki [[File:HIV In Africa.svg|duimnael|Geskatte MIV-besmetting in Afrika in 2007 toon 'n hoë besmettingkoers in Suid-Afrika]] [[Lêer:TAC-activists-2.jpg|duimnael|MIV-aktiviste]] [[Lêer:Annual South Africa AIDS deaths.svg|duimnael|Jaarlikse nuwe infeksies en beswykings aan MIV/vigs in Suid-Afrika]] '''MIV/vigs in Suid-Afrika''' is ’n onrusbarende gesondheidskwessie, omrede daar aangevoer word dat meer mense met [[vigs]] in [[Suid-Afrika]] besmet is as enige ander land ter wêreld. Die gemiddelde leeftyd wat oor is vanaf die MIV-infeksie tot die dood intree is 10,5 jaar vir mans en 11,5 jaar vir vroue.<ref>http://www.statssa.gov.za/Publications/P0302/P03022013.pdf</ref> Die 2007 UNAIDS-verslag bereken dat 5 700 000 Suid-Afrikaners met [[MIV]]/[[vigs]] besmet is, altans net onder 12% uit ’n bevolking van 48 miljoen mense.<ref>http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp211_234_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728143115/http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp211_234_en.pdf |date=28 Julie 2011 }} page 214</ref>By volwassenes is die koers 18,10%.<ref>{{cite web |title=South Africa – CIA – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=4 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519122813/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die getal geïnfekteerde lyers is in omvang groter as enige ander land ter wêreld. Die ander vyf lande wat bo-aan die ranglys is met die hoogste MIV/vigs voorkoms, is almal buurlande van Suid-Afrika. In 2007 het slegs 28% van Suid-Afrikaners wat aan MIV/vigs ly [[teenretrovirale middel|teenretrovirale behandeling]] ondergaan. In 2004, 2005 en 2006 was die syfer onderskeidelik 4%, 15% en 21%.<ref>http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp235_324_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313051812/http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2008/jc1510_2008_global_report_pp235_324_en.pdf |date=13 Maart 2012 }} page 271</ref> Teen 2009 het bykans 1 miljoen of sowat 2% van alle Suid-Afrikaanse volwassenes teenretrovirale behandeling ontvang, waarvan 38% kinders was.<ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf bladsy 5</ref> In 2010 het ongeveer 280 000 Suid-Afrikaners (2010-projektering) aan vigs gesterf. Tussen 42% en 47% van alle sterftes onder Suid-Afrikaners is vigssterftes.<ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf bladsy 8</ref> Hoewel die besmettingskoers onder volwassenes in Suid-Afrika steeds hoog bly, toon daar ’n afwaartse neiging onder tienderjariges. Die MIV/vigs-voorkomssyfers onder die 15 tot 19-jarige ouderdomsgroep is in 2005, 2006 en 2007 as onderskeidelik 16%, 14% en 13% opgeteken.<ref>http://data.unaids.org/pub/Report/2008/20080904_southafrica_anc_2008_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724163753/http://data.unaids.org/pub/report/2008/20080904_southafrica_anc_2008_en.pdf |date=24 Julie 2018 }} page 25-26</ref> == Voorkoms == {| class="wikitable" align=right style="text-align:center" |+Geskatte Geboortes en Sterftes tussen 2002–2014<ref name="stats">{{Cite web |url=http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |title=argiefkopie |access-date= 5 Augustus 2014 |archive-date= 8 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808032616/http://beta2.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022014.pdf |url-status=dead }}</ref> |- ! <center>''Jaar''</center> ! Aantal geboortes !! Aantal sterftes !! Totale aantal vigssterftes !! Persentasie vigssterftes |- ! <center>''2002''</center> !1 111 987 !! 631 383 !! 257 444 !! 43,6 |- ! <center>''2003''</center> !1 117 024 !! 667 902 !! 313 477 !! 46,9 |- ! <center>''2004''</center> !1 120 172 !! 697 473 !! 344 141 !! 49,3 |- ! <center>''2005''</center> !1 122 148!! 716 083 !! 363 910 !! 50,8 |- ! <center>''2006''</center> ! 1 125 755 !! 694 227 !! 343 194 !! 49,4 |- ! <center>''2007''</center> !1 132 500 !! 647 827 !! 297 659 !! 45,9 |- ! <center>''2008''</center> !1 141 468 !! 617 202 !! 257 504 !! 41,7 |- ! <center>''2009''</center> !1 152 319 !! 590 322 !! 228 051 !! 38,6 |- ! <center>''2010''</center> ! 1 163 629 !! 578 953 !! 213 864 !! 36,9 |- ! <center>''2011''</center> ! 1 173 164 !! 580 460 !! 211 839 !! 36,5 |- ! <center>''2012''</center> !1 184 867 !! 575 546 !! 203 293 !! 35,3 |- ! <center>''2013''</center> !1 196 395 !! 565 310 !! 189 376 !! 33,5 |- ! <center>''2014''</center> !1 207 711 !! 551 389 !! 171 733 !! 31,1 |} {| class="wikitable" align=right style="text-align:center" |+MIV-voorkoms skattings, 2002–2014 <ref name="stats" /> |- ! <center>''Jaar''</center> ! % vroue <br /> 15-49 jaar !! % van bevolking <br /> 15-49 jaar!! % van die jeug <br /> 15-24 jaar !! % van totale <br /> bevolking !! Totale hoeveelheid mense <br /> met MIV (in miljoene) |- ! <center>''2002''</center> !16,7 !! 15,8 !! 14,1 !! 9,0 !! 4,09 |- ! <center>''2003''</center> !16,9 !! 15,9 !! 13,2 !! 9,1 !! 4,20 |- ! <center>''2004''</center> !17,0 !! 15,9 !! 12,5 !! 9,2 !! 4,29 |- ! <center>''2005''</center> !17,1 !! 15,9 !! 11,9 !! 9,3 !! 4,38 |- ! <center>''2006''</center> !17,3 !! 15,9 !! 11,5 !! 9,4 !! 4,48 |- ! <center>''2007''</center> !17,5 !! 16,0 !! 11,1 !! 9,5 !! 4,61 |- ! <center>''2008''</center> !17,7 !! 16,2 !! 10,8 !! 9,7 !! 4,75 |- ! <center>''2009''</center> !17,9 !! 16,3 !! 10,4 !! 9,8 !! 4,88 |- ! <center>''2010''</center> !18,0 !! 16,5 !! 10,1 !!9,9 !! 5,02 |- ! <center>''2011''</center> !18,2 !! 16,6 !! 9,7 !!10,0 !! 5,14 |- ! <center>''2012''</center> !18,3 !! 16,6 !! 9,3 !!10,1 !! 5,26 |- ! <center>''2013''</center> !18,4 !! 16,7 !! 9,0 !!10,1 !! 5,38 |- ! <center>''2014''</center> !18,5 !! 16,8 !! 8,7 !!10,2 !! 5,51 |} Volgens die Suid-Afrikaanse Geesteswetenskappe Navorsingsraad is daar na raming 10,9% van Suid-Afrikaners wat aan MIV/vigs ly.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 4</ref> === Onder geslag === MIV/vigs word die meeste onder vroue van alle ouderdomsgroepe onder die ouderdom van 40 bevind. ’n Benaderende skatting weerspieël dat 4 uit elke 5 mense wat tussen die ouderdom van 20 tot 24 met die MIV/vigs-virus besmet is, vroue is, terwyl slegs een-derde van mans tussen die ouderdom van 25 tot 29 MIV/vigs onder lede het.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 5</ref> Hoewel die voorkoms van vigs oor die algemeen meer onder vroue voorkom, maak vroue slegs 1 uit elke 6 van die vigslyers uit wat meer as een seksmaat het.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 14</ref> ’n Rapsie meer as 50% van Suid-Afrikaners wat seksueel aktief is het al ten minste eenkeer ’n MIV/vigs-toets ondergaan. Hierdie statistiek is onder sowel mans as vroue naastenby eweredig versprei.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 19</ref> In 2008 was die lewensverwagting by geboorte 41 jaar vir mans en 46,5 jaar vir vroue.<ref name=data>{{cite web |title=Sub-Saharan Africa AIDS epidemic update. Regional Summary |publisher=[[UNAIDS]] |url=http://data.unaids.org/pub/Report/2008/jc1526_epibriefs_ssafrica_en.pdf |access-date=22 Oktober 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326211052/http://data.unaids.org/pub/Report/2008/jc1526_epibriefs_ssafrica_en.pdf |archive-date=26 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Onder swanger vroue === Die voorkoms van MIV onder swanger vroue is die hoogste in die volkryke KwaZulu-Natal (37%) en die laagste in die Wes-Kaap (13%), Noord-Kaap (16%) en Limpopo-provinsie (18%). In die ander vyf provinsies (die Oos-Kaap, Vrystaat, Gauteng, Mpumalanga en Noordwes) is ten minste 26% van swanger vroue wat klinieke vir aanstaande moeders in 2006 besoek het MIV-positief getoets. Die jongste MIV-data wat by klinieke vir aanstaande moeders verkry is, doen aan die hand dat MIV-besmettingsvlakke aan die afneem is, deurdat die voorkoms van MIV in swanger vroue 30% in 2005 getoon het, 29% in 2006 en 28% in 2007. Die daling in die persentasie MIV-besmette jong swanger vroue tussen die ouderdom van 15 en 24 dui op ’n moontlike afname in die getal jaarlikse nuwe infeksies.<ref>{{cite web |title=THE NATIONAL HIV AND SYPHILIS PREVALENCE SURVEY SOUTH AFRICA 2007 |publisher=The South African Department of Health |url=http://www.health-e.org.za/resources/reports.php |access-date=22 Oktober 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530161439/http://www.health-e.org.za/resources/reports.php |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> === Onder ouderdomme === Tussen 2005 en 2008 het die getal ouer tieners met MIV/vigs met amper die helfte verminder.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 10</ref> Tussen 2002 en 2008 het die voorkoms onder Suid-Afrikaners bo 20-jarige ouderdom toegeneem, terwyl die syfer vir diegene onder 20 jaar oor dieselfde tydperk ietwat gedaal het.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 6</ref> Kondome word die meeste onder die jeug en die minste onder die ouer garde gebruik. Meer as 80% van mans en 70% van vroue onder 25 jaar gebruik kondome, terwyl meer as die helfte van die mans en vroue van tussen 25 en 49 beweer dat hulle kondome gebruik.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 17</ref> Meer as 90% van jong volwassenes en meer as 80% van ouer volwassenes is ten volle van die waarheid rakende MIV/vigs toegelig. Landsburgers bo 50-jarige ouderdom dra die minste kennis van MIV/vigs – minder as twee-derdes van hulle ken die waarheid rondom hierdie siekte.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 22</ref> * Aantal nuwe MIV-infeksies onder volwassenes (15 jaar+ ): 370 000 (2010);<ref name="stats2">http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022010.pdf</ref> 316 900 (2011)<ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022011.pdf</ref> * Nuwe infeksies onder kinders (0-14 jaar): 40 000 (2010);<ref name="stats2" /> 63 600 (2011) <ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022011.pdf</ref> === Onder provinsies === In 2008 was meer as die helfte (55%) van alle Suid-Afrikaners wat met MIV besmet is in KwaZulu-Natal en Gauteng woonagtig.<ref name=data /> Tussen 2005 en 2008 het die getal mense wat met MIV/vigs besmet is regoor Suid-Afrika gestyg, behalwe in KwaZulu-Natal en Gauteng. KwaZulu-Natal het egter nog steeds die hoogste besmettingskoers in die land – 15,5%. In die provinsie met die laagste besmettingskoers, die Wes-Kaap, het die aantal mense wat met vigs besmet is tussen 2005 en 2008 verdubbel.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 8</ref> Die gebruik van kondome het in al die provinsies tussen 2002 en 2008 tweevoudig vermeerder. Die twee provinsies waar die kondome die minste in 2002 gebruik is, was weereens die provinsies wat ook die minste kondome in 2008 gebruik het, naamlik die Noord-Kaap en Wes-Kaap.<ref>http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726214206/http://www.hsrc.ac.za/research/output/outputDocuments/5890_Setswe_HIVandAIDSepidemicinSA.pdf |date=26 Julie 2011 }} slide 18</ref> Die voorkoms van MIV/vigs onder Suid-Afrikaners wat seksueel aktief verkeer, lui volgens provinsie as volg: * [[KwaZulu-Natal]]: 25,8% * [[Mpumalanga]]: 23,1% * [[Vrystaat]]: 18,5% * [[Noordwes]]: 17,7% * [[Gauteng]]: 15,2% * [[Oos-Kaap]]: 15,2% * [[Limpopo]]: 13,7% * [[Noord-Kaap]]: 9,2% * [[Wes-Kaap]]: 5,3% === Algemeen === Volgens Patrick MacGoey van Suid-Afrika se [[Chris Hani Baragwanath-hospitaal]], die grootste hospitaal ter wêreld, is “moontlik 50 tot 80 persent van ons pasiënte met MIV besmet”.<ref>http://english.aljazeera.net/programmes/general/2009/01/200919132156992987.html</ref> == Ekonomiese Impak == {{Hoofartikel|Invloed van vigs op die ekonomie}} ’n Vergelyking wat in 2003 deur die resultate van vier voorspellingsmetodes gemaak is, het die verskil tussen ’n MIV/vigs-scenario teenoor ’n nie-MIV/vigs-scenario vir die jaarlikse groeikoerse tussen 2002 en 2015 voorspel.<ref>{{cite web| title = The Impact of HIV/AIDS on the South African Economy: A Review of Current Evidence| publisher = TIPS | url = http://www.tips.org.za/files/685.pdf| accessdate = 2008-10-22}} table on page 23</ref> Luidens die navorsing sou die werklike groei in die Bruto Binnelandse Produk met 0,6 persentasiepunte laer wees sou MIV/vigs nie bestaan het nie, maar die BBP-groeikoers per hoof sou 0,9 persentasiepunte hoër wees. Die toename in die bevolking sou met 1,5 persentasiepunte gedaal het en die groei in die arbeidsmag sou 1,2 persentasiepunte laer wees, maar die werkloosheidskoers sou wel ook 0,9 persentasiepunte laer gewees het. Die Suid-Afrikaanse tak van Daimler-Chrysler het uit hul 2002-begroting bereken dat die MIV/vigs-verwante uitgawes gelykstaande is aan 4% van die totale som salarisse wat in Suid-Afrika uitbetaal is.<ref>{{cite web | title = GLOBAL HEALTH INITIATIVE. Private Sector Intervention Case Example | publisher = [[DaimlerChrysler AG|Daimler-Chrysler]] | url = http://www.daimlerchrysler.co.za/Mercedes-BenzSA/portal/portalsintegra/Modules_FE/Layout1/downloads/HIV/GHI_HIV_CaseStudy_DCSA.pdf | accessdate = 2008-10-22 | archive-date = 2009-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326211055/http://www.daimlerchrysler.co.za/Mercedes-BenzSA/portal/portalsintegra/Modules_FE/Layout1/downloads/HIV/GHI_HIV_CaseStudy_DCSA.pdf | url-status = dead }} page 2</ref> In 2000 het Suid-Afrika se tweede grootste maatskappy, Sasol, te kenne gegee dat 15% van hul plaaslike arbeiders MIV-positief is, waarvan 11% aan vigs ly.<ref>http://www.wbs.ac.za/download_files/faculty/lecturing_staff/prof_david_dickinson/2002/Dickinson_2002_1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009040941/http://www.wbs.ac.za/download_files/faculty/lecturing_staff/prof_david_dickinson/2002/Dickinson_2002_1.pdf |date= 9 Oktober 2011 }} page 14</ref> Volgens die hoofuitvoerende beampte van Suid-Afrika se grootste maatskappy, SAB Miller, sluit die algehele onkostes van MIV/vigs die toename van afwesighede, ingekorte produktiwiteit, en die verhoogde omset- en mediese kostes in.<ref>http://www.gbcimpact.org/itcs_node/10/533/interview/1260</ref> == Bewusmakingsveldtogte == [[Lêer:Alice, open-air-art - rsa.jpg|duimnael|Muurkuns in Suid-Afrika versprei die boodskap oor vigs]] Die vier hoof MIV/vigs-bewusmakingsveldtogte in Suid-Afrika is Khomanani (wat deur die staat befonds word), LoveLife (hoofsaaklik privaat befonds), Soul City (’n televisiedrama-reeks vir volwassenes) en Soul Buddys (’n televisiereeks vir tieners).<ref>http://www.hsrc.ac.za/Document-3239.phtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726213925/http://www.hsrc.ac.za/Document-3239.phtml |date=26 Julie 2011 }} slide 33</ref> Soul City en Soul Buddys is die suksesvolste bewusmakingsveldtogte wat van stapel gestuur is, hoewel albei veldtogte ’n effense afname in doeltreffendheid tussen 2005 en 2008 getoon het. Van al bogenoemde veldtogte is Khomanani die minste suksesvol, hoewel die doeltreffendheid daarvan met meer as 50% tussen 2005 en 2008 verbeter het. == Vigswesies en huishoudings met kinders aan die hoof == In Suid-Afrika word ’n weeskind omskryf as ’n kind wie een of beide van sy biologiese ouers aan die dood afgestaan het. In 2005 was daar 3,5 miljoen soortgelyke weeskinders in Suid-Afrika, waarvan 500 000 beide hul biologiese ouers oorleef het.<ref>http://www.childrencount.ci.org.za/content.asp?TopLinkID=6&PageID=18{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2007 was daar na berekening 1 400 000 weeskinders in Suid-Afrika wat weesgelaat is as ’n direkte nagevolge van MIV/vigs.<ref name="avertaids">{{cite web |url=http://www.avert.org/aidsorphans.htm |title=AIDS orphans |publisher=Avert |access-date=6 Junie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707054438/http://www.avert.org/aidsorphans.htm |archive-date=7 Julie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Data van 2007 dui op 150 000 kinders wat in 79 000 huise bly met kinders aan die hoof daarvan. ’n Huishouding wat deur ’n kind bestuur word, word in Suid-Afrika omskryf as ’n huishouding waar ’n persoon jonger as 17 jaar vir ’n tydperk van ten minste 4 nagte per week teenwoordig is.<ref>http://www.childrencount.ci.org.za/content.asp?TopLinkID=6&PageID=68{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar is in 2008 bevind dat daar te min bewyse is om MIV/vigs aan sulke huishoudings se bestaan te koppel. Huishoudings met kinders aan die hoof, beslaan 0,7 % van alle kinders en 0,5 % van alle huishoudings in 2007, waarvan die syfers min of meer dieselfde as in 2002 gebly het.<ref>http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2008/af/119025.htm</ref> * Aantal vigswesies: 1,99 miljoen (2010);<ref name="stats2" /> 2,01 miljoen (2011) <ref>http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022011.pdf</ref> == Gepaardgaande besmetting met tering == In 2007 is daar tot die gevolgtrekking gekom dat een-derde van MIV-lyers TB (tuberkulose) in hul leeftyd sal opdoen. Hoewel nie alle pasiënte met TB vir MIV getoets is nie, is 40% van TB-lyers in 2006 vir MIV getoets. Vanaf 2002 het die regering dit sy beleid gemaak om alle nuwe voorvalle van TB vir MIV-besmetting te toets.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/reports/2008/progress/part2.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=20 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620024839/http://doh.gov.za/docs/reports/2008/progress/part2.pdf |url-status=dead }}</ref> Ewenwel seksueel oordraagbare infeksies deel van die staat se MIV/vigs-programme uitmaak, soos dit in die meeste lande voorkom, gaan die voorkoming van MIV/vigs in Suid-Afrika met die voorkoming van tering hand aan hand. Die meeste lyers wat aan MIV-verwante oorsake omkom, sterf aan TB en soortgelyke siektes. Trouens, die Departement van Gesondheid se voorkomingsprogram staan juis as die “Nasionale MIV en Vigs en TB-program” bekend.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/aids/docs/aids_unit.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=19 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619141340/http://doh.gov.za/aids/docs/aids_unit.html |url-status=dead }}</ref> Ooreenkomstig die Verenigde Nasies se voorskrifte, het Suid-Afrika ook ’n “MIV en Vigs en SOI-Strategiese Plan” uiteengesit.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/otherdocs/2007/aidsplan2007/background.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 7 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907071435/http://www.info.gov.za/otherdocs/2007/aidsplan2007/background.pdf |url-status=dead }}</ref> == Geskiedenis van MIV/vigs in Suid-Afrika == Vigs is in 1983 vir die eerste keer in Suid-Afrika by twee pasiënte gediagnoseer.<ref>Ras GJ, Simson IW, Anderson R, Prozesky OW, Hamersma T. Acquired immunodeficiency syndrome. A report of 2 South African cases. S Afr Med J 1983 Jul 23; 64(4): 140-2.</ref> Die eerste opgetekende sterfte aan vigs het in 1983 plaasvind.<ref>Ras GJ, Simson IW, Anderson R, Prozesky OW, Hamersma T. Acquired immunodeficiency syndrome. A report of 2 South African cases. S Afr Med J 1983 Jul 23; 64(4): 140-2.</ref> Teen 1986 was daar 46 opgetekende vigsgevalle. Teen 2000 is daar beweer dat, voor 1990, slegs 5% van die werklike besmetting en 1% van sterftes aan vigs aangemeld is. Teen 1990 was minder as 1% van Suid-Afrikaners met vigs besmet. Teen 1996 het die syfer rondom 3% gestaan en teen 1999 is 10% bereik.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/otherdocs/2000/population/chap6.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=29 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229043604/http://www.info.gov.za/otherdocs/2000/population/chap6.pdf |url-status=dead }}</ref> Vigs het teen 1995 as ’n pandemie begin uitkring.<ref>{{Cite web |url=http://www.kznhealth.gov.za/arv/arv11.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=17 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717045306/http://www.kznhealth.gov.za/arv/arv11.pdf |url-status=dead }}</ref> === 1986: Die eerste Vigs-adviesraad === In 1985 het die Suid-Afrikaanse regering die land se eerste vigs-adviesraad op die been gebring. === 1990: Die eerste voorgeboortelike opnames === Die eerste nasionale voorgeboortelike opnames vir MIV-toetse het in 1990 bevind dat 0,8% van swanger vroue MIV-positief is. Daar is geskat dat tussen 74 000 en 120 000 Suid-Afrikaners met MIV saamleef. Voorgeboortelike opnames is voorts jaarliks uitgereik. === 1993 === Die MIV-voorkomskoers onder swanger vroue het in 1993 4,3% bereik. In hierdie jaar het die Nasionale Departement van Gesondheid aangekondig dat die aantal opgetekende MIV-besmettings oor die afgelope twee jaar met 60% gestyg het, en dat daar verwag is dat die syfer in 1993 sou verdubbel. === 1995 === In Augustus 1995 het die Departement van Gesondheid ’n R14,27 miljoen-kontrak aangegaan om ’n opvolg van die musiekblyspel, Sarafina, wat sou handel oor vigs wat jong mense raak, op die planke te bring.<ref>{{Cite web |url=http://www.healthlink.org.za/pphc/Phila/sarafina.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007163642/http://www.healthlink.org.za/pphc/Phila/sarafina.htm |url-status=dead }}</ref> Hierdie projek het onder omstredenheid gebuk gegaan en is in 1996 laat vaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/pr/1996/pr0605.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=27 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927085707/http://www.doh.gov.za/docs/pr/1996/pr0605.html |url-status=dead }}</ref> Vanaf 6 tot 10 Maart 1995 is die 7de Internasionale Konferensie vir MIV/vigs-lyers in Kaapstad aangebied,<ref>{{Cite web |url=http://www.aids.org/atn/a-215-07.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=19 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719170032/http://www.aids.org/atn/a-215-07.html |url-status=dead }}</ref> en is deur Adjunkpresident Thabo Mbeki geopen.<ref>http://70.84.171.10/~etools/newsbrief/1995/news0304</ref> === 1996 === Daar is in Januarie 1996 besluit dat [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika se nasionale sokkerspan]], Bafana-Bafana, die vigs-bewusmakingsveldtog sou steun deur rooi lintjies by al hulle openbare verskynings tydens die Afrika Nasiebeker-toernooi te dra.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/1996/96j15_0w825.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103322/http://www.info.gov.za/speeches/1996/96j15_0w825.htm |url-status=dead }}</ref> Op 5 Junie 1996<ref>http://www.aegis.org/news/bar/1996/BR960502.html</ref> het die Suid-Afrikaanse Minister van Gesondheid, Nkosazana Zuma, die 11de Internasionale Konferensie oor Vigs te Vancouver toegespreek: : ''Die meeste mense wat met MIV besmet is in Afrika woonagtig, waar terapie wat uit ’n kombinasie van duur teenretrovirale middels bestaan buite die kwessie is. ''<ref>{{Cite web |url=http://www.ukzn.ac.za/heard/research/ResearchReports/2005/Environment%20Report/APPENDIXES.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=19 Januarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119180300/http://www.ukzn.ac.za/heard/research/ResearchReports/2005/Environment%20Report/APPENDIXES.pdf |url-status=dead }}</ref> === 1997 === Die Suid-Afrikaanse regering se Departement van Gesondheid het in Februarie 1997 hul ondersteuning aan die omstrede vigsmiddel, Virodene, verdedig: : '' Die ‘brousels’ wat beskikbaar is [vir die behandeling van MIV/vigs] is buite die bereik van die meeste pasiënte [selfs in ontwikkelde lande]. ''<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/1997/02070x44397.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103407/http://www.info.gov.za/speeches/1997/02070x44397.htm |url-status=dead }}</ref> Die parlement het voorheen ’n ondersoek rondom die prosedures van die kliniese proefnemings van die middel ingestel.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/1997/03030w67697.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103418/http://www.info.gov.za/speeches/1997/03030w67697.htm |url-status=dead }}</ref> === 2000: Die Vigs 5-jaarplan === In 2000 het die Departement van Gesondheid ’n 5-jaarplan uiteengesit om MIV, vigs en seksueel oordraagbare infeksies te beveg. Die Nasionale Vigsraad (SANAC) is in die lewe geroep om oor hierdie ontplooiing toesig te hou. == Demografie == Volgens die Nasionale MIV en Sifilis Voorgeboortelike Sero-voorkoms Opname van 2005<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/reports/2005/hiv.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=15 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415023446/http://www.doh.gov.za/docs/reports/2005/hiv.pdf |url-status=dead }}</ref> en 2007,<ref>{{Cite web |url=http://www.doh.gov.za/docs/reports/2007/antenatal/antenatal_report.pdf |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=26 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726195226/http://www.doh.gov.za/docs/reports/2007/antenatal/antenatal_report.pdf |url-status=dead }}</ref> het die jaarlikse persentasie swanger vroue met MIV soos volg getoon: {| class="wikitable" border="1" |'''Jaar:''' |1990 |1991 |1992 |1993 |1994 |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 |- |'''Persentasie:''' |0,7 |1,7 |2,2 |4,0 |7,6 |10,4 |14,2 |17,0 |22,8 |22,4 |24,5 |24,8 |26,5 |27,9 |29,5 |30,2 |29,1 |28,0 | |} Volgens die 2006-opname deur die Suid-Afrikaanse Departement van Gesondheid, is 13,3% uit 9 950 Afrikane wat ondervra is met MIV besmet. Uit 1173 Blankes is 0,6% met MIV besmet.<ref name=TheSouthAfricanDepartmentofHealthStudy>[http://www.avert.org/safricastats.htm The South African Department of Health Study, 2006]</ref> Hierdie syfers is in 2008 deur ’n 2008-opname van die Geesteswetenskappe Navorsingsraad bevestig, waar bevind is dat ’n besmettingskoers onder Afrikane 13,6 % beslaan, 1,7% onder Bruinmense, 0,3% onder Indiërs en 0,3% onder Blankes.<ref>{{cite book|title=South African National HIV Prevelance, Incidence, Behaviour and Communication Survey,2008|publisher=[[Human Sciences Research Council (South Africa)|Human Sciences Research Council]]|date=009|pages=79|isbn=978-0-7969-2292-2|url=http://www.hsrc.ac.za/Document-3238.phtml|accessdate=2009-12-02|archive-date=2010-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522082857/http://www.hsrc.ac.za/Document-3238.phtml|url-status=dead}}</ref> In 2007 is daar beraam dat tussen 4,9 en 6,6 miljoen uit 48 miljoen Suid-Afrikaners uit alle ouderdomsgroepe met MIV (Menslike Immuniteitsgebrekvirus) besmet is, wat die virus is wat vigs (Verworwe Immuniteitsgebreksindroom) veroorsaak.<ref name="Epidemiological Fact Sheet">{{Cite web |url=http://www.who.int/globalatlas/predefinedReports/EFS2008/full/EFS2008_ZA.pdf |title=Epidemiological Fact Sheet on HIV and AIDS, 2008 (page 4 and 5) |access-date=17 September 2008 |archive-date=17 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917061458/http://www.who.int/globalatlas/predefinedReports/EFS2008/full/EFS2008_ZA.pdf |url-status=live }}</ref> == Vigsontkenning in Suid-Afrika == === 2000 === President Mbeki het op 9 Julie 2002 die Internasionale Vigskonferensie in Durban met ’n toespraak geopen wat nie oor MIV of vigs gehandel het nie, maar oor die uiterste armoede wat in Afrika woed. In sy toespraak het hy toegegee dat immuniteitsgebrek ’n groot vraagstuk in Afrika is, maar dat ’n mens nie alle immuniteitsgebrek-verwante siektes slegs aan ’n enkele virus kan toeskryf nie.<ref>{{Cite web |url=http://www.info.gov.za/speeches/2000/000714451p1001.htm |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date= 4 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604103303/http://www.info.gov.za/speeches/2000/000714451p1001.htm |url-status=dead }}</ref><ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/826742.stm BBC News: Controversy dogs Aids forum</ref> Op 4 September 2000 het President Thabo Mbeki gedurende ’n onderhoud met die ''Time''-tydskrif (Suid-Afrikaanse uitgawe) erken dat MIV die oorsaak van vigs is, maar het die mening gelug dat MIV nie as die enigste oorsaak van immuniteitsgebrek gereken kan word nie: : ''…die opvatting dat immuniteitsgebrek slegs deur ’n enkele virus opgedoen word, kan nie onderskraag word nie. As jy eers aanvoer dat immuniteitsgebrek van daardie virus verwerf word, sou jou antwoord dan teenretrovirale middels wees. Maar sou jy aanvaar dat daar ’n verskeidenheid van redes kan wees…dan kan jy ’n veelomvattender benadering tot behandeling kry.''<ref>http://www.tac.org.za/newsletter/2000/ns000908.txt</ref><ref>http://constitutionallyspeaking.co.za/?p=1079</ref> President Mbeki het op 20 September 2000 terugvoering op ’n vraag in die parlement oor sy sieninge gegee: : ''Alle MIV/vigs-programme van hierdie regering is op die tesis gegrond dat MIV vigs veroorsaak. [Maar…] kan ’n virus ’n sindroom veroorsaak? Die kan nie, omrede ’n sindroom ’n groep siektes is wat uit verworwe immuniteitsgebrek voortspruit. Inderdaad, MIV dra by [tot die ineenstorting van die immuunstelsel], maar ander dinge dra ook by. ''<ref>{{Cite web |url=http://www.aegis.com/news/woza/2000/IC000906.html |title=argiefkopie |access-date=20 Maart 2010 |archive-date=26 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526083439/http://www.aegis.com/news/woza/2000/IC000906.html |url-status=dead }}</ref> === 2001 === Die staat het in 2001 ’n span wetenskaplikes aangestel, insluitend vigs-ontkenners, om oor die saak terugvoering te gee. ’n Verslag het alternatiewe behandeling vir MIV/vigs voorgestel, maar die Suid-Afrikaanse regering het aangevoer dat, indien geen alternatiewe wetenskaplike bewyse op die tafel gebring word nie, hul beleid steeds op die MIV-veroorsaak-vigs-teorie geskoei sou word.<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1260941.stm BBC News: South African split over Aids</ref> === 2006 === Al die moeite wat in die stryd gewerp is om MIV/vigs te behandel, is deur die houding wat die regering openbaar het in gedrang gebring. Die Minister van Gesondheid, Manto Tshabalala-Msimang, het ’n dieet bestaande uit knoffel, olyfolie en suurlemoen aanbeveel om van vigs te genees.<ref name=drbeetroot>{{cite news |first=Fran |last=Blandy |title='Dr Beetroot' hits back at media over Aids exhibition |publisher=Mail & Guardian Online |url=http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__national/&articleid=280903 |date=2006-08-16 }}</ref> Ondanks die baie wetenskaplikes en politieke amptenare wat klagtes ingedien het om haar uit die pos te lig, het sy eers uit haar amp getree toe Mbeki as president uitgetree het.<ref>http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=460&id=1344522006 Garlic AIDS cure minister sidelined, 12 Sep 2006</ref> President Mbeki en Gesondheidsminister Tshabalala-Msimang het in Augustus 2007 die Adjunkminister van Gesondheid, Nozizwe Madlala-Routledge, ontslaan. Madlala-Routledge was hoogaangeskrewe onder medici en vigsaktiviste.<ref>[http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/08/12/ap4011089.html Mbeki Gives Reason for Firing Minister]{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} August 12 2007</ref> Alhoewel sy amptelik weens korrupsie afgedank is, is daar bespiegel dat sy afgedank is omrede sy soos die hoofstroom geglo het dat vigs met MIV verband hou.<ref>[http://www.int.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=125&art_id=nw20070808223254301C831843 Madlala-Routledge was 'set up': De Lille] August 08 2007</ref> Hoewel President Mbeki se regering hul suksesvol teen ’n regsaksie verdedig het (waar multi-nasionale farmaseutiese maatskappye hul in 2001 teen ’n wet wat goedkoop plaaslik-vervaardigde medisyne toelaat, soos teenretrovirale middels, tot die hof gewend het), het die staat se vervaardiging en verspreiding van teenretrovirale middels teen ’n slakkegang verloop. Die Suid-Afrikaanse Hooggeregshof het in 2002 die regering beveel om [[nevirapien]] aan swanger vroue beskikbaar te stel om moeder-na-kind-oordrag van MIV te voorkom, nadat drukgroepe, soos die Treatment Action Campaign, ’n aksie ingestel het. Hoewel internasionale farmaseutiese maatskappye goedkoop of gratis teenretrovirale middels aangebied het, was die Departement van Gesondheid steeds huiwerig oor hoe vigspasiënte van behandeling voorsien sou word. Die regering het eers in November 2003 dit goedgekeur en ’n plan uiteen gesit om teenretrovirale behandeling aan die publiek beskikbaar te stel. Voor 2003 kon Suid-Afrikaners met MIV in die privaatsektor deur hul mediese skemas wel behandeling teen verdere besmettings ontvang, maar kon nie toegang tot goedkoop teenretrovirale middels verkry nie.<ref name="TheSouthAfricanDepartmentofHealthStudy" /> == Mites en wanopvattings == [[Lêer:Picking an orange.JPG|duimnael|'n Potensiële moordwapen?]] Problematiek ontstaan om seksuele gedrag te verander weens kulturele wanopvattings rakende vigs. Gewoonlik word Europese of Amerikaanse slagspreuke en denkwyse in veldtogte gebruik om vigs te bekamp. Hierdie oortuigings verskil egter van die minder verwetenskaplikte en bykans verlandelike, afgesonderde en half-/ongeletterde Afrika-kultuur wat grootliks op die magie en bonatuurlike steun en so te sê geen aanraking met die globale denkpatrone het nie.<ref>Swanepoel, P.H. et al. 2006. ''Oorredende tekse: Enigste studiegids vir TEX822-8. '' Pretoria:Unisa. pp.216</ref> 'n 50-minute dokumentêre film,''Deadly Myths?'', is deur die Universiteit van Natal in 2003 uitgereik. In hierdie beeldmateriaal word daar nie alleen die onakkurate mites gelys nie, maar ook gekyk na die optrede teenoor vigslyers. Onkunde skep nuwe mites, wat weer stigmatisering, vooroordele en soms geslagsgeweld aanspoor. Deur eenvoudig die mites verkeerd te bewys, sal maar 'n skraal verandering bring in die wyse hoe gedrag verander kan word. Dit is omrede wanopvattings dikwels 'n gerieflike sterk verdedigingsmeganisme is om afstand te doen van 'n situasie wat moeilik aanvaarbaar of verklaarbaar is. Die probleem self word nie vierkantig in die oë gekyk nie.<ref>Swanepoel,P.H. et al. 2006. ''Oorredende tekse: Enigste studiegids vir TEX822-8''. Pretoria:Unisa. pp.216-217</ref> In die rolprent word die volgende mites en oortuigings bevind:<ref>Swanepoel, P.H. et al. 2006. ''Oorredende tekse: Enigste studiegids vir TEX822-8. '' Pretoria:Unisa. pp.216-218</ref><ref>[http://www.sarpn.org/newsflash.php?news_id=1092&archive=1 The new frontier]</ref> # Verspreiding van siekte ## Seksuele gedrag. ### Kondome bevat wurms wat jou van binne na buite vreet; so sterf jy. ### Kondome verhoed 'n sterk ereksie by mans. ### Kondome is giftig. ### Kondome pas nie, daarom sal dit nie vigs voorkom nie. ### Die smeermiddels in die kondome veroorsaak vigs. ### In ruil vir seks, bied mans vir meisies en weeskinders huwelike, geld, voedsel, behuising en klerasie aan. Seks is daarom 'n regverdige vergoeding. ### Sekswerkers beweer dat sekere kliënte volstrek weier om 'n kondoom te gebruik. ### Sekswerkers probeer self nie veiliger leef nie. ### Sekswerkers se kliënte betaal meer vir onveilige seks. ### Daar bestaan die onsekerheid of kondome die verbruiker beskerm of nie. ## Ander gedrag ### Vigs word deur snuif veroorsaak, want snuifblikkies bevat die MI-virus. ### As jy baie eet en vet word, sal jy nie vigs kry nie. ### Vigs kan deur die eet van lemoene of appels opgedoen word, veral die bloedlemoen met die rooi vleis. ### As jy rooivleis eet, mag dit dalk met die MI-virus besmet wees. ### As 'n vigslyer op die grond spoeg, kan 'n skrophoender dit inkry, die mens die hoender eet en so vigs kry. ### Deur aanraking kan vigs van een persoon na 'n ander versprei. ### Mense gaan eerder aan eensaamheid en spanning dood as vigs. # Genesing ## Tradisionele genesers kan jou van vigs gesondmaak. ## Seks met jong kindertjies kan vigs genees. ## Seks met 'n Sjinese meisie kan vigs genees. ## Seks met ouer vroue en jong kinders sal die virus na hulle oordra, sodat jy gesond kan word, soos met ongeluk en sonde. ## Seks met 'n maagd bring genesing. ## Party kruie kan vigs genees. # Politieke oortuigings ## Wit mense/Indiërs spuit lemoene met die MI-virus in om swart mense dood te maak. ## Vigs is 'n swart siekte wat wit mense nie kry nie. ## Vigs is deur blankes uitgevind om swart mense dood te maak. ## Wit mense weier om medisyne wat vigs genees aan swart mense te verskaf. ## Die regering probeer mense doodmaak deur die verskaffing van kondome wat die MI-virus bevat, sodat minder mense moet stem. ## Vigs is 'n vorm van diskriminasie teen swart mense. # Voorkomingsmaatreëls ## Kondome moet twee keer gebruik word, sonder om dit te was. ## Daar moet daagliks met Dettol (ontsmettingsmiddel) gewas word om vigs nie op te doen nie. # Ander wanopvattings ## Mans wat hul van seks weerhou, word stapelgek, omdat die spermatozoa by hul ruggraat opgaan en die brein bereik. ## Sperm is gesond vir vroue – dit bevat proteïen. ## Gesins-/Familielede raai jong meisies af om hul MIV-status bekend te maak, want dit sal die sosiale kring in die verleentheid stel en selfs verwerping deur die samelewing meebring. Om MIV te hê bring dus skande op die familie. ## Mense wat getoor is, kry borsprobleme. Wit mense is onbewus hiervan en noem hierdie verskynsel vigs. ## Geeste veroorsaak vigs (jy is dus getoor as jy vigs kry). == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|AIDS in South Africa|MIV/vigs in Suid-Afrika}} * {{en}} [http://www.aidsportal.org/overlay_details.aspx?nex=22 AIDSPortal Suid-Afrikaanse bladsy – jongste navorsing, riglyne en gevallestudies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813091921/http://aidsportal.org/overlay_details.aspx?nex=22 |date=13 Augustus 2007 }} * {{en}} [http://www.pbs.org/newshour/video/share.html?s=news01p824 NewsHour: MIV/vigs en TB Suid-Afrika] {{en-vertaal|HIV/AIDS in South Africa}} [[Kategorie:Gesondheid in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Vigs]] 68mmw77jpcslxnmco1r4hsdvxku3cz7 0 47428 2916810 2916663 2026-07-10T05:37:44Z Oesjaar 7467 /* Sterftes */ Verbeter 2916810 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – 'n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] is in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – 'n [[Aandeteskietery by Withuiskorrespondente in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse ete vir [[Withuis]]korrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], [[Eerste Dame]] [[Melania Trump]], Visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[16 Mei]] – Die [[Kakkerlak Volksparty]], word in [[Indië]] gestig na 'n uitlating van die hoofregter van Indië, Surya Kant waarin hy werklose jeug met "kakkerlakke" en "parasiete van die samelewing" vergelyk het. Binne dae het die beweging honderduisende ondersteuners gekry en aanlyn en vanlyn protesoptogte en gemeenskapsdiensaktiwiteite georganiseer. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] gewen. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[J.C.M.D. du Plessis]], Suid-Afrikaanse leksikograaf en akademikus (* 1940). * 7 April – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[sokker]]speler en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). * [[2 Junie]] – Peabo Bryson, Amerikaanse Sanger (* [[1951]]). * [[12 Junie]] – [[Portchie]], Suid-Afrikaanse skilder en entrepreneur (* [[1963]]). * [[15 Junie]] – [[Abdullah Ibrahim]], Suid-Afrikaanse pianis en komponis (* [[1934]]). * [[22 Junie]] – [[Alan Greenspan]], Amerikaanse ekonoom (* [[1926]]). * [[24 Junie]] – [[Ann Blyth]], Amerikaanse aktrise en [[18de Oscar-toekenningsaand|Oscar]]-pryswenner (* [[1928]]). * [[29 Junie]] – [[Penelope Keith]], Engelse aktrise (* [[1940]]). * [[7 Julie]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise (* [[1942]]). * [[8 Julie]] – [[Bonnie Tyler]], Walliese sanger-liedjieskrywer (* [[1951]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] 6i8uoa9sdy8io6sn64xbdq2pbbx15uy 2916818 2916810 2026-07-10T05:45:00Z Oesjaar 7467 /* Sterftes */ Verbeter 2916818 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|teks=Die Irannese opperleier Ali Chamenei is in gekoördineerde Amerikaans-Israeliese lugaanvalle dood}} Die '''jaar 2026''' is 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Donderdag]] begin het. Dis is die 26ste jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Siprus]] neem die voorsitterskap van die [[Europese Unie]] by [[Denemarke]] oor. * 1 Januarie – Bulgarye skakel na die [[euro]] oor en word die 21ste land in die Eurosone. * [[3 Januarie]] – Die [[Amerikaanse aanvalle in Venezuela in 2026|Verenigde State loods lugaanvalle]] op verskeie plekke in Noord-[[Venezuela]], waartydens die Venezolaanse president [[Nicolás Maduro]] en sy vrou [[Cilia Flores]] gevange geneem en uit die land gevlieg is. * [[15 Januarie]] – [[Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. * [[22 Januarie]] – Die ondertekeningseremonie vir die stigtingshandves van die [[Vredesraad]] vind plaas op die kantlyn van die 56ste [[Wêreld- Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]]. * [[6 Februarie]] – Die [[Olimpiese Winterspele 2026|25ste Olimpiese Winterspele]] begin in [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italië]]. * [[7 Februarie]]–[[8 Maart]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2026|10de T20I-wêreldbeker]] word in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[10 Februarie]] – 'n [[2026 Tumbler Ridge-skietery|Massaskietery]] vind plaas in Tumbler Ridge, [[Brits-Columbië]], [[Kanada]], met 36 totale ongevalle (9 dood en 27 beseer). * [[20 Februarie]] – Afsluitingseremonie van die Olimpiese Winterspele 2026. * [[23 Februarie]] – Die [[Nederland]]se [[Jetten-kabinet]] word saamgestel. * [[28 Februarie]] – [[Israel]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in 2026|lugaanvalle]] op Iran wat onder andere tot die dood van die Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. * [[4 Maart]]–[[13 Maart]] – Die [[Paralimpiese Winterspele 2026|14de Paralimpiese Winterspele]] is in Milaan en Cortina d'Ampezzo gehou. * [[25 Maart]] – Sarah Mullally word die eerste vroulike [[aartsbiskop van Kantelberg]] en daarmee van die [[Kerk van Engeland]]. * [[25 April]] – 'n [[Aandeteskietery by Withuiskorrespondente in 2026|Aanvaller trek skote af naby die hoofsekuriteitsondersoekarea]] tydens die jaarlikse ete vir [[Withuis]]korrespondente by die Washington Hilton in [[Washington, D.C.]], wat deur president [[Donald Trump]], [[Eerste Dame]] [[Melania Trump]], Visepresident [[J.D. Vance]] en lede van die kabinet bygewoon is. * [[14 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[16 Mei]] – Die [[Kakkerlak Volksparty]], word in [[Indië]] gestig na 'n uitlating van die hoofregter van Indië, Surya Kant waarin hy werklose jeug met "kakkerlakke" en "parasiete van die samelewing" vergelyk het. Binne dae het die beweging honderduisende ondersteuners gekry en aanlyn en vanlyn protesoptogte en gemeenskapsdiensaktiwiteite georganiseer. * [[10 Junie]] – [[Antoni Gaudí]] is 100 jaar gelede oorlede. * [[11 Junie]]–[[19 Julie]] – Die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldkampioenskap]] word in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] aangebied. * [[12 Junie]]–[[5 Julie]] – Die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|10de T20I-vrouewêreldbeker]] word in [[Engeland]] aangebied en deur [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] gewen. * [[1 Julie]] – [[Republiek Ierland|Ierland]] neem die voorsitterskap van die Europese Unie by Siprus oor. * [[4 Julie]] – Presies 250 jaar gelede word die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik deur hulle ''Onafhanklikheidsverklaring''. * [[16 November]] – Die [[Afrikaanse Wikipedia]] vier sy 25ste verjaarsdag. == Sterftes == * [[18 Januarie]] – [[Patsy King]], [[Australië|Australiese]] aktrise (* [[1930]]). * [[30 Januarie]] – [[Diana Ferrus]], Afrikaanse digter en skrywer (* [[1953]]). * [[11 Februarie]] – [[James van der Beek]], Amerikaanse akteur en skrywer (* [[1977]]). * [[15 Februarie]] – [[Robert Duvall]], Amerikaanse akteur (* [[1931]]). * [[17 Februarie]] – [[Jesse Jackson]] sr., Amerikaanse burgerregte-aktivis (* [[1941]]). * [[18 Februarie]] – [[Clem Sunter]], [[Suid-Afrikaanse]] [[toekomskundige]], [[Scenariobeplanning|scenario-beplanner]], sakeleier en skrywer (* [[1944]]). * [[19 Februarie]] – [[Eric Dane]], Amerikaanse [[akteur]] en vervaardiger (* [[1972]]). * [[4 Maart]] – [[Mosiuoa Lekota]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1948]]). * 4 Maart – [[Soli Philander]], Suid-Afrikaanse akteur, komediant, regisseur en televisie-aanbieder (* [[1961]]). * [[8 Maart]] – [[Walid Khalidi]], Palestynse historikus (* [[1925]]). * [[14 Maart]] – [[Jürgen Habermas]], Duitse filosoof en sosioloog (* [[1929]]). * [[17 Maart]] – [[Ali Larijani]], [[Iran]]se politikus, militêre offisier en filosoof (* [[1958]]). * [[19 Maart]] – [[Chuck Norris]], Amerikaanse akteur en vegkunstenaar (* [[1940]]). * 19 Maart – [[Nicholas Haysom]], Suid-Afrikaanse prokureur, anti-apartheidsaktivis en diplomaat (* [[1952]]). * [[3 April]] – [[Ruan Fourie]], Afrikaanse digter (* [[1994]]). * [[7 April]] – [[J.C.M.D. du Plessis]], Suid-Afrikaanse leksikograaf en akademikus (* 1940). * 7 April – [[Mircea Lucescu]], [[Roemenië|Roemeense]] [[sokker]]speler en afrigter (* [[1945]]). * [[19 April]] – [[Jan Wilkens]], Suid-Afrikaanse professionele stoeier (* [[1942]]). * [[27 April]] – [[Mimi Coertse]], Suid-Afrikaanse koloratuursopraan (* [[1932]]). * [[29 April]] – [[Craig Venter]], Amerikaanse molekulêre bioloog en sakeman (* [[1946]]). * [[8 Mei]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) (* [[1939]]). * [[2 Junie]] – Peabo Bryson, Amerikaanse Sanger (* [[1951]]). * [[12 Junie]] – [[Portchie]], Suid-Afrikaanse skilder en entrepreneur (* [[1963]]). * [[15 Junie]] – [[Abdullah Ibrahim]], Suid-Afrikaanse pianis en komponis (* [[1934]]). * [[22 Junie]] – [[Alan Greenspan]], Amerikaanse ekonoom (* [[1926]]). * [[24 Junie]] – [[Ann Blyth]], Amerikaanse aktrise en [[18de Oscar-toekenningsaand|Oscar]]-pryswenner (* [[1928]]). * [[29 Junie]] – [[Penelope Keith]], Engelse aktrise (* [[1940]]). * [[7 Julie]] – [[Joanna Pettet]], Engelse aktrise (* [[1942]]). * [[8 Julie]] – [[Bonnie Tyler]], Walliese sanger-liedjieskrywer (* [[1951]]). * 8 Julie – [[Dieter Gerhardt]], voormalige kommodoor in die Suid-Afrikaanse Vloot (* [[1935]]). [[Kategorie:2026| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] 3xj6cn57kwtycbhwv3069gshmai59qm 0 51274 2916854 2911363 2026-07-10T10:52:56Z Jcb 223 2916854 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Syaansig van die Irenekerk, NG gemeente Johannesburg, 29 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|300px|Die Irenekerk, einde 2018.]] [[Beeld:Irene-predikante.jpg|duimnael|340px|Die eerste drie predikante, dr. [[Hendrik Adriaan Lamprecht|H.A. Lamprecht]], [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]] en [[William Nicol]], tydens die sitting van die Federale Raad van die NG Kerk in [[Johannesburg]] in 1919.]] Die '''NG gemeente Johannesburg-Oos''' was 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Johannesburg]]se voorstad [[Doornfontein]], net oos van die middestad. Dit is ook dikwels die '''Irenekerk''' genoem na aanleiding van die gemeente se tweede kerkgebou en sy derde, by Beitstraat 1. Die gemeente is presies vyf weke voor hy sy honderdjarige bestaan (op [[8 Julie]] [[1997]]) sou kon gedenk op [[1 Junie]] [[1997]] by die [[NG gemeente Johannesburg]] [[Lys van ingelyfde NG gemeentes|ingelyf]], waarvan dit op [[8 Julie]] [[1897]] afgestig het.<ref name="gg-jhb-oss">https://www.gemeentegeskiedenis.co.za/welkom/ng-gemeente-johannesburg-oos/</ref> == Ontstaan == [[Beeld:Ds NJ van Warmelo, eerste Hervormde predikant van Schoemansdal, in sy later jare.jpg|duimnael|links|170px|Weens 'n toestroming van mense het die bediening aan die Witwatersrand vir ds. N.J. van Warmelo en sy [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|Heidelbergse]] kerkraad te veel geword.]] Die ontdekking van goud aan die [[Witwatersrand]] in 1886 het 'n toestroming van mense veroorsaak wat gou te veel geword het vir ds. Van Warmelo en die kerkraad van [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] om te behartig. Die eerste NG erediens in [[Johannesburg]] in die middel van 1886 was 'n opelugdiens in die skaduwee van 'n wilgerboom naby die terrein waar die Abraham Kriel-kinderhuis en die kerkgebou van die [[NG gemeente Langlaagte]] later opgerig sou word. Dit was egter deur die toedoen van die [[NG gemeente Dutoitspan]] op [[Kimberley]] dat die eerste gemeente in die Goudstad, [[NG gemeente Johannesburg]], op [[14 Augustus]] [[1887]] gestig is deur prop. J.N. Martins, vir wie Dutoitspan na die myndorpie gestuur het "om die dierbare Evangelie ook aan ons broers op die goudvelde te gaan verkondig". Die dorp het snel gegroei en 'n reeks voorstede het begin vorm aanneem: onder meer [[Hillbrow]] (oos), Mayfair (wes, sien [[NG gemeente Mayfair]]), Rosebank (noord) en [[Rosettenville]] (suid). Toe Johannes de Villiers in 1897 as eerste burgemeester aangewys is, het die dorp reeds 100&nbsp;000 inwoners gehad, waarvan die helfte wit was (hoofsaaklik Engelssprekendes en Russiese Jode) en in wie se geledere daar 24 mans per vrou was. Dit verklaar die 591 hotelle en kroeë binne die munisipale grense en ook amper dieselfde aantal bordele.<ref>[[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]], ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc, 2001</ref> Die Kerk het nie op hom laat wag nie en voor die [[Anglo-Boereoorlog]] met al sy ontwrigting in 1899 uitgebreek het, die volgende Randse gemeentes gestig: [[NG gemeente Langlaagte|Langlaagte]] (1892), [[NG gemeente Boksburg|Boksburg]] (1894), [[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]] (1896), in 1897 op dieselfde dag (Donderdag 8 Julie) sowel [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]]<ref>{{Cite web |url=http://www.joburg.org.za/index.php?option=com_content&task=view&id=256&Itemid=51#dutch |title=Die geskiedenis van Jeppestown se kerk |access-date=15 November 2010 |archive-date=16 Mei 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516033434/http://www.joburg.org.za/index.php?option=com_content&task=view&id=256&Itemid=51#dutch |url-status=dead }}</ref> as Johannesburg-Oos en in 1899 [[Germiston]]. Van die eerste ses Randse gemeentes bestaan teen 2012 nog net een: Johannesburg, met 60 lidmate (volgens die NG Kerk-Jaarboek), nadat Boksburg met sy minder as honderd lidmate deur die loop van 2011 by Boksburg-Suid ingelyf is. Albei die dogters is in die moedergemeente se ou kerkgebou op Von Brandisplein gestig. Die rede vir die afstigting was enersyds dat die moedergemeente onhanteerbaar groot geword het en andersyds dat daar onenigheid onder gemeentelede was. [[Beeld:Irene-Zaal.jpg|duimnael|270px|Die Irene-Zaal, waarvan die hoeksteen op 7 Mei 1898 gelê is. Dit het as kerkgebou gedien tot Maart 1933. Dit was blykbaar geleë op die hoek van Plein- en Edith Cavellstraat. Die argitekte was [[Arthur Reid]] en [[Frederick Green]].]] [[Beeld:Irenekerk1935.jpg|duimnael|292px|Die eerste Irenekerk (hier gesien in 1935) is van Vrydag [[3 Maart]] tot Sondag [[5 Maart]] [[1933]] ingewy. Die laaste diens in dié kerk is op [[31 Januarie]] [[1971]] gehou, twee jaar nadat die geboue verkoop is.]] == Groei == Johannesburg-Oos se eerste leraar (1897–1904), ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]], het omstreeks 1895 na die [[Johannesburg|Goudstad]] toe gekom om as hulpprediker hom veral te bemoei met die middestad-dele van die moedergemeente. Veertig lidmate het die waarborglys geteken wat die afstigting van die middestad- of oostelike deel sou moontlik maak, onder wie adv. Harry J. Hofmeyr (later burgemeester van Johannesburg en vise-kanselier van die [[Universiteit van die Witwatersrand]]), mnre. [[Lourens Geldenhuys]], P. van Os (eerste skriba), O.J.J. van Wyk (eerste kassier), C.L. Neethling en J. van Eyssen. Die eerste koster was mnr. P.J. Preller. Seker die mees prominente naam op die waarborglys was dié van 'n jong staatsadvokaat, [[Jan Smuts]], wat kort vantevore saam met sy vrou hulle intrek in 'n nederige huisie in Twiststraat geneem het. Aanvanklik het die dogtergemeente eredienste en vergaderings in die moedergemeente se indertydse kerkgebou op Von Brandisplein gehou, maar kort voor lank moes hulle ander reëlings tref omdat die kerk verkoop is. Uiteindelik het die gemeente 'n tydelike tuiste in die Vrymesselaarsaal in Pleinstraat gekry. Daarvandaan het lidmate op [[4 September]] [[1898]] oorgetrek na die eerste kerkgebou van Johannesburg-Oos. Omdat die gemeente noustrop getrek het, was die "kerk" in werklikheid 'n saal op erwe 346 en 347, hoek van Hol- (nou Edith Cavell-) en Pleinstraat. Die moedergemeente het dié grond geskenk as deel van die dogtergemeente se bruidskat. Johannesburg se eerste burgemeester, Johannes de Villiers, het die hoeksteen van die gebou, wat die naam "Irene Zaal" gekry het, op Saterdag [[7 Mei]] [[1898]] gelê. Sowel die [[Anglo-Boereoorlog]] en [[Eerste Wêreldoorlog]] het hulle tol op die gemeente se geldsake geëis, maar teen die vroeë jare twintig was die swaarkry verby. [[Beeld:Joburg30.jpg|duimnael|links|260px|Teen die tyd dat die eerste Irenekerk in 1933 ingewy is, was Johannesburg reeds 'n groot stad.]] == Lidmate verhuis noordwaarts == Teen 1926 het veral Johannesburg se noordelike voorstede in so 'n mate uitgebrei dat die swaartepunt van die gemeente weg van die Irenesaal beweeg het. Die gemeente moes toe dringend besluit of die lang verwagte kerkgebou saam met die lidmate noordwaarts sou skuif. Die snelgroeiende stad se raserige trems en motorfietse asook die alomteenwoordige stof van die mynhope, het stukrag aan die idee van 'n kerkgebou verder noord gegee. Uiteindelik het die kerkraad besluit hulle kan nie die middestad aan die genade oorlaat nie en so het hulle alles in die stryd gewerp vir die oprigting van 'n kerkgebou midde-in die toenemende woonstelblokke, wat ook die bevolking in die [[Hillbrow]]-omgewing snel laat toeneem het. Op [[21 November]] [[1929]] het lidmate die kerkraad se besluit geesdriftig goedgekeur en 'n boufonds is begin. Tien maande later staan dit op £4&nbsp;370. Die hoeksteen is op [[11 Junie]] [[1932]] gelê en die eerste Irenekerk en gepaardgaande geboue, wat altesaam £13&nbsp;000 gekos het (die kansel, banke en tweede orrel inkluis), is van Vrydag [[3 Maart]] tot Sondag [[5 Maart]] [[1933]] ingewy. Die [[5 Maart|5de Maart]] 1933 was toevallig dieselfde dag waarop die laaste verkiesing in [[Duitsland]] voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] gehou is en wat [[Adolf Hitler]] met 'n minderheid stemme gewen het. Dié kerkgebou sou uiteindelik amper 38 jaar lank die gemeente dien, want in 1968 gee die kerkraad die firma O.H. Oosthuizen & Vennote opdrag om sketsplanne vir 'n nuwe kerkgebou voor te lê. Die planne is in die middel van die jaar goedgekeur. Die gemeente het reeds aan die begin van 1968 die nodige grond teen R93&nbsp;000 aangekoop. Die ou Irenekerk is in Januarie 1969 verkoop, maar bouwerk aan die nuwe Irenekerk het eers in April 1970 begin. Die hoeksteen is op [[8 Augustus]] [[1970]] gelê en die laaste diens in die ou kerk is op [[31 Januarie]] [[1971]] gehou. Die uiteindelike koste van die nuwe Irenekerk met sy indrukwekkende orrel, gebou deur Fehrle volgens 'n ontwerp deur Walter Supper van Esslingen in Duitsland, was sowat R280&nbsp;000. Die gebou is die middag van [[4 Maart]] [[1972]] in gebruik geneem en die orrel dieselfde aand. Die kerkorrel was, met sy 2 407 pype, die grootste in 'n Johannesburgse NG gemeente.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1999/03/23/13/6.html ''Beeld'']</ref> == Afstigtings == [[Beeld:Binneruim Irenekerk.jpg|regs|270px|duimnael|Die binneruim van die vorige Irenekerk.]] Van Johannesburg-Oos is met die jare vyf gemeentes afgestig: [[NG gemeente Turffontein|Turffontein]] (in 1906 deels ook van [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]]), [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] (in 1942 deels ook van [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg (Braamfontein)]] ná die Irenekerk reeds in 1905 in 'n kerksaal in Orchards laat bou het) en [[NG gemeente Parkhurst|Parkhurst]] (in 1944 ook deels van [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg (Braamfontein)]]). Die laaste afstigting was [[NG gemeente Johannesburg-Sterrewag|Johannesburg-Sterrewag]] in 1964, waarheen ds. [[Hendrik Snijders]] as eerste leraar vertrek het. Toe Observatory en omstreke se Afrikaanse bevolking mettertyd wegkwyn, is dié dogtergemeente egter laat in die jare sewentig by [[NG gemeente Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] [[Lys van ingelyfde NG gemeentes|ingelyf]], pleks van by die moedergemeente. Parkhurst is in die jare negentig by Parksig, waarvan die naam Parkkruin geword het, ingelyf en Turffontein en [[NG gemeente Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] het in 1994 as Deo Gloria saamgesmelt. Dieselfde lot het ook Johannesburg-Oos se tweelingsustergemeente, [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]], oorgekom wat saam met al haar dogtergemeentes, [[NG gemeente Malvern|Malvern]], [[NG gemeente Bezuidenhoutsvallei|Bezuidenhoutsvallei]] en [[NG gemeente Belgravia|Belgravia]], regstreeks of onregstreeks teen 1992 in [[NG gemeente Kensington|Kensington]] opgeneem is. == Maatskaplike omstandighede == [[Beeld:Irenekerk sonder woonstelle.jpg|duimnael|links|220px|Die tweede Irenekerk soos hy gelyk het voor die woonstelle opgerig is.]] [[Beeld:Hoeksteen van die eerste Irenekerk, aangebring in die tweede Irenekerk, destyds die NG gemeente Johannesburg-Oos, Rudi van Wyk.jpg|duimnael|270px|regs|Die hoeksteen van die eerste Irenekerk bly behoue in die tweede Irenekerk.]] Dit het net mooi vyftig jaar geduur voor die NG Kerk in Johannesburg 'n gekoördineerde en noemenswaardige poging aangewend het om tot die redding te kom van stedelike Afrikaners wat in groot armoede en materiële ellende verkeer het. In 1937 stig die Nederduitse Hervormde of Gereformeerde Kerk (soos die NG Kerk in die Transvaal tot 1957 bekendgestaan het) die [[Randse Armsorgraad]]. In 1944 was daar 7&nbsp;824 gesinne as hulpbehoewend by die raad aangeteken en dit was toe reeds die grootste welsynsinstansie aan die Rand. Die maatskaplike omstandighede van die Goudstadse Afrikaners het geleidelik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] verbeter toe toenemende industrialisering in die gebied wat vandag as Gauteng bekendstaan en beter opleiding vir Afrikaners die ergste probleme met armoede, behuising en werkloosheid begin oplos het. In [[23 Februarie]] [[1945]] se uitgawe van die ''Irenenuus'' bereken die voltydse maatskaplike werker van die Irenekerk dat daar tussen 450 en 500 siele in die gemeente was aan wie armesorg verleen moes word. Sy noem die oorsake van die verarming as onder meer dronkenskap, siekte, dood, egskeiding, werkloosheid, ontug, werkskuheid en swaksinnigheid. Oor die maatskaplike probleme in die gemeente meld mej. T. Vermeulen, 'n ander maatskaplike werker verbonde aan die Irenekerk, in die ''Irenenuus'' van [[10 September]] [[1941]] sy glo dat die stryd in die middestad nie soseer teen armoede as sodanig is nie, maar teen maatskaplike euwels waarvan drankmisbruik en onwettige drankhandel die vernaamste is. In die gemeente se godsdiensverslag vir Julie 1944 tot Junie 1945 sê die kerkraad hulle glo die oorlogsomstandighede het bykomende stukrag aan die wantoestande gegee. == Evangelisasie == [[Beeld:Hoeksteen van die tweede Irenekerk, die ou Johannesburg-Oos.jpg|duimnael|regs|270px|Die hoeksteen van die tweede Irenekerk, gelê deur dr. [[Willie Jonker]] op [[8 Augustus]] [[1970]].]] [[Beeld:Deure uit ou Irenekerk in die huidige Irenekerk, gewese NG gemeente Johannesburg-Oos.jpg|duimnael|links|230px|Die deure en van die houtwerk uit die ou Irenekerk is verwyder en aangebring in die nuwe Irenekerk van 1970.]] In die laat jare vyftig het die NG Kerk begin erns maak met evangelisasie. Van 28 tot 30 September 1959 tree ds. P.S.Z. Coetzee as voorsitter op van 'n kongres in [[Bloemfontein]] met landswye verteenwoordiging oor "die N.G. Kerk en sy Evangelisasietaak vandag". Uit die Suid-Transvaalse Sinodale gebied (tans Hoëveldse Sinode) was daar 102 predikante. Die Transvaalse Sinode het egter reeds in 1957 in beginsel goedgekeur om predikante te beroep en werksters aan te stel vir evangelisasie, 'n lang gekoesterde ideaal. Dit sou egter lank duur voor die Suid-Transvaalse uitvoering aan dié besluit gee. Eers 'n jaar ná die Evangelisasiekongres skep en vul die sinode mettertyd vier poste, almal in Johannesburg se middestad. Tydens die sinodesitting van Maart 1963 meld die Sinodale Evangelisasiekommissie in sy verslag: "Die eerste uitwerking van die aanpak van Evangelisasie in die middestad het onteenseglik bewys dat daar baie meer werkkragte moet wees in [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg]] en Johannesburg-Oos ten einde net die gewone pastorale arbeid te verrig. Die soektog na evangelisasie-objekte het onmiddellik aan die lig gebring dat honderde lidmate tussen die krioelende massa van die stad eenvoudig verdwyn." Die kommissie berig verder dat "een van die gemeentes", wat later in die verslag blyk Johannesburg (Braamfontein) te wees, "wat nou halfpad enigsins noukeurig deurgewerk is het nie alleen 653 besoekpunte van absolute buitekerklikes opgelewer nie maar ook 627 besoekpunte van kerkmense wat net nie by die Kerkraad bekend was nie." Volgens die kommissie het die situasie steeds vererger, maar nóg Braamfontein se gemeente nóg die Irenekerk het oor die middels beskik om self genoegsame werkers te beroep. In albei gemeentes is tussen 1960 en 1962 'n predikant sowel as werkster vir evangelisasie aangestel. In Johannesburg-Oos werk ds. G.F.K. Carstens van Oktober 1960 tot Augustus 1962, waarna ds. A.J. Pienaar hom van Februarie 1963 af opvolg. Terselfdertyd werk mej. A. Nieuwoudt van Januarie 1961 as evangelisasiewerkster. In die eerste drie wyke van die Irenekerk wat Carstens deurgewerk het, het hy 104 besoekpunte van NG lidmate opgespoor wat aan die kerkraad onbekend was en in dieselfde drie wyke was daar 98 besoekpunte van buitekerklikes. Toe hy weg is, kon hy berig dat hy 27 buitekerklikes gekatkiseer het, belydenis is afgelê en hulle is gedoop. Nieuwoudt van haar aanstelling tot die sinode van twee jaar later 345 NG besoekpunte ontdek en te doen gehad met 117 buitekerklike besoekpunte. == Bekende leraars == Die eerste leraar was ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]],<ref>[http://www.facebook.com/topic.php?uid=54135783732&topic=8175 Facebook]</ref> later tegelykertyd leraar van [[NG gemeente Rondebosch]] en redakteur van die ''[[Kerkbode]]''. Hy was ook die vader van die latere leraar [[Arnold Meiring]], wat eweneens leraar van Rondebosch was, saam met sy vader. [[Beeld:Meiring-verwelkom2.jpg|duimnael|240px|Die verwelkomingsadres vir ds. P.G.J. Meiring met foto's van die eerste kerkraad.]] [[Beeld:Kansel uit die Irene-Zaal, nou in die Irenekerk, ou NG gemeente Johannesburg-Oos, Rudi van Wyk.JPG|duimnael|links|230px|Die kansel uit die ou [[NG gemeente Johannesburg|Braamfonteinse NG kerk]] staan vandag (2016) in die Irenekerk.]] In 1913 word ds. (later dr.) [[William Nicol]] in die gemeente bevestig. Dr. Paul du Plessis skryf in 1993 in sy D.D.-proefskrif: "In die Goudstad het die Afrikaner op geestelike gebied 'n stryd om oorlewing gehad. Die Kerk, en by name die Nederduits Hervormde of Gereformeerde Kerk van Suid-Afrika, was ten nouste by hierdie stryd betrokke. Dit was sy lidmate en sy ampsdraers se stryd. Die kerk was die behoudende faktor wat hulle saamgebind het en aan hulle sekuriteit gebied het. Met Nicol se koms na die Goudstad in 1913 het hy noodgedwonge deel van die stryd geword, want hy het besef dat die Afrikaner, die kerk en in besonder sy Here hom nodig het om die evangelie uit te dra, maar ook om die mens in sy nood by te staan."<ref>[http://www.up.ac.za/dspace/bitstream/2263/12911/1/DuPlessis_William(1995).pdf DD-proefskrif]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nicol was die stigter van die gemeenteblad ''Irenenuus'' in Januarie 1923, waarmee hy die lidmate in hulle besondere situasie wou begelei op hulle geloofspad. Dit is in [[Afrikaans]] geskryf in 'n stadium toe die taal net-net 'n vastrapplek in skole begin kry het en dit selde van die kansel gehoor is. (Die blaadjie het bly voortbestaan tot enkele jare voor die gemeente se inlywing by Johannesburg.) Nicol het in Augustus 1923 (jaartal onseker) geskiedenis gemaak toe hy die eerste preek in Afrikaans wat in die Unie oor die radio uitgesaai is, regstreeks in die radio-ateljees in die middestad gepreek het. Om 19:45 op Sondag [[7 Junie]] [[1924]], maak die leraar en gemeente weer geskiedenis toe 'n volledige diens in Afrikaans die eerste keer na die Unie uitgesaai is en wel vanuit die Irenesaal. 'n Maand later, op [[4 Oktober]] [[1925]], word die eerste nagmaaldiens uitgesaai, weer vanuit die Irenesaal. In die volgende dekade maak die Irenekerk weer geskiedenis toe ds. R.J. de L. Theron van [[NG gemeente Alberton|Alberton se moedergemeente]] die aankondiging van die eerste Bybel in Afrikaans op [[28 Augustus]] [[1933]] per radio vanuit die Irenekerk doen.<ref>[http://www.ngkalberton.org.za/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=52 Geskiedenis van NG Gemeente Alberton]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nicol was ook nie bang om nuwighede in die gemeente op die proef te stel nie. Die gebruik van die nagmaalkelkies pleks van die beker tydens die [[Spaanse griep in Suid-Afrika|1918-griep]] getuig volgens Du Plessis van sy "praktiese benadering. Daar was ook die Vrywillige Weeklikse Offer, waarvolgens lidmate weekliks hulle dankoffers kerk toe moes bring. Nicol wou lidmate leer om volgens die Bybelse metode hulle dankbaarheid aan die Here te bewys." Hy vertrek in Junie 1938 na die NG gemeente [[Pretoria]]-Oos. Nicol se opvolger, ds. [[Arnold Meiring]], was waarskynlik ewe bekend as moderator van die Transvaalse Sinodes van 1957 en 1961. Hy arbei byna 13 jaar onvermoeid in die groot stadsgemeente en vertrek in September 1951 na [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] en sluit ook sy bediening af in Pretoria-Oos. [[Beeld:Irene-kanselkleed.jpg|duimnael|links|220px|Die kerk se kanselkleed met die simbole van hoop aan weerskante.]] == Inlywing == [[Beeld:Die kerkorrel in die tweede Irenekerk, ou NG gemeente Johannesburg-Oos.jpg|duimnael|regs|280px|Die kerkorrel in die tweede Irenekerk.]] Veral ná die verslapping van apartsheidswetgewing ná 1990 het wit mense vinnig die middestad en omliggende gebiede ontruim (party van die buurte was trouens al lank "grys gebiede"). So het Johannesburg-Oos, die eens groot en sterk stadsgemeente, se volwasse lidmate afgeneem van 1&nbsp;647 in 1985, 1&nbsp;557 in 1990 tot 384 in 1994 en 313 in 1995. Op Donderdag [[1 Junie]] [[1995]] word [[NG gemeente Aucklandpark]], wat toe sowat 550 lidmate en 1&nbsp;700 studente bedien het, by die moedergemeente met sy skaars 100 lidmate [[Lys van ingelyfde NG gemeentes|ingelyf]].<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/03/1/7/14.html ''Beeld'']</ref> Twee jaar later, weer op [[1 Junie]] (dié keer 1997 en wel 'n Sondag), smelt die vergrote Johannesburgse gemeente met Johannesburg-Oos saam. Die gemeente se sentrum was die perseel van Auklandpark en dit het met vier leraars gespog: ds. Johan Krige (studenteleraar in Aucklandpark sedert [[8 Januarie]] [[1982]], later hoof- uitvoerende beampte van MES<ref name="giv">{{Cite web |url=http://www.givengain.com/unique/mes/docs/jaarlikseverslag2006.pdf |title=MES-jaarverslag |access-date=15 November 2010 |archive-date=11 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311112726/https://www.givengain.com/unique/mes/docs/jaarlikseverslag2006.pdf |url-status=dead }}</ref>), ds. Christoph Müller (woongebiede) en di. Attie Botha en Piet Smith (middestadbediening). Die drieledige gemeente het nou gestrek van [[Ellispark]] in die ooste (waar weinig min tradisionele NG lidmate oorgebly het) tot anderkant die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] (nou die [[Universiteit van Johannesburg]]) in die weste en veral Botha en Smith het baie gedoen vir nie-lidmate in die middestad.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1999/11/26/13/6.html ''Beeld'']</ref> Dit blyk die toenemende kosmopolitiese aard van die oostelike deel het die Aucklandpark-deel nie juis aangestaan nie, want die samestellende dele skei omstreeks 2003 toe daar sprake was dat Aucklandpark die kerkgeboue in Kingsway aan 'n ontwikkelaar sou verkoop vir die oprigting van 'n vulstasie en daardie deel van die gemeente, saam met die RAU-studente, met Melville se NG gemeente saamsmelt om die Melville Kruisgemeente te vorm. Dit was nadat die grense van Johannesburg aangepas is om die Aucklandpark-deel uit te sluit en in te sluit by Melville. Dié saamgestelde gemeente aanbid in Melville se kerk by Vierde Laan 51.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2001/05/6/1/7.html ''Rapport'']</ref><ref name="rap">[http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2001/05/13/2/47.html ''Rapport'']</ref> In dieselfde tyd was daar ongelukkigheid oor ds. Attie Botha se afdanking<ref name="rap" /> So laat dit die NG gemeente Johannesburg met 60 volwasse lidmate. Die Hoëveldse Sinode het in 2009 die Sinodale Kantoor by De Kortestraat 117 ontruim, nadat daar jare lank sprake van die skuif was,<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/03/19/11/9.html Beeld]</ref> en 18 kantore ingerig in die [[pastorie]] en buitegeboue van die NG gemeente Kemptonpark-Suid by Gladiatorstraat 56, Rhodesfield, omdat dit sentraalgeleë ten opsigte van die sinodale gebied is en die ou kantoorgebou onbereikbaar vir die meeste lidmate geword het.<ref>[http://www.looklocal.co.za/looklocal/content/en/kempton-park/kempton-park-news-general?oid=217939&sn=Detail&pid=490119&Sinode-glo-aan-stad-se-ontwikkeling Looklocal.co.za]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kemptonpark-Suid, wat tot minder as 30 lidmate gekrimp het, gaan egter steeds in die kerkgebou met sy werksaamhede voort. Terselfdertyd het die [[NG gemeente Johannesburg]] se handjie vol lidmate blykbaar oorgetrek na die Irenekerk toe. Ds. Piet Smith (oorlede op [[3 November]] [[2010]]<ref>{{Cite web |url=http://blogs.litnet.co.za/jacquespretorius/die-dood-is-darem-maar-erg |title=Blog-bespreking |access-date=15 November 2010 |archive-date=12 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112112730/http://blogs.litnet.co.za/jacquespretorius/die-dood-is-darem-maar-erg |url-status=dead }}</ref>) was studenteleraar van Aucklandpark vanaf 1982, maar toe Aucklandpark met Melville saamsmelt, het hy by Johannesburg gebly en die gemeente en omliggende inwoners en haweloses bedien tot en met sy aftrede in 2008. Die gemeente was toe vakant, maar Smith het tot sy dood as pastorale hulp opgetree. Hy was ook van 1998 af by die MES-aksie betrokke en van Januarie 2004 af 'n direkteur.<ref name="giv" /> == Hede == Die Irenekerk huisves tans vyf verskillende gemeentes na die Johannesburgse gemeente dit omstreeks 2000<ref name="rap" /> aan die Metropolitan Evangelical Services (MES-aksie)<ref>[http://mes.org.za.dedi169.jnb2.host-h.net/mes-johannesburg-0 MES se webwerf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> geskenk het: Sondae om 09:00 kom NG lidmate byeen vir 'n diens in [[Afrikaans]] en [[Engels]], 10:30 is dit die beurt van die Soul Saving Bible Church se [[Engels]]e diens asook The Early Church of Revival se [[Frans]]e diens. Tweeuur kom die [[Portugees|Portugese]] NG gemeente byeen en 15:00 is dit die [[Verenigende Gereformeerde Kerk]] se diens in [[Zulu]] en [[Sotho]]. == Ligging == Die kerkgebou is geleë by Beitstraat 1 in [[Doornfontein]].<ref>[http://maps.google.com/maps?ll=-26.195531,28.052173&spn=0.005199,0.008272&t=h&z=17&layer=c&cbll=-26.195528,28.05223&panoid=_gNY6IgLav6kjTazXVLSfA&cbp=12,38.31,,0,-19.16 Beitstraat 1, Doornfontein], Google Maps</ref> == Enkele leraars == * [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring]], 1897–1904. * Dr. [[Hendrik Adriaan Lamprecht|H.A. Lamprecht]], 1905–1912. * [[William Nicol]], [[8 Augustus]] [[1913]] – Junie 1938, later 10 jaar administrateur van [[Transvaal]].<ref>[http://www.up.ac.za/dspace/bitstream/2263/12911/1/DuPlessis_William(1995) DD-proefskrif.pdf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Johan Kritzinger|Dr. J.H. Kritzinger]], hulpprediker omstreeks 1937 * [[Arnold Meiring]], 1938–1951. * Jozua Johannes Georg Loots, 1939–1941. * Hendrik Johannes Piek, 1942–1949. * Pieter Louis Rossouw, 1949–1954. * Jacobus Francois Myburgh, 1952–1957. * [[Attie Burger|Adriaan (Attie) Johan Victor Burger]], 1955–1957 (waarna redakteur van ''Die Voorligter'' tot 1967). * Dr. [[Louis Viljoen Rex]], 1957–1959 (oorlede). * Dr. Benjamin Engelbrecht, 1957–1965 (uit bediening van NGK, redakteur van ''Pro Veritate'', blad van [[Beyers Naudé]] se Christelike Instituut; lidmaatskap in 1988 herstel). * George Frederik Kellerman Carstens, 1960–1962 (opdrag evangelisasie). * Dr. [[Petrus Cloete|Petrus Cornelius Cloete]], 1961–1962. * [[Hendrik Snijders|Hendrik Johannes Christoffel Snijders]], 1962–1964 (eerste leraar van [[NG gemeente Johannesburg-Sterrewag|Johannesburg-Sterrewag]] ná afstigting van Irenegemeente). * Andries Jacobus Pienaar, 1962–1967 (opdrag evangelisasie) * [[Willie Jonker]], 1966–1968<ref>[http://www.bmedia.co.za/component/page,shop.product_details/flypage,shop.flypage/product_id,931/category_id,50/manufacturer_id,0/option,com_virtuemart/Itemid,10/vmcchk,1/ Bybelmedia]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (ook skrywer en van 1971 tot 1992 professor aan die [[Universiteit Stellenbosch|US]] in dogmatiese vakke). * Daniël Fredrick Killian, [[3 Junie]] [[1967]]–1970. * Christoffel Johannes Botha, 1968–1973. * Julian Cornelius Müller, 1971–1975. * Septimus Boshoff, 1971–1974. * Wilhelmus Cornelis Goosen, 1974 – Mei 1978 (gaan na [[NG gemeente Aucklandpark|Aucklandpark]] as studenteleraar). * Pieter Ernst Scholtz Smith, [[7 Februarie]] [[1976]]–1982. * Marthinus Theunis Steyn Fourie, [[12 Januarie]] [[1979]]–1986. * Jacobus de Wet Brits, 1983–1992 (uit die bediening). * Arthur Daniel (Attie) Botha, 1994–1997 (na samesmelting leraar van [[NG gemeente Johannesburg|Johannesburg]] tot 2001). == Galery van leraars == <gallery mode=packed heights=200px> Beeld:PGJ Meiring.jpg|[[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]], eerste leraar (1897 tot 1904). Beeld:HA Lamprecht.jpg|Dr. [[Hendrik Adriaan Lamprecht|H.A. Lamprecht]], tweede leraar. Beeld:WilliamNicol.jpg|Dr. [[William Nicol]], derde leraar, later administrateur van Transvaal. Beeld:Ds Arnold Meiring.jpg|Ds. [[Arnold Meiring]], vierde leraar. Beeld:Ds JJ Loots.jpg|Ds. J.J. Loots, leraar van 1939 tot 1941. Beeld:Ds HJ Piek.jpg|Ds. H.J. Piek, leraar van 1942 tot 1949. Beeld:Ds PL Rossouw.jpg|Ds. P.L. Rossouw en sy gesin. Hy was medeleraar van 1949 tot 1954. Beeld:Ds JF Myburgh.jpg|Ds. J.F. Myburgh, leraar van 1952 tot 1957. Beeld:Attie Burger.jpg|Ds. [[Attie Burger]], leraar van 1955 tot 1957. Beeld:LV Rex.jpg|Dr. [[Louis Viljoen Rex]], leraar van 1957 tot 1959, toe hy in die amp oorlede is ná 'n lang siekbed. Beeld:Ds GFK Carstens.jpg|Ds. G.F.K. Carstens, leraar van 1960 tot 1962, met opdrag evangelisasie. Beeld:Ds AJ Pienaar.jpg|Ds. A.J. Pienaar was leraar met opdrag evangelisasie van 1962 tot 1967. Beeld:HJC Snijders.jpg|Ds. [[Hendrik Snijders|H.J.C. Snijders]], leraar van 1962 tot 1964, toe hy eerste leraar van die nuwe Johannesburg-Sterrewag word. Beeld:Willie Jonker.jpg|Dr. [[Willie Jonker]], medeleraar van 1966 tot 1968. Beeld:Ds CJ Botha.jpg|Ds. C.J. Botha, medeleraar van [[7 September]] [[1968]] tot 1973. Sy eerste gemeente, van 1955 tot 1960, was [[NG gemeente Benoni-Wes|Benoni-Wes]], wat nes sy laaste, Johannesburg-Oos, nie meer bestaan nie. Beeld:Ds Septimus Boshoff.jpg|Ds. Septimus Boshoff, leraar van leraar van 1971 tot 1974. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/08/29/8/2.html ''Beeld'', 29 Augustus 1995: Sprake van inlywing by Johannesburg] * [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1999/03/23/13/6.html ''Beeld'', 23 Maart 1999]. * [http://www.irenepipeorgan.com/main.htm 'n Webwerf gewy aan die Irenekerk se orrel.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111014202706/http://www.irenepipeorgan.com/main.htm |date=14 Oktober 2011 }} * [http://www.mes.org.za/ MES se tuisblad] * ''Acta van die vierde vergadering van die Suid-Transvaalse Sinode van die N.G. Kerk gehou te Pretoria op 26 Maart 1963 en volgende dae''. * Bulpin, T.V. (2001). ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc. * [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1924. ''Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824–1924''. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging. * Hofmeyr, George (hoofred.) (2002). ''NG Kerk 350''. Wellington: Lux Verbi.BM. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller) (1952). ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] (1948) ''Ons Kerk in die Goudstad (1887–1947)''. Kaapstad: Kerkrade van Johannesburg, Fordsburg, Johannesburg-Oos en Jeppestown. * {{af}} Stals, prof. dr. E.L.P. (red.) (1986). ''Afrikaners in die Goudstad. Deel 2. 1924–1961''. Pretoria: HAUM Opvoedkundige Uitgewery. * {{af}} Albertyn, J.R. (voorsitter) (1947). ''Kerk en stad''. Stellenbosch: Pro Ecclesia-Boekhandel. == Eksterne skakels == * {{af}} [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/10/25/4/44.html ''Joubertpark-skool word nie oopgestel''], ''[[Beeld]]'', [[25 Oktober]] [[1990]]. URL besoek op 24 November 2014. * {{af}} [http://www.givengain.com/unique/mes/docs/newssept06.pdf MES 20 jaar oud]. URL besoek op 24 November 2014. * {{en}} [http://mes.org.za.dedi169.jnb2.host-h.net/mes-johannesburg-0 MES se agtergrond, gebore uit Irenekerk]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 24 November 2014. * {{en}} [http://www.heritageportal.co.za/trail-site/irene-ng-kerk-church Foto's van die nuwe Irenekerk op The Heritage Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316023644/http://heritageportal.co.za/trail-site/irene-ng-kerk-church |date=16 Maart 2015 }}. URL besoek op 24 November 2014. * {{en}} [http://maps.google.com/maps?q=beit+street+doornfontein&hl=en&ll=-26.195445,28.052714&spn=0.00533,0.004823&safe=off&client=gmail&t=h&z=18&vpsrc=6&layer=c&cbll=-26.195518,28.05229&panoid=56psDBZHuzQT5C2Oz6VveA&cbp=12,34.39,,0,-14.22 Die kerkgebou by Beitstraat 1 op Google Maps] URL besoek op 24 November 2014. * {{en}} [https://www.google.com/maps/place/Edith+Cavell+St,+Johannesburg,+2001,+Suid-Afrika/@-26.1994448,28.0478256,3a,90y,170.54h,78.25t/data=!3m7!1e1!3m5!1s01y95ZHeiBIE7SlmfjvdHQ!2e0!6s%2F%2Fgeo2.ggpht.com%2Fcbk%3Fpanoid%3D01y95ZHeiBIE7SlmfjvdHQ%26output%3Dthumbnail%26cb_client%3Dmaps_sv.tactile.gps%26thumb%3D2%26w%3D203%26h%3D100%26yaw%3D345.25781%26pitch%3D0!7i13312!8i6656!4m2!3m1!1s0x1e950c2145b62b25:0xfcd22e9e14ef3282 Die omgewing waarin die Irene-Zaal geleë was en blykbaar ook die eerste Irenekerk op die hoek van Plein- en Edith Cavellstraat.] URL besoek op 31 Januarie 2016. [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Groot-Johannesburg|Johannesburg-Oos]] ngc9l8zi9j1bp1757rdz7w4v9ch7lvb 0 54568 2916827 2914872 2026-07-10T06:53:43Z Oesjaar 7467 /* Televisie */ Verbeter 2916827 wikitext text/x-wiki {{Deelstaat of gebied van Australië | Plaaslike naam=Northern Territory| Afrikaanse naam=Noordelike Gebied| beeld_vlag=Flag of the Northern Territory.svg | beeld_wapen=Northern Territory Coat of Arms.svg| bynaam=The Territory, The NT, The Top End | leuse= | beeld=Beeld:Tigris-Australia location Northern Territory.svg{{!}}300px| hoofstad=[[Darwin]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|12|27|00|S|130|50|00|O}} | grootste stad=[[Darwin]] | goewerneur=[[Tom Pauling]] | Premier=[[Paul Henderson]] | Party_van_die_Premier=[[Australian Labor Party|ALP]] | oppervlakte_totaal=1 420 970 | oppervlakte_land=1 349 129 | oppervlakte_water=71 839 | persentasie_water=5,06 | bevolking_jaar=2010 | bevolking_totaal=229 675<ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/dec-2021|title=National, state and territory population – December 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=28 June 2022|access-date=1 July 2022|archive-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629022248/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/dec-2021|url-status=live}}</ref> | digtheid=0,17 | posafkorting=NT | tydsone= +9:30 | webwerf= [http://www.nt.gov.au/ www.nt.gov.au] | notes= }} Die '''Noordelike Gebied''' ([[Engels]]: ''Northern Territory'', afgekort as NT); amptelik bekend as die '''Noordelike Gebied van Australië'''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australiasnorthernterritory.com.au |title=Australia's Northern Territory is Powering What's Next |publisher=Noordelike Gebied |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> en in [[Australië]] nie-amptelik '''die Gebied''' genoem)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theterritory.com.au/ |title=The Territory, Australia |accessdate=25 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825031743/https://theterritory.com.au/ |archive-date=25 Augustus 2023 |url-status=live}}</ref> is 'n [[Deelstate en gebiede van Australië|Australiese interne gebied]] in die sentrale en sentraal-noordelike streke van Australië. Die Noordelike Gebied grens in die weste aan [[Wes-Australië]] (129ste [[lengtegraad]] oos), in die suide aan [[Suid-Australië]] (26ste [[breedtegraad]] suid) en in die ooste aan [[Queensland]] (138ste lengtegraad oos). In die noorde word die Noordelike Gebied begrens deur die [[Timorsee]], die [[Arafurasee]] en die [[Golf van Carpentaria]], met Wes-[[Nieu-Guinee]] en verskeie ander eilande van [[Indonesië]] wat oorkant geleë is. Die Noordelike Gebied beslaan 1&nbsp;420&nbsp;970&nbsp;km²,<ref>{{cite web | url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories | title=Area of Australia – States and Territories | date=27 June 2014 | access-date=18 February 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118174336/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories | url-status=live }}</ref> wat dit die derde grootste Australiese federale divisie en die 11de grootste landelike onderafdeling ter wêreld maak. Dit is yl bevolk, met 'n bevolking van slegs 260&nbsp;400<ref name="ABSPop" /> vanaf Maart 2025 – minder as die helfte van die bevolking van [[Tasmanië]].<ref name="ABSPop" /> Die grootste bevolkingsentrum is die hoofstad [[Darwin]], met ongeveer 52,6% van die gebied se bevolking. Die grootste binnelandse nedersetting is [[Alice Springs]] met 'n bevolking van ongeveer 25&nbsp;000 mense. Die argeologiese geskiedenis van die Noordelike Gebied het moontlik meer as 60&nbsp;000 jaar gelede begin toe mense hulle vir die eerste keer in hierdie streek van die Sahul-kontinent gevestig het. Van ten minste die 18de eeu af het Makassan-handelaars 'n verhouding met die [[inheems]]e bevolking van die Noordelike Gebied begin rondom die handel in [[seekomkommer]]s. Die kus van die Noordelike Gebied is die eerste keer in die 17de eeu deur Europeërs gesien.<ref>{{Cite web|title=Did the Spanish land in Australia before James Cook? {{!}} National Library of Australia|url=https://www.nla.gov.au/faq/did-the-spanish-land-in-australia-before-james-cook|access-date=2020-08-14|via=National Library of Australia|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127134353/https://www.nla.gov.au/faq/did-the-spanish-land-in-australia-before-james-cook|url-status=live}}</ref> Die Britte was die eerste Europeërs wat probeer het om hulle in die kusstreke te vestig. Na drie mislukte pogings om 'n nedersetting te stig (1824–1828, 1838–1849 en 1864–1866), is sukses in 1869 behaal met die stigting van 'n nedersetting by die hawe van Darwin. Die ekonomie is grootliks gebaseer op [[mynbou]] en [[petroleum]], wat gedurende 2018–2019 23% van die bruto staatsproduk, of $5,68 miljard, bygedra het, wat 92,4% van uitvoere uitmaak.<ref>{{cite web |title=Industries |url=https://nteconomy.nt.gov.au/industry-analysis/mining-and-manufacturing |website=Northern Territory Economy |publisher=Department of Treasury and Finance, Northern Territory Government |access-date=31 August 2020 |date=2019 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419164342/https://nteconomy.nt.gov.au/industry-analysis/mining-and-manufacturing |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=International trade |url=https://nteconomy.nt.gov.au/international-trade#exports |website=Northern Territory Economy |publisher=Department of Treasury and Finance, Northern Territory Government |access-date=31 August 2020 |date=2019 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418210853/https://nteconomy.nt.gov.au/international-trade#exports |url-status=live }}</ref> Die bevolking van die Gebied is gekonsentreer in kusstreke en langs die Stuart-snelweg. Behalwe die hoofstad Darwin, is die belangrikste nedersettings (in volgorde van grootte) [[Palmerston, Noordelike Gebied|Palmerston]], [[Alice Springs]], Katherine, Nhulunbuy en Tennant Creek. Inwoners van die Noordelike Gebied staan ​​dikwels bekend as "Territorians".<ref>{{Cite web |title=Definition of Territorian |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Territorian |access-date=2024-09-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917224456/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Territorian |url-status=live }}</ref> == Geskiedenis == === Voor koloniale tydperk === Mense het sedert ten minste 48 400 tot 68 700 jaar gelede in die huidige gebied van die Noordelike Gebied gewoon.<ref name="Clarkson Jacobs Marwick Fullagar 2017 pp. 306–310">{{cite journal | last1=Clarkson | first1=Chris | last2=Jacobs | first2=Zenobia | last3=Marwick | first3=Ben | last4=Fullagar | first4=Richard | last5=Wallis | first5=Lynley | last6=Smith | first6=Mike | last7=Roberts | first7=Richard G. | last8=Hayes | first8=Elspeth | last9=Lowe | first9=Kelsey | last10=Carah | first10=Xavier | last11=Florin | first11=S. Anna | last12=McNeil | first12=Jessica | last13=Cox | first13=Delyth | last14=Arnold | first14=Lee J. | last15=Hua | first15=Quan | last16=Huntley | first16=Jillian | last17=Brand | first17=Helen E. A. | last18=Manne | first18=Tiina | last19=Fairbairn | first19=Andrew | last20=Shulmeister | first20=James | last21=Lyle | first21=Lindsey | last22=Salinas | first22=Makiah | last23=Page | first23=Mara | last24=Connell | first24=Kate | last25=Park | first25=Gayoung | last26=Norman | first26=Kasih | last27=Murphy | first27=Tessa | last28=Pardoe | first28=Colin | title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | journal=Nature | publisher=Springer Nature | volume=547 | issue=7663 | year=2017 | issn=0028-0836 | doi=10.1038/nature22968 | pmid=28726833 | pages=306–310 | bibcode=2017Natur.547..306C | url=https://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/107043/2/hdl_107043.pdf | hdl=2440/107043 | s2cid=205257212 | hdl-access=free | access-date=24 September 2019 | archive-date=25 October 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191025030937/https://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/107043/2/hdl_107043.pdf | url-status=live }}</ref> Vanaf die 17de of 18de eeu n.C. het handelaars van Sulawesi stewige seisoenale handelsbande met die inheemse volke van die Kimberley-streek, die hedendaagse Noordelike Gebied en Arnhemland gesmee.<ref name="Macknight-2011">{{cite journal | title = The view from Marege': Australian knowledge of Makassar and the impact of the trepangindustry across two centuries | last = Macknight | first = Charles Campbell | journal = Aboriginal History | year = 2011 | volume = 35 | pages = 121–143 | jstor = 24046930 | doi = 10.22459/AH.35.2011.06 | doi-access = free}}</ref> Hulle het seekomkommers vir Chinese markte versamel en verskeie goedere en tegnologieë aan die inheemse volke bekendgestel. Daar is beduidende bewyse van kontak met Makassan-vissers in voorbeelde van inheemse Australiese rotskuns en basskilderkuns van Noord-Australië, met die Makassan-prou 'n prominente kenmerk.{{sfn|Taçon|May|Fallon|Travers|2010}}<ref>{{cite news |last=Woodford |first=J. |work=The Sydney Morning Herald |date=20 September 2008 |title=The Rock Art That Redraws Our History |url=http://www.smh.com.au/news/national/the-rock-art-that-redraws-our-history/2008/09/19/1221331206960.html |access-date=6 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920040854/http://www.smh.com.au/news/national/the-rock-art-that-redraws-our-history/2008/09/19/1221331206960.html |archive-date=20 September 2008}}</ref> [[Lêer:Northern Territory (MODIS 2018-07-30).jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van die Noordelike Gebied]] === Koloniale administrasie === Met die koms van die Britte was daar vier vroeë pogings aangewend om in die strawwe omgewing van die noordelike kus nedersettings te vestig, waarvan drie weens hongersnood en wanhoop misluk het. Die gebied wat nou deur die Noordelike Gebied beset word, was van 1825 tot 1863 deel van koloniale [[Nieu-Suid-Wallis]], behalwe vir 'n kort tydjie van Februarie tot Desember 1846, toe dit deel van die kortstondige kolonie Noord-Australië was. Die Noordelike Gebied was deel van [[Suid-Australië]] van 1863 tot 1911, en onder sy administrasie is die ''Overland Telegraph Line'' tussen 1870 en 1872 gebou.<ref>{{cite web |author=National Museum of Australia |author-link=National Museum of Australia |date=2022-09-28 |title=National Museum of Australia – Overland telegraph |publisher=National Museum of Australia |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/overland-telegraph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330000552/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/overland-telegraph |archive-date=30 March 2020 |access-date=2025-04-28 }}</ref> Vanaf sy stigting in 1869 was die Port Darwin vir baie dekades die belangrikste voorsieningspunt vir die gebied. 'n Spoorweg is tussen 1883 en 1889 tussen Palmerston en Pine Creek gebou as deel van die Noord-Australiese Spoorweg. Die ekonomiese patroon van veeteelt en mynbou is so gevestig dat daar teen 1911 513 000 beeste was. Victoria River Downs-stasie, 686 kilometer wes van Darwin,<ref>{{Cite web |title=Distance from Darwin to Victoria River Downs (DRW – VCD) |url=https://www.airmilescalculator.com/distance/drw-to-vcd/ |access-date=2024-09-17 |website=Air Miles Calculator |language=en}}</ref> was eens die grootste veeplaas ter wêreld. [[Goud]] is in 1872 by Grove Hill en in 1871 by Pine Creek, Brocks Creek, Burundi ontdek en [[koper]] is by Dalyrivier ontdek.<ref>{{Cite report|last=Otterman|first=D.|date=2004|title=Daly River Project, Annual report for EL 22495, EL 22496, EL 22498 and EL 23595, for the period 6 September 2003 to 5 September 2004|url=https://geoscience.nt.gov.au/gemis/ntgsjspui/handle/1/83631|access-date=21 July 2021|archive-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721183556/https://geoscience.nt.gov.au/gemis/ntgsjspui/handle/1/83631|url-status=live}}</ref> === Federale gebied === Op 1 Januarie 1911, 'n dekade na Federasie, is die Noordelike Gebied van Suid-Australië geskei, saam met die Australiese Hoofstadgebied van NSW en aan federale beheer oorgedra. Alfred Deakin het destyds gemeen: “[V]ir my was die vraag nie soseer kommersieel van aard nie, maar nasionaal — eerstens, tweedens, derdens en laastens. Óf ons moes daarin slaag om die noordelike gebied te bevolk, óf ons moes ons onderwerp aan die oordrag daarvan aan ’n ander nasie.”<ref>{{cite book|last=Walker|first=David|title=Anxious Nation: Australia and the Rise of Asia, 1850–1939|year=1999|publisher=University of Queensland Press|isbn=978-0702231315|page=122|url=https://books.google.com/books?id=spS6AAAAIAAJ}}</ref> Teen die einde van 1912 was daar 'n groeiende gevoel dat die naam "Noordelike Gebied" onbevredigend was.<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article5351157|title=The Territory: Federal Policy Criticised|newspaper=The Advertiser|location=Adelaide|date=14 November 1912}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article15375411|title=House of Representatives|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=14 November 1912}}</ref> Die name "Kingsland" (na Koning George V en om met Queensland ooreen te stem), "Centralia" en "Territoria" is voorgestel, met Kingsland wat in 1913 die voorkeurkeuse geword het. Die naamsverandering is egter nooit deurgevoer nie.<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article59253861|title=Territoria or Kingsland!|newspaper=[[The Register (Adelaide)|The Register]]|date=16 April 1914}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article5396815|title=Kingsland: New name for the Northern Territory|newspaper=[[The Advertiser (Adelaide)|The Advertiser]]|date=22 April 1913|access-date=1 May 2017|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210053040/http://nla.gov.au/nla.news-article5396815|url-status=live}}</ref> ==== Verdeling in Noord-Australië en Sentraal-Australië ==== Vir 'n kort tydjie, tussen 1927 en 1931, was die Noordelike Gebied verdeel in Noord-Australië en Sentraal-Australië met die 20ste breedtegraad suid as grens. Kort na hierdie tyd is dele van die Noordelike Gebied in die Kimberley-plan oorweeg as 'n moontlike terrein vir die vestiging van 'n Joodse Tuisland, wat verstaanbaar as die "Onbeloofde Land" beskou word.<ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article18097828 |title=Wasted Years |newspaper=The Sydney Morning Herald |issue=34,577 |location=New South Wales, Australia |date=16 October 1948 |access-date=20 July 2019 |page=6 |via=National Library of Australia}}</ref><ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article43802260 |title=Immigration Scheme That Failed |newspaper=The Advertiser (Adelaide) |volume=91 |issue=28178 |location=South Australia |date=29 January 1949 |access-date=20 July 2019 |page=8 |via=National Library of Australia}}</ref> Gedurende die vroeë 20ste eeu is die suidelike deel van die gebied as die "laaste grens" van Australiese nedersetting beskou, waar 'simpatieke blankes' gehoop het dat Aboriginale tradisies steeds beoefen sou word.<ref name="O'Brien">{{cite journal |date=2015 |title=Hunger and the humanitarian frontier |last=O'Brien |first=Anne |url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p332783/html/article05.xhtml?referer=1790&page=11 |journal=Aboriginal History |publisher=Aboriginal History Inc. ANU Press |volume=39 |access-date=30 May 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604131320/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p332783/html/article05.xhtml?referer=1790&page=11 |url-status=live }}</ref> Konflikte het ontstaan ​​as gevolg van die hulpbronskaarste en die broosheid van die veebedryf, en die gebied was vol inheemse 'bosbandiete' wat beeste vir voedsel gejaag het weens werkskaarste by veeboere. Dit is vererger deur 'n droogte tussen 1925 en 1929 wat gelei het tot die dood van 85 persent van die kinders by die Hermannsburg-sendingstasie in Sentraal-Australië. Intussen was wit houdings teenoor Aboriginale mense paternalisties, verskeur tussen die begeerte om hulle in tye van honger te help en die vrees om hulle te "verarm" en hul aansporings om te werk te verminder. In die Coniston-slagting van 1928 is strafekspedisies deur wit koloniste onder leiding van die Noordelike Gebiedspolisiekonstabel William George Murray uitgevoer in reaksie op die moord op 'n dingojagter, wat gelei het tot die dood van dosyne tot honderde mense van die Warlpiri-, Anmatyerre- en Kaytetye-groepe.<ref name="Bradley">{{cite book |last1=Bradley |first1=Michael |title=Coniston |date=2019 |publisher=UWA Press |location=Perth|isbn=9781760801045}}</ref> Dit was een van vele slagtings van Aboriginale mense in die streek.<ref>{{Cite web |last= |title=Some Known Frontier Conflicts in the Northern Territory |url=https://australianfrontierconflicts.com.au/timelines/some-known-frontier-conflicts-in-the-northern-territory/ |access-date=2024-09-17 |website=Australian Frontier Conflicts |language=en-AU |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917230217/https://australianfrontierconflicts.com.au/timelines/some-known-frontier-conflicts-in-the-northern-territory/ |url-status=live }}</ref> ==== Ná die Tweede Wêreldoorlog ==== Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die grootste deel van die Noordelike Helfte onder militêre regering geplaas. Dit is die enigste keer sedert die Federasie dat 'n deel van 'n Australiese staat of gebied onder militêre beheer was. Ná die oorlog is beheer oor die hele gebied aan die Statebond teruggegee. Die bombardement van [[Darwin]] het op 19 Februarie 1942 plaasgevind. Dit was die grootste enkele aanval ooit deur 'n buitelandse moondheid op Australië uitgevoer. Bewyse van Darwin se Tweede Wêreldoorlog-geskiedenis word gevind by 'n verskeidenheid bewaarde terreine in en om die stad, insluitend ammunisiebunkers, landingsbane, olietonnels en museums. Die hawe is beskadig in die Japannese lugaanvalle van 1942. Dit is daarna herstel.<ref>{{cite web |last1=Thiem |first1=David |title=Semaphore: 75 Years After the Bombing of Darwin a Story of Reconciliation Hope and Peace |url=https://seapower.navy.gov.au/media-room/publications/semaphore-04-17 |website=Semaphore |publisher=Royal Australian Navy |access-date=14 June 2024 |archive-date=14 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614125410/https://seapower.navy.gov.au/media-room/publications/semaphore-04-17 |url-status=live }}</ref> In die laat 1960's het verbeterde paaie in aangrensende state wat met die gebied verbind is, hawevertragings en vinnige ekonomiese ontwikkeling tot onsekerheid in hawe- en streeksinfrastruktuurontwikkeling gelei. As gevolg van die Kommissie van Ondersoek, wat deur die Administrateur<ref>[http://catalogue.nla.gov.au/Records/a590549]{{Dead link|date=July 2012}}</ref> ingestel is, is hawewerkreëlings verander, vasmeerbelegging uitgestel en 'n hawemeesterplan opgestel.<ref>{{cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/2794315|title=Darwin and Northern Territory freight transport study|editor-last=Australia|date=30 April 1977|publisher=Australian Government Publishing Service|isbn=9780642033512|access-date=30 April 2019|via=National Library of Australia (new catalog)|archive-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430152242/https://catalogue.nla.gov.au/Record/2794315|url-status=live}}</ref> Uitbreiding van spoorvervoer was toe nie oorweeg nie weens lae vragvolumes. [[Aborigines]] in die gebied het gesukkel vir regte op grond en billike lone. In 1963 het die Yolngu-mense van Arnhemland twee petisies, bekend as die Yirrkala-baspetisies, by die Australiese Parlement ingedien om te protesteer teen die feit dat hul grond sonder voorafgaande konsultasie vir die ontginning van [[bauxiet]] oorgeneem is.<ref name=founding>{{cite web| url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-104.html|title= Yirrkala bark petitions 1963 (Cth)|website= Documenting A Democracy|publisher=Museum of Australian Democracy|access-date = 8 January 2026}}</ref><ref>{{cite book | last=Wright | first=Clare|author-link = Clare Wright | title=Näku Dhäruk: The Bark Petitions: How the People of Yirrkala Changed the course of Australian democracy | publisher=Text Publishing Company | date=1 October 2024 | isbn=978-1-922330-86-4 | url=https://books.google.com/books?id=jRG00AEACAAJ}}</ref> Nog 'n belangrike gebeurtenis in hierdie stryd was die staking en wegstap deur die Gurindji-mense by Wave Hill-veestasie in 1966. Die ''Northern Territory Council for Aboriginal Rights'' (NTCAR) het die stakers ondersteun en publisiteit verskaf.<ref name=ntcar>{{cite web | title=Northern Territory Council for Aboriginal Rights | publisher=National Museum of Australia | date=26 November 2018 | url=https://www.nma.gov.au/explore/features/indigenous-rights/organisations/expansion-folder/northern-territory-council-aboriginal-rights#! | access-date=30 November 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125342/https://www.nma.gov.au/explore/features/indigenous-rights/organisations/expansion-folder/northern-territory-council-aboriginal-rights#! | url-status=dead }}</ref> Die federale regering van Gough Whitlam het die ''Woodward Royal Commission'' in Februarie 1973 op die been gebring om ondersoek in te stel na op watter wyse grondregte in die Noordelike Gebied bereik kan word. Regter Woodward se eerste verslag in Julie 1973 het aanbeveel dat 'n Sentrale Landraad en 'n Noordelike Landraad op die been gebring word om die sienings van die inheemse bevolking aan hom voor te lê. 'n Wetsontwerp op Grondregte is opgestel, en die Wet op Aboriginale Grondregte (Noordelike Gebied) van 1976 is op 16 Desember 1976 deur die Fraser-regering aangeneem en het op 26 Januarie 1977 in werking getree.<ref>{{Cite web |title=Aboriginal Land Rights (Northern Territory) Act 1976 |url=http://www.legislation.gov.au/Details/C2016C00111/Html/Text |access-date=2022-03-01 |website=legislation.gov.au|archive-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117074252/https://www.legislation.gov.au/Details/C2016C00111/Html/Text |url-status=live }}</ref> Die ''Northern Territory Council for Aboriginal Rights'' is in 1976 ontbind.<ref name="ntcar" /> In 1974, van Kersaand tot Kersdag, is Darwin deur die tropiese [[sikloon]] Tracy verwoes. Ses-en-sestig mense sterf tydens Sikloon Tracy, skade van A$837 miljoen word veroorsaak (ongeveer A$8,38 miljard {{As of|2024|lc=on}})<ref>{{cite web|url=https://www.rba.gov.au/calculator/annualDecimal.html|title=Inflation Calculator|access-date=19 July 2019|author=Reserve Bank of Australia|date=30 October 2015|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625131710/https://www.rba.gov.au/calculator/annualDecimal.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Severe Tropical Cyclone Tracy |url=https://www.bom.gov.au/cyclone/history/tracy.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119220943/https://www.bom.gov.au/cyclone/history/tracy.shtml |archive-date=19 November 2025 |access-date=2026-01-22 |website=www.bom.gov.au |language=en |url-status=live }}</ref> en vernietig ongeveer 70% van Darwin se geboue, waarvan 80% huise is. Die sikloon het meer as 41&nbsp;000 van die 47&nbsp;000 inwoners van die stad dakloos gelaat. Die stad is herbou met baie verbeterde konstruksiekodes en is vandag 'n moderne, aangelegde metropool.<ref>{{Cite web |title=2016-2017 Annual Report |url=https://www.darwin.nt.gov.au/council/about-council/publications-and-forms/2016-2017-annual-report |access-date=2026-01-22 |website=City of Darwin {{!}} Darwin Council, Northern Territory |language=en}}</ref> === Selfregering === In 1978 is selfregering aan die Gebied verleen deur die Wet op die Noordelike Gebied (Selfregering van 1978), met 'n Wetgewende Vergadering onder leiding van 'n Hoofminister.<ref>{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Northern Territory - Indigenous, Autonomy, Self-Government {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Northern-Territory/Government-and-society |access-date=2024-09-18 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022125/https://www.britannica.com/place/Northern-Territory/Government-and-society |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-13 |title=History of Self Government |url=https://territoryday.nt.gov.au/history-of-self-government/ |access-date=2024-09-18 |website=Territory Day |language=en-AU |archive-date=9 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909023053/https://territoryday.nt.gov.au/history-of-self-government/ |url-status=live }}</ref> Die Administrateur van die Noordelike Gebied is nog 'n belangrike pos n die regering en hulle tree op as die Koning se verteenwoordiger in die Gebied. 'n Deel van hul rol is die aanstelling van die Hoofminister.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2023-09-22 |title=Role of the Administrator |url=https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/role-of-the-administrator |access-date=2024-09-18 |website=govhouse.nt.gov.au |language=en}}</ref> Die Gebied publiseer ook amptelike kennisgewings in sy eie Staatskoerant.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2024-07-18 |title=Government Gazettes |url=https://nt.gov.au/about-government/gazettes |access-date=2024-09-18 |website=nt.gov.au |language=en |archive-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930205148/https://nt.gov.au/about-government/gazettes |url-status=live }}</ref> In die 1980's is bewaringsgerigte gebiede in die Noordelike Gebied soos die Kakadu Nasionale Park en die Uluru-Kata Tjuta Nasionale Park in die UNESCO-wêrelderfenislys opgeneem vir hul mengsel van natuurlike erfenis en Aboriginale kultuur. Gedurende 1995–96 was die Noordelike Gebied kortliks een van die min plekke in die wêreld met wettige vrywillige genadedood, totdat die Federale Parlement die wetgewing omvergewerp het.<ref>{{cite web|url=http://www.nt.gov.au/lant/parliament/committees/rotti/parldebate.shtml|title=Select Committee on Euthanasia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302220134/http://nt.gov.au/lant/parliament/committees/rotti/parldebate.shtml|archive-date=2 March 2011|date=13 September 2007|publisher=Legislative Assembly of the Northern Territory}}</ref> Voordat die oorheersende wetgewing uitgevaardig is, het vier mense die wet, ondersteun deur dr. Philip Nitschke, gebruik.<ref>{{Cite web |last=Fedele |first=Robert |date=2024-02-11 |title=How the Northern Territory trailblazed Australia's voluntary assisted dying laws |url=https://anmj.org.au/how-the-northern-territory-trailblazed-australias-voluntary-assisted-dying-laws/ |access-date=2024-09-18 |website=Australian Nursing & Midwifery Journal |language=en-AU |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907121453/https://anmj.org.au/how-the-northern-territory-trailblazed-australias-voluntary-assisted-dying-laws/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Maitland-Newcastle |first=Catholic Diocese of |title=Philip Nitschke and 'rational suicide' {{!}} Catholic Diocese of Maitland-Newcastle |url=https://www.mn.catholic.org.au/news-events/news/philip-nitschke-and-rational-suicide/ |access-date=2024-09-18 |website=www.mn.catholic.org.au |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918002224/https://www.mn.catholic.org.au/news-events/news/philip-nitschke-and-rational-suicide/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Davey |first=Melissa |date=2016-04-22 |title=Philip Nitschke, the man who thinks we should all choose when to die |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2016/apr/22/philip-nitschke-choose-when-to-die-euthanasia-advocate |access-date=2024-09-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=8 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008060404/https://www.theguardian.com/australia-news/2016/apr/22/philip-nitschke-choose-when-to-die-euthanasia-advocate |url-status=live }}</ref> == Geografie == Daar is baie klein nedersettings versprei oor die gebied, maar die groter bevolkingsentrums is geleë op die enkele geplaveide pad wat Darwin met Suid-Australië verbind, die Stuart-snelweg, wat aan die plaaslike bevolking eenvoudig as "die spoor" bekend staan. Die Noordelike Gebied is die tuiste van baie skouspelagtige natuurlike rotsformasies, insluitend [[Uluru|Uluru/Ayers Rock]] en Kata Tjuta/The Olgas in die Sentraal-Australiese streek en Kakadu Nasionale Park in die noorde. Elke een van hierdie terreine word as heilig geag deur die plaaslike Aboriginale bevolking en het belangrike internasionale toeriste-aantreklikhede en erkende UNESCO- [[wêrelderfenisgebied]]e geword.<ref>{{Cite web |title=World Heritage: Uluru-Kata Tjuta National Park |url=https://parksaustralia.gov.au/uluru/discover/highlights/world-heritage/#:~:text=Uluru-Kata%20Tjuta%20National%20Park%20is%20included%20on%20the%20UNESCO,animals,%20and%20outstanding%20natural%20beauty. |access-date=2024-09-18 |website=parksaustralia.gov.au |language=en-au}}</ref><ref>{{Cite web |title=World Heritage: Kakadu |url=https://parksaustralia.gov.au/kakadu/discover/world-heritage/ |access-date=2024-09-18 |website=parksaustralia.gov.au |language=en-au |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022631/https://parksaustralia.gov.au/kakadu/discover/world-heritage/ |url-status=live }}</ref> Die noordelike gedeelte van die gebied bestaan ​​hoofsaaklik uit tropiese [[savanne]]s, wat uit verskeie afsonderlike [[Ekostreek|ekostreke]] bestaan ​​– Arnhem Land tropiese savanne, Carpentaria tropiese savanne, Kimberley tropiese savanne, Victoria Plains tropiese savanne en Mitchell Grass Downs. Die suidelike gedeelte van die gebied is bedek met [[woestyn]] en [[Xerofiet|xerofitiese]] struikgewasse, insluitend die Groot Sandy-Tanami-woestyn, Simpson-woestyn en die xerofitiese struikgewasse van die Sentrale Reekse. Daar is ook 'n uitgebreide reeks rivierstelsels in die gebied. Hierdie riviere sluit in: die Alligatorriviere, Dalyrivier, Finkerivier, McArthurrivier, Roperrivier, Toddrivier en Victoriarivier. Die Hayrivier is 'n rivier suidwes van [[Alice Springs]], met die Marshallrivier, Arthur Creek, Camel Creek en Bore Creek wat daarin vloei.<ref>{{cite web|url=http://www.bonzle.com/c/a?a=p&p=212462&cmd=sp|title=Hay River|website=Bonzle.com|access-date=10 June 2019|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726193944/http://www.bonzle.com/c/a?a=p&p=212462&cmd=sp|url-status=live}}</ref> === Nasionale parke === {{div col|colwidth=20em}} * Barranyi (North Island) Nasionale Park * Casuarina Kus Reserwe * Daly Rivier Natuur Park * Djukbinj Nasionale Park * Dulcie Reeks Nasionale Park * Elsey Nasionale Park * Finke Gorge Nasionale Park * Garig Gunak Barlu Nasionale Park * Howard Springs Nasionale Park * Iytwelepenty / Davenport Reekse Nasionale Park * Judbarra / Gregory Nasionale Park * Kakadu Nasionale Park * Karlu Karlu / Devils Marbles Bewarings Reserwe * Keep River Nasionale Park * Litchfield Nasionale Park * Mary River Nasionale Park * Nitmiluk Nasionale Park * Tjoritja / West MacDonnell Nasionale Park * Uluṟu-Kata Tjuṯa Nasionale Park * Watarrka Nasionale Park {{div col end}} <gallery> Lêer:Mount Sonder.JPG|Mount Sonder, die vierde hoogste berg in die Noordelike Gebied na die naby geleë Berg Zeil, in die West MacDonnell Nasionale Park Lêer:Kakadu 2488.jpg|Nourlangie Rock in Kakadu Nasionale Park Lêer:Jim jim falls.jpg|Jim Jim Waterval, Kakadu Nasionale Park Lêer:Uluru NT Australia.JPG|[[Uluru|Uluru / Ayers Rock]], een van die bekendste bakens van die Noordelike Gebied Lêer:Uluru, helicopter view, cropped.jpg|Uluru / Ayers Rock uit die lug gesien </gallery> [[Lêer:Kata Tjuta pan.jpg|duimnael|upright=3.75|center|Uluṟu-Kata Tjuṯa Nasionale Park]] === Klimaat === Die Noordelike Gebied het twee kenmerkende klimaatsones. Die noordelike punt, insluitend Darwin, het 'n tropiese klimaat met hoë humiditeit en twee seisoene, die nat (Oktober tot April) en droë seisoen (Mei tot September). Gedurende die droë seisoen is byna elke dag warm en sonnig, en die humiditeit in die middag is gemiddeld ongeveer 30%. Daar is baie min reënval tussen Mei en September. In die koelste maande van Junie en Julie kan die daaglikse minimum [[temperatuur]] so laag as 14&nbsp;°C daal, maar baie selde laer, en [[ryp]] is nog nooit aangeteken nie. Die nat seisoen word geassosieer met tropiese siklone en moessonreën. Die meeste reënval vind plaas tussen Desember en Maart (die [[Suidelike halfrond]] somer), wanneer [[donderstorm]]s algemeen voorkom en die middag se relatiewe humiditeit gemiddeld meer as 70% gedurende die natste maande is. Gemiddeld val meer as 1&nbsp;570 mm&nbsp;reën in die noorde. Reënval is die hoogste in noordwestelike kusgebiede, waar reënval gemiddeld van 1&nbsp;800 tot 2&nbsp;100&nbsp;mm is. Die sentrale streek is die woestynsentrum van die land, wat Alice Springs en Uluru (Ayers Rock) insluit, en is semi-droog met min reën wat gewoonlik gedurende die warmste maande van, Oktober tot Maart, val. Seisoene is meer duidelik in sentraal-Australië, met baie warm somers en koel winters. Ryp word 'n paar keer per jaar aangeteken. Die streek ontvang minder as 250&nbsp;mm reën per jaar. Die hoogste temperatuur wat in die gebied aangeteken is, is 48,3 °C (118,9 °F) by Finke op 1 en 2 Januarie 1960. Die laagste temperatuur is −7,5 °C (18,5 °F) by Alice Springs op 17 Julie 1976. {{Tabel weergemiddelden | locatie = die Noordelike Gebied. |jan_a_max= 48.3 |feb_a_max= 46.4 |mrt_a_max= 45.0 |apr_a_max= 41.5 |mei_a_max= 40.2 |jun_a_max= 37.9 |jul_a_max= 37.5 |aug_a_max= 39.7 |sep_a_max= 42.0 |okt_a_max= 45.0 |nov_a_max= 46.1 |dec_a_max= 47.2 |jan_a_min= 6.7 |feb_a_min= 8.5 |mrt_a_min= 4.7 |apr_a_min= 1.0 |mei_a_min= -4.2 |jun_a_min= -6.0 |jul_a_min= -7.5 |aug_a_min= -5.4 |sep_a_min= -2.8 |okt_a_min= 0.0 |nov_a_min= 3.5 |dec_a_min= 7.5 |bron = Bureau of Meteorology (Australië)<ref>{{cite web |title=Daily Extremes |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?area=nt |website=Bureau of Meteorology |access-date=5 December 2020 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408191051/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?area=nt |url-status=live }}</ref> |date=November 2019}} == Staatsbestuur == === Parlement === [[Lêer:Darwin (AU), Parliament House -- 2019 -- 4336-8.jpg|duimnael|Die Parlementsgebou in Darwin.]] Die parlement van die Noordelike Gebied is een van die drie eenkamerparlemente in die land. Gebaseer op die [[Westminster-stelsel]], bestaan ​​dit uit die Northern Territory Wetgewende Vergadering wat in 1974 geskep is en die Northern Territory Wetgewende Raad vervang het. Dit produseer ook die ''Northern Territory of Australia'' Staatskoerant. Die Wetgewende Raad van die Noordelike Gebied was die gedeeltelik verkose regerende liggaam van 1947 tot die vervanging daarvan deur die volledig verkose Wetgewende Vergadering van die Noordelike Gebied in 1974. Die totale inskrywing vir die 1947-verkiesing was 4 443. Die Noordelike Gebied is in vyf kiesafdelings verdeel: Darwin, Alice Springs, Tennant Creek, Batchelor en Stuart. Alhoewel hierdie vergadering bevoegdhede uitoefen soortgelyk aan dié van die parlemente van die state van Australië, doen dit dit deur wetgewende devolusie van bevoegdhede van die Statebondsregering, eerder as deur enige grondwetlike reg. As sodanig behou die Statebondsregering die reg om wetgewing vir die gebied te maak, insluitend die mag om wetgewing wat deur die Wetgewende Vergadering aangeneem is, te tersyde te stel. Vyf-en-twintig lede van die Wetgewende Vergadering word verkies vir vierjaartermyne uit enkellid-kiesers.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2017-06-16 |title=Members |url=https://parliament.nt.gov.au/members |access-date=2024-09-18 |website=parliament.nt.gov.au |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023750/https://parliament.nt.gov.au/members |url-status=live }}</ref> Verskeie kere sedert selfregering toegestaan is, was daar agitasie vir volle staatskap binne die streek.<ref>{{Cite news |date=2022-08-13 |title=The Northern Territory worked for decades to become a state. Could it ever happen? |url=https://www.abc.net.au/news/2022-08-14/northern-territory-statehood-future/101292860 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023749/https://www.abc.net.au/news/2022-08-14/northern-territory-statehood-future/101292860 |url-status=live }}</ref> 'n Referendum van kiesers in die Noordelike Gebied is in 1998 oor die kwessie gehou, wat gelei het tot 'n 'nee'-stem.<ref>{{Cite web |last=House of Representatives Standing Committee on Legal and Constitutional Affairs |date=2007-05-01 |title=The long road to statehood: Report of the inquiry into the federal implications of statehood for the Northern Territory |url=https://www.aph.gov.au/binaries/house/committee/laca/ntstatehood/report/fullreport.pdf |access-date=2024-09-18 |website=Parliament of Australia}}</ref> Dit was 'n skok vir beide die Noordelike Gebied en die Statebondsregerings, aangesien meningspeilings getoon het dat die meeste Territoriane staatskap ondersteun het. Maar onder die Australiese Grondwet kan die federale regering die voorwaardes vir toetrede tot volle staatskap bepaal. Die Noordelike Gebied is drie senatore aangebied, eerder as die twaalf wat aan oorspronklike state gewaarborg is (as gevolg van die verskil in bevolkings, sou gelyke getalle Senaatsetels beteken dat 'n Territoriaan se stem vir 'n senator meer werd sou gewees het as 30 sulke stemme in Nieu-Suid-Wallis of Victoria). Behalwe vir wat as 'n arrogante benadering deur die destydse hoofminister Shane Stone aangehaal is, word geglo dat die meeste Territoriane, ongeag hul algemene sienings oor staatskap, huiwerig was om die spesifieke aanbod wat gemaak is, te aanvaar.<ref>{{cite video |title=ABC Lateline Discussion |url=http://www.abc.net.au/lateline/stories/s13445.htm |url-status=dead |medium=Current Affairs |publisher=Australian Broadcasting Corporation |location=Australia |date=15 Oktober 1998 |access-date=10 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519013129/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s13445.htm |archive-date=19 Mei 2006}}</ref> ===Hoofminister en kabinet=== Die hoofminister is die regeringshoof van die selfregerende Noordelike Gebied (die ekwivalent van 'n premier in 'n Australiese deelstaat). Die hoofminister word deur die administrateur aangestel, wat volgens grondwetlike gebruik die leier aanstel van die party of koalisie wat die meerderheid setels in die Wetgewende Vergadering van die Noordelike Gebied het. Die huidige hoofminister is Lia Finocchiaro van die Country Liberal Party (CLP). Die CLP het die Australiese Arbeidersparty tydens die algemene verkiesing van 24 Augustus 2024 verslaan en Finocchiaro het daarna die eerste vroulike CLP-hoofminister van die Noordelike Gebied geword.<ref>{{Cite news |date=2024-08-26 |title='The important work has begun': NT chief minister-elect outlines new government's first steps |url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-26/lia-finocchiaro-outlines-new-nt-governments-first-steps/104254328 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-08-24 |title=Who is Lia Finocchiaro, the woman who will become the NT's next chief minister? |url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-25/lia-finocchiaro-clp-leader-chief-minister-nt-election/104266424 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023929/https://www.abc.net.au/news/2024-08-25/lia-finocchiaro-clp-leader-chief-minister-nt-election/104266424 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Boecker |first=Brianna |date=2024-08-26 |title=First female Country Liberal Party chief minister of the Northern Territory. Who is Lia Finocchiaro? |url=https://womensagenda.com.au/politics/local/first-female-country-liberal-party-chief-minister-of-the-northern-territory-who-is-lia-finocchiaro/ |access-date=2024-09-18 |website=Women's Agenda |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023929/https://womensagenda.com.au/politics/local/first-female-country-liberal-party-chief-minister-of-the-northern-territory-who-is-lia-finocchiaro/ |url-status=live }}</ref> ===Administrateur=== Die Noordelike Gebied het op 1 Julie 1978 selfregering verkry onder 'n administrateur wat deur die Goewerneur-generaal van Australië aangestel word. Die federale regering, en nie die regering van die Noordelike Gebied nie, adviseer die goewerneur-generaal oor die aanstelling van die administrateur, hoewel die regering van die Noordelike Gebied volgens konvensie vooraf geraadpleeg word. Die huidige administrateur is David Connolly, wat sy amp op 27 Februarie 2026 aanvaar het.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2024-02-05 |title=About the Administrator |url=https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/about-the-administrator |access-date=2024-09-18 |website=govhouse.nt.gov.au |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918024550/https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/about-the-administrator |url-status=live }}</ref> ===Federale regering=== [[Lêer:Children wave Australian flags during an Anzac Day parade in Palmerston, Australia, April 25, 2013, as U.S. Marines with the 1st Platoon, Lima Company, 3rd Battalion, 3rd Marine Regiment, Marine Rotational 130425-M-AL626-014.jpg|duimnael|Kinders swaai Australiese vlae tydens 'n Anzac-dagparade in [[Palmerston, Noordelike Gebied|Palmerston]].]] Die Noordelike Gebied word in die federale parlement verteenwoordig deur twee lede in die Huis van Verteenwoordigers en twee senatore. Ná die federale verkiesing van 2025 dien Marion Scrymgour van die Australiese Arbeidersparty (ALP) as lid vir Lingiari en Luke Gosling van die ALP as lid vir Solomon in die Huis van Verteenwoordigers. Die Noordelike Gebied se twee senatore is Malarndirri McCarthy (ALP) en Jacinta Nampijinpa Price van die Country Liberal Party (CLP). ===Plaaslike regering=== Die Noordelike Gebied is verdeel in 18 plaaslike regeringsgebiede, bestaande uit vier munisipaliteite (''municipal councils''), drie shires en elf streeksrade (''regional councils''). Hierdie rade is verantwoordelik vir plaaslike funksies wat deur die parlement van die Noordelike Gebied gedelegeer word, waaronder padinstandhouding, afvalbestuur, gemeenskapsfasiliteite en plaaslike beplanning. Hul inkomste is hoofsaaklik afkomstig van eiendomsbelasting, diensgelde en regeringstoelaes.<ref>LGANT, 2026. Local Government in the NT. https://lgant.asn.au/about-lg/local-government-in-the-nt/?utm Besoek 26 Junie 2026</ref> === Inheemse Australiërs === [[Lêer:Australia Aboriginal Culture 011.jpg|duimnael|[[Aborigines|Inheemse Australiërs]] besit ongeveer 49% van die Noordelike Gebied se grond.]] Inheemse grondrade in die Noordelike Gebied is groepe inheemse grondeienaars, gestig kragtens die Wet op Inheemse Grondregte van 1976.<ref>{{Cite web |title=The Aboriginal Land Rights Act |url=https://www.clc.org.au/the-alra/#:~:text=The%20Land%20Rights%20Act%20mandated,form%20a%20new%20land%20council. |access-date=2024-09-18 |website=Central Land Council |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Aboriginal Land Rights Act |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-land-rights-act |access-date=2024-09-18 |website=National Museum of Australia |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918024900/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-land-rights-act |url-status=live }}</ref> ===Politieke partye=== Die twee histories dominante politieke partye in die Noordelike Gebied is die konserwatiewe Country Liberal Party wat die Gebied van 1974 tot 2001, van 2012 tot 2016 en sedert 2024 regeer het, en die sosiaal-demokratiese Australiese Arbeidersparty wat die Gebied van 2001 tot 2012 en van 2016 tot 2024 regeer het. Kleiner partye wat ook aktief is in die Noordelike Gebied sluit in die Northern Territory Greens, die Shooters and Fishers Party en verskeie ander. Dit is algemeen dat onafhanklike politici verkiesings wen. Die CLP se bewind was eens so streng dat 'n voormalige minister eens gesê het die CLP het 'n "'regmatige erfenis om die party te wees wat hierdie plek bestuur'".<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-09/nt-election-clp-seeking-return-after-two-terms-in-opposition/104185102 | title=After eight years in the political wilderness, the CLP hopes it can return to power in the NT | newspaper=ABC News | date=8 Augustus 2024 | archive-date=26 August 2024 | access-date=27 Augustus 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240826124139/https://www.abc.net.au/news/2024-08-09/nt-election-clp-seeking-return-after-two-terms-in-opposition/104185102 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://territorystories.nt.gov.au/10070/462324/0/89 | title=Arcadian populism. The Country Liberal Party and Self-Government in the Northern Territory | access-date=27 Augustus 2024 | archive-date=27 Augustus 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240827092455/https://territorystories.nt.gov.au/10070/462324/0/89 | url-status=live }}</ref> Die algemene verkiesing van die Noordelike Gebied in 2024 het die NT Greens hul eerste setel ooit in die Wetgewende Vergadering besorg toe Kat McNamara die voormalige hoofminister Natasha Fyles in die kiesafdeling Nightcliff verslaan het. Dit was die eerste keer in die geskiedenis dat die Groenes 'n setel in die parlement van die Noordelike Gebied gewen het. Ná McNamara se bedanking in Februarie 2026 het Arbeid egter die setel tydens 'n tussenverkiesing herower.<ref>{{cite web|url=https://www.tallyroom.com.au/56505|title=Greens win Nightcliff from third place|author=Ben Raue|work=The Tally Room|date=4 September 2024 }}</ref> Aangesien minder partye en kandidate aan die algemene verkiesings van die Noordelike Gebied deelneem as aan die Australiese federale verkiesings in die Noordelike Gebied, het die CLP, Arbeid en onafhanklikes gewoonlik 'n hoër stemaandeel by gebiedsverkiesings as by federale verkiesings in die Noordelike Gebied as gevolg van die afwesigheid van regse kleiner partye soos Pauline Hanson se One Nation en die feit dat die Groenes nie in elke setel by gebiedsverkiesings staan nie. == Demografie == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:.5em; font-size:90%;" |+ Beraamde populasie<br />vir die Noordelike Gebied ! Jaar !! Populasie |- | style="text-align:right;"| 1901 || style="text-align:center;"| 4,765 |- | style="text-align:right;"| 1956 || style="text-align:center;"| 19,556 |- | style="text-align:right;"| 1961 || style="text-align:center;"| 44,481 |- | style="text-align:right;"| 1974 || style="text-align:center;"| 102,924 |- | style="text-align:right;"| 1976 || style="text-align:center;"| 97,090 |- | style="text-align:right;"| 1981 || style="text-align:center;"| 122,616 |- | style="text-align:right;"| 1991 || style="text-align:center;"| 165,493 |- | style="text-align:right;"| 1996 || style="text-align:center;"| 181,843 |- | style="text-align:right;"| 2001 || style="text-align:center;"| 200,019 |- | style="text-align:right;"| 2006 || style="text-align:center;"| 192,900 |- | style="text-align:right;"| 2011 || style="text-align:center;"| 211,945 |- | style="text-align:right;"| 2016 || style="text-align:center;"| 228,833 |- | style="text-align:right;"| 2021 || style="text-align:center;"| 232,605 |- | colspan="2" style="font-size:80%; text-align:center;"| Bron: Australiese Buro vir Statistiek<br />(Est Resident Pop) |} Die bevolking van die Noordelike Gebied tydens die Australiese sensus van 2011 was 211 945,<ref name=2011census>[http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/7?opendocument&navpos=220 2011 Census QuickStats: Northern Territory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313015221/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/7?opendocument&navpos=220 |date=13 March 2018 }}, Australian Bureau of Statistics, 9 August 2011.</ref> 'n toename van 10 persent vanaf die sensus van 2006. Die Australiese Buro vir Statistiek het 'n inwonersbevolking van 244 300 in Junie 2015 geraam, met inagneming van inwoners oorsee of tussen state. Die gebied se bevolking verteenwoordig 1% van die totale bevolking van Australië.<ref name=abs>{{cite web| url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0| title = 3101.0 – Australian Demographic Statistics, Mar 2016| access-date = 1 November 2016| publisher = Australian Bureau of Statistics| date = 22 September 2016| archive-date = 11 January 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180111105412/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/3101.0| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features502014-15|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2014-15, Northern Territory|date=29 March 2016|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=29 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310034527/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features502014-15|archive-date=10 March 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=ads>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features1Dec%202011?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Dec%202011&num=&view=|title=3101.0 – Australian Demographic Statistics, Dec 2011|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829122148/http://abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features1Dec%202011?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Dec%202011&num=&view=|archive-date=29 August 2012|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Darwin homebanner.jpg|alt=|duimnael|Darwin is die hoofstad en grootste stad in die Noordelike Gebied]] Die Noordelike Gebied se bevolking is die jongste in Australië en het die grootste proporsie (23,2%) onder 15 jaar en die kleinste proporsie (5,7%) van 65 jaar en ouer. Die [[Mediaan|mediaanouderdom]] van inwoners van die Noordelike Gebied is 31 jaar, ses jaar jonger as die nasionale mediaanouderdom.<ref name=2011census /> [[Lêer:Alice Springs (2049606825).jpg|alt=|duimnael|[[Alice Springs]]]] Inheemse Australiërs maak 30,3% van die bevolking uit<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians, 30 June 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release |access-date=2024-08-27 |website=www.abs.gov.au |language=en |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227124201/https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release |url-status=live }}</ref> en besit sowat 49% van die grond. Die lewensverwagting van inheemse Australiërs is heelwat laer as dié van nie-inheemse Australiërs in die Noordelike Gebied, 'n feit wat elders in Australië weerspieël word. ABS-statistieke dui daarop dat inheemse Australiërs ongeveer 11 jaar vroeër sterf as die gemiddelde nie-inheemse Australiër. Daar is inheemse gemeenskappe in baie dele van die gebied, waarvan die grootste die Pitjantjatjara naby Uluru/Ayers Rock, die Arrernte naby Alice Springs, die Luritja tussen daardie twee, die Warlpiri verder noord, en die Yolngu in oostelike Arnhem Land is. In 2019 het 147 255<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2018-19 |title=Regional population, 2018-19 financial year |website=abs.gov.au |date=25 March 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=3 February 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408103747/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2018-19 |url-status=live }}</ref> mense in Darwin gewoon, 'n oorweldigende meerderheid van die Gebied se bevolking. Ten spyte hiervan is die Noordelike Gebied die mins verstedelikte jurisdiksie in die Statebond (gevolg deur Tasmanië). === Stede en dorpe === {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking van Beduidende Stedelike Gebiede<ref group="nota">Volgens die Australiese Buro vir Statistiek word Beduidende Stedelike Gebiede gedefinieer as beduidende dorpe en stede, of agglomerasies van kleiner dorpe, met 'n totale bevolking van ten minste 10 000. Beduidende Stedelike Gebiede kan meer as een afsonderlike stedelike sentrum bevat. Daar is stedelike gebiede met meer as 10 000 mense wat die ABS tans nie as Beduidende Stedelike Gebiede klassifiseer nie.</ref> <ref group=nota>Die ABS definieer tans slegs twee Beduidende Stedelike Gebiede binne die Noordelike Gebied.</ref> |- ! Rang ! Beduidende Stedelike Gebiede ! Populasie (2021 Sensus) ! Verwysing |- | 1 |[[Darwin]] |align="right" | 127,215 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7002 Sensus 2021] |- | 2 |[[Alice Springs]] |align="right" | 25,912 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7001 Sensus 2021] |- |} {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking van Stedelike Sentrums<ref group="nota">Volgens die Australiese Buro vir Statistiek verteenwoordig Stedelike Sentrums gebiede van gekonsentreerde stedelike ontwikkeling met bevolkings van 1 000 mense of meer.</ref> <ref group="nota">Slegs die 10 gewildste stedelike sentrums word getoon.</ref> |- ! Rang ! Stedelike Sentrum ! Populasie (2021 Sensus) ! Verwysing |- | 1 |[[Darwin]] |align="right" | 122,207 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL703001 Sensus 2021] |- | 2 |[[Alice Springs]] |align="right" | 24,855 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL712001 Sensus 2021] |- | 3 |[[Katherine, Northern Territory|Katherine]] |align="right" | 5,980 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL714001 Sensus 2021] |- |4 |[[Nhulunbuy]] |align="right" | 3,267 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715006 Sensus 2021] |- |5 |[[Tennant Creek]] |align="right" | 2,949 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715007 Sensus 2021] |- |6 |[[Elcho-eiland / Galiwinku]] |align="right" | 2,199 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715001 Sensus 2021] |- |7 |[[Wadeye]] |align="right" | 1,924 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715008 Sensus 2021] |- |8 |[[Wurrumiyanga|Wurrumiyanga (Nguiu)]] |align="right" | 1,421 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715009 Sensus 2021] |- |9 |[[Gunbalanya|Gunbalanya (Oenpelli)]] |align="right" | 1,153 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715002 Sensus 2021] |- |10 |[[Milingimbi]] |align="right" | 1,097 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715004 Sensus 2021] |} {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking volgens plaaslike regeringsgebied<ref group="nota">Slegs die 10 mees gewilde Plaaslike Regeringsgebiede word getoon.</ref> |- ! Rang ! Plaaslike Regeringsgebiede ! Populasie (30 Junie 2023 skatting)<ref>{{cite web |title=Regional population |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |website=Population estimates and components by LGA |date=26 March 2024 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=11 September 2024 |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010145251/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |url-status=live }}</ref> |- | 1 |Stad van Darwin |align="right" | 85,465 |- | 2 |Stad van Palmerston |align="right" | 41,113 |- | 3 |Alice Springs-dorp |align="right" | 29,213 |- |4 |Litchfield |align="right" | 23,415 |- |5 |Dorp van Katherine |align="right" | 10,829 |- |6 |Oostelike Arnhem Streek |align="right" | 10,011 |- |7 |Roper Golfstreek |align="right" | 7,491 |- |8 |Barkly gebied |align="right" | 7,239 |- |9 |MacDonnell gebied |align="right" | 6,706 |- |10 |Sentrale Woestyn Streek |align="right" | 4,126 |} === Afkoms en immigrasie === {| class="wikitable" style="float:right;" |+Geboorteland (2016)<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au">{{Cite web|url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/7?opendocument|title=2016 Census Community Profiles: Northern Territory|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au|access-date=23 June 2019|archive-date=23 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623005030/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/7%3Fopendocument|url-status=dead}}</ref><ref name="censusdata.abs.gov.au">{{Cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~7/$File/GCP_7.zip?OpenElement |title=GCP 7 |access-date=23 June 2019 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225625/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~7/$File/GCP_7.zip?OpenElement |url-status=dead }}</ref> ! Geboorteplek<ref group="nota">In ooreenstemming met die Australiese Buro vir Statistiek-bron word Engeland, Skotland, die vasteland van China en die Spesiale Administratiewe Streke van [[Hongkong]] en [[Macau]] afsonderlik gelys.</ref> !! Populasie |- |[[Australië]]|| 157,531 |- |[[Filippyne]]|| 5,914 |- |[[Engeland]]|| 5,583<!-- England and Scotland are listed separately as per the source. Do not combine --> |- |[[Nieu-Seeland]]|| 4,636 |- |[[Indië]]|| 3,598 |- |[[Griekeland]]|| 1,268 |- |[[Amerika]]|| 1,211 |- |[[China]]|| 1,192<!-- Mainland China, Taiwan, Hong Kong and Macau SARs are listed separately as per the source. Do not combine --> |- |[[Nepal]]|| 1,126 |- |[[Indonesië]]|| 1,117 |- |[[Ierland]]|| 1,026 |- |[[Oos-Timor]]||1,024 |} By die 2016-sensus was die mees genomineerde voorouers:<ref group="nota">As a percentage of 199,426 persons who nominated their ancestry at the 2016 census.</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> {{columns-list|colwidth=13em| * Inheems (30.3%)<ref group="nota">Of any ancestry. Includes those identifying as [[Aboriginal Australians]] or [[Torres Strait Islanders]]. Indigenous identification is separate to the ancestry question on the Australian Census and persons identifying as Aboriginal or Torres Strait Islander may identify any ancestry.</ref> * Australiërs (28.1%)<ref group="nota">The Australian Bureau of Statistics has stated that most who nominate "Australian" as their ancestry are part of the [[Anglo-Celtic Australian|Anglo-Celtic]] group. {{cite web|url=http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument|title=Feature Article – Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article)|website=abs.gov.au|date=January 1995|access-date=23 June 2019|archive-date=20 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205113/http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182%21OpenDocument|url-status=live}}</ref> * Engels (27.5%) * Iers (9.3%) * Skots (7.5%) * Duits (4.4%) * Filippyns (3.5%) * Chinees (3.1%) * Indies (2.3%) * Italiaans (2.1%) * Grieks (2%) * Nederlands (1.3%) }} 31,2% van die bevolking is in die buiteland gebore met die 2016-sensus. Die vyf grootste groepe oorsese geborenes was van die Filippyne (2,6%), Engeland (2,4%), Nieu-Seeland (2%), Indië (1,6%) en Griekeland (0,6%).<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> 25,5% van die bevolking, of 58 248 mense, het in 2016 as Inheemse Australiërs (Aborigine Australiërs en Torres Strait Islanders) geïdentifiseer.<ref group="nota">Of any ancestry. Includes those identifying as [[Aboriginal Australians]] or [[Torres Strait Islanders]]. Indigenous identification is separate to the ancestry question on the Australian Census and persons identifying as Aboriginal or Torres Strait Islander may identify any ancestry.</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> === Tale === By die 2021-sensus het 57,3% van die bevolking slegs Engels tuis gepraat. Die ander tale wat die meeste tuis gepraat is, was Kriol (2.2%), Djambarrpuyngu (1.7%), Grieks (1.4%) en Nepalees (1.3%).<ref name="census2021">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-nt-2021#:~:text=Housing-,Population,the%20Census%20counted%2072%2C000%20people|title=Snapshot Northern Territory, Housing and Population Census 2021|date=28 June 2022|access-date=10 July 2022|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721094557/https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-nt-2021#:~:text=Housing-,Population,the%20Census%20counted%2072%2C000%20people|url-status=live}}</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au"/><ref name="censusdata.abs.gov.au"/> Daar word meer as 100 Inheemse tale en dialekte in die Noordelike Gebied gepraat<ref>{{cite web |url=http://www.dlgcs.nt.gov.au/interpreting/aboriginal_interpreter_service/aboriginal_languages_in_the_NT |title=Department of Local Government and Community Services – Aboriginal Languages in the NT |access-date=23 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130114822/http://www.dlgcs.nt.gov.au/interpreting/aboriginal_interpreter_service/aboriginal_languages_in_the_NT |archive-date=30 January 2016 }}</ref> benewens Engels wat die algemeenste in stede soos Darwin of Alice Springs gepraat word. Belangrike inheemse tale wat in die Noordelike Gebied gepraat word, sluit in Murrinh-patha en Ngangikurungurr in die noordweste rondom Wadeye, Warlpiri en Warumungu in die middel rondom Tennant Creek, Arrernte rondom Alice Springs, Pintupi-Luritja in die suidooste, Pitjantjatjara in die suide naby Uluru / Ayers Rock, Yolngu Matha in die verre noorde in Arnhem Land (waar die dialek Djambarrpuyngu van Dhuwal as 'n [[lingua franca]] beskou word), en Burarra, Maung, Iwaidja en Kunwinjku in die middel-noorde en op Croker-eiland en die Goulburn-eilande. Tiwi word op Melville-eiland en Bathurst-eiland gepraat.<ref>{{cite web |url=http://www.dlgcs.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/6540/AIS_map_language.pdf |title=Major Aboriginal languages of the Northern Territory |access-date=23 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130110726/http://www.dlgcs.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/6540/AIS_map_language.pdf |archive-date=30 January 2016 |website=dlgcs.nt.gov.au }}</ref> Literatuur in baie van hierdie tale is beskikbaar in die Lewende Argief van Inheemse Tale. === Godsdiens === In die 2021-sensus is die Christendom die belangrikste godsdienstige affiliasie in die Noordelike Gebied, gevolg deur 40,5% van sy bevolking. In 1971 is die Christendom deur 70,2% van die bevolking gevolg en dit het sedertdien afgeneem, terwyl die persentasie mense wat hulle geïdentifiseer het as geen godsdienstige verbintenis nie, toegeneem het van 17,9% in 1971 tot 38,5% in 2021.<ref name="census2021"/> Hindoeïsme is die gebied se grootste nie-Christelike godsdiens (2,7%), gevolg deur Boeddhisme (2,1%) en Islam (1,4%).<ref name="census2021"/><ref>{{Cite web|url=https://profile.id.com.au/australia/religion?WebID=160|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709223800/http://profile.id.com.au/australia/religion?WebID=160|url-status=dead|archive-date=9 July 2015|title=Profile .id, Community Profile – Regional NT|website=Profile.id.com.au|access-date=21 June 2018}}</ref> == Onderwys en opleiding == === Primêre en sekondêre onderrig === Skoolonderwys in die Noordelike Gebied bestaan ​​uit ses jaar laerskoolonderrig, insluitend een oorgangsjaar, drie jaar middelbare skoolonderrig en drie jaar hoërskoolonderrig. Aan die begin van 2007 het die Noordelike Gebied Middelskool vir Jare 7–9 en Hoërskool vir Jare 10–12 ingestel, maar vanaf 2026 is die gebied besig om middelskole na hoërskole te omskep om by die res van die land aan te sluit. Kinders in die Noordelike Gebied begin gewoonlik skool op die ouderdom van vyf. Na voltooiing van hoërskool verwerf studente die ''Northern Territory Certificate of Education and Training'' (NTCET). Studente wat hul sekondêre opleiding suksesvol voltooi, ontvang ook 'n tersiêre toelatingsranglys, of ATAR-telling, om toelating tot die universiteit te bepaal. Skole in die Noordelike Gebied word óf publiek óf privaat befonds. Openbare skole, ook bekend as staats- of regeringskole, word direk deur die Departement van Onderwys befonds en bestuur.<ref>{{cite web|url=http://www.education.nt.gov.au/about-us|title=About us|date=22 December 2023|website=Department of Education|publisher=Northern Territory Government|access-date=23 March 2015|archive-date=27 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227161242/http://www.education.nt.gov.au/about-us|url-status=live}}</ref> Privaat skole wat skoolgeld betaal, sluit skole in wat deur die Katolieke Kerk bestuur word en onafhanklike skole, sommige eliteskole soortgelyk aan Engelse openbare skole. Sommige onafhanklike skole in die Noordelike Gebied is geaffilieer met [[Protestants]]e, [[Lutherse]], [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse]], [[Grieks-Ortodokse Kerk|Grieks-Ortodokse]] of [[Sewendedag-Adventiste]] Kerke, maar sluit nie-kerkskole en 'n inheemse skool in. Teen 2009 het die Noordelike Gebied 151 openbare skole, 15 Katolieke skole en 21 onafhanklike skole gehad. Daar was 39 492 studente ingeskryf in skole regoor die gebied, met 29 175 in openbare skole en 9 882 in onafhanklike skole. Die Noordelike Gebied het ongeveer 4 000 voltydse onderwysers. === Tersiêre onderrig === Die Noordelike Gebied het een universiteit wat in 1989 onder die naam die ''Northern Territory University'' geopen het.<ref>{{cite web|url=https://www.cdu.edu.au/25th-anniversary|title=Celebrating 25 Years of University Education in the Northern Territory|access-date=24 March 2015|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717122525/https://www.cdu.edu.au/25th-anniversary|url-status=live}}</ref> Nou herdoop as die Charles Darwin Universiteit, het dit ongeveer 19 000 studente ingeskryf gehad: ongeveer 5 500 hoëronderwysstudente en ongeveer 13 500 studente op beroepsonderwys en -opleiding kursusse. Die eerste tersiêre instelling in die gebied was die ''Batchelor Institute of Indigenous Tertiary Education '' wat in die middel-1960's gestig is. === Biblioteke en argiewe === ''Library & Archives NT'' is die Noordelike Gebied se openbare navorsingsbiblioteek en argieforganisasie en ondersteun die ontwikkeling van biblioteekdienste regoor die Gebied deur openbare biblioteke te ondersteun.<ref>{{Cite web |title=Visit Us {{!}} Library & Archives NT |url=https://lant.nt.gov.au/visit-us |access-date=2024-03-14 |website=lant.nt.gov.au |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://lant.nt.gov.au/visit-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Services to Public Libraries {{!}} Library & Archives NT |url=https://lant.nt.gov.au/services-public-libraries |access-date=2024-03-14 |website=lant.nt.gov.au |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://lant.nt.gov.au/services-public-libraries |url-status=live }}</ref> Biblioteek en Argiewe NT is in 2019 gestig na die samesmelting van die Noordelike Gebiedsargiefdiens en die Noordelike Gebiedsbiblioteek.<ref>{{Cite web |last=Find & Connect Web Resource Project |first=The University of Melbourne and Australian Catholic University |title=Library & Archives NT – Organisation – Find & Connect – Northern Territory |url=https://www.findandconnect.gov.au/ref/nt/biogs/ENT0112b.htm |access-date=2024-03-14 |website=findandconnect.gov.au|archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://www.findandconnect.gov.au/ref/nt/biogs/ENT0112b.htm |url-status=live }}</ref> Die Nasionale Argief van Australië het ook 'n bewaarplek in Darwin, dit is saam met die Biblioteek en Argief NT-bewaarplek by die Noordelike Territorium Argiefsentrum geleë.<ref>{{Cite web |title=Northern Territory |url=https://www.naa.gov.au/visit-us/northern-territory |access-date=2024-03-14 |website=National Archives of Australia |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002300/https://www.naa.gov.au/visit-us/northern-territory |url-status=live }}</ref> == Ekonomie == === Mynbou === Die Noordelike Gebied se ekonomie word grootliks gedryf deur [[mynbou]], wat gekonsentreer is op energieproduserende minerale, petroleum en energie en ongeveer $2,5 miljard tot die bruto staatsproduk bydra en meer as 4 600 mense in diens het. Mynbou is verantwoordelik vir 14,9% van die bruto staatsproduk in 2014–15, vergeleke met slegs 7% nasionaal.<ref>{{cite web |url=http://www.nt.gov.au/d/Minerals_Energy/index.cfm?header=About%20Minerals%20and%20Energy |title=About Minerals and Energy Department of Regional Development, Primary Industry, Fisheries and Resources |website=Nt.gov.au |date=16 September 2011 |access-date=23 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523211519/http://www.nt.gov.au/d/Minerals_Energy/index.cfm?header=About%20Minerals%20and%20Energy |archive-date=23 May 2013 |url-status=dead }}</ref> In onlangse jare, hoofsaaklik as gevolg van die effek van groot infrastruktuurprojekte en mynuitbreidings, het konstruksie mynbou verbygesteek as die grootste enkele bedryf in die gebied. Konstruksie, mynbou en vervaardiging, en regerings- en gemeenskapsdienste, maak saam ongeveer die helfte van die gebied se bruto staatsproduk (BSP) uit, in vergelyking met ongeveer 'n derde van die nasionale [[bruto binnelandse produk]] (BBP).<ref name="Economy-Overview">{{cite web|url=https://www.budget.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/277602/2016-17-Economy-Overview.pdf|title=Budget 2016-17 Northern Territory Economy Overview|access-date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224040656/https://budget.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/277602/2016-17-Economy-Overview.pdf|archive-date=24 February 2017|url-status=dead}}</ref> Die ekonomie het die afgelope dekade aansienlik gegroei, van 'n waarde van $15 miljard in 2004–05 tot meer as $22 miljard in 2014–15. In 2012–13 het die gebiedsekonomie met 5,6% uitgebrei, meer as twee keer die vlak van nasionale groei, en in 2014–15 het dit met 10,5% gegroei, vier keer die nasionale groeikoers.<ref name="Economy-Overview"/> Tussen 2003 en 2006 het die bruto staatsproduk gestyg van $8,67 miljard tot $11,476 miljard, 'n toename van 32,4%. Gedurende die drie jaar tot 2006–2007 het die bruto staatsproduk van die Noordelike Gebied met 'n gemiddelde jaarlikse koers van 5,5% gegroei. Die bruto staatsproduk per capita in die Noordelike Gebied ($72 496) is hoër as enige Australiese staat of gebied en is ook hoër as die bruto binnelandse produk per capita vir Australië ($54 606). Die Noordelike Gebied se uitvoere het met 12,9% of $681 miljoen in 2012–13 gestyg. Die grootste bydraer tot die gebied se uitvoere was: minerale brandstowwe (hoofsaaklik [[vloeibare aardgas]]), ru-materiale (hoofsaaklik minerale ertse) en voedsel en lewende diere (hoofsaaklik lewende beeste). Die belangrikste internasionale markte vir gebiedsuitvoere is Japan, China, Indonesië, die Verenigde State en Korea.<ref>{{cite web |title=Northern Territory Economy Overview |year=2014 |url=http://www.treasury.nt.gov.au/_layouts/download.aspx?SourceUrl=/PMS/Publications/BudgetFinance/BudgetPapers/I-BP07-1415.docx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321135743/http://www.treasury.nt.gov.au/_layouts/download.aspx?SourceUrl=%2FPMS%2FPublications%2FBudgetFinance%2FBudgetPapers%2FI-BP07-1415.docx |archive-date=2017-03-21 |access-date=2025-04-28 }}</ref>{{page needed |date=April 2025}} Invoere na die Noordelike Gebied het altesaam $2 887,8 miljoen beloop, wat hoofsaaklik uit masjinerie- en toerustingvervaardiging (58,4%) en petroleum-, steenkool-, chemiese en verwante produkvervaardiging (17,0%) bestaan ​​het.<ref name="ABS Economics">{{cite web | title = Northern Territory Economics | publisher = Australian Bureau of Statistics | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/9ee724f9094de980ca257384000dbaa1!OpenDocument | date = 31 October 2007 | access-date = 27 July 2008 | archive-date = 10 August 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080810023527/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/9ee724f9094de980ca257384000dbaa1!OpenDocument | url-status = live }}</ref> Die vernaamste mynboubedrywighede is bauxiet by die Gove-skiereiland waar die produksie na raming met 52,1% tot $254 miljoen in 2007–08 sal toeneem, [[mangaan]] by Groote Eylandt, waar die produksie na raming met 10,5% tot $1,1 miljard sal toeneem, wat gehelp sal word deur die nuut ontwikkelde myne, insluitend Bootu Creek en Frances Creek, [[goud]] wat na raming met 21,7 persent tot $672 miljoen by die Union Reefs-aanleg sal toeneem, en [[uraan]] by die Ranger Uraanmyn.<ref>{{cite web |url=http://www.budget.nt.gov.au/papers/econ/8_mining_energy.pdf |title=Northern Territory Budget Mining and energy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720225746/http://www.budget.nt.gov.au/papers/econ/8_mining_energy.pdf |archive-date=20 July 2008 |access-date=29 January 2017 }}</ref> === Toerisme === Toerisme is 'n belangrike ekonomiese dryfveer vir die gebied en 'n beduidende bedryf in streeksgebiede.<ref name="economicprofile.com.au">{{cite web|url=https://www.economyprofile.com.au/|title=Australian Economy Profiles – by REMPLAN|website=Economyprofile.com.au|access-date=30 April 2019|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626155811/https://www.economyprofile.com.au/|url-status=live}}</ref> Ikoniese bestemmings soos Uluru/Ayers Rock en Kakadu maak die Noordelike Gebied 'n gewilde bestemming vir binnelandse en internasionale reisigers. Diverse landskappe, watervalle, wye oop ruimtes, inheemse kultuur en wilde en ongetemde wildlewe bied die geleentheid vir besoekers om hulself te verdiep in die natuurlike wonder wat die Noordelike Gebied bied. In 2015 het die gebied altesaam ongeveer 1,6 miljoen binnelandse en internasionale besoekers ontvang wat na raming $2,0 miljard tot die plaaslike ekonomie bygedra het. Vakansiebesoekers het die meerderheid van die totale besoeke uitgemaak (ongeveer 792 000 besoekers). Toerisme het sterk bande met ander sektore in die ekonomie, insluitend verblyf en voedseldienste, kleinhandel, ontspanning en kultuur, en vervoer.<ref name="economicprofile.com.au"/> ''Wide Open Space'' is 'n jaarlikse fees van musiek, kuns en kultuur<ref name=hist>{{cite web | title=History | website=Wide Open Space Festival | url=http://wideopenspace.net.au/history/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082117/http://wideopenspace.net.au/history/ | url-status=dead }}</ref> wat oor drie dae in April/Mei by die Ross Rivier Oord in die McDonnellbergreeks plaasvind,<ref name=events/><ref>{{cite web | title=Getting to WOS | website=Wide Open Space Festival | date=29 August 2021 | url=http://wideopenspace.net.au/event_info/getting-to-wos/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082110/http://wideopenspace.net.au/event_info/getting-to-wos/ | url-status=dead }}</ref> ongeveer 80 km oos van Alice Springs.<ref name=events>{{cite web | title=Event Info | website=Wide Open Space Festival | url=http://wideopenspace.net.au/event_info/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082114/http://wideopenspace.net.au/event_info/ | url-status=dead }}</ref> === Ander nywerhede === Die Noordelike Gebied het aangekondig dat hulle 'n projek sal aanpak wat die mariene bedryf sal bevoordeel, insluitend die ontwikkeling van 'n nuwe Mariene Nywerheidspark naby Darwin.<ref>{{cite web | title=NT's maritime industry to set sail | website=[[The Australian]] | url=https://www.theaustralian.com.au/sponsored/3F6nz0DIWHJLbSwwEtYz/nts-maritime-industry-to-set-sail | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115121/https://www.theaustralian.com.au/sponsored/3F6nz0DIWHJLbSwwEtYz/nts-maritime-industry-to-set-sail | url-status=live }}</ref> == Vervoer == [[Lêer:LasseterHighway.JPG|duimnael|regs|Die Lasseter Hoofweg vebind Uluru/Ayers Rock met die Stuart Hoofweg]] [[Lêer:NR45 + NR10 + Ghan Alice Springs, 2015 (02).JPG|duimnael|regs|Die Ghan]] Die Noordelike Gebied is die ylbevolkte staat of gebied in Australië. Die Noordelike Gebied het 'n gekoppelde netwerk van teerpaaie, insluitend twee nasionale snelweë, wat met aangrensende state verbind en die belangrikste bevolkingsentrums van die gebied, en ander belangrike sentrums soos Uluru (Ayers Rock), Kakadu en Litchfield Nasionale Parke, verbind. Die Stuart-snelweg, eens bekend as "The Track", loop van noord na suid en verbind Darwin en Alice Springs met [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]]. Sommige van die verseëlde paaie is enkelbaan-asfaltpaaie. Baie grond paaie verbind die meer afgeleë nedersettings. Die uitputting wat voortspruit uit langafstandbestuur en die gevare inherent aan grondpaaie, wildlewe, wateroorgange en slegte weer het daartoe gelei dat die Noordelike Gebiedsregering padveiligheidsveldtogte in Engels en verskeie inheemse tale onderneem het. 'n Sleuteldoelwit was om mense te oorreed om teen die regte spoed vir die padtoestande te ry.<ref>{{cite web |url=https://roadsafety.nt.gov.au/campaigns/drive-to-conditions2 |title=Drive to conditions |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=Towards Zero |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=3 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055147/https://roadsafety.nt.gov.au/campaigns/drive-to-conditions2 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nt.gov.au/driving/safety/fatigue-and-driving |title=Fatigue and driving |author=<!--Not stated--> |date=March 2015 |website=Department of Infrastructure, Planning and Logistics |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=3 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055148/https://nt.gov.au/driving/safety/fatigue-and-driving |url-status=live }}</ref> Vanaf 2021 was die Noordelike Gebied se padvoertuigspoedgrens in beboude gebiede 60&nbsp;km/h, tensy die dorp 'n laer standaardspoedgrens in die staatskoerant afgekondig het: baie het 50&nbsp;km/h of laer gekies. Buite die meeste beboude gebiede was die standaardspoedgrens 110&nbsp;km/h, tensy 'n spoedgrensteken anders aandui. As gevolg van die aard van die topografie en baie lae bevolkingsdigtheid, het sommige dele van die Arnhem-, Barkly-, Stuart- en Victoria-snelweë 'n maksimum spoed van 130&nbsp;km/h gehad.<ref>{{cite web |url=https://nt.gov.au/driving/safety/speed-limits |title=Speed limits |author=<!--Not stated--> |date=December 2020 |website=Department of Infrastructure, Planning and Logistics |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221040036/https://nt.gov.au/driving/safety/speed-limits |url-status=live }}</ref> In 2004 is 'n standaardspoorlyn tussen Alice Springs en Darwin geopen, wat die Adelaide-Darwin-spoorwegkorridor voltooi het en die droom van 'n transkontinentale spoorlyn, wat in 1878 begin is met die Sentraal-Australiese Spoorweg van die suide en die Noord-Australiese Spoorweg van die noorde, verwesenlik het – maar met 'n gaping van meer as 800 km tussen Alice Springs en Birdum wat nog oorbrug moes word toe die antieke 1067 mm (3 vt 6 duim) [[Kaapspoor|smalspoorlyn]] in 1976 gesluit is.<ref name= Fuller>{{cite book |title=The Ghan: the story of the Alice Springs railway |first=Basil |last=Fuller |date=1975 |location= Adelaide |publisher=Rigby |isbn=0727000160|page=180}}</ref> Die lyn dra vinnige goederetreine en een passasierstrein: Die Ghan-ervaringstoerismetrein wat tussen Darwin en Adelaide ry, en in die NT by Katherine, Tennant Creek, Alice Springs en Kulgera stop. Die [[Darwin Internasionale Lughawe]] is die belangrikste binnelandse en internasionale lughawe vir die gebied. Verskeie kleiner lughawens is ook oor die gebied versprei en word bedien deur kleiner lugdienste, insluitend Alice Springs-lughawe, Ayers Rock-lughawe, Katherine-lughawe en Tennant Creek-lughawe. == Media == === Gedrukte media === Die Noordelike Gebied het slegs een daaglikse poniekoerant, News Corporation se ''Northern Territory News''. Die ''Sunday Territorian'' is die susterkoerant van die NT News en is die enigste toegewyde Sondag-poniekoerant in die Noordelike Gebied. Die ''Centralian Advocate'' word twee keer per week in die Alice Springs-streek versprei. Daar is ook vyf weeklikse gemeenskapskoerante. Die gebied ontvang die nasionale dagblad, ''The Australian'', terwyl ''The Sydney Morning Herald'', ''The Age'' en die ''Guardian Weekly'' ook in Darwin beskikbaar is. Katherine se koerant is die ''Katherine Times''. Daar is 'n [[LGBT]]-gemeenskapspublikasie, QNews Magazine,<ref>{{cite web|url=https://qnews.com.au/about-us/|title=About Us|website=Qnews.com.au|access-date=30 April 2019|archive-date=29 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429103551/https://qnews.com.au/about-us/|url-status=live}}</ref> wat in Darwin en Alice Springs gepubliseer word. === Televisie === Metropolitaans Darwin het vyf televisiestasies gehad: * Australian Broadcasting Corporation - Noordelike Gebied * Special Broadcasting Service - Noordelike Gebied * Seven (Southern Cross Austereo) * Nine Network - Darwin * Ten Darwin Darwin het ook vier gerigte uitsending stasies: * First Nations TV * Darwin TV * First Nations Tourism TV * Business TV In die Gebied is daar ook vier soortgelyke stasies: * ABC Northern Territory – (ABD) * SBS Northern Territory – (SBS) * Seven Central – (QQQ) – ''Seven Network Affiliate'' * Imparja – (IMP) – ''Nine Network Affiliate'' * Ten Central (or Central Digital Television) – (CDT) – ''Network Ten Affiliate'' Afgeleë gebiede word bedien oor die algemeen via die Viewer Access Satellite Television-diens, wat dieselfde kanale as die streeksgebiede dra, sowel as 'n paar ekstra oop-smaluitsendingsdienste, insluitend Inheemse Gemeenskapstelevisie en Westlink. === Radio === Darwin het radiostasies op beide AM- en FM-frekwensies. ABC-stasies sluit in ABC Radio Darwin (105.7FM), ABC Radio National (657AM), ABC News Radio (102.5FM), ABC Classic FM (107.3FM) en Triple J (103.3FM). Die twee kommersiële stasies is Hot 100 FM (8HOT) en Mix 104.9 (8MIX). Die toonaangewende gemeenskapsstasies is 104.1 Territory FM (8TOP) en 94.5 Radio Larrakia (8KNB). == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Northern Territory|Noordelike Gebied}} * {{Wikivoyage-inlyn|Northern_Territory|Noordelike Gebied}} * {{en}} [https://nt.gov.au/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Northern-Territory|title=Northern Territory|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} {{State van Australië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noordelike Gebied| ]] kxaonpsgzre9r8hcrco8fj7oyotvmae 2916828 2916827 2026-07-10T07:07:12Z Oesjaar 7467 /* Televisie */ Verbeter 2916828 wikitext text/x-wiki {{Deelstaat of gebied van Australië | Plaaslike naam=Northern Territory| Afrikaanse naam=Noordelike Gebied| beeld_vlag=Flag of the Northern Territory.svg | beeld_wapen=Northern Territory Coat of Arms.svg| bynaam=The Territory, The NT, The Top End | leuse= | beeld=Beeld:Tigris-Australia location Northern Territory.svg{{!}}300px| hoofstad=[[Darwin]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|12|27|00|S|130|50|00|O}} | grootste stad=[[Darwin]] | goewerneur=[[Tom Pauling]] | Premier=[[Paul Henderson]] | Party_van_die_Premier=[[Australian Labor Party|ALP]] | oppervlakte_totaal=1 420 970 | oppervlakte_land=1 349 129 | oppervlakte_water=71 839 | persentasie_water=5,06 | bevolking_jaar=2010 | bevolking_totaal=229 675<ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/dec-2021|title=National, state and territory population – December 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=28 June 2022|access-date=1 July 2022|archive-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629022248/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/dec-2021|url-status=live}}</ref> | digtheid=0,17 | posafkorting=NT | tydsone= +9:30 | webwerf= [http://www.nt.gov.au/ www.nt.gov.au] | notes= }} Die '''Noordelike Gebied''' ([[Engels]]: ''Northern Territory'', afgekort as NT); amptelik bekend as die '''Noordelike Gebied van Australië'''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australiasnorthernterritory.com.au |title=Australia's Northern Territory is Powering What's Next |publisher=Noordelike Gebied |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> en in [[Australië]] nie-amptelik '''die Gebied''' genoem)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theterritory.com.au/ |title=The Territory, Australia |accessdate=25 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825031743/https://theterritory.com.au/ |archive-date=25 Augustus 2023 |url-status=live}}</ref> is 'n [[Deelstate en gebiede van Australië|Australiese interne gebied]] in die sentrale en sentraal-noordelike streke van Australië. Die Noordelike Gebied grens in die weste aan [[Wes-Australië]] (129ste [[lengtegraad]] oos), in die suide aan [[Suid-Australië]] (26ste [[breedtegraad]] suid) en in die ooste aan [[Queensland]] (138ste lengtegraad oos). In die noorde word die Noordelike Gebied begrens deur die [[Timorsee]], die [[Arafurasee]] en die [[Golf van Carpentaria]], met Wes-[[Nieu-Guinee]] en verskeie ander eilande van [[Indonesië]] wat oorkant geleë is. Die Noordelike Gebied beslaan 1&nbsp;420&nbsp;970&nbsp;km²,<ref>{{cite web | url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories | title=Area of Australia – States and Territories | date=27 June 2014 | access-date=18 February 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118174336/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories | url-status=live }}</ref> wat dit die derde grootste Australiese federale divisie en die 11de grootste landelike onderafdeling ter wêreld maak. Dit is yl bevolk, met 'n bevolking van slegs 260&nbsp;400<ref name="ABSPop" /> vanaf Maart 2025 – minder as die helfte van die bevolking van [[Tasmanië]].<ref name="ABSPop" /> Die grootste bevolkingsentrum is die hoofstad [[Darwin]], met ongeveer 52,6% van die gebied se bevolking. Die grootste binnelandse nedersetting is [[Alice Springs]] met 'n bevolking van ongeveer 25&nbsp;000 mense. Die argeologiese geskiedenis van die Noordelike Gebied het moontlik meer as 60&nbsp;000 jaar gelede begin toe mense hulle vir die eerste keer in hierdie streek van die Sahul-kontinent gevestig het. Van ten minste die 18de eeu af het Makassan-handelaars 'n verhouding met die [[inheems]]e bevolking van die Noordelike Gebied begin rondom die handel in [[seekomkommer]]s. Die kus van die Noordelike Gebied is die eerste keer in die 17de eeu deur Europeërs gesien.<ref>{{Cite web|title=Did the Spanish land in Australia before James Cook? {{!}} National Library of Australia|url=https://www.nla.gov.au/faq/did-the-spanish-land-in-australia-before-james-cook|access-date=2020-08-14|via=National Library of Australia|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127134353/https://www.nla.gov.au/faq/did-the-spanish-land-in-australia-before-james-cook|url-status=live}}</ref> Die Britte was die eerste Europeërs wat probeer het om hulle in die kusstreke te vestig. Na drie mislukte pogings om 'n nedersetting te stig (1824–1828, 1838–1849 en 1864–1866), is sukses in 1869 behaal met die stigting van 'n nedersetting by die hawe van Darwin. Die ekonomie is grootliks gebaseer op [[mynbou]] en [[petroleum]], wat gedurende 2018–2019 23% van die bruto staatsproduk, of $5,68 miljard, bygedra het, wat 92,4% van uitvoere uitmaak.<ref>{{cite web |title=Industries |url=https://nteconomy.nt.gov.au/industry-analysis/mining-and-manufacturing |website=Northern Territory Economy |publisher=Department of Treasury and Finance, Northern Territory Government |access-date=31 August 2020 |date=2019 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419164342/https://nteconomy.nt.gov.au/industry-analysis/mining-and-manufacturing |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=International trade |url=https://nteconomy.nt.gov.au/international-trade#exports |website=Northern Territory Economy |publisher=Department of Treasury and Finance, Northern Territory Government |access-date=31 August 2020 |date=2019 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418210853/https://nteconomy.nt.gov.au/international-trade#exports |url-status=live }}</ref> Die bevolking van die Gebied is gekonsentreer in kusstreke en langs die Stuart-snelweg. Behalwe die hoofstad Darwin, is die belangrikste nedersettings (in volgorde van grootte) [[Palmerston, Noordelike Gebied|Palmerston]], [[Alice Springs]], Katherine, Nhulunbuy en Tennant Creek. Inwoners van die Noordelike Gebied staan ​​dikwels bekend as "Territorians".<ref>{{Cite web |title=Definition of Territorian |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Territorian |access-date=2024-09-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917224456/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Territorian |url-status=live }}</ref> == Geskiedenis == === Voor koloniale tydperk === Mense het sedert ten minste 48 400 tot 68 700 jaar gelede in die huidige gebied van die Noordelike Gebied gewoon.<ref name="Clarkson Jacobs Marwick Fullagar 2017 pp. 306–310">{{cite journal | last1=Clarkson | first1=Chris | last2=Jacobs | first2=Zenobia | last3=Marwick | first3=Ben | last4=Fullagar | first4=Richard | last5=Wallis | first5=Lynley | last6=Smith | first6=Mike | last7=Roberts | first7=Richard G. | last8=Hayes | first8=Elspeth | last9=Lowe | first9=Kelsey | last10=Carah | first10=Xavier | last11=Florin | first11=S. Anna | last12=McNeil | first12=Jessica | last13=Cox | first13=Delyth | last14=Arnold | first14=Lee J. | last15=Hua | first15=Quan | last16=Huntley | first16=Jillian | last17=Brand | first17=Helen E. A. | last18=Manne | first18=Tiina | last19=Fairbairn | first19=Andrew | last20=Shulmeister | first20=James | last21=Lyle | first21=Lindsey | last22=Salinas | first22=Makiah | last23=Page | first23=Mara | last24=Connell | first24=Kate | last25=Park | first25=Gayoung | last26=Norman | first26=Kasih | last27=Murphy | first27=Tessa | last28=Pardoe | first28=Colin | title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | journal=Nature | publisher=Springer Nature | volume=547 | issue=7663 | year=2017 | issn=0028-0836 | doi=10.1038/nature22968 | pmid=28726833 | pages=306–310 | bibcode=2017Natur.547..306C | url=https://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/107043/2/hdl_107043.pdf | hdl=2440/107043 | s2cid=205257212 | hdl-access=free | access-date=24 September 2019 | archive-date=25 October 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191025030937/https://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/107043/2/hdl_107043.pdf | url-status=live }}</ref> Vanaf die 17de of 18de eeu n.C. het handelaars van Sulawesi stewige seisoenale handelsbande met die inheemse volke van die Kimberley-streek, die hedendaagse Noordelike Gebied en Arnhemland gesmee.<ref name="Macknight-2011">{{cite journal | title = The view from Marege': Australian knowledge of Makassar and the impact of the trepangindustry across two centuries | last = Macknight | first = Charles Campbell | journal = Aboriginal History | year = 2011 | volume = 35 | pages = 121–143 | jstor = 24046930 | doi = 10.22459/AH.35.2011.06 | doi-access = free}}</ref> Hulle het seekomkommers vir Chinese markte versamel en verskeie goedere en tegnologieë aan die inheemse volke bekendgestel. Daar is beduidende bewyse van kontak met Makassan-vissers in voorbeelde van inheemse Australiese rotskuns en basskilderkuns van Noord-Australië, met die Makassan-prou 'n prominente kenmerk.{{sfn|Taçon|May|Fallon|Travers|2010}}<ref>{{cite news |last=Woodford |first=J. |work=The Sydney Morning Herald |date=20 September 2008 |title=The Rock Art That Redraws Our History |url=http://www.smh.com.au/news/national/the-rock-art-that-redraws-our-history/2008/09/19/1221331206960.html |access-date=6 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920040854/http://www.smh.com.au/news/national/the-rock-art-that-redraws-our-history/2008/09/19/1221331206960.html |archive-date=20 September 2008}}</ref> [[Lêer:Northern Territory (MODIS 2018-07-30).jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van die Noordelike Gebied]] === Koloniale administrasie === Met die koms van die Britte was daar vier vroeë pogings aangewend om in die strawwe omgewing van die noordelike kus nedersettings te vestig, waarvan drie weens hongersnood en wanhoop misluk het. Die gebied wat nou deur die Noordelike Gebied beset word, was van 1825 tot 1863 deel van koloniale [[Nieu-Suid-Wallis]], behalwe vir 'n kort tydjie van Februarie tot Desember 1846, toe dit deel van die kortstondige kolonie Noord-Australië was. Die Noordelike Gebied was deel van [[Suid-Australië]] van 1863 tot 1911, en onder sy administrasie is die ''Overland Telegraph Line'' tussen 1870 en 1872 gebou.<ref>{{cite web |author=National Museum of Australia |author-link=National Museum of Australia |date=2022-09-28 |title=National Museum of Australia – Overland telegraph |publisher=National Museum of Australia |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/overland-telegraph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330000552/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/overland-telegraph |archive-date=30 March 2020 |access-date=2025-04-28 }}</ref> Vanaf sy stigting in 1869 was die Port Darwin vir baie dekades die belangrikste voorsieningspunt vir die gebied. 'n Spoorweg is tussen 1883 en 1889 tussen Palmerston en Pine Creek gebou as deel van die Noord-Australiese Spoorweg. Die ekonomiese patroon van veeteelt en mynbou is so gevestig dat daar teen 1911 513 000 beeste was. Victoria River Downs-stasie, 686 kilometer wes van Darwin,<ref>{{Cite web |title=Distance from Darwin to Victoria River Downs (DRW – VCD) |url=https://www.airmilescalculator.com/distance/drw-to-vcd/ |access-date=2024-09-17 |website=Air Miles Calculator |language=en}}</ref> was eens die grootste veeplaas ter wêreld. [[Goud]] is in 1872 by Grove Hill en in 1871 by Pine Creek, Brocks Creek, Burundi ontdek en [[koper]] is by Dalyrivier ontdek.<ref>{{Cite report|last=Otterman|first=D.|date=2004|title=Daly River Project, Annual report for EL 22495, EL 22496, EL 22498 and EL 23595, for the period 6 September 2003 to 5 September 2004|url=https://geoscience.nt.gov.au/gemis/ntgsjspui/handle/1/83631|access-date=21 July 2021|archive-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721183556/https://geoscience.nt.gov.au/gemis/ntgsjspui/handle/1/83631|url-status=live}}</ref> === Federale gebied === Op 1 Januarie 1911, 'n dekade na Federasie, is die Noordelike Gebied van Suid-Australië geskei, saam met die Australiese Hoofstadgebied van NSW en aan federale beheer oorgedra. Alfred Deakin het destyds gemeen: “[V]ir my was die vraag nie soseer kommersieel van aard nie, maar nasionaal — eerstens, tweedens, derdens en laastens. Óf ons moes daarin slaag om die noordelike gebied te bevolk, óf ons moes ons onderwerp aan die oordrag daarvan aan ’n ander nasie.”<ref>{{cite book|last=Walker|first=David|title=Anxious Nation: Australia and the Rise of Asia, 1850–1939|year=1999|publisher=University of Queensland Press|isbn=978-0702231315|page=122|url=https://books.google.com/books?id=spS6AAAAIAAJ}}</ref> Teen die einde van 1912 was daar 'n groeiende gevoel dat die naam "Noordelike Gebied" onbevredigend was.<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article5351157|title=The Territory: Federal Policy Criticised|newspaper=The Advertiser|location=Adelaide|date=14 November 1912}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article15375411|title=House of Representatives|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=14 November 1912}}</ref> Die name "Kingsland" (na Koning George V en om met Queensland ooreen te stem), "Centralia" en "Territoria" is voorgestel, met Kingsland wat in 1913 die voorkeurkeuse geword het. Die naamsverandering is egter nooit deurgevoer nie.<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article59253861|title=Territoria or Kingsland!|newspaper=[[The Register (Adelaide)|The Register]]|date=16 April 1914}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article5396815|title=Kingsland: New name for the Northern Territory|newspaper=[[The Advertiser (Adelaide)|The Advertiser]]|date=22 April 1913|access-date=1 May 2017|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210053040/http://nla.gov.au/nla.news-article5396815|url-status=live}}</ref> ==== Verdeling in Noord-Australië en Sentraal-Australië ==== Vir 'n kort tydjie, tussen 1927 en 1931, was die Noordelike Gebied verdeel in Noord-Australië en Sentraal-Australië met die 20ste breedtegraad suid as grens. Kort na hierdie tyd is dele van die Noordelike Gebied in die Kimberley-plan oorweeg as 'n moontlike terrein vir die vestiging van 'n Joodse Tuisland, wat verstaanbaar as die "Onbeloofde Land" beskou word.<ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article18097828 |title=Wasted Years |newspaper=The Sydney Morning Herald |issue=34,577 |location=New South Wales, Australia |date=16 October 1948 |access-date=20 July 2019 |page=6 |via=National Library of Australia}}</ref><ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article43802260 |title=Immigration Scheme That Failed |newspaper=The Advertiser (Adelaide) |volume=91 |issue=28178 |location=South Australia |date=29 January 1949 |access-date=20 July 2019 |page=8 |via=National Library of Australia}}</ref> Gedurende die vroeë 20ste eeu is die suidelike deel van die gebied as die "laaste grens" van Australiese nedersetting beskou, waar 'simpatieke blankes' gehoop het dat Aboriginale tradisies steeds beoefen sou word.<ref name="O'Brien">{{cite journal |date=2015 |title=Hunger and the humanitarian frontier |last=O'Brien |first=Anne |url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p332783/html/article05.xhtml?referer=1790&page=11 |journal=Aboriginal History |publisher=Aboriginal History Inc. ANU Press |volume=39 |access-date=30 May 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604131320/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p332783/html/article05.xhtml?referer=1790&page=11 |url-status=live }}</ref> Konflikte het ontstaan ​​as gevolg van die hulpbronskaarste en die broosheid van die veebedryf, en die gebied was vol inheemse 'bosbandiete' wat beeste vir voedsel gejaag het weens werkskaarste by veeboere. Dit is vererger deur 'n droogte tussen 1925 en 1929 wat gelei het tot die dood van 85 persent van die kinders by die Hermannsburg-sendingstasie in Sentraal-Australië. Intussen was wit houdings teenoor Aboriginale mense paternalisties, verskeur tussen die begeerte om hulle in tye van honger te help en die vrees om hulle te "verarm" en hul aansporings om te werk te verminder. In die Coniston-slagting van 1928 is strafekspedisies deur wit koloniste onder leiding van die Noordelike Gebiedspolisiekonstabel William George Murray uitgevoer in reaksie op die moord op 'n dingojagter, wat gelei het tot die dood van dosyne tot honderde mense van die Warlpiri-, Anmatyerre- en Kaytetye-groepe.<ref name="Bradley">{{cite book |last1=Bradley |first1=Michael |title=Coniston |date=2019 |publisher=UWA Press |location=Perth|isbn=9781760801045}}</ref> Dit was een van vele slagtings van Aboriginale mense in die streek.<ref>{{Cite web |last= |title=Some Known Frontier Conflicts in the Northern Territory |url=https://australianfrontierconflicts.com.au/timelines/some-known-frontier-conflicts-in-the-northern-territory/ |access-date=2024-09-17 |website=Australian Frontier Conflicts |language=en-AU |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917230217/https://australianfrontierconflicts.com.au/timelines/some-known-frontier-conflicts-in-the-northern-territory/ |url-status=live }}</ref> ==== Ná die Tweede Wêreldoorlog ==== Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die grootste deel van die Noordelike Helfte onder militêre regering geplaas. Dit is die enigste keer sedert die Federasie dat 'n deel van 'n Australiese staat of gebied onder militêre beheer was. Ná die oorlog is beheer oor die hele gebied aan die Statebond teruggegee. Die bombardement van [[Darwin]] het op 19 Februarie 1942 plaasgevind. Dit was die grootste enkele aanval ooit deur 'n buitelandse moondheid op Australië uitgevoer. Bewyse van Darwin se Tweede Wêreldoorlog-geskiedenis word gevind by 'n verskeidenheid bewaarde terreine in en om die stad, insluitend ammunisiebunkers, landingsbane, olietonnels en museums. Die hawe is beskadig in die Japannese lugaanvalle van 1942. Dit is daarna herstel.<ref>{{cite web |last1=Thiem |first1=David |title=Semaphore: 75 Years After the Bombing of Darwin a Story of Reconciliation Hope and Peace |url=https://seapower.navy.gov.au/media-room/publications/semaphore-04-17 |website=Semaphore |publisher=Royal Australian Navy |access-date=14 June 2024 |archive-date=14 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614125410/https://seapower.navy.gov.au/media-room/publications/semaphore-04-17 |url-status=live }}</ref> In die laat 1960's het verbeterde paaie in aangrensende state wat met die gebied verbind is, hawevertragings en vinnige ekonomiese ontwikkeling tot onsekerheid in hawe- en streeksinfrastruktuurontwikkeling gelei. As gevolg van die Kommissie van Ondersoek, wat deur die Administrateur<ref>[http://catalogue.nla.gov.au/Records/a590549]{{Dead link|date=July 2012}}</ref> ingestel is, is hawewerkreëlings verander, vasmeerbelegging uitgestel en 'n hawemeesterplan opgestel.<ref>{{cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/2794315|title=Darwin and Northern Territory freight transport study|editor-last=Australia|date=30 April 1977|publisher=Australian Government Publishing Service|isbn=9780642033512|access-date=30 April 2019|via=National Library of Australia (new catalog)|archive-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430152242/https://catalogue.nla.gov.au/Record/2794315|url-status=live}}</ref> Uitbreiding van spoorvervoer was toe nie oorweeg nie weens lae vragvolumes. [[Aborigines]] in die gebied het gesukkel vir regte op grond en billike lone. In 1963 het die Yolngu-mense van Arnhemland twee petisies, bekend as die Yirrkala-baspetisies, by die Australiese Parlement ingedien om te protesteer teen die feit dat hul grond sonder voorafgaande konsultasie vir die ontginning van [[bauxiet]] oorgeneem is.<ref name=founding>{{cite web| url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-104.html|title= Yirrkala bark petitions 1963 (Cth)|website= Documenting A Democracy|publisher=Museum of Australian Democracy|access-date = 8 January 2026}}</ref><ref>{{cite book | last=Wright | first=Clare|author-link = Clare Wright | title=Näku Dhäruk: The Bark Petitions: How the People of Yirrkala Changed the course of Australian democracy | publisher=Text Publishing Company | date=1 October 2024 | isbn=978-1-922330-86-4 | url=https://books.google.com/books?id=jRG00AEACAAJ}}</ref> Nog 'n belangrike gebeurtenis in hierdie stryd was die staking en wegstap deur die Gurindji-mense by Wave Hill-veestasie in 1966. Die ''Northern Territory Council for Aboriginal Rights'' (NTCAR) het die stakers ondersteun en publisiteit verskaf.<ref name=ntcar>{{cite web | title=Northern Territory Council for Aboriginal Rights | publisher=National Museum of Australia | date=26 November 2018 | url=https://www.nma.gov.au/explore/features/indigenous-rights/organisations/expansion-folder/northern-territory-council-aboriginal-rights#! | access-date=30 November 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125342/https://www.nma.gov.au/explore/features/indigenous-rights/organisations/expansion-folder/northern-territory-council-aboriginal-rights#! | url-status=dead }}</ref> Die federale regering van Gough Whitlam het die ''Woodward Royal Commission'' in Februarie 1973 op die been gebring om ondersoek in te stel na op watter wyse grondregte in die Noordelike Gebied bereik kan word. Regter Woodward se eerste verslag in Julie 1973 het aanbeveel dat 'n Sentrale Landraad en 'n Noordelike Landraad op die been gebring word om die sienings van die inheemse bevolking aan hom voor te lê. 'n Wetsontwerp op Grondregte is opgestel, en die Wet op Aboriginale Grondregte (Noordelike Gebied) van 1976 is op 16 Desember 1976 deur die Fraser-regering aangeneem en het op 26 Januarie 1977 in werking getree.<ref>{{Cite web |title=Aboriginal Land Rights (Northern Territory) Act 1976 |url=http://www.legislation.gov.au/Details/C2016C00111/Html/Text |access-date=2022-03-01 |website=legislation.gov.au|archive-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117074252/https://www.legislation.gov.au/Details/C2016C00111/Html/Text |url-status=live }}</ref> Die ''Northern Territory Council for Aboriginal Rights'' is in 1976 ontbind.<ref name="ntcar" /> In 1974, van Kersaand tot Kersdag, is Darwin deur die tropiese [[sikloon]] Tracy verwoes. Ses-en-sestig mense sterf tydens Sikloon Tracy, skade van A$837 miljoen word veroorsaak (ongeveer A$8,38 miljard {{As of|2024|lc=on}})<ref>{{cite web|url=https://www.rba.gov.au/calculator/annualDecimal.html|title=Inflation Calculator|access-date=19 July 2019|author=Reserve Bank of Australia|date=30 October 2015|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625131710/https://www.rba.gov.au/calculator/annualDecimal.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Severe Tropical Cyclone Tracy |url=https://www.bom.gov.au/cyclone/history/tracy.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119220943/https://www.bom.gov.au/cyclone/history/tracy.shtml |archive-date=19 November 2025 |access-date=2026-01-22 |website=www.bom.gov.au |language=en |url-status=live }}</ref> en vernietig ongeveer 70% van Darwin se geboue, waarvan 80% huise is. Die sikloon het meer as 41&nbsp;000 van die 47&nbsp;000 inwoners van die stad dakloos gelaat. Die stad is herbou met baie verbeterde konstruksiekodes en is vandag 'n moderne, aangelegde metropool.<ref>{{Cite web |title=2016-2017 Annual Report |url=https://www.darwin.nt.gov.au/council/about-council/publications-and-forms/2016-2017-annual-report |access-date=2026-01-22 |website=City of Darwin {{!}} Darwin Council, Northern Territory |language=en}}</ref> === Selfregering === In 1978 is selfregering aan die Gebied verleen deur die Wet op die Noordelike Gebied (Selfregering van 1978), met 'n Wetgewende Vergadering onder leiding van 'n Hoofminister.<ref>{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Northern Territory - Indigenous, Autonomy, Self-Government {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Northern-Territory/Government-and-society |access-date=2024-09-18 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022125/https://www.britannica.com/place/Northern-Territory/Government-and-society |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-13 |title=History of Self Government |url=https://territoryday.nt.gov.au/history-of-self-government/ |access-date=2024-09-18 |website=Territory Day |language=en-AU |archive-date=9 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909023053/https://territoryday.nt.gov.au/history-of-self-government/ |url-status=live }}</ref> Die Administrateur van die Noordelike Gebied is nog 'n belangrike pos n die regering en hulle tree op as die Koning se verteenwoordiger in die Gebied. 'n Deel van hul rol is die aanstelling van die Hoofminister.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2023-09-22 |title=Role of the Administrator |url=https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/role-of-the-administrator |access-date=2024-09-18 |website=govhouse.nt.gov.au |language=en}}</ref> Die Gebied publiseer ook amptelike kennisgewings in sy eie Staatskoerant.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2024-07-18 |title=Government Gazettes |url=https://nt.gov.au/about-government/gazettes |access-date=2024-09-18 |website=nt.gov.au |language=en |archive-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930205148/https://nt.gov.au/about-government/gazettes |url-status=live }}</ref> In die 1980's is bewaringsgerigte gebiede in die Noordelike Gebied soos die Kakadu Nasionale Park en die Uluru-Kata Tjuta Nasionale Park in die UNESCO-wêrelderfenislys opgeneem vir hul mengsel van natuurlike erfenis en Aboriginale kultuur. Gedurende 1995–96 was die Noordelike Gebied kortliks een van die min plekke in die wêreld met wettige vrywillige genadedood, totdat die Federale Parlement die wetgewing omvergewerp het.<ref>{{cite web|url=http://www.nt.gov.au/lant/parliament/committees/rotti/parldebate.shtml|title=Select Committee on Euthanasia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302220134/http://nt.gov.au/lant/parliament/committees/rotti/parldebate.shtml|archive-date=2 March 2011|date=13 September 2007|publisher=Legislative Assembly of the Northern Territory}}</ref> Voordat die oorheersende wetgewing uitgevaardig is, het vier mense die wet, ondersteun deur dr. Philip Nitschke, gebruik.<ref>{{Cite web |last=Fedele |first=Robert |date=2024-02-11 |title=How the Northern Territory trailblazed Australia's voluntary assisted dying laws |url=https://anmj.org.au/how-the-northern-territory-trailblazed-australias-voluntary-assisted-dying-laws/ |access-date=2024-09-18 |website=Australian Nursing & Midwifery Journal |language=en-AU |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907121453/https://anmj.org.au/how-the-northern-territory-trailblazed-australias-voluntary-assisted-dying-laws/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Maitland-Newcastle |first=Catholic Diocese of |title=Philip Nitschke and 'rational suicide' {{!}} Catholic Diocese of Maitland-Newcastle |url=https://www.mn.catholic.org.au/news-events/news/philip-nitschke-and-rational-suicide/ |access-date=2024-09-18 |website=www.mn.catholic.org.au |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918002224/https://www.mn.catholic.org.au/news-events/news/philip-nitschke-and-rational-suicide/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Davey |first=Melissa |date=2016-04-22 |title=Philip Nitschke, the man who thinks we should all choose when to die |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2016/apr/22/philip-nitschke-choose-when-to-die-euthanasia-advocate |access-date=2024-09-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=8 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008060404/https://www.theguardian.com/australia-news/2016/apr/22/philip-nitschke-choose-when-to-die-euthanasia-advocate |url-status=live }}</ref> == Geografie == Daar is baie klein nedersettings versprei oor die gebied, maar die groter bevolkingsentrums is geleë op die enkele geplaveide pad wat Darwin met Suid-Australië verbind, die Stuart-snelweg, wat aan die plaaslike bevolking eenvoudig as "die spoor" bekend staan. Die Noordelike Gebied is die tuiste van baie skouspelagtige natuurlike rotsformasies, insluitend [[Uluru|Uluru/Ayers Rock]] en Kata Tjuta/The Olgas in die Sentraal-Australiese streek en Kakadu Nasionale Park in die noorde. Elke een van hierdie terreine word as heilig geag deur die plaaslike Aboriginale bevolking en het belangrike internasionale toeriste-aantreklikhede en erkende UNESCO- [[wêrelderfenisgebied]]e geword.<ref>{{Cite web |title=World Heritage: Uluru-Kata Tjuta National Park |url=https://parksaustralia.gov.au/uluru/discover/highlights/world-heritage/#:~:text=Uluru-Kata%20Tjuta%20National%20Park%20is%20included%20on%20the%20UNESCO,animals,%20and%20outstanding%20natural%20beauty. |access-date=2024-09-18 |website=parksaustralia.gov.au |language=en-au}}</ref><ref>{{Cite web |title=World Heritage: Kakadu |url=https://parksaustralia.gov.au/kakadu/discover/world-heritage/ |access-date=2024-09-18 |website=parksaustralia.gov.au |language=en-au |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022631/https://parksaustralia.gov.au/kakadu/discover/world-heritage/ |url-status=live }}</ref> Die noordelike gedeelte van die gebied bestaan ​​hoofsaaklik uit tropiese [[savanne]]s, wat uit verskeie afsonderlike [[Ekostreek|ekostreke]] bestaan ​​– Arnhem Land tropiese savanne, Carpentaria tropiese savanne, Kimberley tropiese savanne, Victoria Plains tropiese savanne en Mitchell Grass Downs. Die suidelike gedeelte van die gebied is bedek met [[woestyn]] en [[Xerofiet|xerofitiese]] struikgewasse, insluitend die Groot Sandy-Tanami-woestyn, Simpson-woestyn en die xerofitiese struikgewasse van die Sentrale Reekse. Daar is ook 'n uitgebreide reeks rivierstelsels in die gebied. Hierdie riviere sluit in: die Alligatorriviere, Dalyrivier, Finkerivier, McArthurrivier, Roperrivier, Toddrivier en Victoriarivier. Die Hayrivier is 'n rivier suidwes van [[Alice Springs]], met die Marshallrivier, Arthur Creek, Camel Creek en Bore Creek wat daarin vloei.<ref>{{cite web|url=http://www.bonzle.com/c/a?a=p&p=212462&cmd=sp|title=Hay River|website=Bonzle.com|access-date=10 June 2019|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726193944/http://www.bonzle.com/c/a?a=p&p=212462&cmd=sp|url-status=live}}</ref> === Nasionale parke === {{div col|colwidth=20em}} * Barranyi (North Island) Nasionale Park * Casuarina Kus Reserwe * Daly Rivier Natuur Park * Djukbinj Nasionale Park * Dulcie Reeks Nasionale Park * Elsey Nasionale Park * Finke Gorge Nasionale Park * Garig Gunak Barlu Nasionale Park * Howard Springs Nasionale Park * Iytwelepenty / Davenport Reekse Nasionale Park * Judbarra / Gregory Nasionale Park * Kakadu Nasionale Park * Karlu Karlu / Devils Marbles Bewarings Reserwe * Keep River Nasionale Park * Litchfield Nasionale Park * Mary River Nasionale Park * Nitmiluk Nasionale Park * Tjoritja / West MacDonnell Nasionale Park * Uluṟu-Kata Tjuṯa Nasionale Park * Watarrka Nasionale Park {{div col end}} <gallery> Lêer:Mount Sonder.JPG|Mount Sonder, die vierde hoogste berg in die Noordelike Gebied na die naby geleë Berg Zeil, in die West MacDonnell Nasionale Park Lêer:Kakadu 2488.jpg|Nourlangie Rock in Kakadu Nasionale Park Lêer:Jim jim falls.jpg|Jim Jim Waterval, Kakadu Nasionale Park Lêer:Uluru NT Australia.JPG|[[Uluru|Uluru / Ayers Rock]], een van die bekendste bakens van die Noordelike Gebied Lêer:Uluru, helicopter view, cropped.jpg|Uluru / Ayers Rock uit die lug gesien </gallery> [[Lêer:Kata Tjuta pan.jpg|duimnael|upright=3.75|center|Uluṟu-Kata Tjuṯa Nasionale Park]] === Klimaat === Die Noordelike Gebied het twee kenmerkende klimaatsones. Die noordelike punt, insluitend Darwin, het 'n tropiese klimaat met hoë humiditeit en twee seisoene, die nat (Oktober tot April) en droë seisoen (Mei tot September). Gedurende die droë seisoen is byna elke dag warm en sonnig, en die humiditeit in die middag is gemiddeld ongeveer 30%. Daar is baie min reënval tussen Mei en September. In die koelste maande van Junie en Julie kan die daaglikse minimum [[temperatuur]] so laag as 14&nbsp;°C daal, maar baie selde laer, en [[ryp]] is nog nooit aangeteken nie. Die nat seisoen word geassosieer met tropiese siklone en moessonreën. Die meeste reënval vind plaas tussen Desember en Maart (die [[Suidelike halfrond]] somer), wanneer [[donderstorm]]s algemeen voorkom en die middag se relatiewe humiditeit gemiddeld meer as 70% gedurende die natste maande is. Gemiddeld val meer as 1&nbsp;570 mm&nbsp;reën in die noorde. Reënval is die hoogste in noordwestelike kusgebiede, waar reënval gemiddeld van 1&nbsp;800 tot 2&nbsp;100&nbsp;mm is. Die sentrale streek is die woestynsentrum van die land, wat Alice Springs en Uluru (Ayers Rock) insluit, en is semi-droog met min reën wat gewoonlik gedurende die warmste maande van, Oktober tot Maart, val. Seisoene is meer duidelik in sentraal-Australië, met baie warm somers en koel winters. Ryp word 'n paar keer per jaar aangeteken. Die streek ontvang minder as 250&nbsp;mm reën per jaar. Die hoogste temperatuur wat in die gebied aangeteken is, is 48,3 °C (118,9 °F) by Finke op 1 en 2 Januarie 1960. Die laagste temperatuur is −7,5 °C (18,5 °F) by Alice Springs op 17 Julie 1976. {{Tabel weergemiddelden | locatie = die Noordelike Gebied. |jan_a_max= 48.3 |feb_a_max= 46.4 |mrt_a_max= 45.0 |apr_a_max= 41.5 |mei_a_max= 40.2 |jun_a_max= 37.9 |jul_a_max= 37.5 |aug_a_max= 39.7 |sep_a_max= 42.0 |okt_a_max= 45.0 |nov_a_max= 46.1 |dec_a_max= 47.2 |jan_a_min= 6.7 |feb_a_min= 8.5 |mrt_a_min= 4.7 |apr_a_min= 1.0 |mei_a_min= -4.2 |jun_a_min= -6.0 |jul_a_min= -7.5 |aug_a_min= -5.4 |sep_a_min= -2.8 |okt_a_min= 0.0 |nov_a_min= 3.5 |dec_a_min= 7.5 |bron = Bureau of Meteorology (Australië)<ref>{{cite web |title=Daily Extremes |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?area=nt |website=Bureau of Meteorology |access-date=5 December 2020 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408191051/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?area=nt |url-status=live }}</ref> |date=November 2019}} == Staatsbestuur == === Parlement === [[Lêer:Darwin (AU), Parliament House -- 2019 -- 4336-8.jpg|duimnael|Die Parlementsgebou in Darwin.]] Die parlement van die Noordelike Gebied is een van die drie eenkamerparlemente in die land. Gebaseer op die [[Westminster-stelsel]], bestaan ​​dit uit die Northern Territory Wetgewende Vergadering wat in 1974 geskep is en die Northern Territory Wetgewende Raad vervang het. Dit produseer ook die ''Northern Territory of Australia'' Staatskoerant. Die Wetgewende Raad van die Noordelike Gebied was die gedeeltelik verkose regerende liggaam van 1947 tot die vervanging daarvan deur die volledig verkose Wetgewende Vergadering van die Noordelike Gebied in 1974. Die totale inskrywing vir die 1947-verkiesing was 4 443. Die Noordelike Gebied is in vyf kiesafdelings verdeel: Darwin, Alice Springs, Tennant Creek, Batchelor en Stuart. Alhoewel hierdie vergadering bevoegdhede uitoefen soortgelyk aan dié van die parlemente van die state van Australië, doen dit dit deur wetgewende devolusie van bevoegdhede van die Statebondsregering, eerder as deur enige grondwetlike reg. As sodanig behou die Statebondsregering die reg om wetgewing vir die gebied te maak, insluitend die mag om wetgewing wat deur die Wetgewende Vergadering aangeneem is, te tersyde te stel. Vyf-en-twintig lede van die Wetgewende Vergadering word verkies vir vierjaartermyne uit enkellid-kiesers.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2017-06-16 |title=Members |url=https://parliament.nt.gov.au/members |access-date=2024-09-18 |website=parliament.nt.gov.au |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023750/https://parliament.nt.gov.au/members |url-status=live }}</ref> Verskeie kere sedert selfregering toegestaan is, was daar agitasie vir volle staatskap binne die streek.<ref>{{Cite news |date=2022-08-13 |title=The Northern Territory worked for decades to become a state. Could it ever happen? |url=https://www.abc.net.au/news/2022-08-14/northern-territory-statehood-future/101292860 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023749/https://www.abc.net.au/news/2022-08-14/northern-territory-statehood-future/101292860 |url-status=live }}</ref> 'n Referendum van kiesers in die Noordelike Gebied is in 1998 oor die kwessie gehou, wat gelei het tot 'n 'nee'-stem.<ref>{{Cite web |last=House of Representatives Standing Committee on Legal and Constitutional Affairs |date=2007-05-01 |title=The long road to statehood: Report of the inquiry into the federal implications of statehood for the Northern Territory |url=https://www.aph.gov.au/binaries/house/committee/laca/ntstatehood/report/fullreport.pdf |access-date=2024-09-18 |website=Parliament of Australia}}</ref> Dit was 'n skok vir beide die Noordelike Gebied en die Statebondsregerings, aangesien meningspeilings getoon het dat die meeste Territoriane staatskap ondersteun het. Maar onder die Australiese Grondwet kan die federale regering die voorwaardes vir toetrede tot volle staatskap bepaal. Die Noordelike Gebied is drie senatore aangebied, eerder as die twaalf wat aan oorspronklike state gewaarborg is (as gevolg van die verskil in bevolkings, sou gelyke getalle Senaatsetels beteken dat 'n Territoriaan se stem vir 'n senator meer werd sou gewees het as 30 sulke stemme in Nieu-Suid-Wallis of Victoria). Behalwe vir wat as 'n arrogante benadering deur die destydse hoofminister Shane Stone aangehaal is, word geglo dat die meeste Territoriane, ongeag hul algemene sienings oor staatskap, huiwerig was om die spesifieke aanbod wat gemaak is, te aanvaar.<ref>{{cite video |title=ABC Lateline Discussion |url=http://www.abc.net.au/lateline/stories/s13445.htm |url-status=dead |medium=Current Affairs |publisher=Australian Broadcasting Corporation |location=Australia |date=15 Oktober 1998 |access-date=10 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519013129/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s13445.htm |archive-date=19 Mei 2006}}</ref> ===Hoofminister en kabinet=== Die hoofminister is die regeringshoof van die selfregerende Noordelike Gebied (die ekwivalent van 'n premier in 'n Australiese deelstaat). Die hoofminister word deur die administrateur aangestel, wat volgens grondwetlike gebruik die leier aanstel van die party of koalisie wat die meerderheid setels in die Wetgewende Vergadering van die Noordelike Gebied het. Die huidige hoofminister is Lia Finocchiaro van die Country Liberal Party (CLP). Die CLP het die Australiese Arbeidersparty tydens die algemene verkiesing van 24 Augustus 2024 verslaan en Finocchiaro het daarna die eerste vroulike CLP-hoofminister van die Noordelike Gebied geword.<ref>{{Cite news |date=2024-08-26 |title='The important work has begun': NT chief minister-elect outlines new government's first steps |url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-26/lia-finocchiaro-outlines-new-nt-governments-first-steps/104254328 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-08-24 |title=Who is Lia Finocchiaro, the woman who will become the NT's next chief minister? |url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-25/lia-finocchiaro-clp-leader-chief-minister-nt-election/104266424 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023929/https://www.abc.net.au/news/2024-08-25/lia-finocchiaro-clp-leader-chief-minister-nt-election/104266424 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Boecker |first=Brianna |date=2024-08-26 |title=First female Country Liberal Party chief minister of the Northern Territory. Who is Lia Finocchiaro? |url=https://womensagenda.com.au/politics/local/first-female-country-liberal-party-chief-minister-of-the-northern-territory-who-is-lia-finocchiaro/ |access-date=2024-09-18 |website=Women's Agenda |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023929/https://womensagenda.com.au/politics/local/first-female-country-liberal-party-chief-minister-of-the-northern-territory-who-is-lia-finocchiaro/ |url-status=live }}</ref> ===Administrateur=== Die Noordelike Gebied het op 1 Julie 1978 selfregering verkry onder 'n administrateur wat deur die Goewerneur-generaal van Australië aangestel word. Die federale regering, en nie die regering van die Noordelike Gebied nie, adviseer die goewerneur-generaal oor die aanstelling van die administrateur, hoewel die regering van die Noordelike Gebied volgens konvensie vooraf geraadpleeg word. Die huidige administrateur is David Connolly, wat sy amp op 27 Februarie 2026 aanvaar het.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2024-02-05 |title=About the Administrator |url=https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/about-the-administrator |access-date=2024-09-18 |website=govhouse.nt.gov.au |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918024550/https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/about-the-administrator |url-status=live }}</ref> ===Federale regering=== [[Lêer:Children wave Australian flags during an Anzac Day parade in Palmerston, Australia, April 25, 2013, as U.S. Marines with the 1st Platoon, Lima Company, 3rd Battalion, 3rd Marine Regiment, Marine Rotational 130425-M-AL626-014.jpg|duimnael|Kinders swaai Australiese vlae tydens 'n Anzac-dagparade in [[Palmerston, Noordelike Gebied|Palmerston]].]] Die Noordelike Gebied word in die federale parlement verteenwoordig deur twee lede in die Huis van Verteenwoordigers en twee senatore. Ná die federale verkiesing van 2025 dien Marion Scrymgour van die Australiese Arbeidersparty (ALP) as lid vir Lingiari en Luke Gosling van die ALP as lid vir Solomon in die Huis van Verteenwoordigers. Die Noordelike Gebied se twee senatore is Malarndirri McCarthy (ALP) en Jacinta Nampijinpa Price van die Country Liberal Party (CLP). ===Plaaslike regering=== Die Noordelike Gebied is verdeel in 18 plaaslike regeringsgebiede, bestaande uit vier munisipaliteite (''municipal councils''), drie shires en elf streeksrade (''regional councils''). Hierdie rade is verantwoordelik vir plaaslike funksies wat deur die parlement van die Noordelike Gebied gedelegeer word, waaronder padinstandhouding, afvalbestuur, gemeenskapsfasiliteite en plaaslike beplanning. Hul inkomste is hoofsaaklik afkomstig van eiendomsbelasting, diensgelde en regeringstoelaes.<ref>LGANT, 2026. Local Government in the NT. https://lgant.asn.au/about-lg/local-government-in-the-nt/?utm Besoek 26 Junie 2026</ref> === Inheemse Australiërs === [[Lêer:Australia Aboriginal Culture 011.jpg|duimnael|[[Aborigines|Inheemse Australiërs]] besit ongeveer 49% van die Noordelike Gebied se grond.]] Inheemse grondrade in die Noordelike Gebied is groepe inheemse grondeienaars, gestig kragtens die Wet op Inheemse Grondregte van 1976.<ref>{{Cite web |title=The Aboriginal Land Rights Act |url=https://www.clc.org.au/the-alra/#:~:text=The%20Land%20Rights%20Act%20mandated,form%20a%20new%20land%20council. |access-date=2024-09-18 |website=Central Land Council |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Aboriginal Land Rights Act |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-land-rights-act |access-date=2024-09-18 |website=National Museum of Australia |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918024900/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-land-rights-act |url-status=live }}</ref> ===Politieke partye=== Die twee histories dominante politieke partye in die Noordelike Gebied is die konserwatiewe Country Liberal Party wat die Gebied van 1974 tot 2001, van 2012 tot 2016 en sedert 2024 regeer het, en die sosiaal-demokratiese Australiese Arbeidersparty wat die Gebied van 2001 tot 2012 en van 2016 tot 2024 regeer het. Kleiner partye wat ook aktief is in die Noordelike Gebied sluit in die Northern Territory Greens, die Shooters and Fishers Party en verskeie ander. Dit is algemeen dat onafhanklike politici verkiesings wen. Die CLP se bewind was eens so streng dat 'n voormalige minister eens gesê het die CLP het 'n "'regmatige erfenis om die party te wees wat hierdie plek bestuur'".<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-09/nt-election-clp-seeking-return-after-two-terms-in-opposition/104185102 | title=After eight years in the political wilderness, the CLP hopes it can return to power in the NT | newspaper=ABC News | date=8 Augustus 2024 | archive-date=26 August 2024 | access-date=27 Augustus 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240826124139/https://www.abc.net.au/news/2024-08-09/nt-election-clp-seeking-return-after-two-terms-in-opposition/104185102 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://territorystories.nt.gov.au/10070/462324/0/89 | title=Arcadian populism. The Country Liberal Party and Self-Government in the Northern Territory | access-date=27 Augustus 2024 | archive-date=27 Augustus 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240827092455/https://territorystories.nt.gov.au/10070/462324/0/89 | url-status=live }}</ref> Die algemene verkiesing van die Noordelike Gebied in 2024 het die NT Greens hul eerste setel ooit in die Wetgewende Vergadering besorg toe Kat McNamara die voormalige hoofminister Natasha Fyles in die kiesafdeling Nightcliff verslaan het. Dit was die eerste keer in die geskiedenis dat die Groenes 'n setel in die parlement van die Noordelike Gebied gewen het. Ná McNamara se bedanking in Februarie 2026 het Arbeid egter die setel tydens 'n tussenverkiesing herower.<ref>{{cite web|url=https://www.tallyroom.com.au/56505|title=Greens win Nightcliff from third place|author=Ben Raue|work=The Tally Room|date=4 September 2024 }}</ref> Aangesien minder partye en kandidate aan die algemene verkiesings van die Noordelike Gebied deelneem as aan die Australiese federale verkiesings in die Noordelike Gebied, het die CLP, Arbeid en onafhanklikes gewoonlik 'n hoër stemaandeel by gebiedsverkiesings as by federale verkiesings in die Noordelike Gebied as gevolg van die afwesigheid van regse kleiner partye soos Pauline Hanson se One Nation en die feit dat die Groenes nie in elke setel by gebiedsverkiesings staan nie. == Demografie == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:.5em; font-size:90%;" |+ Beraamde populasie<br />vir die Noordelike Gebied ! Jaar !! Populasie |- | style="text-align:right;"| 1901 || style="text-align:center;"| 4,765 |- | style="text-align:right;"| 1956 || style="text-align:center;"| 19,556 |- | style="text-align:right;"| 1961 || style="text-align:center;"| 44,481 |- | style="text-align:right;"| 1974 || style="text-align:center;"| 102,924 |- | style="text-align:right;"| 1976 || style="text-align:center;"| 97,090 |- | style="text-align:right;"| 1981 || style="text-align:center;"| 122,616 |- | style="text-align:right;"| 1991 || style="text-align:center;"| 165,493 |- | style="text-align:right;"| 1996 || style="text-align:center;"| 181,843 |- | style="text-align:right;"| 2001 || style="text-align:center;"| 200,019 |- | style="text-align:right;"| 2006 || style="text-align:center;"| 192,900 |- | style="text-align:right;"| 2011 || style="text-align:center;"| 211,945 |- | style="text-align:right;"| 2016 || style="text-align:center;"| 228,833 |- | style="text-align:right;"| 2021 || style="text-align:center;"| 232,605 |- | colspan="2" style="font-size:80%; text-align:center;"| Bron: Australiese Buro vir Statistiek<br />(Est Resident Pop) |} Die bevolking van die Noordelike Gebied tydens die Australiese sensus van 2011 was 211 945,<ref name=2011census>[http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/7?opendocument&navpos=220 2011 Census QuickStats: Northern Territory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313015221/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/7?opendocument&navpos=220 |date=13 March 2018 }}, Australian Bureau of Statistics, 9 August 2011.</ref> 'n toename van 10 persent vanaf die sensus van 2006. Die Australiese Buro vir Statistiek het 'n inwonersbevolking van 244 300 in Junie 2015 geraam, met inagneming van inwoners oorsee of tussen state. Die gebied se bevolking verteenwoordig 1% van die totale bevolking van Australië.<ref name=abs>{{cite web| url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0| title = 3101.0 – Australian Demographic Statistics, Mar 2016| access-date = 1 November 2016| publisher = Australian Bureau of Statistics| date = 22 September 2016| archive-date = 11 January 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180111105412/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/3101.0| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features502014-15|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2014-15, Northern Territory|date=29 March 2016|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=29 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310034527/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features502014-15|archive-date=10 March 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=ads>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features1Dec%202011?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Dec%202011&num=&view=|title=3101.0 – Australian Demographic Statistics, Dec 2011|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829122148/http://abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features1Dec%202011?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Dec%202011&num=&view=|archive-date=29 August 2012|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Darwin homebanner.jpg|alt=|duimnael|Darwin is die hoofstad en grootste stad in die Noordelike Gebied]] Die Noordelike Gebied se bevolking is die jongste in Australië en het die grootste proporsie (23,2%) onder 15 jaar en die kleinste proporsie (5,7%) van 65 jaar en ouer. Die [[Mediaan|mediaanouderdom]] van inwoners van die Noordelike Gebied is 31 jaar, ses jaar jonger as die nasionale mediaanouderdom.<ref name=2011census /> [[Lêer:Alice Springs (2049606825).jpg|alt=|duimnael|[[Alice Springs]]]] Inheemse Australiërs maak 30,3% van die bevolking uit<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians, 30 June 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release |access-date=2024-08-27 |website=www.abs.gov.au |language=en |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227124201/https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release |url-status=live }}</ref> en besit sowat 49% van die grond. Die lewensverwagting van inheemse Australiërs is heelwat laer as dié van nie-inheemse Australiërs in die Noordelike Gebied, 'n feit wat elders in Australië weerspieël word. ABS-statistieke dui daarop dat inheemse Australiërs ongeveer 11 jaar vroeër sterf as die gemiddelde nie-inheemse Australiër. Daar is inheemse gemeenskappe in baie dele van die gebied, waarvan die grootste die Pitjantjatjara naby Uluru/Ayers Rock, die Arrernte naby Alice Springs, die Luritja tussen daardie twee, die Warlpiri verder noord, en die Yolngu in oostelike Arnhem Land is. In 2019 het 147 255<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2018-19 |title=Regional population, 2018-19 financial year |website=abs.gov.au |date=25 March 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=3 February 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408103747/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2018-19 |url-status=live }}</ref> mense in Darwin gewoon, 'n oorweldigende meerderheid van die Gebied se bevolking. Ten spyte hiervan is die Noordelike Gebied die mins verstedelikte jurisdiksie in die Statebond (gevolg deur Tasmanië). === Stede en dorpe === {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking van Beduidende Stedelike Gebiede<ref group="nota">Volgens die Australiese Buro vir Statistiek word Beduidende Stedelike Gebiede gedefinieer as beduidende dorpe en stede, of agglomerasies van kleiner dorpe, met 'n totale bevolking van ten minste 10 000. Beduidende Stedelike Gebiede kan meer as een afsonderlike stedelike sentrum bevat. Daar is stedelike gebiede met meer as 10 000 mense wat die ABS tans nie as Beduidende Stedelike Gebiede klassifiseer nie.</ref> <ref group=nota>Die ABS definieer tans slegs twee Beduidende Stedelike Gebiede binne die Noordelike Gebied.</ref> |- ! Rang ! Beduidende Stedelike Gebiede ! Populasie (2021 Sensus) ! Verwysing |- | 1 |[[Darwin]] |align="right" | 127,215 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7002 Sensus 2021] |- | 2 |[[Alice Springs]] |align="right" | 25,912 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7001 Sensus 2021] |- |} {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking van Stedelike Sentrums<ref group="nota">Volgens die Australiese Buro vir Statistiek verteenwoordig Stedelike Sentrums gebiede van gekonsentreerde stedelike ontwikkeling met bevolkings van 1 000 mense of meer.</ref> <ref group="nota">Slegs die 10 gewildste stedelike sentrums word getoon.</ref> |- ! Rang ! Stedelike Sentrum ! Populasie (2021 Sensus) ! Verwysing |- | 1 |[[Darwin]] |align="right" | 122,207 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL703001 Sensus 2021] |- | 2 |[[Alice Springs]] |align="right" | 24,855 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL712001 Sensus 2021] |- | 3 |[[Katherine, Northern Territory|Katherine]] |align="right" | 5,980 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL714001 Sensus 2021] |- |4 |[[Nhulunbuy]] |align="right" | 3,267 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715006 Sensus 2021] |- |5 |[[Tennant Creek]] |align="right" | 2,949 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715007 Sensus 2021] |- |6 |[[Elcho-eiland / Galiwinku]] |align="right" | 2,199 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715001 Sensus 2021] |- |7 |[[Wadeye]] |align="right" | 1,924 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715008 Sensus 2021] |- |8 |[[Wurrumiyanga|Wurrumiyanga (Nguiu)]] |align="right" | 1,421 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715009 Sensus 2021] |- |9 |[[Gunbalanya|Gunbalanya (Oenpelli)]] |align="right" | 1,153 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715002 Sensus 2021] |- |10 |[[Milingimbi]] |align="right" | 1,097 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715004 Sensus 2021] |} {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking volgens plaaslike regeringsgebied<ref group="nota">Slegs die 10 mees gewilde Plaaslike Regeringsgebiede word getoon.</ref> |- ! Rang ! Plaaslike Regeringsgebiede ! Populasie (30 Junie 2023 skatting)<ref>{{cite web |title=Regional population |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |website=Population estimates and components by LGA |date=26 March 2024 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=11 September 2024 |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010145251/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |url-status=live }}</ref> |- | 1 |Stad van Darwin |align="right" | 85,465 |- | 2 |Stad van Palmerston |align="right" | 41,113 |- | 3 |Alice Springs-dorp |align="right" | 29,213 |- |4 |Litchfield |align="right" | 23,415 |- |5 |Dorp van Katherine |align="right" | 10,829 |- |6 |Oostelike Arnhem Streek |align="right" | 10,011 |- |7 |Roper Golfstreek |align="right" | 7,491 |- |8 |Barkly gebied |align="right" | 7,239 |- |9 |MacDonnell gebied |align="right" | 6,706 |- |10 |Sentrale Woestyn Streek |align="right" | 4,126 |} === Afkoms en immigrasie === {| class="wikitable" style="float:right;" |+Geboorteland (2016)<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au">{{Cite web|url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/7?opendocument|title=2016 Census Community Profiles: Northern Territory|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au|access-date=23 June 2019|archive-date=23 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623005030/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/7%3Fopendocument|url-status=dead}}</ref><ref name="censusdata.abs.gov.au">{{Cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~7/$File/GCP_7.zip?OpenElement |title=GCP 7 |access-date=23 June 2019 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225625/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~7/$File/GCP_7.zip?OpenElement |url-status=dead }}</ref> ! Geboorteplek<ref group="nota">In ooreenstemming met die Australiese Buro vir Statistiek-bron word Engeland, Skotland, die vasteland van China en die Spesiale Administratiewe Streke van [[Hongkong]] en [[Macau]] afsonderlik gelys.</ref> !! Populasie |- |[[Australië]]|| 157,531 |- |[[Filippyne]]|| 5,914 |- |[[Engeland]]|| 5,583<!-- England and Scotland are listed separately as per the source. Do not combine --> |- |[[Nieu-Seeland]]|| 4,636 |- |[[Indië]]|| 3,598 |- |[[Griekeland]]|| 1,268 |- |[[Amerika]]|| 1,211 |- |[[China]]|| 1,192<!-- Mainland China, Taiwan, Hong Kong and Macau SARs are listed separately as per the source. Do not combine --> |- |[[Nepal]]|| 1,126 |- |[[Indonesië]]|| 1,117 |- |[[Ierland]]|| 1,026 |- |[[Oos-Timor]]||1,024 |} By die 2016-sensus was die mees genomineerde voorouers:<ref group="nota">As a percentage of 199,426 persons who nominated their ancestry at the 2016 census.</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> {{columns-list|colwidth=13em| * Inheems (30.3%)<ref group="nota">Of any ancestry. Includes those identifying as [[Aboriginal Australians]] or [[Torres Strait Islanders]]. Indigenous identification is separate to the ancestry question on the Australian Census and persons identifying as Aboriginal or Torres Strait Islander may identify any ancestry.</ref> * Australiërs (28.1%)<ref group="nota">The Australian Bureau of Statistics has stated that most who nominate "Australian" as their ancestry are part of the [[Anglo-Celtic Australian|Anglo-Celtic]] group. {{cite web|url=http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument|title=Feature Article – Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article)|website=abs.gov.au|date=January 1995|access-date=23 June 2019|archive-date=20 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205113/http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182%21OpenDocument|url-status=live}}</ref> * Engels (27.5%) * Iers (9.3%) * Skots (7.5%) * Duits (4.4%) * Filippyns (3.5%) * Chinees (3.1%) * Indies (2.3%) * Italiaans (2.1%) * Grieks (2%) * Nederlands (1.3%) }} 31,2% van die bevolking is in die buiteland gebore met die 2016-sensus. Die vyf grootste groepe oorsese geborenes was van die Filippyne (2,6%), Engeland (2,4%), Nieu-Seeland (2%), Indië (1,6%) en Griekeland (0,6%).<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> 25,5% van die bevolking, of 58 248 mense, het in 2016 as Inheemse Australiërs (Aborigine Australiërs en Torres Strait Islanders) geïdentifiseer.<ref group="nota">Of any ancestry. Includes those identifying as [[Aboriginal Australians]] or [[Torres Strait Islanders]]. Indigenous identification is separate to the ancestry question on the Australian Census and persons identifying as Aboriginal or Torres Strait Islander may identify any ancestry.</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> === Tale === By die 2021-sensus het 57,3% van die bevolking slegs Engels tuis gepraat. Die ander tale wat die meeste tuis gepraat is, was Kriol (2.2%), Djambarrpuyngu (1.7%), Grieks (1.4%) en Nepalees (1.3%).<ref name="census2021">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-nt-2021#:~:text=Housing-,Population,the%20Census%20counted%2072%2C000%20people|title=Snapshot Northern Territory, Housing and Population Census 2021|date=28 June 2022|access-date=10 July 2022|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721094557/https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-nt-2021#:~:text=Housing-,Population,the%20Census%20counted%2072%2C000%20people|url-status=live}}</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au"/><ref name="censusdata.abs.gov.au"/> Daar word meer as 100 Inheemse tale en dialekte in die Noordelike Gebied gepraat<ref>{{cite web |url=http://www.dlgcs.nt.gov.au/interpreting/aboriginal_interpreter_service/aboriginal_languages_in_the_NT |title=Department of Local Government and Community Services – Aboriginal Languages in the NT |access-date=23 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130114822/http://www.dlgcs.nt.gov.au/interpreting/aboriginal_interpreter_service/aboriginal_languages_in_the_NT |archive-date=30 January 2016 }}</ref> benewens Engels wat die algemeenste in stede soos Darwin of Alice Springs gepraat word. Belangrike inheemse tale wat in die Noordelike Gebied gepraat word, sluit in Murrinh-patha en Ngangikurungurr in die noordweste rondom Wadeye, Warlpiri en Warumungu in die middel rondom Tennant Creek, Arrernte rondom Alice Springs, Pintupi-Luritja in die suidooste, Pitjantjatjara in die suide naby Uluru / Ayers Rock, Yolngu Matha in die verre noorde in Arnhem Land (waar die dialek Djambarrpuyngu van Dhuwal as 'n [[lingua franca]] beskou word), en Burarra, Maung, Iwaidja en Kunwinjku in die middel-noorde en op Croker-eiland en die Goulburn-eilande. Tiwi word op Melville-eiland en Bathurst-eiland gepraat.<ref>{{cite web |url=http://www.dlgcs.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/6540/AIS_map_language.pdf |title=Major Aboriginal languages of the Northern Territory |access-date=23 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130110726/http://www.dlgcs.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/6540/AIS_map_language.pdf |archive-date=30 January 2016 |website=dlgcs.nt.gov.au }}</ref> Literatuur in baie van hierdie tale is beskikbaar in die Lewende Argief van Inheemse Tale. === Godsdiens === In die 2021-sensus is die Christendom die belangrikste godsdienstige affiliasie in die Noordelike Gebied, gevolg deur 40,5% van sy bevolking. In 1971 is die Christendom deur 70,2% van die bevolking gevolg en dit het sedertdien afgeneem, terwyl die persentasie mense wat hulle geïdentifiseer het as geen godsdienstige verbintenis nie, toegeneem het van 17,9% in 1971 tot 38,5% in 2021.<ref name="census2021"/> Hindoeïsme is die gebied se grootste nie-Christelike godsdiens (2,7%), gevolg deur Boeddhisme (2,1%) en Islam (1,4%).<ref name="census2021"/><ref>{{Cite web|url=https://profile.id.com.au/australia/religion?WebID=160|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709223800/http://profile.id.com.au/australia/religion?WebID=160|url-status=dead|archive-date=9 July 2015|title=Profile .id, Community Profile – Regional NT|website=Profile.id.com.au|access-date=21 June 2018}}</ref> == Onderwys en opleiding == === Primêre en sekondêre onderrig === Skoolonderwys in die Noordelike Gebied bestaan ​​uit ses jaar laerskoolonderrig, insluitend een oorgangsjaar, drie jaar middelbare skoolonderrig en drie jaar hoërskoolonderrig. Aan die begin van 2007 het die Noordelike Gebied Middelskool vir Jare 7–9 en Hoërskool vir Jare 10–12 ingestel, maar vanaf 2026 is die gebied besig om middelskole na hoërskole te omskep om by die res van die land aan te sluit. Kinders in die Noordelike Gebied begin gewoonlik skool op die ouderdom van vyf. Na voltooiing van hoërskool verwerf studente die ''Northern Territory Certificate of Education and Training'' (NTCET). Studente wat hul sekondêre opleiding suksesvol voltooi, ontvang ook 'n tersiêre toelatingsranglys, of ATAR-telling, om toelating tot die universiteit te bepaal. Skole in die Noordelike Gebied word óf publiek óf privaat befonds. Openbare skole, ook bekend as staats- of regeringskole, word direk deur die Departement van Onderwys befonds en bestuur.<ref>{{cite web|url=http://www.education.nt.gov.au/about-us|title=About us|date=22 December 2023|website=Department of Education|publisher=Northern Territory Government|access-date=23 March 2015|archive-date=27 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227161242/http://www.education.nt.gov.au/about-us|url-status=live}}</ref> Privaat skole wat skoolgeld betaal, sluit skole in wat deur die Katolieke Kerk bestuur word en onafhanklike skole, sommige eliteskole soortgelyk aan Engelse openbare skole. Sommige onafhanklike skole in die Noordelike Gebied is geaffilieer met [[Protestants]]e, [[Lutherse]], [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse]], [[Grieks-Ortodokse Kerk|Grieks-Ortodokse]] of [[Sewendedag-Adventiste]] Kerke, maar sluit nie-kerkskole en 'n inheemse skool in. Teen 2009 het die Noordelike Gebied 151 openbare skole, 15 Katolieke skole en 21 onafhanklike skole gehad. Daar was 39 492 studente ingeskryf in skole regoor die gebied, met 29 175 in openbare skole en 9 882 in onafhanklike skole. Die Noordelike Gebied het ongeveer 4 000 voltydse onderwysers. === Tersiêre onderrig === Die Noordelike Gebied het een universiteit wat in 1989 onder die naam die ''Northern Territory University'' geopen het.<ref>{{cite web|url=https://www.cdu.edu.au/25th-anniversary|title=Celebrating 25 Years of University Education in the Northern Territory|access-date=24 March 2015|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717122525/https://www.cdu.edu.au/25th-anniversary|url-status=live}}</ref> Nou herdoop as die Charles Darwin Universiteit, het dit ongeveer 19 000 studente ingeskryf gehad: ongeveer 5 500 hoëronderwysstudente en ongeveer 13 500 studente op beroepsonderwys en -opleiding kursusse. Die eerste tersiêre instelling in die gebied was die ''Batchelor Institute of Indigenous Tertiary Education '' wat in die middel-1960's gestig is. === Biblioteke en argiewe === ''Library & Archives NT'' is die Noordelike Gebied se openbare navorsingsbiblioteek en argieforganisasie en ondersteun die ontwikkeling van biblioteekdienste regoor die Gebied deur openbare biblioteke te ondersteun.<ref>{{Cite web |title=Visit Us {{!}} Library & Archives NT |url=https://lant.nt.gov.au/visit-us |access-date=2024-03-14 |website=lant.nt.gov.au |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://lant.nt.gov.au/visit-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Services to Public Libraries {{!}} Library & Archives NT |url=https://lant.nt.gov.au/services-public-libraries |access-date=2024-03-14 |website=lant.nt.gov.au |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://lant.nt.gov.au/services-public-libraries |url-status=live }}</ref> Biblioteek en Argiewe NT is in 2019 gestig na die samesmelting van die Noordelike Gebiedsargiefdiens en die Noordelike Gebiedsbiblioteek.<ref>{{Cite web |last=Find & Connect Web Resource Project |first=The University of Melbourne and Australian Catholic University |title=Library & Archives NT – Organisation – Find & Connect – Northern Territory |url=https://www.findandconnect.gov.au/ref/nt/biogs/ENT0112b.htm |access-date=2024-03-14 |website=findandconnect.gov.au|archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://www.findandconnect.gov.au/ref/nt/biogs/ENT0112b.htm |url-status=live }}</ref> Die Nasionale Argief van Australië het ook 'n bewaarplek in Darwin, dit is saam met die Biblioteek en Argief NT-bewaarplek by die Noordelike Territorium Argiefsentrum geleë.<ref>{{Cite web |title=Northern Territory |url=https://www.naa.gov.au/visit-us/northern-territory |access-date=2024-03-14 |website=National Archives of Australia |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002300/https://www.naa.gov.au/visit-us/northern-territory |url-status=live }}</ref> == Ekonomie == === Mynbou === Die Noordelike Gebied se ekonomie word grootliks gedryf deur [[mynbou]], wat gekonsentreer is op energieproduserende minerale, petroleum en energie en ongeveer $2,5 miljard tot die bruto staatsproduk bydra en meer as 4 600 mense in diens het. Mynbou is verantwoordelik vir 14,9% van die bruto staatsproduk in 2014–15, vergeleke met slegs 7% nasionaal.<ref>{{cite web |url=http://www.nt.gov.au/d/Minerals_Energy/index.cfm?header=About%20Minerals%20and%20Energy |title=About Minerals and Energy Department of Regional Development, Primary Industry, Fisheries and Resources |website=Nt.gov.au |date=16 September 2011 |access-date=23 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523211519/http://www.nt.gov.au/d/Minerals_Energy/index.cfm?header=About%20Minerals%20and%20Energy |archive-date=23 May 2013 |url-status=dead }}</ref> In onlangse jare, hoofsaaklik as gevolg van die effek van groot infrastruktuurprojekte en mynuitbreidings, het konstruksie mynbou verbygesteek as die grootste enkele bedryf in die gebied. Konstruksie, mynbou en vervaardiging, en regerings- en gemeenskapsdienste, maak saam ongeveer die helfte van die gebied se bruto staatsproduk (BSP) uit, in vergelyking met ongeveer 'n derde van die nasionale [[bruto binnelandse produk]] (BBP).<ref name="Economy-Overview">{{cite web|url=https://www.budget.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/277602/2016-17-Economy-Overview.pdf|title=Budget 2016-17 Northern Territory Economy Overview|access-date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224040656/https://budget.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/277602/2016-17-Economy-Overview.pdf|archive-date=24 February 2017|url-status=dead}}</ref> Die ekonomie het die afgelope dekade aansienlik gegroei, van 'n waarde van $15 miljard in 2004–05 tot meer as $22 miljard in 2014–15. In 2012–13 het die gebiedsekonomie met 5,6% uitgebrei, meer as twee keer die vlak van nasionale groei, en in 2014–15 het dit met 10,5% gegroei, vier keer die nasionale groeikoers.<ref name="Economy-Overview"/> Tussen 2003 en 2006 het die bruto staatsproduk gestyg van $8,67 miljard tot $11,476 miljard, 'n toename van 32,4%. Gedurende die drie jaar tot 2006–2007 het die bruto staatsproduk van die Noordelike Gebied met 'n gemiddelde jaarlikse koers van 5,5% gegroei. Die bruto staatsproduk per capita in die Noordelike Gebied ($72 496) is hoër as enige Australiese staat of gebied en is ook hoër as die bruto binnelandse produk per capita vir Australië ($54 606). Die Noordelike Gebied se uitvoere het met 12,9% of $681 miljoen in 2012–13 gestyg. Die grootste bydraer tot die gebied se uitvoere was: minerale brandstowwe (hoofsaaklik [[vloeibare aardgas]]), ru-materiale (hoofsaaklik minerale ertse) en voedsel en lewende diere (hoofsaaklik lewende beeste). Die belangrikste internasionale markte vir gebiedsuitvoere is Japan, China, Indonesië, die Verenigde State en Korea.<ref>{{cite web |title=Northern Territory Economy Overview |year=2014 |url=http://www.treasury.nt.gov.au/_layouts/download.aspx?SourceUrl=/PMS/Publications/BudgetFinance/BudgetPapers/I-BP07-1415.docx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321135743/http://www.treasury.nt.gov.au/_layouts/download.aspx?SourceUrl=%2FPMS%2FPublications%2FBudgetFinance%2FBudgetPapers%2FI-BP07-1415.docx |archive-date=2017-03-21 |access-date=2025-04-28 }}</ref>{{page needed |date=April 2025}} Invoere na die Noordelike Gebied het altesaam $2 887,8 miljoen beloop, wat hoofsaaklik uit masjinerie- en toerustingvervaardiging (58,4%) en petroleum-, steenkool-, chemiese en verwante produkvervaardiging (17,0%) bestaan ​​het.<ref name="ABS Economics">{{cite web | title = Northern Territory Economics | publisher = Australian Bureau of Statistics | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/9ee724f9094de980ca257384000dbaa1!OpenDocument | date = 31 October 2007 | access-date = 27 July 2008 | archive-date = 10 August 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080810023527/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/9ee724f9094de980ca257384000dbaa1!OpenDocument | url-status = live }}</ref> Die vernaamste mynboubedrywighede is bauxiet by die Gove-skiereiland waar die produksie na raming met 52,1% tot $254 miljoen in 2007–08 sal toeneem, [[mangaan]] by Groote Eylandt, waar die produksie na raming met 10,5% tot $1,1 miljard sal toeneem, wat gehelp sal word deur die nuut ontwikkelde myne, insluitend Bootu Creek en Frances Creek, [[goud]] wat na raming met 21,7 persent tot $672 miljoen by die Union Reefs-aanleg sal toeneem, en [[uraan]] by die Ranger Uraanmyn.<ref>{{cite web |url=http://www.budget.nt.gov.au/papers/econ/8_mining_energy.pdf |title=Northern Territory Budget Mining and energy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720225746/http://www.budget.nt.gov.au/papers/econ/8_mining_energy.pdf |archive-date=20 July 2008 |access-date=29 January 2017 }}</ref> === Toerisme === Toerisme is 'n belangrike ekonomiese dryfveer vir die gebied en 'n beduidende bedryf in streeksgebiede.<ref name="economicprofile.com.au">{{cite web|url=https://www.economyprofile.com.au/|title=Australian Economy Profiles – by REMPLAN|website=Economyprofile.com.au|access-date=30 April 2019|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626155811/https://www.economyprofile.com.au/|url-status=live}}</ref> Ikoniese bestemmings soos Uluru/Ayers Rock en Kakadu maak die Noordelike Gebied 'n gewilde bestemming vir binnelandse en internasionale reisigers. Diverse landskappe, watervalle, wye oop ruimtes, inheemse kultuur en wilde en ongetemde wildlewe bied die geleentheid vir besoekers om hulself te verdiep in die natuurlike wonder wat die Noordelike Gebied bied. In 2015 het die gebied altesaam ongeveer 1,6 miljoen binnelandse en internasionale besoekers ontvang wat na raming $2,0 miljard tot die plaaslike ekonomie bygedra het. Vakansiebesoekers het die meerderheid van die totale besoeke uitgemaak (ongeveer 792 000 besoekers). Toerisme het sterk bande met ander sektore in die ekonomie, insluitend verblyf en voedseldienste, kleinhandel, ontspanning en kultuur, en vervoer.<ref name="economicprofile.com.au"/> ''Wide Open Space'' is 'n jaarlikse fees van musiek, kuns en kultuur<ref name=hist>{{cite web | title=History | website=Wide Open Space Festival | url=http://wideopenspace.net.au/history/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082117/http://wideopenspace.net.au/history/ | url-status=dead }}</ref> wat oor drie dae in April/Mei by die Ross Rivier Oord in die McDonnellbergreeks plaasvind,<ref name=events/><ref>{{cite web | title=Getting to WOS | website=Wide Open Space Festival | date=29 August 2021 | url=http://wideopenspace.net.au/event_info/getting-to-wos/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082110/http://wideopenspace.net.au/event_info/getting-to-wos/ | url-status=dead }}</ref> ongeveer 80 km oos van Alice Springs.<ref name=events>{{cite web | title=Event Info | website=Wide Open Space Festival | url=http://wideopenspace.net.au/event_info/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082114/http://wideopenspace.net.au/event_info/ | url-status=dead }}</ref> === Ander nywerhede === Die Noordelike Gebied het aangekondig dat hulle 'n projek sal aanpak wat die mariene bedryf sal bevoordeel, insluitend die ontwikkeling van 'n nuwe Mariene Nywerheidspark naby Darwin.<ref>{{cite web | title=NT's maritime industry to set sail | website=[[The Australian]] | url=https://www.theaustralian.com.au/sponsored/3F6nz0DIWHJLbSwwEtYz/nts-maritime-industry-to-set-sail | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115121/https://www.theaustralian.com.au/sponsored/3F6nz0DIWHJLbSwwEtYz/nts-maritime-industry-to-set-sail | url-status=live }}</ref> == Vervoer == [[Lêer:LasseterHighway.JPG|duimnael|regs|Die Lasseter Hoofweg vebind Uluru/Ayers Rock met die Stuart Hoofweg]] [[Lêer:NR45 + NR10 + Ghan Alice Springs, 2015 (02).JPG|duimnael|regs|Die Ghan]] Die Noordelike Gebied is die ylbevolkte staat of gebied in Australië. Die Noordelike Gebied het 'n gekoppelde netwerk van teerpaaie, insluitend twee nasionale snelweë, wat met aangrensende state verbind en die belangrikste bevolkingsentrums van die gebied, en ander belangrike sentrums soos Uluru (Ayers Rock), Kakadu en Litchfield Nasionale Parke, verbind. Die Stuart-snelweg, eens bekend as "The Track", loop van noord na suid en verbind Darwin en Alice Springs met [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]]. Sommige van die verseëlde paaie is enkelbaan-asfaltpaaie. Baie grond paaie verbind die meer afgeleë nedersettings. Die uitputting wat voortspruit uit langafstandbestuur en die gevare inherent aan grondpaaie, wildlewe, wateroorgange en slegte weer het daartoe gelei dat die Noordelike Gebiedsregering padveiligheidsveldtogte in Engels en verskeie inheemse tale onderneem het. 'n Sleuteldoelwit was om mense te oorreed om teen die regte spoed vir die padtoestande te ry.<ref>{{cite web |url=https://roadsafety.nt.gov.au/campaigns/drive-to-conditions2 |title=Drive to conditions |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=Towards Zero |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=3 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055147/https://roadsafety.nt.gov.au/campaigns/drive-to-conditions2 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nt.gov.au/driving/safety/fatigue-and-driving |title=Fatigue and driving |author=<!--Not stated--> |date=March 2015 |website=Department of Infrastructure, Planning and Logistics |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=3 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055148/https://nt.gov.au/driving/safety/fatigue-and-driving |url-status=live }}</ref> Vanaf 2021 was die Noordelike Gebied se padvoertuigspoedgrens in beboude gebiede 60&nbsp;km/h, tensy die dorp 'n laer standaardspoedgrens in die staatskoerant afgekondig het: baie het 50&nbsp;km/h of laer gekies. Buite die meeste beboude gebiede was die standaardspoedgrens 110&nbsp;km/h, tensy 'n spoedgrensteken anders aandui. As gevolg van die aard van die topografie en baie lae bevolkingsdigtheid, het sommige dele van die Arnhem-, Barkly-, Stuart- en Victoria-snelweë 'n maksimum spoed van 130&nbsp;km/h gehad.<ref>{{cite web |url=https://nt.gov.au/driving/safety/speed-limits |title=Speed limits |author=<!--Not stated--> |date=December 2020 |website=Department of Infrastructure, Planning and Logistics |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221040036/https://nt.gov.au/driving/safety/speed-limits |url-status=live }}</ref> In 2004 is 'n standaardspoorlyn tussen Alice Springs en Darwin geopen, wat die Adelaide-Darwin-spoorwegkorridor voltooi het en die droom van 'n transkontinentale spoorlyn, wat in 1878 begin is met die Sentraal-Australiese Spoorweg van die suide en die Noord-Australiese Spoorweg van die noorde, verwesenlik het – maar met 'n gaping van meer as 800 km tussen Alice Springs en Birdum wat nog oorbrug moes word toe die antieke 1067 mm (3 vt 6 duim) [[Kaapspoor|smalspoorlyn]] in 1976 gesluit is.<ref name= Fuller>{{cite book |title=The Ghan: the story of the Alice Springs railway |first=Basil |last=Fuller |date=1975 |location= Adelaide |publisher=Rigby |isbn=0727000160|page=180}}</ref> Die lyn dra vinnige goederetreine en een passasierstrein: Die Ghan-ervaringstoerismetrein wat tussen Darwin en Adelaide ry, en in die NT by Katherine, Tennant Creek, Alice Springs en Kulgera stop. Die [[Darwin Internasionale Lughawe]] is die belangrikste binnelandse en internasionale lughawe vir die gebied. Verskeie kleiner lughawens is ook oor die gebied versprei en word bedien deur kleiner lugdienste, insluitend Alice Springs-lughawe, Ayers Rock-lughawe, Katherine-lughawe en Tennant Creek-lughawe. == Media == === Gedrukte media === Die Noordelike Gebied het slegs een daaglikse poniekoerant, News Corporation se ''Northern Territory News''. Die ''Sunday Territorian'' is die susterkoerant van die NT News en is die enigste toegewyde Sondag-poniekoerant in die Noordelike Gebied. Die ''Centralian Advocate'' word twee keer per week in die Alice Springs-streek versprei. Daar is ook vyf weeklikse gemeenskapskoerante. Die gebied ontvang die nasionale dagblad, ''The Australian'', terwyl ''The Sydney Morning Herald'', ''The Age'' en die ''Guardian Weekly'' ook in Darwin beskikbaar is. Katherine se koerant is die ''Katherine Times''. Daar is 'n [[LGBT]]-gemeenskapspublikasie, QNews Magazine,<ref>{{cite web|url=https://qnews.com.au/about-us/|title=About Us|website=Qnews.com.au|access-date=30 April 2019|archive-date=29 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429103551/https://qnews.com.au/about-us/|url-status=live}}</ref> wat in Darwin en Alice Springs gepubliseer word. === Televisie === Metropolitaans Darwin het vyf televisiestasies gehad: * Australian Broadcasting Corporation - Noordelike Gebied * Special Broadcasting Service - Noordelike Gebied * Seven (Southern Cross Austereo) * Nine Network - Darwin * Ten Darwin Darwin het ook vier gerigte uitsending stasies: * First Nations TV * Darwin TV * First Nations Tourism TV * Business TV In die Gebied is daar ook vier soortgelyke stasies: * ABC Northern Territory – (ABD) * SBS Northern Territory – (SBS) * Seven Central – (QQQ) – ''Seven Network Affiliate'' * Imparja – (IMP) – ''Nine Network Affiliate'' * Ten Central (or Central Digital Television) – (CDT) – ''Network Ten Affiliate'' Afgeleë gebiede word bedien oor die algemeen via die Viewer Access Satellite Television-diens, wat dieselfde kanale as die streeksgebiede dra, sowel as 'n paar ekstra gerigte uitsendingsdienste, insluitend Inheemse Gemeenskapstelevisie en Westlink. === Radio === Darwin het radiostasies op beide AM- en FM-frekwensies. ABC-stasies sluit in ABC Radio Darwin (105.7FM), ABC Radio National (657AM), ABC News Radio (102.5FM), ABC Classic FM (107.3FM) en Triple J (103.3FM). Die twee kommersiële stasies is Hot 100 FM (8HOT) en Mix 104.9 (8MIX). Die toonaangewende gemeenskapsstasies is 104.1 Territory FM (8TOP) en 94.5 Radio Larrakia (8KNB). == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Northern Territory|Noordelike Gebied}} * {{Wikivoyage-inlyn|Northern_Territory|Noordelike Gebied}} * {{en}} [https://nt.gov.au/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Northern-Territory|title=Northern Territory|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} {{State van Australië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noordelike Gebied| ]] 6vf60l1mmawqd7tgysyx7itr6jdpu5m 2916831 2916828 2026-07-10T07:56:11Z Oesjaar 7467 /* Radio */ Verbeter 2916831 wikitext text/x-wiki {{Deelstaat of gebied van Australië | Plaaslike naam=Northern Territory| Afrikaanse naam=Noordelike Gebied| beeld_vlag=Flag of the Northern Territory.svg | beeld_wapen=Northern Territory Coat of Arms.svg| bynaam=The Territory, The NT, The Top End | leuse= | beeld=Beeld:Tigris-Australia location Northern Territory.svg{{!}}300px| hoofstad=[[Darwin]] | koördinate van hoofstad= {{Koördinate|12|27|00|S|130|50|00|O}} | grootste stad=[[Darwin]] | goewerneur=[[Tom Pauling]] | Premier=[[Paul Henderson]] | Party_van_die_Premier=[[Australian Labor Party|ALP]] | oppervlakte_totaal=1 420 970 | oppervlakte_land=1 349 129 | oppervlakte_water=71 839 | persentasie_water=5,06 | bevolking_jaar=2010 | bevolking_totaal=229 675<ref name=ABSPop>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/dec-2021|title=National, state and territory population – December 2021|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=28 June 2022|access-date=1 July 2022|archive-date=29 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629022248/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/dec-2021|url-status=live}}</ref> | digtheid=0,17 | posafkorting=NT | tydsone= +9:30 | webwerf= [http://www.nt.gov.au/ www.nt.gov.au] | notes= }} Die '''Noordelike Gebied''' ([[Engels]]: ''Northern Territory'', afgekort as NT); amptelik bekend as die '''Noordelike Gebied van Australië'''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australiasnorthernterritory.com.au |title=Australia's Northern Territory is Powering What's Next |publisher=Noordelike Gebied |accessdate=17 Mei 2026}}</ref> en in [[Australië]] nie-amptelik '''die Gebied''' genoem)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://theterritory.com.au/ |title=The Territory, Australia |accessdate=25 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825031743/https://theterritory.com.au/ |archive-date=25 Augustus 2023 |url-status=live}}</ref> is 'n [[Deelstate en gebiede van Australië|Australiese interne gebied]] in die sentrale en sentraal-noordelike streke van Australië. Die Noordelike Gebied grens in die weste aan [[Wes-Australië]] (129ste [[lengtegraad]] oos), in die suide aan [[Suid-Australië]] (26ste [[breedtegraad]] suid) en in die ooste aan [[Queensland]] (138ste lengtegraad oos). In die noorde word die Noordelike Gebied begrens deur die [[Timorsee]], die [[Arafurasee]] en die [[Golf van Carpentaria]], met Wes-[[Nieu-Guinee]] en verskeie ander eilande van [[Indonesië]] wat oorkant geleë is. Die Noordelike Gebied beslaan 1&nbsp;420&nbsp;970&nbsp;km²,<ref>{{cite web | url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories | title=Area of Australia – States and Territories | date=27 June 2014 | access-date=18 February 2024 | archive-date=18 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240118174336/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories | url-status=live }}</ref> wat dit die derde grootste Australiese federale divisie en die 11de grootste landelike onderafdeling ter wêreld maak. Dit is yl bevolk, met 'n bevolking van slegs 260&nbsp;400<ref name="ABSPop" /> vanaf Maart 2025 – minder as die helfte van die bevolking van [[Tasmanië]].<ref name="ABSPop" /> Die grootste bevolkingsentrum is die hoofstad [[Darwin]], met ongeveer 52,6% van die gebied se bevolking. Die grootste binnelandse nedersetting is [[Alice Springs]] met 'n bevolking van ongeveer 25&nbsp;000 mense. Die argeologiese geskiedenis van die Noordelike Gebied het moontlik meer as 60&nbsp;000 jaar gelede begin toe mense hulle vir die eerste keer in hierdie streek van die Sahul-kontinent gevestig het. Van ten minste die 18de eeu af het Makassan-handelaars 'n verhouding met die [[inheems]]e bevolking van die Noordelike Gebied begin rondom die handel in [[seekomkommer]]s. Die kus van die Noordelike Gebied is die eerste keer in die 17de eeu deur Europeërs gesien.<ref>{{Cite web|title=Did the Spanish land in Australia before James Cook? {{!}} National Library of Australia|url=https://www.nla.gov.au/faq/did-the-spanish-land-in-australia-before-james-cook|access-date=2020-08-14|via=National Library of Australia|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127134353/https://www.nla.gov.au/faq/did-the-spanish-land-in-australia-before-james-cook|url-status=live}}</ref> Die Britte was die eerste Europeërs wat probeer het om hulle in die kusstreke te vestig. Na drie mislukte pogings om 'n nedersetting te stig (1824–1828, 1838–1849 en 1864–1866), is sukses in 1869 behaal met die stigting van 'n nedersetting by die hawe van Darwin. Die ekonomie is grootliks gebaseer op [[mynbou]] en [[petroleum]], wat gedurende 2018–2019 23% van die bruto staatsproduk, of $5,68 miljard, bygedra het, wat 92,4% van uitvoere uitmaak.<ref>{{cite web |title=Industries |url=https://nteconomy.nt.gov.au/industry-analysis/mining-and-manufacturing |website=Northern Territory Economy |publisher=Department of Treasury and Finance, Northern Territory Government |access-date=31 August 2020 |date=2019 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419164342/https://nteconomy.nt.gov.au/industry-analysis/mining-and-manufacturing |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=International trade |url=https://nteconomy.nt.gov.au/international-trade#exports |website=Northern Territory Economy |publisher=Department of Treasury and Finance, Northern Territory Government |access-date=31 August 2020 |date=2019 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418210853/https://nteconomy.nt.gov.au/international-trade#exports |url-status=live }}</ref> Die bevolking van die Gebied is gekonsentreer in kusstreke en langs die Stuart-snelweg. Behalwe die hoofstad Darwin, is die belangrikste nedersettings (in volgorde van grootte) [[Palmerston, Noordelike Gebied|Palmerston]], [[Alice Springs]], Katherine, Nhulunbuy en Tennant Creek. Inwoners van die Noordelike Gebied staan ​​dikwels bekend as "Territorians".<ref>{{Cite web |title=Definition of Territorian |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Territorian |access-date=2024-09-17 |website=www.merriam-webster.com |language=en |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917224456/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Territorian |url-status=live }}</ref> == Geskiedenis == === Voor koloniale tydperk === Mense het sedert ten minste 48 400 tot 68 700 jaar gelede in die huidige gebied van die Noordelike Gebied gewoon.<ref name="Clarkson Jacobs Marwick Fullagar 2017 pp. 306–310">{{cite journal | last1=Clarkson | first1=Chris | last2=Jacobs | first2=Zenobia | last3=Marwick | first3=Ben | last4=Fullagar | first4=Richard | last5=Wallis | first5=Lynley | last6=Smith | first6=Mike | last7=Roberts | first7=Richard G. | last8=Hayes | first8=Elspeth | last9=Lowe | first9=Kelsey | last10=Carah | first10=Xavier | last11=Florin | first11=S. Anna | last12=McNeil | first12=Jessica | last13=Cox | first13=Delyth | last14=Arnold | first14=Lee J. | last15=Hua | first15=Quan | last16=Huntley | first16=Jillian | last17=Brand | first17=Helen E. A. | last18=Manne | first18=Tiina | last19=Fairbairn | first19=Andrew | last20=Shulmeister | first20=James | last21=Lyle | first21=Lindsey | last22=Salinas | first22=Makiah | last23=Page | first23=Mara | last24=Connell | first24=Kate | last25=Park | first25=Gayoung | last26=Norman | first26=Kasih | last27=Murphy | first27=Tessa | last28=Pardoe | first28=Colin | title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | journal=Nature | publisher=Springer Nature | volume=547 | issue=7663 | year=2017 | issn=0028-0836 | doi=10.1038/nature22968 | pmid=28726833 | pages=306–310 | bibcode=2017Natur.547..306C | url=https://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/107043/2/hdl_107043.pdf | hdl=2440/107043 | s2cid=205257212 | hdl-access=free | access-date=24 September 2019 | archive-date=25 October 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191025030937/https://digital.library.adelaide.edu.au/dspace/bitstream/2440/107043/2/hdl_107043.pdf | url-status=live }}</ref> Vanaf die 17de of 18de eeu n.C. het handelaars van Sulawesi stewige seisoenale handelsbande met die inheemse volke van die Kimberley-streek, die hedendaagse Noordelike Gebied en Arnhemland gesmee.<ref name="Macknight-2011">{{cite journal | title = The view from Marege': Australian knowledge of Makassar and the impact of the trepangindustry across two centuries | last = Macknight | first = Charles Campbell | journal = Aboriginal History | year = 2011 | volume = 35 | pages = 121–143 | jstor = 24046930 | doi = 10.22459/AH.35.2011.06 | doi-access = free}}</ref> Hulle het seekomkommers vir Chinese markte versamel en verskeie goedere en tegnologieë aan die inheemse volke bekendgestel. Daar is beduidende bewyse van kontak met Makassan-vissers in voorbeelde van inheemse Australiese rotskuns en basskilderkuns van Noord-Australië, met die Makassan-prou 'n prominente kenmerk.{{sfn|Taçon|May|Fallon|Travers|2010}}<ref>{{cite news |last=Woodford |first=J. |work=The Sydney Morning Herald |date=20 September 2008 |title=The Rock Art That Redraws Our History |url=http://www.smh.com.au/news/national/the-rock-art-that-redraws-our-history/2008/09/19/1221331206960.html |access-date=6 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920040854/http://www.smh.com.au/news/national/the-rock-art-that-redraws-our-history/2008/09/19/1221331206960.html |archive-date=20 September 2008}}</ref> [[Lêer:Northern Territory (MODIS 2018-07-30).jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van die Noordelike Gebied]] === Koloniale administrasie === Met die koms van die Britte was daar vier vroeë pogings aangewend om in die strawwe omgewing van die noordelike kus nedersettings te vestig, waarvan drie weens hongersnood en wanhoop misluk het. Die gebied wat nou deur die Noordelike Gebied beset word, was van 1825 tot 1863 deel van koloniale [[Nieu-Suid-Wallis]], behalwe vir 'n kort tydjie van Februarie tot Desember 1846, toe dit deel van die kortstondige kolonie Noord-Australië was. Die Noordelike Gebied was deel van [[Suid-Australië]] van 1863 tot 1911, en onder sy administrasie is die ''Overland Telegraph Line'' tussen 1870 en 1872 gebou.<ref>{{cite web |author=National Museum of Australia |author-link=National Museum of Australia |date=2022-09-28 |title=National Museum of Australia – Overland telegraph |publisher=National Museum of Australia |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/overland-telegraph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330000552/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/overland-telegraph |archive-date=30 March 2020 |access-date=2025-04-28 }}</ref> Vanaf sy stigting in 1869 was die Port Darwin vir baie dekades die belangrikste voorsieningspunt vir die gebied. 'n Spoorweg is tussen 1883 en 1889 tussen Palmerston en Pine Creek gebou as deel van die Noord-Australiese Spoorweg. Die ekonomiese patroon van veeteelt en mynbou is so gevestig dat daar teen 1911 513 000 beeste was. Victoria River Downs-stasie, 686 kilometer wes van Darwin,<ref>{{Cite web |title=Distance from Darwin to Victoria River Downs (DRW – VCD) |url=https://www.airmilescalculator.com/distance/drw-to-vcd/ |access-date=2024-09-17 |website=Air Miles Calculator |language=en}}</ref> was eens die grootste veeplaas ter wêreld. [[Goud]] is in 1872 by Grove Hill en in 1871 by Pine Creek, Brocks Creek, Burundi ontdek en [[koper]] is by Dalyrivier ontdek.<ref>{{Cite report|last=Otterman|first=D.|date=2004|title=Daly River Project, Annual report for EL 22495, EL 22496, EL 22498 and EL 23595, for the period 6 September 2003 to 5 September 2004|url=https://geoscience.nt.gov.au/gemis/ntgsjspui/handle/1/83631|access-date=21 July 2021|archive-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721183556/https://geoscience.nt.gov.au/gemis/ntgsjspui/handle/1/83631|url-status=live}}</ref> === Federale gebied === Op 1 Januarie 1911, 'n dekade na Federasie, is die Noordelike Gebied van Suid-Australië geskei, saam met die Australiese Hoofstadgebied van NSW en aan federale beheer oorgedra. Alfred Deakin het destyds gemeen: “[V]ir my was die vraag nie soseer kommersieel van aard nie, maar nasionaal — eerstens, tweedens, derdens en laastens. Óf ons moes daarin slaag om die noordelike gebied te bevolk, óf ons moes ons onderwerp aan die oordrag daarvan aan ’n ander nasie.”<ref>{{cite book|last=Walker|first=David|title=Anxious Nation: Australia and the Rise of Asia, 1850–1939|year=1999|publisher=University of Queensland Press|isbn=978-0702231315|page=122|url=https://books.google.com/books?id=spS6AAAAIAAJ}}</ref> Teen die einde van 1912 was daar 'n groeiende gevoel dat die naam "Noordelike Gebied" onbevredigend was.<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article5351157|title=The Territory: Federal Policy Criticised|newspaper=The Advertiser|location=Adelaide|date=14 November 1912}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article15375411|title=House of Representatives|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=14 November 1912}}</ref> Die name "Kingsland" (na Koning George V en om met Queensland ooreen te stem), "Centralia" en "Territoria" is voorgestel, met Kingsland wat in 1913 die voorkeurkeuse geword het. Die naamsverandering is egter nooit deurgevoer nie.<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article59253861|title=Territoria or Kingsland!|newspaper=[[The Register (Adelaide)|The Register]]|date=16 April 1914}}</ref><ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article5396815|title=Kingsland: New name for the Northern Territory|newspaper=[[The Advertiser (Adelaide)|The Advertiser]]|date=22 April 1913|access-date=1 May 2017|archive-date=10 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191210053040/http://nla.gov.au/nla.news-article5396815|url-status=live}}</ref> ==== Verdeling in Noord-Australië en Sentraal-Australië ==== Vir 'n kort tydjie, tussen 1927 en 1931, was die Noordelike Gebied verdeel in Noord-Australië en Sentraal-Australië met die 20ste breedtegraad suid as grens. Kort na hierdie tyd is dele van die Noordelike Gebied in die Kimberley-plan oorweeg as 'n moontlike terrein vir die vestiging van 'n Joodse Tuisland, wat verstaanbaar as die "Onbeloofde Land" beskou word.<ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article18097828 |title=Wasted Years |newspaper=The Sydney Morning Herald |issue=34,577 |location=New South Wales, Australia |date=16 October 1948 |access-date=20 July 2019 |page=6 |via=National Library of Australia}}</ref><ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article43802260 |title=Immigration Scheme That Failed |newspaper=The Advertiser (Adelaide) |volume=91 |issue=28178 |location=South Australia |date=29 January 1949 |access-date=20 July 2019 |page=8 |via=National Library of Australia}}</ref> Gedurende die vroeë 20ste eeu is die suidelike deel van die gebied as die "laaste grens" van Australiese nedersetting beskou, waar 'simpatieke blankes' gehoop het dat Aboriginale tradisies steeds beoefen sou word.<ref name="O'Brien">{{cite journal |date=2015 |title=Hunger and the humanitarian frontier |last=O'Brien |first=Anne |url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p332783/html/article05.xhtml?referer=1790&page=11 |journal=Aboriginal History |publisher=Aboriginal History Inc. ANU Press |volume=39 |access-date=30 May 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604131320/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p332783/html/article05.xhtml?referer=1790&page=11 |url-status=live }}</ref> Konflikte het ontstaan ​​as gevolg van die hulpbronskaarste en die broosheid van die veebedryf, en die gebied was vol inheemse 'bosbandiete' wat beeste vir voedsel gejaag het weens werkskaarste by veeboere. Dit is vererger deur 'n droogte tussen 1925 en 1929 wat gelei het tot die dood van 85 persent van die kinders by die Hermannsburg-sendingstasie in Sentraal-Australië. Intussen was wit houdings teenoor Aboriginale mense paternalisties, verskeur tussen die begeerte om hulle in tye van honger te help en die vrees om hulle te "verarm" en hul aansporings om te werk te verminder. In die Coniston-slagting van 1928 is strafekspedisies deur wit koloniste onder leiding van die Noordelike Gebiedspolisiekonstabel William George Murray uitgevoer in reaksie op die moord op 'n dingojagter, wat gelei het tot die dood van dosyne tot honderde mense van die Warlpiri-, Anmatyerre- en Kaytetye-groepe.<ref name="Bradley">{{cite book |last1=Bradley |first1=Michael |title=Coniston |date=2019 |publisher=UWA Press |location=Perth|isbn=9781760801045}}</ref> Dit was een van vele slagtings van Aboriginale mense in die streek.<ref>{{Cite web |last= |title=Some Known Frontier Conflicts in the Northern Territory |url=https://australianfrontierconflicts.com.au/timelines/some-known-frontier-conflicts-in-the-northern-territory/ |access-date=2024-09-17 |website=Australian Frontier Conflicts |language=en-AU |archive-date=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917230217/https://australianfrontierconflicts.com.au/timelines/some-known-frontier-conflicts-in-the-northern-territory/ |url-status=live }}</ref> ==== Ná die Tweede Wêreldoorlog ==== Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die grootste deel van die Noordelike Helfte onder militêre regering geplaas. Dit is die enigste keer sedert die Federasie dat 'n deel van 'n Australiese staat of gebied onder militêre beheer was. Ná die oorlog is beheer oor die hele gebied aan die Statebond teruggegee. Die bombardement van [[Darwin]] het op 19 Februarie 1942 plaasgevind. Dit was die grootste enkele aanval ooit deur 'n buitelandse moondheid op Australië uitgevoer. Bewyse van Darwin se Tweede Wêreldoorlog-geskiedenis word gevind by 'n verskeidenheid bewaarde terreine in en om die stad, insluitend ammunisiebunkers, landingsbane, olietonnels en museums. Die hawe is beskadig in die Japannese lugaanvalle van 1942. Dit is daarna herstel.<ref>{{cite web |last1=Thiem |first1=David |title=Semaphore: 75 Years After the Bombing of Darwin a Story of Reconciliation Hope and Peace |url=https://seapower.navy.gov.au/media-room/publications/semaphore-04-17 |website=Semaphore |publisher=Royal Australian Navy |access-date=14 June 2024 |archive-date=14 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614125410/https://seapower.navy.gov.au/media-room/publications/semaphore-04-17 |url-status=live }}</ref> In die laat 1960's het verbeterde paaie in aangrensende state wat met die gebied verbind is, hawevertragings en vinnige ekonomiese ontwikkeling tot onsekerheid in hawe- en streeksinfrastruktuurontwikkeling gelei. As gevolg van die Kommissie van Ondersoek, wat deur die Administrateur<ref>[http://catalogue.nla.gov.au/Records/a590549]{{Dead link|date=July 2012}}</ref> ingestel is, is hawewerkreëlings verander, vasmeerbelegging uitgestel en 'n hawemeesterplan opgestel.<ref>{{cite book|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/2794315|title=Darwin and Northern Territory freight transport study|editor-last=Australia|date=30 April 1977|publisher=Australian Government Publishing Service|isbn=9780642033512|access-date=30 April 2019|via=National Library of Australia (new catalog)|archive-date=30 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430152242/https://catalogue.nla.gov.au/Record/2794315|url-status=live}}</ref> Uitbreiding van spoorvervoer was toe nie oorweeg nie weens lae vragvolumes. [[Aborigines]] in die gebied het gesukkel vir regte op grond en billike lone. In 1963 het die Yolngu-mense van Arnhemland twee petisies, bekend as die Yirrkala-baspetisies, by die Australiese Parlement ingedien om te protesteer teen die feit dat hul grond sonder voorafgaande konsultasie vir die ontginning van [[bauxiet]] oorgeneem is.<ref name=founding>{{cite web| url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-104.html|title= Yirrkala bark petitions 1963 (Cth)|website= Documenting A Democracy|publisher=Museum of Australian Democracy|access-date = 8 January 2026}}</ref><ref>{{cite book | last=Wright | first=Clare|author-link = Clare Wright | title=Näku Dhäruk: The Bark Petitions: How the People of Yirrkala Changed the course of Australian democracy | publisher=Text Publishing Company | date=1 October 2024 | isbn=978-1-922330-86-4 | url=https://books.google.com/books?id=jRG00AEACAAJ}}</ref> Nog 'n belangrike gebeurtenis in hierdie stryd was die staking en wegstap deur die Gurindji-mense by Wave Hill-veestasie in 1966. Die ''Northern Territory Council for Aboriginal Rights'' (NTCAR) het die stakers ondersteun en publisiteit verskaf.<ref name=ntcar>{{cite web | title=Northern Territory Council for Aboriginal Rights | publisher=National Museum of Australia | date=26 November 2018 | url=https://www.nma.gov.au/explore/features/indigenous-rights/organisations/expansion-folder/northern-territory-council-aboriginal-rights#! | access-date=30 November 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125342/https://www.nma.gov.au/explore/features/indigenous-rights/organisations/expansion-folder/northern-territory-council-aboriginal-rights#! | url-status=dead }}</ref> Die federale regering van Gough Whitlam het die ''Woodward Royal Commission'' in Februarie 1973 op die been gebring om ondersoek in te stel na op watter wyse grondregte in die Noordelike Gebied bereik kan word. Regter Woodward se eerste verslag in Julie 1973 het aanbeveel dat 'n Sentrale Landraad en 'n Noordelike Landraad op die been gebring word om die sienings van die inheemse bevolking aan hom voor te lê. 'n Wetsontwerp op Grondregte is opgestel, en die Wet op Aboriginale Grondregte (Noordelike Gebied) van 1976 is op 16 Desember 1976 deur die Fraser-regering aangeneem en het op 26 Januarie 1977 in werking getree.<ref>{{Cite web |title=Aboriginal Land Rights (Northern Territory) Act 1976 |url=http://www.legislation.gov.au/Details/C2016C00111/Html/Text |access-date=2022-03-01 |website=legislation.gov.au|archive-date=17 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117074252/https://www.legislation.gov.au/Details/C2016C00111/Html/Text |url-status=live }}</ref> Die ''Northern Territory Council for Aboriginal Rights'' is in 1976 ontbind.<ref name="ntcar" /> In 1974, van Kersaand tot Kersdag, is Darwin deur die tropiese [[sikloon]] Tracy verwoes. Ses-en-sestig mense sterf tydens Sikloon Tracy, skade van A$837 miljoen word veroorsaak (ongeveer A$8,38 miljard {{As of|2024|lc=on}})<ref>{{cite web|url=https://www.rba.gov.au/calculator/annualDecimal.html|title=Inflation Calculator|access-date=19 July 2019|author=Reserve Bank of Australia|date=30 October 2015|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625131710/https://www.rba.gov.au/calculator/annualDecimal.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Severe Tropical Cyclone Tracy |url=https://www.bom.gov.au/cyclone/history/tracy.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119220943/https://www.bom.gov.au/cyclone/history/tracy.shtml |archive-date=19 November 2025 |access-date=2026-01-22 |website=www.bom.gov.au |language=en |url-status=live }}</ref> en vernietig ongeveer 70% van Darwin se geboue, waarvan 80% huise is. Die sikloon het meer as 41&nbsp;000 van die 47&nbsp;000 inwoners van die stad dakloos gelaat. Die stad is herbou met baie verbeterde konstruksiekodes en is vandag 'n moderne, aangelegde metropool.<ref>{{Cite web |title=2016-2017 Annual Report |url=https://www.darwin.nt.gov.au/council/about-council/publications-and-forms/2016-2017-annual-report |access-date=2026-01-22 |website=City of Darwin {{!}} Darwin Council, Northern Territory |language=en}}</ref> === Selfregering === In 1978 is selfregering aan die Gebied verleen deur die Wet op die Noordelike Gebied (Selfregering van 1978), met 'n Wetgewende Vergadering onder leiding van 'n Hoofminister.<ref>{{Cite web |date=2024-09-17 |title=Northern Territory - Indigenous, Autonomy, Self-Government {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Northern-Territory/Government-and-society |access-date=2024-09-18 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022125/https://www.britannica.com/place/Northern-Territory/Government-and-society |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-05-13 |title=History of Self Government |url=https://territoryday.nt.gov.au/history-of-self-government/ |access-date=2024-09-18 |website=Territory Day |language=en-AU |archive-date=9 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909023053/https://territoryday.nt.gov.au/history-of-self-government/ |url-status=live }}</ref> Die Administrateur van die Noordelike Gebied is nog 'n belangrike pos n die regering en hulle tree op as die Koning se verteenwoordiger in die Gebied. 'n Deel van hul rol is die aanstelling van die Hoofminister.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2023-09-22 |title=Role of the Administrator |url=https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/role-of-the-administrator |access-date=2024-09-18 |website=govhouse.nt.gov.au |language=en}}</ref> Die Gebied publiseer ook amptelike kennisgewings in sy eie Staatskoerant.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2024-07-18 |title=Government Gazettes |url=https://nt.gov.au/about-government/gazettes |access-date=2024-09-18 |website=nt.gov.au |language=en |archive-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930205148/https://nt.gov.au/about-government/gazettes |url-status=live }}</ref> In die 1980's is bewaringsgerigte gebiede in die Noordelike Gebied soos die Kakadu Nasionale Park en die Uluru-Kata Tjuta Nasionale Park in die UNESCO-wêrelderfenislys opgeneem vir hul mengsel van natuurlike erfenis en Aboriginale kultuur. Gedurende 1995–96 was die Noordelike Gebied kortliks een van die min plekke in die wêreld met wettige vrywillige genadedood, totdat die Federale Parlement die wetgewing omvergewerp het.<ref>{{cite web|url=http://www.nt.gov.au/lant/parliament/committees/rotti/parldebate.shtml|title=Select Committee on Euthanasia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302220134/http://nt.gov.au/lant/parliament/committees/rotti/parldebate.shtml|archive-date=2 March 2011|date=13 September 2007|publisher=Legislative Assembly of the Northern Territory}}</ref> Voordat die oorheersende wetgewing uitgevaardig is, het vier mense die wet, ondersteun deur dr. Philip Nitschke, gebruik.<ref>{{Cite web |last=Fedele |first=Robert |date=2024-02-11 |title=How the Northern Territory trailblazed Australia's voluntary assisted dying laws |url=https://anmj.org.au/how-the-northern-territory-trailblazed-australias-voluntary-assisted-dying-laws/ |access-date=2024-09-18 |website=Australian Nursing & Midwifery Journal |language=en-AU |archive-date=7 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240907121453/https://anmj.org.au/how-the-northern-territory-trailblazed-australias-voluntary-assisted-dying-laws/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Maitland-Newcastle |first=Catholic Diocese of |title=Philip Nitschke and 'rational suicide' {{!}} Catholic Diocese of Maitland-Newcastle |url=https://www.mn.catholic.org.au/news-events/news/philip-nitschke-and-rational-suicide/ |access-date=2024-09-18 |website=www.mn.catholic.org.au |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918002224/https://www.mn.catholic.org.au/news-events/news/philip-nitschke-and-rational-suicide/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Davey |first=Melissa |date=2016-04-22 |title=Philip Nitschke, the man who thinks we should all choose when to die |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2016/apr/22/philip-nitschke-choose-when-to-die-euthanasia-advocate |access-date=2024-09-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=8 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008060404/https://www.theguardian.com/australia-news/2016/apr/22/philip-nitschke-choose-when-to-die-euthanasia-advocate |url-status=live }}</ref> == Geografie == Daar is baie klein nedersettings versprei oor die gebied, maar die groter bevolkingsentrums is geleë op die enkele geplaveide pad wat Darwin met Suid-Australië verbind, die Stuart-snelweg, wat aan die plaaslike bevolking eenvoudig as "die spoor" bekend staan. Die Noordelike Gebied is die tuiste van baie skouspelagtige natuurlike rotsformasies, insluitend [[Uluru|Uluru/Ayers Rock]] en Kata Tjuta/The Olgas in die Sentraal-Australiese streek en Kakadu Nasionale Park in die noorde. Elke een van hierdie terreine word as heilig geag deur die plaaslike Aboriginale bevolking en het belangrike internasionale toeriste-aantreklikhede en erkende UNESCO- [[wêrelderfenisgebied]]e geword.<ref>{{Cite web |title=World Heritage: Uluru-Kata Tjuta National Park |url=https://parksaustralia.gov.au/uluru/discover/highlights/world-heritage/#:~:text=Uluru-Kata%20Tjuta%20National%20Park%20is%20included%20on%20the%20UNESCO,animals,%20and%20outstanding%20natural%20beauty. |access-date=2024-09-18 |website=parksaustralia.gov.au |language=en-au}}</ref><ref>{{Cite web |title=World Heritage: Kakadu |url=https://parksaustralia.gov.au/kakadu/discover/world-heritage/ |access-date=2024-09-18 |website=parksaustralia.gov.au |language=en-au |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918022631/https://parksaustralia.gov.au/kakadu/discover/world-heritage/ |url-status=live }}</ref> Die noordelike gedeelte van die gebied bestaan ​​hoofsaaklik uit tropiese [[savanne]]s, wat uit verskeie afsonderlike [[Ekostreek|ekostreke]] bestaan ​​– Arnhem Land tropiese savanne, Carpentaria tropiese savanne, Kimberley tropiese savanne, Victoria Plains tropiese savanne en Mitchell Grass Downs. Die suidelike gedeelte van die gebied is bedek met [[woestyn]] en [[Xerofiet|xerofitiese]] struikgewasse, insluitend die Groot Sandy-Tanami-woestyn, Simpson-woestyn en die xerofitiese struikgewasse van die Sentrale Reekse. Daar is ook 'n uitgebreide reeks rivierstelsels in die gebied. Hierdie riviere sluit in: die Alligatorriviere, Dalyrivier, Finkerivier, McArthurrivier, Roperrivier, Toddrivier en Victoriarivier. Die Hayrivier is 'n rivier suidwes van [[Alice Springs]], met die Marshallrivier, Arthur Creek, Camel Creek en Bore Creek wat daarin vloei.<ref>{{cite web|url=http://www.bonzle.com/c/a?a=p&p=212462&cmd=sp|title=Hay River|website=Bonzle.com|access-date=10 June 2019|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726193944/http://www.bonzle.com/c/a?a=p&p=212462&cmd=sp|url-status=live}}</ref> === Nasionale parke === {{div col|colwidth=20em}} * Barranyi (North Island) Nasionale Park * Casuarina Kus Reserwe * Daly Rivier Natuur Park * Djukbinj Nasionale Park * Dulcie Reeks Nasionale Park * Elsey Nasionale Park * Finke Gorge Nasionale Park * Garig Gunak Barlu Nasionale Park * Howard Springs Nasionale Park * Iytwelepenty / Davenport Reekse Nasionale Park * Judbarra / Gregory Nasionale Park * Kakadu Nasionale Park * Karlu Karlu / Devils Marbles Bewarings Reserwe * Keep River Nasionale Park * Litchfield Nasionale Park * Mary River Nasionale Park * Nitmiluk Nasionale Park * Tjoritja / West MacDonnell Nasionale Park * Uluṟu-Kata Tjuṯa Nasionale Park * Watarrka Nasionale Park {{div col end}} <gallery> Lêer:Mount Sonder.JPG|Mount Sonder, die vierde hoogste berg in die Noordelike Gebied na die naby geleë Berg Zeil, in die West MacDonnell Nasionale Park Lêer:Kakadu 2488.jpg|Nourlangie Rock in Kakadu Nasionale Park Lêer:Jim jim falls.jpg|Jim Jim Waterval, Kakadu Nasionale Park Lêer:Uluru NT Australia.JPG|[[Uluru|Uluru / Ayers Rock]], een van die bekendste bakens van die Noordelike Gebied Lêer:Uluru, helicopter view, cropped.jpg|Uluru / Ayers Rock uit die lug gesien </gallery> [[Lêer:Kata Tjuta pan.jpg|duimnael|upright=3.75|center|Uluṟu-Kata Tjuṯa Nasionale Park]] === Klimaat === Die Noordelike Gebied het twee kenmerkende klimaatsones. Die noordelike punt, insluitend Darwin, het 'n tropiese klimaat met hoë humiditeit en twee seisoene, die nat (Oktober tot April) en droë seisoen (Mei tot September). Gedurende die droë seisoen is byna elke dag warm en sonnig, en die humiditeit in die middag is gemiddeld ongeveer 30%. Daar is baie min reënval tussen Mei en September. In die koelste maande van Junie en Julie kan die daaglikse minimum [[temperatuur]] so laag as 14&nbsp;°C daal, maar baie selde laer, en [[ryp]] is nog nooit aangeteken nie. Die nat seisoen word geassosieer met tropiese siklone en moessonreën. Die meeste reënval vind plaas tussen Desember en Maart (die [[Suidelike halfrond]] somer), wanneer [[donderstorm]]s algemeen voorkom en die middag se relatiewe humiditeit gemiddeld meer as 70% gedurende die natste maande is. Gemiddeld val meer as 1&nbsp;570 mm&nbsp;reën in die noorde. Reënval is die hoogste in noordwestelike kusgebiede, waar reënval gemiddeld van 1&nbsp;800 tot 2&nbsp;100&nbsp;mm is. Die sentrale streek is die woestynsentrum van die land, wat Alice Springs en Uluru (Ayers Rock) insluit, en is semi-droog met min reën wat gewoonlik gedurende die warmste maande van, Oktober tot Maart, val. Seisoene is meer duidelik in sentraal-Australië, met baie warm somers en koel winters. Ryp word 'n paar keer per jaar aangeteken. Die streek ontvang minder as 250&nbsp;mm reën per jaar. Die hoogste temperatuur wat in die gebied aangeteken is, is 48,3 °C (118,9 °F) by Finke op 1 en 2 Januarie 1960. Die laagste temperatuur is −7,5 °C (18,5 °F) by Alice Springs op 17 Julie 1976. {{Tabel weergemiddelden | locatie = die Noordelike Gebied. |jan_a_max= 48.3 |feb_a_max= 46.4 |mrt_a_max= 45.0 |apr_a_max= 41.5 |mei_a_max= 40.2 |jun_a_max= 37.9 |jul_a_max= 37.5 |aug_a_max= 39.7 |sep_a_max= 42.0 |okt_a_max= 45.0 |nov_a_max= 46.1 |dec_a_max= 47.2 |jan_a_min= 6.7 |feb_a_min= 8.5 |mrt_a_min= 4.7 |apr_a_min= 1.0 |mei_a_min= -4.2 |jun_a_min= -6.0 |jul_a_min= -7.5 |aug_a_min= -5.4 |sep_a_min= -2.8 |okt_a_min= 0.0 |nov_a_min= 3.5 |dec_a_min= 7.5 |bron = Bureau of Meteorology (Australië)<ref>{{cite web |title=Daily Extremes |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?area=nt |website=Bureau of Meteorology |access-date=5 December 2020 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408191051/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/monthly_extremes.cgi?area=nt |url-status=live }}</ref> |date=November 2019}} == Staatsbestuur == === Parlement === [[Lêer:Darwin (AU), Parliament House -- 2019 -- 4336-8.jpg|duimnael|Die Parlementsgebou in Darwin.]] Die parlement van die Noordelike Gebied is een van die drie eenkamerparlemente in die land. Gebaseer op die [[Westminster-stelsel]], bestaan ​​dit uit die Northern Territory Wetgewende Vergadering wat in 1974 geskep is en die Northern Territory Wetgewende Raad vervang het. Dit produseer ook die ''Northern Territory of Australia'' Staatskoerant. Die Wetgewende Raad van die Noordelike Gebied was die gedeeltelik verkose regerende liggaam van 1947 tot die vervanging daarvan deur die volledig verkose Wetgewende Vergadering van die Noordelike Gebied in 1974. Die totale inskrywing vir die 1947-verkiesing was 4 443. Die Noordelike Gebied is in vyf kiesafdelings verdeel: Darwin, Alice Springs, Tennant Creek, Batchelor en Stuart. Alhoewel hierdie vergadering bevoegdhede uitoefen soortgelyk aan dié van die parlemente van die state van Australië, doen dit dit deur wetgewende devolusie van bevoegdhede van die Statebondsregering, eerder as deur enige grondwetlike reg. As sodanig behou die Statebondsregering die reg om wetgewing vir die gebied te maak, insluitend die mag om wetgewing wat deur die Wetgewende Vergadering aangeneem is, te tersyde te stel. Vyf-en-twintig lede van die Wetgewende Vergadering word verkies vir vierjaartermyne uit enkellid-kiesers.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2017-06-16 |title=Members |url=https://parliament.nt.gov.au/members |access-date=2024-09-18 |website=parliament.nt.gov.au |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023750/https://parliament.nt.gov.au/members |url-status=live }}</ref> Verskeie kere sedert selfregering toegestaan is, was daar agitasie vir volle staatskap binne die streek.<ref>{{Cite news |date=2022-08-13 |title=The Northern Territory worked for decades to become a state. Could it ever happen? |url=https://www.abc.net.au/news/2022-08-14/northern-territory-statehood-future/101292860 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023749/https://www.abc.net.au/news/2022-08-14/northern-territory-statehood-future/101292860 |url-status=live }}</ref> 'n Referendum van kiesers in die Noordelike Gebied is in 1998 oor die kwessie gehou, wat gelei het tot 'n 'nee'-stem.<ref>{{Cite web |last=House of Representatives Standing Committee on Legal and Constitutional Affairs |date=2007-05-01 |title=The long road to statehood: Report of the inquiry into the federal implications of statehood for the Northern Territory |url=https://www.aph.gov.au/binaries/house/committee/laca/ntstatehood/report/fullreport.pdf |access-date=2024-09-18 |website=Parliament of Australia}}</ref> Dit was 'n skok vir beide die Noordelike Gebied en die Statebondsregerings, aangesien meningspeilings getoon het dat die meeste Territoriane staatskap ondersteun het. Maar onder die Australiese Grondwet kan die federale regering die voorwaardes vir toetrede tot volle staatskap bepaal. Die Noordelike Gebied is drie senatore aangebied, eerder as die twaalf wat aan oorspronklike state gewaarborg is (as gevolg van die verskil in bevolkings, sou gelyke getalle Senaatsetels beteken dat 'n Territoriaan se stem vir 'n senator meer werd sou gewees het as 30 sulke stemme in Nieu-Suid-Wallis of Victoria). Behalwe vir wat as 'n arrogante benadering deur die destydse hoofminister Shane Stone aangehaal is, word geglo dat die meeste Territoriane, ongeag hul algemene sienings oor staatskap, huiwerig was om die spesifieke aanbod wat gemaak is, te aanvaar.<ref>{{cite video |title=ABC Lateline Discussion |url=http://www.abc.net.au/lateline/stories/s13445.htm |url-status=dead |medium=Current Affairs |publisher=Australian Broadcasting Corporation |location=Australia |date=15 Oktober 1998 |access-date=10 Februarie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519013129/http://www.abc.net.au/lateline/stories/s13445.htm |archive-date=19 Mei 2006}}</ref> ===Hoofminister en kabinet=== Die hoofminister is die regeringshoof van die selfregerende Noordelike Gebied (die ekwivalent van 'n premier in 'n Australiese deelstaat). Die hoofminister word deur die administrateur aangestel, wat volgens grondwetlike gebruik die leier aanstel van die party of koalisie wat die meerderheid setels in die Wetgewende Vergadering van die Noordelike Gebied het. Die huidige hoofminister is Lia Finocchiaro van die Country Liberal Party (CLP). Die CLP het die Australiese Arbeidersparty tydens die algemene verkiesing van 24 Augustus 2024 verslaan en Finocchiaro het daarna die eerste vroulike CLP-hoofminister van die Noordelike Gebied geword.<ref>{{Cite news |date=2024-08-26 |title='The important work has begun': NT chief minister-elect outlines new government's first steps |url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-26/lia-finocchiaro-outlines-new-nt-governments-first-steps/104254328 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-08-24 |title=Who is Lia Finocchiaro, the woman who will become the NT's next chief minister? |url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-25/lia-finocchiaro-clp-leader-chief-minister-nt-election/104266424 |access-date=2024-09-18 |work=ABC News |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023929/https://www.abc.net.au/news/2024-08-25/lia-finocchiaro-clp-leader-chief-minister-nt-election/104266424 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Boecker |first=Brianna |date=2024-08-26 |title=First female Country Liberal Party chief minister of the Northern Territory. Who is Lia Finocchiaro? |url=https://womensagenda.com.au/politics/local/first-female-country-liberal-party-chief-minister-of-the-northern-territory-who-is-lia-finocchiaro/ |access-date=2024-09-18 |website=Women's Agenda |language=en-AU |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918023929/https://womensagenda.com.au/politics/local/first-female-country-liberal-party-chief-minister-of-the-northern-territory-who-is-lia-finocchiaro/ |url-status=live }}</ref> ===Administrateur=== Die Noordelike Gebied het op 1 Julie 1978 selfregering verkry onder 'n administrateur wat deur die Goewerneur-generaal van Australië aangestel word. Die federale regering, en nie die regering van die Noordelike Gebied nie, adviseer die goewerneur-generaal oor die aanstelling van die administrateur, hoewel die regering van die Noordelike Gebied volgens konvensie vooraf geraadpleeg word. Die huidige administrateur is David Connolly, wat sy amp op 27 Februarie 2026 aanvaar het.<ref>{{Cite web |last=Government |first=Northern Territory |date=2024-02-05 |title=About the Administrator |url=https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/about-the-administrator |access-date=2024-09-18 |website=govhouse.nt.gov.au |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918024550/https://govhouse.nt.gov.au/the-administrator/about-the-administrator |url-status=live }}</ref> ===Federale regering=== [[Lêer:Children wave Australian flags during an Anzac Day parade in Palmerston, Australia, April 25, 2013, as U.S. Marines with the 1st Platoon, Lima Company, 3rd Battalion, 3rd Marine Regiment, Marine Rotational 130425-M-AL626-014.jpg|duimnael|Kinders swaai Australiese vlae tydens 'n Anzac-dagparade in [[Palmerston, Noordelike Gebied|Palmerston]].]] Die Noordelike Gebied word in die federale parlement verteenwoordig deur twee lede in die Huis van Verteenwoordigers en twee senatore. Ná die federale verkiesing van 2025 dien Marion Scrymgour van die Australiese Arbeidersparty (ALP) as lid vir Lingiari en Luke Gosling van die ALP as lid vir Solomon in die Huis van Verteenwoordigers. Die Noordelike Gebied se twee senatore is Malarndirri McCarthy (ALP) en Jacinta Nampijinpa Price van die Country Liberal Party (CLP). ===Plaaslike regering=== Die Noordelike Gebied is verdeel in 18 plaaslike regeringsgebiede, bestaande uit vier munisipaliteite (''municipal councils''), drie shires en elf streeksrade (''regional councils''). Hierdie rade is verantwoordelik vir plaaslike funksies wat deur die parlement van die Noordelike Gebied gedelegeer word, waaronder padinstandhouding, afvalbestuur, gemeenskapsfasiliteite en plaaslike beplanning. Hul inkomste is hoofsaaklik afkomstig van eiendomsbelasting, diensgelde en regeringstoelaes.<ref>LGANT, 2026. Local Government in the NT. https://lgant.asn.au/about-lg/local-government-in-the-nt/?utm Besoek 26 Junie 2026</ref> === Inheemse Australiërs === [[Lêer:Australia Aboriginal Culture 011.jpg|duimnael|[[Aborigines|Inheemse Australiërs]] besit ongeveer 49% van die Noordelike Gebied se grond.]] Inheemse grondrade in die Noordelike Gebied is groepe inheemse grondeienaars, gestig kragtens die Wet op Inheemse Grondregte van 1976.<ref>{{Cite web |title=The Aboriginal Land Rights Act |url=https://www.clc.org.au/the-alra/#:~:text=The%20Land%20Rights%20Act%20mandated,form%20a%20new%20land%20council. |access-date=2024-09-18 |website=Central Land Council |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Aboriginal Land Rights Act |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-land-rights-act |access-date=2024-09-18 |website=National Museum of Australia |language=en |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918024900/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/aboriginal-land-rights-act |url-status=live }}</ref> ===Politieke partye=== Die twee histories dominante politieke partye in die Noordelike Gebied is die konserwatiewe Country Liberal Party wat die Gebied van 1974 tot 2001, van 2012 tot 2016 en sedert 2024 regeer het, en die sosiaal-demokratiese Australiese Arbeidersparty wat die Gebied van 2001 tot 2012 en van 2016 tot 2024 regeer het. Kleiner partye wat ook aktief is in die Noordelike Gebied sluit in die Northern Territory Greens, die Shooters and Fishers Party en verskeie ander. Dit is algemeen dat onafhanklike politici verkiesings wen. Die CLP se bewind was eens so streng dat 'n voormalige minister eens gesê het die CLP het 'n "'regmatige erfenis om die party te wees wat hierdie plek bestuur'".<ref>{{cite news | url=https://www.abc.net.au/news/2024-08-09/nt-election-clp-seeking-return-after-two-terms-in-opposition/104185102 | title=After eight years in the political wilderness, the CLP hopes it can return to power in the NT | newspaper=ABC News | date=8 Augustus 2024 | archive-date=26 August 2024 | access-date=27 Augustus 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240826124139/https://www.abc.net.au/news/2024-08-09/nt-election-clp-seeking-return-after-two-terms-in-opposition/104185102 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://territorystories.nt.gov.au/10070/462324/0/89 | title=Arcadian populism. The Country Liberal Party and Self-Government in the Northern Territory | access-date=27 Augustus 2024 | archive-date=27 Augustus 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240827092455/https://territorystories.nt.gov.au/10070/462324/0/89 | url-status=live }}</ref> Die algemene verkiesing van die Noordelike Gebied in 2024 het die NT Greens hul eerste setel ooit in die Wetgewende Vergadering besorg toe Kat McNamara die voormalige hoofminister Natasha Fyles in die kiesafdeling Nightcliff verslaan het. Dit was die eerste keer in die geskiedenis dat die Groenes 'n setel in die parlement van die Noordelike Gebied gewen het. Ná McNamara se bedanking in Februarie 2026 het Arbeid egter die setel tydens 'n tussenverkiesing herower.<ref>{{cite web|url=https://www.tallyroom.com.au/56505|title=Greens win Nightcliff from third place|author=Ben Raue|work=The Tally Room|date=4 September 2024 }}</ref> Aangesien minder partye en kandidate aan die algemene verkiesings van die Noordelike Gebied deelneem as aan die Australiese federale verkiesings in die Noordelike Gebied, het die CLP, Arbeid en onafhanklikes gewoonlik 'n hoër stemaandeel by gebiedsverkiesings as by federale verkiesings in die Noordelike Gebied as gevolg van die afwesigheid van regse kleiner partye soos Pauline Hanson se One Nation en die feit dat die Groenes nie in elke setel by gebiedsverkiesings staan nie. == Demografie == {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:.5em; font-size:90%;" |+ Beraamde populasie<br />vir die Noordelike Gebied ! Jaar !! Populasie |- | style="text-align:right;"| 1901 || style="text-align:center;"| 4,765 |- | style="text-align:right;"| 1956 || style="text-align:center;"| 19,556 |- | style="text-align:right;"| 1961 || style="text-align:center;"| 44,481 |- | style="text-align:right;"| 1974 || style="text-align:center;"| 102,924 |- | style="text-align:right;"| 1976 || style="text-align:center;"| 97,090 |- | style="text-align:right;"| 1981 || style="text-align:center;"| 122,616 |- | style="text-align:right;"| 1991 || style="text-align:center;"| 165,493 |- | style="text-align:right;"| 1996 || style="text-align:center;"| 181,843 |- | style="text-align:right;"| 2001 || style="text-align:center;"| 200,019 |- | style="text-align:right;"| 2006 || style="text-align:center;"| 192,900 |- | style="text-align:right;"| 2011 || style="text-align:center;"| 211,945 |- | style="text-align:right;"| 2016 || style="text-align:center;"| 228,833 |- | style="text-align:right;"| 2021 || style="text-align:center;"| 232,605 |- | colspan="2" style="font-size:80%; text-align:center;"| Bron: Australiese Buro vir Statistiek<br />(Est Resident Pop) |} Die bevolking van die Noordelike Gebied tydens die Australiese sensus van 2011 was 211 945,<ref name=2011census>[http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/7?opendocument&navpos=220 2011 Census QuickStats: Northern Territory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313015221/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/7?opendocument&navpos=220 |date=13 March 2018 }}, Australian Bureau of Statistics, 9 August 2011.</ref> 'n toename van 10 persent vanaf die sensus van 2006. Die Australiese Buro vir Statistiek het 'n inwonersbevolking van 244 300 in Junie 2015 geraam, met inagneming van inwoners oorsee of tussen state. Die gebied se bevolking verteenwoordig 1% van die totale bevolking van Australië.<ref name=abs>{{cite web| url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0| title = 3101.0 – Australian Demographic Statistics, Mar 2016| access-date = 1 November 2016| publisher = Australian Bureau of Statistics| date = 22 September 2016| archive-date = 11 January 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180111105412/http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/mf/3101.0| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features502014-15|title=3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2014-15, Northern Territory|date=29 March 2016|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=29 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170310034527/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3218.0Main%20Features502014-15|archive-date=10 March 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=ads>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features1Dec%202011?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Dec%202011&num=&view=|title=3101.0 – Australian Demographic Statistics, Dec 2011|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829122148/http://abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Latestproducts/3101.0Main%20Features1Dec%202011?opendocument&tabname=Summary&prodno=3101.0&issue=Dec%202011&num=&view=|archive-date=29 August 2012|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Darwin homebanner.jpg|alt=|duimnael|Darwin is die hoofstad en grootste stad in die Noordelike Gebied]] Die Noordelike Gebied se bevolking is die jongste in Australië en het die grootste proporsie (23,2%) onder 15 jaar en die kleinste proporsie (5,7%) van 65 jaar en ouer. Die [[Mediaan|mediaanouderdom]] van inwoners van die Noordelike Gebied is 31 jaar, ses jaar jonger as die nasionale mediaanouderdom.<ref name=2011census /> [[Lêer:Alice Springs (2049606825).jpg|alt=|duimnael|[[Alice Springs]]]] Inheemse Australiërs maak 30,3% van die bevolking uit<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=Estimates of Aboriginal and Torres Strait Islander Australians, 30 June 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release |access-date=2024-08-27 |website=www.abs.gov.au |language=en |archive-date=27 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227124201/https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/estimates-aboriginal-and-torres-strait-islander-australians/latest-release |url-status=live }}</ref> en besit sowat 49% van die grond. Die lewensverwagting van inheemse Australiërs is heelwat laer as dié van nie-inheemse Australiërs in die Noordelike Gebied, 'n feit wat elders in Australië weerspieël word. ABS-statistieke dui daarop dat inheemse Australiërs ongeveer 11 jaar vroeër sterf as die gemiddelde nie-inheemse Australiër. Daar is inheemse gemeenskappe in baie dele van die gebied, waarvan die grootste die Pitjantjatjara naby Uluru/Ayers Rock, die Arrernte naby Alice Springs, die Luritja tussen daardie twee, die Warlpiri verder noord, en die Yolngu in oostelike Arnhem Land is. In 2019 het 147 255<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2018-19 |title=Regional population, 2018-19 financial year |website=abs.gov.au |date=25 March 2020 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=3 February 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408103747/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/2018-19 |url-status=live }}</ref> mense in Darwin gewoon, 'n oorweldigende meerderheid van die Gebied se bevolking. Ten spyte hiervan is die Noordelike Gebied die mins verstedelikte jurisdiksie in die Statebond (gevolg deur Tasmanië). === Stede en dorpe === {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking van Beduidende Stedelike Gebiede<ref group="nota">Volgens die Australiese Buro vir Statistiek word Beduidende Stedelike Gebiede gedefinieer as beduidende dorpe en stede, of agglomerasies van kleiner dorpe, met 'n totale bevolking van ten minste 10 000. Beduidende Stedelike Gebiede kan meer as een afsonderlike stedelike sentrum bevat. Daar is stedelike gebiede met meer as 10 000 mense wat die ABS tans nie as Beduidende Stedelike Gebiede klassifiseer nie.</ref> <ref group=nota>Die ABS definieer tans slegs twee Beduidende Stedelike Gebiede binne die Noordelike Gebied.</ref> |- ! Rang ! Beduidende Stedelike Gebiede ! Populasie (2021 Sensus) ! Verwysing |- | 1 |[[Darwin]] |align="right" | 127,215 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7002 Sensus 2021] |- | 2 |[[Alice Springs]] |align="right" | 25,912 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/7001 Sensus 2021] |- |} {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking van Stedelike Sentrums<ref group="nota">Volgens die Australiese Buro vir Statistiek verteenwoordig Stedelike Sentrums gebiede van gekonsentreerde stedelike ontwikkeling met bevolkings van 1 000 mense of meer.</ref> <ref group="nota">Slegs die 10 gewildste stedelike sentrums word getoon.</ref> |- ! Rang ! Stedelike Sentrum ! Populasie (2021 Sensus) ! Verwysing |- | 1 |[[Darwin]] |align="right" | 122,207 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL703001 Sensus 2021] |- | 2 |[[Alice Springs]] |align="right" | 24,855 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL712001 Sensus 2021] |- | 3 |[[Katherine, Northern Territory|Katherine]] |align="right" | 5,980 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL714001 Sensus 2021] |- |4 |[[Nhulunbuy]] |align="right" | 3,267 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715006 Sensus 2021] |- |5 |[[Tennant Creek]] |align="right" | 2,949 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715007 Sensus 2021] |- |6 |[[Elcho-eiland / Galiwinku]] |align="right" | 2,199 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715001 Sensus 2021] |- |7 |[[Wadeye]] |align="right" | 1,924 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715008 Sensus 2021] |- |8 |[[Wurrumiyanga|Wurrumiyanga (Nguiu)]] |align="right" | 1,421 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715009 Sensus 2021] |- |9 |[[Gunbalanya|Gunbalanya (Oenpelli)]] |align="right" | 1,153 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715002 Sensus 2021] |- |10 |[[Milingimbi]] |align="right" | 1,097 |[https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/UCL715004 Sensus 2021] |} {| class="wikitable sortable" |+ Bevolking volgens plaaslike regeringsgebied<ref group="nota">Slegs die 10 mees gewilde Plaaslike Regeringsgebiede word getoon.</ref> |- ! Rang ! Plaaslike Regeringsgebiede ! Populasie (30 Junie 2023 skatting)<ref>{{cite web |title=Regional population |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |website=Population estimates and components by LGA |date=26 March 2024 |publisher=Australian Bureau of Statistics |access-date=11 September 2024 |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010145251/https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |url-status=live }}</ref> |- | 1 |Stad van Darwin |align="right" | 85,465 |- | 2 |Stad van Palmerston |align="right" | 41,113 |- | 3 |Alice Springs-dorp |align="right" | 29,213 |- |4 |Litchfield |align="right" | 23,415 |- |5 |Dorp van Katherine |align="right" | 10,829 |- |6 |Oostelike Arnhem Streek |align="right" | 10,011 |- |7 |Roper Golfstreek |align="right" | 7,491 |- |8 |Barkly gebied |align="right" | 7,239 |- |9 |MacDonnell gebied |align="right" | 6,706 |- |10 |Sentrale Woestyn Streek |align="right" | 4,126 |} === Afkoms en immigrasie === {| class="wikitable" style="float:right;" |+Geboorteland (2016)<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au">{{Cite web|url=https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/7?opendocument|title=2016 Census Community Profiles: Northern Territory|website=quickstats.censusdata.abs.gov.au|access-date=23 June 2019|archive-date=23 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623005030/https://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/communityprofile/7%3Fopendocument|url-status=dead}}</ref><ref name="censusdata.abs.gov.au">{{Cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~7/$File/GCP_7.zip?OpenElement |title=GCP 7 |access-date=23 June 2019 |archive-date=2 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602225625/https://www.censusdata.abs.gov.au/CensusOutput/copsub2016.NSF/All%20docs%20by%20catNo/2016~Community%20Profile~7/$File/GCP_7.zip?OpenElement |url-status=dead }}</ref> ! Geboorteplek<ref group="nota">In ooreenstemming met die Australiese Buro vir Statistiek-bron word Engeland, Skotland, die vasteland van China en die Spesiale Administratiewe Streke van [[Hongkong]] en [[Macau]] afsonderlik gelys.</ref> !! Populasie |- |[[Australië]]|| 157,531 |- |[[Filippyne]]|| 5,914 |- |[[Engeland]]|| 5,583<!-- England and Scotland are listed separately as per the source. Do not combine --> |- |[[Nieu-Seeland]]|| 4,636 |- |[[Indië]]|| 3,598 |- |[[Griekeland]]|| 1,268 |- |[[Amerika]]|| 1,211 |- |[[China]]|| 1,192<!-- Mainland China, Taiwan, Hong Kong and Macau SARs are listed separately as per the source. Do not combine --> |- |[[Nepal]]|| 1,126 |- |[[Indonesië]]|| 1,117 |- |[[Ierland]]|| 1,026 |- |[[Oos-Timor]]||1,024 |} By die 2016-sensus was die mees genomineerde voorouers:<ref group="nota">As a percentage of 199,426 persons who nominated their ancestry at the 2016 census.</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> {{columns-list|colwidth=13em| * Inheems (30.3%)<ref group="nota">Of any ancestry. Includes those identifying as [[Aboriginal Australians]] or [[Torres Strait Islanders]]. Indigenous identification is separate to the ancestry question on the Australian Census and persons identifying as Aboriginal or Torres Strait Islander may identify any ancestry.</ref> * Australiërs (28.1%)<ref group="nota">The Australian Bureau of Statistics has stated that most who nominate "Australian" as their ancestry are part of the [[Anglo-Celtic Australian|Anglo-Celtic]] group. {{cite web|url=http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument|title=Feature Article – Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article)|website=abs.gov.au|date=January 1995|access-date=23 June 2019|archive-date=20 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420205113/http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182%21OpenDocument|url-status=live}}</ref> * Engels (27.5%) * Iers (9.3%) * Skots (7.5%) * Duits (4.4%) * Filippyns (3.5%) * Chinees (3.1%) * Indies (2.3%) * Italiaans (2.1%) * Grieks (2%) * Nederlands (1.3%) }} 31,2% van die bevolking is in die buiteland gebore met die 2016-sensus. Die vyf grootste groepe oorsese geborenes was van die Filippyne (2,6%), Engeland (2,4%), Nieu-Seeland (2%), Indië (1,6%) en Griekeland (0,6%).<ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> 25,5% van die bevolking, of 58 248 mense, het in 2016 as Inheemse Australiërs (Aborigine Australiërs en Torres Strait Islanders) geïdentifiseer.<ref group="nota">Of any ancestry. Includes those identifying as [[Aboriginal Australians]] or [[Torres Strait Islanders]]. Indigenous identification is separate to the ancestry question on the Australian Census and persons identifying as Aboriginal or Torres Strait Islander may identify any ancestry.</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au" /><ref name="censusdata.abs.gov.au" /> === Tale === By die 2021-sensus het 57,3% van die bevolking slegs Engels tuis gepraat. Die ander tale wat die meeste tuis gepraat is, was Kriol (2.2%), Djambarrpuyngu (1.7%), Grieks (1.4%) en Nepalees (1.3%).<ref name="census2021">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-nt-2021#:~:text=Housing-,Population,the%20Census%20counted%2072%2C000%20people|title=Snapshot Northern Territory, Housing and Population Census 2021|date=28 June 2022|access-date=10 July 2022|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721094557/https://www.abs.gov.au/articles/snapshot-nt-2021#:~:text=Housing-,Population,the%20Census%20counted%2072%2C000%20people|url-status=live}}</ref><ref name="quickstats.censusdata.abs.gov.au"/><ref name="censusdata.abs.gov.au"/> Daar word meer as 100 Inheemse tale en dialekte in die Noordelike Gebied gepraat<ref>{{cite web |url=http://www.dlgcs.nt.gov.au/interpreting/aboriginal_interpreter_service/aboriginal_languages_in_the_NT |title=Department of Local Government and Community Services – Aboriginal Languages in the NT |access-date=23 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130114822/http://www.dlgcs.nt.gov.au/interpreting/aboriginal_interpreter_service/aboriginal_languages_in_the_NT |archive-date=30 January 2016 }}</ref> benewens Engels wat die algemeenste in stede soos Darwin of Alice Springs gepraat word. Belangrike inheemse tale wat in die Noordelike Gebied gepraat word, sluit in Murrinh-patha en Ngangikurungurr in die noordweste rondom Wadeye, Warlpiri en Warumungu in die middel rondom Tennant Creek, Arrernte rondom Alice Springs, Pintupi-Luritja in die suidooste, Pitjantjatjara in die suide naby Uluru / Ayers Rock, Yolngu Matha in die verre noorde in Arnhem Land (waar die dialek Djambarrpuyngu van Dhuwal as 'n [[lingua franca]] beskou word), en Burarra, Maung, Iwaidja en Kunwinjku in die middel-noorde en op Croker-eiland en die Goulburn-eilande. Tiwi word op Melville-eiland en Bathurst-eiland gepraat.<ref>{{cite web |url=http://www.dlgcs.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/6540/AIS_map_language.pdf |title=Major Aboriginal languages of the Northern Territory |access-date=23 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130110726/http://www.dlgcs.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0015/6540/AIS_map_language.pdf |archive-date=30 January 2016 |website=dlgcs.nt.gov.au }}</ref> Literatuur in baie van hierdie tale is beskikbaar in die Lewende Argief van Inheemse Tale. === Godsdiens === In die 2021-sensus is die Christendom die belangrikste godsdienstige affiliasie in die Noordelike Gebied, gevolg deur 40,5% van sy bevolking. In 1971 is die Christendom deur 70,2% van die bevolking gevolg en dit het sedertdien afgeneem, terwyl die persentasie mense wat hulle geïdentifiseer het as geen godsdienstige verbintenis nie, toegeneem het van 17,9% in 1971 tot 38,5% in 2021.<ref name="census2021"/> Hindoeïsme is die gebied se grootste nie-Christelike godsdiens (2,7%), gevolg deur Boeddhisme (2,1%) en Islam (1,4%).<ref name="census2021"/><ref>{{Cite web|url=https://profile.id.com.au/australia/religion?WebID=160|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709223800/http://profile.id.com.au/australia/religion?WebID=160|url-status=dead|archive-date=9 July 2015|title=Profile .id, Community Profile – Regional NT|website=Profile.id.com.au|access-date=21 June 2018}}</ref> == Onderwys en opleiding == === Primêre en sekondêre onderrig === Skoolonderwys in die Noordelike Gebied bestaan ​​uit ses jaar laerskoolonderrig, insluitend een oorgangsjaar, drie jaar middelbare skoolonderrig en drie jaar hoërskoolonderrig. Aan die begin van 2007 het die Noordelike Gebied Middelskool vir Jare 7–9 en Hoërskool vir Jare 10–12 ingestel, maar vanaf 2026 is die gebied besig om middelskole na hoërskole te omskep om by die res van die land aan te sluit. Kinders in die Noordelike Gebied begin gewoonlik skool op die ouderdom van vyf. Na voltooiing van hoërskool verwerf studente die ''Northern Territory Certificate of Education and Training'' (NTCET). Studente wat hul sekondêre opleiding suksesvol voltooi, ontvang ook 'n tersiêre toelatingsranglys, of ATAR-telling, om toelating tot die universiteit te bepaal. Skole in die Noordelike Gebied word óf publiek óf privaat befonds. Openbare skole, ook bekend as staats- of regeringskole, word direk deur die Departement van Onderwys befonds en bestuur.<ref>{{cite web|url=http://www.education.nt.gov.au/about-us|title=About us|date=22 December 2023|website=Department of Education|publisher=Northern Territory Government|access-date=23 March 2015|archive-date=27 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227161242/http://www.education.nt.gov.au/about-us|url-status=live}}</ref> Privaat skole wat skoolgeld betaal, sluit skole in wat deur die Katolieke Kerk bestuur word en onafhanklike skole, sommige eliteskole soortgelyk aan Engelse openbare skole. Sommige onafhanklike skole in die Noordelike Gebied is geaffilieer met [[Protestants]]e, [[Lutherse]], [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse]], [[Grieks-Ortodokse Kerk|Grieks-Ortodokse]] of [[Sewendedag-Adventiste]] Kerke, maar sluit nie-kerkskole en 'n inheemse skool in. Teen 2009 het die Noordelike Gebied 151 openbare skole, 15 Katolieke skole en 21 onafhanklike skole gehad. Daar was 39 492 studente ingeskryf in skole regoor die gebied, met 29 175 in openbare skole en 9 882 in onafhanklike skole. Die Noordelike Gebied het ongeveer 4 000 voltydse onderwysers. === Tersiêre onderrig === Die Noordelike Gebied het een universiteit wat in 1989 onder die naam die ''Northern Territory University'' geopen het.<ref>{{cite web|url=https://www.cdu.edu.au/25th-anniversary|title=Celebrating 25 Years of University Education in the Northern Territory|access-date=24 March 2015|archive-date=17 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717122525/https://www.cdu.edu.au/25th-anniversary|url-status=live}}</ref> Nou herdoop as die Charles Darwin Universiteit, het dit ongeveer 19 000 studente ingeskryf gehad: ongeveer 5 500 hoëronderwysstudente en ongeveer 13 500 studente op beroepsonderwys en -opleiding kursusse. Die eerste tersiêre instelling in die gebied was die ''Batchelor Institute of Indigenous Tertiary Education '' wat in die middel-1960's gestig is. === Biblioteke en argiewe === ''Library & Archives NT'' is die Noordelike Gebied se openbare navorsingsbiblioteek en argieforganisasie en ondersteun die ontwikkeling van biblioteekdienste regoor die Gebied deur openbare biblioteke te ondersteun.<ref>{{Cite web |title=Visit Us {{!}} Library & Archives NT |url=https://lant.nt.gov.au/visit-us |access-date=2024-03-14 |website=lant.nt.gov.au |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://lant.nt.gov.au/visit-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Services to Public Libraries {{!}} Library & Archives NT |url=https://lant.nt.gov.au/services-public-libraries |access-date=2024-03-14 |website=lant.nt.gov.au |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://lant.nt.gov.au/services-public-libraries |url-status=live }}</ref> Biblioteek en Argiewe NT is in 2019 gestig na die samesmelting van die Noordelike Gebiedsargiefdiens en die Noordelike Gebiedsbiblioteek.<ref>{{Cite web |last=Find & Connect Web Resource Project |first=The University of Melbourne and Australian Catholic University |title=Library & Archives NT – Organisation – Find & Connect – Northern Territory |url=https://www.findandconnect.gov.au/ref/nt/biogs/ENT0112b.htm |access-date=2024-03-14 |website=findandconnect.gov.au|archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002259/https://www.findandconnect.gov.au/ref/nt/biogs/ENT0112b.htm |url-status=live }}</ref> Die Nasionale Argief van Australië het ook 'n bewaarplek in Darwin, dit is saam met die Biblioteek en Argief NT-bewaarplek by die Noordelike Territorium Argiefsentrum geleë.<ref>{{Cite web |title=Northern Territory |url=https://www.naa.gov.au/visit-us/northern-territory |access-date=2024-03-14 |website=National Archives of Australia |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314002300/https://www.naa.gov.au/visit-us/northern-territory |url-status=live }}</ref> == Ekonomie == === Mynbou === Die Noordelike Gebied se ekonomie word grootliks gedryf deur [[mynbou]], wat gekonsentreer is op energieproduserende minerale, petroleum en energie en ongeveer $2,5 miljard tot die bruto staatsproduk bydra en meer as 4 600 mense in diens het. Mynbou is verantwoordelik vir 14,9% van die bruto staatsproduk in 2014–15, vergeleke met slegs 7% nasionaal.<ref>{{cite web |url=http://www.nt.gov.au/d/Minerals_Energy/index.cfm?header=About%20Minerals%20and%20Energy |title=About Minerals and Energy Department of Regional Development, Primary Industry, Fisheries and Resources |website=Nt.gov.au |date=16 September 2011 |access-date=23 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523211519/http://www.nt.gov.au/d/Minerals_Energy/index.cfm?header=About%20Minerals%20and%20Energy |archive-date=23 May 2013 |url-status=dead }}</ref> In onlangse jare, hoofsaaklik as gevolg van die effek van groot infrastruktuurprojekte en mynuitbreidings, het konstruksie mynbou verbygesteek as die grootste enkele bedryf in die gebied. Konstruksie, mynbou en vervaardiging, en regerings- en gemeenskapsdienste, maak saam ongeveer die helfte van die gebied se bruto staatsproduk (BSP) uit, in vergelyking met ongeveer 'n derde van die nasionale [[bruto binnelandse produk]] (BBP).<ref name="Economy-Overview">{{cite web|url=https://www.budget.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/277602/2016-17-Economy-Overview.pdf|title=Budget 2016-17 Northern Territory Economy Overview|access-date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224040656/https://budget.nt.gov.au/__data/assets/pdf_file/0006/277602/2016-17-Economy-Overview.pdf|archive-date=24 February 2017|url-status=dead}}</ref> Die ekonomie het die afgelope dekade aansienlik gegroei, van 'n waarde van $15 miljard in 2004–05 tot meer as $22 miljard in 2014–15. In 2012–13 het die gebiedsekonomie met 5,6% uitgebrei, meer as twee keer die vlak van nasionale groei, en in 2014–15 het dit met 10,5% gegroei, vier keer die nasionale groeikoers.<ref name="Economy-Overview"/> Tussen 2003 en 2006 het die bruto staatsproduk gestyg van $8,67 miljard tot $11,476 miljard, 'n toename van 32,4%. Gedurende die drie jaar tot 2006–2007 het die bruto staatsproduk van die Noordelike Gebied met 'n gemiddelde jaarlikse koers van 5,5% gegroei. Die bruto staatsproduk per capita in die Noordelike Gebied ($72 496) is hoër as enige Australiese staat of gebied en is ook hoër as die bruto binnelandse produk per capita vir Australië ($54 606). Die Noordelike Gebied se uitvoere het met 12,9% of $681 miljoen in 2012–13 gestyg. Die grootste bydraer tot die gebied se uitvoere was: minerale brandstowwe (hoofsaaklik [[vloeibare aardgas]]), ru-materiale (hoofsaaklik minerale ertse) en voedsel en lewende diere (hoofsaaklik lewende beeste). Die belangrikste internasionale markte vir gebiedsuitvoere is Japan, China, Indonesië, die Verenigde State en Korea.<ref>{{cite web |title=Northern Territory Economy Overview |year=2014 |url=http://www.treasury.nt.gov.au/_layouts/download.aspx?SourceUrl=/PMS/Publications/BudgetFinance/BudgetPapers/I-BP07-1415.docx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321135743/http://www.treasury.nt.gov.au/_layouts/download.aspx?SourceUrl=%2FPMS%2FPublications%2FBudgetFinance%2FBudgetPapers%2FI-BP07-1415.docx |archive-date=2017-03-21 |access-date=2025-04-28 }}</ref>{{page needed |date=April 2025}} Invoere na die Noordelike Gebied het altesaam $2 887,8 miljoen beloop, wat hoofsaaklik uit masjinerie- en toerustingvervaardiging (58,4%) en petroleum-, steenkool-, chemiese en verwante produkvervaardiging (17,0%) bestaan ​​het.<ref name="ABS Economics">{{cite web | title = Northern Territory Economics | publisher = Australian Bureau of Statistics | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/9ee724f9094de980ca257384000dbaa1!OpenDocument | date = 31 October 2007 | access-date = 27 July 2008 | archive-date = 10 August 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080810023527/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/7d12b0f6763c78caca257061001cc588/9ee724f9094de980ca257384000dbaa1!OpenDocument | url-status = live }}</ref> Die vernaamste mynboubedrywighede is bauxiet by die Gove-skiereiland waar die produksie na raming met 52,1% tot $254 miljoen in 2007–08 sal toeneem, [[mangaan]] by Groote Eylandt, waar die produksie na raming met 10,5% tot $1,1 miljard sal toeneem, wat gehelp sal word deur die nuut ontwikkelde myne, insluitend Bootu Creek en Frances Creek, [[goud]] wat na raming met 21,7 persent tot $672 miljoen by die Union Reefs-aanleg sal toeneem, en [[uraan]] by die Ranger Uraanmyn.<ref>{{cite web |url=http://www.budget.nt.gov.au/papers/econ/8_mining_energy.pdf |title=Northern Territory Budget Mining and energy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720225746/http://www.budget.nt.gov.au/papers/econ/8_mining_energy.pdf |archive-date=20 July 2008 |access-date=29 January 2017 }}</ref> === Toerisme === Toerisme is 'n belangrike ekonomiese dryfveer vir die gebied en 'n beduidende bedryf in streeksgebiede.<ref name="economicprofile.com.au">{{cite web|url=https://www.economyprofile.com.au/|title=Australian Economy Profiles – by REMPLAN|website=Economyprofile.com.au|access-date=30 April 2019|archive-date=26 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626155811/https://www.economyprofile.com.au/|url-status=live}}</ref> Ikoniese bestemmings soos Uluru/Ayers Rock en Kakadu maak die Noordelike Gebied 'n gewilde bestemming vir binnelandse en internasionale reisigers. Diverse landskappe, watervalle, wye oop ruimtes, inheemse kultuur en wilde en ongetemde wildlewe bied die geleentheid vir besoekers om hulself te verdiep in die natuurlike wonder wat die Noordelike Gebied bied. In 2015 het die gebied altesaam ongeveer 1,6 miljoen binnelandse en internasionale besoekers ontvang wat na raming $2,0 miljard tot die plaaslike ekonomie bygedra het. Vakansiebesoekers het die meerderheid van die totale besoeke uitgemaak (ongeveer 792 000 besoekers). Toerisme het sterk bande met ander sektore in die ekonomie, insluitend verblyf en voedseldienste, kleinhandel, ontspanning en kultuur, en vervoer.<ref name="economicprofile.com.au"/> ''Wide Open Space'' is 'n jaarlikse fees van musiek, kuns en kultuur<ref name=hist>{{cite web | title=History | website=Wide Open Space Festival | url=http://wideopenspace.net.au/history/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082117/http://wideopenspace.net.au/history/ | url-status=dead }}</ref> wat oor drie dae in April/Mei by die Ross Rivier Oord in die McDonnellbergreeks plaasvind,<ref name=events/><ref>{{cite web | title=Getting to WOS | website=Wide Open Space Festival | date=29 August 2021 | url=http://wideopenspace.net.au/event_info/getting-to-wos/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082110/http://wideopenspace.net.au/event_info/getting-to-wos/ | url-status=dead }}</ref> ongeveer 80 km oos van Alice Springs.<ref name=events>{{cite web | title=Event Info | website=Wide Open Space Festival | url=http://wideopenspace.net.au/event_info/ | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829082114/http://wideopenspace.net.au/event_info/ | url-status=dead }}</ref> === Ander nywerhede === Die Noordelike Gebied het aangekondig dat hulle 'n projek sal aanpak wat die mariene bedryf sal bevoordeel, insluitend die ontwikkeling van 'n nuwe Mariene Nywerheidspark naby Darwin.<ref>{{cite web | title=NT's maritime industry to set sail | website=[[The Australian]] | url=https://www.theaustralian.com.au/sponsored/3F6nz0DIWHJLbSwwEtYz/nts-maritime-industry-to-set-sail | access-date=29 August 2021 | archive-date=29 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115121/https://www.theaustralian.com.au/sponsored/3F6nz0DIWHJLbSwwEtYz/nts-maritime-industry-to-set-sail | url-status=live }}</ref> == Vervoer == [[Lêer:LasseterHighway.JPG|duimnael|regs|Die Lasseter Hoofweg vebind Uluru/Ayers Rock met die Stuart Hoofweg]] [[Lêer:NR45 + NR10 + Ghan Alice Springs, 2015 (02).JPG|duimnael|regs|Die Ghan]] Die Noordelike Gebied is die ylbevolkte staat of gebied in Australië. Die Noordelike Gebied het 'n gekoppelde netwerk van teerpaaie, insluitend twee nasionale snelweë, wat met aangrensende state verbind en die belangrikste bevolkingsentrums van die gebied, en ander belangrike sentrums soos Uluru (Ayers Rock), Kakadu en Litchfield Nasionale Parke, verbind. Die Stuart-snelweg, eens bekend as "The Track", loop van noord na suid en verbind Darwin en Alice Springs met [[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]]. Sommige van die verseëlde paaie is enkelbaan-asfaltpaaie. Baie grond paaie verbind die meer afgeleë nedersettings. Die uitputting wat voortspruit uit langafstandbestuur en die gevare inherent aan grondpaaie, wildlewe, wateroorgange en slegte weer het daartoe gelei dat die Noordelike Gebiedsregering padveiligheidsveldtogte in Engels en verskeie inheemse tale onderneem het. 'n Sleuteldoelwit was om mense te oorreed om teen die regte spoed vir die padtoestande te ry.<ref>{{cite web |url=https://roadsafety.nt.gov.au/campaigns/drive-to-conditions2 |title=Drive to conditions |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=Towards Zero |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=3 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055147/https://roadsafety.nt.gov.au/campaigns/drive-to-conditions2 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nt.gov.au/driving/safety/fatigue-and-driving |title=Fatigue and driving |author=<!--Not stated--> |date=March 2015 |website=Department of Infrastructure, Planning and Logistics |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=3 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103055148/https://nt.gov.au/driving/safety/fatigue-and-driving |url-status=live }}</ref> Vanaf 2021 was die Noordelike Gebied se padvoertuigspoedgrens in beboude gebiede 60&nbsp;km/h, tensy die dorp 'n laer standaardspoedgrens in die staatskoerant afgekondig het: baie het 50&nbsp;km/h of laer gekies. Buite die meeste beboude gebiede was die standaardspoedgrens 110&nbsp;km/h, tensy 'n spoedgrensteken anders aandui. As gevolg van die aard van die topografie en baie lae bevolkingsdigtheid, het sommige dele van die Arnhem-, Barkly-, Stuart- en Victoria-snelweë 'n maksimum spoed van 130&nbsp;km/h gehad.<ref>{{cite web |url=https://nt.gov.au/driving/safety/speed-limits |title=Speed limits |author=<!--Not stated--> |date=December 2020 |website=Department of Infrastructure, Planning and Logistics |publisher=Northern Territory Government |access-date=3 January 2022 |archive-date=21 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221040036/https://nt.gov.au/driving/safety/speed-limits |url-status=live }}</ref> In 2004 is 'n standaardspoorlyn tussen Alice Springs en Darwin geopen, wat die Adelaide-Darwin-spoorwegkorridor voltooi het en die droom van 'n transkontinentale spoorlyn, wat in 1878 begin is met die Sentraal-Australiese Spoorweg van die suide en die Noord-Australiese Spoorweg van die noorde, verwesenlik het – maar met 'n gaping van meer as 800 km tussen Alice Springs en Birdum wat nog oorbrug moes word toe die antieke 1067 mm (3 vt 6 duim) [[Kaapspoor|smalspoorlyn]] in 1976 gesluit is.<ref name= Fuller>{{cite book |title=The Ghan: the story of the Alice Springs railway |first=Basil |last=Fuller |date=1975 |location= Adelaide |publisher=Rigby |isbn=0727000160|page=180}}</ref> Die lyn dra vinnige goederetreine en een passasierstrein: Die Ghan-ervaringstoerismetrein wat tussen Darwin en Adelaide ry, en in die NT by Katherine, Tennant Creek, Alice Springs en Kulgera stop. Die [[Darwin Internasionale Lughawe]] is die belangrikste binnelandse en internasionale lughawe vir die gebied. Verskeie kleiner lughawens is ook oor die gebied versprei en word bedien deur kleiner lugdienste, insluitend Alice Springs-lughawe, Ayers Rock-lughawe, Katherine-lughawe en Tennant Creek-lughawe. == Media == === Gedrukte media === Die Noordelike Gebied het slegs een daaglikse poniekoerant, News Corporation se ''Northern Territory News''. Die ''Sunday Territorian'' is die susterkoerant van die NT News en is die enigste toegewyde Sondag-poniekoerant in die Noordelike Gebied. Die ''Centralian Advocate'' word twee keer per week in die Alice Springs-streek versprei. Daar is ook vyf weeklikse gemeenskapskoerante. Die gebied ontvang die nasionale dagblad, ''The Australian'', terwyl ''The Sydney Morning Herald'', ''The Age'' en die ''Guardian Weekly'' ook in Darwin beskikbaar is. Katherine se koerant is die ''Katherine Times''. Daar is 'n [[LGBT]]-gemeenskapspublikasie, QNews Magazine,<ref>{{cite web|url=https://qnews.com.au/about-us/|title=About Us|website=Qnews.com.au|access-date=30 April 2019|archive-date=29 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429103551/https://qnews.com.au/about-us/|url-status=live}}</ref> wat in Darwin en Alice Springs gepubliseer word. === Televisie === Metropolitaans Darwin het vyf televisiestasies gehad: * Australian Broadcasting Corporation - Noordelike Gebied * Special Broadcasting Service - Noordelike Gebied * Seven (Southern Cross Austereo) * Nine Network - Darwin * Ten Darwin Darwin het ook vier gerigte uitsending stasies: * First Nations TV * Darwin TV * First Nations Tourism TV * Business TV In die Gebied is daar ook vier soortgelyke stasies: * ABC Northern Territory – (ABD) * SBS Northern Territory – (SBS) * Seven Central – (QQQ) – ''Seven Network Affiliate'' * Imparja – (IMP) – ''Nine Network Affiliate'' * Ten Central (or Central Digital Television) – (CDT) – ''Network Ten Affiliate'' Afgeleë gebiede word bedien oor die algemeen via die Viewer Access Satellite Television-diens, wat dieselfde kanale as die streeksgebiede dra, sowel as 'n paar ekstra gerigte uitsendingsdienste, insluitend Inheemse Gemeenskapstelevisie en Westlink. === Radio === Darwin het radiostasies op beide AM- en FM-frekwensies. ABC-stasies sluit in ABC Radio Darwin (105.7FM), ABC Radio National (657AM), ABC News Radio (102.5FM), ABC Classic FM (107.3FM) en Triple J (103.3FM). Die twee kommersiële stasies is Hot 100 FM (8HOT) en Mix 104.9 (8MIX). Die toonaangewende gemeenskapsstasies is 104.1 Territory FM (8TOP) en 94.5 Radio Larrakia (8KNB). Die radiostasies in Alice Springs word ook op die AM- en FM-frekwensies uitgesaai. ABC-stasies sluit in Triple J (94.9FM), ABC Classic FM (97.9FM), 783 ABC Alice Springs (783AM), ABC News Radio (104.1FM) en ABC Radio National (99.7FM). Daar is twee gemeenskapsstasies in die dorp—CAAMA (100.5FM) en 8CCC (102.1FM). Die kommersiële stasies, wat albei deur dieselfde maatskappy besit word, is Sun 96.9 (96.9FM) en 8HA (900AM). Die Christelike radiostasie Vision Christian Radio (88.0FM). Twee bykomende stasies, Territory FM (98.7FM) en Radio TAB (95.9FM), word onderskeidelik vanuit Darwin en Brisbane gesindikeer. == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Northern Territory|Noordelike Gebied}} * {{Wikivoyage-inlyn|Northern_Territory|Noordelike Gebied}} * {{en}} [https://nt.gov.au/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Northern-Territory|title=Northern Territory|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Mei 2026}} {{State van Australië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noordelike Gebied| ]] llfx2lag0q58dlt885bl85s8uzx2r3d 0 55339 2916793 2911256 2026-07-09T21:54:53Z Jcb 223 2916793 wikitext text/x-wiki '''Misdaad in Denemarke''' word deur die [[Polisie van Denemarke|Deense Polisie]] en ander agentskappe bekamp. == Oorsig == [[Denemarke]] het “betreklike lae geweldsmisdaadkoerse”.<ref>{{Cite web |url=http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1100.html |title=argiefkopie |access-date= 8 Junie 2011 |archive-date=30 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630231153/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1100.html |url-status=dead }}</ref> === Kopenhagen === Die 2011-misdaadstatistiek van [[Kopenhagen]] toon ’n 26% daling van inhegtenisneming van gewelddadige aanvalle en bedreigings, sowel as ’n 22% daling in dwelmverwante arrestasies sedert 2009.<ref name="goodbad">{{Cite web |url=http://www.cphpost.dk/news/crime/155-crime/51716-good-news-bad-news-in-crime-statistics.html |title=argiefkopie |access-date= 8 Junie 2011 |archive-date=31 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110531000722/http://www.cphpost.dk/news/crime/155-crime/51716-good-news-bad-news-in-crime-statistics.html |url-status=dead }}</ref> Die misdaadsyfers toon egter ’n 24% styging van aangemelde inbrake en huisrooftogte sedert 2009.<ref name="goodbad" /> === Misdaad volgens buurt === Glostrup, ’n blouboordjie [[voorstad]] in Kopenhagen is as die gewelddadigste gebied in 2009 geïdentifiseer.<ref name="suburb">{{Cite web |url=http://www.cphpost.dk/news/crime/46814-copenhagen-suburb-tops-crime-stats.html |title=argiefkopie |access-date= 8 Junie 2011 |archive-date= 9 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909043002/http://www.cphpost.dk/news/crime/46814-copenhagen-suburb-tops-crime-stats.html |url-status=dead }}</ref> Die plek met die minste aangemelde geweld was Christiansø, ’n klein eilandjie noordwes van [[Bornholm]] geleë.<ref name="suburb" /> == Hervatting van verskerpte grensbeheer == Gedurende Mei 2011 het Denemarke die kontrole langs sy grense van [[Duitsland]] en [[Swede]] hervat, wat vroeër onder die EU se Schengensone-ooreenkoms oop was.<ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/denmark/8514180/Denmarks-defiance-over-frontier-controls-has-left-European-Union-bordering-on-crisis.html</ref><ref>http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704681904576317331781636572.html</ref> Die Deense regering probeer hierdeur oorgrensmisdaad, onwettige immigrasie en dwelmhandel te voorkom.<ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/denmark/8514180/Denmarks-defiance-over-frontier-controls-has-left-European-Union-bordering-on-crisis.html</ref><ref>http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704681904576317331781636572.html</ref> == Onlangse statistiek == Die hoeveelheid misdaad wat onlangs by die polisie aangemeld word is vier keer hoër as in 1950. Die gemeenskapswelsyn, leë huise gedurende die dag, veranderde versekeringvoorwaardes en die groter bereidheid om te rapporteer is van hierdie redes. Sedert die 1990's het die hoeveelheid misdaad egter afgeneem, hoofsaaklik omdat minder eiendomsmisdaad aangegee is. Ander die ander kant het die getal geweldsmisdaad toegeneem.<ref>http://www.dst.dk/pubpdf/14852/dkinfigures Statistiek Denemarke</ref> In 2010 is altesaam 417 000 oortredings aangemeld wat gelyk staan aan 1 oortreding vir elke 10 Dene wat 15 jaar of ouer is.<ref>http://www.dst.dk/pubpdf/14852/dkinfigures Statistiek Denemarke</ref> Die getal misdaad wissel natuurlik waar 'n mens bly, hetsy platteland of [[stedelike gebied]]. Die metropolitaanse gebied en groot stede soos Odens, Vejle en Aarhus het die hoogste hoeveelheid misdaad per capita, terwyl klein eilandjies soos Læsø en Samsø die minste deurloop.<ref>http://www.dst.dk/pubpdf/14852/dkinfigures Statistiek Denemarke</ref> In 2010 het die getal vervalsings tot 'n slegs vyfde van dié in 1980 gedaal. Dit is grootliks te danke aan die gebruik van kredietkaarte pleks van tjeks.<ref>http://www.dst.dk/pubpdf/14852/dkinfigures Statistiek Denemarke</ref> {| class="wikitable" align=right style="text-align:center" |+Misdaad<ref>http://www.dst.dk/pubpdf/14852/dkinfigures Statistiek Denemarke</ref> |- ! {{center|Jaar}} !<span style="color:purple;">1980</span> !! <span style="color:blue;">1990</span> !! <span style="color:green;">1995</span> !! <span style="color:orange;">2000</span> !! <span style="color:red;">2010</span> |- ! {{center|'''Getal misdaad aangemeld'''}} |<span style="color:purple;">'''408 177'''</span> || <span style="color:blue;">'''527 421'''</span> || <span style="color:green;">'''538 963'''</span> || <span style="color:orange;">'''504 231'''</span> || <span style="color:red;">'''471 088'''</span> |- ! {{center|'''Eiendomsmisdaad'''}} |<span style="color:purple;">'''390 917'''</span> || <span style="color:blue;">'''507 763'''</span> || <span style="color:green;">'''515 954'''</span> || <span style="color:orange;">'''479 190'''</span> || <span style="color:red;">'''442 678'''</span> |- ! {{center|''Diefstal''}} !<span style="color:purple;">108 670</span> !! <span style="color:blue;">168 115</span> !! <span style="color:green;">175 521</span> !! <span style="color:orange;">193 893</span> !! <span style="color:red;">189 848</span> |- ! {{center|''Roof''}} !<span style="color:purple;">136 983</span> !! <span style="color:blue;">139 410</span> !! <span style="color:green;">162 106</span> !! <span style="color:orange;">120 010</span> !! <span style="color:red;">102 630</span> |- ! {{center|''Inbraak''}} !<span style="color:purple;">95 238</span> !! <span style="color:blue;">122 371</span> !! <span style="color:green;">106 533</span> !! <span style="color:orange;">99 568</span> !! <span style="color:red;">96 683</span> |- ! {{center|''Skade met opset''}} !<span style="color:purple;">18 841</span> !! <span style="color:blue;">37 138</span> !! <span style="color:green;">38 771</span> !! <span style="color:orange;">39 857</span> !! <span style="color:red;">32 446</span> |- ! {{center|''Bedrog''}} !<span style="color:purple;">8 944</span> !! <span style="color:blue;">11 156</span> !! <span style="color:green;">9 804</span> !! <span style="color:orange;">8 040</span> !! <span style="color:red;">9 831</span> |- ! {{center|''Vervalsing''}} !<span style="color:purple;">12 905</span> !! <span style="color:blue;">14 315</span> !! <span style="color:green;">10 683</span> !! <span style="color:orange;">7 328</span> !! <span style="color:red;">2 589</span> |- ! {{center|'''Geweldsmisdaad'''}} !<span style="color:purple;">'''5 719'''</span> !! <span style="color:blue;">'''10 651'''</span> !! <span style="color:green;">'''13 357'''</span> !! <span style="color:orange;">'''15 157'''</span> !! <span style="color:red;">'''18 131'''</span> |- ! {{center|''Moord''}} !<span style="color:purple;">77</span> !! <span style="color:blue;">58</span> !! <span style="color:green;">60</span> !! <span style="color:orange;">58</span> !! <span style="color:red;">49</span> |- ! {{center|'''Geslagsmisdaad'''}} !<span style="color:purple;">'''2 273'''</span> !! <span style="color:blue;">'''2 521'''</span> !! <span style="color:green;">'''2 779'''</span> !! <span style="color:orange;">'''2 800'''</span> !! <span style="color:red;">'''2 642'''</span> |- ! {{center|''Verkragting''}} !<span style="color:purple;">422</span> !! <span style="color:blue;">486</span> !! <span style="color:green;">440</span> !! <span style="color:orange;">497</span> !! <span style="color:red;">429</span> |- ! {{center|'''Ander misdaad'''}} !<span style="color:purple;">'''9 268'''</span> !! <span style="color:blue;">'''6 486'''</span> !! <span style="color:green;">'''6 873'''</span> !! <span style="color:orange;">'''7 084'''</span> !! <span style="color:red;">'''7 637'''</span> |- |} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Denemarke]] 578hzsja7c41ehy8jumoo0kcgeinuyo 0 56364 2916720 2902413 2026-07-09T16:34:00Z SpinnerLaserzthe2nd 133814 ([[c:GR|GR]]) [[File:Tino Rangatiratanga Maori sovereignty movement flag.svg]] → [[File:Tino Rangatiratanga Maori Flag.svg]] 2916720 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Nieu-Seeland | Artikel = | Beeld = Flag of New Zealand.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = | Ander_byname = | Gebruik = 111010 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = 12 Junie 1902<ref>{{de}} {{cite book |author=W. Smith, O. Neubecker |title=Wappen und Flaggen aller Nationen |publisher=Battenberg |location=München |year=1980 |ISBN=3-87045-183-1}}</ref> | Ontwerp = ’n Blou Britse vaandel en vier rooi sterre van die Suiderkruis met ’n wit fraiing op die wapperkant. | Ontwerper = Albert Hastings Markham | Beeld2 = Naval Ensign of New Zealand.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = Vlootvaandel | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000001 | Simbool2 = | Verhouding2 = 1:2 | Goedgekeur_op2= 10 Junie 1968 | Ontwerp2 = ’n Wit Britse vaandel en vier rooi sterre van die Suiderkruis op die wapperkant. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Civil Ensign of New Zealand.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Burgerlike vaandel | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 000100 | Simbool3 = | Verhouding3 = 1:2 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Rooi Britse vaandel en vier wit sterre van die Suiderkruis op die wapperkant. | Ontwerper3 = }} Die '''nasionale vlag van [[Nieu-Seeland]]''' ([[Engels]]: ''flag of New Zealand''; [[Maori (taal)|Maori]]: ''te haki o Aotearoa'') is in 1869 ontwerp en amptelik op 12 Junie 1902 aanvaar.<ref>{{en}} {{cite book |author=Alison Drench |title=Essential Dates – A Timeline of New Zealand History |publisher=Random House |location=Auckland |year=2005 |ISBN=1-86941-689-9 |pages=130}}</ref> Die vlag staan ook bekend as die Nieu-Seelandse vaandel<ref name="wet">{{en}} {{cite web |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1981/0047/latest/whole.html#DLM52200 |title=Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981 No 47 (as at 03 June 2017), Public Act |publisher=Nieu-Seelandse Wetgewing |accessdate=6 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506164211/http://www.legislation.govt.nz/act/public/1981/0047/latest/whole.html#DLM52200 |archive-date=6 Mei 2013 |url-status=live}}</ref> en is gebaseer op die Britse Blou vlootvaandel. Dit vertoon ’n blou veld met die ''Union Jack'' in die skildhoek en op die wapperkant vier gesentreerde rooi sterre met wit fraiings wat die [[Suiderkruis]] verteenwoordig.<ref name="vlae">{{en}} {{cite web |url=http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags |title=Flags |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=23 Julie 2010 |accessdate=27 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227043301/http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags |archive-date=27 Desember 2015}}</ref> Nieu-Seeland se eerste vlag, die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland, is in 1834 aangeneem, ses jaar voor Nieu-Seeland se afstigting van [[Nieu-Suid-Wallis]] en die stigting van ’n eie kolonie ná die ondertekening van die [[Verdrag van Waitangi]] in 1840. Die vlag is deur ’n vergadering van [[Maori's|Maori]]-hoofmanne by Waitangi in 1834 gekies en het uit ’n Sint Joriskruis met ’n ander kruis in die skildhoek met vier sterre op ’n blou veld bestaan. Met die stigting van die kolonie in 1841 het die gebruik van Britse vaandels begin. Die huidige vlag is ontwerp en aanvaar in 1869 vir gebruik deur die kolonie se skepe en het ná goedkeuring deur [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|koning Edward VII]] in 1902 die amptelike vlag geword. Dit vertoon die Britse Blou Vaandel met ’n gestileerde voorstelling van die Suiderkruis daarop wat die vier grootste sterre uitbeeld. Elke ster verskil effens van die ander in grootte. Die ''Union Jack'' in die skildhoek herinner aan Nieu-Seeland se koloniale bande met die [[Verenigde Koninkryk]] en sy lidmaatskap in die [[Britse Statebond]].<ref name="vlae" /> Die verhouding van die vlag is 1:2 en die kleure is rooi (Pantone 186C), blou (Pantone 280C) en wit.<ref name="vlae" /> Die verhouding en kleure is identies aan die ''Union Jack''. Sedert die 1970’s word daar ’n vlagdebat oor ’n verandering van die vlag gevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35878485 |title=The tangled tale of New Zealand's flag debate |publisher=[[BBC]] |author=Anna Jones |date=24 Maart 2016 |accessdate=31 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531113710/https://www.bbc.com/news/world-asia-35878485 |archive-date=31 Mei 2019 |url-status=live}}</ref> In 2016 is ’n bindende referendum in twee fases oor ’n vlagverandering gehou. Die tweede stemming is op 24 Maart beëindig en die land het met 57% tenoor 43% gekies om die huidige vlag te behou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35888474 |title=New Zealand votes to keep current flag |publisher=[[BBC]] |date=24 Maart 2016 |accessdate=18 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618180120/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-35888474 |archive-date=18 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> == Ontwerp == Die amptelike vlag van Nieu-Seeland word gedefinieer in Nieu-Seeland se Vlagwet van 1981. === Bestanddele === <gallery mode="packed" caption="Bestanddele van die vlag van Nieu-Seeland" style="font-size:105%; line-height:1.3; width:225px; width:22em; float:right; border: 1px solid #a2a9b1; clear:right;"> Flags of the Union Jack.svg|<small>Vlae wat die ''Union Jack'' vorm</small> Southern Cross (New Zealand).svg|<small>[[Suiderkruis]]</small> </gallery> Die vlag van Nieu-Seeland gebruik twee prominente kenmerke:<ref name="MCH">{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/description-and-dimensions |title=Description and dimensions |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=30 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130122309/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/description-and-dimensions |archive-date=30 Januarie 2018 |url-status=live}}</ref> * Die ''Union Jack'' (of ''Union Flag'')<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |title=The Union Jack or The Union Flag? |publisher=The Flag Institute |author=Bruce Nicolls |accessdate=13 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613075402/http://www.flaginstitute.org/wp/british-flags/the-union-jack-or-the-union-flag |archive-date=13 June 2013 |url-status=live}}</ref> * Die [[Suiderkruis]] (of Crux) In sy oorspronklike gebruik as die vlag van die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]] kombineer die ''Union Jack'' drie heraldiese kruise wat die [[lande van die Verenigde Koninkryk]] verteenwoordig (soos in 1801 saamgestel):<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=qV83AAAAMAAJ&pg=PA74 |title=The European Magazine: And London Review |volume=39 |publisher=Philological Society of London |year=1801 |page=74 |accessdate=25 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125210918/https://books.google.com/books?id=qV83AAAAMAAJ&pg=PA74 |archive-date=25 Januarie 2020 |url-status=live}}</ref> * Die rooi [[Sint Joriskruis]] van [[Engeland]] * Die wit skuinse [[Sint Andrieskruis]] van [[Skotland]] * Die rooi skuinse [[Sint Patrickkruis]] van [[Ierland]] Die ''Union Jack'' verwys na Nieu-Seeland se geskiedenis as ’n Britse kolonie.<ref name="Wilson1">{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/photograph/2574/the-new-zealand-flag |title=The New Zealand flag |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=John Wilson |date=16 September 2016 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141456/https://teara.govt.nz/en/photograph/2574/the-new-zealand-flag |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Die Suiderkruis is die helderste konstellasie sigbaar in die [[Suidelike Halfrond]] en word reeds sedert die vroeë dae van Britse kolonisering in dié lande gebruik om [[Australië]] en Nieu-Seeland te verteenwoordig.<ref name="Wassilieff">{{en}} {{cite web |url=https://teara.govt.nz/en/southern-cross/page-1 |title=Southern Cross – A national icon |publisher=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Maggy Wassilieff |date=12 Junie 2006 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143434/https://teara.govt.nz/en/southern-cross/page-1 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Die vier sterre is vyfpuntig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz.html#descr |title=Description of the flag |publisher=Flags of the World |author=Sam Lockton en António Martins |date=22 Junie 2005 |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023625/https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarbenewens word in die [[Maori-mitologie]] na die Suiderkruis as ''Māhutonga'' verwys,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://maoridictionary.co.nz/word/3522 |title=Māhutonga |publisher=Te Aka Online Māori Dictionary |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142432/http://maoridictionary.co.nz/word/3522 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> ’n opening in ''Te Ikaroa'' (die [[Melkweg]]) waardeur stormwinde ontsnap het.<ref name="Wassilieff" /> In teenstelling met ander [[Suiderkruisvlae]] soos dié van [[Vlag van Australië|Australië]], [[Vlag van Brasilië|Brasilië]], [[Vlag van Papoea-Nieu-Guinee|Papoea-Nieu-Guinee]] en [[Vlag van Samoa|Samoa]] vertoon Nieu-Seeland se vlag nie die ''Epsilon Crucis'', die kleinste van die Suiderkruissterre, nie. === Simboliek === Die vlag moet reghoekig wees en sy lengte tweekeer langer as sy breedte wat dit ’n verhouding van 1:2 gee.<ref name="vlae" /> Dit vertoon ’n koningsblou agtergrond met ’n ''Union Jack'' in die skildhoek en vier gesentreerde vyfpuntige sterre op die wapperkant.<ref name="MCH" /> Die presiese kleure is bepaal as Pantone 186 C (rooi), Pantone 280 C (blou) en wit.<ref name="vlae" /> Volgens die Departement van Kultuur en Erfenis, die staatsdepartement wat vir die vlag verantwoordelik is, herinner die koningsblou agtergrond “aan die blou see en lug wat ons omring” en die sterre “dui op [[Nieu-Seeland]] se plek in die Suidelike Stille Oseaan”.<ref name="vlae" /> Die geskiedeniswebwerf van die Nieu-Seelandse regering verklaar: “Sy koningsblou agtergrond is afgelei van die vaandel van die Koninklike Vloot se Blou Eskader.”<ref name="nzhistory2">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand |title=Flags of New Zealand Page 1 – Introduction |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |date=16 Oktober 2019 |accessdate=30 Augustus 2021}}</ref> <center>[[Lêer:Flag of New Zealand construction.svg|350px|senter|Konstruksieblad vir die ontwerp van die Nieu-Seelandse vlag. Die hoogte van die vlag is twee maal die breedte daarvan]]</center> Die kennisgewing wat op 27 Junie 1902 in die Nieu-Seelandse Staatskoerant verskyn het, gee ’n tegniese beskrywing van die sterre en hul posisies op die Nieu-Seelandse vaandel:<ref name="MCH" /> {{Blockquote|Die middelpunte van die sterre wat die lang tak van die kruis vorm, moet op ’n vertikale lyn op die vlag wees, halfpad tussen die ''Union Jack'' en die buitenste rand van die vlag, en ewe ver van sy boonste en onderste rande; en die afstand tussen die middelpunte van die sterre moet gelyk wees aan ses-en-dertig sestigstes van die vaandel se vlagpaalkant. Die middelpunte van die sterre wat die kort tak van die kruis vorm, moet op ’n lyn wees wat die vertikale tak teen ’n hoek van 82 daarmee sny, en wat van naby die onderste vlaghoek van die ''Union Jack'' na die boonste vlaghoek van die vaandel styg, met sy snypunt met die vertikale lyn ver van die middelpunt van die boonste ster van die kruis twaalf-sestigstes van die hys van die vaandel. Die afstand van die middelpunt van die naaste ster aan die buitenste rand van die vlag vanaf die kruispunt moet gelyk wees aan twaalf-sestigstes van die vlagpaalkant van die vaandel, en die afstand van die middelpunt van die naaste ster aan die ''Union Jack'' vanaf die kruispunt moet gelyk wees aan veertien-sestigstes van die vlagpaalkant van die vaandel. Die naaste ster aan die wapperkant van die vaandel moet vyf-sestigstes meet, die ster bo-aan die kruis en die naaste ster aan die ''Union Jack'' moet elk ses-sestigstes meet, en die ster onderaan die kruis moet sewe-sestigstes van die vlagpaalkant van die vaandel oor hul onderskeie rooi punte meet, en die breedte van die wit fraiings van die verskeie sterre moet in alle gevalle gelyk wees aan een honderd-en-twintigste van die vlagpaalkant van die vaandel. }} === Kleure === [[Lêer:NZ flag Photo.jpg|duimnael|Die Nieu-Seelandse vlag wapper in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] {|class="wikitable" ! [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|40px]]<br />Kleurskema ! style="background:#000066; width:100px; color:white;"| Blou ! style="background:#CC0000; width:100px; color:white;"| Rooi ! style="background:#FFFFFF; width:100px; color:black;"| Wit |- | Pantone || 280 C || 186 C || Veilig |- | [[RGB-kleurmodel|RGB]] || 0-0-102 || 204-0-0 || 255-255-255 |- | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]] || #000066 || #CC0000 || #FFFFFF |- | CMYK || C100-M70-Y0-K20 || C0-M100-Y80-K5 || C0-M0-Y0-K0 |} == Geskiedenis == === Vroeë vlae in Nieu-Seeland === Maori’s het nie vlae gehad totdat die Europeërs hulle aan Nieu-Seeland bekendgestel het nie, toe hulle hulle spoedig aangeneem en deel van hul kultuur gemaak het.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/nga-haki-maori-and-flags |title=Ngā haki – Māori and flags |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Malcolm Mullholland |date=20 Junie 2012 |accessdate=29 November 2024}}</ref> Sommige Maori’s het tradisionele geweefde materiale soos ''paki'' aan hul skepe geheg wanneer hulle by internasionale handel betrokke was.<ref name=ICOMOS>{{en}} {{cite journal |date=April 2016 |title=New Zealand's earliest 'flags' have origins in the Hokianga |url=https://icomos.org.nz/wp-content/uploads/2016/11/ICOMOS-NZ-News-2016-04.pdf |journal=ICOMOS New Zealand News |pages=11 |accessdate=21 Julie 2025 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die behoefte aan ’n vlag vir Nieu-Seeland het die eerste keer duidelik geword toe die handelskip ''Sir George Murray'', wat by Horeke in Hokianga gebou is, in 1830 in die hawe van [[Sydney]] deur doeane-amptenare in beslag geneem is. Die skip het sonder ’n vlag geseil wat ’n skending van die Britse seevaartwette was. In dié tyd was Nieu-Seeland nie ’n kolonie nie en het die land ook geen vlag besit nie. Onder die passasiers was twee belangrike Maori-leiers, moontlik Patuone en Taonui. Die skip se aanhouding is dus as ’n vernedering van die Maori-volk beskou. Tensy ’n vlag gekies is, sou die doeane voortgaan om skepe in beslag te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/united-tribes-flag |title=United Tribes flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=28 Junie 2012 |accessdate=31 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200531205141/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/united-tribes-flag |archive-date=31 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná dié insident is die skip in 1831 opgeveil en deur Thomas McDonnell gekoop. Hy het onder ’n Sint Joriskruis met ’n blou skildhoek en daarin ’n halfmaan gevaar. ''The Sydney Herald'' het na dié vlag as “die Nieu-Seelandse kleure” verwys, maar dit kon ook net McDonnell se huisvlag gewees het.<ref name=ICOMOS /> === Vlag van die Verenigde Stamme === [[Lêer:The flag post by the treaty house - Waitangi.jpg|duimnael|links|Die vlagpaal van Waitangi op die [[Noordeiland]] vertoon (van links na regs) die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland, die vlootvaandel van Nieu-Seeland en die ''Union Jack'', soos afgeneem op 5 Februarie 2006, een dag voor Waitangi-dag]] [[Lêer:Flag of Maori King 1862.jpg|duimnael|Vlae van die Maori-konings, 1857]] [[Lêer:Flag of the Māori King, 1863.jpg|duimnael|Vlag van die Maori-koning, 1863]] Die eerste vlag van Nieu-Seeland is op 9 Maart (of 20 Maart) 1834 aanvaar ná ’n verkiesing deur die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland, ’n vergadering van Maori-leiers wat deur die Britse inwoner James Busby in Waitangi belê is. Die Verenigde Stamme het later die [[onafhanklikheid]]sverklaring van Nieu-Seeland in Waitangi in 1835 afgekondig. Drie vlae is voorgestel, almal is ontwerp deur die sendeling Henry Williams, wat ’n belangrike rol by die vertaling van die verdrag van Waitangi in 1840 gespeel het. Die leiers het twee andere voorstelle wat die ''Union Jack'' ingesluit het, ten gunste van ’n gemodifiseerde Sint Joriskruis of die Wit Vaandel, wat deur Henry Williams se Sendinggenootskap-skepe gebruik is, afgekeur.<ref name="nzhistory_taming">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/taming-the-frontier/united-tribes-flag |title=United Tribes flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=19 November 2010 |accessdate=25 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525032714/https://nzhistory.govt.nz/culture/taming-the-frontier/united-tribes-flag |archive-date=25 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Fitzgerald">{{en}} {{cite book |author=Caroline Fitzgerald |title=Te Wiremu – Henry Williams: Early Years in the North |publisher=Huia Press |year=2011 |isbn=978-1-86969-439-5}} 231</ref> Hierdie vlag het bekend geword as dié één van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand/united-tribes-flag |title=Flags of New Zealand: United Tribes flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=20 Maart 2010 |accessdate=22 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122030408/https://nzhistory.govt.nz/politics/flags-of-new-zealand/united-tribes-flag |archive-date=22 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en is amptelik in die Staatskoerant van [[Nieu-Suid-Wallis]] in Augustus 1835 gepubliseer met ’n algemene beskrywing sonder ’n omsoming of die aantal van die punte op die sterre. Die behoefte aan ’n vlag is as dringend beskou, nie net omdat Nieu-Seelandse skepe in Sydney in beslag gelê is weens die niegebruik van ’n nasionale vlag nie, maar ook as simbool van onafhanklikheid, wat deur die Maori-leiers verklaar is. Die vlag word nog steeds aan die Waitanga-vlagpaal gehys en is sigbaar op Waitangi-dag, elke 6 Februarie.<ref name="nzhistory">{{en}} {{cite web |url=http://history-nz.org/colonisation2.html |title=The colonisation of New Zealand |publisher=New Zealand in History |author=Robbie Whitmore |year=2006 |accessdate=4 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104192603/http://history-nz.org/colonisation2.html |archive-date=4 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Proposed flag of New Zealand 1834.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag nie deur Maori’s geneem nie; dit bevat die ''Union Jack'' en het nie voldoende rooi in nie Lêer:UnitedTribesUnofficial.svg| {{FIAV|proposal}} Aanvanklike ontwerp van die vlag van die Verenigde Stamme Lêer:Flag of the United Tribes of New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} Die vlag van die Verenigde Stamme van Nieu-Seeland </gallery> === Union Jack === {{Hoofartikel|Vlag van die Verenigde Koninkryk}} [[Lêer:HekeFlagstaff.jpg|duimnael|upright|Hōne Heke kap die ''Union Jack'' se vlagpaal by Kororāreka in 1844]] Ná die ondertekening van die verdrag van Waitangi is die Britse ''Union Jack'' gebruik, terwyl die voormalige vlag van die Verenigde Stamme nog steeds gebruik is deur ’n aantal Nieu-Seelandse skepe en in baie gevalle ook op land. So het die “New Zealand Company” in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] voortgegaan om die vlag van die Verenigde Stamme te gebruik, totdat goewerneur William Hobson in Mei 1840 ’n klein gewapende mag gestuur het (na aanleiding van sy verklaring van Britse soewereiniteit).<ref name="nzhistory" /><ref>{{en}} {{cite book|publisher=DNZB|last=Simpson|first=K. A.|id=1h29|title=Hobson, William – Biography}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=43}}</ref> Die ''Union Jack'' was as simbool van die Britse gesag die teiken van die vlagpaaloorlog wat in 1844 begin het en volgens sommige geskiedkundiges die begin van die [[Nieu-Seelandse Oorloë]] was. Die ''Union Jack'' was die “meerderwaardige vlag” en is tot in 1965 bo die Nieu-Seelandse vlag gehys.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=48}}</ref> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of the United Kingdom.svg| {{FIAV|historical}} Die ''Union Jack'', Nieu-Seeland se vlag van 1840 tot 1902 Lêer:Flag of the Governor of New Zealand (1868–1874).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Nieu-Seelandse goewerneur, 1868 tot 1874 Lêer:Flag of the Governor of New Zealand (1874–1908).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Nieu-Seelandse goewerneur, 1874 tot 1908 </gallery> === Vlae gebaseer op verskeie blou vaandels === [[Lêer:Albert Hastings Markham.jpg|duimnael|upright|Die eerste luitenant Albert Hastings Markham, ontwerper van die vlag van Nieu-Seeland]] Tydens die [[inval van die Waikato]] (Julie 1863 tot April 1864) van die [[Nieu-Seelandse Oorloë]] het die Britse magte besef dat hulle koloniale skepe benodig om teen die Maori’s te veg. Die koloniale regering het daarna vaartuie bekom wat met [[Britse Vloot]]-offisiere beman was. Die skepe was onder plaaslike en nie Admiraliteitsbeheer nie. ’n Gewapende skip, die ''Victoria'' wat in besit was van die kolonie [[Victoria (Australië)|Victoria]], het versterking na Nieu-Seeland vervoer vir die veldtog en deelgeneem aan bombardemente van Maori’s. Die Britse regering was bekommerd oor die ontwikkeling van sy kolonies se eie vlote wat nie onder die beheer van die Koninklike Vloot se Admiraliteit was nie.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=51}}</ref> Dit het daartoe gelei dat die Britse parlement die Koloniale Vlootverdedigingswet van 1865 goedgekeur het,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzlii.org/nz/legis/imp_act_1881/cnda186528a29vc14242/ |title=Colonial Naval Defence Act 1865 |publisher=Nieu-Seelandse Regsinligtingsinstituut |date=1865 |accessdate=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417015122/http://www.nzlii.org/nz/legis/imp_act_1881/cnda186528a29vc14242/ |archive-date=17 April 2019 |url-status=live}}</ref> wat die koloniale regerings toegelaat het om skepe te besit, ook vir militêre doeleindes, onder die bepaling dat hulle onder die bevel van die Koninklike Vloot sou moes wees.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=52}}</ref> In 1866 het die Britse Admiraliteit kolonies aangeraai, wanneer hulle skepe besit wat onder die wet val, hulle ’n gewysigde blou vaandel met ’n koloniale kenteken moes gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=50}}</ref> Nieu-Seeland het destyds nie ’n eie koloniale kenteken of ’n wapen gehad nie en dus is in 1867 net die letters “NZ” vir die Engelse naam ''New Zealand'' by die Blou Vaandel bygevoeg<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.flaggenlexikon.de/fneuseel.htm |title=Flagge Neuseeland |publisher=Flaggenlexikon |author=Volker Preuß |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113222/https://www.flaggenlexikon.de/fneuseel.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> volgens ’n dekreet deur goewerneur [[George Grey]] op 15 Januarie 1867.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=54}}</ref> In 1869 het die eerste luitenant van die Royal Navy-skip ''HMS Blanche'', Albert Hastings Markham, ’n ontwerp vir ’n nasionale vaandel voorgelê aan Sir George Bowen, die goewerneur van Nieu-Seeland. Dit het gevolg op ’n versoek deur Bowen aan Markham om met ’n nuwe vlagontwerp vorendag te kom na aanleiding van ’n versoek aan Bowen deur die koloniale kantoor.<ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=55}}</ref> Sy ontwerp, wat die Suiderkruis gebruik, is op 23 Oktober 1869 goedgekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.museums.norfolk.gov.uk/polar/markham.htm |title=Rear-Admiral Sir Albert Hastings Markham |publisher=Norfolk Museums and Archeology Service |accessdate=2 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602123145/http://www.museums.norfolk.gov.uk/polar/markham.htm |archive-date=2 Junie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit is aanvanklik net op regeringskepe gebruik, maar is in ’n oplewing van [[patriotisme]] ná die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] aanvaar as die ''[[de facto]]'' nasionale vlag in 1902. Om die verwarring tussen die verskillende ontwerpe van die vlag te beëindig, het die liberale regering die ''New Zealand Ensign Act 1901'' goedgekeur, wat deur [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|koning Edward VII]] op 24 Maart 1902 aanvaar is<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbvex.it/oceanpag/nzel.html |title=New Zealand Signalling Ensign |publisher=www.rbvex.it |accessdate=24 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124214757/http://www.rbvex.it/oceanpag/nzel.html |archive-date=24 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Malcolm Mulholland |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |date=2016|url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |accessdate=31 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731170141/https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |archive-date=31 Julie 2020 |url-status=live |page=66}}</ref> en die vlag as Nieu-Seeland se nasionale vlag verklaar. Medaljes wat toegeken is aan soldate wat in die Tweede Vryheidsoorlog geveg het, bevat die ontwerp van die vlag van die Verenigde Stamme,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/south-african-war-medal |title=South African War medal |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=18 Augustus 2014 |accessdate=8 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008132932/https://nzhistory.govt.nz/media/photo/south-african-war-medal |archive-date=8 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat daarop dui dat dié vlag destyds wyd gebruik is in Nieu-Seeland. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Government Ensign of the United Kingdom.svg| Die Blou Vaandel Lêer:Flag of New Zealand Government Ships 1867.svg| {{FIAV|historical}} Die vlag van Nieu-Seeland, 1867 tot 1869. Ook gebruik as vlootvaandel in 1867 Lêer:New Zealand Code Signals Flag (1899).gif| Seinvlag, 1899<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-signalling-flag |title=New Zealand Signalling Flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113222/https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-signalling-flag |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> </gallery> === Vertoning tydens geveg === Een van die eerste bekende vertonings van die Nieu-Seelandse nasionale Blou Vaandel tydens ’n geveg was by Quinn's Post tydens die [[Slag van Gallipoli]] in 1915. Dit was egter nie amptelik vertoon nie. Die vlag is na Nieu-Seeland teruggebring deur Private John Taylor, Canterbury Bataljon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/quinns-post-flag |title=New Zealand flag from Quinn's Post |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> Die eerste keer dat die vlag van Nieu-Seeland tydens ’n seegeveg en die eerste amptelike keer ooit getoon is, was op die HMNZS ''Achilles'' tydens die [[Slag van die Rio de la Plata]] in 1939.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/auckland-star/1940/2/23/9 |title=The "Diggers' " flag, the New Zealand Ensign, flying at the masthead of Achills during the naval battle |publisher=Auckland Star |volume=LXXI |issue=46 |date=23 Februarie 1940 |page=9 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113221/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/auckland-star/1940/2/23/9 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vlagwet en protokol == [[Lêer:Silver-fern.jpg|duimnael|links|Die [[silwervaring]] (''Alsophila dealbata'') is ’n nasionale simbool van Nieu-Seeland en word onder andere deur die [[All Blacks]] en die [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Black Caps]] gebruik]] [[Lêer:New Zealand flag half mast.jpg|duimnael|upright|Die Nieu-Seelandse vlag op halfstok op die Matariki-gebou by die [[Universiteit van Canterbury]] nadat [[Edmund Hillary|Sir Edmund Hillary]] oorlede is]] Die ''Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981'' bepaal die gebruik van die nasionale vlag en al die ander amptelike vlae.<ref name="wet" /> Hierdie wet kan, soos die meeste ander wette, deur ’n eenvoudige meerderheid in die parlement gewysig of herroep word.<ref name="Buschbacher">{{en}} {{cite journal |author=Sigrid Brigitte Buschbacher |date=2005 |title=Protection of public symbols in New Zealand and the United States of America: Flag burning versus freedom of expression |url=https://cdn.auckland.ac.nz/assets/nzpglejournal/Subscribe/Documents/2005-2/3%20Siggi's%20Final.pdf |accessdate=29 Januarie 2018 |url-status=live |journal=The New Zealand Postgraduate Law e-Journal |publisher=University of Auckland Law School |issue=2 |pages=3–4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129083239/https://cdn.auckland.ac.nz/assets/nzpglejournal/Subscribe/Documents/2005-2/3%20Siggi's%20Final.pdf |archive-date=29 Januarie 2018}}</ref> Afdeling 5(2) van die wet bepaal dat die vlag “die simbool van die koninkryk, die regering en die mense van Nieu-Seeland” is. Afdeling 11(1) beskryf twee oortredings: verandering van die vlag sonder wettige magtiging, en die gebruik, vertoon, beskadiging of vernietiging van die vlag in of binne sig van ’n openbare plek met die doel om dit te onteer.<ref name="wet" /> Die Minister van Kuns, Kultuur en Erfenis het die gesag om voor te skryf wanneer en hoe die vlag gehys moet word en wat die standaardgroottes, afmetings, verhoudings en kleure moet wees.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/flags/page-5 |title=Flag law and protocol |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Kerryn Pollock |date=20 April 2016 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143606/https://teara.govt.nz/en/flags/page-5 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> In sy raadgewende rol het die Ministerie van Kultuur en Erfenis riglyne uitgereik om persone te help met die gebruik van die vlag. Geen toestemming is nodig om die vlag te hys nie en dit mag op elke dag van die jaar vertoon word — regerings- en openbare geboue met vlagpale word veral aangemoedig om gedurende werksure die vlag te hys. Dit moet egter nooit in ’n verwaarloosde toestand gebruik word nie.<ref name="protocol">{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/flying-new-zealand-flag |title=Flying the New Zealand Flag |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |date=30 November 2017 |accessdate=8 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142638/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/flying-new-zealand-flag |archive-date=12 June 2018 |url-status=live}}</ref> Van November 1941 tot Oktober 1984 het die Seremonie van die Eerbetoon aan die Vlagregulasies 1941 van staatskole vereis om Waitangi-, Anzac-, Ryks-, die Monarg se verjaars-, Trafalgar-, Wapenstilstands- en Dominion-dae te herdenk.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzlii.org/nz/legis/num_reg/cohtfr1941403/ |title=Ceremony Of Honouring The Flag Regulations 1941 |publisher=Nieu-Seelandse Regsinligtingsinstituut |accessdate=31 Desember 2023}}</ref> In 1984 is die koste van vlae en pale op $340&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/flags-schools |title=Flags in schools |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=18 September 2021}}</ref> In teenstelling met ander lande het Nieu-Seeland geen amptelike “Vlagdag” nie.<ref name="Buschbacher" /> Die hys van vlae kan op sekere herdenkingsdae aangemoedig word na goeddunke deur die Minister van Kuns, Kultuur en Erfenis.<ref name="protocol" /> Die vlag word gewoonlik slegs deur sekere hooggeplaaste amptenare as ’n voertuigvlag gebruik, waaronder die eerste minister en ander ministers; ambassadeurs en hoë kommissarisse (wanneer oorsee) en die Weermaghoof. In hierdie gevalle word geen onderskeidende kenteken of rande op die vlag gebruik nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/displaying-new-zealand-flag |title=Displaying the New Zealand Flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144013/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/displaying-new-zealand-flag |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Die vlag word halfstok gehys – altyd na goeddunke deur die Minister van Kuns, Kultuur en Erfenis – om ’n tydperk van rou aan te dui. Noemenswaardige geleenthede waar die vlag halfstok gehys is, sluit in die dood van die voormalige eerste minister [[David Lange]], die dood en staatsbegrafnis van die bergklimmer [[Edmund Hillary|Sir Edmund Hillary]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/half-masting-new-zealand-flag-occasions |title=Half-masting the New Zealand Flag occasion |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142838/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/half-masting-new-zealand-flag-occasions |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> en die dood van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/new-zealand-flag-fly-half-mast-mark-death-her-majesty-elizabeth-ii-queen-new-zealand |title=New Zealand Flag to fly at half-mast to mark the death of Her Majesty Elizabeth II, Queen of New Zealand |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=24 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524112609/https://mch.govt.nz/new-zealand-flag-fly-half-mast-mark-death-her-majesty-elizabeth-ii-queen-new-zealand |archive-date=24 Mei 2023 |url-status=live}}</ref> Wanneer die vlag halfstok gehys word, moet dit tot ’n herkenbare halfstokposisie laat sak word om die voorkoms van ’n vlag wat per ongeluk van die bokant van die vlagpaal afgeval het te vermy; die vlag moet ten minste een keer sy hoogte van die bokant van die vlagpaal af wees.<ref name="protocol" /> == Vlagdebat == === Aansoek vir verankering === In Maart 1994 het die eerste minister van Nieu-Seeland, Jim Bolger, verklaar dat hy die verandering in ’n Nieu-Seelandse [[republiek]] sal ondersteun.<ref name="bolger">{{en}} {{cite web |url=http://www.republic.org.nz/node/29#1994 |title=History of Republicanism in New Zealand – 1994 |publisher=New Zealand Republic |date=12 Januarie 2015 |accessdate=2 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112171707/http://www.republic.org.nz/node/29 |archive-date=12 Januarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In reaksie hierop het die Christen-demokratiese parlementslid Graeme Lee ’n ''Vlae-, Liedere-, Embleme- en Namebeskermingswysigingswetsontwerp'' aangekondig.<ref name="lee_bill">{{en}} {{cite web |url=http://www.bennion.co.nz/mlr/1994/sep.html |title=Maori Law Review – New Zealand |publisher=Maori Law Review |date=September 1994 |accessdate=20 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920122358/http://www.bennion.co.nz/mlr/1994/sep.html |archive-date=20 September 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Indien die wetsontwerp aangeneem is, sou dit die wet, wat die vlag en die volkslied van Nieu-Seeland vaslê, slegs met ’n meerderheid van 65 persent in die parlement veranderbaar maak. Die wetsontwerp het sy eerste lesing geslaag, maar is verslaan in die tweede lesing met 26 teenoor 37 stemme.<ref name="flagbill">{{en}} {{cite web |url=http://www.scoop.co.nz/stories/PA1008/S00083/bill-advocates-consultative-debate-on-new-flag.htm |title=Bill advocates consultative debate on new flag |publisher=Scoop.co.nz |date=5 Augustus 2010 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113222/http://www.scoop.co.nz/stories/PA1008/S00083/bill-advocates-consultative-debate-on-new-flag.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Vlagvoorstelle === [[Lêer:Laffare1.jpg|duimnael|Die silwervaringvlag wapper soms langs die huidige vlag van Nieu-Seeland, soos hier in Wellington]] Die debat oor die behoud of verandering van die Nieu-Seelandse vlag het voor Mei 1973 begin, toe ’n opdrag om die vlag te verander nie deur die Arbeidersparty by hul nasionale konferensie aanvaar is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.flaginstitute.org/pdfs/John%20Moody.pdf |title=Past Attempts to Change New Zealand's Flag |publisher=Nieu-Seelandse Vlagvereniging |author=John Moody |format=pdf |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> In November 1979 het die minister van binnelandse sake, Allan Highet, voorgestel dat die ontwerp van die vlag verander behoort te word en het ’n kunstenaar gesoek wat ’n nuwe vlag, met die [[silwervaring]] op, sal ontwerp. Die voorstel het egter min ondersteuning gekry.<ref name="highet_flag">{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz!.html |title=New Zealand – Proposals for a new flag |publisher=Flags of the World |date=29 September 2006 |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601023621/https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz!.html |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1998 het die eerste minister Jenny Shipley die oproep van die minister van kulturele sake, Marie Hasler, om ’n verandering van die vlag gesteun. Shipley het saam met die Nieu-Seelandse Toerismeraad die kwasi-nasionale silwervaringvlag, wat ’n wit silwervaring op ’n swart agtergrond vertoon, as ’n moontlike alternatiewe vlag na die voorbeeld van [[Vlag van Kanada|Kanada se Esdoringblaarvlag]] ondersteun. Op 5 Augustus 2010 het Charles Chauvel, parlementslid van die Arbeidersparty, ’n wetsontwerp vir ’n raadplegende kommissie geloods deur ’n referendum oor die vlag van Nieu-Seeland aan te kondig.<ref name="flagbill" /> In Februarie 2015 is berig dat Nieu-Seeland moontlik ’n vlagreferendum kan hou voor die einde van die jaar en dat ’n besluit vroeg in 2016 geneem kan word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/world/south-pacific/65737167/null |title=Fiji to beat NZ on flag change |publisher=Stuff |author=Michael Field |date=3 Februarie 2015 |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> === Voorgestelde vlae === <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Silver fern flag.svg| Die silwervaringvlag Lêer:Koru flag.svg| {{FIAV|proposal}} [[Friedensreich Hundertwasser]] se “Koru-vlag”, 1983 Lêer:Aaron Nicholson's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} Aaron Nicholson se ontwerp, 2000 Lêer:NZflag proposal-dignan.svg| {{FIAV|proposal}} James Dignan se ontwerp, 2002 Lêer:Kyle Lockwood's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} Kyle Lockwood se ontwerp, 2004 Lêer:Helen Clark's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} [[Helen Clark]] se ontwerp, 2007 Lêer:John Traft's New Zealand Flag.svg| {{FIAV|proposal}} John Traft se ontwerp, 2008 Lêer:Kibblesworthnewzealandflag.svg| {{FIAV|proposal}} Adam Kibbey se ontwerp, 2009 </gallery> === Referendums in 2015–16 === [[Lêer:Five proposed New Zealand flags.jpg|duimnael|links|Die vyf voorgestelde vlae wapper in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]]] [[Lêer:John Key February 2015.jpg|duimnael|upright|Premier John Key in Februarie 2015]] Op 11 Maart 2014 het die destydse eerste minister, John Key, tydens ’n toespraak sy voorneme vir ’n [[referendum]] oor die aanneming van ’n nuwe vlag tydens die volgende parlementêre termyne aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/11/new-zealand-to-hold-referendum-on-new-post-colonial-flag |title=New Zealand to hold referendum on new, ‘post-colonial’ flag |publisher=[[The Guardian]] |accessdate=21 Julie 2025 |date=25 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225130714/https://www.theguardian.com/world/2014/mar/11/new-zealand-to-hold-referendum-on-new-post-colonial-flag |archive-date=25 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26524132 |title=New Zealand to hold referendum on national flag |publisher=[[BBC]] |date=11 Maart 2014 |accessdate=5 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205024042/https://www.bbc.com/news/world-asia-26524132 |archive-date=5 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na aanleiding van die Nasionale Party se herverkiesing is die details van die twee referendums aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.beehive.govt.nz/release/first-steps-taken-towards-flag-referendum |title=First steps taken towards flag referendum |publisher=Nieu-Seelandse Regering |date=29 Oktober 2014 |accessdate=3 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203145547/https://www.beehive.govt.nz/release/first-steps-taken-towards-flag-referendum |archive-date=3 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste referendum is ingestel vir November 2015, waarin kiesers vir een van vyf voorgestelde ontwerpe kon stem. In die tweede referendum van Maart 2016 kon die kiesers tussen die verkose ontwerp en die huidige vlag kies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://dpmc.govt.nz/our-programmes/special-programmes/flag-consideration-project |title=The NZ flag — your chance to decide |publisher=Nieu-Seelandse Regering |accessdate=12 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512041745/https://dpmc.govt.nz/our-programmes/special-programmes/flag-consideration-project |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die geval dat die vlag verander sou word, het die Nieu-Seelandse vlagreferendumswet bepaal dat die huidige vlag (beskryf as die “1902-vlag”) van Nieu-Seeland in gebruik sou bly en erken is “as ’n vlag van historiese belang”.<ref name="bill">{{en}} {{cite web |url=http://legislation.govt.nz/bill/government/2015/0008/latest/DLM6405450.html?search=ts_act%40bill%40regulation%40deemedreg_Flag+Referendum+Bill_resel_25_a&p=1 |title=New Zealand Flag Referendums Bill – amendments |publisher=Parlementêre Raadskantoor |date=2015 |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> Amptelike dokumente wat die huidige vlag toon, soos bestuurderslisensies, sou geldig bly en vervang word deur vanselfsprekend (soos hernuwing van bestuurderslisensies).<ref name="bill" /> Op 11 Desember 2015 is die voorlopige uitslae van die eerste referendum aangekondig. Die blou en swart ontwerp met ’n silwervaring en rooi sterre was die verkose vlag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35059898 |title=New Zealand chooses new flag as preliminary winner |publisher=[[BBC]] |date=11 Desember 2015 |accessdate=19 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519232926/https://www.bbc.com/news/world-asia-35059898 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2015/12/15/asia/new-new-zealand-flag/ |title=Would you replace the New Zealand flag with this? |publisher=[[CNN]] |author=James Griffiths |date=15 Desember 2015 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113224/https://edition.cnn.com/2015/12/15/asia/new-new-zealand-flag/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vlagontwerp het die tweede referendum nie gewen nie nadat die uitslae getoon het dat die huidige vlag gekies is as die vlag van Nieu-Seeland. 56,6% was ten gunste van die huidige vlag, met ’n stempersentasie van 67,3%. 43,2% was ten gunste van die Lockwood-ontwerp.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11611333&ref=NZH_Tw |title=Flag referendum: John Key defends $26m flag vote as critics accuse him of dividing country |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=24 Maart 2016 |accessdate=21 Julie 2025}}</ref> === Uitslae === {| class="wikitable" |+ Eerste Nieu-Seelandse vlagreferendum in November–Desember 2015 (finale uitslae)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.electionresults.govt.nz/2015_flag_referendum1/results-by-count-report.html |title=First Referendum on the New Zealand Flag -- Final Results by Count Report |publisher=Nieu-Seelandse Verkiesingskommissie |date=15 Desember 2015 |accessdate=18 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518215823/https://www.electionresults.govt.nz/2015_flag_referendum1/results-by-count-report.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- style="background:#e9e9e9;" ! rowspan="2" style="width:20%;"| Ontwerp !! colspan="2" style="width:20%;"| Eerste stemming !! colspan="2" style="width:20%;"| Tweede stemming !! colspan="2" style="width:20%;"| Derde stemming !! colspan="2" style="width:20%;"| Laaste stemming |- style="background:#e9e9e9;" ! Stemme !! % !! Stemme !! % !! Stemme !! % !! Stemme !! % |- style="text-align:right;background:#cfc;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Black, White & Blue) by Kyle Lockwood.svg|30px|raam]] '''Ontwerp A''' | 559&nbsp;587 | 40,15 | 564&nbsp;660 | 40,85 | '''613&nbsp;159''' | '''44,77''' | '''670&nbsp;790''' | '''50,58''' |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Red, White & Blue) by Kyle Lockwood.svg|30px|raam]] Ontwerp E | '''580&nbsp;241''' | '''41,64''' | '''584&nbsp;442''' | '''42,28''' | 607&nbsp;070 | 44,33 | 655&nbsp;466 | 49,42 |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Red Peak by Aaron Dustin.svg|30px|raam]] Ontwerp B | 122&nbsp;152 | 8,77 | 134&nbsp;561 | 9,73 | 149&nbsp;321 | 10,90 | colspan="2" | n.v.t. |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Black & White) by Alofi Kanter.svg|30px|raam]] Ontwerp D | 78&nbsp;925 | 5,66 | 98&nbsp;595 | 7,13 | colspan="4" | n.v.t. |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Koru (Black) by Andrew Fyfe.svg|30px|raam]] Ontwerp C | 52&nbsp;710 | 3,78 | colspan="6" | n.v.t. |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | style="text-align:left;"| '''Totaal''' | '''1&nbsp;393&nbsp;615''' | '''100,00''' | '''1&nbsp;382&nbsp;258''' | '''100,00''' | '''1&nbsp;369&nbsp;550''' | '''100,00''' | '''1&nbsp;326&nbsp;256''' | '''100,00''' |- style="text-align:right;" | colspan=3 style="text-align:left;"| Nieoordraagbare stemme | 11&nbsp;357 | 0,73 | 24&nbsp;065 | 1,56 | 67&nbsp;359 | 4,35 |- style="text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| Informele stemme | 149&nbsp;747 | 9,68 |- style="text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| Ongeldige stemme | 3&nbsp;372 | 0,22 |- style="text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| '''Totale stemme uitgebring''' | '''1&nbsp;546&nbsp;734''' | '''100,00''' |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | colspan=7 style="text-align:left;"| Stempersentasie | colspan=2| 48,78 |} [[Lêer:New Zealand flag referendum two 2016.svg|duimnael|400px|Uitslae volgens kiesafdelings: {{columns |col1 = {{sleutel|#5141FF|> 60% ten gunste van die nuwe ontwerp}} {{sleutel|#9995FF|> 50–59% ten gunste van die nuwe ontwerp}} |col2 = {{sleutel|#F9999E|> 50–59% ten gunste van die huidige vlag}} {{sleutel|#FB4249|> 60% ten gunste van die huidige vlag}}}}]] {| class="wikitable" |+ Tweede Nieu-Seelandse vlagreferendum in Maart 2016<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.electionresults.govt.nz/2016_flag_referendum2/ |title=Second Referendum on the New Zealand Flag Preliminary Result |publisher=Nieu-Seelandse Verkiesingskommissie |date=24 Maart 2016 |accessdate=15 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115102629/https://electionresults.govt.nz/2016_flag_referendum2/ |archive-date=15 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- style="background:#e9e9e9;" ! rowspan="2"| Ontwerp !! colspan="2"| Stemme |- style="background:#e9e9e9;" ! Aantal !! % |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:NZ flag design Silver Fern (Black, White & Blue) by Kyle Lockwood.svg|30px|raam]] Opsie 1 (alternatiewe vlag) | 915&nbsp;008 | 43,26 |- style="text-align:right;background:#cfc;" | style="text-align:left;"| [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|30px|border]] Opsie 2 (huidige vlag) | 1&nbsp;200&nbsp;003 | 56,74 |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | style="text-align:left;"| '''Totaal''' | '''2&nbsp;115&nbsp;011''' | '''100,00''' |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| Informele stemme | 4&nbsp;942 | 0,23 |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| Ongeldige stemme | 4&nbsp;554 | 0,21 |- style="text-align:right;" | style="text-align:left;"| '''Totale stemme uitgebring''' | '''2&nbsp;124&nbsp;507''' | '''100,00''' |- style="background:#e9e9e9;text-align:right;" | style="text-align:left;"| Stempersentasie | colspan=2| 67,26 |} == Rooi vaandel == ’n Rooi weergawe van die vlag, wat amptelik die Rooi Vaandel genoem word en die bynaam ''red duster'' (“rooi stofdoek”) dra,<ref name="Thomas">{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/national/87788648/flags-of-new-zealand-the-official-ones-and-the-distant-relatives |title=Flags of New Zealand: the official ones, and the distant relatives |publisher=Stuff |author=Rachel Thomas |date=2 Januarie 2017 |accessdate=5 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705205614/https://www.stuff.co.nz/national/87788648/flags-of-new-zealand-the-official-ones-and-the-distant-relatives |archive-date=5 Julie 2018 |url-status=live}}</ref> is in 1903 aangeneem om deur nieregeringsskepe gebruik te word.<ref name="other flags">{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/flags/page-3 |title=Flags – Other flags |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Kerryn Pollock |date=30 April 2006 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141912/https://teara.govt.nz/en/flags/page-3 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Dit is tydens albei wêreldoorloë op Nieu-Seelandse handelskepe gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-red-ensign |title=New Zealand Red Ensign |publisher=Departement van Kultuur en Erfenis |accessdate=5 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705233211/https://nzhistory.govt.nz/media/photo/new-zealand-red-ensign |archive-date=5 Julie 2018 |url-status=live}}</ref> Die Rooi Vaandel is soms verkeerdelik op land gehys in die oortuiging dat dit die nasionale vlag is.<ref name="Thomas" /> Vanweë die Maori’s se lang afkeuring van rooi as ’n vlagkleur<ref name="other flags" /> mag volgens die ''Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981'' die Rooi Vaandel nie op land met ’n Maori-teenwoordigheid gehys word nie.<ref name="wet" /> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Civil Ensign of New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} Die Rooi Vaandel word meestal as ’n burgerlike vaandel gebruik </gallery> == Ander vlae == {{Sienook|Vlae van deelstate en gebiede van Australië}} [[Lêer:Tino Rangatiratanga flag against sky 2024.jpg|duimnael|links|’n ''tino rangatiratanga''-teen die sonlig]] [[Lêer:Tino rangatiratanga flag on Harbour Bridge.jpg|duimnael|Nieu-Seeland se vlag saam met die ''tino rangatiratanga'', die nasionale vlag van die Maori’s, op Waitangi-dag in [[Auckland]], 2012]] Die vlag wat oor die algemeen die ''tino rangatiratanga'' ([[Maori (taal)|Maori]] vir “volkome soewereiniteit”) genoem word, is in 1989 ontwerp. Dit word as ’n nasionale vlag van die Maori’s beskou.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |url=https://teara.govt.nz/en/flags/page-2 |title=Flags – Māori flags |encyclopedia=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand |author=Kerryn Pollock |date=30 April 2006 |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143446/https://teara.govt.nz/en/flags/page-2 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Daar is twee amptelike vlae wat, wanneer hulle onder die gepaste omstandighede gehys word, voorrang geniet bo die nasionale vlag van Nieu-Seeland: * Die koningin se persoonlike Nieu-Seelandse vlag, wat in 1962 aangeneem is, vertoon die [[wapen van Nieu-Seeland]] in ’n vaandelvorm, versier met ’n rondel wat die letter “E” en ’n kroon vertoon. Die persoonlike vlag was deurlopend gehys op enige gebou waarin [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] haar bevind het en is deur enige skip gebruik wat die koningin in Nieu-Seelandse gebiedswaters vervoer het.<ref name="other flags" /> Sedert die dood van die koningin word die vlag nie meer gebruik nie. * Die vlag van die Nieu-Seelandse goewerneur-generaal word deurlopend in teenwoordigheid van die goewerneur-generaal gehys. Die vlag is in sy huidige vorm in 2008 aangeneem en vertoon ’n blou vaandel met ’n skild op die Nieu-Seelandse wapen omring deur ’n kroon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gg.govt.nz/office-governor-general/conditions-appointment/governor-generals-flag |title=The Governor-General's Flag |publisher=Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland |accessdate=12 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140702/https://www.gg.govt.nz/office-governor-general/conditions-appointment/governor-generals-flag |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live}}</ref> Daarbenewens beskik die Polisie, Brandweerdiens, Doeanediens en die Verdedigingsmag oor hul eie vlae.<ref name="other flags" /> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Australasian team for Olympic games.svg| {{FIAV|historical}} Olimpiese vlag van [[Australasië]], [[Olimpiese Somerspele 1908|1908]] en [[Olimpiese Somerspele 1912|1912]] Lêer:Royal Standard of New Zealand (1962–2022).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] in Nieu-Seeland, 1962 tot 2022 Lêer:Flag of the Governor-General of New Zealand.svg| Vlag van die Goewerneur-Generaal van Nieu-Seeland Lêer:Civil Air Ensign of New Zealand.svg| Vaandel van die Nieu-Seelandse Burgerlike Lugvaart Lêer:Air Force Ensign of New Zealand.svg| Vaandel van die [[Koninklike Nieu-Seelandse Lugmag]] Lêer:Roundel of New Zealand.svg| Kokarde van die Koninklike Nieu-Seelandse Lugmag Lêer:Flag of New Zealand Police.svg| Vlag van die Nieu-Seelandse Polisiediens Lêer:Flag of the New Zealand Fire Service.jpg| Vlag van die Nieu-Seelandse Brandweerdiens Lêer:Flag of New Zealand Customs Service.png| Vlag van die Nieu-Seelandse Doeanediens Lêer:New Zealand Yacht Ensign.svg| Nieu-Seelandse Seiljagklubvaandel Lêer:Flag of Chatham Islands.svg| {{FIAV|defacto}} Nieamptelike [[vlag van die Chathameilande]] Lêer:Flag of the Cook Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Cookeilande]] Lêer:Tino Rangatiratanga Maori Flag.svg| {{FIAV|normal}} ''Tino rangatiratanga'', die nasionale vlag van die Maori<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/national-māori-flag |title=The National Maori Flag |publisher=Nieu-Seelandse Departement van Kultuur en Erfenis |date=26 Mei 2015 |accessdate=1 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601223131/https://mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags/national-m%C4%81ori-flag |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Lêer:NZ-Takitimu-Flag.svg| Voorbeeld van ’n Maori-vlag met die stamnaam daarop, gebaseer op die Britse Rooi Vaandel Lêer:Flag of Niue.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Niue]] Lêer:Flag of the Ross Dependency (unofficial).svg| {{FIAV|defacto}} Nieamptelike vlag van die [[Ross-Afhanklikheid]] Lêer:Flag of Tokelau.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tokelau]] </gallery> == Subnasionale vlae == === Munisipale vlae === Sommige van die Nieu-Seelandse munisipaliteite beskik oor hul eie vlae. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Auckland.svg| {{FIAV|historical}} [[Auckland]], 1980 tot 2010 Lêer:Flag of Christchurch.svg| {{FIAV|normal}} [[Christchurch]] Lêer:Flag of Dunedin.svg| {{FIAV|normal}} [[Dunedin]] Lêer:Flag of Hamilton, New Zealand.svg| {{FIAV|normal}} [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] Lêer:Flag of Invercargill (coat of arms).svg| {{FIAV|normal}} [[Invercargill]] Lêer:Flag of Napier.svg| {{FIAV|normal}} [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] Lêer:Nelson flag.svg| {{FIAV|normal}} [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] Lêer:Flag of Palmerston North.svg| {{FIAV|normal}} [[Palmerston North]] Lêer:Flag of Wellington.svg| {{FIAV|normal}} [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] </gallery> == Verwante vlae == {{Hoofartikel|Suiderkruisvlae}} [[Lêer:Flag of Australia.svg|duimnael|Die [[vlag van Australië]] is nou verwant aan die Nieu-Seelandse vlag]] Die vlag van Nieu-Seeland is in 1902 aanvaar en die eerste nasionale vlag wat die sterre van die Suiderkruis gebruik en bly eiesoortig as die enigste nasionale vlag wat slegs die sterre van die konstellasie wat eintlik die kruis self vorm insluit. Die Australiese vlag, wat in 1903 aanvaar is, gebruik die ''Union Jack'' in die skildhoek en die Suiderkruis op die wapperkant. Die kruis op die Nieu-Seelandse vlag is saamgestel uit die vier primêre sterre van die Suiderkruis, elk ’n rooi vyfpuntige ster met ’n wit fraiing. Die Australiese vlag vertoon ses wit sterre, waarvan vyf sewepuntig is (die Gemenebesster) en ’n vyfpuntige ster, ''Epsilon Crucis'', die kleiner ster van die Suiderkruis wat nie deel van die werklike kruis self vorm nie is ook ingesluit. Australië se vlag vertoon ’n groot Gemenebesster onder die ''Union Jack'' omdat dit ’n simbool van Australië is. Die Nieu-Seelandse vlagkleure is effens donkerder as die Australiese s’n. Baie andere vlae bevat ook die Suiderkruis as ’n embleem, sommige dateer so lank terug soos die nasionale koloniale vlag van Australië van 1823/24. Die nasionale vlae van [[Vlag van Brasilië|Brasilië]], [[Vlag van Papoea-Nieu-Guinee|Papoea-Nieu-Guinee]] en [[Vlag van Samoa|Samoa]] vertoon ook die Suiderkruis. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Brazil.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Brasilië]] Lêer:Flag of Papua New Guinea.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Papoea-Nieu-Guinee]] Lêer:Flag of Samoa.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Samoa]] </gallery> == Soortgelyke vlae == <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Fiji.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Fidji]] Lêer:Flag of Tuvalu.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tuvalu]] </gallery> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Wapen van Nieu-Seeland]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web |url=https://www.silverfernflag.org/uploads/1/0/2/2/10222610/nz_flag_facts_malcolm_mulholland.pdf |title=New Zealand Flag Facts |publisher=New Zealand Flag Consideration Panel |author=Malcolm Mulholland |date=2016 |accessdate=21 Julie 2025}} * {{en}} {{cite book |author=Alison Drench |title=Essential Dates – A Timeline of New Zealand History |publisher=Random House |location=Auckland |year=2005 |ISBN=1-86941-689-9}} * {{de}} {{cite book |author=W. Smith, O. Neubecker |title=Wappen und Flaggen aller Nationen |publisher=Battenberg |location=München |year=1980 |ISBN=3-87045-183-1}} * {{en}} {{cite web |author=Bernard John Foster |title=Flags |publisher=Alexander Hare McLintock |work=An Encyclopaedia of New Zealand |location=Wellington |year=1966 |url=https://teara.govt.nz/en/1966/flags |accessdate=21 Julie 2025}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of New Zealand|Vlae van Nieu-Seeland}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/nz.html Nieu-Seeland] by ''Flags of the World''. * {{en}} [http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/flags Ministry of Culture and Heritage – New Zealand Flag] * {{en}} [http://www.flaginstitute.org/wp/ The Flag Institute, United Kingdom] * {{en}} [http://www.teara.govt.nz/en/1966/flags An Encyclopaedia of New Zealand (1966)] * {{en}} [http://www.legislation.govt.nz/act/public/1981/0047/latest/DLM51358.html Flags, Emblems, and Names Protection Act 1981] * {{en}} [http://www.nzflag.com/ NZFlag.com Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201072945/http://www.nzflag.com/ |date=1 Februarie 2010}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-New-Zealand|title=Flag of New Zealand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 Julie 2025}} {{Oseaniëvlae}} {{Vlae van Nieu-Seeland}} {{Unievlag}} {{Normdata}} {{de-vertaal|Flagge Neuseelands}} {{en-vertaal|Flag of New Zealand}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Vlae van Nieu-Seeland| ]] ozonwgkjxxg1lyg73ipp24m7b833x2o 0 60358 2916707 2867191 2026-07-09T14:06:12Z JMK 649 details 2916707 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Monnik | image = Lophius vomerinus.jpg | image_width = 240px | status = NT | status_system = iucn3.1 | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Paracanthopterygii]] | ordo = [[Lophiiformes]] | familia = [[Lophiidae]] | genus = ''[[Lophius]]'' | species = '''''L. vomerinus''''' | taxon = Lophius vomerinus | binomial_authority = [[Achille Valenciennes|Valenciennes]], 1837 }} Die '''monnik''' (''Lophius vomerinus'') is 'n [[vis]] wat [[endemies]] is aan die [[Suid-Afrika]]anse kus en kom van [[Namibië]] tot by [[Oos-Londen]] voor. In Suid-Afrikaanse Engels staan dit as die ''monk'' bekend, en in ander lande as die ''devil anglerfish''. == Voorkoms == Die bokant van die vis is donkerbruin tot groen-grys en die onderkant is wit. Op die voorkop is daar drie stekels gevolg deur nog vier stekels bo-op die rug wat met 'n membraan verbind is, dan eers volg die dorsale vin. 'n Volgroeide vis kan tot 1&nbsp;m lank word. == Habitat == Die vis is 'n bodemvoeder, dit word van 67 tot 485&nbsp;m diepte aangetref. Die wyfies skiet [[kuit]] in die somer. Die vis is goed [[kamoefleer|gekamoefleer]] en lê op die bodem en wag op sy prooi. Die vis verbruik baie min energie en kan vir lang tye sonder kos bly. Die is vis eetbaar, slegs die agterste helfte van die vis verskyn in die vismarkte. == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Eksterne skakel == * http://fishbase.org/summary/Lophius-vomerinus.html == Bron == * Coastal Fishes of Southern Africa. [[Phil Heemstra|Phil]] & Elaine Heemstra. 2004. {{ISBN|1-920033-01-7}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Beenvisse]] n0r89fvsh0eue2brwzay5lwz7f2zbxq 2916708 2916707 2026-07-09T14:07:10Z JMK 649 /* Habitat */ 2916708 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Monnik | image = Lophius vomerinus.jpg | image_width = 240px | status = NT | status_system = iucn3.1 | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Paracanthopterygii]] | ordo = [[Lophiiformes]] | familia = [[Lophiidae]] | genus = ''[[Lophius]]'' | species = '''''L. vomerinus''''' | taxon = Lophius vomerinus | binomial_authority = [[Achille Valenciennes|Valenciennes]], 1837 }} Die '''monnik''' (''Lophius vomerinus'') is 'n [[vis]] wat [[endemies]] is aan die [[Suid-Afrika]]anse kus en kom van [[Namibië]] tot by [[Oos-Londen]] voor. In Suid-Afrikaanse Engels staan dit as die ''monk'' bekend, en in ander lande as die ''devil anglerfish''. == Voorkoms == Die bokant van die vis is donkerbruin tot groen-grys en die onderkant is wit. Op die voorkop is daar drie stekels gevolg deur nog vier stekels bo-op die rug wat met 'n membraan verbind is, dan eers volg die dorsale vin. 'n Volgroeide vis kan tot 1&nbsp;m lank word. == Habitat == Die vis is 'n bodemvoeder en word van 67 tot 485&nbsp;m diepte aangetref. Die wyfies skiet [[kuit]] in die somer. Die vis is goed [[kamoefleer|gekamoefleer]] en lê op die bodem en wag op sy prooi. Die vis verbruik baie min energie en kan vir lang tye sonder kos bly. Die is vis eetbaar, slegs die agterste helfte van die vis verskyn in die vismarkte. == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Eksterne skakel == * http://fishbase.org/summary/Lophius-vomerinus.html == Bron == * Coastal Fishes of Southern Africa. [[Phil Heemstra|Phil]] & Elaine Heemstra. 2004. {{ISBN|1-920033-01-7}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Beenvisse]] nsek6vmbyhz7kenl6pnepk8jpopy6z3 0 60361 2916706 2865393 2026-07-09T14:02:10Z JMK 649 details 2916706 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Lophiidae | image = Lophius piscatorius.jpg | image_width = 240px | image_caption = ''Lophius piscatorius'' | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Paracanthopterygii]] | ordo = [[Lophiiformes]] | familia = '''Lophiidae''' | subdivision_ranks = Genera | subdivision = ''[[Lophiodes]]''<br/> ''[[Lophiomus]]''<br/> ''[[Lophius]]''<br/> ''[[Sladenia]]''<br/> Sien teks vir spesies. }} Die '''monnikvisse''' (Lophiidae) is 'n [[vis]]-familie wat in die [[orde (biologie)|orde]] [[Lophiiformes]]. Daar is 4 [[genus|genera]] met ongeveer 25 [[spesie]]s in die [[familie (biologie)|familie]]. Vyf van die spesies kom aan die [[Suid-Afrika]]anse kus voor. == Kenmerke == Visse van hierdie familie het groot monde met tande wat na binne gerig is. Die kop en die voorste gedeelte van die liggaam is plat en wyd en die voorkop het stekels, knoppe en riffels<!-- ridges --> op. Daar is ook tentakels op die kop en rug aanwesig. Die grootte wissel van 30&nbsp;cm tot 1,2&nbsp;m. Die familie is jagters en vreet slegs ander vis. == Genus == Die volgende genus en gepaardgaande spesies kom aan die Suid-Afrikaanse kus voor: * ''Lophius'' ::* ''Lophius budegassa'' – Swartpensmonnikvis ::* ''Lophius vomerinus'' – [[Monnik (vis)|Monnik]] == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Bron == * Coastal Fishes of Southern Africa. [[Phil Heemstra|Phil]] & Elaine Heemstra. 2004. {{ISBN|1-920033-01-7}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Beenvisse]] ckq9a0ijet726ezlea4pmbyi1iwkllr 1 62139 2916733 908319 2026-07-09T18:13:03Z Sobaka 328 2916733 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} ==Regstellings== Hierdie artikel is 'n vertaling van die Engelse artikel. Ek het reeds 'n klomp growwe foute reggemaak maar sekere aspekte kan slegs verbeter word indien die Engelse artikel bestudeer word. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:26, 13 Februarie 2012 (UTC) tcabg66fl3cavkfryb7vijfgcm41a7i 0 67788 2916780 2891967 2026-07-09T21:30:53Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916780 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Sunette Viljoen | beeld = [[Lêer:Sunette Viljoen 2010.jpg|240px]] | byskrif = Sunette Viljoen in Zürich, 2010 | land = Suid-Afrika | vollenaam = Sunette Stella Viljoen | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 6 | geboortemaand = 10 | geboortejaar = 1983 | geboorteplek = [[Rustenburg]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm mediumvinnig | rol = Veelsydig | familie = | internasionaal = ja | eentoets = true | toetsdebuutdatum = 19 Maart | toetsdebuutjaar = 2002 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 36 | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 20 Junie | edidebuutjaar = 2000 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Engeland | edino = 26 | laasteedidatum = 16 Maart | laasteedijaar = 2002 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = | T20Idebuutdatum = | T20Idebuutjaar = | T20Idebuutvir = | T20Idebuutteen = | T20Ino = | laasteT20Idatum = | laasteT20Ijaar = | laasteT20Ivir = | laasteT20Iteen = | T20Ihemp = | klub1 = | jaar1 = | klubnommer1 = | klub2 = | jaar2 = | klub3 = | jaar3 = | klub4 = | jaar4 = | klub5 = | jaar5 = | klub6 = | jaar6 = | columns = 2 | column1 = [[Toetskrieket|Toets]] | wedstryde1 = 1 | lopies1 = 88 | kolfgem1 = 44.00 | 100s/50s1 = 0/1 | hoogtelling1 = 71 | aflewerings1 = – | paaltjies1 = – | boulgem1 = – | vyfin1 = – | tienin1 = – | besteboul1 = –/– | vang/stonk1 = 0/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 17 | lopies2 = 198 | kolfgem2 = 16.50 | 100s/50s2 = 0/1 | hoogtelling2 = 54* | aflewerings2 = 228 | paaltjies2 = 5 | boulgem2 = 33.20 | vyfin2 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul2 = 3/27 | vang/stonk2 = 3/– | column3 = | wedstryde3 = | lopies3 = | kolfgem3 = | 100s/50s3 = | hoogtelling3 = | aflewerings3 = | paaltjies3 = | boulgem3 = | vyfin3 = | tienin3 = | besteboul3 = | vang/stonk3 = | datum = 31 Mei | jaar = 2020 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/sunette-viljoen-54597 ESPNcricinfo }} '''Sunette Stella Viljoen''' ([[Rustenburg]], [[6 Oktober]] [[1983]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[atleet]] wat in [[spiesgooi]] spesialiseer. Sy het ook vanaf 2000 tot 2002 in internasionale [[krieket]] vir die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Proteas se vrouespan]] gespeel en onder meer tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2000]] vir Suid-Afrika verskyn. Sy verteenwoordig haar vaderland tydens die [[Olimpiese Somerspele 2004|Olimpiese Speles van 2004]] in [[Athene]], [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]] in [[Beijing]], [[Olimpiese Somerspele 2012|2012]] in [[Londen]] en [[Olimpiese Somerspele 2016|2016]] in [[Rio de Janeiro]]. == Atletiek loopbaan == Viljoen het goud gewen by die 2009 Summer Universiade byeenkoms in [[Belgrado]] met 'n afstand van 62,52 meter in die spiesgooi vir vroue. Tydens die kwalifiseringsronde het sy 'n nuwe Afrikarekord van 65,46 meter opgestel, wat haar landgenoot Justine Robbeson se rekord van 63,49 m, wat in Februarie 2008 in Potchefstroom opgestel is, oorskry.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iaaf.org/news/kind=100/newsid=51625.html |title=65.46m African record in the Javelin Throw for Viljoen in Belgrade – World University Games Day 1 |publisher=IAAF |date=8 Julie 2009 |accessdate=8 Julie 2009}} {{dooie skakel}}</ref> Op 14 Junie 2010 verbeter Viljoen haar eie rekord deur 66,38 m by die Josef Odložil gedenkbyeenkoms in [[Praag]] te gooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sport24.co.za/OtherSport/Athletics/Viljoen-breaks-African-record-20100614 |title=Viljoen breaks African record |publisher=[[Nuus24]] |date=14 Junie 2010 |accessdate=14 Junie 2010}}</ref> Viljoen verower 'n silwermedalje tydens die IAAF Wêreldkampioenskappe in [[Daegu]], [[Suid-Korea]] op 2 September 2011. Met 'n gooi van 68,38 m verbeter sy die Afrikarekord. Later verbeter sy weer die Afrikarekord na 69,35 m tydens die Adidas Grand Prix byeenkoms in [[New York]] in Junie 2012.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.diamondleague-newyork.com/Live-StartlistsResults/Overview/Womens-Javelin-Throw/ |title=Women's Javelin Throw |accessdate=11 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611023412/http://www.diamondleague-newyork.com/Live-StartlistsResults/Overview/Womens-Javelin-Throw/ |archive-date=11 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die Olimpiese Spele 2012 behaal sy 'n vierde plek.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/vi/sunette-viljoen-1.html |title=Sunette Viljoen Bio, Stats, and Results |publisher=Olympics at Sports-Reference.com |accessdate=17 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417163213/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/vi/sunette-viljoen-1.html |archive-date=17 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.olympic.org/olympic-results/london-2012/athletics/javelin-throw-w |title=javelin throw women results - Athletics - London 2012 Olympics |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |accessdate=3 Julie 2015}}</ref> By die 2013 Wêreldatletiekkampioenskap in [[Moskou]] het Viljoen die sesde plek behaal met 'n afstand van 63,58 meter. In 2014 was sy tweede op die Statebondspele. Later in dieselfde jaar wen sy die Afrikakampioenskappe met 'n afstand van 65,32 m.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iaaf.org/news/feature/marharyta-dorozhon-javelin-israel |title=Dorozhon cautiously optimistic of her medal chances in Beijing |publisher=[[Wêreldatletiek]] |author=Mike Rowbottom |date=13 Junie 2015 |accessdate=13 Junie 2015}}</ref> Tydens die [[Olimpiese Somerspele 2016]] in Rio wen sy die silwermedalje in die spiesgooi vir vroue.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1047719.html |title=Former cricketer Sunnette Viljoen bags silver in javelin at Olympics |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=19 Augustus 2016}}</ref> == Titels == * Afrikakampioenskappe: Spiesgooi – 2004, 2008, 2010 * [[Statebondspele]]: Spiesgooi – 2006, 2010 * [[Universiade]] Kampioenskappe: Spiesgooi – 2009, 2011 * Suid-Afrikaanse Kampioenskappe: Spiesgooi – 2003, 2004, 2006, 2009 == Persoonlike rekords == {| class="wikitable" !Item !Afstand !Datum !Plek |- |Spiesgooi |69,35&nbsp;m (AR) |9 Junie 2012 |[[New York]] |} == Verwysings == {{verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [https://www.iaaf.org/athletes/south-africa/sunette-viljoen-187418 Sunette Viljoen] se IAAF-profiel * {{en}} [http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/10/10940/10940.html Sunette Viljoen] by CricketArchive * {{en}} [http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/54597.html Sunette Viljoen] by ESPNcricinfo {{Proteas (2000 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Viljoen, Sunette}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse atlete]] [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] 4lamuy15c9tezhcphvq99cls1t20u4i 0 73399 2916855 2911366 2026-07-10T10:54:15Z Jcb 223 2916855 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG kerk Philipstown 2.jpg|duimnael|320px|Die NG kerk Philipstown in 2013.]] [[Lêer:Anton Daniël Lückhoff.jpg|duimnael|links|180px|Ds. [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]], [[NG gemeente Colesberg]] se leraar van 1861 van 1875 en daarom konsulent van die nuutgestigte gemeente Philipstown toe dit in 1873 gestig word.]] [[Lêer:NG kerk Philipstown 1917.jpg|duimnael|regs|320px|Philipstown se NG kerkgebou afgeneem in 1917.]] [[Lêer:Ds JP Jordaan.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. J.J.P. Jordaan was van 1876 tot 1878 Philipstown se eerste NG predikant.]] [[Lêer:Ds P du Toit.jpg|duimnael|links|160px|Ds. P. du Toit, Philipstown se tweede NG predikant, dien die gemeente van 1879 tot 1893, toe hy na [[NG gemeente Edenburg|Edenburg]] vertrek. In sy tyd is die [[NG gemeente Griekwastad]] gestig, waarvan hy die konsulent was. Hy het in Edenburg gedien tot sy aftrede in 1924 en is oorlede op [[2 Augustus]] [[1941]].]] [[Lêer:Dr SW Louw.jpg|duimnael|regs|160px|Dr. S.W. Louw is op [[5 Junie]] [[1893]] hier bevestig as die gemeente se derde leraar. Tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] het die militêre owerheid hom na [[St. Helena]] verban waar hy krygsgevangenes geestelik versorg het, maar met sy terugkeer op Philipstown was sy gesondheid geknak en hy sterf agt maande ná die vrede.]] [[Lêer:Ds DJJ van Velden.jpg|duimnael|links|160px|Ds. D.J.J. van Velden, van 1903 tot 1907 Philipstown se vierde NG leraar. Hy het hierheen gekom vanaf die [[NG gemeente Tarkastad]], waar hy ook die vierde leraar was.]] [[Lêer:Ds D Lategan.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Daniel Lategan, vyfde leraar van 1908 tot 1921 toe hy eers 'n lektor word aan die [[Sendinginstituut]] op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] en later aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]].]] [[Lêer:Ds PJA de Villiers.jpg|160px|links|duimnael|Ds. Pieter Jan Albertus de Villiers, sesde leraar van 1922 tot sy aftrede in 1928. Hy was van 1884 tot 1897 die eerste predikant van die [[NG gemeente Petrusville]], ook in dié deel van die [[Noord-Kaap]]. Sy tweede en voorlaaste gemeente was [[NG gemeente Hopetown|Hopetown]].]] [[Lêer:Ds JD Conradie.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. Jacobus Delarey Conradie was die sewende leraar van Philipstown van 1929 tot 1936. Voorheen was hy van 1927 af die leraar van die [[NG gemeente Meru]] in die teenswoordige [[Tanzanië]] en daarna, tot sy aftrede in 1967, medeleraar van die [[NG gemeente Kaapstad]] (Groote Kerk).]] [[Lêer:Ds ZB Loots.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. Zacharias Blomerus Loots, agtste leraar van 1936 tot 1941 en van 1951 leraar van die [[NG gemeente Bloemfontein-Noord]].]] [[Lêer:HA de Wet.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Hendrik Adrian de Wet, negende leraar van 1941 tot 1946. Hy was onder meer ook leraar van [[NG gemeente Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]], [[Rossville]], [[NG gemeente Lusaka|Lusaka]] en [[NG gemeente Alexandria|Alexandria]].]] Die '''NG gemeente Philipstown''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die Ring van Hanover en Sinode van Noord-Kaapland. Die gemeente se middelpunt is die [[Noord-Kaap]]se dorpie [[Philipstown]]. == Agtergrond == Die dorpie Philipstown het ontstaan as 'n regstreekse gevolg van die "vervolging en smaad" wat die Doppers, lidmate van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] ná die afskeiding van dié Kerk van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] deur ds. [[Dirk Postma]] in 1859 moes verduur.<ref>Du Toit, prof. dr. S. 1955. ''Handleiding vir die studie van die Kerkgeskiedenis''. Potchefstroom: Pro Rege-Pers Beperk</ref> Die landdros van [[Potchefstroom]] het byvoorbeeld toe hy hoor dat ds. Postma van plan was om in die huis van 'n sekere weduwee diens te hou, haar laat weet dat hy die huis sou laat afbrand indien dit gebeur. Ook in Kaapland het die gevoelens hoog geloop. Op [[Burgersdorp]] kon geen geskikte saal vir die stigting van 'n Gereformeerde gemeente gevind word nie. Uiteindelik moes die pakhuis van 'n winkel daarvoor diens doen. Ook is daar pamflette teen die Gereformeerdes geskryf. In die distrik [[Colesberg]] was die stryd so heftig dat die Doppers hul eie dorp, Philipstown, aangelê het. Dit was kort ná die stigting van die eerste drie Gereformeerde gemeentes in die destydse [[Kaapkolonie]], Middelburg, Burgersdorp en Colesberg, almal in 1860. == Dorpstigting == Die Gereformeerde gemeente is in 1863 gestig en op 14 Mei<ref>Potgieter, D.J. (ed.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou)</ref> daardie jaar (volgens ander bronne 1864 of 1865) is die dorp aangelê as 'n kerkdorp en verdeel in bou- en besproeiingserwe op 'n gedeelte van die plaas Rietfontein wat die Gereformeerde kerkraad teen £3&nbsp;150<ref name="alb">Albertyn, W. (red.). 1978. ''Amptelike Suid-Afrikaanse munisipale jaarboek''. Pretoria: S.A. Vereniging van Munisipale Werknemers (nie-Politiek)</ref> vir dié doel aangekoop het. Hulle het dit na die Kaapse goewerneur van 1861 tot 1870, sir [[Philip Wodehouse]], genoem. Die dorp het op [[30 Augustus]] [[1876]] munisipale status verkry. Eers in 1952 het die stadsraad al die regte van die plaas Rietfontein van die Gereformeerde kerk vir £8&nbsp;000 oorgeneem.<ref name="alb" /> == NG gemeente gestig == Eers tien jaar ná die stigting van die Gereformeerde kerk en wel op [[8 Februarie]] [[1873]] stig die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] se Ring van Graaff-Reinet 'n NG gemeente op [[Philipstown]] as 'n dogtergemeente van die [[NG gemeente Colesberg]] met ds. [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] van die moedergemeente as eerste konsulent. Reeds drie jaar voor die stigting van die nuwe gemeente is hier gereeld dienste gehou deur onderskeidelik ds. Lückhoff en ds. Colin Fraser van die [[NG gemeente Philippolis]]. In die begin het die jong gemeente met veel en groot probleme te kampe gehad, maar daar was nie 'n tekort aan mense wat steunpilare in die gemeente was in daardie tyd van stryd en moeilikheid nie.<ref name="maeder">[[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> Onder hulle verdien veral vermelding: die ouderlinge N.S. du Plessis, R.S. du Plessis (oom Roelf) en D.H. Fourie (oom David) asook die diakens P.J. du Plessis, J.G. Visagie en B.J. van der Merwe. == Ds. Jordaan == Die eerste leraar, ds. J.P. Jordaan, voorheen van [[Villiersdorp]], is op [[10 Januarie]] [[1876]] hier bevestig. Hy arbei net twee jaar, dog met vrug en seën. Sy opvolger was ds. P.J. du Toit wat van [[14 Julie]] [[1879]] tot [[5 Junie]] [[1893]] hier arbei. Hy het, volgens ''Ons Kerk Album'', "veertien jaar die herderstaf met lus, ywer en toegewydheid alhier opgeneem, 'n onuitwisbare indruk gemaak en sy stempel diep afgedruk op die hart en lewe van die jeugdige gemeente". Gedurende sy dienstyd is die eerste kerkgebou in 'n [[pastorie]] omskep en, volgens ''Ons Kerk Album'', "als een noodkerk opgericht". Later is geld ingesamel vir 'n nuwe en meer doelmatige kerkgebou. Ds. Du Toit het die hoeksteen vir die nuwe kerk in 1893 gelê, maar hy het nie die voorreg gehad om die nuwe gebou voltooid te sien nie, want voor die voltooiing daarvan het hy 'n beroep na [[Edenburg]] in die [[Vrystaat]] aangeneem. Die kerkgebou, wat vandag nog die gemeente dien, is teen 'n koste van £5&nbsp;443 opgerig. Dié gebou is in 1912 is die kerk met 'n sierlike traliewerk omsluit en van gaslig voorsien. == Ds. Louw == Sy opvolger, dr. S.W. Louw, was 'n vurige vaderlander wat jonk oorlede is, het pas sy studie aan die Universiteit van Utrecht in [[Nederland]] voltooi toe hy as proponent hierheen beroep is. Hy is georden op [[29 Januarie]] [[1894]] en ná nege jaar se getroue arbeid sterf hy op Philipstown op [[2 Februarie]] [[1903]], agt maande ná die einde van die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. Ds. Louw was 'n gebore [[Vrystaat|Vrystater]], 'n Afrikaner in hart en siel, 'n liefhebber van sy land en yweraar vir sy volk; daarom het die worstelstryd van die Driejarige Oorlog hom diep ter harte getref en staan hy vas soos 'n rots in die stormagtige tye. Hy is deur die militêre owerheid na [[St. Helena]] weggevoer waar hy nuttige en geseënde geestelike werk in belang van die sieleheil van die krygsgevangenes.<ref name="maeder" /> Ná die vrede het ds. Louw met geknakte gesondheid terug en sterf dus agt maande ná die vrede. Sy weduwee het nog lank op Philipstown gewoon en later na [[Stellenbosch]] verhuis waar soveel predikanteweduwees hulle destyds gaan vestig het. == Di. Van Velden en Lategan == Op [[4 Maart]] [[1904]] word die kragtige en vurige prediker ds. D.J.J. van Velden bevestig. Hy het hierheen gekom van die [[NG gemeente Tarkastad]], maar moes in 1907 om gesondheidsredes bedank en vertrek op [[8 Junie]] daardie jaar. Ds. D. Lategan word op [[3 April]] [[1908]] hier bevestig, maar verlaat die gemeente in 1921 om op te tree as dosent aan die [[Sendinginstituut]] op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] en word later 'n professor aan die Teologiese [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]]. In sy dienstyd is die [[NG gemeente De Aar|gemeente De Aar]] afgestig uit dele van [[NG gemeente Britstown|Britstown]], [[NG gemeente Hanover|Hanover]] (wat die meeste lidmate bygedra het) en Richmond, maar merendeels wat oppervlak betref uit Philipstown. == Latere gebeure == Tydens ds. P.J.A. de Villiers se dienstyd van 1922 tot 1927 is die pastorie opgerig teen 'n koste van £3&nbsp;300. Ná sy vertrek word die gemeente steeds gekenmerk deur die kort dienstyd van sy leraars: ds. Jacobus Conradie bly van 1929 tot 1936, ds. Z.B. Loots van 1936 tot 1940 en ds. H.A. de Wet van 1941 tot 1946. Laasgenoemde se opvolger was ds. A.L. Badenhorst. Hy bly tot in 1954, toe hy na [[Welkom]], maar tree in 1957 uit die bediening. In 1952 kon ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'' berig: Die gemeente is 'n klein en tipiese plattelandse gemeente, met 'n besonder welvarende boeregemeenskap. En, sonder om erkenning te gee aan die rol wat daardie kerkverband in die totstandkoming van die dorp en dus onregstreeks ook van die NG gemeente gegee het, sê die feesalbum: "Naas die Nederduitse Gereformeerde gemeente bestaan hier ook 'n gemeente van die Gereformeerde Kerk." == Enkele leraars == * Jacobus Johannes Petrus Jordaan, 1876–1878 * Pieter du Toit, 1879–1893 * Schalk Willem Louw, 1894 – [[2 Februarie]] [[1903]] (oorlede in die amp) * Dirk Johannes Jacobus van Velden, 1904–1909 * Daniel Lategan, 1908–1922, waarna lektor aan Sendinginstituut tot 1925 * Pieter Jan Albertus de Villiers, 1922–1927 (emeriteer; oorlede op [[25 Junie]] [[1943]]) * [[Jac Conradie|Jacobus Delarey Conradie]], 1929–1936, waarna [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]] tot 1967, toe hy aftree * Zacharias Blomerus Loots, 1936–1941 * [[Hendrik Adrian de Wet]], 1941–1946 * Adriaan Lodewicus Badenhorst, 1946–1954 * Frederik Bernardus van Niekerk, 1954–1961 * Gerhardus Johannes Jacobus Moolman, 1962–1963 * Japser Albertus Nel, 1964–1969 * Abraham Stefanus Erasmus, 1975 – [[10 Augustus]] [[1985]] (emeriteer; ook sendinggemeente van 1976) * Pieter Matheus Cockeran, 2000–2014<ref>[http://kerkbode.co.za/amptelike-nuus-16-mei-2014/ Amptelike nuus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701073151/http://kerkbode.co.za/amptelike-nuus-16-mei-2014/ |date= 1 Julie 2014 }}, ''[[Kerkbode]]'', [[6 Junie]] [[2014]]. URL besoek op 9 Junie 2014.</ref> * Meiring de Wet, [[1 Mei]] [[2015]] – 31 Mei 2020 (aanvaar sy emeritaat) * Andries Petrus (Dries) Coet­zee, 1 Augustus 2020 – hede == Bronne == * {{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.noordkaapland.co.za/philipstown/ Inligting oor die gemeente op die Sinode van Noord-Kaapland se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160904101140/http://www.noordkaapland.co.za/philipstown/ |date= 4 September 2016 }}. URL besoek op 3 November 2014. {{DEFAULTSORT:Philipstown, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Noord-Kaap]] amr81wyuej17p4pkpf54anlrokqbcyg 0 74362 2916716 2916685 2026-07-09T15:22:11Z JMK 649 /* Arbeider regerings (1971–1987) */ +prente, teksdetails 2916716 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Maltese Islands from actual survey, John Arrowsmith, 1844.jpg|duimnael|regs|Gozo-, Comino- en Malta-eilande op 'n kaart deur Arrowsmith (1842). In samehang vorm dit die moderne staat [[Malta]] (in swart omlyn) wat in 1964 onafhanklik geword het.]] Die klein Mediterreense eiland '''Malta''' is bewoon sedert dit rondom 5200 v.C. vanuit [[Sisilië]] gekoloniseer is,<ref name="gozo">{{cite news |url=http://www.islandofgozo.org/history.htm |publisher=IslandofGozo.org |title=Gozo |date=7 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425005205/http://www.islandofgozo.org/history.htm |archive-date=25 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=21 Maart 2013 }}</ref> en kan dus op 'n mensegeskiedenis roem wat oor meer as 7 millenia heen strek. Dit is aanvanklik deur antieke boere bewoon, maar is weens sy ligging deur baie ryke regeer. Vername heersers sluit die Romeine, die Arabiere wat die taal gevorm het, die Johannesridders en die Britte in. Vroeë inwoners het reuse kliptempels gebou, wat vandag steeds besigtig kan word, en ouer as [[Stonehenge]] of die [[piramides van Giza]] is. Die oudste en mees indrukwekkende voorbeelde is op Gozo-eiland geleë. In 218 v.C. het [[Romeinse Republiek|Rome]] die argipel oorgeneem. In 60 n.C. het [[Paulus van Tarsus|Paulus]] op Malta-eiland skipbreuk gely en dit word ook as die begin van die [[Christendom|Christengeloof]] op Malta gehuldig. Die 350 kerke wat vandag oor die argipel heen versprei is, getuig van hierdie nalatenskap. Die Arabiese heerskappy van 870 n.C. af het 'n blywende merk gelaat. Die moderne Maltese taal is 'n unieke mengsel van [[Arabies]] en [[Italiaans]]. In 1530 het die [[Karel V|koning van Spanje]] Malta aan kruisvaardermonnike gegee wat as die Johannesridders bekend was. Hulle het Europa suksesvol teen die [[Ottomaanse Turke]] verdedig in die Groot Beleg van 1565 en die groot hoofstad [[Valletta]] gebou. Die Britte het die argipel in 1800 oorgeneem. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Malta hewig deur Duitsland en Italië gebombardeer. Omdat die Maltese mense na Engelse mening so dapper was, het die [[George VI van die Verenigde Koninkryk|Britse koning]] die George-kruis vir heldemoed aan die eiland toegeken. Die land [[Malta]] het in 1964 onafhanklikheid verkry. Die grondwet van 1964 het die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms Katolieke Apostoliese Kerk]] as die staatskerk gevestig, alhoewel dit ook vryheid van geloof waarborg. In 1971 het premier Dom Mintoff se regering [[NAVO]]-magte uit die land verdryf en teen 1970 is alle oorblywende Britse militêre basisse gesluit. In 1987 het Malta sy grondwet gewysig om formeel 'n permanent neutrale staat te wees wat geen militêre alliansies vorm nie. In 2004 is Malta by die [[Europese Unie]] ingelyf. == Geologie en voorgeskiedenis == [[Lêer:Malta 16 Mnajdra.jpg|duimnael|links|Die Neolitiese tempel van Mnajdra]] Malta staan op 'n onderwaterrif wat van [[Noord-Afrika]] tot by Sisilië strek. Op 'n sekere stadium in die verre verlede was Malta onder water, soos aangedui deur seefossiele in rotse gevind by die hoogste punte op Malta. Soos die rif opgedruk is en die straat van [[Gibraltar]] gesluit het as gevolg van tektoniese aktiwiteit, het die seevlakke gedaal, en Malta het op 'n landbrug geëindig wat tussen die twee [[kontinent]]e, omring deur massiewe mere, gestrek het. Sommige grotte in Malta het beendere van [[olifant]]e, [[seekoei]]e en ander groot diere opgelewer wat nou in [[Afrika]] gevind word, en ander weer diere inheems aan [[Europa]].<ref>Hierdie artikel bied onlangse teorieë aan oor hoe die Maltese eilande gelyk het ongeveer 20&nbsp;000 jaar gelede:[http://www.maltastar.com/dart/20130103-study-reveals-how-malta-looked-20-000-years-ago#.UOVRtgiNIiw.facebook Malta 20&nbsp;000 jaar gelede]</ref> Die mens het Malta die eerste keer rondom 5200 v.C. bereik. Hierdie eerste Neolitiese mense het heel moontlik uit Sisilië gekom (omtrent 100 kilometer/60 myl noord), en was hoofsaaklik boerdery- en visserygemeenskappe, met bewyse van jagaktiwiteite. Hulle het blykbaar in grotte en oop wonings gebly. Gedurende die daaropvolgende eeue is daar tekens van kontak met ander kulture, wat hulle invloed op die plaaslike gemeenskap agtergelaat het. Dit word gestaaf deur die erdewerk se ontwerpe en kleure. Een van die merkwaardigste tydperke in die eilande se geskiedenis is die tempel-era wat omtrent 3600 v.C. begin het. Die Ggantija prehistoriese tempel in Goza is die oudste vrystaande gebou in die wêreld.<ref>[http://searchmalta.com/cgi-local/photos/main.cgi?id=1613&amp;type=3&amp;brand=0 foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124717/http://searchmalta.com/cgi-local/photos/main.cgi?id=1613&type=3&brand=0 |date= 4 Maart 2016 }}</ref> Die naam van die kompleks stam af van die Maltese woord ''ġgant'', wat die omvang van die tempel se grootte reflekteer. Baie van die tempels is in die vorm van vyf halfsirkelvormige kamers wat in die middel met mekaar verbind is. Daar is al geopper dat dit die kop, arms en bene van 'n godheid voorstel, aangesien die algemeenste beeldjies wat in die tempels gevind is die van 'n vet vrou – 'n vrugbaarheidsimbool is. Die Tempelperiode het tot omtrent 2500 v.C. geduur, waarna die beskawing wat hierdie massiewe strukture opgerig het skynbaar verdwyn het. Daar is heelwat spekulasie oor wat moontlik kon gebeur het en of hulle totaal en al uitgewis is of geassimileer is. Na die Tempel-era volg die [[Bronstydperk]]. Daar het 'n paar nedersettings en dorpies vanuit hierdie era behoue gebly, asook dolmens – altaarstrukture gemaak uit baie groot steenblokke. 'n Oorblywende [[menhir]], wat gebruik is vir die bou van tempels, staan nog steeds by Kirkop; een van min nog in goeie kondisie. Onder die mees interessante geheimsinnige oorblyfsels vanuit die tydperk is die sogenaamde waspore wat by 'n plek genaamd Clapham-kruising op Malta gesien kan word. Dit is ewewydige slote wat in die oppervlakte van die rots ingesny is, en oor groot afstande in 'n presiese reguit lyn strek. Hulle gebruik is nie bekend nie. Een voorstel is dat lasdiere die waens getrek het en die slote die waens op koers gehou het sodat die diere nie kon afdwaal nie. Die samelewing wat hierdie strukture gebou het, het met die tyd uitgesterf of verdwyn. == Antieke tydperk == === Fenisiërs en Grieke === Fenisiërs uit [[Tirus]] het die eilande omstreeks 1000 v.C. gekoloniseer en as 'n buitepos benut vanwaar hulle hul ontdekkings- en handelsreise in die [[Middellandse See]] kon uitbrei. Hulle noem die eiland ''Maleth/Malat'' wat "veilige hawe" beteken, en bewoon die gebied waar die huidige stad Mdina en die voorstad [[Rabat]] nou geleë is. Teen die einde van die 8ste eeu v.C. is 'n Griekse kolonie met die naam ''Μελίτη'' (''Melite'') op die hoofeiland gestig. Dit is die Dories-Griekse woord vir ''heuningby'', en daar word vermoed dat dit na 'n plaaslike by-spesie en die kenmerkende [[heuning]] wat dié maak verwys. === Kartago en Rome === Die eilande kom later onder die beheer van [[Kartago]] (400 v.C.) en ook die [[Romeinse Republiek]] (218 v.C.). Die eilande het onder Romeinse heerskappy floreer, en was mettertyd as 'n Municipium en 'n Foederata Civitas bekend. Heelwat Romeinse oudhede bestaan vandag nog, wat getuig van noue bande tussen die Maltese inwoners en mense van Rome. In 60 n.C., dokumenteer die nuwe Testament dat [[Paulus van Tarsus|Paulus]] skipbreuk gely het op 'n eiland genaamd Melite, wat heelwat Bybelkenners en Maltese met Malta vereenselwig; daar is 'n tradisie dat die stranding by die baai plaasgevind het wat nou gepas "Sint Paulusbaai" genoem word. === Vandale en Bisantyne === Die eiland is in 440 deur die [[Vandale]] verower, wat op daardie stadium kort van tevore die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] provinsie Africa beset het. Dit is herower deur die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] generaal Belisarius in 533, tesame met die ander Vandaalse eiendom en het vir die volgende 340 jaar deel van die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] provinsie van Sisilië gevorm. == Middeleeue == === Arabiese tydperk === Malta is vanaf 870 tot 1090 deur die Fatimidiese Kalifaat beset, wat vir 220 jaar hul invloed op die destydse inwoners uitgeoefen het. Buiten hulle taal (Sisiliaanse-Arabies) is [[katoen]], [[lemoene]], [[suurlemoen]]e en heelwat nuwe tegnieke van besproeiing bekend gestel. Sommige hiervan soos die ''noria'' (waterwiel), is vandag steeds onveranderd in gebruik. Baie plekname in Malta dateer uit hierdie tydperk. Die Fenisiese stad Mdina is gedurende dié tyd omvangryk verander. === Normandiese Koninkryk van Sisilië === [[Lêer:Malta mapa2.jpg|duimnael|300px|Kaart van Malta in die 16de eeu, toe Italiaans tot amptelike taal verklaar is deur die Ridders van Malta.]] Tussen 1194 en 1530 het die Koninkryk van Sisilië oor die eilande regeer en het die proses van algehele Romanisering in Malta begin. In 1091 het Graaf Rogier I van Sisilië 'n aanvanklike poging aangewend om Normandiese heerskappy te vestig en is hy deur 'n paar van die plaaslike Christene begroet. In 1127 het sy seun, Rogier II van Sisilië, daarin geslaag. Dit merk die geleidelike oorgang van 'n Arabiese kulturele invloed na 'n Europese een. In 1191 is Tancred van Sisilië aangewys as Margaritus van Brindisi, die eerste Graaf van Malta. Tot met 1224 het daar egter 'n sterk Moslem-segment in die samelewing oorgebly. Na die Normandiese verowering styg die bevolkingsgetalle op die eilande hoofsaaklik as gevolg van immigrasie vanaf die noorde (Sisilië en Italië), met die ballingskap na Malta van die totale manlike bevolking van Celano (Italië) in 1223, die uitplasing van 'n Normandiese en Sisiliaanse garnisoen op Malta in 1240 en die vestiging van adellike families uit Sisilië op Malta tussen 1372 en 1450. As gevolg hiervan het 'n vername akademiese studie gevind dat "die hedendaagse mans van Malta mees waarskynlik van Suidelike Italië, insluitende Sisilië en hoër op tot by Calabria afkomstig is".<ref>[http://www.familytreedna.com/pdf/capelli2005.pdf C. Capelli, N. Redhead, N. Novelletto, L. Terrenato, P. Malaspina, Z. Poulli, G. Lefranc, A. Megarbane, V. Delague, V. Romano, F. Cali, V.F. Pascali, M. Fellous, A.E. Felice, and D.B. Goldstein; "Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828233152/http://www.familytreedna.com/pdf/capelli2005.pdf |date=28 Augustus 2013 }} ''Annals of Human Genetics'', 69, 1–20, 2005.</ref> Vir amper 440 jaar was Malta 'n anneks van Sisilië. Gedurende dié tydperk is Malta verkoop en herverkoop aan verskeie leenhere en baronne, en is opeenvolgend oor geheers deur die heersers van Swabe, Anjou, die Kroon van Aragon, die Kroon van Kastilië, en Spanje. Die Kroon van Aragon, wat op daardie stadium oor Malta regeer het, het in 1479 uiteindelik by Kastilië aangesluit en Malta sodoende deel van die [[Spaanse Ryk]] gemaak. Malta se administrasie beland hierdeur in die hande van plaaslike adellikes wat 'n beheerliggaam genaamd die ''Università'' op die been bring. == Moderne era == === Hospitaalridders === [[Lêer:Malta Knights.jpg|regs|duimnael|250px|Heropvoering van 'n 16de eeuse militêre dril uitgevoer deur die Johannesridders. Fort Saint Elmo, Valletta, Malta, 2005.]] Vroeg in die 16de eeu het die [[Ottomaanse Ryk]] in die streek begin uitbrei en Suidoos-Europa bereik. Die Spaanse koning Karel V het gevrees dat as Rome voor die Turke val dit die einde van Christelike Europa sou beteken. In 1522 verdryf Süleyman I die Hospitaalridders van Rhodos af. Hulle onttrek terug na hulle gesagsgebiede in Europa. Ten einde Rome teen 'n inval vanuit die suide te beskerm, gee Karel V in 1530 die Maltese eilande aan die Ridders. Vir die volgende 275 jaar maak die bekende "Ridders van Malta" die eiland hulle domein en vestig [[Italiaans]] as die amptelike taal. Hulle bou dorpe, paleise, kerke, tuine en verskansings, verfraai die eiland met talle kunswerke en vergroot die kulturele nalatenskap. Die orde van die Ridders van Johannes is aanvanklik op die been gebring om voorposte langs die roete na die Heilige Land op te rig, om pelgrims by te staan wat in albei rigtings reis. As deel van die vele skermutselings wat plaasgevind het was een van hul belangrikste take om mediese bystand te verskaf, en tot vandag nog word die agtpuntige kruis algemeen deur ambulanse en eerstehulporganisasies gebruik. As vergoeding vir die baie lewens wat hulle gered het, het die Orde heelwat nuut verowerde gebiede bygekry wat verdedig moes word. Tesame met die behoefte om die pelgrims in hulle sorg te verdedig, het dit gesorg vir die totstandkoming van die sterk militêre vleuel van die Ridders. Mettertyd het die Orde sterk en ryk geword. Die prioriteite van versorgers in eerste instansie en militariste tweedens het namate omgeruil. Omrede baie van die gebiede wat hulle moes beskerm rondom die Middellandse See was, het hulle vername seevaarders geword. Uit Malta het die ridders seelangse aanvalle op Ottomaanse skeepsmagte voortgesit en kort voor lank het die [[Süleyman I|Sultan Süleyman die Manjifieke]] 'n finale aanval op die Orde beveel. Teen daardie tyd het die Ridders die stad Birgu beset, wat uitstekende hawens vir vasmering van hul skepe gehad het. Birgu was ook een van die twee vernaamste stedelike gebiede op daardie tydstip, die ander vername stedelike gebied was Mdina, die ou hoofstad van Malta. Die verskansings rondom Birgu is verbeter en nuwe verskansings is opgerig op die ander punt waar Senglea nou staan. 'n Klein fort is op die punt van die skiereiland opgerig, waar die stad [[Valletta]] nou geleë is, en is Fort Sint Elmo genoem. Op 18 Mei 1565 beleër [[Süleyman I|Süleyman die Manjifieke]] vir Malta. Teen die tyd wat die Ottomaanse vloot aangeland het was die Ridders so gereed as wat hulle kon wees. Die Ottomane het eerstens die nuutgeboude fort van Sint Elmo aangeval en na 'n maand van gevegte is die fort in puin gelê, maar die soldate daar sou aanhou veg tot die Turke almal gesneuwel het. Hierna het die Turke begin om Birgu en die verskansings by Senglea aan te val, maar sonder enige gewin. Na 'n uitgerekte beleg wat op 8 September dieselfde jaar geëindig het, wat in latere geskiedenis as die Groot Beleg bekend sou staan, het die [[Ottomaanse Ryk]] die stryd gewonne gegee, omdat die naderende winterstorms sou verhoed dat hulle vertrek. Die Ottomaanse Ryk het 'n maklike oorwinning binne etlike weke verwag. Hulle het 40&nbsp;000 man in slagorde ontplooi gehad teenoor die Ridders se 9&nbsp;000 man, waarvan meeste Maltese soldate en gewone gewapende burgerlikes was. Hulle verliese van duisende manskappe was geweldig ontmoedigend. Die Ottomane het hierna geen verdere betekenisvolle militêre vordering in Europa gemaak nie en die Sultan is 'n paar jaar later oorlede. ==== Na die oorlog ==== Die jaar na die oorlog het die Orde met die bou van 'n nuwe verskansde stad, sonder gelyke, op die skiereiland genaamd Gholja Sciberras begin, wat die Ottomane tydens die beleg as 'n basis gebruik het. Dit is [[Valletta]] gedoop na Jean Parisot de la Valette, die Grootmeester wat die Orde na hul oorwinning gelei het. Aangesien die Ottomane nooit weer aangeval het nie is die verskansings nooit getoets nie en bly dit tot vandag toe nog een van die besbewaarde fortifikasies uit die tydperk. Anders as ander heersers oor die eiland, het die Johannesorde geen "vaderland" buite die eiland gehad nie. Die eiland het hulle tuiste geword en daarom het hulle baie meer as enige ander mag in die eiland belê. Bowendien kom al die lede van adellike families en het hulle aansienlike rykdom vergaar met hulle dienste langs die roete na die [[Heilige Land]]. Die artistieke en argitektoniese nalatenskap uit die tydperk bly een van die grootste in Malta se geskiedenis te wees, veral hulle 'kroonjuweel' – die stad Valletta. Hoe dit ook al sy, omdat hulle belangrikste ''raison d'être'' in die niet verdwyn het, was die Orde se dae ook getel. === Napoleonties-Franse verowering (1798–1800) === Deur die jare het die Ridders se mag afgeneem; hulle heerskappy eindig in 1798 na [[Napoleon Bonaparte]] se ekspedisieleër-vloot onderweg na sy Egiptiese veldtog daar aanland. Napoleon het gevra vir 'n veilige hawe vir die herbevoorrading van sy skepe, en na die Ridders geweier het om vars water aan hom te verskaf het Napoleon Bonaparte 'n afdeling soldate teen Valletta se heuwels opgestuur. Grootmeester Hompesch het op 11 Junie gekapituleer. Die volgende dag is 'n verdrag onderteken waarby die Orde die soewereiniteit van Malta aan die Franse Republiek oorhandig. In ruil daarvoor het die Franse Republiek ooreengekom om al sy invloed tydens die kongres van Rastatt te gebruik om 'n prinsdom vir die Grootmeester te beding, gelykstaande aan die een wat hy opgee.<ref>Porter, 451.</ref> Gedurende sy kort verblyf (ses dae), het Napoleon heelwat hervormings afgehandel, veral merkbaar is die oprig van 'n nuwe administrasie met 'n Staatskommissie, die skep van twaalf munisipaliteite, die opstel van 'n openbare finansieringsadministrasie, die afskaf van alle feodale regte en voorregte, die afskaffing van slawerny en die toekenning van vryheid aan alle Turkse slawe (2000 altesaam). Op die geregtelike terrein is 'n familiekode opgestel en twaalf regters is genomineer. Openbare onderwys is gestruktureer volgens riglyne neergelê deur Bonaparte homself. Dit het voorsiening gemaak vir primêre en sekondêre onderwys. Vyftien laerskole is gestig en die universiteit is vervang deur 'n ’École centrale’ met agt leerstoele, almal met 'n sterk wetenskaplike uitkyk: onder meer rekenkunde en stereometrie, algebra en ruimtemeetkunde, meetkunde en sterrekunde, meganika en fisika, navigasie, chemie, ensomeer.<ref>http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm</ref> Hierna het hy Egipte toe geseil, terwyl 'n aansienlike garnisoen op die eiland agtergelaat is. Aangesien die Orde ook onder die plaaslike Maltese ongewild geraak het, is die Franse aanvanklik met optimisme begroet. Hierdie illusie het nie lank geduur nie. Binne 'n paar maande het die Franse begin om kloosters te sluit en kerkskatte te vat, onder andere die swaard van ''Grootmeester Jean Parisot de la Valette'' wat tot op datum nog in die [[Louvre]] in [[Parys]] uitgestal lê. Die Maltese het hierteen in opstand gekom en die Franse garnisoen onder Generaal Claude-Henri Belgrand de Vaubois moes tot in Valletta terugval. Na etlike mislukte pogings deur die inwoners om Valletta te herower, is die Britte om bystand gevra. Skout-Admiraal Lord [[Horatio Nelson]] besluit op 'n totale blokkade van die eiland in 1799, en die Franse garnisoen gee hulleself in 1800 oor. == Malta in die Britse Ryk, 1800–1964 == === Britse Malta in die 19de eeu === In 1800, word Malta gewilliglik deel van die [[Britse Ryk]]. Onder die voorwaardes van die 1802 Verdrag van Amiens was Brittanje veronderstel om die eiland te ontruim, maar hulle bly in gebreke om die verpligting na te kom – een van verskeie onderlinge gevalle van nie-nakoming van die verdrag, wat op die ou einde lei tot die mislukking van die verdrag en die voortsetting van die oorlog tussen Brittanje en Frankryk. Alhoewel daar nie aanvanklik veel waarde aan die belang van die eiland geheg is nie, het die uitstekende hawens gesogte bates vir die Britte geword, veral ná die opening van die [[Suezkanaal]] in 1869. Die eiland het 'n militêre- en vlootverskansing geword asook die hoofkwartier van die Britse Mediterreense vloot. Selfregering vir die Maltese is aanvanklik tot en met 1921 geweier, alhoewel 'n gedeeltelik verkose wetgewende raad reeds so vroeg as 1849 al bestaan (die eerste Regeringsraad onder Britse heerskappy is in 1835 gehou), en die plaaslike inwoners het soms knellende armoede ervaar.<ref>Attard P.76</ref> Dit was omdat dat die eiland oorbevolk was en grootliks van Britse militêre uitgawes afhanklik was wat na gelang van behoeftes rondom oorloë gewissel het. Regdeur die 19de eeu het die Britse administrasie verskeie liberale grondwetlike hervormings ingestel,<ref>Luke ChVIII</ref> wat oor die algemeen deur die Kerk en die Maltese elite teengestaan is, wat naamlik aan hul feodale voorregte verknog was.<ref>Attard P.64:Luke P.107</ref> Politieke organisasies, soos die Nasionalistiese Party, is op die been gebring of het die handhawing van die [[Italiaans|Italiaanse taal]] in Malta ten doel gehad. In 1813 is Malta die Bathurst Konstitusie vergun; in 1814 is dit vry van die plaag verklaar, terwyl die Weense Kongres van 1815 Britse heerskappy onder die 1814 Verdrag van Parys opnuut bevestig het. In 1819 is die plaaslike Italiaanstalige ''Università'' ontbind. Die jaar 1828 sien die herroeping van die reg op kerklike beskerming na aanleiding van die Vatikaanse Kerk-Staat se proklamasie. Drie jaar later is die Bisdom van Malta onafhanklik verklaar van die Bisdom van Palermo. In 1839 is perssensuur afgeskaf en die konstruksie van die Anglikaanse Katedraal van Paulus is begin. Na die Karnavalbetogings van 1846 is in 1849 'n Regeringsraad met verkose lede onder Britse heerskappy saamgestel. In 1870 is 'n referendum oor geestelikes op die Regeringsraad gehou, en in 1881 is 'n Uitvoerende Raad onder Britse beheer geskep; in 1887 is "dubbele beheer" aan die Regeringsraad onder Britse beheer toevertrou. 'n Teenreaksie vind in 1903 plaas, met die terugkeer na 1849 se vorm van die Regeringsraad onder Britse heerskappy. Die laaste vyftien jaar van die 19de eeu is daar heelwat tegniese en finansiële vooruitgang in lyn met die Belle Epoque gemaak: in die daaropvolgende jare volg die grondlegging van die Anglo-Egiptiese Bank (1882) en die begin van die inwerkingstelling van die Maltaspoorweë (1883); die eerste Maltese posseëls is in 1885 uitgegee en in 1904 skop tremdienste af. Aanbou van die Koninklike Operahuis begin in 1888. In 1886 ontdek die hoof van chirurgie, David Bruce, die mikrobe wat Malta-koors veroorsaak, en in 1905 ontdek Themistocles Zammit die [[koors]] se oorsprong. In 1912 skryf Dun Karm ten slotte sy eerste gedig in Maltees. === Malta tussen die twee wêreldoorloë === Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] raak Malta bekend as ''die Verpleegster van die Middellandse See''. In 1919 lei die ''Sette Giugno'' (7 Junie) onluste oor die uitbundige prys van brood, tot meer outonomie vir die plaaslike inwoners gedurende die 1920's. Nadat Filippo Sciberras 'n Nasionale Vergadering saamgestel het, is selfregering onder Britse beheer vergun in 1921. Malta bekom 'n tweekamer parlement met 'n senaat (later in 1949 ontbind) en 'n verkose Wetgewende Vergadering. Joseph Howard word aangewys as Eerste Minister. In 1923 is die ''Innu Malti'' vir die eerste keer in die openbaar gespeel, en in dieselfde jaar word Francisco Buhagiar Eerste Minister, gevolg deur Sir Ugo Pasquale Mifsud in 1924 en in 1927 deur Sir Gerald Strickland. Die 1930's is gekenmerk deur die onstabiele verhoudings tussen die Maltese politieke elite, die Maltese kerk en die Britse heersers; die Grondwet van 1921 is twee keer opgeskort. Eers in 1930–1932, na 'n botsing tussen die regerende Konstitusionele Party en die Kerk<ref>{{Cite web |url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/prime_ministers/strickland_gerald.asp |title=argiefkopie |access-date=21 Maart 2013 |archive-date=21 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221193721/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/prime_ministers/strickland_gerald.asp |url-status=dead }}</ref> en laasgenoemde se daaropvolgende oplegging van doodsonde aan kiesers van die party en die se bondgenote, wat dus 'n vrye en regverdige verkiesing onmoontlik gemaak het. Weer, in 1933 is die Grondwet teruggetrek oor die Regering se begrotingstem vir die onderrig van Italiaans in laerskole.<ref>http://www.intratext.com/IXT/ITA2413/_P6.HTM</ref> Malta keer daarna dus terug na de Kroonkolonie status wat dit in 1813 gehad het. Voor die koms van die Britte was die amptelike taal sedert 1530 (en die taal van die geleerde elite) Italiaans, wat later verwater het as gevolg van die toenemende gebruik van Engels. In 1934 is Engels en [[Maltees]] verklaar as die enigste amptelike tale. In 1934 kon slegs omtrent 15% van die bevolking Italiaans vlot praat.<ref name="Luke P.113">Luke P.113</ref> Dit het beteken dat uit 58 000 mans wat volgens ouderdom kwalifiseer as jurielede, slegs 767 kon kwalifiseer op grond van taal, aangesien Italiaans tot op daardie stadium in die howe gebruik is.<ref name="Luke P.113" /> Die ongeregtigheid het meer gewig gedra as die kommer oor fascisme. In 1936 is die Grondwet hersien om voorsiening te maak vir die benoeming van lede tot die Uitvoerende raad onder Britse heerskappy, en weer in 1939 om voorsiening te maak vir 'n verkose Regeringsraad onder Britse heerskappy. === Britse Malta gedurende die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:BombDamageMalta.jpg|regs|duimnael|300px|Dienspersoneel en burgerlikes verwyder puin vanuit 'n straat na groot bomskade, in Valletta, Malta op 1 Mei 1942]] Voor die Tweede Wêreldoorlog was die Britse Middellandse See-vloot se hoofkwartiere in Valletta. In weerwil van [[Winston Churchill]] se besware<ref name="BJandCS-p36">{{cite book |last=Bierman, John; & Colin Smith |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |year=2002 |page=36 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-03040-8 }}</ref> is die kommandement geskuif na [[Alexandrië]], [[Egipte]], in April 1937, uit vrees dat dit te ontvanklik was vir lugaanvalle vanaf Europa.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{cite book|last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |year=2002 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii }}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |year=1980 |page=?? |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-0-87021-926-9 }}</ref> Teen die tyd van die Italiaanse oorlogsverklaring (10 Junie 1940) het Malta 'n garnisoen van minder as vierduisend soldate gehad en omtrent vyf weke se kosvoorraad vir 'n bevolking van naastenby driehonderdduisend mense. Daarbenewens het Malta se lugafweergeskut bestaan uit ongeveer twee-en-veertig lugafweer kanonne (vier-en-dertig "swaar" en agt "lig") en vier Gloster Gladiators, vir wat daar drie loodse beskikbaar was. Aangesien dit 'n Britse kolonie was, naby aan Sisilië en die [[Spilmoondhede]] se skeepsroetes, is Malta deur die Italiaanse en Duitse lugmag gebombardeer. Malta is deur die Britte gebruik om aanvalle op die Italiaanse vloot van stapel te stuur en het ook 'n duikbootbasis gehad. Dit is ook as 'n luisterpos gebruik, met die afluister van Duitse radioboodskappe insluitende [[Enigma-masjien|Enigma]] verkeer.<ref name="CP-p42-44">{{cite book |last=Calvocoressi |first = Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library (herdruk) |year=1981 |publisher=Ballantine Books |isbn=978-0-345-30069-0 |pages=42, 44 }}</ref> Die eerste lugaanvalle op Malta het op 11 Junie 1940 plaasgevind; daar was ses aanvalle op daardie dag. Die eiland se tweevlerkvliegtuie kon nie in die verdediging gebruik word nie aangesien die Luqa-vliegveld nog onvoltooid was, dit was egter met die sewende aanval gereed. Aanvanklik het die Italianers op omtrent 5&nbsp;500 meter gevlieg en dan tot 3&nbsp;000 meter gedaal (om die akkuraatheid van die bomwerping te verbeter). Majoor Paine het vermeld "[Na hulle gedaal het], het ons elke ander dag een of twee afgeskiet, sodat hulle begin het om op [sesduisend meter] in te kom. Hulle bomwerping was nooit baie akkuraat nie. Namate hulle hoër gevlieg het, het dit nogal blindelings geskied."<ref name="BJandCS-p37">{{cite book |last=Bierman & Smith |page=37 }}</ref> Mabel Strickland sou vermeld, "Die Italianers het besluit dat hulle nie van die [Gladiators en lugafweerkanonne] hou nie, sodat hulle hul bomme 20&nbsp;km weg van Malta afgewerp het en dan [na hul basis] teruggekeer het."<ref name="BJandCS-p38">{{cite book |last=Bierman & Smith |page=38 }}</ref> Teen die einde van Augustus is die Gladiators deur twaalf Hawker Hurricanes aangevul wat via die HMS ''Argus'' aangeland het.<ref name="BJandCS-p38" /> Gedurende die eerste 5 maande van die oorlog het die eiland se vliegtuie ongeveer 37 Italiaanse vliegtuie afgeskiet of beskadig. Italiaanse vegvlieënier Francisco Cavalera het opgemerk "Malta was regtig 'n groot probleem vir ons gewees — baie goed verdedig."<ref name="BJandCS-p38" /> Op Malta het 330 mense omgekom en is 297 ernstig beseer sedert die aanvang van die oorlog tot Desember 1941. In Januarie 1941, het die Duitse X. ''Fliegerkorps'' in Sisilië aangekom op die tydstip wat die Afrika Korps in [[Libië]] aangekom het. Oor die daaropvolgende paar maande is 820 mense dood en 915 ernstig beseer.<ref>{{cite book |last=Shankland, Peter; & Anthony Hunter |title=Malta Convoy |year=1961 |publisher=I. Washburn |page=60}}</ref> Op 15 April 1942 ken [[George VI van die Verenigde Koninkryk|Koning George VI]] die George-kruis (die hoogste siviele toekenning vir dapperheid) toe aan "die eiland-fort van Malta — sy mense en verdedigers."<ref name="BJandCS-p38" /> Franklin D. Roosevelt arriveer op 8 Desember 1943 en oorhandig 'n Verenigde State Presidensiële Sitaat aan die inwoners van Malta vanaf die mense van die Verenigde State. Hy oorhandig ook 'n perkamentrol op 8 Desember, wat hy weens simboliese redes na 7 Desember terugdateer. Gedeeltelik lees dit: "Onder herhaalde vuur vanuit die lug, staan Malta alleen en onbevrees in die middel van die see, een klein helder vlam in die donker — 'n baken van hoop vir die helderder dae wat aangebreek het."<ref>{{cite news |title=Mr. Roosevelt Gives Scroll To People On Isle Of Malta |pages=1, 4 |newspaper=[[The Gettysburg Times]] |publisher=[[Associated Press]] |date=10 Desember 1943 }}</ref> (Die volledige Sitaat staan nou op 'n gedenkplaat teen die muur van die Grootmeester se paleis in Republic-straat in die dorpsplein van Valletta.<ref>{{cite book |last=Rudolf, Uwe Jens; & Warren G. Berg |title=Historical Dictionary of Malta |year=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5317-1 |pages=197–198}}</ref>) In 1942 het Operasie Pedestal se konvooi in Grand Harbour aangekom, en die volgende jaar het Franklin D. Roosevelt en [[Winston Churchill]] Malta besoek. George VI arriveer in Grand Harbour vir 'n besoek. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was Ugo Mifsud en George Borg Olivier die enigste twee oorblywende Nasionalistiese lede van die Maltese parlement. Ugo Mifsud het flou geval nadat hy 'n passievolle verweer gelewer het vir die deportasie van Enrico Mizzi na 'n konsentrasiekamp in [[Uganda]], en het 49 ander Maltese Italianers van pro-Italiaanse politieke aktiwiteite aangekla. Hy is 'n paar dae later oorlede. Die [[Geallieerdes]] skop hulle inval van Sisilië af, en begin vanaf Malta. Dieselfde jaar, 1943, na die Cassibile-wapenstilstand, gee die Italiaanse vloot oor aan die Geallieerdes in Malta. In 1945 ontmoet Churchill en Roosevelt vir [[Josef Stalin]] in Malta voor die Jalta-konferensie. Die Nasionale Vergadering van 1946 het die 1947 grondwet onder Britse heerskappy tot gevolg, met die herinstel van selfregering en Paul Boffa wat eerste Minister word. === Van selfregering tot onafhanklikheid === Na die Tweede Wêreldoorlog verkry die eilande selfregering met die Malta Arbeidersparty (MLP) van Dom Mintoff wat volle integrasie met die VK soek of anders "eie-ontwikkeling (onafhanklikheid)", en die Partit Nazzjonalista (PN) van George Borg Olivier wat onafhanklikheid voorstaan met dieselfde "gebiedstatus" wat Kanada, Australië en Nieu-Seeland geniet. Intussen onderteken Brittanje in 1949, na die rooi vlag insidente van 1948, die Noord-Atlantiese verdrag en sluit aan by [[NAVO]]. Die NAVO-hoofkwartier vir Mediterreense magte (AFMED) was te Floriana in Malta gestasioneer. Na die Kroningsinsident in 1953, word 'n Ronde-tafel konferensie in Londen gehou in Desember 1955, oor die toekoms van Malta, bygewoon deur die nuwe Eerste Minister Dom Mintoff, Borg Olivier en ander Maltese politici, tesame met die Britse Koloniale sekretaris, Alan Lennox-Boyd. Die Britse regering onderneem om die eilande hul eie verteenwoordiging te gee in die Britse Laerhuis, met Britse Binnelandse sake wat verantwoordelikheid oorneem vir Maltese sake, van die Koloniale kantoor. Onder hierdie voorstelle sal die Maltese parlement verantwoordelikheid behou oor alle sake behalwe verdediging, buitelandse beleid en belasting. Die Maltese sal ook sosiale en ekonomiese gelykheid met die VK geniet, gewaarborg deur die Britse ministerie van verdediging (MoD), die eiland se hoofbron van arbeid. 'n VK integrasie-referendum is op 11 en 12 Februarie 1956 gehou, waarin 77.02 persent van kiesers ten gunste van die voorstel was,<ref>[http://www.maltadata.com/ref-votes.htm Referenda in Malta: The Questions and the Voters' Responses]</ref> maar omrede 'n boikot deur die Nasionalistiese party het slegs 59.1 persent van die stemgeregtiges gestem wat die referendum onbeslis gelaat het. Daar was ook kommer onder Britse LP's dat die verteenwoordiging van Malta in Westminster 'n president sal skep vir ander kolonies, en dit kan die uitslag van die algemene verkiesing beïnvloed.<ref>{{Cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1956/mar/26/malta-round-table-conference |title=MALTA (ROUND TABLE CONFERENCE)HC Deb 26 Maart 1956 vol 550 cc1778-931 |access-date=21 Maart 2013 |archive-date=19 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919073822/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1956/mar/26/malta-round-table-conference |url-status=dead }}</ref> Bykomend beteken die verminderde strategiese belang van Malta vir die [[Britse Vloot|Britse vloot]] dat die Britse regering toenemend huiwerig was om die vloot se skeepswerwe te onderhou. Na aanleiding van 'n besluit deur die Admiraliteit om 40 werkers af te lê by die skeepswerf, het Mintoff verklaar dat "verteenwoordigers van die Maltese mense in die Parlement verklaar dat hulle nie langer gebonde is aan die ooreenkomste en verpligtinge tot die Britse regering nie..." (die 1958 ''Caravaggio-insident'' )<ref name="TIME-1958-01-13">{{citation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,862830,00.html |title=Penny-Wise |journal=[[Time (magazine)|TIME]] |date=13 Januarie 1958 |access-date=21 Maart 2013 |archivedate= 2 Maart 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302023516/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C862830%2C00.html }}</ref> In antwoord hierop het die Koloniale sekretaris 'n kabelgram aan Mintoff gestuur waarin hy dit stel dat hy die integrasieplan "met roekeloosheid in gevaar gestel het".<ref name="TIME-1958-01-13" /> Dom Mintoff het onder protes bedank as Eerste Minister, terwyl Georgio Borg Olivier geweier het om 'n alternatiewe regering te vorm. Dit het tot gevolg gehad dat die eilande onder direkte koloniale administrasie geplaas is vanaf Londen, met die MLP wat ondersteuning onttrek het aan die integrasie voorstel en nou onafhanklikheid voorstaan. In 1959 is 'n tussentydse Grondwet verskaf vir 'n Uitvoerende raad onder Britse heerskappy. Terwyl Frankryk 'n soortgelyke beleid geïmplimenteer het in hulle kolonies, waarvan sommige oorsese departemente geword het, het die posisie wat Brittanje aan Malta geoffer het 'n unieke uitsondering bevat. Malta was die enigste Britse kolonie waar integrasie met die VK ernstig oorweeg is, en latere Britse regerings het integrasie van die oorblywende kolonies soos [[Gibraltar]] heeltemal uitgeskakel.<ref>{{Cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1976/aug/03/gibraltar |title=''Hansard'' 3 August 1976 Written Answers (House of Commons) → Foreign and Commonwealth Affairs |access-date=21 Maart 2013 |archive-date= 9 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109000842/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1976/aug/03/gibraltar |url-status=dead }}</ref> In 1961 het die Blood-kommissie voorsiening gemaak vir 'n nuwe grondwet wat 'n mate van selfregering toelaat en die "Staat van Malta" erken. Giorgio Borg Olivier word Eerste Minister die volgende jaar met die lewering van die Stolper-verslag. == Geskiedenis van die onafhanklikheid van Malta (1964-) == === Nasionalistiese regerings (1964–1971) === Na aanleiding van die Maltese grondwetlike referendum in 1964, goedgekeur deur 54.5% van die kiesers op 21 September 1964, word Malta 'n onafhanklike staat as 'n Konstitusionele Monargie, met [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] as Staatshoof. Dit word gevier as Onafhanklikheidsdag of ''Jum l-Indipendenza'' in [[Maltees]]. Op 1 Desember 1964 is Malta toegelaat tot die [[Verenigde Nasies]] In die eerste twee verkiesings sedert onafhanklikheid, 1962 en 1966, het die Nasionalistiese party verrys as die grootste party, en verkry 'n meerderheid van die Parlementêre setels. In 1965 sluit Malta aan by die Europese raad, en in 1970 teken Malta 'n Assosiasie-ooreenkoms met die Europese Gemeenskap. === Arbeider regerings (1971–1987) === [[Lêer:Sir Anthony Mamo (cropped).jpg|duimnael|regs|Sir Anthony Mamo]] [[Lêer:Dom Mintoff (1974).jpg|duimnael|regs|Dom Mintoff in 1974]] Met die 1971 verkiesing wen die Arbeidersparty (MLP) onder Dom Mintoff met net oor die 4000 stemme. Die Arbeiders begin onmiddellik met nuwe onderhandelings rondom die post-onafhanklike militêre en finansiële ooreenkomste aangegaan met die [[Verenigde Koninkryk]]. Die regering het ook nasionaliseringsprogramme onderneem asook die uitbreiding van die openbare sektor en die welsynstaat. Arbeidswetgewing is opgedateer met geslagsgelykheid wat ingebring is by die betaling van salarisse. Betreffende siviele reg is burgerlike huwelike ingestel en [[homoseksualiteit]] en ontug is gedekriminaliseer (1973); die [[doodstraf]] vir moord is in 1971 afgeskaf. Die daaropvolgende jaar het Malta 'n militêre basis-ooreenkoms met die [[Verenigde Koninkryk]] en ander [[NAVO]]-lande betree. Deur 'n pakket van grondwetlike hervormings, ooreengekom met die Nasionalistiese opposisie, het Malta op 13 Desember 1974 'n [[republiek]] geword, met die laaste Goewerneur-Generaal, Sir Anthony Mamo, as die eerste President. Die ''Gieh ir-Repubblika-akte'' is die volgende jaar uitgevaardig, wat alle titels van adellikheid in Malta tot niet verklaar het, en verorden is dat dit nie verder erken sal word nie. Die Party is tot bewind aanvaar met die 1976-verkiesing. Malta is tussen 1976 en 1981 deur onstuimige jare en die Arbeidersregering het aangedring dat Maltese die belt stywer trek sodat die uitdagings en moeilikhede oorkom kan word. Daar was tekorte aan noodsaaklike items; water- en elektrisiteitverskaffing is 2 tot 3 maal per week opgeskort. Politieke spanning het toegeneem, veral op Swart Maandag na 'n mislukte sluipmoordpoging op die Eerste Minister, die perseel van die ''Times of Malta'' tot op die grond afgebrand is en die huis van die Leier van die Opposisie aangeval is. Op 1 April 1979 verlaat die laaste Britse magte die eiland na die afhandeling van die ekonomiese ooreenkoms om die Maltese ekonomie te stabiliseer. Dit word gevier as Vryheidsdag (''Jum Il-Ħelsien'') op die 31ste Maart. Die vieringe begin met 'n seremonie in Floriana na aan die Oorlog-gedenkteken. 'n Populêre gebeurtenis op die herdenkingsdag is die tradisionele regatta. Die regatta word in Grand Harbour gehou en die deelnemende spanne gee hulle allerbeste om die gesogte Regatta-skild te verower. Mintoff het ook noue kulturele en ekonomiese bande met Muammar Gaddafi van Libië gesluit.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877632-1,00.html |title=argiefkopie |access-date=21 Maart 2013 |archive-date=26 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426225041/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C877632-1%2C00.html |url-status=dead }}</ref> Die 1981- algemene verkiesing lewer vir die Nasionalistiese Party (NP) 'n algehele meerderheid van stemme, maar die Arbeiders het nog steeds 'n meerderheid van setels in die parlement verkry onder die Enkel-oordraagbare stem en Mintoff eht as Eerste Minister aangebly. Dit het tot 'n politieke krisis gelei. Die Nasionaliste, nou deur Eddie Fenech Adami gelei, het geweier om die uitslag te aanvaar en ook geweier om hulle plekke in die parlement in te neem vir die eerste paar jaar van die wetgewende liggaam. Dit bou op tot 'n veldtog wat eis dat die parlement die wil van die kiesers moet weergee. Ten spyte hiervan het die Arbeidersregering vir die volle 5 jaar aan bewind gebly. In 1984 bedank Mintoff as Eerste Minister en Partyleier en wys Karmenu Mifsud Bonnici aan as sy opvolger. Die Mifsud-Bonnici jare is deur politieke spanning en geweld gekenmerk. Na 'n 5-jaar debat het Fenech Adami, deur die tussenbeidetrede van Dom Mintoff, 'n ooreenkoms met Karmenu Mifsud Bonnici bereik om die grondwet te verbeter. Daar is oor frondwetlike wysigings gestem, en dié is in Januarie 1987 bekragtig. Dit het gewaarborg dat die party met 'n oorgrote meerderheid van stemme die meerderheid van parlementêre setels sou kry, om sodoende te kan regeer. Dit het die weg vir die Nasionalistiese Party gebaan om later daardie jaar te regeer. === Die toetredingsproses tot die Europese Unie (1987–2004) === [[Lêer:Edward Fenech Adami.jpg|duimnael|regs|Edward Fenech Adami, Maltese eerste minister, van 1987 tot 1996 en weer van 1998 tot 2004]] Die algemene verkiesing wat in 1987 gevolg het lewer vir die Nasionalistiese Party so 'n meerderheid. Die nuwe Nasionalistiese administrasie van Edward Fenech Adami was opsoek daarna om Malta se bande met Wes-Europa en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] te vernou. Die Nasionalistiese Party het Malta se lidmaatskap tot die Europese Unie bepleit en lê 'n aansoek voor op 16 Julie 1990. Dit word 'n betwisbare saak met die Arbeiders wat lidmaatskap teëstaan. 'n Deurtastende program van liberalisering en openbare beleggings lei tot 'n groter meerderheid vir die Nasionaliste in die 1992 verkiesing. In 1993 is plaaslike rade weer hervestig in Malta Algemene verkiesings was in Malta gehou op 26 Oktober 1996; alhoewel die Arbeiders die meeste stemme ontvang het, het die Nasionaliste die meeste setels gewen. Die grondwetlike veranderings van 1987 moes vir die tweede keer gebruik word, en die Arbeidersparty is 'n addisionele 4 setels toegeken om hulle meerderheid in die Parlement te verseker. Malta se aansoek tot die EU is gevolglik op ys geplaas. 'n Verdeling in die Arbeidersparty in 1998 tussen Eerste Minister Sant en voormalige Eerste Minister Mintoff, nou 'n agtersitter, het tot gevolg gehad dat die regerings sy meerderheid verloor. Nieteenstaande die President van die Republiek se voorkeur vir 'n onderhandelde oplossing, het alle pogings vrugteloos geëindig, en het hy geen ander opsie oorgehad as om Sant en sy regering se bedanking te aanvaar nie, en 'n vroeë verkiesing uit te roep. Met hulle terugkeer na hul amp as regeerders in die 1998 verkiesing, met 'n 13 000 stemme voorsprong, het die Nasionalistiese Party die EU lidmaatskapaansoek heropen. Malta is formeel aanvaar as 'n kandidaadland tydens die Helsinki-Europese raad van Desember 1999.<ref>http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/ACFA4C.htm</ref> In 2000 is die [[doodstraf]] ook geskrap uit die militêre wet van Malta. EU toetrede-onderhandelings is laat in 2002 afgehandel en 'n referendum om lidmaatskap in 2003 het aangedui dat 53.65% uit 90.86% geldige stemme ten gunste daarvan was. Die Arbeiders het dit gestel dat hulle nie gebonde sal wees aan die uitslag nie indien hulle die leisels sou oorneem met die algemene verkiesing later daardie jaar. Onder hierdie omstandighede is 'n verkiesing uitgeroep en die Nasionalistiese Party het nog 'n mandaat gewen, om Lawrence Gonzi as Eerste Minister aan te wys. Die Toetrede-ooreenkoms is geteken en bekragtig en Malta sluit die 1ste Mei 2004 aan by die EU. Eenstemmigheid oor lidmaatskap is vervolgens met die Arbeiders bereik dat hulle die uitslag sal respekteer. John Dalli is aangewys as die eerste Maltese Europese kommissaris by die tweede Barroso-kommissie. === Malta in die Europese Kommissie (2004-) === Binne die konteks van die EU lidmaatskap het Malta by die Eurosone aangesluit op 1 Januarie 2008; die 2008 verkiesing bevestig Gonzi in die premierskap, terwyl George Abela in 2009 President van Malta word. Op 28 Mei 2011 stem die Maltese "ja" in die konsulterende egskeidingsreferendum. Op daardie tydstip was Malta slegs een van drie lande in die wêreld, saam met die [[Filippyne]] en die [[Vatikaanstad]], waar egskeidings ontoelaatbaar is. As gevolg van die referendum se uitslag is 'n wet, wat egskeiding onder sekere omstandighede toelaat, dieselfde jaar uitgevaardig.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14285882 |title=MPs in Catholic Malta pass historic law on divorce |publisher=BBC News |date=25 Julie 2011 |access-date=16 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814121410/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14285882 |archive-date=14 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na aanleiding van 'n korrupsieskandaal moes John Dalli bedank en is hy vervang met Tonio Borg as die Maltese kommissaris in 2012. 'n Dringende verkiesing is uitgeroep vir Maart 2013 na die Gonzi-regering hul Parlementêre meerderheid verloor het. == Verwysings == {{refbegin}} * Stephenson, Charles. ''The Fortifications of Malta 1530–1945'' . Great Britain: Osprey Publishing Ltd., 2004. * Attard, Joseph. '' '' ''Britain and Malta.'' Malta: PEG Ltd.1988. * Luke, Sir Harry. ''Malta – An Account and an Appreciation.'' Great Britain: Harrap, 1949. {{refend}} {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|History of Malta}} * {{en}} [http://www.hmml.org/centers/malta/history/history.html Akademiese kortgeskiedenis met volle verwysings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518110128/http://www.hmml.org/centers/malta/history/history.html |date=18 Mei 2008 }} * {{en}} [http://www.doi.gov.mt/EN/islands/ages.asp Malta deur die eeue] * {{en}} [http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp Vername datums in die Maltese geskiedenis] * {{en}} [http://www.maltadata.com/ Malta Verkiesingsdata] * {{en}} [http://schoolnet.gov.mt/history/Options/MalteseHist/EarlyBritRule/7.PlagueNotes.pdf Malta vry van die plaag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318031220/http://schoolnet.gov.mt/history/Options/MalteseHist/EarlyBritRule/7.PlagueNotes.pdf |date=18 Maart 2012 }} {{Geskiedenis van Europa per land}} {{en-vertaal|Malta}} [[Kategorie:Geskiedenis van Malta| ]] 35k0d73jgvf3yf4dwra4a6ycrroxxp9 2916718 2916716 2026-07-09T16:17:48Z JMK 649 datum-korr, teksdetails 2916718 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Maltese Islands from actual survey, John Arrowsmith, 1844.jpg|duimnael|regs|Gozo-, Comino- en Malta-eilande op 'n kaart deur Arrowsmith (1842). In samehang vorm dit die moderne staat [[Malta]] (in swart omlyn) wat in 1964 onafhanklik geword het.]] Die klein Mediterreense eiland '''Malta''' is bewoon sedert dit rondom 5200 v.C. vanuit [[Sisilië]] gekoloniseer is,<ref name="gozo">{{cite news |url=http://www.islandofgozo.org/history.htm |publisher=IslandofGozo.org |title=Gozo |date=7 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425005205/http://www.islandofgozo.org/history.htm |archive-date=25 April 2009 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=21 Maart 2013 }}</ref> en kan dus op 'n mensegeskiedenis roem wat oor meer as 7 millenia heen strek. Dit is aanvanklik deur antieke boere bewoon, maar is weens sy ligging deur baie ryke regeer. Vername heersers sluit die Romeine, die Arabiere wat die taal gevorm het, die Johannesridders en die Britte in. Vroeë inwoners het reuse kliptempels gebou, wat vandag steeds besigtig kan word, en ouer as [[Stonehenge]] of die [[piramides van Giza]] is. Die oudste en mees indrukwekkende voorbeelde is op Gozo-eiland geleë. In 218 v.C. het [[Romeinse Republiek|Rome]] die argipel oorgeneem. In 60 n.C. het [[Paulus van Tarsus|Paulus]] op Malta-eiland skipbreuk gely en dit word ook as die begin van die [[Christendom|Christengeloof]] op Malta gehuldig. Die 350 kerke wat vandag oor die argipel heen versprei is, getuig van hierdie nalatenskap. Die Arabiese heerskappy van 870 n.C. af het 'n blywende merk gelaat. Die moderne Maltese taal is 'n unieke mengsel van [[Arabies]] en [[Italiaans]]. In 1530 het die [[Karel V|koning van Spanje]] Malta aan kruisvaardermonnike gegee wat as die Johannesridders bekend was. Hulle het Europa suksesvol teen die [[Ottomaanse Turke]] verdedig in die Groot Beleg van 1565 en die groot hoofstad [[Valletta]] gebou. Die Britte het die argipel in 1800 oorgeneem. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Malta hewig deur Duitsland en Italië gebombardeer. Omdat die Maltese mense na Engelse mening so dapper was, het die [[George VI van die Verenigde Koninkryk|Britse koning]] die George-kruis vir heldemoed aan die eiland toegeken. Die land [[Malta]] het in 1964 onafhanklikheid verkry. Die grondwet van 1964 het die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms Katolieke Apostoliese Kerk]] as die staatskerk gevestig, alhoewel dit ook vryheid van geloof waarborg. In 1971 het premier Dom Mintoff se regering [[NAVO]]-magte uit die land verdryf en teen 1979 is alle oorblywende Britse militêre basisse gesluit. In 1987 het Malta sy grondwet gewysig om formeel 'n permanent neutrale staat te word wat geen militêre alliansies vorm nie. In 2004 is Malta by die [[Europese Unie]] ingelyf. == Geologie en voorgeskiedenis == [[Lêer:Malta 16 Mnajdra.jpg|duimnael|links|Die Neolitiese tempel van Mnajdra]] Malta staan op 'n onderwaterrif wat van [[Noord-Afrika]] tot by Sisilië strek. Op 'n sekere stadium in die verre verlede was Malta onder water, soos aangedui deur seefossiele in rotse gevind by die hoogste punte op Malta. Soos die rif opgedruk is en die straat van [[Gibraltar]] gesluit het as gevolg van tektoniese aktiwiteit, het die seevlakke gedaal, en Malta het op 'n landbrug geëindig wat tussen die twee [[kontinent]]e, omring deur massiewe mere, gestrek het. Sommige grotte in Malta het beendere van [[olifant]]e, [[seekoei]]e en ander groot diere opgelewer wat nou in [[Afrika]] gevind word, en ander weer diere inheems aan [[Europa]].<ref>Hierdie artikel bied onlangse teorieë aan oor hoe die Maltese eilande gelyk het ongeveer 20&nbsp;000 jaar gelede:[http://www.maltastar.com/dart/20130103-study-reveals-how-malta-looked-20-000-years-ago#.UOVRtgiNIiw.facebook Malta 20&nbsp;000 jaar gelede]</ref> Die mens het Malta die eerste keer rondom 5200 v.C. bereik. Hierdie eerste Neolitiese mense het heel moontlik uit Sisilië gekom (omtrent 100 kilometer/60 myl noord), en was hoofsaaklik boerdery- en visserygemeenskappe, met bewyse van jagaktiwiteite. Hulle het blykbaar in grotte en oop wonings gebly. Gedurende die daaropvolgende eeue is daar tekens van kontak met ander kulture, wat hulle invloed op die plaaslike gemeenskap agtergelaat het. Dit word gestaaf deur die erdewerk se ontwerpe en kleure. Een van die merkwaardigste tydperke in die eilande se geskiedenis is die tempel-era wat omtrent 3600 v.C. begin het. Die Ggantija prehistoriese tempel in Goza is die oudste vrystaande gebou in die wêreld.<ref>[http://searchmalta.com/cgi-local/photos/main.cgi?id=1613&amp;type=3&amp;brand=0 foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124717/http://searchmalta.com/cgi-local/photos/main.cgi?id=1613&type=3&brand=0 |date= 4 Maart 2016 }}</ref> Die naam van die kompleks stam af van die Maltese woord ''ġgant'', wat die omvang van die tempel se grootte reflekteer. Baie van die tempels is in die vorm van vyf halfsirkelvormige kamers wat in die middel met mekaar verbind is. Daar is al geopper dat dit die kop, arms en bene van 'n godheid voorstel, aangesien die algemeenste beeldjies wat in die tempels gevind is die van 'n vet vrou – 'n vrugbaarheidsimbool is. Die Tempelperiode het tot omtrent 2500 v.C. geduur, waarna die beskawing wat hierdie massiewe strukture opgerig het skynbaar verdwyn het. Daar is heelwat spekulasie oor wat moontlik kon gebeur het en of hulle totaal en al uitgewis is of geassimileer is. Na die Tempel-era volg die [[Bronstydperk]]. Daar het 'n paar nedersettings en dorpies vanuit hierdie era behoue gebly, asook dolmens – altaarstrukture gemaak uit baie groot steenblokke. 'n Oorblywende [[menhir]], wat gebruik is vir die bou van tempels, staan nog steeds by Kirkop; een van min nog in goeie kondisie. Onder die mees interessante geheimsinnige oorblyfsels vanuit die tydperk is die sogenaamde waspore wat by 'n plek genaamd Clapham-kruising op Malta gesien kan word. Dit is ewewydige slote wat in die oppervlakte van die rots ingesny is, en oor groot afstande in 'n presiese reguit lyn strek. Hulle gebruik is nie bekend nie. Een voorstel is dat lasdiere die waens getrek het en die slote die waens op koers gehou het sodat die diere nie kon afdwaal nie. Die samelewing wat hierdie strukture gebou het, het met die tyd uitgesterf of verdwyn. == Antieke tydperk == === Fenisiërs en Grieke === Fenisiërs uit [[Tirus]] het die eilande omstreeks 1000 v.C. gekoloniseer en as 'n buitepos benut vanwaar hulle hul ontdekkings- en handelsreise in die [[Middellandse See]] kon uitbrei. Hulle noem die eiland ''Maleth/Malat'' wat "veilige hawe" beteken, en bewoon die gebied waar die huidige stad Mdina en die voorstad [[Rabat]] nou geleë is. Teen die einde van die 8ste eeu v.C. is 'n Griekse kolonie met die naam ''Μελίτη'' (''Melite'') op die hoofeiland gestig. Dit is die Dories-Griekse woord vir ''heuningby'', en daar word vermoed dat dit na 'n plaaslike by-spesie en die kenmerkende [[heuning]] wat dié maak verwys. === Kartago en Rome === Die eilande kom later onder die beheer van [[Kartago]] (400 v.C.) en ook die [[Romeinse Republiek]] (218 v.C.). Die eilande het onder Romeinse heerskappy floreer, en was mettertyd as 'n Municipium en 'n Foederata Civitas bekend. Heelwat Romeinse oudhede bestaan vandag nog, wat getuig van noue bande tussen die Maltese inwoners en mense van Rome. In 60 n.C., dokumenteer die nuwe Testament dat [[Paulus van Tarsus|Paulus]] skipbreuk gely het op 'n eiland genaamd Melite, wat heelwat Bybelkenners en Maltese met Malta vereenselwig; daar is 'n tradisie dat die stranding by die baai plaasgevind het wat nou gepas "Sint Paulusbaai" genoem word. === Vandale en Bisantyne === Die eiland is in 440 deur die [[Vandale]] verower, wat op daardie stadium kort van tevore die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] provinsie Africa beset het. Dit is herower deur die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] generaal Belisarius in 533, tesame met die ander Vandaalse eiendom en het vir die volgende 340 jaar deel van die [[Bisantynse Ryk|Bisantynse]] provinsie van Sisilië gevorm. == Middeleeue == === Arabiese tydperk === Malta is vanaf 870 tot 1090 deur die Fatimidiese Kalifaat beset, wat vir 220 jaar hul invloed op die destydse inwoners uitgeoefen het. Buiten hulle taal (Sisiliaanse-Arabies) is [[katoen]], [[lemoene]], [[suurlemoen]]e en heelwat nuwe tegnieke van besproeiing bekend gestel. Sommige hiervan soos die ''noria'' (waterwiel), is vandag steeds onveranderd in gebruik. Baie plekname in Malta dateer uit hierdie tydperk. Die Fenisiese stad Mdina is gedurende dié tyd omvangryk verander. === Normandiese Koninkryk van Sisilië === [[Lêer:Malta mapa2.jpg|duimnael|300px|Kaart van Malta in die 16de eeu, toe Italiaans tot amptelike taal verklaar is deur die Ridders van Malta.]] Tussen 1194 en 1530 het die Koninkryk van Sisilië oor die eilande regeer en het die proses van algehele Romanisering in Malta begin. In 1091 het Graaf Rogier I van Sisilië 'n aanvanklike poging aangewend om Normandiese heerskappy te vestig en is hy deur 'n paar van die plaaslike Christene begroet. In 1127 het sy seun, Rogier II van Sisilië, daarin geslaag. Dit merk die geleidelike oorgang van 'n Arabiese kulturele invloed na 'n Europese een. In 1191 is Tancred van Sisilië aangewys as Margaritus van Brindisi, die eerste Graaf van Malta. Tot met 1224 het daar egter 'n sterk Moslem-segment in die samelewing oorgebly. Na die Normandiese verowering styg die bevolkingsgetalle op die eilande hoofsaaklik as gevolg van immigrasie vanaf die noorde (Sisilië en Italië), met die ballingskap na Malta van die totale manlike bevolking van Celano (Italië) in 1223, die uitplasing van 'n Normandiese en Sisiliaanse garnisoen op Malta in 1240 en die vestiging van adellike families uit Sisilië op Malta tussen 1372 en 1450. As gevolg hiervan het 'n vername akademiese studie gevind dat "die hedendaagse mans van Malta mees waarskynlik van Suidelike Italië, insluitende Sisilië en hoër op tot by Calabria afkomstig is".<ref>[http://www.familytreedna.com/pdf/capelli2005.pdf C. Capelli, N. Redhead, N. Novelletto, L. Terrenato, P. Malaspina, Z. Poulli, G. Lefranc, A. Megarbane, V. Delague, V. Romano, F. Cali, V.F. Pascali, M. Fellous, A.E. Felice, and D.B. Goldstein; "Population Structure in the Mediterranean Basin: A Y Chromosome Perspective,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828233152/http://www.familytreedna.com/pdf/capelli2005.pdf |date=28 Augustus 2013 }} ''Annals of Human Genetics'', 69, 1–20, 2005.</ref> Vir amper 440 jaar was Malta 'n anneks van Sisilië. Gedurende dié tydperk is Malta verkoop en herverkoop aan verskeie leenhere en baronne, en is opeenvolgend oor geheers deur die heersers van Swabe, Anjou, die Kroon van Aragon, die Kroon van Kastilië, en Spanje. Die Kroon van Aragon, wat op daardie stadium oor Malta regeer het, het in 1479 uiteindelik by Kastilië aangesluit en Malta sodoende deel van die [[Spaanse Ryk]] gemaak. Malta se administrasie beland hierdeur in die hande van plaaslike adellikes wat 'n beheerliggaam genaamd die ''Università'' op die been bring. == Moderne era == === Hospitaalridders === [[Lêer:Malta Knights.jpg|regs|duimnael|250px|Heropvoering van 'n 16de eeuse militêre dril uitgevoer deur die Johannesridders. Fort Saint Elmo, Valletta, Malta, 2005.]] Vroeg in die 16de eeu het die [[Ottomaanse Ryk]] in die streek begin uitbrei en Suidoos-Europa bereik. Die Spaanse koning Karel V het gevrees dat as Rome voor die Turke val dit die einde van Christelike Europa sou beteken. In 1522 verdryf Süleyman I die Hospitaalridders van Rhodos af. Hulle onttrek terug na hulle gesagsgebiede in Europa. Ten einde Rome teen 'n inval vanuit die suide te beskerm, gee Karel V in 1530 die Maltese eilande aan die Ridders. Vir die volgende 275 jaar maak die bekende "Ridders van Malta" die eiland hulle domein en vestig [[Italiaans]] as die amptelike taal. Hulle bou dorpe, paleise, kerke, tuine en verskansings, verfraai die eiland met talle kunswerke en vergroot die kulturele nalatenskap. Die orde van die Ridders van Johannes is aanvanklik op die been gebring om voorposte langs die roete na die Heilige Land op te rig, om pelgrims by te staan wat in albei rigtings reis. As deel van die vele skermutselings wat plaasgevind het was een van hul belangrikste take om mediese bystand te verskaf, en tot vandag nog word die agtpuntige kruis algemeen deur ambulanse en eerstehulporganisasies gebruik. As vergoeding vir die baie lewens wat hulle gered het, het die Orde heelwat nuut verowerde gebiede bygekry wat verdedig moes word. Tesame met die behoefte om die pelgrims in hulle sorg te verdedig, het dit gesorg vir die totstandkoming van die sterk militêre vleuel van die Ridders. Mettertyd het die Orde sterk en ryk geword. Die prioriteite van versorgers in eerste instansie en militariste tweedens het namate omgeruil. Omrede baie van die gebiede wat hulle moes beskerm rondom die Middellandse See was, het hulle vername seevaarders geword. Uit Malta het die ridders seelangse aanvalle op Ottomaanse skeepsmagte voortgesit en kort voor lank het die [[Süleyman I|Sultan Süleyman die Manjifieke]] 'n finale aanval op die Orde beveel. Teen daardie tyd het die Ridders die stad Birgu beset, wat uitstekende hawens vir vasmering van hul skepe gehad het. Birgu was ook een van die twee vernaamste stedelike gebiede op daardie tydstip, die ander vername stedelike gebied was Mdina, die ou hoofstad van Malta. Die verskansings rondom Birgu is verbeter en nuwe verskansings is opgerig op die ander punt waar Senglea nou staan. 'n Klein fort is op die punt van die skiereiland opgerig, waar die stad [[Valletta]] nou geleë is, en is Fort Sint Elmo genoem. Op 18 Mei 1565 beleër [[Süleyman I|Süleyman die Manjifieke]] vir Malta. Teen die tyd wat die Ottomaanse vloot aangeland het was die Ridders so gereed as wat hulle kon wees. Die Ottomane het eerstens die nuutgeboude fort van Sint Elmo aangeval en na 'n maand van gevegte is die fort in puin gelê, maar die soldate daar sou aanhou veg tot die Turke almal gesneuwel het. Hierna het die Turke begin om Birgu en die verskansings by Senglea aan te val, maar sonder enige gewin. Na 'n uitgerekte beleg wat op 8 September dieselfde jaar geëindig het, wat in latere geskiedenis as die Groot Beleg bekend sou staan, het die [[Ottomaanse Ryk]] die stryd gewonne gegee, omdat die naderende winterstorms sou verhoed dat hulle vertrek. Die Ottomaanse Ryk het 'n maklike oorwinning binne etlike weke verwag. Hulle het 40&nbsp;000 man in slagorde ontplooi gehad teenoor die Ridders se 9&nbsp;000 man, waarvan meeste Maltese soldate en gewone gewapende burgerlikes was. Hulle verliese van duisende manskappe was geweldig ontmoedigend. Die Ottomane het hierna geen verdere betekenisvolle militêre vordering in Europa gemaak nie en die Sultan is 'n paar jaar later oorlede. ==== Na die oorlog ==== Die jaar na die oorlog het die Orde met die bou van 'n nuwe verskansde stad, sonder gelyke, op die skiereiland genaamd Gholja Sciberras begin, wat die Ottomane tydens die beleg as 'n basis gebruik het. Dit is [[Valletta]] gedoop na Jean Parisot de la Valette, die Grootmeester wat die Orde na hul oorwinning gelei het. Aangesien die Ottomane nooit weer aangeval het nie is die verskansings nooit getoets nie en bly dit tot vandag toe nog een van die besbewaarde fortifikasies uit die tydperk. Anders as ander heersers oor die eiland, het die Johannesorde geen "vaderland" buite die eiland gehad nie. Die eiland het hulle tuiste geword en daarom het hulle baie meer as enige ander mag in die eiland belê. Bowendien kom al die lede van adellike families en het hulle aansienlike rykdom vergaar met hulle dienste langs die roete na die [[Heilige Land]]. Die artistieke en argitektoniese nalatenskap uit die tydperk bly een van die grootste in Malta se geskiedenis te wees, veral hulle 'kroonjuweel' – die stad Valletta. Hoe dit ook al sy, omdat hulle belangrikste ''raison d'être'' in die niet verdwyn het, was die Orde se dae ook getel. === Napoleonties-Franse verowering (1798–1800) === Deur die jare het die Ridders se mag afgeneem; hulle heerskappy eindig in 1798 na [[Napoleon Bonaparte]] se ekspedisieleër-vloot onderweg na sy Egiptiese veldtog daar aanland. Napoleon het gevra vir 'n veilige hawe vir die herbevoorrading van sy skepe, en na die Ridders geweier het om vars water aan hom te verskaf het Napoleon Bonaparte 'n afdeling soldate teen Valletta se heuwels opgestuur. Grootmeester Hompesch het op 11 Junie gekapituleer. Die volgende dag is 'n verdrag onderteken waarby die Orde die soewereiniteit van Malta aan die Franse Republiek oorhandig. In ruil daarvoor het die Franse Republiek ooreengekom om al sy invloed tydens die kongres van Rastatt te gebruik om 'n prinsdom vir die Grootmeester te beding, gelykstaande aan die een wat hy opgee.<ref>Porter, 451.</ref> Gedurende sy kort verblyf (ses dae), het Napoleon heelwat hervormings afgehandel, veral merkbaar is die oprig van 'n nuwe administrasie met 'n Staatskommissie, die skep van twaalf munisipaliteite, die opstel van 'n openbare finansieringsadministrasie, die afskaf van alle feodale regte en voorregte, die afskaffing van slawerny en die toekenning van vryheid aan alle Turkse slawe (2000 altesaam). Op die geregtelike terrein is 'n familiekode opgestel en twaalf regters is genomineer. Openbare onderwys is gestruktureer volgens riglyne neergelê deur Bonaparte homself. Dit het voorsiening gemaak vir primêre en sekondêre onderwys. Vyftien laerskole is gestig en die universiteit is vervang deur 'n ’École centrale’ met agt leerstoele, almal met 'n sterk wetenskaplike uitkyk: onder meer rekenkunde en stereometrie, algebra en ruimtemeetkunde, meetkunde en sterrekunde, meganika en fisika, navigasie, chemie, ensomeer.<ref>http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm</ref> Hierna het hy Egipte toe geseil, terwyl 'n aansienlike garnisoen op die eiland agtergelaat is. Aangesien die Orde ook onder die plaaslike Maltese ongewild geraak het, is die Franse aanvanklik met optimisme begroet. Hierdie illusie het nie lank geduur nie. Binne 'n paar maande het die Franse begin om kloosters te sluit en kerkskatte te vat, onder andere die swaard van ''Grootmeester Jean Parisot de la Valette'' wat tot op datum nog in die [[Louvre]] in [[Parys]] uitgestal lê. Die Maltese het hierteen in opstand gekom en die Franse garnisoen onder Generaal Claude-Henri Belgrand de Vaubois moes tot in Valletta terugval. Na etlike mislukte pogings deur die inwoners om Valletta te herower, is die Britte om bystand gevra. Skout-Admiraal Lord [[Horatio Nelson]] besluit op 'n totale blokkade van die eiland in 1799, en die Franse garnisoen gee hulleself in 1800 oor. == Malta in die Britse Ryk, 1800–1964 == === Britse Malta in die 19de eeu === In 1800, word Malta gewilliglik deel van die [[Britse Ryk]]. Onder die voorwaardes van die 1802 Verdrag van Amiens was Brittanje veronderstel om die eiland te ontruim, maar hulle bly in gebreke om die verpligting na te kom – een van verskeie onderlinge gevalle van nie-nakoming van die verdrag, wat op die ou einde lei tot die mislukking van die verdrag en die voortsetting van die oorlog tussen Brittanje en Frankryk. Alhoewel daar nie aanvanklik veel waarde aan die belang van die eiland geheg is nie, het die uitstekende hawens gesogte bates vir die Britte geword, veral ná die opening van die [[Suezkanaal]] in 1869. Die eiland het 'n militêre- en vlootverskansing geword asook die hoofkwartier van die Britse Mediterreense vloot. Selfregering vir die Maltese is aanvanklik tot en met 1921 geweier, alhoewel 'n gedeeltelik verkose wetgewende raad reeds so vroeg as 1849 al bestaan (die eerste Regeringsraad onder Britse heerskappy is in 1835 gehou), en die plaaslike inwoners het soms knellende armoede ervaar.<ref>Attard P.76</ref> Dit was omdat dat die eiland oorbevolk was en grootliks van Britse militêre uitgawes afhanklik was wat na gelang van behoeftes rondom oorloë gewissel het. Regdeur die 19de eeu het die Britse administrasie verskeie liberale grondwetlike hervormings ingestel,<ref>Luke ChVIII</ref> wat oor die algemeen deur die Kerk en die Maltese elite teengestaan is, wat naamlik aan hul feodale voorregte verknog was.<ref>Attard P.64:Luke P.107</ref> Politieke organisasies, soos die Nasionalistiese Party, is op die been gebring of het die handhawing van die [[Italiaans|Italiaanse taal]] in Malta ten doel gehad. In 1813 is Malta die Bathurst Konstitusie vergun; in 1814 is dit vry van die plaag verklaar, terwyl die Weense Kongres van 1815 Britse heerskappy onder die 1814 Verdrag van Parys opnuut bevestig het. In 1819 is die plaaslike Italiaanstalige ''Università'' ontbind. Die jaar 1828 sien die herroeping van die reg op kerklike beskerming na aanleiding van die Vatikaanse Kerk-Staat se proklamasie. Drie jaar later is die Bisdom van Malta onafhanklik verklaar van die Bisdom van Palermo. In 1839 is perssensuur afgeskaf en die konstruksie van die Anglikaanse Katedraal van Paulus is begin. Na die Karnavalbetogings van 1846 is in 1849 'n Regeringsraad met verkose lede onder Britse heerskappy saamgestel. In 1870 is 'n referendum oor geestelikes op die Regeringsraad gehou, en in 1881 is 'n Uitvoerende Raad onder Britse beheer geskep; in 1887 is "dubbele beheer" aan die Regeringsraad onder Britse beheer toevertrou. 'n Teenreaksie vind in 1903 plaas, met die terugkeer na 1849 se vorm van die Regeringsraad onder Britse heerskappy. Die laaste vyftien jaar van die 19de eeu is daar heelwat tegniese en finansiële vooruitgang in lyn met die Belle Epoque gemaak: in die daaropvolgende jare volg die grondlegging van die Anglo-Egiptiese Bank (1882) en die begin van die inwerkingstelling van die Maltaspoorweë (1883); die eerste Maltese posseëls is in 1885 uitgegee en in 1904 skop tremdienste af. Aanbou van die Koninklike Operahuis begin in 1888. In 1886 ontdek die hoof van chirurgie, David Bruce, die mikrobe wat Malta-koors veroorsaak, en in 1905 ontdek Themistocles Zammit die [[koors]] se oorsprong. In 1912 skryf Dun Karm ten slotte sy eerste gedig in Maltees. === Malta tussen die twee wêreldoorloë === Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] raak Malta bekend as ''die Verpleegster van die Middellandse See''. In 1919 lei die ''Sette Giugno'' (7 Junie) onluste oor die uitbundige prys van brood, tot meer outonomie vir die plaaslike inwoners gedurende die 1920's. Nadat Filippo Sciberras 'n Nasionale Vergadering saamgestel het, is selfregering onder Britse beheer vergun in 1921. Malta bekom 'n tweekamer parlement met 'n senaat (later in 1949 ontbind) en 'n verkose Wetgewende Vergadering. Joseph Howard word aangewys as Eerste Minister. In 1923 is die ''Innu Malti'' vir die eerste keer in die openbaar gespeel, en in dieselfde jaar word Francisco Buhagiar Eerste Minister, gevolg deur Sir Ugo Pasquale Mifsud in 1924 en in 1927 deur Sir Gerald Strickland. Die 1930's is gekenmerk deur die onstabiele verhoudings tussen die Maltese politieke elite, die Maltese kerk en die Britse heersers; die Grondwet van 1921 is twee keer opgeskort. Eers in 1930–1932, na 'n botsing tussen die regerende Konstitusionele Party en die Kerk<ref>{{Cite web |url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/prime_ministers/strickland_gerald.asp |title=argiefkopie |access-date=21 Maart 2013 |archive-date=21 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221193721/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/prime_ministers/strickland_gerald.asp |url-status=dead }}</ref> en laasgenoemde se daaropvolgende oplegging van doodsonde aan kiesers van die party en die se bondgenote, wat dus 'n vrye en regverdige verkiesing onmoontlik gemaak het. Weer, in 1933 is die Grondwet teruggetrek oor die Regering se begrotingstem vir die onderrig van Italiaans in laerskole.<ref>http://www.intratext.com/IXT/ITA2413/_P6.HTM</ref> Malta keer daarna dus terug na de Kroonkolonie status wat dit in 1813 gehad het. Voor die koms van die Britte was die amptelike taal sedert 1530 (en die taal van die geleerde elite) Italiaans, wat later verwater het as gevolg van die toenemende gebruik van Engels. In 1934 is Engels en [[Maltees]] verklaar as die enigste amptelike tale. In 1934 kon slegs omtrent 15% van die bevolking Italiaans vlot praat.<ref name="Luke P.113">Luke P.113</ref> Dit het beteken dat uit 58 000 mans wat volgens ouderdom kwalifiseer as jurielede, slegs 767 kon kwalifiseer op grond van taal, aangesien Italiaans tot op daardie stadium in die howe gebruik is.<ref name="Luke P.113" /> Die ongeregtigheid het meer gewig gedra as die kommer oor fascisme. In 1936 is die Grondwet hersien om voorsiening te maak vir die benoeming van lede tot die Uitvoerende raad onder Britse heerskappy, en weer in 1939 om voorsiening te maak vir 'n verkose Regeringsraad onder Britse heerskappy. === Britse Malta gedurende die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:BombDamageMalta.jpg|regs|duimnael|300px|Dienspersoneel en burgerlikes verwyder puin vanuit 'n straat na groot bomskade, in Valletta, Malta op 1 Mei 1942]] Voor die Tweede Wêreldoorlog was die Britse Middellandse See-vloot se hoofkwartiere in Valletta. In weerwil van [[Winston Churchill]] se besware<ref name="BJandCS-p36">{{cite book |last=Bierman, John; & Colin Smith |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |year=2002 |page=36 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-03040-8 }}</ref> is die kommandement geskuif na [[Alexandrië]], [[Egipte]], in April 1937, uit vrees dat dit te ontvanklik was vir lugaanvalle vanaf Europa.<ref name="BJandCS-p36" /><ref>{{cite book|last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |year=2002 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii }}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |year=1980 |page=?? |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-0-87021-926-9 }}</ref> Teen die tyd van die Italiaanse oorlogsverklaring (10 Junie 1940) het Malta 'n garnisoen van minder as vierduisend soldate gehad en omtrent vyf weke se kosvoorraad vir 'n bevolking van naastenby driehonderdduisend mense. Daarbenewens het Malta se lugafweergeskut bestaan uit ongeveer twee-en-veertig lugafweer kanonne (vier-en-dertig "swaar" en agt "lig") en vier Gloster Gladiators, vir wat daar drie loodse beskikbaar was. Aangesien dit 'n Britse kolonie was, naby aan Sisilië en die [[Spilmoondhede]] se skeepsroetes, is Malta deur die Italiaanse en Duitse lugmag gebombardeer. Malta is deur die Britte gebruik om aanvalle op die Italiaanse vloot van stapel te stuur en het ook 'n duikbootbasis gehad. Dit is ook as 'n luisterpos gebruik, met die afluister van Duitse radioboodskappe insluitende [[Enigma-masjien|Enigma]] verkeer.<ref name="CP-p42-44">{{cite book |last=Calvocoressi |first = Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library (herdruk) |year=1981 |publisher=Ballantine Books |isbn=978-0-345-30069-0 |pages=42, 44 }}</ref> Die eerste lugaanvalle op Malta het op 11 Junie 1940 plaasgevind; daar was ses aanvalle op daardie dag. Die eiland se tweevlerkvliegtuie kon nie in die verdediging gebruik word nie aangesien die Luqa-vliegveld nog onvoltooid was, dit was egter met die sewende aanval gereed. Aanvanklik het die Italianers op omtrent 5&nbsp;500 meter gevlieg en dan tot 3&nbsp;000 meter gedaal (om die akkuraatheid van die bomwerping te verbeter). Majoor Paine het vermeld "[Na hulle gedaal het], het ons elke ander dag een of twee afgeskiet, sodat hulle begin het om op [sesduisend meter] in te kom. Hulle bomwerping was nooit baie akkuraat nie. Namate hulle hoër gevlieg het, het dit nogal blindelings geskied."<ref name="BJandCS-p37">{{cite book |last=Bierman & Smith |page=37 }}</ref> Mabel Strickland sou vermeld, "Die Italianers het besluit dat hulle nie van die [Gladiators en lugafweerkanonne] hou nie, sodat hulle hul bomme 20&nbsp;km weg van Malta afgewerp het en dan [na hul basis] teruggekeer het."<ref name="BJandCS-p38">{{cite book |last=Bierman & Smith |page=38 }}</ref> Teen die einde van Augustus is die Gladiators deur twaalf Hawker Hurricanes aangevul wat via die HMS ''Argus'' aangeland het.<ref name="BJandCS-p38" /> Gedurende die eerste 5 maande van die oorlog het die eiland se vliegtuie ongeveer 37 Italiaanse vliegtuie afgeskiet of beskadig. Italiaanse vegvlieënier Francisco Cavalera het opgemerk "Malta was regtig 'n groot probleem vir ons gewees — baie goed verdedig."<ref name="BJandCS-p38" /> Op Malta het 330 mense omgekom en is 297 ernstig beseer sedert die aanvang van die oorlog tot Desember 1941. In Januarie 1941, het die Duitse X. ''Fliegerkorps'' in Sisilië aangekom op die tydstip wat die Afrika Korps in [[Libië]] aangekom het. Oor die daaropvolgende paar maande is 820 mense dood en 915 ernstig beseer.<ref>{{cite book |last=Shankland, Peter; & Anthony Hunter |title=Malta Convoy |year=1961 |publisher=I. Washburn |page=60}}</ref> Op 15 April 1942 ken [[George VI van die Verenigde Koninkryk|Koning George VI]] die George-kruis (die hoogste siviele toekenning vir dapperheid) toe aan "die eiland-fort van Malta — sy mense en verdedigers."<ref name="BJandCS-p38" /> Franklin D. Roosevelt arriveer op 8 Desember 1943 en oorhandig 'n Verenigde State Presidensiële Sitaat aan die inwoners van Malta vanaf die mense van die Verenigde State. Hy oorhandig ook 'n perkamentrol op 8 Desember, wat hy weens simboliese redes na 7 Desember terugdateer. Gedeeltelik lees dit: "Onder herhaalde vuur vanuit die lug, staan Malta alleen en onbevrees in die middel van die see, een klein helder vlam in die donker — 'n baken van hoop vir die helderder dae wat aangebreek het."<ref>{{cite news |title=Mr. Roosevelt Gives Scroll To People On Isle Of Malta |pages=1, 4 |newspaper=[[The Gettysburg Times]] |publisher=[[Associated Press]] |date=10 Desember 1943 }}</ref> (Die volledige Sitaat staan nou op 'n gedenkplaat teen die muur van die Grootmeester se paleis in Republic-straat in die dorpsplein van Valletta.<ref>{{cite book |last=Rudolf, Uwe Jens; & Warren G. Berg |title=Historical Dictionary of Malta |year=2010 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5317-1 |pages=197–198}}</ref>) In 1942 het Operasie Pedestal se konvooi in Grand Harbour aangekom, en die volgende jaar het Franklin D. Roosevelt en [[Winston Churchill]] Malta besoek. George VI arriveer in Grand Harbour vir 'n besoek. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was Ugo Mifsud en George Borg Olivier die enigste twee oorblywende Nasionalistiese lede van die Maltese parlement. Ugo Mifsud het flou geval nadat hy 'n passievolle verweer gelewer het vir die deportasie van Enrico Mizzi na 'n konsentrasiekamp in [[Uganda]], en het 49 ander Maltese Italianers van pro-Italiaanse politieke aktiwiteite aangekla. Hy is 'n paar dae later oorlede. Die [[Geallieerdes]] skop hulle inval van Sisilië af, en begin vanaf Malta. Dieselfde jaar, 1943, na die Cassibile-wapenstilstand, gee die Italiaanse vloot oor aan die Geallieerdes in Malta. In 1945 ontmoet Churchill en Roosevelt vir [[Josef Stalin]] in Malta voor die Jalta-konferensie. Die Nasionale Vergadering van 1946 het die 1947 grondwet onder Britse heerskappy ten gevolg, met die herinstel van selfregering en Paul Boffa wat Eerste Minister word. === Van selfregering tot onafhanklikheid === Na die Tweede Wêreldoorlog verkry die eilande selfregering met die Malta Arbeidersparty (MLP) van Dom Mintoff wat volle integrasie met die VK soek of anders "eie-ontwikkeling (onafhanklikheid)", en die Partit Nazzjonalista (PN) van George Borg Olivier wat onafhanklikheid voorstaan met dieselfde "gebiedstatus" wat Kanada, Australië en Nieu-Seeland geniet. Intussen onderteken Brittanje in 1949, na die rooi vlag insidente van 1948, die Noord-Atlantiese verdrag en sluit aan by [[NAVO]]. Die NAVO-hoofkwartier vir Mediterreense magte (AFMED) was te Floriana in Malta gestasioneer. Na die Kroningsinsident in 1953, word 'n Ronde-tafel konferensie in Londen gehou in Desember 1955, oor die toekoms van Malta, bygewoon deur die nuwe Eerste Minister Dom Mintoff, Borg Olivier en ander Maltese politici, tesame met die Britse Koloniale sekretaris, Alan Lennox-Boyd. Die Britse regering onderneem om die eilande hul eie verteenwoordiging te gee in die Britse Laerhuis, met Britse Binnelandse sake wat verantwoordelikheid oorneem vir Maltese sake, van die Koloniale kantoor. Onder hierdie voorstelle sal die Maltese parlement verantwoordelikheid behou oor alle sake behalwe verdediging, buitelandse beleid en belasting. Die Maltese sal ook sosiale en ekonomiese gelykheid met die VK geniet, gewaarborg deur die Britse ministerie van verdediging (MoD), die eiland se hoofbron van arbeid. 'n VK integrasie-referendum is op 11 en 12 Februarie 1956 gehou, waarin 77,02 persent van kiesers ten gunste van die voorstel was,<ref>[http://www.maltadata.com/ref-votes.htm Referenda in Malta: The Questions and the Voters' Responses]</ref> maar omrede 'n boikot deur die Nasionalistiese party het slegs 59,1 persent van die stemgeregtiges gestem wat die referendum onbeslis gelaat het. Daar was ook kommer onder Britse LP's dat die verteenwoordiging van Malta in Westminster 'n president sou skep vir ander kolonies, wat die uitslag van die algemene verkiesing kon beïnvloed.<ref>{{Cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1956/mar/26/malta-round-table-conference |title=MALTA (ROUND TABLE CONFERENCE)HC Deb 26 Maart 1956 vol 550 cc1778-931 |access-date=21 Maart 2013 |archive-date=19 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919073822/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1956/mar/26/malta-round-table-conference |url-status=dead }}</ref> Bykomend beteken die verminderde strategiese belang van Malta vir die [[Britse Vloot|Britse vloot]] dat die Britse regering toenemend huiwerig was om die vloot se skeepswerwe te onderhou. Na aanleiding van 'n besluit deur die Admiraliteit om 40 werkers by die skeepswerf te ontslaan, het Mintoff verklaar dat "verteenwoordigers van die Maltese mense in die Parlement verklaar dat hulle nie langer gebonde is aan die ooreenkomste en verpligtinge tot die Britse regering nie..." (die 1958 ''Caravaggio-insident'')<ref name="TIME-1958-01-13">{{citation |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,862830,00.html |title=Penny-Wise |journal=[[Time (magazine)|TIME]] |date=13 Januarie 1958 |access-date=21 Maart 2013 |archivedate= 2 Maart 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302023516/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C862830%2C00.html }}</ref> In antwoord hierop het die Koloniale sekretaris 'n kabelgram aan Mintoff gestuur waarin hy dit stel dat hy die integrasieplan "met roekeloosheid in gevaar gestel het".<ref name="TIME-1958-01-13" /> Dom Mintoff het onder protes as Eerste Minister bedank, terwyl Georgio Borg Olivier geweier het om 'n alternatiewe regering te vorm. Dit het tot gevolg gehad dat die eilande onder direkte koloniale administrasie uit Londen geplaas is, met die MLP wat ondersteuning onttrek het aan die integrasie voorstel en nou onafhanklikheid voorstaan. In 1959 is 'n tussentydse Grondwet verskaf vir 'n Uitvoerende raad onder Britse heerskappy. Terwyl Frankryk 'n soortgelyke beleid geïmplimenteer het in hulle kolonies, waarvan sommige oorsese departemente geword het, het die posisie wat Brittanje aan Malta geoffer het 'n unieke uitsondering bevat. Malta was die enigste Britse kolonie waar integrasie met die VK ernstig oorweeg is, en latere Britse regerings het integrasie van die oorblywende kolonies soos [[Gibraltar]] heeltemal uitgeskakel.<ref>{{Cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1976/aug/03/gibraltar |title=''Hansard'' 3 August 1976 Written Answers (House of Commons) → Foreign and Commonwealth Affairs |access-date=21 Maart 2013 |archive-date= 9 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109000842/http://hansard.millbanksystems.com/written_answers/1976/aug/03/gibraltar |url-status=dead }}</ref> In 1961 het die Blood-kommissie voorsiening gemaak vir 'n nuwe grondwet wat 'n mate van selfregering toelaat en die "Staat van Malta" erken. Giorgio Borg Olivier word Eerste Minister die volgende jaar met die lewering van die Stolper-verslag. == Geskiedenis van die onafhanklikheid van Malta (1964-) == === Nasionalistiese regerings (1964–1971) === Na aanleiding van die Maltese grondwetlike referendum in 1964, goedgekeur deur 54,5% van die kiesers op 21 September 1964, word Malta 'n onafhanklike staat as 'n Konstitusionele Monargie, met [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] as Staatshoof. Dit word gevier as Onafhanklikheidsdag of ''Jum l-Indipendenza'' in [[Maltees]]. Op 1 Desember 1964 is Malta toegelaat tot die [[Verenigde Nasies]] In die eerste twee verkiesings sedert onafhanklikheid, 1962 en 1966, het die Nasionalistiese party verrys as die grootste party, en verkry 'n meerderheid van die Parlementêre setels. In 1965 sluit Malta aan by die Europese raad, en in 1970 teken Malta 'n Assosiasie-ooreenkoms met die Europese Gemeenskap. === Arbeider regerings (1971–1987) === [[Lêer:Sir Anthony Mamo (cropped).jpg|duimnael|regs|Sir Anthony Mamo]] [[Lêer:Dom Mintoff (1974).jpg|duimnael|regs|Dom Mintoff in 1974]] Met die 1971 verkiesing wen die Arbeidersparty (MLP) onder Dom Mintoff met net oor die 4000 stemme. Die Arbeiders begin onmiddellik met nuwe onderhandelings rondom die post-onafhanklike militêre en finansiële ooreenkomste aangegaan met die [[Verenigde Koninkryk]]. Die regering het ook nasionaliseringsprogramme onderneem asook die uitbreiding van die openbare sektor en die welsynstaat. Arbeidswetgewing is opgedateer met geslagsgelykheid wat ingebring is by die betaling van salarisse. Betreffende siviele reg is burgerlike huwelike ingestel en [[homoseksualiteit]] en ontug is gedekriminaliseer (1973); die [[doodstraf]] vir moord is in 1971 afgeskaf. Die daaropvolgende jaar het Malta 'n militêre basis-ooreenkoms met die [[Verenigde Koninkryk]] en ander [[NAVO]]-lande betree. Deur 'n pakket van grondwetlike hervormings, ooreengekom met die Nasionalistiese opposisie, het Malta op 13 Desember 1974 'n [[republiek]] geword, met die laaste Goewerneur-Generaal, Sir Anthony Mamo, as die eerste President. Die ''Gieh ir-Repubblika-akte'' is die volgende jaar uitgevaardig, wat alle titels van adellikheid in Malta tot niet verklaar het, en verorden is dat dit nie verder erken sal word nie. Die Party is tot bewind aanvaar met die 1976-verkiesing. Malta is tussen 1976 en 1981 deur onstuimige jare en die Arbeidersregering het aangedring dat Maltese die belt stywer trek sodat die uitdagings en moeilikhede oorkom kan word. Daar was tekorte aan noodsaaklike items; water- en elektrisiteitverskaffing is 2 tot 3 maal per week opgeskort. Politieke spanning het toegeneem, veral op Swart Maandag na 'n mislukte sluipmoordpoging op die Eerste Minister, die perseel van die ''Times of Malta'' tot op die grond afgebrand is en die huis van die Leier van die Opposisie aangeval is. Op 1 April 1979 verlaat die laaste Britse magte die eiland na die afhandeling van die ekonomiese ooreenkoms om die Maltese ekonomie te stabiliseer. Dit word gevier as Vryheidsdag (''Jum Il-Ħelsien'') op die 31ste Maart. Die vieringe begin met 'n seremonie in Floriana na aan die Oorlog-gedenkteken. 'n Populêre gebeurtenis op die herdenkingsdag is die tradisionele regatta. Die regatta word in Grand Harbour gehou en die deelnemende spanne gee hulle allerbeste om die gesogte Regatta-skild te verower. Mintoff het ook noue kulturele en ekonomiese bande met Muammar Gaddafi van Libië gesluit.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,877632-1,00.html |title=argiefkopie |access-date=21 Maart 2013 |archive-date=26 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426225041/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C877632-1%2C00.html |url-status=dead }}</ref> Die 1981- algemene verkiesing lewer vir die Nasionalistiese Party (NP) 'n algehele meerderheid van stemme, maar die Arbeiders het nog steeds 'n meerderheid van setels in die parlement verkry onder die Enkel-oordraagbare stem en Mintoff eht as Eerste Minister aangebly. Dit het tot 'n politieke krisis gelei. Die Nasionaliste, nou deur Eddie Fenech Adami gelei, het geweier om die uitslag te aanvaar en ook geweier om hulle plekke in die parlement in te neem vir die eerste paar jaar van die wetgewende liggaam. Dit bou op tot 'n veldtog wat eis dat die parlement die wil van die kiesers moet weergee. Ten spyte hiervan het die Arbeidersregering vir die volle 5 jaar aan bewind gebly. In 1984 bedank Mintoff as Eerste Minister en Partyleier en wys Karmenu Mifsud Bonnici aan as sy opvolger. Die Mifsud-Bonnici jare is deur politieke spanning en geweld gekenmerk. Na 'n 5-jaar debat het Fenech Adami, deur die tussenbeidetrede van Dom Mintoff, 'n ooreenkoms met Karmenu Mifsud Bonnici bereik om die grondwet te verbeter. Daar is oor frondwetlike wysigings gestem, en dié is in Januarie 1987 bekragtig. Dit het gewaarborg dat die party met 'n oorgrote meerderheid van stemme die meerderheid van parlementêre setels sou kry, om sodoende te kan regeer. Dit het die weg vir die Nasionalistiese Party gebaan om later daardie jaar te regeer. === Die toetredingsproses tot die Europese Unie (1987–2004) === [[Lêer:Edward Fenech Adami.jpg|duimnael|regs|Edward Fenech Adami, Maltese eerste minister, van 1987 tot 1996 en weer van 1998 tot 2004]] Die algemene verkiesing wat in 1987 gevolg het lewer vir die Nasionalistiese Party so 'n meerderheid. Die nuwe Nasionalistiese administrasie van Edward Fenech Adami was opsoek daarna om Malta se bande met Wes-Europa en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] te vernou. Die Nasionalistiese Party het Malta se lidmaatskap tot die Europese Unie bepleit en lê 'n aansoek voor op 16 Julie 1990. Dit word 'n betwisbare saak met die Arbeiders wat lidmaatskap teëstaan. 'n Deurtastende program van liberalisering en openbare beleggings lei tot 'n groter meerderheid vir die Nasionaliste in die 1992 verkiesing. In 1993 is plaaslike rade weer hervestig in Malta Algemene verkiesings was in Malta gehou op 26 Oktober 1996; alhoewel die Arbeiders die meeste stemme ontvang het, het die Nasionaliste die meeste setels gewen. Die grondwetlike veranderings van 1987 moes vir die tweede keer gebruik word, en die Arbeidersparty is 'n addisionele 4 setels toegeken om hulle meerderheid in die Parlement te verseker. Malta se aansoek tot die EU is gevolglik op ys geplaas. 'n Verdeling in die Arbeidersparty in 1998 tussen Eerste Minister Sant en voormalige Eerste Minister Mintoff, nou 'n agtersitter, het tot gevolg gehad dat die regerings sy meerderheid verloor. Nieteenstaande die President van die Republiek se voorkeur vir 'n onderhandelde oplossing, het alle pogings vrugteloos geëindig, en het hy geen ander opsie oorgehad as om Sant en sy regering se bedanking te aanvaar nie, en 'n vroeë verkiesing uit te roep. Met hulle terugkeer na hul amp as regeerders in die 1998 verkiesing, met 'n 13 000 stemme voorsprong, het die Nasionalistiese Party die EU lidmaatskapaansoek heropen. Malta is formeel aanvaar as 'n kandidaadland tydens die Helsinki-Europese raad van Desember 1999.<ref>http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/ACFA4C.htm</ref> In 2000 is die [[doodstraf]] ook geskrap uit die militêre wet van Malta. EU toetrede-onderhandelings is laat in 2002 afgehandel en 'n referendum om lidmaatskap in 2003 het aangedui dat 53.65% uit 90.86% geldige stemme ten gunste daarvan was. Die Arbeiders het dit gestel dat hulle nie gebonde sal wees aan die uitslag nie indien hulle die leisels sou oorneem met die algemene verkiesing later daardie jaar. Onder hierdie omstandighede is 'n verkiesing uitgeroep en die Nasionalistiese Party het nog 'n mandaat gewen, om Lawrence Gonzi as Eerste Minister aan te wys. Die Toetrede-ooreenkoms is geteken en bekragtig en Malta sluit die 1ste Mei 2004 aan by die EU. Eenstemmigheid oor lidmaatskap is vervolgens met die Arbeiders bereik dat hulle die uitslag sal respekteer. John Dalli is aangewys as die eerste Maltese Europese kommissaris by die tweede Barroso-kommissie. === Malta in die Europese Kommissie (2004-) === Binne die konteks van die EU lidmaatskap het Malta by die Eurosone aangesluit op 1 Januarie 2008; die 2008 verkiesing bevestig Gonzi in die premierskap, terwyl George Abela in 2009 President van Malta word. Op 28 Mei 2011 stem die Maltese "ja" in die konsulterende egskeidingsreferendum. Op daardie tydstip was Malta slegs een van drie lande in die wêreld, saam met die [[Filippyne]] en die [[Vatikaanstad]], waar egskeidings ontoelaatbaar is. As gevolg van die referendum se uitslag is 'n wet, wat egskeiding onder sekere omstandighede toelaat, dieselfde jaar uitgevaardig.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14285882 |title=MPs in Catholic Malta pass historic law on divorce |publisher=BBC News |date=25 Julie 2011 |access-date=16 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190814121410/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14285882 |archive-date=14 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na aanleiding van 'n korrupsieskandaal moes John Dalli bedank en is hy in 2012 met Tonio Borg as die Maltese kommissaris vervang. 'n Dringende verkiesing is vir Maart 2013 uitgeroep na die Gonzi-regering hul Parlementêre meerderheid verloor het. == Verwysings == {{refbegin}} * Stephenson, Charles. ''The Fortifications of Malta 1530–1945''. Groot-Brittanje: Osprey Publishing Ltd., 2004. * Attard, Joseph. ''Britain and Malta''. Malta: PEG Ltd.1988. * Luke, Sir Harry. ''Malta – An Account and an Appreciation''. Groot Brittanje: Harrap, 1949. {{refend}} {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|History of Malta}} * {{en}} [http://www.hmml.org/centers/malta/history/history.html Akademiese kortgeskiedenis met volle verwysings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518110128/http://www.hmml.org/centers/malta/history/history.html |date=18 Mei 2008 }} * {{en}} [http://www.doi.gov.mt/EN/islands/ages.asp Malta deur die eeue] * {{en}} [http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp Vername datums in die Maltese geskiedenis] * {{en}} [http://www.maltadata.com/ Malta Verkiesingsdata] * {{en}} [http://schoolnet.gov.mt/history/Options/MalteseHist/EarlyBritRule/7.PlagueNotes.pdf Malta vry van die plaag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318031220/http://schoolnet.gov.mt/history/Options/MalteseHist/EarlyBritRule/7.PlagueNotes.pdf |date=18 Maart 2012 }} {{Geskiedenis van Europa per land}} {{en-vertaal|Malta}} [[Kategorie:Geskiedenis van Malta| ]] 9glv5aqo89ghfhdv1i8w1qln6v9pinl 0 75996 2916852 2911358 2026-07-10T10:51:33Z Jcb 223 2916852 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG kerksaal Barrydale.jpg|270px|duimnael|regs|Barrydale se NG kerksaal, gebou tydens ds. [[Gys Muller]] se sewe jaar lange dienstyd in die gemeente van 1951 tot 1958.]] [[Lêer:NG kerk Barrydale 2013.jpg|250px|links|duimnael|Barrydale se NG kerkgebou, waarvan die hoeksteen in 1908 gelê is.]] [[Lêer:Ds PJ Pienaar.jpg|170px|regs|duimnael|Ds. Pieter Johannes Pienaar is in Maart 1888 as Barrydale se eerste leraar bevestig. Hy bly tot in 1891 toe hy na die [[NG gemeente Somerset-Wes]] vertrek waar hy sy emeritaat in 1936 aanvaar.]] [[Lêer:Ds JF Botha op Uniondale.jpg|duimnael|170px|links|Ds. Johannes Francois Botha, 'n boorling van [[Cradock]], waar hy ook gaan aftree het en oorlede is, se eerste gemeente was Barrydale, van 1891 tot 1893. Hy was die gemeente se tweede leraar.]] [[Lêer:Ds GP van der Merwe.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Gideon Petrus van der Merwe se eerste en enigste gemeente was Barrydale. Hy was van 1893 tot 1905 die gemeente se tweede leraar toe hy sekretaris van die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap word. Hy is op [[4 April]] [[1914]] in die amp oorlede nadat hy in 1911 reeds ses maande siekteverlof moes neem toe hy bloedvergiftiging in sy een voet opgedoen het.<ref>{{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1970. ''God het laat groei. Geskiedenis van die Bybelgenootskapsbeweging in Suider-Afrika 1820–1970''. [[Kaapstad]]: Die Bybelgenootskap van Suid-Afrika.</ref>]] [[Lêer:Ds MM du Toit.jpg|duimnael|links|170px|Ds. [[Matthys du Toit|Matthys Michielse du Toit]] se eerste gemeente, van 1905 tot 1912, was Barrydale.]] [[Lêer:Ds WFP Marais.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Willie Marais, die gemeente se leraar van 1912 tot 1929.]] [[Lêer:Ds GTT Kikillus.jpg|duimnael|links|170px|Ds. Gustav Kikillus was van 1929 tot 1950 21 jaar lank leraar van Barrydale.]] [[Lêer:Ds Gysbert Muller.jpg|regs|170px|duimnael|Ds. [[Gys Muller|G. du T. Muller]] was van 1950 tot 1958 Barrydale se sewende leraar.]] [[Lêer:Hoeksteen van die NG kerk Barrydale, gelê deur ds JW Louw op 28 Maart 1908.jpg|duimnael|links|270px|Die kerk se hoeksteen, gelê deur ds. J.W. Louw op [[28 Maart]] [[1908]].]] [[Lêer:Ds PL Cilliers.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. P.L. Ciliers was Barrydale se leraar van 1958 tot 1961.]] [[Lêer:Ds JE Terblanche.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. J.E. Terblanche was die gemeente se leraar van 1964 tot 1969, toe hy 'n beroep na [[NG gemeente Reddersburg|Reddersburg]] aanneem.]] [[Lêer:Ds DW Olivier.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. D.W. Olivier, die gemeente se leraar van 1970 tot 1976.]] Die '''NG gemeente Barrydale''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] met as middelpunt die dorpie [[Barrydale]] in die skilderagtige omgewing van die [[Langeberg]] aan die R62, 62,5&nbsp;km suidoos van [[Montagu]], 76&nbsp;km suidwes van [[Ladismith]] en min of meer ewe ver (45&nbsp;km) deur die [[Tradouwpas]] van [[Swellendam]] en [[Heidelberg, Wes-Kaap|Heidelberg]]. In 2014 het die gemeente 49 doop- en 211 belydende lidmate gehad. In daardie jaar was die leraar ds. W.J. van Zyl. == Agtergrond == Die handelaarsfamilie Barry van [[Swellendam]], wat so 'n belangrike rol in die ontwikkeling van die [[Overberg]], [[Klein-Karoo]] en omstreke gespeel het, het die dorpie vroeg in die dekade ná 1880 as 'n handelspos en kerksentrum laat aanlê en dit genoem na hul stamvader in Suid-Afrika, [[Joseph Barry]], die handelaar, boer, skeepseienaar en parlementslid. Dié gebied is vroeër deur die leraar van die [[NG gemeente Swellendam]], gestig in 1798, en [[NG gemeente Montagu]], gestig in 1854, bedien, maar op [[8 September]] [[1880]] is oorgegaan tot die stigting van die NG gemeente Barrydale. (Die stigtingsjaar word egter tradisioneel aangedui as 1881.) Die eerste konsulent was ds. [[Servaas Hofmeyr]] van [[Montagu]], maar vanweë 'n nuwe indeling van ringe kort daarna, word ds. [[George Murray]] van [[Swellendam]] in 1881 as konsulent aangestel. Hy is in 1885 opgevolg deur ds. A.B. Daneel van [[Heidelberg, Wes-Kaap|Heidelberg]]. == Vroeë jare == === Ds. P.J. Pienaar === Nadat die gemeente enkele jare deur 'n godsdiensonderwyser, D.Z. de Villiers, bedien is, is die eerste leraar, prop. Pieter Johannes Pienaar, eers in Maart 1888 (1887 volgens ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]'') bevestig. Hoewel hy net drie of vier jaar in die gemeente staan en toe na die [[NG gemeente Somerset-Wes]] vertrek waar hy werksaam was tot en met sy aftrede in 1936<ref name="ober">{{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, dr. J.A.S.]] 1948. ''Jaarboek van die Gefedereerde Nederduitse Gereformeerde Kerke 1949''. [[Kaapstad]]: Jaarboek-Kommissie van die Raad van die Kerke.</ref> (dis onbekend wanneer hy oorlede is, maar hy het nog gelewe met 1952-uitgawe van die ''NG Jaarboek'' en moes toe al sowat 90 jaar oud gewees het), "arbei hy met veel vrug en doen baie ter vorming en opbou van die gemeente",<ref name="oliv">{{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. [[Kaapstad]] en [[Pretoria]]: N.G. Kerk-uitgewers.</ref> tot hy vertrek en in 1891 opgevolg word deur ds. J.F. Botha. Dié boorling van [[Cradock]] het in 1893 na [[NG gemeente Uniondale|Uniondale]] vertrek en sy twee jaar in die gemeente Barrydale was selfs korter as sy voorganger se dienstyd. Daarna dien hy agtereenvolgens [[NG gemeente Richmond|Richmond]] (van 1899), [[NG gemeente Potchefstroom|Potchefstroom]] (van 1905 nadat hy van 1903 sowat twee jaar uit die bediening was en vir die Bybelgenootskap gewerk het), [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] (van 1908), [[NG gemeente Tarkastad|Tarkastad]] (van 1912), [[NG gemeente Wellington|Wellington]] (van 1918) en uiteindelik [[NG gemeente Molteno|Molteno]] (van 1925 tot hy sy emeritaat aanvaar in 1935). Hy is op [[9 Augustus]] [[1945]] op sy tuisdorp oorlede. Die ou kerk, wat later as sendingkerk gedien het, is waarskynlik in ds. Botha se tyd gebou. === Ds. G.P. van der Merwe === Van 1893 tot 1905 arbei in Barrydale die geliefde<ref>{{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. [[Kaapstad]]: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> ds. G.P. van der Merwe. Gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) het hy vele liefdesdienste aan die gemeente bewys. Hy verlaat die gemeente ná 12 jaar van getroue arbeid, waartydens 'n netjiese en gerieflike [[pastorie]] opgerig is, om die Kerk in 'n ruimer arbeidsveld te dien as Sekretaris van die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap. Hy sterf in die amp in 1914. == In die 20ste eeu == === Ds. M.M. du Toit === In 1905 verwelkom die gemeente Barrydale prop. Matthys Michielse du Toit as sy nuwe leraar. Hy het hom baie in belang van die sending beywer en het by die gemeente "veel liefde opgewek vir die saak van die grote Koning".<ref>{{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. [[Kaapstad]]: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> Ds. Du Toit is 'n boorling van die omgewing, want hy is as oudste seun op [[3 Desember]] [[1874]] op [[Montagu]] gebore. Na matriek het hy 'n tyd lank in sy pa se algemenehandelaarsaak gewerk voordat hy na [[Stellenbosch]] is waar hy in Desember 1904 tot die bediening toegelaat is. Hy was leraar hier en daarna op [[Reddersburg]] (1912–20), [[Excelsior]] (1920–21), Moria in Suidwes-Afrika (1921–22), [[NG gemeente Hopetown|Hopetown]] (1922–25) en uiteindelik [[Joubertina]] (1925–41). Op [[13 Maart]] [[1906]] is hy met Anna Johanna le Roux (geb. 4 September 1879) getroud. Sy het op Sondagaand [[17 Desember]] [[1939]] ná 'n lang siekbed van agt maande gesterf en is op Dinsdag [[19 Desember]] [[1939]] te midde van groot belangstelling bokant die kerk op Joubertina begrawe. Ná sowat 16 maande as enkelouer het ds. Du Toit met die weduwee E.M. de Wet van [[Queenstown]] getrou.<ref>{{af}} [http://www.ngkerkjoubertina.org.za/toekatotnou.html Geskiedenis van die NG kerk Joubertina]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> === Nuwe kerkgebou === Die nuwe kerkgebou, "so smaakvol en gerieflik ingerig",<ref>{{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> is tydens sy verblyf in die gemeente opgerig. Die kerkraad het die besluit om 'n kerkgebou op te rig en so die oue van 1877<ref>{{Cite web |url=http://www.whalecoastfm.co.za/blogs/kraal-ogies/barrydale |title=Whalecoastfm.co.za |access-date= 9 Mei 2013 |archive-date= 1 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701132649/http://www.whalecoastfm.co.za/blogs/kraal-ogies/barrydale |url-status=dead }}</ref> te vervang, al in 1905 geneem en ook besluit die koste mag nie £5&nbsp;000 oorskry nie. Van die 19 tenders wat ontvang is, was dié van die meesterbouers Moon & Ledbury die beste teen £4 518. Die gemeente het £300 daardeur bespaar dat geen argitek aangestel is nie. Uiteindelik het die boukoste £5 131 beloop. Die [[NG gemeente Montagu]] het £350 vir die boufonds geskenk en die [[NG gemeente Ladismith]] £176. Die gebou is binne drie jaar voltooi.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/14/2/19.html ''Barrydale se kerk skitter''], ''[[Die Burger]]'', [[14 Junie]] [[1997]]</ref> Die hoeksteen is gelê deur ds. J.W. Louw van [[Ladismith]] op [[28 Maart]] [[1908]]. Die Engelse orrel, 'n Norman & Beard van 1908, is een van net drie in die land. Dit is reeds in 1997 vir R500&nbsp;000 verseker. === Ds. W.F.P. Marais === Ds. Du Toit vertrek in 1912 na [[Reddersburg]], waar hy bly tot 1920. Sy opvolger op Barrydale was ds. Willem Francois Petrus Marais, wie se eerste gemeente [[NG gemeente Dutoitspan|Dutoitspan]] van 1896 was tot sy koms na Barrydale in 1912, waar hy getroue en toegewyde diens lewer en "baie diep spore laat".<ref name="oliv" /> Hy bly hier tot hy in 1928 'n beroep aanneem na die [[NG gemeente Albanie]], toe nog gesetel op die dorpie [[Riebeek-Oos]], maar later jare in [[Grahamstad]]. Ds. Willie Marais is op [[25 April]] [[1935]] oorlede.<ref name="ober" /> === Dr. Gustav Kikillus === Barrydale verwelkom sy sesde leraar binne sowat 40 jaar met die bevestiging van dr. Gustav Kikillus in 1929. Dié boorling van [[Herbertsdale]] naby [[Mosselbaai]] se vader het omstreeks 1881 uit Oos-Duitsland na Suid-Afrika gekom as sendeling van die [[Berlynse Sendinggenootskap]]. Hy ontvang sy onderwys aan die Hoër Jongenskool op [[Mosselbaai]] en gaan in 1905 na [[Stellenbosch]] waar hy sy B.A.-graad aan die ou [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]] behaal. In 1908 gaan hy na die [[Normaal School, Kaapstad]] vir sy onderwysdiploma. Hierna was hy 11 jaar lank adjunkhoof op [[Tulbagh]] tot hy in 1919 na Stellenbosch terugkeer, aan die [[Kweekskool]] studeer en sy B.D. en kandidaatseksamen afgelê het. In 1922 vertrek hy na [[Nederland]] waar hy in 1924 sy teologiese doktorsgraad verwerf met die proefskrif "Die invloed van die Christendom op die ou Romeinse wetgewing ten opsigte van die sorg van die kind." Met sy terugkeer in Suid-Afrika het hy afgelos as hoof van die hoërskool op Klipdam en ook dienste daar waargeneem tydens die bediening van ds. D. Hugo op [[Barkly-Wes]]. In 1925 het hy 'n beroep aangeneem na die NG gemeente [[Nieuwoudtville]] en in 1929 na Barrydale. Tydens ds. Kikillus se bediening is die reeds sierlike kerkgebou, die trots van die dorp en gemeenskap,<ref>[[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952.</ref> nog verder verfraai deur die aanbring van die ringmuur om die kerk en veral die aanlê van die pragtige kerktuin, waarin veral die susters van die gemeente 'n groot aandeel gehad het. Mev. Kikillus het met haar aanleg en liefde vir en opleiding in mediese werk, in dié tyd 'n besonderse rol vervul. Ds. Kikillus was van die eerste ses leraars die een met die langste diens en verlaat die gemeente in 1950 vir die [[NG gemeente Bethanie]] in die destydse [[Suidwes-Afrika]]. === Ds. Gys Muller === In 1951 is ds. [[Gys Muller|Gysbert Du Toit Muller]] op Barrydale as die gemeente se sewende leraar bevestig, in wat reeds sy tweede gemeente was, nadat hy van 1948 af in die [[NG gemeente Caledon]] gestaan het. Hy verlaat Barrydale in 1958 vir [[Kaapstad]] se suidelike voorstede, waar hy tot 1965 leraar van die [[NG gemeente Rondebosch]] was. Ds. Muller is op [[29 Mei]] [[1924]] op [[Bonnievale]] gebore en ontvang sy skoolopleiding op [[Calvinia]]. Hy studeer aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] en word einde 1947 gelegitimeer, waarna sy bediening as hulpleraar in die [[NG gemeente Worcester]] begin. Op [[10 September]] [[1948]] is hy as leraar van die [[NG gemeente Caledon]] georden en bevestig. Ná Barrydale en Rondebosch was hy ook nog tot 1985 in die [[NG gemeente Franschhoek]], waar hy op Sondag 3 Februarie 1985 sy afskeidsboodskap lewer. Hy is beskryf as 'n "besielende prediker, toegewyde pastor en bekwame gemeenskapsleier".<ref>Van Lill, ds. Gert. 1995. ''Ned. Geref. Kerk Franschhoek 1845–1995''. Franschhoek: Kerkraad.</ref> == Kerkrestourasie == Barrydale se toe byna 90 jaar oue NG kerkgebou is in 1997 die derde keer buite en die tweede keer binne opgeknap. Die kerkraad het in 1996 op die grootskeepse opknapping besluit, aangesien dit in 1962 laas binne en buite, en in 1978, net voor die eeufeesviering, opnuut buite opgeknap en geverf is. 'n [[Vrystaat]]se bouaannemer, Koos du Plooy, van Deltex, het die taak met 'n span van agt werkers aangepak. Die buitekant van die kerksaal is ook opgeknap en die hele projek is binne twee maande afgehandel. Dit het sowat R110 000 gekos. 'n Boer van Barrydale, Johan Marais, het altesaam R22 000 onder die plaaslike gemeenskap ingesamel en die res het uit die kerkraad se reserwefonds gekom.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/14/2/19.html ''Barrydale se kerk skitter''], ''[[Die Burger]]'', [[14 Junie]] [[1997]]</ref> Die kerkgebou se ingevoerde plafon van patroongedrukte staalpanele is in 1996 die eerste keer sedert die bou van die kerk geverf. Die hoogte van die kerkdak en -toring het die verfwerk bemoeilik, want die oprigting van die hoë steiers was tydrowend. Enkele dakteëls wat verweer was, is vervang. Ook die weerhaan wat met die jare ál skewer gestaan het, is herstel. Die staalpen waarop die haan staan, was voorheen in 'n houtbasis wat verweer het. Met die herstelwerk het die haan 'n staalvoetstuk gekry. == Enkele leraars == * Pieter Johannes Pienaar, Maart 1888 tot 1891 * Johannes Francois Botha, 1891 tot 1893 * Gideon Petrus van der Merwe, 1893 tot 1905 * Matthys Michielse du Toit, 1905 tot 1912 * Willem Francois Petrus Marais, 1912 tot 1929 * Dr. Gustave Theodore Tobias Kikillus, 1929 tot 1950 * [[Gys Muller|Gysbert Du Toit Muller]], 1951 tot 1958 * Pieter Lafras Cilliers, 1958 tot einde 1961 * Jacobus Ernst Terblanche, [[9 Augustus]] [[1964]] tot Desember 1969 * Daniël Wilhelm Olivier, April 1970 tot 1976 * Hermanus (Maans) van Lill, [[15 April]] [[1977]] tot Maart 1984 * Johannes Frederick Maasdorp, 1984 tot minstens 1990 * W.J. van Zyl, [[10 Februarie]] [[2013]]<ref>{{Cite web |url=http://kerkbode.co.za/amptelike-nuus-uit-die-ng-kerk-familie/ |title=Amptelike nuus uit die NG Kerk-familie |access-date= 9 Mei 2013 |archive-date=29 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429120933/http://kerkbode.co.za/amptelike-nuus-uit-die-ng-kerk-familie/ |url-status=dead }}</ref> - == Bronne == * {{af}} Alheit, W.A. 1948. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swellendam. Een-en- 'n-Halwe Eeu van Genade 1798–1948''. [[Swellendam]]: Die Kerkraad. * {{af}} Breedt, ds. J.M.N. Breedt. 1947. ''Gedenkboek by die Jubileumfees van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Nieuwoudtville 1897–1947''. [[Nieuwoudtville]]: Nederduitse Gereformeerde Kerkraad. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. [[Kaapstad]] en [[Pretoria]]: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} Small, Mario (samesteller). 2014. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 2014''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk MSW – 'n divisie van Bybel-Media. * {{af}} Van der Walt, dr. Ernst J. 1991. ''Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1991''. [[Kaapstad]]: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch. * {{af}} Van Lill, ds. Gert. 1995. ''Ned. Geref. Kerk Franschhoek 1845–1995''. [[Franschhoek]]: Kerkraad. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/14/2/19.html ''Barrydale se kerk skitter''], ''[[Die Burger]]'', [[14 Junie]] [[1997]]. * {{af}} Van Niekerk, A.A.J. 1980. ''Barrydale 1880–1980. Die geskiedenis van 'n kerk en 'n gemeenskap''. [[Barrydale]], Kaap: Die Feeskomitee. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Joseph Barry]] == Eksterne skakels == * [http://kerkbode.co.za/vakatures-5-oktober/ Die gemeente adverteer vir 'n deeltydse leraar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509022914/http://kerkbode.co.za/vakatures-5-oktober/ |date= 9 Mei 2013 }} * [https://www.facebook.com/NgKerkBarrydale Die gemeente se Facebook-blad] * [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/09/01/DB/10SK/04.html ''Barrydale-gemeente wen goud in Bybelmarathon''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426235651/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/09/01/DB/10SK/04.html |date=26 April 2014 }}, ''[[Die Burger]]'', [[1 September]] [[2004]]. {{DEFAULTSORT:Barrydale, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Wes-Kaap]] 9ywl2zncm8glnra9nlzr6jcv0xctq4e 0 88071 2916858 2911371 2026-07-10T10:59:00Z Jcb 223 2916858 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NG kerk Utrecht.jpg|duimnael|regs|280px|Die NG kerk op Utrecht is in 1893 deur ds. [[Andrew Murray]] ingewy, maar dis nie bekend wie die argitek was nie.<ref>{{en}} [http://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=9006 Inskrywing oor die NG kerk Utrecht op Artefacts.co.za.]</ref>]] [[Beeld:NG kerk Utrecht syaansig 1917.jpg|duimnael|regs|320px|Die kerk van die kant gesien. Dié foto is in 1917 geneem.]] Die '''NG gemeente Utrecht''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die provinsie en Sinode van KwaZulu-Natal. Met sy stigting op [[19 November]] [[1854]] was Utrecht die 61ste gemeente van die Kerk en net die derde gemeente in die kolonie [[Natal (kolonie)|Natal]]. Ten tyde van sy honderdjarige bestaansviering in 1954, twee jaar nadat Utrecht en die ander gemeentes in die gelyknamige ring van die Transvaalse aan die Natalse Kerk oorgedra is, het Utrecht 'n ledetal van sowat 850 en 'n sieletal van 1&nbsp;350 gehad. Sestig jaar later was die ledetal sowat 320 en die sieletal nagenoeg 450. == Die reisende gemeente na Port Natal == Die huidige Sinode van KwaZulu-Natal is aan die begin van sy wordingsjare die "reisende gemeente van die Gereformeerde Kerk na Port Natal" genoem. Die derde trek van die Voortrekkers, of emigrante-boere soos hulle toe genoem is, wat in September 1836 van [[Graaff-Reinet]] op reis gegaan het onder leiding van [[Gerrit Maritz]], was die indirekte grondleggers van die Natalse Kerk. Dié trekkers wou 'n eie Christelike staat stig en so ontkom aan die koloniale bewind in die Kaapkolonie se verengelsings- en gelykstellingsbeleid. Die Kaapse Kerk kon dié trekkers nie van die gereelde bediening van die Woord en sakramente voorsien nie, veral omdat daar in die Kaapse kerk se wydverspreide gemeentes 'n skreiende tekort aan predikante was wat net deels verlig is deur die koms van 16 [[Skotse predikante in die NG Kerk|Skotse predikante]] van 1818 tot 1836. Die Kaapse Kerk het wel herhaalde pogings aangewend om van tyd tot tyd predikante na die Voortrekkers te stuur. 'n Sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]], [[Erasmus Smit]], getroud met 'n suster van [[Gerrit Maritz]], het die trek vergesel. Smit was toe reeds 58 jaar oud en sy gesondheid was geknak, maar hy was die trekkers en hul kinders se geestelike leier. Al wou baie van die trekkers, veral die volgelinge van [[Andries Potgieter]], hom nie as hul predikant erken nie omdat hy nie "georden" was nie, en gevolglik so lank die laer naby [[Thaba Nchu]] was, liewer die dienste van die Wesleyaanse sendeling en drukker<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/james-archbell-missionary-and-printer-negotiates-together-john-edwards-and-t-jenkins-pur South African History Online.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228154116/http://www.sahistory.org.za/dated-event/james-archbell-missionary-and-printer-negotiates-together-john-edwards-and-t-jenkins-pur |date=28 Desember 2014 }}</ref> James Archbell (1798–1866)<ref>{{en}} [http://www.dacb.org/stories/southafrica/archbell_james.html Biografie van James Archbell op die webtuiste Dictionary of African Christian Biography.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712050725/http://dacb.org/stories/southafrica/archbell_james.html |date=12 Julie 2014 }}</ref> bygewoon het, was Smit nogtans getrou in die uitvoering van sy pligte. Hy het twee maal op Sondag, gewoonlik onder 'n bokseil, gepreek, katkisasie gehou en huwelike bevestig. Wanneer 'n kommando uitgestuur is om die vyand te ontmoet, is daar gereeld Woensdagaand 'n biduur gehou, terwyl die eerste Maandag in die maand afgesonder is om te bid vir die uitbreiding van die Christendom oor die hele aarde. Op [[Thaba Nchu]] is op [[8 Februarie]] [[1837]] die eerste voorlopige poging aangewend om 'n kerklike organisasie te bewerkstellig en is die eerste manne op 'n burgerlike vergadering daartoe benoem, naamlik J.S. Maritz tot ouderling en C. Viljoen en [[Sarel Cilliers]] tot diakens. Maar in April 1837 voeg [[Piet Retief]] hom by die trek en word hy spoedig ná sy aankoms verkies tot "Goewerneur en Hoofkommandant". Die reëling van kerklike sake was een van die eerste punte waaraan hy aandag gegee het, en die eerste stap daartoe was die benoeming van die eerw. Smit tot "leraar van die reisende gemeente". Op Sondag [[23 April]] [[1837]] het die pas benoemde leraar sy "inwydingspredikasie" gehou, maar daar was beswaar dat hy sy bevestigingsformulier self sou lees. Die goewerneur het dit die beste geag om die bevestiging uit te stel en op Sondag [[21 Mei]] [[1837]] is Smit deur 'n aanspraak van die goewerneur aan die gemeente voorgestel en daarna versoek om sy bevestigingsformulier self te lees en daarop te antwoord. Geen besware is geopeer nie, maar baie Voortrekkers het hulle van hom gedistansieer.<ref>{{af}} Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge.</ref> Eerw. Erasmus het dadelik sy amptelike status gebruik om sy Kerk en belydenis te handhaaf. So het hy, toe hy bemerk dat daar in die Ampseedformule wat [[Piet Retief]] op [[6 Junie]] [[1837]] as goewerneur afgelê het geen melding gemaak is van die beskerming van die belydenis van die Kerk nie, het hy gevra dat die goewerneur op die volgende Sondag, [[11 Junie]] [[1837]], ná die preek 'n verdere eed voor die gemeente aflê terwyl die goewerneur voor die preekstoel kniel, die linkerhand op die geopende Bybel hou en die vingers van die regterhand opgehef gedurende die aflê van die eed. == Eerste keer op Natalse bodem == [[Beeld:Erasmus Smit.jpg|160px|links|duimnael|Eerw. [[Erasmus Smit]], eerste leraar van die "reisende gemeente van die Gereformeerde Kerk na Port Natal", is op Sondag [[21 Mei]] [[1837]] bevestig toe hy self sy bevestigingsformulier moes voorlees en op die vrae moes antwoord wat hy daaruit gelees het.]] Op [[14 November]] [[1837]] is die trek oor die [[Drakensberge]] in Natal. Daar was tot dusver eintlik nog geen werklike kerklike organisasie nie, want eerw. Erasmus het eers op [[3 Desember]] daardie jaar die eerste keer die woord "kerkraad" in sy dagboek genoem. Op daardie dag is die nuutverkose kerkraad deur hom plegtig voorgestel na die formulier van "Ons Nederduitse Gereformeerde Kerk". Die ouderlinge was Francois Retief en Carel van der Merwe; die diakens Christiaan Liebenberg en Roelof Dreyer. 'n Dubbeltal name is aan die regering voorgelê waarna die broeders wat sou dien, deur die lot aangewys is. Die eintlike stigting van die NG Kerk in Natal deur die Voortrekkers het dus op [[3 Desember]] [[1837]] plaasgevind. Die eerste kerkraadsvergadering is op die volgende Sondag gehou wat op versoek van die kerkraad deur die goewerneur as kommissaris politiek bygewoon is. Die Natalse Kerk was dus 'n staatskerk tydens die aanlê van die kolonie deur die Voortrekkers.<ref name="ober">{{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, dr. J.A.S.]] 1948. ''Jaarboek van die Gefedereerde Nederduitse Gereformeerde Kerke, 1949''. Kaapstad: Jaarboek-kommissie van die Raad van die Kerke.</ref> In Februarie 1838 het die bloedige moorde deur [[Dingaan]] se manskappe op die een ná die ander laer van die Voortrekkers in Natal plaasgevind: eers op [[6 Februarie]] op [[Piet Retief]] en sy manskappe, daarna die laer van Bloukransrivier en Moordspruit op 16, 17 Februarie. Ná 'n latere aanval op Veglaer aan Boesmansrivier het is die laers verskuif na Klein Tugela (waar Maritz s'n gestaan het), waar op [[28 Oktober]] [[1838]] die eerste Nagmaalsviering gedurende die trek gehou is. == Eerste gemeente gestig == [[Lêer:Daniel Lindley.jpg|duimnael|regs|180px|Eerw. [[Daniel Lindley]], eerste leraar van die [[NG gemeente Pietermaritzburg]] en konsulent van die vier ander gemeentes in die gebied waarin die Voortrekkers hulle gevestig het, te wete Weenen, Port Natal, Winburg en Potchefstroom.]] Kommandant Piet Greyling het voor die aanval op Veglaer aan Boesmansrivier Natal dieper binnegetrek en waar hy hom aan die voet van die Stinkhoutbergrand (Boesmansrand) gaan vestig het, het hy 'n kolonieplaas aangelê wat volgens besluit van die raad op [[23 Oktober]] [[1838]] as eerste dorpsplaas die naam [[Pietermaritzburg]] ontvang het. Ná die oorwinning oor Dingaan in Desember daardie jaar het die laers in die loop van Januarie 1839 afgetrek na Pietermaritzburg en kon die emigrante-boere blykbaar onbelemmerd en rustig voortlewe. Die laer waarby Erasmus Smit was, het op [[31 Januarie]] [[1839]] daar aangekom. Nog in dieselfde jaar het die Voortrekkers Port Natal ná regmatige verowering in besit geneem en die Republiek van Natal met Pietermaritzburg as hoofstad verklaar. Die vooruitsigte van gereelde bearbeiding van die swerwende en wydverspreide trekkers het feitlik nie bestaan tot die jaar 1839 nie toe die [[NG gemeente Pietermaritzburg|gemeente Pietermaritzburg]] op die eerste vaste woonplek van die Voortrekkers gestig is as die eerste gevestigde gemeente in Natal. Die georganiseerde reisende gemeente het hier gevestig geraak en eerw. Smit het sy amptelike werk voortgesit. == Eerste voltydse predikant in Natal == Aan eerw. Smit is kort hierna 'n pensioen van £45 toegeken en hy het nog af en toe gehelp, maar aan die begin van 1840 is hy opgevolg deur ds. [[Daniel Lindley]], predikant van die Presbiteriaanse Kerk in Noord-Amerika. Hy het sendingwerk in Suid-Afrika gedoen toe die Volksraad hom op [[6 Januarie]] [[1840]] beroep as die eerste predikant van die gemeente in Natal. Hy het die kerkboeke daar aangelê en ook dié van die gemeentes wat kort ná 1841 in die Voortrekkerland tot stand gekom het. Die Volksraad het sonder versuim die hele uitgestrekte gebied waaroor die Voortrekkers versprei was, in vyf gemeentes verdeel: Port Natal (wat later doodgeloop het en eers in 1913 herstig is as die [[NG gemeente Durban|gemeente Durban]], [[NG gemeente Pietermaritzburg|Pietermaritzburg]] en [[NG gemeente Weenen|Weenen]] aan die oostekant, en [[NG gemeente Winburg|Winburg]] en [[NG gemeente Potchefstroom|Potchefstroom]] aan die westekant van die [[Drakensberge]]. Hierdie eerste Voortrekkerpredikant was die enigste vir die vyf gemeentes, elk met sy eie kerkraad. Dat sy werk ontsaglik groot was, word byvoorbeeld bewys deur die 248 kinders wat hy in 1841 op Pietermaritzburg gedoop het en die 244 in 1842. Op [[Winburg]] het hy 362 gedoop en op Potchefstroom, wat meer as 700&nbsp;00&nbsp;km van [[Durban|Port Natal]] af geleë is, 202 kinders. Ds. Lindley word tereg beskou as die stigter van die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Natal (tans KwaZulu-Natal).<ref name="ober" /> Aanvanklik het die Volksraad hom besoldig met 'n traktement van £100 per jaar, met vrye inwoning. Ná die Engelse besetting moes die gemeente hom self onderhou en was sy salaris baie ongereeld. Van 1840 tot 1847 het ds. Lindley hom met hart en siel aan die Voortrekkers op Pietermaritzburg gewy, waar hy ook gewoon en van waar hy die ander gemeentes besoek het. == Eerste kerkgebou in Natal == [[Beeld:Geloftekerkie 1910.jpg|duimnael|links|295px|Die Geloftekerkie soos dit in 1910 gelyk het.]] Die eerste kerkgebou in die Voortrekkergebied is op Pietermaritzburg opgerig as uitvloeisel van die plegtige gelofte van [[Sarel Cilliers]] op Danskraal op [[9 Desember]] [[1838]] wat ná Dingaan se Zoeloemag op [[16 Desember]] [[1838]] verslaan is, na vervulling geroep het. Dit was, volgens die kerkraad van die moedergemeente Pietermaritzburg in 1949 en ds. C.W.I. Pistorius, die leraar van 1946 tot 1948, nie die eintlike Geloftekerk nie omdat hulle dit as 'n tydelike geboutjie bedoel het wat later, sodra die nodige geld voorhande sou wees om die werklike Geloftekerk op te rig, in 'n [[pastorie]] omskep moes word.<ref>{{af}} [[Hendrik Bernardus Thom|Thom, dr. H.B.]]. 1949. ''Die Geloftekerk en Ander Studies oor die Groot Trek''. Kaapstad: Nasionale Pers, Beperk.</ref> Weens die Engelse anneksasie en die gevolglike vertrek van die meerderheid van die Voortrekkers uit Natal, het hierdie plan egter nooit werklikheid geword nie. Die kerkraad wou 'n sekere stuk grond in Pietermaritzburg, naamlik Langmarkstraat 33, wat die Volksraad oorspronklik vir die ware Geloftekerk opsy gesit het, ten einde dié gebou toe daarop te bou. Voor die gemeente met die bou van 'n kerk kon begin, moes hulle eers heelwat voorbereidingswerk doen en veral die geld en materiaal ingesamel word. Vir 'n plek van aanbidding moes hulle dus eers tydelike reëlings tref. Pietermaritzburg het toe nog uit 'n klompie hartbeeshuisies bestaan en die Voortrekkers moes voorlopig in een van hulle bymekaarkom. Vroeg in 1839 was die lidmate reeds hard besig met hul insameling. Op [[13 Mei]] het Jacobus Burger, Johannes Stephanus Maritz en Andries Pretorius in 'n gesamentlike brief aan vier predikante in die [[Kaapkolonie]] (di. [[Abraham Faure]], [[Tobias Johannes Herold|T.J. Herold]], [[Gottlieb Wilhelm Anthonie van der Lingen|G.W.A. van der Lingen]] en [[Philip Eduard Faure|P.E. Faure]]) geskryf dat hulle geen oomblik laat verbygaan het nie, maar dadelik besig was "om lysten te vormeeren tot inteekening voor den God aller Goden voor wiens wonderlike bescherming een yder moet verstommen". Sommige van die Voortrekkers het taamlik goeie bydraes gelewer, maar ander, wat weens beproewings en veral die rowery van Zoeloes verarm is, kon maar baie min bydra. Enkele Engelssprekende inwoners van Pietermaritzburg het 'n pond elk bygedra, maar die insameling was nie beperk tot die Voortrekkerhoofdorp nie, want Burger, Maritz en Pretorius het in dieselfde brief van 13 Mei gevra of die geld wat die Comitee voor de Emigranten (die komitee wat in die Kaapkolonie gestig is om hulp aan die geteisterde Voortrekkers te verleen, geskenk kon word vir die oprigting van die kerkgebou. In [[Kaapstad]] is ook geld ingesamel. Hierin het C.J. Brand, redakteur van ''[[De Zuid-Afrikaan]]'', die voortou geneem. En op [[29 Oktober]] [[1839]] het die "opsienders van den gemynte van P.M. Burg" 'n beroep gedoen op mense wat ver verwyderd van die daarvandaan woon om 'n aalmoes aan die kerk te skenk. Die bouery het aan die gebou op erf no. 34 Langmarkstraat het einde April 1840 begin en in die loop van die jaar met rukke en stote gevorder. Die mense was arm en het swaargekry en sekere benodigdhede was skaars en moeilik bekombaar. Die geld was skaars en op [[29 September]] [[1840]] het die boukommissie die Volksraad gevra om 'n lening uit die kerkfonds. Die Volksraad het dié versoek toegestaan en enkele maande later is die gebou voltooi. In 1841 is dit ingewy. In die begin moes kerkgangers hulle eie banke en stoele aandra tot die gemeente kon bekostig om banke en stoele vir die kerk te koop. Die Geloftekerkie, wat veronderstel was om net tydelik as kerkgebou te dien, was in gebruik tot die tweede Voortrekkerkerk in April 1861 ingewy is. Dit het eers 'n skool geword en in 1874 het die gemeente dit verkoop.<ref>[http://www.pmbhistory.co.za/ Die geskiedenis van Pietermaritzburg]</ref> Adv. [[E.G. Jansen]], die latere [[Goewerneur-Generaal van Suid-Afrika|goewerneur-generaal]] van die [[Unie van Suid-Afrika]], het dit gesien as 'n aptekerswinkel en as deel van 'n smidswinkel toe hy vroeg in die 20ste eeu in die stad as advokaat gepraktiseer het en elke Sondag op pad kerk toe het dit hom onaangenaam getref hoe hierdie geskiedkundige gebou aan verwaarlosing prysgegee is. Die plaaslike NG leraar, ds. [[George Murray Pellissier]] (mev. [[Martha Mabel Jansen]], vrou van die advokaat, se broer), en adv. Jansen het hulle vir die terugkoop en herstel daarvan beywer, bygestaan deur 'n komitee waarvan Jansen die sekretaris was en wat op Pellissier se aandrang in 1908 gestig is. Die komitee moes kyk hoe die kerk van algehele verval gered kon word en teruggekoop word vir die volk van Suid-Afrika en as blywende gedenkwaardigheid ingerig kon word. Op [[16 Desember]] [[1912]] is die kerkie toe op indrukwekkende wyse as Voortrekkermuseum in gebruik geneem. == Eerste vaste NG leraar == [[Beeld:Ds HE Faure.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Hendrik Emmanuel Faure, Pietermaritzburg se leraar van 1853 tot 1859 en Natal se eerste NG predikant. Ná 'n vyfjarige dienstyd in die [[NG gemeente St. Stephen's]] vertrek hy in 1864 na [[Holland]], waar hy sterf op [[6 April]] [[1898]].]] Ná ds. Lindley se vertrek het die Berlynse sendeling [[J.L. Döhne]] in Maart 1847 sy opvolger geword en 'n tyd lank onder die gemeente Pietermaritzburg bearbei. Lindley het sy arbeid onder trekkers as tydelik beskou en hulle gedurig aangemoedig om leraars uit [[Nederland|Holland]] te kry. Al hul pogings het misluk. In Mei 1843 het prop. Pieter N. Ham in Port Natal aangekom, maar die Engelse owerheid, wat toe juis met anneksasieplanne behep was, het landing geweier. Einde 1846 is ds. A.C. Stucki uit Holland beroep, maar hy het gesterf op die seereis tussen Kaapstad en Durban. So het drie sendelinge die Voortrekkers bedien tot die aankoms van hul eerste vaste predikant. Die eerste vaste leraar het in Desember 1852 in Natal aangekom en die herderstaf opgeneem, naamlik dr. Hendrik Emmanuel Faure. Hy was 'n seun van dr. [[Abraham Faure]] van die [[NG gemeente Kaapstad]] wat deur die goewerneur gestuur is om die Britse regering te verteenwoordig en sake deur te kyk. Dr. Faure het op [[10 September]] [[1843]] by Port Natal geland en sy berugte preek oor Jes. 3:10-11 op [[17 September]] in die Wesleyaanse kerk in [[Durban]] gelewer. Hy het later op Pietermaritzburg in die Geloftekerkie aanstoot gegee deur in die openbaar vir [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]] te bid. Daarna het hy dit nie gewaag om verder as die hoofstad te gaan nie, veral toe die kerkraad van [[NG gemeente Weenen|Weenen]] hom laat weet het hy nie daar welkom is nie. Hy het dit gerade geag om Natal te verlaat en terug te keer na [[Kaapstad]]. Tog was sy predikant vir baie 'n seën en hy het ook van die staat 'n toesegging van £100 per jaar tot die salaris van ds. Lindley verkry. Volgens oorlewering het hy aan die lidmate in Natal gesê: Julle wil my nie ontvang nie, maar as my seun uit Holland as predikant klaar studeer het, stuur ek hom vir julle. Nege jaar later het dr. H.E. Faure na Natal gekom en is op [[9 Mei]] [[1853]] op Pietermaritzburg bevestig as die eerste predikant van die NG Kerk. == Eerste Ringsitting == In 1850 het die Kaapse Kerk besluit om al die gemeentes oorkant die Grootrivier as een van sy Ringe te organiseer onder die naam van die Ring van die Transgariep. In 1857 het die Kaapse Sinode besluit dat sodra Natal drie predikante het, dit 'n afsonderlike Ring sal vorm. Dr. H.E. Faure was toe nog die enige predikant, ondanks die stigting in 1854 van [[NG gemeente Ladysmith|Ladysmith]] en Utrecht. Nog in dieselfde jaar is ds. [[D.P.M. Huet]] as predikant van Ladysmith bevestig en was dit nie dat dr. H.E. Faure om gesondheidsredes moes aftree nie, dan kon in 1861, toe ds. L.G.F. Biccard bevestig is as predikant van Greytown, aan die besluit uitvoering gegee gewees het. Die [[NG gemeente Lydenburg]], wat tot die te stigte Natalse Ring sou behoort, het reeds in 1858 ds. P.A.C. van Heyningen as predikant gekry, maar in dieselfde jaar is die onafhanklike Republieke Lydenburg en Utrecht kerklik en staatkundig met mekaar verenig en in 1859 by die Transvaal ingelyf; daarom het van die voorgestelde Ring van Natal verder niks tereggekom nie. Ná die uitspraak van die Hooggeregshof in Kaapstad op [[26 November]] [[1862]] vergader die lede van die Ring van die [[Transgariep]] vir die laaste keer en wel in Kaapstad. Tydens dié sitting het die Ring besluit dat die drie gemeentes in Natal saam met Lydenburg en Utrecht 'n afsonderlike Ring sou vorm. Die Ring van die Transgariep is toe ontbind en het opgegaan in twee Ringe, naamlik die Vrystaatse en Natal-Transvaalse Ring. Op die eerste vergadering van die nuwe Ring (1863) is die vraag bespreek of hulle sou probeer om te verenig met die Kaapse Kerk of met die Vrystaat en die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]], en of hulle 'n afsonderlike Sinode sou vorm. Op die volgende Ringsvergadering, gehou op [[Utrecht]] in Maart 1864 – daar was daar geen verteenwoordiger, nóg ouderling nóg predikant, van Lydenburg nie – is besluit om 'n afsonderlike Sinode te stig. Deur hierdie besluit is Utrecht en Lydenburg amptelik losgemaak van die Natalse gemeentes. Aanvanklik was daar net een Natalse gemeente in die Transgariepse Ring, naamlik Pietermaritzburg, nadat die gemeentes Port Natal en Weenen by ontstentenis van 'n eie leraar weens die grootskaalse verhuising ná die anneksasie van Natal ophou bestaan het. Die oorblywende lidmate is by Pietermaritzburg ingelyf. == Stigting van Utrecht == [[Beeld:Ds Frans Lion Cachet Utrecht.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. [[Frans Lion Cachet]] het op [[27 Mei]] [[1865]] die beroep na Utrecht aangeneem en die gemeente se eerste predikant geword nadat dit sowat 11 jaar herderloos was. Hy het in 1873 sy ontslag aangevra om 'n jaar na Holland te gaan.]] [[Beeld:Ou NG kerk Utrecht.jpg|duimnael|links|320px|Dié eerste kerkgeboutjie is in 1857 in gebruik geneem<ref>{{af}} [http://www.ngkzn.org.za/index.php/gemeentes-n-z/utrecht/ Besonderhede oor die NG gemeente Utrecht op die webtuiste van die NG Kerk in KwaZulu-Natal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127080435/http://www.ngkzn.org.za/index.php/gemeentes-n-z/utrecht/ |date=27 November 2015 }}.</ref> en het as aanbiddingsplek gedien tot die huidige kerkgebou in 1893 voltooi is.]] [[Beeld:Ds HL Neethling Utrecht.jpg|160px|regs|duimnael|Ds. H.L. Neethling sou aanvanklik net vir 'n jaar in Utrecht aflos toe ds. Cachet vir 'n jaar Holland toe gegaan het, maar nadat ds. Cachet sy emeritaat uit die vreemde aangevra het, is ds. Neethling in Augustus 1874 hier bevestig. Hy het die gemeente bedien tot aan sy dood in 1893, kort nadat die kerkgebou ingewy is. Utrecht was sy enigste gemeente.]] [[Beeld:Ds AJB Albertyn.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. A.J. B. Albertyn was leraar van Utrecht van 1894 tot 1921, toe hy sy emeritaat aanvaar het. Hy is nog in dieselfde jaar op [[26 November]] oorlede. Sy enigste ander standplaas was die [[NG gemeente Lindley]] in die Vrystaat van 1884 tot 1894.]] [[Beeld:Ds LM Kriel.jpg|duimnael|160px|regs|Dr. Lourens Matthys Kriel was van 1921 tot hy sy emeritaat aanvaar het in 1939 Utrecht se vierde predikant. Ná 'n getroue dienstydperk van 18 jaar het hy na Engeland gegaan waar sy eggenote oorlede is en waar dr. Kriel bly woon het, waarskynlik tot aan sy dood.]] [[Beeld:Ds JC Jansen.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. Johannes Christoffel Jansen was leraar van Utrecht van 1957 tot 1961. Sy vorige gemeente, van 1950 af, was [[NG gemeente Bloukrans|Bloukrans]], waar hy die gemeente se eerste leraar en dit ook sy eerste standplaas was.]] Dr. H.E. Faure van Pietermaritzburg het die NG gemeente Utrecht op [[19 November]] [[1854]] gestig. Op [[28 April]] [[1857]] is die eerste kerkgebou in die nuwe gemeente deur dié predikant ingewy, wat as uitgangspunt van sy wydingsrede gekies het die woorde uit Psalm 84:5 ([[Statebybel]]): "Welgelukzalig zijn zij, die in Uw huis wonen; zij prijzen U gestadiglijk."<ref>[http://www.statenvertaling.net/bijbel/psal/84.html Statenvertaling.net].</ref> Volgens die verslag van die verrigtinge was daar geen plek in die Transgariep waar die emigrante so gou ná hul aankoms op 'n plek "so 'n net, sterk en aansienlike gebou" opgerig het as op Utrecht nie.<ref name="gerd">{{af}} [[G.B.A. Gerdener|Gerdener, dr. G.B.A.]]. 1934. ''Ons kerk in die Transgariep. Geskiedenis van die Ned. Geref. Kerke in Natal, Vrystaat en Transvaal''. Kaapstad: Die Suid-Afrikaanse Bybelvereniging.</ref> Die volgende jaar was vir Utrecht, wat toe as 'n onafhanklike staat bestaan het, uiters onrustig, ook op kerklike gebied. 'n Aantal van die burgers van Utrecht het hulle by die leërmag van Transvaal se pres. [[Marthinus Wessel Pretorius|M.W. Pretorius]] geskaar en wou aan die Staat van Utrecht die bestuur van Utrecht opdring. Onder hulle was ook enige kerkraadslede en as gevolg hiervan het 'n memorie voor die kerkraad gedien van 50 lidmate waarin hulle versoek het dat drie van genoemde kerkraadslede ontslaan word omdat hulle hulle skuldig gemaak het aan oproerigheid in die staat. Die laer van die opposisie was op die plaas van ouderling P.W. Jordaan getrek, wat daardeur in 'n baie moeilike posisie geplaas is. Gelukkig was sy tyd behorende tot die Kaapse Kerk of deur dié Kerk aanbeveel toe te laat om in die gemeente te preek nie. Nietemin het die kerkraad ruim 'n jaar later besluit om ds. [[Dirk van der Hoff]] (die eerste predikant in wat later die Transvaalse staatskerk, die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]], sou word) toe te laat om hier te preek en enige maande later was hy selfs voorsitter van 'n kerkraadsvergadering. Toe ds. [[D.P.M. Huet]] (die [[NG gemeente Pietermaritzburg|moedergemeente Pietermaritzburg]] se leraar van 1853 tot 1859) die volgende jaar weer hier kom, was hy ontevrede oor die aanneming deur ds. Van der Hoff van sekere persone wat glad nie of ternouernood kon lees. Weer het die kerkraad besluit om voortaan geen predikant wat nie aan die Sinode behoort toe te laat om aannemings te hou of kerkraadsvergaderings te lei. Die bediening van die [[Bybel|Woord]] en die Bondseëls sou wel toegelaat word, maar net die volgende jaar het ds. A.J. Begemann alweer aangeneem. In 1861 het Utrecht besluit om met die [[NG gemeente Wakkerstroom|gemeente Wakkerstroom]] te onderhandel oor die beroep van 'n predikant vir albei gemeentes saam. Die Hervormde gemeente Wakkerstroom (wat later oorgekom en deel van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] geword het) is net enkele weke vantevore gestig en is jare lank om die beurt deur di. Van der Hoff en Begemann bearbei tot ds. D.P. Ackermann in 1875 daar bevestig is. Hy sou die gemeente tot met sy dood op [[1 Augustus]] [[1916]] bearbei. == Die koms van ds. Cachet == Die gemeente Utrecht was goed in staat om sy eie sake te bestier en het sedert Augustus 1861 die leiding van ds. [[Frans Lion Cachet]] geniet, wat enige jare daar as konsulent opgetree het en in Mei 1865 as plaaslike leraar bevestig is. Ds. Cachet het die sogenaamde liberalisme van etlike predikante van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]], die staatskerk in die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]], heftig bestry en die gemeente het, saam met Lydenburg, tot 1862 onder die NG Kerk in Suid-Afrika (die Kaapse Sinode) bly ressorteer. Van 1862 tot 1864 was Utrecht deel van die Ring van Natal en van 1864 tot 1952 van die Transvaalse Kerk, toe die Ring van Utrecht bestaan het uit die gemeentes Utrecht, Wakkerstroom, Vryheid, Amersfoort, Volksrust, Paulpietersburg, Babanango en Louwsburg. In 1864 het die Ring van Natal, op versoek van die gemeente Utrecht, die gemeentes Lydenburg en Utrecht van hom losgemaak en dit aan hulle opgedra om hulle saam met die verstrooide lede van die NG Kerk oor die hele Transvaal selfstandig te organiseer. Ds. P.A.C. van Heyningen van Lydenburg was op die punt om na die Vrystaat te vertrek sodat ds. Cachet toe alleen gestaan het as verteenwoordiger van die NG Kerk in Transvaal. Oral was verwarring en onsekerheid deur die verdeeldheid van die vorige 12 jare. Op Utrecht self was daar gisting en onenigheid sodat Cachet met 'n swaar hart die Buffelsrivier oorgegaan het, veral ook omdat sy eggenote "meer dan half onwillig was om over te trekken".<ref name="gerd" />{{af}} [[G.B.A. Gerdener|Gerdener, dr. G.B.A.]]. 1934. ''Ons kerk in die Transgariep. Geskiedenis van die Ned. Geref. Kerke in Natal, Vrystaat en Transvaal''. Kaapstad: Die Suid-Afrikaanse Bybelvereniging.</ref> Toe Cachet vir die derde maal onder beroep staan na Utrecht, was pres. Pretorius en die Uitvoerende Raad juis op Utrecht, en is daar by die leraar nie net aangedring op aanname van die beroep nie, maar ook op die noodsaaklikheid van vereniging van Utrecht met die Algemene Vergadering van die ZAR en dat, in geval sodanige vereniging plaasvind, hy die middel kon wees om die kerklike sake in die Republiek reg te maak en tot groot seën te wees. Die Regering het ook sy invloed van die ander kant gebruik, en 'n uitnodiging is dus deur ds. G.W. Smits van Rustenburg aan Utrecht gestuur om 'n kommissievergadering van die Hervormde Kerk op Rustenburg by te woon op [[26 Junie]] [[1865]] om vereniging te bespreek. Die kerkraad van Utrecht het ds. Cachet met ouderling I. de Jager en twee diakens daarheen afgevaardig, met volmag om na bevind van sake te handel. By hierdie geleentheid is die vraag van die inlywing van Utrecht by die Hervormde Kerk breedvoerig bespreek. Ds. Cachet wou onder meer weet wanneer en deur wie die naam van die Kerk verander is, wat die belydenis van die NH Kerk is, in hoever die Kerk los is van die burgerlike regering en sy eie sake kan bestuur; of daar voorsiening is vir die sendingwese en of dit verpligtend is om Gesange te sing in genoemde Kerk. In enkele gevalle, soos byvoorbeeld dat daar in die kerkwet niks van die sending voorkom nie, is 'n antwoord gegee, maar vir die orige is die antwoord uitgestel, te meer toe ds. Cachet die wenk gee dat Utrecht voorlopig opgeneem word en voorts wou weet of hy die gemeente Wakkerstroom kan bedien as hy daartoe versoek word. Die vergadering het ds. Cachet die wenk gegee dat hy die kerkwet van die NH Kerk behoort te eerbiedig, en het daarna besluit om die Algemene Vergadering op te roep op [[Pretoria]] op [[20 November]] en dan die hele posisie daar te bespreek. Op die derde dag van hierdie samekoms het die saak van ds. Cachet aan die orde gekom. Weer is die naamsverandering bespreek. Tydens die bespreking het ds. Smits verklaar dat die regering en nie die Kerk nie die naam verander het, dat daar geen amptelike skrywe hieroor van die regering ontvang is nie, en eindelik is eenparig besluit om, aangesien die twee name een en dieselfde betekenis het, te bly by die naam Nederduitsch Hervormd. Vervolgens is oor die leer van die Kerk gepraat. Dit het geblyk dat die belydenis nie in die kerkwet opgeneem is nie, maar dat die vergadering genoeë neem met die verklaring van die voorsitter dat die belydenis in art. 7 van die Nederlandse Geloofsbelydenis uitgedruk staan. 'n Voorstel van ds. Cachet om te verklaar dat die Formuliere van Enigheid in alles met Gods Woord ooreenkom, is met algemene stemme verwerp. In die loop van die bespreking het ds. Van der Hoff verklaar dat hy hom hou aan die standpunt dat die belydenisskrifte aanvaar word, in sover hulle ooreenkom met Gods Woord. Op 'n vraag van hom aan die aanwesige Kerkraadslede of hulle met die [[Dordtse Leerreëls]] bekend is, was die antwoord nee, en toe hy hulle oor die predestinasieleer uitvra, het dit geblyk dat "die leer bij allen aan zwarigheid lijdt". Veral op hierdie twee punte – die Naam en die Leer – het die paaie uitmekaargegaan, en het ds. Cachet verklaar dat daar nie verder aan vereniging te dink was nie en dat hy voortaan die land sou deurreis "om zuivere Gereformeerde gemeenten op te richten". Die voorsitter het hom alle sukses hiermee toegewens. Dit was die tweede begin. == Utrecht bly getrou aan die NG Kerk == In die volgende maand het die kerkraad van Utrecht 'n manifes uitgestuur "aan de leden der N.G. Kerk in de Z.A.R.", waarin 'n oorsig gegee word van die pogings om tot 'n vergelyk te kom met die Hervormde Kerk, en waarin veral gewys is op die algehele onafhanklikheid van Utrecht. Voorts is die redes aangegee waarom die pogings misluk het en eindelik 'n historiese skets van die kerklike toestande gedurende die vorige 30 jaar gegee. Die manifes het geëindig met 'n beroep op die lede van die NG Kerk in die Republiek "om het Liberalisme uit ons midden te weren en de leer en praktyk onzer Geref. Kerk alhier te handhaven. De gemeenten van Utrecht, Schoonspruit (Hartebeestfontein), Wakkerstroom (gedeeltelik) en Lijdenburg hebben de goede keuze gedaan om te blijven bij de oude beproefde waarheid der Geref. Kerk. Komt dan, allen die de waarheid liefhebt". As bylaag by hierdie manifes het 'n beskrywing verskyn van seker gebeurtenisse op Wakkerstroom op 5 tot 7 Januarie 1866. Ds. Van der Hoff is afgevaardig om sake daar in orde te bring, aangesien 'n deel van die gemeente ds. Cachet aangehang het. 'n Poging is aangewend om die twee leraars tot 'n ontmoeting te beweeg, maar ds. Van der Hoff het daarin geen heil gesien nie, en het sy rede gegee waarom hy geweier het om die formuliere te onderteken met die verklaring dat hulle met Gods Woord ooreenkom. Artikels 15 en 23 bevat volgens hom verkeerde stellings, eersgenoemde 'n "geheel Roomse stelling", asof die erfsonde byna heeltemal deur die doop uitgeroei word. As gevolg van hierdie antwoord van ds. Van der Hoff het ouderling H.N. Vermaak, en diakens G.J.J. Visagle, G.J. Viljoen en C.J. Labuschagne op 6 Januarie 'n skrywe gerig aan die Algemene Vergadering van die Hervormde Kerk, waarin hulle verklaar dat hulle die gemeente as Kerkraadslede gedien het "vermenende dat de Kerk genoemd Ned. Herv. Kerk onze oude Geref. Kerk was onder een ander naam". Aangesien dit nou vir hulle duidelik blyk dat daar in naam en belydenis en praktyk 'n verskil is, tree hulle uit die gemeenskap van die Hervormde Kerk en verklaar hulself te wees die Kerkraad van die NG gemeente van Marthinus Wesselstroom (Wakkerstroom). == Transvaalse Kerk op Utrecht gestig == Op [[3 Desember]] [[1866]] het die stigtingsvergadering van die Nederduits Gereformeerde Kerk in die Suid-Afrikaanse Republiek op Utrecht plaasgevind. Die oproeping daartoe het uitgegaan van die kerkrade van Lydenburg en Utrecht, en die doel van die samekoms was om alle gemeentes en groepe van die NG Kerk in Transvaal onder een kerkbestuur te verenig, soos in die Vrystaat en Natal reeds die vorige jaar in Mei en Junie gebeur het. Behalwe ds. Cachet, wat as voorsitter opgetree het, en ds. [[D.P.M. Huet|Huet]] van Pietermaritzburg, wat met adviserende stem as skriba gedien het, was daar afgevaardigde ouderlinge en diakens uit Lydenburg, Nazareth (Middelburg), Utrecht, Hartebeestfontein, Pienaarsrivier ('n wyk van Pretoria), Potchefstroom, Suikerbosrand (Heidelberg) en Vaalrivier ('n wyk van Wakkerstroom). Met algemene stemme is besluit dat die grondslag van die vereniging van die verstrooide gemeentes en groepe sal wees die erkenning van die Bybel as Gods Woord en die strenge handhawing van die Formuliere van Enigheld. Met algemene stemme is besluit om [[4 Desember]] as 'n kerklike feesdag waar te neem, ter gedagtenis aan die vereniging van die NG gemeentes en groepe in die Republiek. Op die vraag: Wat is die verhouding van die NG Kerk tot die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]]? was die antwoord: "Een vriendschappelijke". Wat die verhouding tot die Hervormde Kerk betref, is besluit: "Dat de deur onzer Kerk zo wijd als mogelijk geopend is voor leden der N.H. Kerk die getrouw willen blijven aan hun moederkerk". Van al die agt gemeentes of groepe is met alle nougesetheid verslae geëis en daarop besluite geneem: Utrecht sal deur die ander gemeentes gehelp word om die predikant se salaris te vind. Dit blyk dat Lydenburg so gegroei het dat hy Nazareth — deur Cachet as 'n wortel uit 'n dorre aarde so genoem — moes afstig, en dat laasgenoemde van plan was om spoedig met kerkbou te begin. Hartebeestfontein, wat hom dadelik tydens die weiering van ds. Van der Hoff om hom deur ds. [[Andrew Murray]] te laat voorstel, van Potchefstroom onttrek het, is deur die Vrystaatse predikante, ds. [[Andrew Murray|A. Murray]] en ds. [[Andries Adriaan Louw|A.A. Louw]], en sedert 1862 deur ds. Van Broekhuizen as sy konsulent bedien, en wou toe met krag die NG gemeente opbou. Pienaarsrivier is van Lydenburg weggeneem na Pretoria se Hervormde gemeente, maar was toe weer hartlik Gereformeerd. Potchefstroom maak aanspraak op 'n eie ortodokse Gereformeerde leraar. Verder het die vergadering besluit om ds. Cachet te voorsien van 'n behoorlike wa vir sy reise deur die Republiek, en eindelik is besluit om 'n eksemplaar van die notule of handelinge van die eerste vergadering, sowel as van die vasgestelde wette en bepalings na die susterkerke in die Kaapland, Vrystaat en Natal te stuur. Laasgenoemde sou deur 'n deputasie uit Transvaal persoonlik oorhandig word. Soos gedurende die maande voor die stigtingsvergadering, het ds. F. L. Cachet ook nou daarna weer rusteloos rondgereis om die nodige herderlike werk te doen en die verstrooide lidmate te organiseer. In Februarie, Maart en April het hy Wakkerstroom, Amersfoort, Lydenburg, Middelburg, Pienaarsrivier, Hartebeestfontein, Potchefstroom en Heidelberg besoek. In Junie was hy op Greytown om die Natalse Algemene Vergadering by te woon, en van Augustus af het hy feitlik die bogenoemde reisplan deur Transvaal herhaal, om daarna in Oktober op Middelburg die tweede Algemene Vergadering by te woon. Die tweede begin is so gemaak, grootliks deur die geesdrif en inspanning van Utrecht se predikant. == Ds. Cachet se opvolgers == Ds. Cachet het in 1873 sy ontslag gevra om vir 'n jaar na Holland te gaan waarna ds. H.L. Neethling as sy plaasvervanger die gemeente vir dié jaar sou bearbei. Hy het die eerste maal op [[11 Augustus]] as voorsitter van die kerkraadsvergadering opgetree. 'n Ruk later is aan ds. Cachet, op sy versoek uit Holland, emeritaat toegestaan en gevolglik het die kerkraad, onder voorsitterskap van ds. J.G. Kriel, konsulent en leraar van Lydenburg (1871–1879), op [[8 Augustus]] [[1874]] 'n beroep uitgebring op ds. Neethling. Hy het Utrecht op bekwame wyse en met veel getrouheid bedien tot sy dood op [[17 Augustus]] [[1893]]. Deur sy sterk persoonlikheid en grote beslistheid het hy algemene agting verwerf en veel invloed ten behoewe van die kerk, skool en sending uitgeoefen. Hy het die algemene vergadering jare lank as voorsitter gelei en het baie gedoen vir die vereniging van die NG en NG Kerk in 1885, maar wat later aanleiding gegee het tot hofsake oor kerkeiendomme toe die Hervormde Kerk weer afgeskei het. Daarby het hy vele konsulentskappe waargeneem, selfs van die verafgeleë [[Bloemhof]]. In sy eie gemeente is onder sy sorg nie alleen die pastorie, 'n stewige en sierlike gebou, opgerig nie, maar ook die nuwe kerk wat sowat £12&nbsp;000 gekos het en kort voor sy dood deur ds. [[Andrew Murray]] ingewy is.<ref>[[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt.</ref> Tydens gebeurtenisse soos die Zoeloe-oorlog, die anneksasie van die ZAR deur Brittanje en die [[Eerste Vryheidsoorlog]] was Utrecht as grensgemeente in hierdie jare van storm en drang op politieke sowel as kerklike gebied ten nouste gemoeid en mede-verantwoordelik vir die gang van die geskiedenis. Ds. A.J.B. Albertyn is op [[23 Junie]] [[1894]] as ds. Neethling se opvolger bevestig. Gedurende sy dienstyd het die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) weereens die gemeente in beproewing beroering gebring en vir hom as man van vrede en liefde, wat dit beproewende jare. Ds. L.M. Kriel het ds. Albertyn, wat oorlede is kort nadat hy sy emeritaat in 1921 aanvaar het, nog in dieselfde jaar opgevolg. Hy het die gemeente 18 jaar lank bearbei tot ook hy sy emeritaat aanvaar het, en wel in 1929. Hy het daarna na Engeland verhuis waar sy vrou oorlede is en waar hy blykbaar tot aan sy dood gewoon het. Dr. Paul Nel jr., derde seun van ds. [[Paul Nel]], onder meer moderator van die Transvaalse Kerk<ref>{{af}} [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/10/12/15/5.html Foto-onderskrif], ''[[Beeld]]'', [[12 Oktober]] [[1990]].</ref> was die volgende leraar en het hier gestaan tot hy in 1948 na Hendrina vertrek het. Sy opvolger was ds. A.J. van Wyk, van 1937 tot 1941 leraar van Weza-Port Shepstone en toe tot sy koms hierheen van Nelspruit. Hy is op [[28 Augustus]] [[1948]] op Utrecht bevestig. In 1952 is die gemeentes, onder meer Utrecht en Vryheid, in die gebied van die sogenaamde Nieuwe Republiek aan die NG Kerk in Natal oorgedra. Die Nieuwe Republiek is op [[16 Augustus]] [[1884]] uitgeroep, maar het weens toenemende geldelike probleme op [[14 September]] [[1887]] 'n verdrag van vereniging met die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] onderteken. Met die inlywing van die [[Nieuwe Republiek]] by [[Transvaal]] op [[20 Julie]] [[1888]] as die distrik Vryheid het die dorpe Utrecht en Vryheid ook staatkundig deel van Transvaal geword. Ook Paulpietersburg (1911), Babanango (1918, in 1987 ingelyf by Melmoth) en Louwsburg (1929) is in 1952 van die Transvaalse aan die Natalse Kerk oorgedra. == Enkele leraars == [[Beeld:Ds HL Neethling.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. Hendrik Ludolph Neethling, Utrecht se leraar van 1874 tot sy dood op [[17 Augustus]] [[1893]].]] * [[Frans Lion Cachet]], [[27 Mei]] [[1865]]–1873 * H.L. Neethling, Augustus 1874–1893 (sy enigste gemeente) * A.J.B. Albertyn, 1894–1921 (oorlede op 26 November daardie jaar) * Lourens Matthys Kriel, 1921–1939 (aanvaar sy emeritaat) * Johannes Christoffel Jansen, 1957–1961 * André Francois Malan, 1967–1971 * Willem Izak Louw Bosman, 1980–1983 * Machiel Christoffel Emanuel Dames, [[12 Desember]] [[1981]] – hede == Bronne == * {{af}} [[G.B.A. Gerdener|Gerdener, dr. G.B.A.]]. 1934. ''Ons kerk in die Transgariep. Geskiedenis van die Ned. Geref. Kerke in Natal, Vrystaat en Transvaal''. Kaapstad: Die Suid-Afrikaanse Bybelvereniging. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]] 1966. ''Die Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1966''. Kaapstad: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch. * {{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * {{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, dr. J.A.S.]] 1948. ''Jaarboek van die Gefedereerde Nederduitse Gereformeerde Kerke, 1949''. Kaapstad: Jaarboek-kommissie van die Raad van die Kerke. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{af}} [[Hendrik Bernardus Thom|Thom, dr. H.B.]]. 1949. ''Die Geloftekerk en Ander Studies oor die Groot Trek''. Kaapstad: Nasionale Pers, Beperk. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.ngkzn.org.za/index.php/gemeentes-n-z/utrecht/ Besonderhede oor die gemeente op die Sinode van KwaZulu-Natal se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127080435/http://www.ngkzn.org.za/index.php/gemeentes-n-z/utrecht/ |date=27 November 2015 }}. {{DEFAULTSORT:Utrecht, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] l8eol93z7zwcafe7i8e3n8ek82wnlqs 0 88337 2916867 2911663 2026-07-10T11:16:54Z Jcb 223 2916867 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Predikant | Naam = Pieter Rossouw | Beeld = Ds PD Rossouw.jpg | Beeldbeskrywing = Ds. Pieter Daniël Rossouw | Beeldonderskrif = Ds. P.D. Rossouw | Geboortenaam = Pieter Daniël Rossouw | Geboortedatum = [[17 Oktober]] [[1845]] | Geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Kaapkolonie]] | Sterftedatum = [[11 Oktober]] [[1896]] | Sterfteplek = [[Fraserburg]], [[Kaapkolonie]] | Kerkverband = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | Gemeente = [[NG gemeente Uniondale|Uniondale]], [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]], [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]], [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]] | Jare aktief = 1870–1896 | Kweekskool = [[Kweekskool]], [[Stellenbosch]] | Sendingwerk = }} Ds. '''Pieter Daniël Rossouw''' ([[Kaapstad]], [[17 Oktober]] [[1845]] – [[Fraserburg]], [[11 Oktober]] [[1896]]) was 'n predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en 'n vroeë [[Afrikaans]]e letterkundige. Die letterkundige prof. [[P.J. Nienaber]] beskryf hom as "een van die eerste en knapste Afrikaanse digters en skrywers, 'n voorstander van Afrikaans in 'n tyd toe die Kerk oor die algemeen baie vyandig was teenoor die 'kombuistaal'". Nienaber skryf: "Dit het destyds moed vereis vir 'n predikant om hom openlik ten gunste van Afrikaans uit te spreek, en veral nog in Afrikaans te skryf. Maar ds. Rossouw het nog verder gegaan as wat 'n evangeliedienaar in daardie dae geoorloof was: Hy het die eerste preke in Afrikaans in die gehate ''[[Die Afrikaanse Patriot|Patriot]]'' geskryf onder die titel 'Evangeli in di Volkstaal'."<ref>{{af}} Nienaber, P.J. 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.</ref> L.B. Odendaal in die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Deel III skryf ds. Rossouw "se belangrikste bydrae tot die taalstryd lê in Afrikaanse klerikale geskrifte, en sy digwerk is ongetwyfeld van betekenis".<ref>{{af}} Krüger, D.W. en Beyers, C.J. (hoofred.). 1977. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Deel III. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.</ref> [[John Kannemeyer]] staan net een sin in ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004'' aan P.D. Rossouw af: "Van Pieter Daniel Rossouw (1845–1896) word vandag veral die hekelvers 'Stellaland' onthou, 'n gedig wat betrekking het op die herroeping van die Engelse kommissaris Mckenzie van die republiek [[Stellaland]] en waarin hy met die herhaling van die naam en die drie rymklanke in elke strofe 'n volkse spoteffek bereik."<ref>{{af}} [[John Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]]. 2005. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Kaapstad en Pretoria: Human & Rousseau.</ref> == Herkoms en kinderjare == Daniël Pieter Rossouw was nog jonk toe sy vader oorlede is, waarna sy moeder uit Kaapstad na [[Burgersdorp]] verhuis het. Hy moes in 'n winkel werk om in sy moeder se onderhoud te voorsien. Op skool aan die plaaslike Albert Academy het hy die aandag getrek van die skoolhoof, dr. [[John Brebner]], wat 'n groot inspirasie was vir die jong mense op Burgersdorp. Van kleins af het Daniël Rossouw 'n groot begeerte gehad om te leer. Dr. Brebner het moeite gedoen om die begaafde leerling vir verdere studie aan die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] na Kaapstad, waarheen hy is met karige middele, en vir teologiese opleiding aan die NG Kerk se [[Kweekskool]] na [[Stellenbosch]] te stuur. Die latere ds. Rossouw het dikwels vertel hoe hy 'n klein kamertjie gehuur en by die lig van 'n walvisolielampie tot laat in die nag studeer het. Gedurende vakansietye het hy werk van allerlei aard gedoen om geld te vind vir verdere studie. Toe hy na die kweekskool op Stellenbosch is, het dit beter gegaan met sy geldelike sake, hoewel hy nog altyd spaarsaam moes leef. Op [[12 Maart]] [[1869]] het hy sy studie as teologiese student voltooi en is tot die kerkdiens gelegitimeer. Dis nie bekend waar hy oral in tydelike hoedanigheid gewerk het nie. In Julie 1869 het hy ook op [[Uniondale]] 'n diens gehou, en so het hy daar bekend geword. == Op Uniondale == [[Lêer:Ds PD Rossouw Uniondale.jpg|duimnael|links|190px|Ds. Rossouw as jong leraar op [[Uniondale]]. Hy was van [[22 Januarie]] [[1870]] die gemeente se eerste leraar, ook sy eerste werkkring.]] Hy is getroud met mej. Sophia Agnes Johanna Human, die dogter van Jurgen Johannes Human. Een van ds. Rossouw se seuns, Pierre Daniël Rossouw, het as skoolinspekteur goeie opgang in die onderwysveld gemaak. 'n Kleinseun van hom, dr. Pierre Ettienne Rousseau, was hoof van die staatsonderneming op [[Sasolburg]]. Ds. Rossouw is op [[21 Januarie]] [[1870]] op Uniondale ontvang en die dag daarna deur ds. J.G.J. Horak van [[NG gemeente Mosselbaai|Mosselbaai]] bevestig. Ds. Kuys sou hom kom ontvang het, maar is weens ernstige siekte tuis verhinder. Die verrigtinge is ook bygewoon deur ds. M.C. Botha van Knysna en ds. [[George Murray]] van [[NG gemeente Willowmore|Willowmore]]. Die plaaslike Independente Sendingkerk is verteenwoordig deur eerw. Dower. Die Saterdagaand ná die bevestiging is 'n spesiale kerkraadsvergadering onder voorsitterskap van ds. Horak gehou. Met 'n gepaste woord het die konsulent die gemeente aan sy eerste leraar oorhandig. Nadat ds. Rossouw met 'n kort en hartlike woord geantwoord het, is die vergadering verdaag tot die Maandagmôre om vyfuur. Die notule van die vergadering lui: "Op Maandag ochtend op den bepaalden tyd kwam de gehele kerkraad weder byeen." Die heel dringendste probleem waarmee die kerkraad te doen gekry het, was huisvesting vir die leraar. 'n Komitee is aangestel om die saak te behartig, maar hulle het besluit om liewer te wag ten einde die leraar self daaroor te raadpleeg by sy aankoms. Mnr. F. Taute van Molenrivier het sy woning en erf op Uniondale vir 'n [[pastorie]] teen £550 aangebied. Hierdie aanbod is van die hand gewys en die kerkraad besluit om voorlopig 'n woonhuis te huur. Toe kom die geldsake aan die beurt. Die kassier-diaken rapporteer dat daar nog 'n tekort van £25 op die lopende rekening was, behalwe die £300 skuld vir die aankoop van die Lyon-erwe. Die dorp het in 1856 ontstaan toe die eienaars van elk van die twee dele van die plaas Rietvallei, menere James Stewart en ene Du Preez, elkeen 'n dorpie aangelê het, naamlik Hopedale en Lyon. Die dorpies het aan mekaar gegrens, maar daar was onenigheid tussen die twee eienaars tot hulle op [[24 September]] [[1865]] 'n brief aan die NG Ring van George geskryf het waarin hulle te kenne gegee het dat hulle graag die dorpies wou verenig as Uniondale. Daarom vra hulle die ring moet hier 'n gemeente die NG gemeente George afstig. Die ring het op [[19 Oktober]] [[1865]] aan die versoek voldoen en op [[20 Januarie]] [[1866]] is die gemeente amptelik gestig met ds. A.G.M. Kuys van George as konsulent. Hy het die gemeente vier jaar lank bedien. Die kerkraad het onderneem om twee basaars te organiseer, want die uitgawes sou van toe af baie hoër as vroeër wees. Die kerkraad het onderneem om £200 aan die nuwe leraar jaarliks te betaal en 'n voorleser-koster is teen £50 per jaar in diens geneem. Die omstrede aankoop van die erwe het ook op die lappe gekom. Ds. Rossouw wou hierdie skuld ook so gou moontlik afbetaal sien. Aangesien mnr. Wehmeyer nie meer lid van die kerkraad was nie, is diaken A.N. Smuts in sy plek tot diaken-kassier verkies. Maar in die praktyk is die inkomste- en uitgaweboek deur die dominee self gehou. By die oorname van die boeke het ds. Rossouw die uittredende diaken-kassier hartlik bedank "voor zijne jaren lange en trouwe diensten", en die vertroue uitgespreek dat hy nog lank die gemeente in alle opsigte behulpsaam sou wees. Drie kerkraadslede, te wete C. J. Fourie, H. J. Kritzinger en J. H. Barnard, het onderneem om die £300 aan die kerk voor te skiet ten einde die skuld op die erwe af te betaal. Ds. Rossouw, wat ook as scriba opgetree het, het onderneem om met die verbandhouers, Barry en Neven, oor die afbetaling van die skuld, en die oorneem van die kerkerwe te onderhandel. Aangesien hy self geen ervaring van sulke transaksies gehad het nie, nader hy 'n ou skoolvriend, prokureur John Cairncross van [[Mosselbaai]], om die saak vir hom af te handel. Mnr. Wehmeyer, wat self as agent opgetree het, het dit as 'n [[mosie van wantroue]] in hom beskou. In die verlede het hy altyd in saketransaksies opgetree, maar nou is hy verbygegaan. Toe die erwe-kwessie op 'n latere kerkraadsvergadering bespreek is, het van die kerkraadslede op beledigende wyse van mnr. Wehmeyer gepraat. As gevolg daarvan het 'n skerp briefwisseling tussen Wehmeyer en ds. Rossouw gevolg. Mnr. Wehmeyer eis dat die uitdrukkinge wat in die openbaar teen hom gebesig is, (die kerkraadsvergaderings is steeds met ope deur gehou) nou ook in die openbaar teruggetrek word. Aan mnr. Wehmeyer is die geleentheid gegun om die kerkraad oor die geskil te ontmoet. By hierdie byeenkoms het die twee partye besluit om die kwessie uit die weg te ruim en mekaar die broederhand te reik. Ongelukkig sou dit later blyk dat die wedersydse wantroue voortgeduur het, en die direkte aanleiding was tot 'n ongelukkige hofsaak. Intussen het Cairncross in opdrag van die kerkraad voortgegaan om die koopsom op die erwe af te betaal en die transportaktes deur sy Kaapstadse verteenwoordigers deur te sit. Dit was 'n blye dag toe hy kon rapporteer dat die kerkraad uiteindelik in besit was van die transportbriewe van al sy besittings op Uniondale en Krakeel. Aan prokureur Cairncross moes sowat £125 betaal word, wat ook die opgeloopte rente op die koopsom ingesluit het. Ondanks al die verhoogde en ekstra uitgawes kon ds. Rossouw aan die einde van die jaar met 'n klein batige saldo spog. Aandag is ook gewy aan sake te Krakeel; 'n taamlike som geld is bestee om die bouvallige kerkgeboue te herstel. Vier dienste sou voortaan jaarliks daar gehou word pleks van net twee. Sondae tussen die predikant se besoeke is die dienste gelei deur die onderwyser en voorleser, D.P. Terburgh, wat sedert 1855 daar gewerk het. Hy kon nie altyd goed oor die weg kom se met die mense op Krakeel nie en een keer wou die kerkraad selfs vir Terburgh en een van die Strydoms weens hul onchristelike optrede teenoor mekaar onder sensuur plaas. Dit het nie so ver gekom nie, maar 'n tydjie daarna het Terburgh sy betrekking neergelê en elders in die gemeente as onderwyser en winkelier 'n bestaan gevind. Ook op Uniondale het die voorleser, J. van der Werff, bedank en in diens van die Independente kerk as onderwyser te [[Dysselsdorp]] opgetree. Die kerkraad het gesukkel om 'n permanente opvolger te kry. Eers het mnr. P. Mostert die betrekking as koster gevul. Daarna het F.W. Schmidt die driedubbele pos van koster, voorleser en onderwyser op Uniondale 'n tydjie gevul. Met die aanstelling van die jongeheer [[P.C. Schoonees|Pieter Cornelis Schoonees]] in 1872 as voorleser en koster teen £50 per jaar is die kosterprobleem op Uniondale opgelos. As jong seun was hy vanaf 1858 sy vader, mnr. L. A. Schoonees, koster en voorleser op Mosselbaai, behulpsaam. Die twee voorleser-gesinne, Terburgh en Schoonees, is deur die huwelik met mekaar verbind: Die twee seuns Schoonees, P. C. en L. J., is met twee susters Terburgh getroud. Soos die eerste Schoonees op Mosselbaai sy seuns van jongs af geleer het om hom in sy werk by te staan, so het ook Uniondale se Schoonees sy seuns dikwels ingespan om soos hul vader en grootvader ook die rol van "klokluider" te vervul. === Eerste pastorie op Uniondale === In 1872 het die kwessie van 'n eie pastorie ter sprake gekom, want die pastoriegesin het nog altyd in 'n gehuurde huis van mnr. J. Stewart gewoon. Dit was dieselfde man wat in 1865 saam met mnr. A.L. du Preez belowe het om 'n pastorie aan die gemeente te skenk. Die kerkraad het hom van hierdie verpligting ontslaan nadat Du Preez insolvent geraak het en hy aan die kerkraad 'n belofte van erwe gegee het. Maar ook hierdie belofte is nog nie nagekom nie, tot die kerkraad 'n konferensie met mnr. J. Stewart kon reël in die teenwoordigheid van mnre. Wehmeyer en M.P. Zondagh wat in 1865 in die kerkraad gedien het. Uiteindelik bied mnr. Stewart £15 aan om ook van sy laaste verpligting ontslaan te word. Die jaar daarop knoop die kerkraad weer onderhandelings met mnr. Stewart aan. 'n Ander huis van mnr. Stewart het in die mark gekom en die kerkraad het met hom ooreengekom om dit vir £700 aan te koop. Hierdie huis (die huidige pastorie) is destyds deur die Engelse predikant, eerw. Dorrell, bewoon en hy het tegelykertyd die huidige pastoriesaaltjie vir sy Engelse gemeentetjie as kerkgebou gebruik, solank hy nog besig was met die bou van die Engelse kerkie wat nog op Uniondale staan. Onmiddellik ná die koop van die pastorie is begin met herstelwerk daaraan. Die grondvloere is vervang deur duursame geelhoutplanke wat te Haarlem aangekoop is. Nieteenstaande die stygende uitgawes kon die gemeente nog die mas opkom, danksy die ywer waarmee ds. Rossouw self gewerk het en sy kerkraadslede mee inspireer het. Veral in die Krakeel-wyk het die lidmate se bydraes baie mooi gestyg. In 1872 byvoorbeeld het die Krakeel-basaar sowat £172 opgelewer wat sowat £66 beter was as die Uniondale-basaar. Nieteenstaande die ontsettende droogte van 1875 het die twee basaars daardie jaar tog £270 opgelewer. Dit het so goed gevorder dat voordat ds. Rossouw die gemeente verlaat het, die pastorie sonder skuld die eiendom van die gemeente was. === 'n Skokkende broedermoord === Al het dit op materiële gebied heelwat beter begin gaan, hoofsaaklik danksy die opkomende volstruisboerdery, was die kerkraad somtyds diep besorg oor die geestelike toestande veral in sommige dele van die gemeente. Die onrusbarende gevalle van onsedelikheid en smokkelhandel in drank is in die godsdiensverslae van daardie jare dikwels genoem. In die godsdiensverlag van 1874 word die skokkende broedermoord van daardie jaar vermeld. 'n Sewentienjarige seun, Theunis J. Swart, is deur sy ouer broer, Hendrik, op barse wyse gebied om die dag die vee te gaan oppas. Theunis was nie heeltemal normaal nie, en was reeds desperaat weens die baasspelerige wyse waarop die ander lede van die gesin hom behandel het. In sy woede het hy 'n geweer gegryp en sy broer koelbloedig doodgeskiet. Die seun is op [[Oudtshoorn]] verhoor en ter dood veroordeel. In die betreklike rustige en vredeliewende atmosfeer van Uniondale se gemeenskap het dit groot sensasie veroorsaak. === Die Pace-hofsaak === [[Lêer:NG kerk Uniondale ou toring.jpg|duimnael|295px|Uniondale se NG kerk soos dit in 1884 ingewy is met die ou toring volgens die argitek [[Carl Otto Hager]] se ontwerp. Die plaaslike NG lidmate moes van 1862 gebruik maak van 'n noodkerk, wat uit die staanspoor te klein was, maar weens die vertraging wat die Pace-saak meegebring het, kon daar nie met bouwerk aan 'n nuwe kerkgebou begin word nadat die kerkraad die moontlikheid al in 1875 genoem het nie.]] Robert Pace was 'n winkelier en een van die eerste inwoners van Lyon. As getroue ondersteuner van mnr. G.W.B. Wehmeyer op politieke en kerklike gebied, was hy een van die eerste mense wat op die waarborglys vir die predikantsalaris £10 gewaarborg het. In 1865 was hy reeds in 'n hofsaak betrokke toe die vrugtebome op sy erf moedswillig deur ander inwoners op die dorpie beskadig is. Die regter wat die hofsaak op [[George]] verhoor het, het hom by dié geleentheid baie ongunstig oor die dorpie Lyon uitgelaat: "Lyon waar die zaak was voorgevallen moet een ellendige plaats wezen, en dat liet hoog tyd werd aan zulke gevallen een einde te maken." Hy het gevolglik die aanhitser van die wandaad tot ses maande tronkstraf veroordeel. George se kerkraad het die voorval ook in 'n ernstige lig beskou omdat nog twee vooraanstaande inwoners, volgens die gelewerde getuienis, hulle aan drankmisbruik skuldig gemaak het. Daarna was Pace weer in 'n geskil met die ouderling Dannhauser betrokke, maar die kerkraad het dit besleg. Teen einde 1876 het hy 'n ernstige saak teen die kerkraad aanhangig gemaak wat die gemeente baie nadelig getref het. Op die vendusie van die Lyon-erwe het drie Jode, die gebroeders Gompert, 'n blok erwe gekoop. Hulle het 'n tydelike gebou daarop opgerig en as winkel ingerig. Hulle is egter later [[Kimberley]] toe en het hul erwe te koop aangebied, waarop Pace hierdie erwe aangekoop en op sy naam laat transporteer het. By die maak van die kaart van die dorp Lyon het die landmeter, Melvill, 'n baie ernstige fout gemaak ten opsigte van dié blok erwe. Op die kaart is die blok erwe as blok T gemerk, maar volgens die ligging van die erwe sowel as die omskrywing van die grenslyne moes dit eintlik blok J gewees het. Pace wou die fout in sy grondbriewe laat herstel, maar aangesien die oorspronklike verkoper, A.L. du Preez, in [[Transvaal]] was, kon dit nie gebeur nie. Toe Wehmeyer in 1867 die "remaining extent of Lyon" vir die kerk aankoop, het die blok wat T gemerk was (maar eintlik J moes gewees het) kerkeiendom geword. Die kerkraad het dus gereken dat blok J hul eiendom was en dat Pace dit onwettig besit. In die Junie-notule van 1876 is opgeteken dat die kerkraad besluit het om 'n veiling van die kerkerwe in September a.s. te hou. Die volgende aanmerking in die notule wys daarop dat die kerkraad die erwe in blok J soos aangegee op die kaart as hul eiendom beskou, al het die Gomperts reeds in die sestigerjare 'n tydelike gebou op die grond gebou. "Als ook om uittevinden wie het fondament op het erf Blok J no. 6 en aan de kerk toebehoorende heeft opgebroken en zoo de dader ontdekt worde om dan tegen hem door den agent der gemeente de noodige stappen te nemen." Hierdie aanhaling bewys dat die kerkraad bewus daarvan was dat die betrokke erf tevore bewoon is. Tog het die kerkraad voortgegaan met sy voorneme en op die vendusie is erf no. 6, Blok J aan diaken D.J. Swart verkoop, al het Pace op die vendusie heftig beswaar aangeteken. Hy wou die afslaer en ds. Rossouw aan die hand van die dorpplan verduidelik dat die betrokke erf volgens die beskrywing van die hoekbakens en die grenslyne daarvan die erf is wat hy van die Gompert-broers gekoop het. Ds. Rossouw het sy humeur verloor en die kaart uit die hande van Pace geruk en die afslaer, G. Haese, opdrag gegee om voort te gaan met die vendusie. Volgens latere getuienis tydens die hofsaak het ook Wehmeyer aan een van die kerkraadslede verduidelik dat die verkoop van die erwe onwettig was. Omdat Wehmeyer die erwe in 1860 verkoop het, het hy eerstehandse kennis daaromtrent gehad, maar die gevoelens het teen hierdie tyd reeds so hoog geloop dat geen skikking meer moontlik was nie. Dr. [[J.A. Heese]] skryf in die gemeente Uniondale se eeufees-gedenkboek:<ref>{{af}} [[J.A. Heese|Heese, J.A.]] 1966. ''Die kerk in die wolke. Eeufees-gedenkboek Uniondale, 1866–1966''. Uniondale: NG Kerkraad.</ref> "Daardie [[23 September]] [[1876]] was werklik 'n noodlottige dag in Uniondale se gemeentegeskiedenis. In 'n groot mate is die pragtige bouwerk van beide die heer Wehmeyer en ds. Rossouw deur die hofsaak tot in die grond afgebreek." Die aand is die verkoping van die erwe op die kerkraadsvergadering bespreek en goedgekeur. Daar het die aand ook 'n petisie gedien, geteken deur 23 lede van die gemeente, waarin 'n gemeentevergadering oor die finansiële aangeleenthede van die gemeente geëis is. Mnr. Wehmeyer was die eerste ondertekenaar van die petisie. Die kerkraad besluit egter "dat het beneden hare waardigheid is, om van gemelde petitie kennis te nemen". Dié hooghartige besluit het verder daartoe bygedra dat Pace, gesteun deur Wehmeyer, 'n interdik teen die verkoop van die erwe onder blok J by die hooggeregshof aangevra het. As gevolg daarvan is 'n hofbevel in Desember 1876 teen ds. Rossouw en die kerkraadslede individueel gedien waarby die verkoop van die erwe in blok J voorlopig opgehef is, tot die kerkraad in 'n hofsaak sy reg op die erwe kon bewys. Op spesiale kerkraadsvergaderings gehou op [[9 Desember|9]] en [[23 Desember]] het die kerkraad besluit om sy reg in 'n hofsaak te toets. Op 'n latere vergadering (op [[31 Maart]] [[1877]]) het die kerkraad prokurasie aan ds. Rossouw verleen om namens die kerkraad regsverteenwoordiging te verkry om sy saak te bepleit. Ds. Rossouw is daarop [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] toe om die dienste van ds. [[Andrew Murray]] waar te neem en tegelyk naby die Kaap vir die hofsaak te wees. In ''[[Het Volksblad]]'' van [[5 Junie]] [[1877]] verskyn die koerantverslag van die hofuitspraak oor die saak wat op [[1 Junie]] uitgewys is. Die hofsaak sou vroeër gedien het, maar die skip waarmee die hoofgetuies na die Kaap sou gaan, is eers deur 'n storm na die hawe by [[Mosselbaai]] teruggedwing. Een van die kerkraad se vernaamste getuies het nie kans gesien om 'n tweede storm te trotseer nie, en het teruggedraai Uniondale toe. Die ander getuies vir die kerkraad, G. Haese en J. Cairncross, was mense wat eers ná i860 na Uniondale gekom en dus nie oor eerstehandse kennis van die vendusie van i860 beskik het nie. Daarenteen was die getuies vir Pace, Wehmeyer en M. P. Mostert, ou inwoners van Lyon. Die kerkraad se prokureurs, Buchanan en Jones, het besef dat die kerkraad se saak verlore was en wou ds. Rossouw nie self in die getuiebank roep nie. Die uitspraak van die hoofregter bygestaan deur regter Denyssen was verdoemend teen die kerkraad. Laasgenoemde het die optrede van die kerkraad as "schandelyk" beskryf. Die kerkraad moes die volle hofkoste van meer as £500 betaal. Gelukkig was ds. Rossouw se skoonvader, mnr. J.J. Human, in staat om byna die hele bedrag voor te skiet. Slegs 'n geringe gedeelte van die hofkoste is uit gemeentegeld betaal. Ds. Rossouw en die meeste kerkraadslede het hul hand diep in hul sak gesteek en onder mekaar is byna £150 bygedra om mnr. Human terug te betaal. Die kerkraadslede het met kollektelyste by die gemeentelede om "vrywillige" bydraes aangeklop. Omtrent £350 is so byeengebring sodat voor ds. Rossouw se vertrek, die grootste gedeelte van die skuld aan mnr. Human vereffen is. === Afskeid van Uniondale === Dr. [[J.A. Heese]] skryf<ref name="heese">{{af}} Heese, J.A. 1966. ''Die kerk in die wolke. Eeufees-gedenkboek Uniondale, 1866–1966''. Uniondale: NG Kerkraad.</ref> teen ds. Rossouw is soms die aantyging gemaak dat hy die gemeente in die skuld gedompel het en toe padgegee het. "Dit is nie waar nie. Dit is wel waar dat ds. Rossouw se impulsiewe optrede hom baie ongewild gemaak het by 'n deel van die gemeente en veral nadat die hofuitspraak so verdoemend teen die kerkraad was. Hy het reeds 'n beroep na die [[NG gemeente Hofmeyr|gemeente Maraisburg]] van die hand gewys, maar toe hy in 1878 na die nabygeleë [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]] beroep word, het hy besluit om te gaan. Sy besluit is soos te verstane is, met gemengde gevoelens ontvang." Uit koerantbriewe en berigte is dit duidelik dat een deel van die gemeente bly was dat hy weggaan, maar die Onder-Langklowers was baie geheg aan hom en het swaar afskeid geneem van hul "geliefde leraar". In 'n koerantberig daaroor verklaar 'n korrespondent dat Krakeel eintlik die hoofdorp van die gemeente moes gewees het en dat die Langklowers kans sien om met Krakeel as middelpunt 'n eie gemeente te stig. Ook ds. [[W.A. Joubert]], sy opvolger, getuig dat ds. Rossouw nieteenstaande sy impulsiewe aard tog baie gelief was by 'n groot deel van sy gemeente. == Op Franschhoek == [[Lêer:Ds PD Rossouw se portret in die NG kerk Franschhoek, Morné van Rooyen, 4 Junie 2017.jpg|duimnael|links|200px|Ds. Rossouw was leraar van [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]] van 1881 tot 1883 toe hy vertrek na sy vier en laaste gemeente, [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]]. Dié portret van hom hang in die konsistorie van Franschhoek se kerk.]] [[Lêer:NG kerk Franschhoek 2012.jpg|duimnael|320px|[[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek se NG kerk]] is in 1847 ingewy, in 1883 vergroot en in 1967/'8 deeglik gerestoureer. Ds. Rossouw was die plaaslike leraar van [[8 September]] [[1881]] tot [[2 Februarie]] [[1883]], toe hy na [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]] vertrek.]] Die [[NG gemeente Franschhoek]] was ná die vertrek van ds. Jacobus George Joubert Krige (1873–1881) ses maande vakant totdat ds. Rossouw, indertyd die leraar van [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]], in die gemeente verwelkom is. Op [[8 September]] [[1881]] het 'n groot aantal gemeentelede die nuwe leraar 'n paar myl buite die dorp tegemoet gegaan en op feestelike wyse ingebring. Op [[9 September]] het die bevestiging plaasgevind in 'n goed gevulde kerk, waar 'n hele aantal predikante teenwoordig was, naamlik di. [[J.H. Neethling]] (konsulent), J.G.J. Krige (vorige leraar), [[E.Z.J. de Beer]], [[Andrew Murray|A. Murray]], J. Stegmann en prof. J. Marais. Ds. Neethling, wat die bevestigingsrede gehou het, het oor die visvangs in [[Lukas]] 5 gespreek en die intreepreek het gegaan oor [[Eksodus]] 3:14 ([[Statebybel]]): "En God zeide tot Mozes: IK ZAL ZIJN, Die IK ZIJN ZAL! Ook zeide Hij: Alzo zult gij tot de kinderen Israëls zeggen: IK ZAL ZIJN heeft mij tot ulieden gezonden!".<ref>{{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/exod/3.html Statenvertaling.net].</ref> In die tyd het 'n mens van [[Steynsburg]] nog met 'n seereis na [[Franschhoek]] gekom. Ds. Rossouw is per wa na [[Port Elizabeth]] en van daar per boot, die Nubian, na Kaapstad. Die hele reis het byna £70 gekos, en omdat ds. Rossouw nie 'n volle vier jaar op Steynsburg gebly het nie, moes 'n gedeelte van sy reiskoste van Uniondale na Steynsburg, naamlik £25, vergoed word. Met die vertrek van ds. Krige het die gemeente die regeringstoelaag tot die salaris van die predikant verloor. Tog het die gemeente nie daaraan getwyfel dat alle verpligtinge in verband met die instandhouding van die eredienste nagekom sou word nie. Ten spyte van die verlies van die toelaag was die gemeente vol moed en het die saak van die vergroting van die kerkgebou waarvan daar reeds sprake was in die tyd van die vorige predikant, dadelik aandag geniet. Op [[3 Oktober]] [[1881]] het die kerkraad besluit om 'n gemeentevergadering te belê wat op 20 Oktober gehou sou word. Op hierdie vergadering is 'n boukommissie aangestel om op sake in te gaan. Toe die verslag van die kommissie voor die kerkraadsvergadering van 15 November gelê is, het dit geblyk dat daar by die gemeentelede groot verskil van gevoele was omtrent die wyse waarop die kerk vergroot moes word. Die kerkraad besluit dus om die saak nogeens voor 'n gemeentevergadering op [[21 November]] te lê. Wat die uitslag van die vergadering was, is moeilik om vas te stel, maar na alle waarskynlikheid is daar ooreengekom om die gebou met twee vleuels te vergroot en kon die werk begin. Weer het die water vir die pastorie aandag vereis. Daar is 'n skikking met die munisipaliteit gemaak waarby 3/4 duim water onafgebroke, en die volle straal gedurende ses uur op twee dae in die week vir die pastorie afgestaan sou word. Om die saak finaal af te handel is G.J. Kriel uit die kerkraad benoem om saam met iemand uit die munisipaliteit die saak met die goewerment te beslis. Jac. Hugo, wat weer die saak van die water tussen hom en die kerkraad aangeroer het, moes wag op die uitslag van genoemde kommissie. Volgens verslag is die water aan die munisipaliteit gegee op voorwaarde dat die pastorie 'n genoegsame aandeel sou kry. Die kerkraad het darem ten einde die pastorie van [[drinkwater]] te voorsien op sy vergadering van [[2 Oktober]] [[1882]] besluit om pleks van 'n pyp aan te lê 'n put op die pastoriegrond te maak om te sien of water gekry sou word, en indien die put beantwoord, om dan 'n pomp op te sit. In 1882 kon die godsdiensverslag sê dat hoewel die goewermentstoelaag gemis word, die Here gesorg het selfs waar die algemene omstandighede nie te goed was nie. Die verslag deel mee dat in weerwil van "de gedruktheid in den handel, de aanwezigheid van de pokken in de Kaapstad en de algemene schaarsheid der tijden" wat op Franschhoek miskien meer gevoel is as op ander plekke, die kollektes by die eredienste net soveel was as die vorige jaar en veel meer as die twee vorige jare. Die dankfees was ook besonder goed en die sustentasiefonds is opgebou tot 'n bedrag van £758 6s. 8d. Gedurende ds. Rossouw se tyd is daar 'n aanvang gemaak met die aanddienste pleks van in die namiddag, en dit word meegedeel dat die jongmense die dienste goed bywoon. Hoewel ds. Rossouw nie lank op Franschhoek gebly het nie is daar met deeglikheid voortgebou. Aan die einde van 1882 het hy 'n beroep na Fraserburg aangeneem en op [[28 Januarie]] [[1883]] het hy afskeid geneem. Omdat ds. Rossouw nie 'n volle vier jaar op Franschhoek was nie, het Fraserburg nou aan die beurt gekom om reisonkoste aan Franschhoek te vergoed. == Op Fraserburg == [[Lêer:Ou NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|340px|'n Straattoneel op Fraserburg omstreeks ds. Rossouw se sowat 13 jaar lange dienstyd. Die tweede NG kerkgebou, op kerkplein aan die bopunt van Cilliersstraat, is ontwerp deur [[Carl Otto Hager]] en op [[8 September]] [[1868]]. Die straat wat voor kerkplein verbyloop, is ná sy dood ter ere van Fraserburg se tweede leraar Rossouwstraat genoem.]] Nadat ds. Bamberger sy demissie van die [[NG gemeente Fraserburg]] aanvaar het, het die kerkraad sy eerste beroep op [[25 September]] [[1882]] uitgebring op ds. [[Adriaan Moorrees]] van die [[NG gemeente Richmond]]. Hy het die beroep van die hand gewys, waarna die gemeente ds. Rossouw op [[20 November]] [[1882|daardie jaar]] met volstrekte meerderheid beroep het. Op [[5 Februarie]] [[1883]] is ds. Rossouw in die gemeente verwelkom en bevestig. D.A. Kotzé skryf: "As sy voorganger se funksie hier die van fondamentlêer was op tydelik gebied, dan was syne die van grondlêer van geestelike werk en geestelike waardes. 'n Opvolger van hom verklaar dat hy 'gesond gesaai en diep geploeg' het. Dit is ook asof die beloop van omstandighede hom hierin behulpsaam was. Daar was byna voortdurend droogte gedurende sy verblyf alhier. Hierdie tydelike beproewing het skuldbesef in die harte van onverskilliges gewerk, met die gevolg dat die gemeente aan geestelike verdieping verryk en vergoed is, vir wat sy aan tydelike waarde verloor het." === Langdurige droogtes === Tydens ds. Rossouw se dienstyd het sendingwerk en onderwys die wagwoorde van die gemeente geword. Die lidmate het sending- en onderwysbewus geword onder sy besieling. In 1951, met die viering van die gemeente se eeufees, het van die oudste lidmate hom beskryf as "'n groot sielwinner, skool- en sendingman". Hy was knap in organisasiewerk, beslis in sy optrede en 'n wakker prediker. Skaars 'n jaar ná sy aankoms kon die kerkraad reeds aan die Ring rapporteer dat "sedert zyne bevestiging, heeft de Kerkeraad het genoegen kunnen smaken, van in de volstrekste harmonie met hem te kunnen samen werken, in het bevorderen van de eeuwige, zoowel als van de tydelyke belangen der Gemeente". As dit nie gebeur het nie, skryf Kotzé, "sou die omvang van die rampe wat daaruit kon voortspruit, nie te bepaal en te voorsien gewees het nie, want groot, haas onbeskryflike droogtes, het die streek voortdurend en genadeloos geteister". In 1884 is melding gemaak van buitengewone, aanhoudende droogte. Dit was so erg dat huisbesoek onmoontlik tot sy reg kon kom. Nogtans het die leraar gereeld buitekerke besoek en so met die gemeentelede in voeling gebly. Die droogte was so noodlottig vir die onderwys dat dit die pogings wat die kerkraad reeds aangewend het om weer die kerkskole op gesonde grondslag te plaas, vergeefs gemaak het. Nogtans is twee Sondagskole, een vir wit mense en een vir bruin mense, op die dorp in stand gehou, waarin die nuttige werk ten spyte van die droogte. Die droogtes het ook veroorsaak dat baie gemeentelede "in ver en vreemde streke moes rondswerf om weiding vir hulle vee te vind". Dit ten spyt, het die opkoms by die openbare dienste bemoedigend gebly. "Meer as een getuig dat hy sy volstrekte onafhanklikheid van God nog nooit so diep gevoel het soos nou nie," was die slotwoorde van 'n Ringsverslag uit dié tyd. Die droogte van 1884 het in 1885 sulke afmetings aangeneem dat as die Opperwese "die harte van ander landgenote jeens ons nie oopgemaak het nie sou ganse huisgesinne van gebrek omgekom het. Maar geld en provisie is ons mildelik gestuur waarvoor ons die Heer prys. Aan hulle sal ons ons dank verskuldig wees solank as ons lewe." 'n Komitee is in die lewe geroep om hulp te verleen aan die noodlydendes. Die lede het drie maal per week vergader "en nou terwyl die provisie byna geheel uitgereik is, en ons binne enige dae niks meer sal hê nie, is daar nog geen einde aan die nood, maar het ons alle rede om met groot besorgdheid aan die onmiddellike toekoms van menig huisgesin te dink. Dat daar vele verarm is, hoef ons nie te sê nie, dit spreek vanself. Gemeentelede met groot huisgesinne, kort gelede nog in besit van 'n goeie vermoë het alles verloor, en moet nou genadebrood eet, en is van ander afhanklik vir die dak oor hulle hoof. Hoe dit verder met die ongelukkiges sal gaan, weet die Heer alleen, daar die gevaar nog nie verby is nie en die nood meer aan die toeneem is." Die gemeente was teen hierdie tyd so te sê ontvolk, want oor 'n groot gedeelte het dit toe twee jaar laas gereën. Die boere het reeds rondgeswerf op soek na weiding in die distrikte [[Prieska]], [[Hopetown]], [[Richmond]], [[Britstown]] en [[Murraysburg]], selfs tot by die [[Sneeuberge]] en [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]]. In hierdie tyd is die bidure in die gemeente vermeerder van een wat al 20 jaar bestaan het, tot vier. In Februarie 1887, toe die nood op sy hoogste was en groot benouing geheers het, was daar gedeeltelike uitkoms. Daar was weer vooruitgang in die opvoeding te bespeur en ook het die gemeente hul roeping verband met die sending begin besef. Wat veral hiertoe bygedra het, was 'n baie geseënde sendingkonferensie wat aan begin van Junie in die gemeente gehou is. Die oorgrote meerderheid van die lidmate het dit bygewoon. 'n Aansienlike som is bygedra tot die delging van die Binnelandse Sendingskuld. Maar die verbetering was net tydelik, want in die Ringsverslae van 1888, en die daaropvolgende jaar, is daar weer sprake van 'n droogte. Die voorafgaande sewe jaar was die sewe maer jare in Fraserburg se bestaan. Vanaf 1882 was daar nooit voldoende water en toereikende weiding in die gemeente nie. "Onze menschen hebben honderden, wat zeggen wy, duizenden van ponden sterling moeten uitgeven voor huur van weiveld, voor het koopen van water in vreemde streken. Bowendien zyn er in die jaren duizenden van schapen omgekomen. Zelfs in de laatste vyftien maanden zyn er ettelyke duizende schapen van gebrek gestorven, en waar men verlede jaar 2,000 lammeren kreeg, heeft men vanjaar schaarsch 1,000, en in een ander geval waar men 3,000 lammeren kreeg, heeft men vanjaar geen 400." Nogtans het leraar en gemeente, te oordeel na die kerkraadsnotule, gevoel dat God hulle nie verlaat het nie. "Dog onze God was niet alleen in het midden van de brandende Braambos, en heeft hem bewaard, maar heeft denzelven door zyn Alvermogende Kracht instaat gesteld, te midden van, de vlammen niet alleen welig te groeijen maar ook de heerlijkste vruchteii van zich aftewerpen." Vandaar hulle bydraes van £14 vir die [[Betsjoeanaland]]se gemeente; £5 vir Binnelandse Sending; nog £15 vir Sending; £14 10s. vir die [[Kweekskool]] en, ten spyte van nog vooroordeel teen sending en sendelinge, nog £20 7s. vir hierdie saak. Selfs die dankoffer het bo verwagting goed opgelewer. Aan kontant alleen is £450 geïn. Dan was daar nog 500 skape en twee perde om te verkoop. Op [[1 September]] die dag waarop die dankofferfees sou begin, was dit droër as ooit. Die nood was op sy hoogste. Die mense wat nog nie getrek het nie, het ook al aan trek begin dink. Toe, in die nag van [[5 September]], het reën oor die hele distrik uitgesak en daarna het dit ál meer gereën. Die oggend toe die dankfees begin, het die gemeenteskuld nog £1&nbsp;183 beloop. Op [[1 Oktober]] het dit reeds op £840 gestaan en daar was geen rente agterstallig nie. Bowendien het die Kerkraad nog 650 skape, twee perde en twee bale wol op hande gehad. Dit het dus weer beter gegaan en die toekoms het rooskleuriger gelyk. Die Sondagskole het vordering gemaak. Daar is omgesien na die sendingarbeid in die gemeente. Die mansbiduur, wat die leraar gehou het, "is zeer gezegend"; die vrouebiduur ook. Die buitewyksbidure het ook hul werk hervat. Ongelukkig het die jaar 1889 weer droog ingesit en droog deurgehou. Damme was steeds droog; fonteine het gedurig swakker geword; velde is verskroei deur verdorrende en verskroeiende winde; saailande het niks buiten stof opgelewer nie. "Op vele plaatsen gaat de stank der doode schapen op, rondom de kraalen, terwyl men tevergeefs uitsiet naar uitkomst. Nauwelyks zyn wy begonnen ons te verblyden over gunstige teekenen voor regen , die wy aan de lucht aanschouwen, of de wind gaat naar het westen, en er komt eene haast onverdragelyke kouden, waardoor de toestand van zaken nog hachelyker word gemaakt." Eers in Desember 1889 het oorvloedige reëns geval "zoodat de droogte nu zoo als wy vertrouwen voor goed is opgebroken, en het gansche gelaat van ons distrikt veranderd is". Die lammeroes van 1890 was dan ook baie geseën — baie tweelinge. In 1889 was die skuld van die gemeente nog £1&nbsp;000, maar die geloof in die toekoms was so sterk dat die dankfeesopbrings van 1890 toereikend was om die hele skuld te delg. Van 1891 af het die gemeente aan niemand iets geskuld nie. In hierdie tyd het ds. Rossouw byna ongelooflik herstel van 'n ernstige, vier jaar lange siekte. === Traliewerk om die tweede kerk === [[Lêer:Traliewerk, NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|links|Die traliewerk om die kerkgebou is in 1892 uit [[Skotland]] bestel; dit het die sloping van die tweede kerkgebou in 1955 oorleef.]] In 1890 is die kerkraad vergroot met vier lede, twee ouderlinge en twee diakens. Daar is ook 'n gemeentevergadering gehou om te besluit of die kerkraad daartoe behoort oor te gaan om 'n traliewerk om die kerk te laat oprig. Die gemeente was ten gunste van so 'n stap mits die koste nie meer as £1&nbsp;000 beloop nie. Op [[12 Januarie]] [[1891]] het ds. Rossouw aan die kerkraad gerapporteer hy tydens die afgelope Sinodesitting die here De Waal en de Kock, vermoedelik handelaars, geraadpleeg het in verband met die prys van so 'n traliewerk. Hulle het onderneem om na 'n firma in [[Skotland]] te skryf en kwotasies te vra. Die antwoord was dat so 'n traliewerk die gemeente £600 in Tafelbaai gelewer, sou kos. Die skeepsvrag van £120 was ingesluit. Die heer Frans Maritz het die materiaal van die naaste spoorwegstasie vervoer teen 2/6 per 100 pond min £5, wat hy laat val het as sy bydrae tot die saak. Die kerkraad het besluit dat die traliewerk behoorlik ingewy moes word omdat die tye verbeter het en 'n feestelike stemming die gemeente ná al die jare van beproewing geen kwaad sou doen nie. Prof. [[Nicolaas Hofmeyr]] van die [[Stellenbosch|Stellenbosse]] [[Kweekskool]] is uitgenooi om as feesredenaar op te tree. Hierdie eer is hom aangedoen omdat hy die voorstel om 'n traliewerk om die kerk op te rig, aan die leraar gedoen het. Die oorweging was dat dit sou bydra tot die aantreklikheid van die gebou en dat dit sou pas by die vereiste stemming van afsondering en gewydheid van 'n Godshuis. Die hoogeerwaarde professor het nie kans gesien om na [[Fraserburg]] te kom nie, en die kerkraad moes van sy spyt daaroor verneem op [[3 Oktober]] [[1892]] nadat die traliewerk reeds op [[3 September]] ingewy is. Die totale koste van die traliewerk was einde ten laaste £1&nbsp;320. == Ds. Rossouw se siekte en dood == [[Lêer:Begrafnis ds PD Rossouw Fraserburg.jpg|duimnael|Ds. Rossouw se begrafnis in Oktober 1896 op [[Fraserburg]]. Al is die tweede kerk in 1955 gesloop, het die traliewerk van 1892 om die kerkperseel en ds. Rossouw se graf behoue gebly.]] Op [[3 Desember]] [[1892]] moes ds. Rossouw die kerkraad verlof vra. Die moeisame arbeid gedurende die lang jare van teisterende droogte, die ontberings van die gemeente, gepaardgaande met bekommernis en sorge vir die herder, het sy kragte uitgeput en hom gebreek. Kotzé skryf: "Skuld en armoede van kerk en lidmaat onderskeidelik, die siekte van sy gewaardeerde en onontbeerlike hulp, sy vrou, het nie in sy klere gaan sit nie. Dit was te veel vir vlees en bloed, want ds. Rossouw het 'n teer hart in hom omgedra. Hy het saam gevoel en saam gely. Nou sou hy liggaamlik ondergaan saam met baie van sy gemeentelede wat in die stryd ongemerk gekwyn en ondergegaan het." Ds. Rossouw was van plan om [[Boland]] toe gaan om "aan het Strand" te rus en aan te sterk en te herstel. Op [[23 Januarie]] [[1893]] het die raad 'n brief van hom en twee doktersertifikate behandel, waaruit dit geblyk het dat sy gesondheidstoestand ernstig was. Die Kerkraad was terneergedruk en skryf aan hom 'n brief waarin hulle hul "hartelyke spyt te kennen geeft over de bezoekende hand Gods, die thans op onzen geliefde Leeraar rustende is" en dat aan hom verlof toegestaan word vir ses maande. Die verlof het hom baie goed gedoen en hy het weereens sy werk hervat en nog vier jaar sy geseënde arbeid in die gemeente voortgesit, hoewel hy nooit heeltemal gesond was nie. Sy kragte het gaandeweg afgeneem, en in Oktober 1896 was sy gesondheidstoestand bedenklik. Op [[11 Oktober]] [[1896]] is ds. Rossouw, wat 14 jaar leraar van die gemeente Fraserburg was, oorlede. ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' skryf op [[15 Oktober]] as volg oor Fraserburg se ontslape leraar: "Hy was 'n Evangeliedienaar wat oorvloei het van 'n diepe erns, 'n heilige vuur en 'n onuitputbare arbeidskrag. Hy was nie alleen prediker nie, maar 'n deelnemende vriend in die beste sin van die woord van armes en beproefdes." Ds. E.Z.J. de Beer sê (in ''De Vereeniging''): "Hij was een prediker van ongewone zalving." Vir hulle wat hom as student in Kaapstad geken het, was sy sukses op die preekstoel 'n groot verassing omdat hy in sy jongelingsjare baie gehakkel het. [[P.J. Nienaber|P.J.]] en G.S. Nienaber skryf in ''Geskiedenis van Afrikaanse letterkunde'': "Ds Rossouw was ook begaafd met 'n fyn humorsin. So vertel ds. De Beer dat hy tydens 'n Sinodesitting 'n swaar verkoue gehad het en dikwels die sakdoek moes gebruik met 'n luidrugtigheid wat hinderlik was. Ds. Rossouw buk toe vooroor en sê vir hom: 'Broeder u moet toch niet zoveel uw eigen trompet blazen.'" Op [[26 Oktober]] [[1896]] het die kerkraad te boek gestel "hoe diep zy het groote verlies gevoeld, dat de Kerk in het algemeen en die gemeente in het byzonder, geleden heeft door zijn vroegtydigen dood. Dat de Kerkraad zyn getrouwe arbeid in de gemeente hoog waardeerd en Gode dankzeg voor hetgeen Hy in hem aan de Kerk en de gemeente geschonken heeft." Ds. Rossouw is onder blyke van groot en innige deelname begrawe in die kerkgebouterrein. Die gemeente het vir hom in dankbare herinnering 'n grafmonument opgerig. Ook die dorpsraad het sy nagedagtenis geëer deur die naam Rossouwstraat, wat destyds deur die dorp se sakekern geloop het. == Letterkundige bydrae == [[Lêer:Grafsteen ds PD Rossouw Fraserburg.jpg|duimnael|links|Ds. Rossouw se grafsteen op die perseel van die [[NG gemeente Fraserburg|NG kerk op Fraserburg]].]] Dr. J.A. Heese skryf in 1966 in die eeufees-gedenkboek van die [[NG gemeente Uniondale]]: "Ds. Rossouw verdien 'n ereplek onder ons eerste taalleiers".<ref name="heese" /> Op [[4 Oktober]] [[1878]] het 'n brief van ds. Rossouw in ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' verskyn waarin hy die publikasie van preke in Afrikaans in die blad bepleit het. Skaars drie maande later, op [[10 Januarie]] [[1879]], het ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' dan ook 'n Afrikaanse preek van ds. Rossouw gepubliseer, die heel eerste keer dat 'n Afrikaanse preek in druk verskyn het.<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.</ref> Sy Afrikaanse preke is in 1881 in boekvorm uitgegee onder die titel "Godsdienstige stukke". Ds. Rossouw het in die ''Patriot'' van [[28 September]] [[1884]] verduidelik waarom hy in Afrikaans skryf: "Ons skryf in di Afrikaanse taal omdat ons weet dat dit werklik 'n taal is, en dat di argumente van di voorstanders daarvan, nog nooit weerleg is ni, en nooit weerleg kan word ni. 'n Ander rede is, omdat 'n mens ver hom in di Afrikaanse taal kragtiger kan uitdruk dan in Hollands, en omdat daar 'n seggingskrag, 'n direktheid, 'n onnoembare iets is, wat in baing tale nie word gevonde ni. Ook verstaan di meeste van onse mense dit beter dan iets anders, en word die veragterste van ons landgenote daardeur in di gelegenheid gesteld om omtrent di dinge wat di saligheid van sy siel aangaan te hoor lees in 'n taal wat hy alle dage spreek en hoor." P.J. en G.S. Nienaber skryf in ''Geskiedenis van Afrikaanse letterkunde'': "Ds, Rossouw het van hart tot hart gepraat met sy lesers en ook nie geskroom om hulle naas die versoeningsdood van Christus die vreeslikheid van die hel voor te hou nie." Hulle gee dan die volgende voorbeelde: "O hoe verskriklik sal dit nie wees nie, als daar onder die lesers van die Patriot 'n vader of moeder is wat 'n onsedelike lewe ly, wat ver hulle skuldig maak aan sonde wat ons liewer nie kan noem nie! Ouers wat drink!!... Ons verseker u of u jong of oud is, dat daar 'n hel is, 'n eeuwige verdoemenis, 'n skrikkelike plaas der pyniging, voor hulle wat die saligheid uit die hand van die Heere Jesus nie aanneem nie. Laat dus vir u geseg, en kom nie in die verdoemenis." Op [[12 Desember]] [[1879]] het ds. Rossouw se preek gehandel oor die vraag: Wat die sonde is? en aan die einde van sy preek vra hy aan die sondaar: "Het jy nog nooit gebeef by die gesig van jou sonde, of gesidder by die gedachte aan die hel en die eeuwige verdoemnis? Beef dan vandag, sidder dan vandag!!" Sy preke was baie gewild en is met graagte gelees. Van oral het hy briewe van waardering gekry en getuienisse van lesers wat tot bekering gekom het. Deur die ''Patriot'', skryf Nienaber, het hy mense bereik wat nooit in 'n kerk gekom het nie, wat nooit hul Bybel gelees het of nooit deur 'n predikant besoek is nie. Dié preke is nietemin op [[31 Oktober]] [[1884]] gestaak. Die invloed daarvan was groot, nie alleen om hul godsdienstige waarde nie, maar ook vir die bevordering van Afrikaans as taal in 'n tyd toe dit baie moed gekos het om in Afrikaans te skryf.<ref name="heese" /> Aan die "Bijbelsch Dagboek" (1880) het hy saam met ds. [[Stephanus Jacobus du Toit|S.J. du Toit]] en ander predikante meegewerk. Die doel van die boek was om die [[Nuwe Testament]] binne 'n jaar deur die huisgesin te laat deurlees. By die verskillende Skrifafdelings was daar 'n toepaslike verklaring en Psalmverse om te sing. Kort voor sy heengaan in 1896 het hy nog in opdrag van ds. [[Andrew Murray]] 'n Nederlandse vertaling van John Foxe se boek onder die naam "Het Nieuwe Martelaarsboek. Eene Geschiedenis van de vervolgingen der Christelijke Kerk" laat verskyn. Hierin is die verskriklike martelinge waaraan die Christene onderhewig was vanaf die marteldood van die eerste [[Martelaar]], Jesus Christus, uitvoerig en, volgens prof. Nienaber, "besonder boeiend" verhaal. Volgens ds. Rossouw se kleinseun Leon Rousseau het dié vertaling "daartoe bygedra om Nederlanders en Afrikaners minder verdraagsaam teenoor die Katolieke Kerk te maak".<ref name="geur">{{af}} [http://kerkbode.co.za/die-geur-van-gouestroop/ ''Die geur van goue stroop''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327110234/http://kerkbode.co.za/die-geur-van-gouestroop/ |date=27 Maart 2014 }}, ''[[Kerkbode]]'', [[4 September]] [[2013]].</ref> By sy bedrywige lewe as leraar in 'n groot gemeente wat tydens die eerste sewe jaar van sy bediening byna deurentyd onder knellende droogtes gebuk gegaan het, het ds. Rossouw ook tyd gevind om aan sy literêre aanleg uiting te gee deur die skryf van gedigte in Afrikaans, Nederlands en Engels. Van sy Nederlandse gedigte het onder die skuilnaam "P.D.R. van Uiendal" in die [[Kaapstad]]se koerant ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' verskyn het. Ook Engelse gedigte, een oor die [[Slag van Majuba]], het in die ''South African News'' verskyn. Onder die skuilnaam, Cefas, het die algemeen bekende Afrikaanse gedig "John MacKensie moenie grens nie" in ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' van [[29 Augustus]] [[1884]] verskyn. Hiermee het hy sy naam gevestig en bekend geraak onder die volk. Dit het betrekking op die republiekies Stellaland en Goosen, wat in 1882 deur blankes gestig is in die gebied van die kapteins Montsioa en Mankoroane, wat oorwin is deur Moshette en Massouw met behulp van hierdie blankes. By die Konvensie van Londen in 1884 is die republiekies tussen Engeland en Transvaal verdeel. Die Engelse gedeelte het direk onder ryksbeheer gestaan en eerw. John Mackenzie is aangestel as kommissaris daarvan. John Mackenzie was miskien 'n goeie sendeling, maar geen staatsman nie, veral wat sy naturellepolitiek betref. Sir Hercules Robinson het self ingesien dat sy aanstelling 'n fout was en het hom daarom teruggeroep.<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber]] en G.S. Nienaber. 1941. ''Geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde''. Pretoria: J.L. van Schaik, Bepk.</ref> Prof. Nienaber skryf hy was "tuis in die werke van die beste Hollandse en Engelse digters". <blockquote>Stellaland Aan die adres van John Mackenzie John Mackensie, moenie grens nie! Ja, jou tyd was kort; jy het nie kan toon nie wat daar in jou woon nie; sonder seremonie moes jy somaar vort! John Mackensie, moenie grens nie! Jy moes gou laat vat; ag, die swarte brawe moet nou goud gaan grawe as die "Boers" hul slawe - en jy in die pad John Mackensie, moenie grens nie - word nie stapelgek! Van jou fraaie drome is daar niks gekome; hulle bly maar drome - en jy moet laat trek! John Mackensie, moenie grens nie - ons het medely!. Jy het nie gebrom nie om so ver te kom nie; wie was nie verstom nie? En nou moet jy gly! John Mackensie, moenie grens nie - ons doet niks as sug! Wie kon dit voorspelle dat hul jou sou kwelle tot jy heen moes snelle, bondel op die rug? John Mackensie, moenie grens nie - hou jou by jou lees! Want dit hou geen steek nie om die wet te preek nie as jy dit self breek nie - Jy is daar gewees!!</blockquote> == Leon Rousseau skryf oor sy oupa == [[Leon Rousseau]] (gebore [[5 Maart]] [[1931]]<ref>{{af}} [http://www.humanrousseau.com/authors/989 Biografiese inligting op [[Human & Rousseau]] se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023123336/http://www.humanrousseau.com/authors/989 |date=23 Oktober 2019 }}.</ref> en oorlede op [[24 Februarie]] [[2016]]), die Afrikaanse skrywer, uitgewer en medestigter van die uitgewery Human & Rousseau, skryf in 2013 in die ''[[Kerkbode]]''<ref name="geur" /> hoe hy sy oupa, ds. Rossouw, se [[Statebybel]] oopgemaak het nadat dit 60 jaar ongelees op sy rak gestaan het. Hy het dit geërf by sy pa, Pierre, wat gebore is op [[22 Februarie]] [[1882]] en 14 jaar oud was toe sy predikant-pa sterf en self op [[22 November]] [[1954]] oorlede is.<ref>{{Cite web |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=852390 |title='n Foto van die grafsteen in &#91;&#91;Maitland&#93;&#93; se begraafplaas van Pierre en Elise Rousseau. |access-date= 5 Julie 2014 |archive-date=11 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011170932/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=852390 |url-status=dead }}</ref> Rousseau skryf nie hoeveel kinders ds. Rossouw gehad het nie (ander bronne gee dit aan as agt), maar wel dat hy die familienaam verander het deur sy kinders “Rousseau” te doop. "Oupa was dikwels met die Bybel of met ’n preek in sy werkkamer doenig, en Ouma met haar talryke kroos." Pierre het sy pa se Werkbybel geërf. In 1901 het die 19-jarige seun by genl. Kritzinger se invallende kommando’s aangesluit en is hy ernstig gewond. Hy is later as [[Kaapse Rebelle|Kaapse rebel]] ter dood veroordeel, maar begenadig. Enkele jare ná die [[Tweede Vryheidsoorlog|Driejarige Oorlog]] is hy getroud met die 20-jarige Elise Gerdener, Leon Rousseau se ma. Dié Elisabeth Luise Rousseau was die suster van prof. [[G.B.A. Gerdener]]<ref>[http://www.geni.com/people/Johann-Gerdener/6000000029406290757 Besonderhede oor Johann Gerdener op Geni.com]. URL besoek op 17 November 2014</ref> en tante van die kleurryke politikus [[Theo Gerdener]]. Pierre Rousseau was later skoolhoof op Worcester. Die Rossouw-egpaar het agt kinders gehad:<ref>{{en}} [http://houliston.lisaandroger.com/getperson.php?personID=I1348&tree=Rossouw Genealogiese besonderhede oor P.D. Rossouw].</ref> * Sophia Agnes Johanna Rousseau (getroude van Knobel),<ref>[http://www.geni.com/people/Johannes-Rousseau/6000000020269308142 Besonderhede van Johannes Zacharias Human Rousseau]</ref> 23 Februarie 1870 – 7 November 1916 * Gideon Jacobus Rousseau, 5 Februarie 1875 – 30 Oktober 1918 * Johannes Zacharias Human Rousseau, gebore 15 Junie 1878 * Catharina Maryna Elizabeth Rousseau (getroude van Van der Merwe),<ref>[http://www.geni.com/people/Johannes-Rousseau/6000000020269308142 Besonderhede van Johannes Zacharias Human Rousseau]</ref> 16 Oktober 1879 – 27 Junie 1964 * Pierre Daniël Rousseau, 22 Februarie 1882 – 20 November 1954 * Andrew Murray Rousseau, 21 Julie 1884 – 20 November 1941<ref>{{Cite web |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=1074017 |title='n Foto van sy graf in die begraafplaas op Wolmaransstad |access-date= 5 Julie 2014 |archive-date=12 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912050110/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=1074017 |url-status=dead }}</ref> * Maria Luise Rousseau (getroude van Michau),<ref>[http://www.geni.com/people/Johannes-Rousseau/6000000020269308142 Besonderhede van Johannes Zacharias Human Rousseau].</ref> gebore 1 Maart 1890–1915 * Johan Heinrich Bruchhauser Rousseau, 25 Maart 1894 – 10 Oktober 1900<ref>{{Cite web |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=582676 |title='n Foto van sy graf in die Onderpapegaai-begraafplaas op Stellenbosch |access-date= 5 Julie 2014 |archive-date=11 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011170921/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=582676 |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{af}} [[J.A. Heese|Heese, dr. J.A.]] 1966. ''Die kerk in die wolke. Eeufees-gedenkboek Uniondale, 1866–1966''. Uniondale: NG Kerkraad. * {{af}} [[John Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]]. 2005. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Kaapstad en Pretoria: Human & Rousseau. * {{af}} Kotzé, D.A. 1951. ''Die Gemeente Fraserburg. 'n Eeufees-gedenkboek (1851–1951)''. Fraserburg: NG Kerkraad. * {{af}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.). 1977. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Deel III. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers. * {{af}} [[P.J. Nienaber]] en [[G.S. Nienaber]]. 1941. ''Geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde''. Pretoria: J.L. van Schaik, Bepk. * {{af}} Nienaber, P.J. 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. * {{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, ds. J.A.S.]] 1945. ''Eeufees-Gedenkboek Franschhoek. 'n Oorsig van die Geskiedenis van die Gemeente, 1845–1945''. Franschhoek: NG Kerkraad. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]]. 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. == Eksterne skakels == * [http://books.google.co.za/books/about/Evangeli_in_di_volkstaal.html?id=EFvbYgEACAAJ&redir_esc=y Besonderhede oor die heruitgawe in 1943 van ds. Rossouw se Afrikaanse preke, "Evangeli in di volkstaal".] {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rossouw, P.D.}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Karoo]] [[Kategorie:Geboortes in 1845]] [[Kategorie:Sterftes in 1896]] anudcdbnui0f5x94slaxft8rit1btr3 0 89083 2916789 2911196 2026-07-09T21:51:19Z Jcb 223 2916789 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas farao | naam = Menes | lewe = | beeld = | onderskrif = | beeldgrootte = | funksie = [[Farao]] | periode = | voorganger = – | opvolger = [[Hor-Aha]]? | nebty = <hiero><1-Y5:N35-M17-2></hiero> }} '''Menes''' (Egipties: ''Mnj'', waarskynlik uitgespreek maˈnij;<ref>{{cite book|last =Loprieno|first = Antonio|title = Ancient Egyptian: A linguistic introduction|year = 1995|publisher = Cambridge University press|ref=harv|isbn=0-521-44384-9}}</ref> [[Grieks]]: Μήνης; [[Arabies]]: مينا) was ’n [[farao]] van die [[Vroegdinastiese Tydperk]] van [[Antieke Egipte]]. Hy kry gewoonlik die eer dat hy [[Bo-Egipte|Bo-]] en [[Benede-Egipte]] verenig het en as die stigter van die 1ste Dinastie.<ref>Beck, Roger B; Black, Linda; Krieger, Larry S; Naylor, Phillip C; Shabaka, Dahia Ibo (1999), ''World history: Patterns of interaction'', Evanston, IL: McDougal Littell, {{ISBN|0-395-87274-X}}</ref> Daar word steeds druk gedebatteer oor die identiteit van Menes, hoewel die meeste Egiptoloë reken hy was die protodinastiese farao [[Narmer]]<ref name="edw">Edwards, IES (1971), "The early dynastic period in Egypt", The Cambridge Ancient History 1, Cambridge: Cambridge University Press</ref><ref name="lloyd">Lloyd, Alan B. ([1975] 1994), Herodotus: Book II, Leiden: EJ Brill, {{ISBN|90-04-04179-6}}</ref><ref>Cervelló-Autuori, Josep (2000), "Narmer, Menes and the seals from Abydos", Egyptology at the dawn of the twenty-first century: proceedings of the Eighth International Congress of Egyptologists 2, Cairo: The American University in Cairo Press, {{ISBN|978-977-424-714-9}}</ref> of die 1ste-dinastiese [[Hor-Aha]].<ref>Seidlmayer, Stephan (2010) [2004], "The Rise of the State to the Second Dynasty", Egypt: The World of the Pharaohs, {{ISBN|978-3-8331-6000-4}}</ref> Albei farao's word in verskillende bronne genoem as die koning wat Antieke Egipte verenig het. Die algemeen gebruikte naam "Menes" kom uit die pen van die Egiptiese historikus [[Manetho]], wat tydens die [[Ptolemeïese Ryk]] geleef het. Hy het die vorm Μήνης (Mênês) gebruik. Menes beteken "hy wat volhard" en Edwards (1971) glo dit was dalk ’n bloot beskrywende titel "vir ’n semi-legendariese held wie se naam verlore gegaan het".<ref name="edw" /> == Narmer en Menes == Die feitlik algehele afwesigheid van die naam Menes in die argeologiese rekord en die talle meldings van die naam Narmer, ’n protodinastiese figuur wat vereenwelwig word met vooruitgang en ’n groot aanspraak het op die vereniging van Bo- en Benede-Egipte, het aanleiding gegee tot die teorie dat hulle dieselfde persoon was. Die hoofverwysing na Menes is ’n ivooretiket van [[Naqada]] met die [[Serech|Horusnaam]] ''Aha'' (die farao Hor-Aha) langs ’n gebou waarin die [[Nebtynaam]] ''mn'' (waarskynlik Menes) voorkom. Die volle titel van die farao's was tradisioneel albei name, maar soms is net een gebruik. Hieruit het die teorie ontstaan dat Menes en Hor-Aha dieselfde persoon of opeenvolgende farao's was. Die [[Turynse Koningslys|Turynse]] en die [[Abydos-koningslys]], wat gewoonlik as korrek aanvaar word, gebruik net die Nebtyname van farao's en nie hul Horusname nie, en dit is moeilik om die verskillende rekords te laat ooreenstem: die Nebtyname van die koningslyste, die Horusname van die argeologiese rekords en die aantal farao's in die 1ste Dinastie volgens Manetho en ander historiese bronne. [[Flinders Petrie|Petrie]] het dit eerste probeer en ''Iti'' verbind met [[Djer]] as die derde farao van dié dinastie, ''Teti'' (Turyn) – of nog ’n ''Iti'' (Abydos) – met Hor-Aha as die tweede farao, en Menes (’n Nebtynaam) met Narmer (’n Horusnaam) as die eerste farao. Lloyd (1994) dink dié volgorde is "hoogs moontlik",<ref "lloyd" /> en Cervelló-Autuori (2003) stel dit kategories dat "Menes Narmer is en die 1ste Dinastie met hom begin het".<ref>Cervelló-Autuori, Josep (2000), "Narmer, Menes and the seals from Abydos", Egyptology at the dawn of the twenty-first century: proceedings of the Eighth International Congress of Egyptologists 2, Cairo: The American University in Cairo Press, {{ISBN|978-977-424-714-9}}</ref> Seidlmayer (2004) glo egter dis veilig om te aanvaar Menes was Hor-Aha.<ref>Seidlmayer, Stephan (2010) [2004], "The Rise of the State to the Second Dynasty", Egypt: The World of the Pharaohs, {{ISBN|978-3-8331-6000-4}}</ref> == Datums == Egiptoloë, argeoloë en geleerdes van die 19de eeu het verskillende datums voorgestel vir die era van Menes, of die begin van die 1ste Dinastie. Die moderne konsensus is dat die dinastie tussen omstreeks 3100 en 3050 v.C. ontstaan het; sommige meen dit was omstreeks 3000 v.C.<ref>{{cite journal |title=The Chronology of Ancient Egypt | first = KA |last=Kitchen | journal =World Archaeology |volume=23 |issue=2 |year=1991 |pages=201–8 |doi = 10.1080/00438243.1991.9980172}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Menes|Engelse Wikipedia]] == Bronne == * {{citation |last=Heagy |first=Thomas C. |year=2014 |title=Who was Menes? |journal=Archeo-Nil |volume=24 |pages=59–92 |ref=harv}}. [http://www.narmer.org/menes] {{Normdata}} [[Kategorie:Farao's van Egipte]] 81et5u4v2fsve1hgyzvajol706qwknu 0 89322 2916841 2911303 2026-07-10T10:27:00Z Jcb 223 2916841 wikitext text/x-wiki {{Skoonmaak2|rede=Die wikiteks kan verbeter word}} 'n '''Morfologiese konstruksie''' is ’n komplekse simboliese struktuur wat gevorm word deur die kombinering van [[morfeem|morfeme]] en/ of groter uitdrukkings.<ref>Van Huysteen, 2014:175</ref> ’n Morfologiese konstruksie bestaan uit komponentstrukture, die wyse van komposisie en dan komposisiestrukture.<ref>2014:176</ref> Dit kan ook as volg geskryf word: <nowiki>[[tafel]</nowiki>_N<nowiki>[blad]</nowiki>_N<nowiki>]</nowiki>_Ni<nowiki>[jie]</nowiki>_Nj --- <nowiki>[</nowiki>DIM van SEM_Ni<nowiki>]</nowiki>_Nj == Konstruksies == Voordat die term, morfologiese konstruksie, ten volle verstaan kan word, moet die definisie van “konstruksie” bestudeer word: “’n vormbetekenispaar [x/X], waar geen aspek van [x] of [X] voorspelbaar is uit die vormbetekenispaar se onderdele nie”.<ref>(Goldberg soos aangehaal deur Van Huysteen, 2005:127)</ref> Met ander woorde, “seingranaat” is ’n komplekse woord en dus ook ’n grammatikale konstruksie ([seingranaat/HANDBOM WAARMEE VASGESTELDE TEKENS GESTUUR WORD]) omdat die komposisiestruktuur gevorm word deur die kombinering van [sein/VASGESTELDE TEKEN] en [granaat/HANDBOM] <ref>(Van Huysteen, 2005:127</ref>). == Kognitiewe vermoë noodsaaklik vir morfologiese konstruksieskemas == === Komposisie === Morfologiese konstruksies verwys na die manier waarop die verskillende komponentstrukture verbind om komposisiestrukture te vorm.<ref>(Van Huysteen, 2005:128)</ref> Die verhouding tussen hierdie strukture is baie belangrik wanneer daar na morfologiese konstruksies gekyk word.<ref>(Van Huyssteen, 2005:128)</ref> === Kategoriseringsnetwerk === Vanuit ’n morfologiese konstruksie spruit daar ’n kategoriseringsnetwerk. 'n Kategoriseringsnetwerk is ’n netwerk van bepaalde morfologiese konstruksies wat bestaan uit simboliese strukture van enige soort, grootte of spesialiteit en is meestal semanties of konsepsueel gemotiveerd.<ref>(Langacker soos aangehaal deur Van Huysteen, 2005:131)</ref> Aspekte van ’n konstruksie wat arbitrêr of gevestig is, kan ook in die netwerk geakkommodeer word.<ref name="huys132">(Van Huysteen, 2005:132)</ref> === Skematisering === Skematisering is die “sistematiese selektering van gemeenskaplike aspekte wat die geheel verteenwoordig, terwyl enige ander afwykende aspekte geïgnoreer word”.<ref>(Kreitzer en Talmy soos aangehaal deur Van Huysteen, 2005:132)</ref> Konstruksieskemas word nou hier gebruik as ’n templaat vir die evaluering en konstruering van ongekende uitdrukkings.<ref name="huys132" /> === Vestiging === Vestiging is die vermoë van die konstruksie om maklik uitgevoer en geaktiveer te word in die vorming en karakterisering van uitdrukkings. As ’n konstruksieskema eenheidstatus het, met ander woorde as 'n bepaalde konstruksieskema outomaties en sonder konstruksie-inspanning as ’n geïntegreerde geheel geaktiveer kan word, het dit ’n hoë graad van vestiging.<ref name="huys134">(Van Huysteen, 2005:134)</ref> Die eenheidstatus word gemeet deur sentraliteit en linguistiese belangrikheid.<ref name="huys134" /> Om sentraliteit te bepaal moet die struktuur se gekonvensionaliseerdheid bepaal word. Dit word gedoen deur na die lemmastatus in die woordeboek te kyk.<ref name="huys134" /> Die linguistiese belangrikheid van ’n struktuur kan bepaal word deur te kyk na watter struktuur ’n spreker die waarskynlikste sal kies om ’n sekere betekenis te aktiveer, of watter betekenis die waarskynlikste geaktiveer sal word deur ’n bepaalde fonologiese struktuur.<ref name="huys134" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * Van Huysteen, G.B. 2014. Morfologie (In Carstens,W.A.M. & Bosman, N., red. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Van Schaik:Pretoria. p. 171-200). * Van Huysteen, G.B. 2005. ’n Kognitiewe gebruiksgebaseerde beskrywingsmodel vir die Afrikaanse grammatika. Southern African Linguistics and Applied Language Studies, 23(2):125-137 [[Kategorie:Morfologie (taalkunde)]] lr9kbddxkaca3d6nz2n8xkbffurad1d 0 93558 2916838 2619905 2026-07-10T10:01:32Z Aliwal2012 39067 onlangs->ondanks 2916838 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas newel | naam= Lokale Interstellêre Wolk | beeld= Local Interstellar Clouds with motion arrows.jpg | onderskrif= ’n Diagram van die plaaslike wolke materie waardeur ons [[Sonnestelsel]] beweeg. Die pyle dui die wolkbewegings aan. | soort= Interstellêre wolk | sterrebeeld= | messier= | tipe= | RK= | Dek= | magnitude= | skynmagnitude= | absolute magnitude= | afstand= 0 ligjaar | ouderdom= | grootte= 30 ligjare breed | sterre= | rooiverskuiwing= | kenmerke= | massa= | name= Plaaslike Wolk, LIW | koo= }} [[Lêer:The Local Interstellar Cloud and neighboring G-cloud complex.svg|duimnael|200px|’n Kaart wat die posisie van die [[Son]] naby die rand van die Plaaslike Interstellêre Wolk aandui. [[Alpha Centauri]] is sowat 4&nbsp;[[ligjare]] weg, in die naburige [[G-wolk]].]] Die '''Plaaslike''' of '''Lokale Interstellêre Wolk''' is die interstellêre wolk met ’n deursnee van sowat 30&nbsp;[[ligjare]] waardeur ons [[Sonnestelsel]] tans beweeg. Dit is nie bekend of die [[Son]] in die Plaaslike Interstellêre Wolk ingesluit is of in die streek waar die wolk in ’n wisselwerking met die naburige [[G-wolk]] is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.centauri-dreams.org/?p=14203 |title=Into the Interstellar Void |work=Centauri Dreams |first=Paul |last=Gilster |date=1 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109021612/https://www.centauri-dreams.org/?p=14203 |archive-date=9 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Sonnestelsel het die Plaaslike Interstellêre Wolk vermoedelik tussen 44&nbsp;000 en 150&nbsp;000 jaar gelede binnegegaan en sal na verwagting nog sowat 10&nbsp;000 tot 20&nbsp;000 jaar daarin bly. Die temperatuur in die wolk is sowat 6&nbsp;000&nbsp;[[kelvin]],<ref name="near-earth">{{cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |title=Near-Earth Supernovas |work=NASA.gov |series=NASA Science |date=6 Januarie 2003 |access-date=1 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313214652/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm |archive-date=13 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> min of meer dieselfde as dié op die Son se oppervlak. Die spesifieke hittekapasiteit is agter baie laag omdat die wolk nie baie dig is nie – sowat 0,3&nbsp;atome per cm³. Dit is minder dig as die gemiddelde [[interstellêre medium]] in die [[Melkweg]] (0,5&nbsp;atome/cm³), maar ses keer digter as die gas in die [[Plaaslike Borrel]] (0,05&nbsp;atome/cm³) wat die plaaslike wolk omring.<ref>{{cite web |url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |title=Our Local Galactic Neighborhood |work=NASA.gov |series=Interstellar Probe Project |year=2000 |access-date=12 Oktober 2014 |archive-date=21 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Boulanger">{{cite conference |title=Course 7: Dust in the Interstellar Medium |booktitle=Infrared Space Astronomy, Today and Tomorrow |conference=Les Houches Physics School. Grenoble, France. August 3–28, 1998. |first1=F. |last1=Boulanger |first2=P. |last2=Cox |first3=A. P. |last3=Jones |editor1-first=F. |editor1-last=Casoli |editor2-first=J. |editor2-last=Lequeux |editor3-first=F. |editor3-last=David |volume=70 |page=251 |year=2000 |bibcode=2000isat.conf..251B}}</ref> In 2009 het [[Voyager 2]]-data daarop gedui dat die magnetiese krag van die plaaslike interstellêre medium sterker is as wat voorheen vermoed is. Die feit dat die Plaaslike Interstellêre Wolk sterk gemagnetiseer is, kan verduidelik hoekom dit steeds bestaan ondanks die druk wat daarop uitgeoefen word deur winde wat uit die Plaaslike Borrel waai.<ref>{{cite journal |url=http://www-personal.umich.edu/~tamas/TIGpapers/2009/2009_Opher_nature.pdf |title=A strong, highly-tilted interstellar magnetic field near the Solar System |journal=Nature |first1=M. |last1=Opher |first2=F. |last2=Alouani Bibi |first3=G. |last3=Toth |first4=J. D. |last4=Richardson |first5=V. V. |last5=Izmodenov |first6=T. I. |last6=Gombosi |volume=462 |date=24-31 Desember 2009 |doi=10.1038/nature08567 |bibcode=2009Natur.462.1036O |access-date=12 Oktober 2014 |archive-date=11 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011131634/http://www-personal.umich.edu/~tamas/TIGpapers/2009/2009_Opher_nature.pdf |url-status=dead }}</ref> Die Plaaslike Interstellêre Wolk se potensiële invloed op die [[Aarde]] word verhinder deur die [[sonwind]] en die Son se [[magneetveld]].<ref name="near-earth" /> Dié wisselwerking met die [[heliosfeer]] word tans ondersoek deur die Interstellar Boundary Explorer (IBEX), ’n [[Nasa]]-satelliet wat die grens tussen die Sonnestelsel en die interstellêre ruimte vasstel. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Aarde-posisie}} [[Kategorie:Kosmologie]] [[Kategorie:Melkweg]] [[Kategorie:Sonnestelsel]] r32lslr07y413nd5mnkzmjk760anv32 0 94218 2916832 2590614 2026-07-10T08:05:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916832 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Jet Airways | image = | image_size = | IATA = 9W | ICAO = JAI | callsign = JET AIRWAYS | founded = [[1 April]] [[1992]] | commenced = [[5 Mei]] [[1993]] | ceased = [[17 April]] [[2019]] | aoc = | bases = | hubs = [[Chhatrapati Shivaji Maharaj Internasionale Lughawe]] (Moembaai) | secondary_hubs = Lughawe Brussel<br />Chennai Internasionale Lughawe (Chennai)<br />[[Indira Gandhi Internasionale Lughawe]] (Delhi)<br />Netaji Subhash Chandra Bose Internasionale Lughawe (Kalkutta) | focus_cities = Sardar Vallabhbhai Patel Internasionale Lughawe (Ahmedabad)<br />Kempegowda Internasionale Lughawe (Bangalore)<br />Cochin Internasionale Lughawe (Kochi)<br />Chaudhary Charan Singh Internasionale Lughawe (Lucknow)<br />Rajiv Gandhi Internasionale Lughawe (Hyderabad) | frequent_flyer = JetPrivilege | lounge = Jet Lounge | alliance = Etihad Equity Alliance | subsidiaries = Jet Lite | fleet_size = 8 | destinations = 74<ref name="Network">{{cite web |title=Jet Airways Network |publisher=Jet Airways |url=http://www.jetairways.com/EN/IN/PressReleases/MasterBrandPlan.aspx |access-date=30 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414060749/http://www.jetairways.com/EN/IN/PressReleases/MasterBrandPlan.aspx |archive-date=14 April 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> | company_slogan = ''The Joy of Flying'' | parent = Tailwinds Limited | headquarters = [[Moembaai]], [[Indië]]<ref>{{cite web |title=Airline Membership |work=IATA |url=http://www.iata.org/membership/Pages/airline_members_list.aspx?All=true |access-date=12 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193003/https://www.iata.org/membership/pages/airline_members_list.aspx%3FAll%3Dtrue |archive-date=15 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | key_people = Naresh Goyal, stigter en voorsitter<br />Cramer Ball, hoof uitvoerende beampte<ref>{{cite web |url=http://profit.ndtv.com/news/corporates/article-jet-airways-appoints-cramer-ball-as-new-ceo-389615 |title=Jet Airways Appoints Cramer Ball As New CEO |publisher=NDTV |date=27 Mei 2014 |access-date=1 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031550/http://profit.ndtv.com/news/corporates/article-jet-airways-appoints-cramer-ball-as-new-ceo-389615 |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />Subodh Karnik, hoofbedryfsbeampte<ref>{{cite news |title=Jet Airways appoints new Management team |url=http://news.biharprabha.com/2014/07/jet-airways-appoints-new-management-team/ |access-date=27 Julie 2014 |agency=IANS |publisher=news.biharprabha.com |date=25 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220042853/https://news.biharprabha.com/2014/07/jet-airways-appoints-new-management-team/ |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | revenue = {{Increase}}[[Lêer:Indian Rupee symbol.svg|10px]] 252 miljard (VS$3.2 miljard) (''FJ 2017–18'')<ref name="Financials1">{{cite web|title=Audited Financial Year Results for the Financial Year ended 31st March 2018|url=https://www.jetairways.com/doc/InvestorRelations/clause_41_PDF_v2.pdf|publisher=JetAirways|access-date=10 May 2018|archive-date=14 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614221257/https://www.jetairways.com/doc/InvestorRelations/clause_41_PDF_v2.pdf|url-status=dead}}</ref> | operating_income = | net_income = | profit = {{Decrease}}[[Lêer:Indian Rupee symbol.svg|10px]]–6.3 miljard (VS$−79 miljoen) (''FJ 2017–18'')<ref name="Financials1"/> | assets = | equity = | website = [http://www.jetairways.com jetairways.com]<br />[http://www.jetkonnect.com jetkonnect.com] }} [[Lêer:Jet Airways India.jpg|duimnael|links|'n Nuwe Jet Airways Boeing 777-300ER op 'n toetsvlug]] [[Lêer:13-08-12-hongkong-by-RalfR-48.jpg|duimnael|links|Jet Airways se Airbus A330-202 VT-JWL in Hongkong]] '''Jet Airways''' was 'n vername [[Indië|Indiese]] [[lugredery]] gebaseer in [[Moembaai]]. Jet Airways was sedert Oktober 2010 die grootste lugredery in Indië met 'n passasiersmarkaandeel van 22.6%.<ref name="Rediff.com">{{cite news|url=http://dgca.nic.in/reports/pass-ind.htm|title=Lean period air traffic same, domestic traffic up|publisher=Rediff.com|date=19 Oktober 2010|access-date=19 Oktober 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101020203821/http://dgca.nic.in/reports/pass-ind.htm|archivedate=20 Oktober 2010}}</ref> Die redery het vlugte na 74 bestemmings wêreldwyd onderneem. Sy belangrikste sentrum was [[Chhatrapati Shivaji Maharaj Internasionale Lughawe|Moembaai]], met sekondêre [[spil (lughawe)|spille]] in [[Indira Gandhi Internasionale Lughawe|Delhi]], [[Kalkutta]], [[Chennai]] en [[Bangalore]].<ref name="Fact sheet">{{cite web |title=Fact Sheet |publisher=Jet Airways |url=http://www.jetairways.com/EN/AU/AboutUs/FactSheet.aspx |access-date=9 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316230907/http://www.jetairways.com/EN/AU/AboutUs/FactSheet.aspx |archive-date=16 Maart 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Bankrotskap == Toe sy mededingers, hoofsaaklik [[SpiceJet]] en [[IndiGo]], in die daaropvolgende jare die kaartjiepryse verlaag het, is hy gedwing om dit te volg, wat die algehele prestasie skade berokken het en groot finansiële verliese tot gevolg gehad het. Dit het in Oktober 2017 tot die tweede plek agter IndiGo gedaal, met 'n markaandeel van passasiers van 17,8%.<ref>{{cite news |author=Thomas, J |url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/IndiGo-topples-Jet-Group-as-No-1-airline/articleshow/15537875.cms |title=IndiGo topples Jet Group as No. 1 airline |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=18 Augustus 2012 |access-date=19 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130015056/https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/IndiGo-topples-Jet-Group-as-No-1-airline/articleshow/15537875.cms |archive-date=30 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Jet Airways inks ties with Group CentrumDirect for forex services |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/transportation/airlines-/-aviation/jet-airways-inks-ties-with-group-centrumdirect-for-forex-services/articleshow/18063134.cms |work=The Economic Times |access-date=17 Januarie 2013 |date=17 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223010358/https://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/transportation/airlines-/-aviation/jet-airways-inks-ties-with-group-centrumdirect-for-forex-services/articleshow/18063134.cms |archive-date=23 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die afwaartse spiraal het voortgeduur en bankrotskap tot gevolg gehad. == Beplande herlewing == Die maatskappy het sy planne aangekondig om teen vroeg 2022 weer vlugbedrywighede te hervat.<ref>{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/119811-indias-jet-airways-yet-to-secure-aircraft-for-ops-restart|title=India's Jet Airways yet to secure aircraft for ops restart|publisher=ch-aviation|access-date=29 September 2022}}</ref> Op die 29ste herdenking van sy stigting op 5 Mei 2022 het dit 'n toetsvlug uitgevoer, wat 'n stap is om weer 'n lugoperateurspermit te verkry.[13][14] Op 15 Mei 2022 het Jet Airways die eerste stel van drie proefvlugte uitgevoer deur van Delhi-Moembaai, Moembaai-Ahmedabad en Ahmedabad-Delhi-roetes te vlieg met die vliegtuig VT-SXE.<ref>{{cite web |title=Jet Airways conducts first set of three proving flights|date=16 May 2022|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/jet-airways-conducts-first-set-of-three-proving-flights/articleshow/91581513.cms?utm_source=contentofinterest&utm_medium=text&utm_campaign=cppst}}</ref><ref>{{cite web |title=VT-SXE JET AIRWAYS BOEING 737-800|date=16 May 2022|url=https://www.planespotters.net/airframe/boeing-737-800-vt-sxe-jet-airways/elw7j1}}</ref> Jet Airways het die finale bewysvlug op 17 Mei 2022 voltooi.<ref>{{cite web |title=Jet Airways Completes Key Test, Awaits Final Flying Permit|date=17 May 2022|url=https://www.ndtv.com/india-news/jet-airways-completes-key-test-awaits-final-flying-permit-2984301}}</ref> Teen Augustus 2022 is [[Kempegowda Internasionale Lughawe]] in [[Bangalore]], [[Indira Gandhi Internasionale Lughawe]] in [[Nieu-Delhi]] en [[Chhatrapati Shivaji Maharaj Internasionale Lughawe]] in [[Moembaai]] as die nuwe [[Spil (lughawe)|spilpunte]] na die herlewing aangewys.<ref name="revive">{{cite tweet|user=jetairways|number=1555076979380334592|title=Jet Airways is hiring for its new Bangalore, Delhi and Mumbai hubs.|date=4 August 2022|access-date=4 August 2022}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Commons-kategorie inlyn}} {{en-vertaal|Jet Airways}} [[Kategorie:Ekonomie van Indië]] [[Kategorie:Lugrederye]] c140i3mgppix4l7bd8vp8qzb8xstp6w 0 95336 2916868 2911664 2026-07-10T11:17:43Z Jcb 223 2916868 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Piet Schoeman | bynaam = | beeld = PJ Schoeman.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Pieter Johannes Schoeman | geboortedatum = [[20 September]] [[1903]] | geboorteplek = [[Utrecht]] | sterfdatum = [[5 Julie]] [[1988]] | sterfteplek = [[Stellenbosch]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer | ander = | bekend = Boeke | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Ester Hofmeyr | kinders = 2 dogters | webblad = | handtekening = }} '''Pieter Johannes (Piet) Schoeman''' (1903–1988) was 'n [[Afrikaans]]e [[skrywer]] van hoofsaaklik natuurverhale (vir beide volwassenes en kinders). Hy is gebore in [[Utrecht]] en beleef sy grootwordjare in [[Natal]].<ref name=":0">Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/schoemanp.html</ref> == Lewe en werk == === Vroeë lewe en herkoms === Pieter Johannes Schoeman is op [[20 September]] [[1903]] in ’n nagmaalwa op [[Utrecht, KwaZulu-Natal|Utrecht]] in Natal gebore. Hy is die derde jongste en een van nege seuns uit ’n gesin van dertien kinders van Stefanus Schoeman en Helena Classina Smuts. Sy oupa is generaal Stefanus Schoeman, wat ’n tyd lank waarnemende president van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] ([[Transvaal]]) was en hy was getroud met die weduwee van die Voortrekkerleier [[Andries Hendrik Potgieter]]. Sy vader ry as jong man transport tussen [[Johannesburg]], [[Barberton]], [[Kimberley]] en [[Durban]] en sluit dan by die staatsdiens aan. Hy word deur president [[Paul Kruger|Kruger]] as vrederegter in [[Swaziland]] aangestel, waarna hy Kommandant van Polisie vir Suidoos-Transvaal op [[Amersfoort, Mpumalanga|Amersfoort]] word. Gedurende die [[Anglo-Boereoorlog]] word sy vader en sy oudste broer, Fanie, gevange geneem en as bannelinge na die eiland [[Bermuda]] gestuur. Na die oorlog begin sy vader boer, maar is nooit werklik suksesvol in hierdie beroep nie. Die klein Pieter word groot in die veld op die familieplaas St. Helena naby Utrecht aan die voet van die [[Drakensberge|Drakensberg]] en gaan aanvanklik aan ’n plaasskooltjie op die familieplaas skool. Die gesin besit ook ’n bees- en jagplaas naby [[Nongoma|Nongomo]] in die [[Zoeloeland]]se bosveld, waarheen hulle gereeld in die winter gaan. Reeds as jong kind leer Pieter om Zoeloe vlot te praat. Sy vader verkoop die familieplaas wanneer hy dertien jaar oud is en om verder te kan leer gaan bly hy op [[Belfast]] by sy tante Ella (kleindogter van Andries Hendrik Potgieter) en haar man, dominee Jan Stoffberg. Hulle neem hom aan as eie kind, verander sy doopname van Pieter Lafras Uys na Pieter Johannes om sy tante se pa te vernoem en laat hom verder leer. Hy begin dus eers op veertienjarige ouderdom die skool op ’n gereelde grondslag besoek. Hy slaag standerd vyf in Belfast en wanneer dominee Stoffberg na Langlaagte beroep word, slaag hy standerd ses aan die Milnerpark Afrikaanse Laerskool. Hierna gaan hy na die Hoërskool Helpmekaar in Johannesburg, waar hy in [[1925]] matrikuleer. Hy druip Latyn aanvanklik en slaag dit eers met die hereksamen. Reeds in hierdie tyd kom sy skrywerstalent na vore wanneer hy ’n Engelse opstelkompetisie wen met ’n inskrywing oor ''The Inundation of the Nile''. Ná matriek gaan help hy weens gebrek aan geld om verder te studeer vir etlike jare sy broer Martiens op sy plaas naby Wakkerstroom. Die [[NG gemeente Wakkerstroom|NG gemeente van Wakkerstroom]], waar [[G.B.A. Gerdener]] destyds predikant was, borg dan gedeeltelik sy verdere studie op voorwaarde dat hy predikant word en hy leen die res wat benodig is by sy familie. === Verdere studie en loopbaan as Akademikus === In [[1928]] is hy na die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]]<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Schoeman,_Pieter_Johannes{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> waar hy in [[1930]] die B.A.-graad met lof behaal met Volkekunde en Bantoetale as hoofvakke en Afrikaans tot op tweedejaarsvlak. Hierna behaal hy die M.A.-graad in [[1931]] met lof. Aan die einde van sy M.A.-jaar besluit hy om nie langer predikant te word nie en moet al die geld wat aan hom bewillig is, terugbetaal. Sy uitstekende resultate besorg hom egter die Ebden-stipendium vir drie jaar, waarmee hy sy doktorsgraad sou kon voltooi. In [[1933]] behaal hy dan sy D.Phil.-graad met ’n proefskrif oor ''Grepe uit die lewe van die Swazies en ’n verhandeling oor die ‘sakrale kompleks’ in hulle kultuur''. In hierdie tyd trou hy met Elizabeth Johanna Maria (Betsie) Bosman van Mooirivier. Hy bring feitlik al sy vrye tyd in die veld deur en onderneem onder andere in [[1932]] ’n staptoer van 2500 myl deur die binneland van Afrika. Die doel van hierdie staptoer was om stof in te samel vir sy akademiese verhandeling en om persoonlik met die stamme kennis te maak. Op hierdie toer doen hy in [[Tanzanië]] swartwaterkoors op en is vir nege dae bewusteloos. Wanneer hy herstel keer hy per boot vanaf [[Dar-es-Salaam]] terug huis toe. Hierna studeer hy vir ’n jaar verder in [[Londen]]<ref name=":0" /> onder die beroemde etnoloog professor Bronislav Malinowski. In Londen motiveer sy verlange na die veld hom om sy eerste jeugverhaal, ''Drie jong jagters'', te skryf. By sy terugkeer na Suid-Afrika is dit midde-in die depressietyd en hy kan aanvanklik nie werk kry nie, wat hom noop om by sy vrou se ouers op die plaas in te woon terwyl hy skryf aan sy boeke ''Die jagterprins'' en ''Mboza die Swazi''. In [[1935]] kry hy ’n pos as joernalis by ''[[Die Vaderland]]'' in [[Pretoria]], ’n koerant waar sy neef, [[Gustav Preller]], die redakteur is. In hierdie tyd deel hy en sy vrou ’n huis met [[Sangiro]] en [[Coert Steynberg]]. Hierna word hy in [[1936]] senior lektor en in [[1938]] professor en hoogleraar in Volkekunde aan die Universiteit van Stellenbosch. Hierdie aanstelling bied hom die geleentheid om sy navorsing oor die inboorlingstamme voort te sit, onder meer gepubliseer as ''Die Swazies se jaarlikse'' ''seremonie van die eerste vrugte'' ([[1937]]) en ''Gevalle van onwettige bevrugting by die Zoeloe'' ([[1940]]). Hy sluit rondom die [[Tweede Wêreldoorlog]] aan by die [[Ossewabrandwag]] as bevelvoerder van die Berghaankommando, waar hy sy kennis van die veld tydens bergtogte en veldoefeninge aan die kommandolede oordra.<ref name="schoe">Schoeman, P.J. ''Geliefde ou Afrika-vriende 2.'' Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste uitgawe 1976</ref> === Voltydse skrywer en politikus === In [[1947]] bedank hy sy betrekking as professor aan die Universiteit van Stellenbosch om hom uitsluitlik aan skeppende werk te wy en hy gaan woon op [[Stilbaai]]. Hy word oorgehaal om kort nadat die [[Nasionale Party]] in [[1948]] aan bewind gekom het, as naturelleverteenwoordiger kandidaat van die Nasionale Party aan ’n verkiesing deel te neem. Sy visie was om aan die swart mense dieselfde respek te gun wat die witmense vir hulself opgeëis het. Sy boodskap van toenadering en samewerking is egter nie suksesvol nie en hy ly ’n groot nederlaag. Hierna begewe hy hom nie weer in die politiek nie.<ref name="schoe" /> In die jare [[1950]] tot [[1955]] word hy as hoofwildkurator in [[Suidwes-Afrika]] aangestel en volg vir Sangiro op in hierdie posisie. Terselfdertyd word hy aangestel as Voorsitter van die Boesman-Kommissie en in hierdie hoedanigheid onderneem hy ’n sensus van Suidwes se San en probeer vasstel wat gedoen kan word om hierdie volk van uitwissing te red. Aan die Kus van die Dood in [[Suidwes-Afrika]] se [[Namibwoestyn|Namib-woestyn]] doen hy waarnemings in verband met die verkryging van varswater in die tye van oorlog. Wanneer die vader van sy tweede vrou, dr. Esther Gertruida Wilhelmina Hofmeyr, in 1955 te sterwe kom, verhuis hulle weer terug na Stellenbosch om naby haar moeder te wees. Hier skryf Schoeman weer voltyds. In [[1972]] is hy betrokke in ’n ernstige motorongeluk, waarna hy vir elf dae in ’n koma is. Schoeman en Esther Hofmeyr het twee dogters, naamlik Estie en Elise. Hy is op [[5 Julie]] [[1988]] in [[Stellenbosch]] aan hartversaking oorlede.<ref>Anoniem. P.J. Schoeman op Stellenbosch oorlede. Die Burger, 6 Julie 1988</ref><ref>Fensham, Charles. P.J. Schoeman oorlede. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 27 no. 1, Februarie 1989</ref> == Skryfwerk == === Prosa === Hy maak sy debuut as prosaskrywer met artikels en kortverhale wat sedert 1931 in ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'' gepubliseer word. Sy werke behandel grootliks die veld, natuur en diere, asook die inheemse stamme soos die [[Boesman|San]], die [[Swazi's|Swazi’s]] en Nguni’s. Sy eerste werk is ''Die swerwerjagter'', waarin die sketse wat hy aanvanklik vir ’n reeks in ''Die Huisgenoot'' geskryf het, saamgebundel word. Hierin beskryf hy sonder sentimentaliteit die dierelewe en sy ervarings in die veld, asook sy waarnemings oor die gedrag en kultuur van die [[inheemse volke]].<ref>Anoniem. Nuwe Brandwag, Deel 5 no. 4, November 1933</ref> Die verhale van ''Strepies, die sebratjie'' en ''Tiere, leeus en buffels'' uit hierdie boek word deur [[G.S. Nienaber]] en [[P.J. Nienaber]] opgeneem in die versamelbundel ''Die Afrikaanse dierverhaal''. Ook sy tweede boek, ''Die jagterprins en ander verhale'', is sketse wat voorheen eers in ''Die Huisgenoot'' gepubliseer is. Dit is ’n weergawe van sy eie en inboorlinge se jagavonture in Swaziland en Oos-Afrika. Die keurkommissie vir die [[Hertzogprys]] vir 1936 voel dat ''Die swerwerjagter'' en ''Die jagterprins'' eervolle vermelding verdien. ''Op die groot spore'' bestaan uit twee verhale. In die titelverhaal bly die skrywer in [[Zoeloeland]] op die spore van die grootwild, maar skiet slegs in lewensgevaar of om iets vir die pot vir sy spoorsnyers in die hande te kry. Deurentyd vind hy meer uit oor die Zoeloetradisies wat met voortdurende verwestering aan die uitsterf is. Hy wen die vertroue van die koning deur ’n leeu te skiet en word bevoorreg om saam met die koning se beroepsjagters op ’n jagtog te gaan om geheime medisynsoorte bymekaar te maak. Die toordokter vertrou egter nie die witman nie en probeer om hom te vermoor. Dit lei tot spannende insidente, terwyl jagtogte afgewissel word deur interessante gesprekke rondom die kampvuur, waar hy inligting verkry oor stamgebruike en tradisies. Die fragment ''Slaags met die buffels'' uit hierdie verhaal word opgeneem in die versamelbundel ''Die Afrikaanse dierverhaal''. Die tweede verhaal in die bundel is ''Nobiyane, die ou Zoeloefilosoof'', wat later apart gepubliseer word as ''Nobiyane, die Zoeloeminnaar''. Hierdie filosoof besin oor sy volk se geskiedenis en hulle voorvaderlike sedes wat besig is om te verdwyn, terwyl hy ook sy beleë wysheid met die leser deel. Outobiografies is ''Uit die dagboek van ’n wildbewaarder'', wat die leser saam met hom en sy spoorsnyer, die Heikum-San Langman, die wildernis van die [[Nasionale Etoshawildtuin|Etosha Nasionale Park]] in Namibië inneem. Die stryd om hierdie wildtuin te bewaar en te verbeter vorm die agtergrond van die boek. Die veld en sy inwoners word bekend gestel en die boek gee ’n magdom inligting weer op ’n rustige verteltrant wat beide vermaak en inlig. In die dagboek laat die skrywer ook baie van sy innerlike bepeinsings en lewenswysheid deurskemer.<ref name="buys">Buys, Junita. Kakkerlak, Uitgawe 3, 2005</ref><ref>De Kock, Helene. Beeld, 14 November 2005</ref> ''Van jagter tot wildliefhebber'' besin outobiografies oor lewensherinneringe en die al dieper besef dat die wilde diere beskerm moet word en nie uitgeroei moet word nie, want hulle is lewend onmisbaar vir die diversiteit van die wêreld en die mens kan hulle nie namaak as hulle sou uitsterf nie.<ref>Barnard, Chris. Beeld, 17 Februarie 2003</ref> Semi-outobiografies is ''Op ver paaie''. Hierdie boek speel af op die noordgrens van die Kaokoveld in Suidwes-Afrika, waar die skrywer op soek is na ’n wilde perd wat die leier is van ’n trop sebras. Die soektog ontwikkel tot ’n onverwagte verkenning van die gees. Dit is ’n boeiende verhaal van die swerflus en heimwee na die onbereikbare van die veldmens. Hierdie stemming oorheers, maar die boek is vol onderhoudende interaksie met wilde diere en ’n inheemse stam, sodat die boek ’n interessante mengsel word van werklikheid, fantasie en stemming. Die wyse veldfilosoof Kalimo maak in hierdie boek sy eerste verskyning in Schoeman se werk en maak die Westerse skrywer se oë oop vir die eenheid van die omgewing en mens. Die skrywer ontmoet ook vir Tjimaka, die vrou met die heimwee in haar oë, en besin oor die stadsmens se verlies aan eenvoud. Die bindende element is ’n liefdesverhaal en die romantiek en heimwee wat dit meebring, veral in die eensaamheid van die veld.<ref>Smith, Charles. Beeld, 17 November 2014</ref><ref>Van Zyl, Wium. Rapport, 5 April 2015</ref> ''Terug op ver paaie'' neem hierdie motiewe verder en is ’n vervolg op ''Op ver paaie''. Die skrywer en sy vriend, die veldfilosoof Kalimbo, is weer op die ver paaie, waar hulle die geheime van die veld en die diere wil oordra aan die jonger geslag, aan Dawid en Miemsie en hulle seuntjie Dawie. ''Jagters van die woestynland'' word in Engels vertaal as ''Hunters of the desert''. Hierdie boek speel af in die byna waterlose woestynstreke in die verre en minder bekende dele van Suidwes-Afrika, waar die skrywer kennis maak met die San, die geheimsinnige jagters van die woestynland. Hy beskryf die herkoms van hierdie swerwersvolk en lê die misterie en romantiek van hul bestaan bloot in hulle verhale en rituele, soos die drifbelaaide dans van die gemsbok om die grasvure. ''Waar ver winde waai'' speel af by Kowares, net suid van die [[Kunene]] in ’n afgeleë deel van Suidwes-Afrika. Johan en sy [[Zoeloe]] spoorsnyer Kalimbo ontmoet ’n Amerikaanse toergeselskap wat gekom het om die diere te verfilm en boeke oor die natuurlewe te skryf. Johan en Kalimbo se vertellings skets dan hierdie wêreld, die diere en hulle gewoontes aan die geselskap. Verweef in hierdie agtergrond is ook die liefdestryd van ’n buitelandse meisie en die ander menslike verhoudings tussen die karakters.<ref name="buys" /><ref>Gouws, Andries. Beeld, 17 September 2007</ref> Verskeie van sy werke behandel primêr die inheemse volke van Suider-Afrika en hulle geskiedenis, volksverhale en kultuur. Hierdie werke het besondere kultuurhistoriese waarde. Dit sluit in boeke soos ''Swerwersprokies'', wat Sansprokies en volksverhale vertel wat twee Santolke, van die Kung en Heikum-stamme, in die vroeë vyftigerjare aan die skrywer vertel het.<ref>Brink, André P. Rapport, 22 April 1984</ref> In die soortgelyke ''Trados, die swerwer-Boesman'' word ’n wyse ou man aan die woord gestel om aan ’n blanke verteller die mites en gebruike van sy volk te verduidelik. Aangrypend is die verhaal van die drie liefdes in Trados se lewe. ''Pampata, die beminde van koning Tsjaka'' (in Engels vertaal as ''Phampatha, the beloved of king Shaka'') vertel die geskiedenis van [[Shaka|Tsjaka]] soos gesien uit die gesigspunt van Pampata. Die verhaal dek Tsjaka se lewensloop van sy kleintyd af, toe hy teen veel groter seuns moes leer veg en reeds toe sy buitengewone vaardighede bewys. Tsjaka die jong krygsman ontwikkel sy eie vegtegniek en word ’n verskrikking vir die ander stamme, waarna hy ook die magtige koning Zwide oorwin en die Zoeloe-nasie onder hom verenig. Hy ontsien geen wreedheid om sy dissipline af te dwing nie, maar is terselfdertyd ’n tere minnaar vir Pampata. Soomloos in die verhaal ingevleg is boeiende inligting oor die gebruike en oeroue wyshede van die Zoeloes. In ''Mboza, die Swazi en ander verhale'' gaan die titelverhaal oor ’n jong swart man wat deur die invloed van die leringe van blanke skole van die voorvaderlike paaie afwyk en so van sy stam afvallig word. Die botsing tussen die voorvaderlike tradisies en die blanke beskawing word hier mooi uitgebeeld, met die konflik wat in lewendige dialoog weergegee word. ''Rook op die horison'' is ’n beskrywing van die negatiewe impak wat die stadslewe het op die stamlewe van die Swazi’s. ''Jabula die Zoeloe'' het ’n soortgelyke tema en hierdie boek word ook in Kwanyama vertaal. Hierdie roman het verskeie fasette. Dit belig ’n vader se soektog na sy seuns in die groot stad Johannesburg en dit vertel van ’n eensame kind se ontdekking van dié dinge wat haar mense aan mekaar verweef maar wat in die stad verlore gaan. Bowenal is dit ’n liefdesverhaal tussen man en vrou, ’n Zoeloe vir sy beeste en tussen ouer en kind. ''Vulindaba'' (wat beteken om ’n saak oop te maak of iets aan die lig te bring) is die verhale van ’n Zoeloe storieverteller wat oor sy volk se verlede praat en uit hulle verhaalskat aan ’n luisterende ek vertel. Die verhale begin toe Vulindaba nog ’n jong veewagter was en hy en sy maats beeste opgepas het. Hy vertel ook van die keer toe hy as pakdraer saam met koning Mpande se spogregiment uitgegaan het om die vier gevaarlikste diere dood te maak vir medisyne vir die koning. ''Spore wat nie toewaai nie'' is laat in die skrywer se lewe geskryf as hulde aan sy vader en vertel van hoe hy as seun van nege jaar oud sy ouers vir die eerste keer op ’n tog na die Bosveld vergesel. Hier word hy touwys gemaak in die geheimenisse van die veld en diere, hoor sy eerste kampvuurstorie en skiet sy eerste dier. Die wysheid wat hy opdoen sluit ook die Zoeloe-wysheid in en hy leer deur die ouer Zoeloes se voorbeeld en deur hulle vertellinge.<ref>Botha, J. Die Transvaler, 1 Desember 1979</ref> ''Geliefde ou Afrika-vriende'' word aanvanklik as praatjies oor die radio uitgesaai, waarna dit weens die gewildheid daarvan ook in twee dele in boekvorm saamgebundel word. Dit is interessante vertellings oor die diere en voëls van die veld. Die styl is soos dié van ’n toergids wat die leser rondneem en die interessanthede uitwys waardeur inligting direk oorgedra word, aangevul met verhale en filosofiese en selfs religieuse besinning.<ref>Spangenberg, D.F. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 14 no. 2, Mei 1976</ref> ''Die kleinvolk van Afrika'' is ’n boeiende beskrywing van die kleiner vorms van natuurlewe en gee in die besonder aandag aan miere, visse en voëls, insluitende die visarend, witkruisarend, berghaan en sekretarisvoël. ==== Versamelbundels ==== Van sy kortverhale word in verskeie versamelbundels opgeneem, waaronder ''’n Boesman se liefdesverhaal'' in ''Dekade:'' ''Resente Afrikaanse kortverhale'' onder redaksie van [[F.V. Lategan]], ''Strepies – die Sebratjie'' (’n fragment uit ''Die swerwerjagter'') in F.V. Lategan se ''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal'' en ''Krokodiljag'' (’n fragment uit ''Rook op die horison'') in ''Mooi loop'' onder redaksie van [[G.H. Franz]]. Ander versamelbundels waarin sy korter werk verskyn sluit in ''Steekbaard'' van [[Abraham H. de Vries]], ''Die groot oerwoudboek'' van [[Leon Rousseau]] en ''Voorsmaak'' van F.V. Lategan, laasgenoemde ’n versamelbundel uit die werke van [[Scheepersprys vir Jeugliteratuur|Scheepersprys]]-wenners. Hy publiseer ook kortverhale en sprokies uit die mitologie van die swart volkere in letterkundige tydskrifte soos ''Standpunte''. === Jeugwerke === ==== Fanie-reeks ==== Vir die jeug skryf hy verskeie verhale. Die ''Fanie''-reeks bestaan uit drie titels (''Fanie se veldskooldae'', ''Fanie word grootwildjagter'' en ''Fanie se vuurdoop'') wat afspeel in die jare net voor en tydens die Anglo-Boereoorlog. Hierin word in die opeenvolgende boeke Fanie en sy liefde vir ’n Afrikaanse boerenooi (Soekie) en Engelse meisie (Jekkie, dogter van ’n Engelse majoor) beskryf, die boerelewe waaraan hy gewoond is, sy grootwordproses en die aanloop en verloop van die Anglo-Boereoorlog. Fanie se wisselwerking met swart mense gee besonder baie inligting weer van hierdie mense se kultuur, met die Afrikaans wat mooi verryk word deur die Zoeloe-idioom. Hierdie boeke word ook in Ndonga vertaal. ''Fanie se veldskooldae'' verskyn oorspronklik in ''Die Ruiter'' as vervolgverhaal. Fanie word groot aan die oewers van die Swart-Umfoloos, waar hy sy inwyding ontvang van Gryskop Hlabisa, die Zoeloe filosoof. By hom leer Fanie die veld se geheime en kan hy ook praat oor sy geheime, soos sy gevoelens vir Jekkie. Fanie is hier nog die onskuldige jong seun, gevul met liefde jeens sy medemens, die diere van die veld en die natuur.<ref>Van Pletzen, A.J.J. Die Transvaler, 10 Augustus 1981</ref> In ''Fanie word grootwildjagter'' stuur sy pa hom op ’n jagtog na die ongerepte bosse van Noord-KwaZulu. Met behulp van Hlabisa kan hy sy eerste leeu skiet en sodoende sy vrees oorwin, waarna nog leeus, buffels en seekoeie volg. Hier is Fanie reeds ouer en besig om volwasse te word, met steeds geen klaarheid oor wie van Soekie of Jekkie hy verkies nie. ''Fanie se vuurdoop'' vertel van sy deelname aan die Anglo-Boereoorlog. Hy maak sy vuurdoop teen die fluitende koeëls, maar moet ook op ’n ander manier ’n vuurdoop deurstaan wanneer hy eindelik moet kies tussen Soekie en Jekkie, met die oorlog wat eindelik die keuse vergemaklik. ==== Nie-reeks jeugverhale ==== ''Drie jong jagters'' handel oor ’n verbygegane tyd waarin drie broers hulle in die veldlewe verlustig en met mekaar kompeteer om te sien wie eintlik die beste jagter is. Die aksie speel af tydens ’n jagtog in die Bosveld. ''Uitspring kêrels'' speel ook in die laat negentiende eeu af en gee ’n beskrywing van die pionierbestaan van hierdie tyd en hoe seuns van jongs af moes hand bysit by die boerdery. Oom Fanie en sy nege seuns bly op ’n Bosveldplaas waar dit nog wemel van grootwild en waar die seuns moet leer om te boer en hoe om ’n geweer te hanteer. Oom Fanie besef dat die plaas te klein is vir almal en die ouer seuns moet dan uitspring en elkeen ’n eie plasie aanlê. Dit is ’n hartseer dag vir die moeder, maar Hendrik en Eddie, Martiens en Piet is mans genoeg vir die uitdaging. ''Inspring kêrels'' is ’n vervolg op ''Uitspring kêrels''. Martiens en Piet bly nou op hulle eie plaas in die Bosveld en hulle moet mooi kophou om al die uitdagings van die grootmenswêreld te bowe te kom. Oom Lafras, die afgetrede polisiesersant, maak hulle oë egter oop vir die wonders in die natuur, van die klein goggatjies tot die groot leeumannetjie wat hulle saans vanuit die koppie met sy brul begroet. ''Jabulies, my eerste hond'' verwerk gedeeltes van ''Kampvure wat nie uitbrand nie'' en vertel van die skrywer se eerste hond en die wedervaringe wat hulle saam het. Jabulies beteken “hy wat bly maak”. Saam word hulle groot, terwyl die jong Pieter lewenslesse leer en sy eerste liefde ervaar. Hulle paaie saam loop ver draaie, ook op die berg waar Gedoriewaar, die skelmste bobbejaanmannetjie in die kontrei, die septer swaai.<ref>Walters, A. Die Transvaler, 19 Oktober 1981</ref> In [[1982]] ontvang ''Jabulies, my eerste hond'' die Perskor Jeugprys.<ref>Kruger, Joan. Uit ’n ossewa kom Perskor se pryswenner. Die Transvaler, 11 Junie 1982</ref> Hierdie boek word ook in [[Herero]] vertaal. ==== Jagboeke ==== Jagters en jagavonture is die tema van verskeie boeke, waaronder ''Jetwa – die buffelbul''. Jetwa is ’n uitgestote buffelbul met skewe voorpoot wat alleen loop en nie oorlog in sy hart het nie. Hy het egter groot horings en Carel Pretorius se skatryk peetpa beloof hom ’n duisend rand vir sulke buffelhorings. Met soveel geld kan hy sy droom van ’n universiteitsopleiding verwesenlik. By die Zoeloelandse wildtuin se wildbewaarder kry hy die reg om die buffel te skiet op voorwaarde dat hy eers ’n foto van die dier neem. Hier ontmoet hy ook vir Jeannie, die wildbewaarder se dogter. Na vele avonture lei Dalindaba, sy Zoeloe-gids, hom na Jetwa, waar hy die foto moet neem en besluit of hy die dier gaan skiet.<ref>Steynberg, Babsie. Die Transvaler, 16 November 1981</ref> ''Jagters op die groot spore'' is ’n keur uit sy werk deur J.H. van Dyk wat gemik is op die voorskryfmark vir die hoërskool. Die taal is hierin vereenvoudig en die boek bevat ook ’n register wat potensieel moeilike of onbekende woorde verduidelik. ''Kampvure wat nie uitbrand nie'' is herinneringe uit sy eie jeug, veral van ’n jagtog wat hy as vyftienjarige kind per ossewa saam met sy ouers meegemaak het. Dit is op hierdie jagtog wat hy met nuwe oë na die natuur begin kyk, met sy pa wat hom wys op die wonders van die natuur en hoe interessant en geestesverrykend kennis daarvan kan wees. Dit is ook die eerste keer wat hy met leeus te doene kry en bowenal was daar Martie, die vyftienjarige dogter wat vir die eerste keer liefde in sy hart laat ontwaak. === Boeke vir jonger kinders === ==== Reeksverhale ==== Ook vir jonger kinders lewer hy werk, wat insluit die drie boeke in die ''Dronkie''-reeks. In al drie hierdie verhale tree ’n katjie as medium op om jong kinders op te voed aangaande aspekte van die natuur. Die inspirasie vir die katkarakter kry Schoeman toe sy eie kat deur ’n motor raakgery word en daarna permanent skeef loop, amper asof hy dronk is. ''Katteland'' stel Dronkie, ouma Tessa en oupa Boesman aan die leser bekend. Ouma Tessa besluit dat te veel katte deur honde gevang word en dat hulle ’n Katteland moet soek. Die verkenners kry ’n wonderlike land, met ’n meer van melk omring deur berge. Die katte trek daarheen en onderweg beleef hulle baie avonture en moeilikhede, terwyl die katte se katterigheid ook na vore kom. ''Dronkie by die kabouters en feetjies'' vertel van die lekker lewe in Katteland, waar Dronkie wonder of sy met haar skewe rug ook kleintjies sal kan kry. Ouma Tessa stuur haar na die kabouters en feetjies om vir hulle te vra. By hulle leer Dronkie waar die melk vir Katteland se melkmeer vandaan kom en baie ander dinge waaroor sy altyd gewonder het. ''Dronkie maak kinders groot'' vertel hoe Dronkie se hartewens vervul is, sodat sy ook kleintjies kon kry. Nou maak sy die vierstuks groot. By ander diere vra sy stories wat sy vir haar kinders kan vertel, terwyl sy ook sommer baie ander dinge by hierdie diere uitvind. ==== Nie-reeks verhale vir jonger kinders ==== ''Sonogies die Swazi-prinsessie'' is ’n tradisionele sprokie. Dit speel af in die tyd toe die veldkinders nog met die diere kon praat, want toe is Sonogies gebore. Die enigste maatjie wat sy in die stat gehad het, was haar boetie Mazwi. Toe Mazwi moet weggaan om ’n soldaat te word, was Sonogies baie hartseer. Saam met Mazwi het sy geleer om ’n pyl en boog net so goed soos ’n seun te hanteer en sy was baie dapper. Toe besluit Sonogies om ook ’n soldaat te word. Sy moes egter leer dat dit die werk vir ’n man is. ''Jovindaba se drie meisies'' is ’n jeugverhaal met die Zoeloekultuur as agtergrond, met tipiese beeldspraak uit hierdie milieu. Jovindaba is ’n jong Zoeloe en dit is sy emosionele en fisieke rypwording wat behandel word, met sy wyse toordoktervader as sy begeleier. ==== Afrika-fantasieë ==== Verder verrig Schoeman baanbrekerswerk met die skryf van Afrika-fantasieë. ''Op die klein spoortjies'' is ’n goeie voorbeeld van sy werk in hierdie verband, waar die leser karakters soos die goeie Doemdoempie en die bose Gagaboemboem as San-karakters ontmoet. Sakkibiaan is ’n agtjarige seuntjie wat tydens sy ouers se trek deur die Kalaharidorsland verlore raak. Hy word aangeneem deur ’n jong San en sy interessante groepie vriende. Saam het hulle baie avonture, met werklikheid en fantasie wat vernuftig vermeng word. Die wyfiejakkals Peppitan se towermelk laat Sakkibiaan die taal van die San en die diere verstaan; hy maak kennis met Tjierlabaai, die wyse oupa van die boomsprinkane en Liewenatan, die mannetjiesjakkals wat eers aan die vyand se kamp behoort het. Gagaboemboem is ’n swarthart-San en verteenwoordig die Bose saam met sy Doemdemaais en wolwe en hy wil vir Sakkibiaan doodmaak. ''Waar motors nie kan kom nie'' is ’n vervolg hiervan en met ’n tweede uitgawe van ''Op die klein spoortjies'' word hierdie twee boeke as een verhaal aangebied, terwyl dit later weer herdruk word as ''Sakkibiaan, die Kalahariseuntjie''. In hierdie dele ontmoet die leser ook vir Geeltand, die ryperd-leeu, en Grootvlerk die arend, wat vir Sakkibiaan en sy vriende op verre vlugte neem. Schoeman ontvang die [[Scheepersprys vir Jeugliteratuur]] by twee geleenthede. In [[1956]] ontvang hy die heel eerste toekenning van hierdie prys vir ''Drie jong jagters'', ''Fanie se veldskooldae'', ''Fanie word grootwildjagter'' en ''Uitspring, kêrels'' en in [[1967]] word die jeugwerke sedert die eerste toekenning bekroon, naamlik ''Inspring, kêrels'', ''Fanie se vuurdoop'', ''Nobiyane die Zoeloeminnaar'', ''Vulindaba'', ''Katjieland'', ''Dronkie by die kabouters en feetjies,'' ''Dronkie maak kinders groot'', ''Kampvure wat nie uitbrand nie'' en ''Jetwa – die buffelbul''. == Eerbewyse == ’n Dokumentêre rolprent met die titel ''P.J. Schoeman: Die swerwer-filosoof'' word in [[1970]] deur die Nasionale Filmraad gemaak tydens ’n ekspedisie in Botswana se Kalahari. == Wetenswaardig == P.J. Schoeman se geboortedatum word deur meeste bronne aangegee as 1904, maar P.B. Malherbe toon oortuigend in sy ongepubliseerde M.A.-verhandeling aan die Universiteit van Pretoria oor ''Die kunstenaarskap van P.J. Schoeman (''[[1976]]) aan dat dit ’n jaar vroeër is. P.B. Malherbe lewer ook ’n kort maar insiggewende oorsig oor Schoeman se lewe en werk in die tydskrif ''Kakkerlak'' van Winter 2005, Uitgawe 3. Laasgenoemde bron dui die skrywer foutief aan as P.J. Malherbe. == Publikasies == Werke uit sy pen sluit in:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3ASCHOEMAN%2C+Pieter+Johannes.&qt=hot_author</ref><ref>Digitale bibliotheek voor Nederlandse letteren: http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=scho106</ref><ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-n85-95130/</ref><ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/pj_schoeman_boeke.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307073516/http://www.springbokboeke.co.za/html/pj_schoeman_boeke.html |date= 7 Maart 2016 }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1933 |''Die swerwerjagter'' |- |1935 |''Die jagterprins en ander jagverhale'' ''Drie jong jagters'' |- |1938 |''Sonogies, die Swazi-prinsessie'' |- |1939 |''Mboza, die Swazi en ander verhale'' |- |1942 |''Op die groot spore'' |- |1944 |''Op die klein spoortjies'' |- |1948 |''Waar motors nie kan kom nie'' ''Fanie se veldskooldae'' |- |1949 |''Op ver paaie'' ''Rook op die horison'' |- |1950 |''Fanie word grootwildjagter'' |- |1951 |''“Uitspring, kêrels!”'' ''Jagters van die woestynland'' |- |1957 |''Waar ver winde waai'' |- |1958 |''Jagters op die groot spore'' |- |1960 |''“Inspring, kêrels!”'' |- |1961 |''Fanie se vuurdoop'' |- |1962 |''Terug op die ver paaie'' |- |1963 |''Trados, die swerwer-Boesman'' ''Nobiyane, die Zoeloeminnaar'' |- |1964 |''Vulindaba'' |- |1965 |''Jetwa – die buffelbul'' ''Katjieland'' ''Dronkie by die kabouters en feetjies'' |- |1966 |''Kampvure wat nie uitbrand nie'' ''Dronkie maak kinders groot'' |- |1967 |''Uit die dagboek van ’n wildbewaarder'' |- |1969 |''Van jagter tot wildliefhebber'' |- |1972 |''Jabula, die Zoeloe'' |- |1975 |''Geliefde ou Afrika-vriende I'' |- |1976 |''Geliefde ou Afrika-vriende II'' |- |1978 |''Pampata, die beminde van koning Tsjaka'' |- |1979 |''Spore wat nie toewaai nie'' |- |1980 |''Jabulies, my eerste hond'' |- |1983 |''Die kleinvolk van Afrika'' ''Jovindaba se drie meisies'' ''Sakkibiaan, die Kalahari-seuntjie'' |- |1984 |''Swerwersprokies'' |- |1994 |''Om die aandvuur'' |} == Bronne == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964 * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. ''Skrywers en rigtings''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952 * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis''. Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * HAUM. ''Stellenbosse Galery''. HAUM-Uitgewers Kaapstad en Pretoria 1974 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, ''J.C. Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Lategan, F.V. ''Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal.'' Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Johannesburg 1961 * Lategan, F.V. ''Dekade: Resente Afrikaanse kortverhale''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad 1965 * Lategan, F.V. ''Voorsmaak.'' J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste druk 1972 * Lategan, F.V. ''Skrywers in woord en beeld P.J. Schoeman''. Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste uitgawe 1979 * Lategan, F.V. ''P.J. Schoeman,'' in Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Nasionale Pers Beperk''. Ons skrywers en hul werke: ’n Plate-album''. Nasionale Pers Bpk. Kaapstad 1936 * Nienaber, P.J. ''Die Hertzogprys Vyftig Jaar''. Nasionale Boekhandel Kaapstad Eerste uitgawe 1965 * Nienaber, P.J. ''Hier is ons skrywers!'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Schoeman, P.J. ''Geliefde ou Afrika-vriende 1''. Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste uitgawe 1975 * Schoonees, P.C. ''Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging''. J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk) * Schoonees, P.C. ''Tien jaar prosa''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg 1950 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom.'' Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Burger, Willie. Fanie se lesse vir vandag. By, 5 Julie 2008 * Le Roux, André. Ons word uiteindelik wat ons aan andere gee. Die Burger, 6 Julie 1988 * Malherbe, P.J. P.J. Schoeman – liefhebber van die bosse. Kakkerlak. Uitgawe 3, 2005 * Matieland: http://www.sun.ac.za/english/entities/archives/Documents/1984%20Matieland%203.pdf == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schoeman, P.J.}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1904]] [[Kategorie:Sterftes in 1988]] s7pcql5763qykd6xn0d6nicumvd3rku 0 96093 2916873 2911743 2026-07-10T11:22:51Z Jcb 223 2916873 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Pieter Fourie | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Pieter Johannes Fourie | geboortedatum = [[3 April]] [[1940]] | geboorteplek = [[Philippolis]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1940|4|3|2021|9|12}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = [[Skrywer]] | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = [[Hertzogprys]] | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Pieter Johannes Fourie''' (3 April 1940 - 12 September 2021) was ’n Afrikaanse dramaturg. Ná skool studeer hy Afrikaans Nederlands aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] en verwerf sy B.A. Honneurs-graad. Vanaf 1964–1966 toer hy met sy eie teatermaatskappy. Vanaf 1967–1987 was hy die kunsdirekteur by [[KRUIK]]. Daarna was hy werksaam by [[TRUK]] en later was hy die hoofdirekteur van die [[KKNK]]. Hy was die regisseur van verskeie dramas en het ook in ’n paar gespeel.<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Pieter_Fourie</ref> In 1996 ontvang Fourie die Erepenning vir Toneelkuns en die [[Gerhard Beukesprys]] van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]]. In 2003 ontvang hy die [[Hertzogprys]] vir sy dramaöeuvre.<ref>http://www.stellenboschwriters.com/fouriep.html besoek op 30 Januarie 2015.</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en vroeë lewe === Fourie is op 3 April 1940 op [[Philippolis]] in die Vrystaat gebore as die middelste van drie kinders. Sy pa, Fritz, was ’n vervoerkontrakteur en as kind ry Fourie baie kilometers saam met sy vader. Op sewejarige ouderdom trek hy saam met sy ouers na [[Luckhoff]] in die Vrystaat, waar hy grootword en skoolgaan. Op die Vrystaatse platteland raak hy bekend met die toneel deur die rondreisende geselskap van [[André Huguenet]] en maak sy toneeldebuut op Philippolis as gordyntrekker. Op sestienjarige ouderdom verlaat hy die skool met slegs standerd agt om op [[Koffiefontein]] as briewebesteller en klerk by die Poskantoor te werk, maar sit na aanmoediging van [[Etienne Leroux]] weer sy skoolloopbaan voort op negentienjarige ouderdom. Hy matrikuleer aan die M.T. Steyn Hoërskool op Philippolis. Hierna studeer hy drama aan die [[Universiteit van Stellenbosch]], maar ná ’n onderonsie met professor Fred Engelen skakel hy oor na letterkunde en verwerf die B.A.-graad en in 1964 ook die B.A. Honneurs-graad in Afrikaans-Nederlands. Hier is hy een van die eerste studente in [[D.J. Opperman]] se Letterkundige Laboratorium. As student is hy die stigter en eerste voorsitter van die Stellenbosse Aktuele Aangeleenthedekring (SAAK) en laat die wenkbroue lig wanneer hy voorstel dat [[Albert Luthuli]] die openingsvergadering toespreek. Vir vier jaar agtereenvolgens is hy die wenner van die Senior Redenaarsbeker. In sy studentejare resenseer hy ook professionele produksies vir ''Die Burger'' se kunsteblad, onder redakteurskap van [[W.E.G. Louw]].<ref>Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/fouriep.html</ref> === Pieter Fourie Genootskap === Hierna stig hy die Pieter Fourie Genootskap, ’n reisende toneelgeselskap in die jare 1964 tot 1966, wat ook die laaste Afrikaanse reisende toneelgeselskap is. [[Christine Basson (aktrise)|Christine Basson]] en [[Marie Pentz]] is saam met hom lede van hierdie geselskap. Hulle repertorium sluit stukke in wat deur Fourie geskryf en geregisseer is. As akteur speel hy in hierdie jare in vele dramas (waaronder ''Vergewe ons ons skulde''), terwyl hy daarna soms nog rolle vertolk op die verhoog en ook op die televisie, waar hy in die televisiereeks ''Herberg'' ’n groot rol vertolk. Rolprente waarin hy rolle vertolk sluit in ''[[Dr. Kalie]],'' ''[[Vlug van die seemeeu]]'' en ''[[My broer se bril]]''. In 1966 sluit hy as bestuurder van die Afrikaanse toneelgeselskap by die Kaapse Raad vir Uitvoerende Kunste (KRUIK) aan, in 1967 word hy hoof van die Afrikaanse toneelafdeling en in 1968 artistieke direkteur, ’n posisie wat hy tot 1983 beklee. As regisseur met ’n onortodokse en vindingryke aanslag is hy verantwoordelik vir meer as sestig opvoerings soos ''Fando en Lis'' en ''Die twee laksmanne'' van Arrabal, ''Die selfmoordenaar'' van Erdmann, ''’n Kop vir die strop'' van Feydeau, ''Die huwelik van mnr. Mississippi'' van Friedrich Dürrenmatt, Shakespeare se ''Othello'' en ''So ’n liefde'', ''Roulette'' en ''Arme moordenaar'', almal van Pavel Kohout. Hy word in 1978 aangestel as redakteur van beide die Engelse en Afrikaanse toneelafdelings. In hierdie tyd bly hy in ’n huis in Tamboerskloof in Kaapstad. === Persoonlike lewe === Uit sy eerste huwelik, met die aktrise Liz Dick, word twee dogters gebore, naamlik Tanya en Mashinka. Na sy tweede huwelik, op 17 Desember 1983 met Marlize Herselmann, vestig hy hom op die kleinhoewe La Terra de Luc naby Franschhoek en is resident-dramaturg vir KRUIK en vanaf 1 Januarie 1987 vir die Transvaalse Raad vir Uitvoerende Kunste (TRUK).<ref>Le Roux, André. ''Truk-Toneel palm Pieter Fourie in''. Die Burger, 12 November 1986.</ref> Hy en Marlize het twee dogters, Natasha en Nandi. In 1990 vestig hy hom as knoffelboer op die plaas Kapteinskloof tussen Piketberg en Velddrif. Na sy tweede egskeiding vestig hy hom in 1993 op Luckhoff, waar hy groot geword het. By al hierdie wonings is hyself ten nouste betrokke met die restourasie van die geboue. Hy word op 1 Junie 1994 die eerste hoofdirekteur van die [[Klein-Karoo Nasionale Kunstefees]] wat vanaf 1994 jaarliks te [[Oudtshoorn]] aangebied word, waarna hy in 1998 artistieke direkteur (woordkuns) van hierdie fees word en in 1999 die fees verlaat om weer voltyds te skryf.<ref>Nieuwoudt, Stephanie. ''Fourie verheug omdat hy nie meer feesdirekteur is''. Plus, 23 Oktober 1998.</ref> In 2000 verhuis hy na ’n huis in die Swartberg, naby Oudtshoorn in die Klein Karoo. In hierdie jaar stig hy die produksiemaatskappy Rooderandt Produksies, wat verskeie van sy werke opvoer. Hy is in 1995 weer getroud, hierdie keer met die skilder en weduwee Maletta, wat ’n dogter, Sonja, uit haar vorige huwelik het. Hulle koop later ’n huis in Stilbaai en trek daarna in 2010 na Robertson. == Skryfwerk == === Digkuns === Hy begin sy kreatiewe werk deur gedigte te skryf, wat in tydskrifte soos ''Standpunte'', ''Sestiger'' en ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer word. [[D.J. Opperman]] neem ook van sy gedigte op in ''Stiebeuel 2'', wat in 1965 gepubliseer word. Hy begin hom egter redelik vroeg in sy skrywersloopbaan meer toespits op die drama. In 2017, op 77-jarige ouderdom, debuteer hy met 'n boeiende, stewige bundel getiteld ''Knapsekêrels'' wat allerweë goed ontvang word. Sy omvangryke kennis van en liefde vir die volkse blyk uit elke gedig. === Drama === ==== Kinderdrama ==== Sy eerste gepubliseerde drama is ’n kinderdrama, ''Hansie die hanslam'' wat landwyd opgevoer is. Die slagter Rondomlelik wil vir Hansie tydens ’n droogte slag om sy vleis aan die burgemeester se vrou te verkoop. Die handeling geskied tussen diegene wat die slagter ondersteun en diegene wat hom in sy poging teenstaan. Hy skryf ook twee ander kinderstukke as deel van ’n Oude Libertas-opdrag, naamlik ''Husse met lang ore'' en ''Luilummel en Flenterpiet''. ==== Gepubliseerde dramas ==== Met ''Faan se trein'' en die opvolg daarop, ''Faan se stasie'',<ref>Brink, André P. Rapport, 27 Junie 1976.</ref> skep hy volksteater in die tradisionele sin van die woord en die opvoerings van hierdie stukke is uiters gewild, selfs wanneer dit na dertig jaar herhaal word. ''Faan se trein''<ref>Boekkooi, Paul. Beeld, 24 Januarie 2014.</ref><ref>Brink, André P. ''Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1976.</ref> is sonder twyfel die grootste lokettreffer onder Afrikaanse dramas tot op hede. Dit vertel van die verstandelik vertraagde en per definisie onskuldige Faan wat die bedrog, gierigheid en valsheid in die samelewing deur sy kinderlike eerlikheid ontbloot. Na sy vader, Frik Oosthuizen, se dood word hy weggeneem om na ’n gestig te gaan. In die proses word verskeie aktuele kwessies aangeraak, soos die behandeling wat die “amperbase” (die Kleurlinge) by die blankes kry en die skynheiligheid en veral selfsugtigheid en gierigheid onder mense. Wanneer ''Faan se trein''<ref>Brink, André P. Rapport, 23 November 1975.</ref> in 2005 na dertig jaar weer opgevoer word, verower dit by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees die Herrie Kanna-gewildheidprys as die gewildste opvoering by die fees. Die rolprentregte van hierdie drama word in 2010 verkoop aan Koos Roets en hulle twee verwerk saam die drama in ’n draaiboek. Die film word in Januarie 2014 kommersieel vrygestel, nadat dit by die KykNet Silwerskerm-fliekfees van 2013 met nege toekennings bekroon is, wat insluit beste fliek, beste draaiboek, beste akteur vir Willie Esterhuizen in die rol van Faan en beste regisseur vir Koos Roets.<ref>Bouwer, Anna-Retha. ''’Faan se trein’ stoom voort as ’n rolprent.'' Beeld, 20 November 2010.</ref> In 2015 word die film ook met twee Saftas (Suid-Afrikaanse rolprent- en televisiepryse) bekroon.<ref>Imdb: http://www.imdb.com/name/nm4583234/</ref><ref>Burger, Kobus. ''’Faan se trein’ nou op ’n nuwe spoor.'' Beeld, 7 Junie 2005.</ref><ref>Swanepoel, Yolandè. ''Verwyl tyd op Faan se stasie''. Wapad, 27 September 2006.</ref><ref>Potgieter, Org. ''Faan het gevloei uit ’n onrustige gevoel.'' By, 25 Mei 2013.</ref><ref>Steyn, Pieter. ''Op Faan se spoor.'' By, 25 Mei 2013.</ref> ''Faan se stasie''<ref>De Kock, Corli. Spat, 29 September 2006.</ref> neem Faan se storie verder waar hy in drie verskillende areas vasgekeer is, eers in die dorpstronk op wag vir die trein, dan in die treinkompartement en laastens in die gestig. Sy kinderlike gedagtegang stuit teen totale onbegrip van die situasie en eindelik is dit slegs die toneelganger en leser wat insig verkry in sy gemoedstoestand. Met ''Die joiner''<ref>Breytenbach, Kerneels. Die Burger, 15 November 1982.</ref> beweeg Fourie op vir sy tyd gevaarlike grond wat die tematiek betref. Sarel was as vyftienjarige seun ’n joiner uit die [[Tweede Vryheidsoorlog]]. Om sy ma en meisie en ander vroue te red, lei hy die Engelse magte na die Boere se skuiling, waar 98 Boere doodgeskiet word. Hierna word hy deur sy mense as ’n verraaier verstoot en omdat sy eie mense hom nie wil hê nie, trou hy met ’n swart vrou, maar stem tog in 1948 vir D.F. Malan en die Nasionale Party. Elke jaar op 4 Oktober word hy deur oudstryders verneder oor sy dade van verraad teenoor die Afrikaner. In die drama ondersoek Fourie die Afrikaner se houding teenoor ander rassegroepe, sy selfsug en die manier waarop hy God vir homself annekseer.<ref>Slabber, Coenie. Rapport, 21 November 1982.</ref> Dit is veral deur eksperimentering met dramategnieke wat ’n nuwe landskap vir die Afrikaanse drama betree word. Benewens die vernuftige gebruik van tydverloop en terugflitse, is dit hier die eerste keer dat die gedagtewêreld van die karakters selfstandige bestaan kry, sodat Sarel en sy gedagtes deur drie akteurs vertolk word. Sarel 1 is die karakter soos hy teenoor ander optree, Sarel 2 gee sy gedagtes weer en Sarel 3 verteenwoordig die stemme van sy selfverwyt. Opvallend is ook die nuwe gebruik van simultane situasies en handelinge op die verhoog. Die versdrama oor die lewe van ''Tsjaka''<ref>Brink, André P. Rapport, 21 November 1976.</ref><ref>Cloete, T.T. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 16 no. 1, Februarie 1978.</ref> word deur Sheila Gillham in Engels vertaal as ''Shaka''.<ref>Brink, André P. Rapport, 7 Augustus 1977.</ref> Hierin word veral Tsjaka se komplekse verhouding met sy moeder ondersoek asook die gebeure na haar dood, wat lei tot sy uiteindelike dood aan die hand van sy halfbroer Dingaan. Interessant is ook die uitbeelding van sekere Zoeloe-tradisies in die stuk, terwyl die gebruik van Zoeloe-frases die outensiteit van die dialoog versterk.<ref>Gray, Stephen. Beeld, 7 Maart 1977.</ref> Tsjaka se eie menigvuldige wreedhede, wat ook uitgebeeld word, doen egter afbreek aan simpatie vir hom en veroorsaak dat hierdie stuk as tragedie misluk. ''Die plaasvervangers''<ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 20 no. 3, September 1980.</ref> het sy aanloop in die Anglo-Boereoorlog, maar speel in die toekoms af (die tagtigerjare). Deur simboliese tonele en figure word die geleidelike morele degenerasie van die Afrikanervolk oor die afgelope dekades openbaar, met die suggestie dat die bruin mense die wit Afrikaner verlede en tradisies as plaasvervangers deel en by hulle hoort.<ref>Van der Merwe, C.N. Beeld, 21 Mei 1979.</ref> Die aksie vind plaas op die vooraanstaande familie Bonthuys se familieplaas, Stoetdrif, êrens in die Vrystaat. Die honderdjarige kampmoeder besluit onverwags om op haar geboortedag, die dag waarop Afrikanerdag tradisioneel gevier word, die ou familieplaas te besoek. Sy word gehuldig omdat sy in die konsentrasiekamp deur ’n Boerekryger bevrug is en ’n kind verwek het as simbool van die voortbestaan en herrysenis van die Afrikanervolk. Haar nageslag (argetipes van die “tipiese” Afrikaner) het toegelaat dat die Griekwa Koela en sy familie in die plaashuis woon, hulle het die kosbare meubels en stoetdiere verkoop en die herinneringe aan die verlede, gesimboliseer deur die verbondskerkie, ontwy. Vir die fees word daar gepoog om alles te restoureer, maar met die kampmoeder se onverwagte koms word die bedrog ontdek en word allerhande vrae oor die Afrikaner se werklike identiteit oopgevlek. Selfs die kampmoeder is skuldig aan bedrog. ''Mooi Maria''<ref>Anoniem. Die Transvaler, 13 Februarie 1982.</ref> het as tema die onbaatsugtigheid van die mens. Die hoofkarakter, Maria, bly by haar ma en oom. Sy was die mooiste meisie van die onderdorp en verloof aan die rykste boer van die distrik, Neels, maar word dan deur ’n hondsdol meerkat gebyt.<ref>Conradie, P.J. Standpunte. Nuwe reeks 158, April 1982.</ref> Van buite swel sy op en word lelik en haar spraak word aangetas, maar binne bly sy die mooi mens wat sy was. Sy maak egter of sy mal is, want dit sal dit makliker maak vir Neels om haar te los. Die situasie en haar ongeluk word geblameer op haar joiner-vader, Piet Lokasie, wat haar vervloek het nadat sy nie wou toelaat dat hy haar met haar verlowing gelukwens nie. Vir vyftien jaar hou sy hierdie spel vol en Neels keer dan terug na die dorp, wat weer al die ou gebeure in herinnering roep.<ref>Bruwer, Johan. Rapport, 22 Junie 1980.</ref> Piet Lokasie is sterwend en niemand behalwe ’n ou bediende wil hom help nie, maar Maria ontferm haar oor hom en gaan help met die begrafnis. So kan sy dan eindelik simbolies die verlede saam met haar vader begrawe. Vir ’n volksdrama soos hierdie word gebruik gemaak van die interessante tegniek om beide die mooi Maria<ref>Beneke, Hannes. Die Transvaler, 30 Maart 1981.</ref> en die latere Maria gelyktydig op die verhoog te hê, sodat hulle as alter ego’s van mekaar optree en gedurig in wisselwerking is. Wanneer hierdie drama in 2011<ref>Bouwer, Anna-Retha. Beeld, 6 Oktober 2011.</ref> ná baie jare onder Albert Maritz se regie by Aardklop opgevoer word, wen dit die AngloGold Ashanti Fyngoud-prys vir die beste Afrikaanse aanbieding op die fees, asook die prys vir beste regisseur. ''Ek, Anna van Wyk''<ref>Britz, E.C. Die Burger, 18 Desember 1986.</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 8 September 1985.</ref>bied Anna se lewensverhaal aan in die vorm van ’n gesprek wat sy met Die Stem voer. Hierdie drama sit die ontleding van die Afrikaner voort deur die verligte en die verkrampte teen mekaar af te speel. Met weereens vernuftige gebruik van verskillende tydvakke en ook ’n onsigbare stem, asook die eerste naaktoneel op die Afrikaanse verhoog, bewys Fourie hier sy vooraanstaande rol as innoveerder in die drama. Hierdie drama is deur die resensent [[Barrie Hough]] beskou as “’n massamoord op Afrikaanse heilige koeie”. Anna van Wyk is ontslaan uit ’n geestelike inrigting en probeer sin in haar lewe kry deur te bewys dat sy haar skoonpa, die aartsverkrampte patriarg Pierre Terre’Blanche, vermoor het. Sy glo dat die moord haar suksesvolle opstand is teen sy verdrukkende gesag, wat ook uitgekring het na die gekleurde arbeiders, en haar oorgawe aan drank verskoon en regverdig.<ref>Van Rooyen, Johan. Beeld, 12 Julie 1999.</ref> Haar skoonpa se beheptheid met die familienaam, die erfplaas (Nouvelle Liberté, wat nuwe vryheid beteken) en die familietradisies bepaal sy verhouding met haar.<ref>Olivier, Fanie. Rapport, 18 November 1984.</ref> Sy word dan gesien as middel om dit alles te bestendig deur ’n manlike erfgenaam voort te bring. Haar epilepsie word egter openbaar, waarna sy as onbevoeg geag word. Wanneer sy wel swanger word, is die kind ’n swakkeling, wat die degenerasie van die familie aantoon eerder as om hoop te bring vir die toekoms. So misluk haar verhoudings heeltemal en eindelik skei haar man haar en sy word van die plaas afgejaag. Die familie se lotgevalle word simbolies gekoppel aan die blanke se lotgevalle in Suid-Afrika, met die plaas se naam wat in stede van bestendiging van blanke heerskappy eerder nuwe vryheid vir die ander volke aandui. In die stuk kom die rassisme van baie Afrikaners, die huigelary onder die dekmantel van godsdiens en manlike chauvinisme alles onder skoot. Interessant is die teatertegniek wat die gegewe aanbied as ’n opgevoerde sielkundige gevallestudie, met ’n regisseur en verhoogbestuurder as personasies, sodat dit letterlik teater oor teater is.<ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 1, Februarie 1987.</ref> In 1999 word ''Ek, Anna van Wyk''<ref>Brink, André P. Rapport, 28 September 1986.</ref> benoem vir 23 ENB Vita-pryse, waarvan dit 14 inpalm – beide die getal benoemings en toekennings is rekords in die geskiedenis van die Vita-prys.<ref>Breytenbach, Kerneels. ''Verlig en verkramp in ‘Ek, Anna van Wyk’''. Die Burger, 26 Oktober 1984.</ref><ref>Burger, Kobus. ''‘Anna’ ’n hoogtepunt vir Basson''. Plus, 15 Julie 1999.</ref> ''Die koggelaar''<ref>Boekkooi, Paul. Insig, Junie 1989.</ref> se titel verwys na die wyse waarop mense mekaar (of vir God) op oneerbiedige wyse na-aap en uitdaag, met die doel om te frustreer en reaksie uit te lok. Die drama is ook sterk polities gekleur en vat die establishment van die dag kaalvuis aan rondom die tema van ’n Boer se stryd teen die droogte. Boet Cronjé is voluit op pad met God as vennoot, met ’n familieplaas en erfgenaam wat die toekoms laat goed lyk. Hy glo dat God sy selfgesentreerde regte sal beskerm, wat hy as Godgegewe en onvervreembaar beskou.<ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 4, Desember 1989.</ref> ’n Langdurige droogte en die dood van sy seun laat hom egter glo dat God hom spot. Hy kom in opstand en koggel God, wat ’n reeks gebeure aan die gang sit wat eindelik lei tot die ondergang van Boet en sy familie. Die drama begin pas na sy selfmoord en dui dan aan hoe hy van sy God, vrou en grond vervreemd geraak het. Die rassekwessie word pertinent aangeraak met die beskrywing van sy verhouding met sy bruin jeugvriend Anker, wat later blyk sy halfbroer te wees en vir Boet ’n klad is op die suiwerheid van die familienaam. Met Boet se dood kom daar bevryding vir die ander mense en milde reën sak uit. ''Die koggelaar''<ref name="schutte264">Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26, no. 4 November 1989.</ref> word in 1986 bekroon met die SAKRUK-prys<ref>Le Roux, André. ''Pieter Fourie wen gesogte prys.'' Die Burger, 25 Oktober 1986</ref> en in 1987 met die Dawie Malan-prys vir beste nuwe inheemse werk. In ''Die groot wit roos''<ref>Hough, Barrie. Rapport, 3 September 1989.</ref> vorm die Afrikaner se eng seksuele en politieke menings en sy rol as chauvinistiese stoetbul die tema. Die rolprentregisseuse Lorna maak na ’n mislukte verhouding met André, seun van Louis du Toit, ’n rolprent van die rokkejagter Louis wat nou in ’n rolstoel gekluister is. Sy wil hom uitbeeld as chauvinis en selfsugtige man wat onskuldige meisies misbruik het vir sy eie seksuele genot. Soos die prent vorder, word dit duidelik dat sy seksuele ervarings nie so eenvoudig was nie. Hoewel hy glad nie vry te spreek is van wanpraktyke nie, was hy self ’n slagoffer van seksuele manipulasie deur ’n ouer vrou en waarsku die drama teen die seksuele manipulasie van jong mense deur volwassenes. In stede daarvan dat die prent vir Louis uitbeeld in sy manlikheid en viriliteit, is dit eerder ’n ontbloting van sy swakheid en weerloosheid. ''Donderdag se mense''<ref>Schutte, H.J. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 31, no. 2, Mei 1993.</ref> is ’n eenbedryf waarin die Afrikaanse patriarg as wreed, wellustig, pervers en skynheilig uitgebeeld word. Hierin ontwikkel die anderskleurige karakters ook vanaf newekarakters tot die werklike hoofkarakters en word die rassetema sentraal gestel. Die boer Piet en sy vrou Letta besoek soms Sun City waar hulle ’n belangstelling in pornografie ontwikkel om hulle saai liefdeslewe op te kikker, simbolies van die liefdeloosheid en gebrek aan intimiteit wat tussen hulle heers. Hulle is bevoorreg, ry ’n BMW, besit ’n televisie en kan koop wat hulle wil. Al hierdie besonderhede is egter slegs aanduidend van hulle sinlose en dekadente leefstyl. Hulle verhouding word gekontrasteer met dié van die swart egpaar Tem en Sina, wat ten spyte van armoede vol deernis en liefde is. ''Donderdag se mense'' vorm saam met ''Ek, Anna van Wyk'',<ref>Breytenbach, Kerneels. Die Burger, 10 November 1984.</ref> ''Die koggelaar'' en ''Die groot wit roos''<ref name="schutte264" /> ’n eenheid deurdat dit die Afrikaner-patriarg in verskillende fasette uitbeeld en ontmasker. ''Elke duim ’n koning''<ref name="coet">Coetser, Johan. Beeld, 7 April 2003.</ref> debuteer in 2001 by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees. Dit is ’n drama oor die legendariese akteur André Huguenet. ’n Student wat pas ’n navorsingsprojek oor Huguenet se lewe voltooi het, roep hom uit die dood terug op die verhoog. Huguenet word as mens en akteur opgeweeg teen sy eie woorde, wat aangehaal word uit werke soos sy eie biografie, ''Applous! Die kronieke van ’n toneelspeler'' en ander bronne. So word stukke van die teatergeskiedenis van Afrikaans vanaf die tyd van die rondreisende toneelgeselskappe deel van die drama. Persoonlike aspekte, soos Huguenet se seksualiteit, word ook aangeraak. Die stuk groei verder uit tot ’n ondersoek van die toneelkuns en die dramateorie en die verhouding tussen spel en werklikheid. Die slottoneel beklemtoon Huguenet se grootheid, soos in die titel van die drama vervat, asook sy wesenlike onkenbaarheid. Die opdragstuk ''Naelstring''<ref>Coetser, Johan. Beeld, 10 Desember 2001.</ref> is vir Aardklop van 2001 geskryf en verken die balans tussen woord en die visuele en handeling in die drama. Die twee karakters is Vrou en haar pasgebore kind (Baba), met Baba wat tot op 41-jarige ouderdom slegs babawoordeskat gebruik. Vrou was met ’n swart man (dr. James Mamoleki) getroud en Baba is hulle kind, maar Mamoleki het politieke mag gekies bo sy vrou en kind. Baba het ’n opvallende naelstring en probeer gedurig, sonder Vrou se medewete, hiervan ontslae raak. Deur die loop van die drama groei Baba van kleuter tot volwassene, maar raak nie van die naelstring ontslae nie. Eers nadat Mamoleki sterf word Baba se naelstring gebreek en kan hy ook volwasse woorde gebruik. Die drama is metafoor van die stryd wat mens moet deurloop, op menslike maar ook in politieke sin, om eindelik werklike onafhanklikheid te bereik. Swart bemagtiging en magsvergryp en die impak wat dit het op die ontwikkeling en groei tot wasdom van die jong nasie word ondersoek. Slegs wanneer die magsugtiges uit die weg geruim is, kan normale groei plaasvind. Die stryd van ’n kind wat sonder ’n vader grootword, is ’n verdere betekenislaag. Verskeie van die elemente van die teater van die absurde word in die handeling gebruik. ''Koggelmanderman''<ref>Coetser, Johan. Beeld, 16 Junie 2003.</ref> is gebaseer op die geloof van die San dat ’n vrou tevrede lê waar die bloukopkoggelmander sit. Die drama ondersoek die liefde binne die huwelik en die positiewe asook destruktiewe magte wat dit loslaat. Die koggelmanderman is die 62-jarige boer Karel, wat trou met die buurdogter Dina, ’n gewese ballerina. Alles is egter nie pluis met hulle liefdeslewe nie en Karel merk dat tydens Dina se besoeke aan die dorp daar ’n koggelmander op die werf is. Sy jaloesie dryf hom om soutsuur oor haar gesig uit te gooi en hy begin hom verbeel dat hy die koggelmander is. Die drama ondersoek die aard en impak van liefde en die jaloesie daaraan verbonde. Dit speel in die Kalahari af en die omringende fisieke droogte word simbolies van die geestelike droogte in die hoofkarakter. Fourie betrek in die teks verskeie ander werke op intertekstuele wyse, waaronder sy eie vorige dramas (veral ''Die koggelaar''), Jung se sielkunde en die wêreld van die San. ''Koggelmanderman'' is in 2002 die eerste wenner van die Nagtegaal/KKNK-prys vir nuwe verhoogtekste.<ref>Friis, Jens Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/teater/koggelmander.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630235550/http://oulitnet.co.za/teater/koggelmander.asp |date=30 Junie 2017 }}</ref> ''Jasmyn''<ref>Coetser, Johan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 46 no. 1, Herfs 2009.</ref> se titel verwys na die kenmerkende skoonheid en geur van hierdie blom, wat egter verganklik is. Wanneer die hoofkarakter die skoonheid van die blom verewig in diamante word dit hard en reukloos en verloor sy bekoring. Baron Carlos is ’n vorige minnaar van die hoofkarakter Beulah wat na sy dood aan haar R40 miljoen nalaat op voorwaarde dat sy ’n minnaar werf wat minstens twintig jaar jonger is as sy en dat sy ’n verjongingsprogram voltooi en vir haarself ikoonstatus skep. Dit moet sy probeer doen deur ’n nuwe skoonheidseep, Beulah Jasmine, internasionaal te bemark. Sy moet dus probeer om ewige skoonheid te skep, ’n onmoontlike droom. Fourie voorsien ook in die groot vraag na ligter Afrikaanse stukke om die Afrikaner sover te kry om vir homself te begin lag.  In ''Die proponentjie''<ref>Brink, André P. Rapport, 17 April 1988.</ref> bevind ds. Gaffie Geringer hom in die laat vyftigerjare in sy eerste gemeente in Duskantdroogtefontein in die Klein-Karoo. Hier is hubare mans net so skaars soos water. Daar is dan ook ’n swetterjoel jong dames (en hulle liewe moeders) wat hom help om sy pastorie in orde te kry en terselfdertyd probeer om die proponentjie tot ’n troue te oorreed sodat daar darem ’n pastorie-moeder ook is. Hierdie dogters kompeteer met ’n ou vriendin van sy universiteitsjare, wat ook daar opdaag. ''Vat hom Flaffie''<ref>Hough, Barrie. Rapport, 5 November 1989.</ref> (ook opgevoer as ''Hups in die Hydro'') is ’n seksklug wat die wisselwerking tussen vier pare in ’n gesondheidspa uitbeeld. Almal is daar vir ’n wegglipnaweek, maar loop hulle onverwags in die spa vas teen mense wat hulle ken. In 2003 verower Pieter Fourie die Hertzogprys vir al sy gepubliseerde dramatiese werk tot op daardie stadium, te wete ''Faan se'' ''trein'',<ref>Boekkooi, Paul. Plus, 8 Julie 2005.</ref> ''Faan se stasie'', ''Die joiner'',<ref>Brink, André P. ''Tweede Voorlopige Rapport''. Human & Rousseau. Kaapstad, Pretoria Johannesburg. Eerste uitgawe, 1980.</ref> ''Die koggelaar'', ''Ek, Anna van Wyk'',<ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 3, September 1987.</ref> ''Donderdag se mense'', ''Die groot wit roos'', ''Naelstring'', ''Die plaasvervangers'',<ref>Aucamp, Henne. “Rapport, 31 Desember 1978.</ref> ''Die proponentjie'', ''Tsjaka'' en ''Vat hom'' ''Flaffie''<ref>Olivier, Fanie. ''Eers gordynsakker, nou wenner van die Hertzogprys''. Beeld, 4 April 2003.</ref> ==== Ongepubliseerde dramas ==== Baie van sy dramas word nie gepubliseer nie. ''Beeld van ’n seun'', waarskynlik die eerste gay-stuk in Afrikaans, word in 1985 by die Kampustoneelfees opgevoer. Dit is ’n verwerking van sy Engelse drama ''The parents''. ’n Homoseksuele paar, ’n snydokter en ’n akteur, droom oor die seun wat hulle nooit kon hê nie. Hy is natuurlik perfek, fisiek beeldskoon en ’n fyn kultuurmens wat in die kunste en teater belangstel. Dan vind hulle ’n motorfietsjaer ná ’n ongeluk wat die fisieke ewebeeld is van hulle droom. Hulle neem hom by hulle in die huis in, maar die werklikheid is glad nie soos die droom nie.<ref>Burger, Kobus. ''Gays, die teater en versoening.'' Plus, 15 Oktober 2002.</ref> By die Kampustoneelfees van 1986 word ''Tienuur maak die deure oop''<ref>Anoniem. Rapport, 4 Mei 1986.</ref> opgevoer, wat die rasseprobleme uit ’n nuwe hoek belig. Die stuk behandel nie bevryding van apartheid soos ander tydgenootlike stukke nie, maar neem as gegewe aan dat apartheid reeds afgeskaf is en besin dan oor wat daarna gebeur.<ref>Hattingh, Charl. Die Burger, 1 April 1986.</ref> Dit speel af in ’n plattelandse kroeg op die eerste dag van ’n oop Suid-Afrika. Onder die klante tel die spookfigure van ’n tweehonderd jaar oue Voortrekker en ’n Swartman, die personifikasie van baie mense se vrese. In 1993 word sy drama ''Post mortem'' by die Kampustoneelfees opgevoer. Hierin roep ’n verontregte vrou haar skynheilige man, ’n anderskleurige meisie en jongman uit die dood op om sodoende uit te vind wat werklik gebeur het. Die man en vrou se neuroses en probleme met seksuele vervulling kom dan onder die soeklig. Vir ’n lang ruk tydens sy betrokkenheid by die KKNK skryf hy niks nie, maar in 2000 word die ongepubliseerde dokumentêre drama ''Boetman is die bliksem in!'' by Aardklop en in 2001 by die KKNK opgevoer. Hierdie stuk neem die debat rondom die ervarings van die gewone soldaat tydens die bosoorlog en die politieke misbruik wat van hulle gemaak is terwyl die hoogste offer gevra is, onder die loep. Dit word deur sommiges beskou as die Afrikaner se Waarheid- en Versoeningskommissie (WVK) en is ’n drama gebaseer op die openbare briefwisseling wat gevolg het nadat die joernalis Chris Louw in Mei 2000 sy bekende ope brief aan [[Willem de Klerk]] geskryf het. Hierna het talle Afrikaners hulle misnoeë met die regering van daardie tyd te kenne gegee oor die manier waarop hulle mislei en misbruik is. Die drama gee nie ’n boodskap nie, maar bied die geleentheid vir verskillende menings om gehoor te word. Menings sluit in dié van Boetman, De Klerk, vroue, die jong geslag, ’n bruin man en ’n koor van agtergeblewe stemme.<ref>Griebenow, Francois. ''Boetman-volksdrama.'' Beeld, 30 Mei 2000.</ref> ''Gert Garries: ’n Baaisiekel babelas'' word in 2002 by die KKNK opgevoer en gee vleis aan ’n karakter uit [[Etienne Leroux]] se roman ''Magersfontein, O Magersfontein!'' Die plaaswerker Gert Garries ry vir drie dae met die verbrande liggaam van sy kind op sy fiets rond. Hy wil ’n doodsertifikaat bekom, ’n voorvereiste voordat hy die kind kan begrawe. Weens sy velkleur word hy egter deur die burokrate van bakboord na stuurboord gestuur. Na sy ontmoeting met Le Grange, ’n empatiese verkeersbeampte, ontstaan ’n sonderlinge verhouding tussen hulle. Hierdie verhouding suggereer ’n beter toekoms en menslike identiteit vir Gert, terwyl die kind simbool word van ’n bitter en wrang verlede. Eindelik begrawe Gert sy kind saam met die room van die Engelse. ’n Ligter ongepubliseerde drama is ''Daan se doilie''<ref>Roux, Koos. Rapport, 2 September 1990.</ref> waarin Oupa sy dogter Bella help om haar tweeling, Daan en Doortjie, groot te maak, met Daan wat benewens slagter en provinsiale rugbyslot ook nog ’n doilie-maker is. Hy skryf ook ''Pietman se bloekom'' (vir twaalf spelers) en enkele ander stukke. Sy debuut as Engelse dramaturg is met ''The Parents'' wat, hoewel ongepubliseer, tog in 1980 in Kaapstad opgevoer word. Dit behandel die tema van ’n homoseksuele paar, ’n snydokter en ’n akteur, wat droom oor die seun wat hulle nooit kon hê nie. Hy is natuurlik perfek, fisiek beeldskoon en ’n fyn kultuurmens wat in die kunste en teater belangstel. Dan vind hulle ’n motorfietsjaer, hulpbehoewend ná ’n ongeluk, wat die fisieke ewebeeld is van hulle droom. Hulle neem hom by hulle in die huis in, maar die werklikheid is nie soos die droom nie. Hierdie drama word vir die ATKV se Kampustoneelfees in 1985 in Afrikaans verwerk as “''Beeld van ’n seun''”. === Omstredenheid === Fourie haal hom, soos ander belangrike Suid-Afrikaanse dramaturge, ook dikwels die gramskap van die toe-heersende establishment op die hals. Sy drama ''Die plaasvervangers''<ref>Brink, André P. Rapport, 6 April 1980.</ref> word in Januarie 1979 deur die Administrateur van die Kaap (Lapa Munnik) verbied omrede dit te “omstrede” sou wees. Sy verklaarde voorneme om kort na Steve Biko se dood in aanhouding ’n drama oor hom te skryf (wat hy dan ook doen onder die titel ''Die martelare''), word met groot teenkanting en polemiek begroet weens die parallel wat hy trek tussen Biko en Jopie Fourie. Na vele wroegings vernietig Fourie die drama. In die drama sou hy generaal Smuts en minister Jimmy Kruger in die beskuldigdebank geplaas het. Hy speel by KRUIK ook ’n groot rol om die Nico Malan-teaterkompleks vir alle rassegroepe oopgestel te kry en verbied in die tagtigerjare die opvoering van sy stukke in teaters waar “klein apartheid” toegepas word. Sy ''Ek, Anna van Wyk''<ref>Hough, Barrie. Die Burger, 17 April 1984.</ref> bevat die eerste naaktoneel op die gesubsidieerde Afrikaanse verhoog. In 1987 kanselleer SUKOVS die SAKRUK-produksie van ''Die koggelaar'', maar voer dit dan tog twee jaar later op. == Eerbewyse == Hy kry in 1968 die Johann Nel-prys vir sy substansiële bydrae tot die toneel in [[Suid-Afrika]] en in 1976 ontvang hy die Drie Blare-toekenning vir sy regie van Pavel Kohout se ''So ’n liefde''. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vereer hom in 1996 met ’n erepenning vir toneelkuns en ook die Gerhard Beukes-prys en in dieselfde jaar vereer die Rapportryers van die Langenhoven-streek hom vir sy voortreflike bydrae tot die vestiging en uitbouing van die KKNK op Oudtshoorn.<ref>Korrespondent. ''Fourie wen nuwe dramaprys''. Beeld, 6 November 2002.</ref> In 2003 word hy deur die Sakekamer van Oudtshoorn vereer vir sy bydrae tot die ontwikkeling van die streek. In 2006 word hy met die Fleur du Cap-merieteprys vereer as voortreflike, veelsydige teater-praktisyn. Die bekende dramaturg Nico Luwes skryf sy tesis vir sy doktorsgraad oor Fourie se bydrae as Afrikaanse dramaturg en kunstebestuurder. In 2010 word hy by die KKNK vereer met die Afrikaans Onbeperk-prys vir sy lewensbydrae. Die Universiteit van die Vrystaat ken in 2011 ’n eredoktorsgraad (D.Litt. honoris causa) in drama aan hom toe.<ref>Le Roux, Liesel Die Hoorn: http://www.diehoorn.co.za/2011/03/24/vrystaat-gee-pieter-fourie-eredoktersgraad/#.VrBJDDFumM8{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> By die Innibos-Kunstefees word hy in 2012 vereer vir sy uitnemende skrywersbydrae tot die Afrikaanse kultuurskat.<ref>LitNet: http://www.litnet.co.za/innibos-vereer-pieter-fourie/</ref> == Publikasies == Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Fourie,_Pieter_(Johannes){{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Publikasie |- |1970 |''Hansie die hanslam'' |- |1975 |''Faan se trein'' |- |1976 |''Faan se stasie'' |- | |''Tsjaka'' |- | |''Die joiner<ref>Olivier, Fanie. Beeld, 25 Oktober 1976.</ref>'' |- |1978 |''Die plaasvervangers<ref>Conradie, P.J. Standpunte. Nuwe reeks 146, April 1980.</ref>'' |- |1980 |''Mooi Maria<ref>De Villiers, Aart. Die Transvaler, 25 Februarie 1982.</ref>'' |- |1986 |''Ek, Anna van Wyk<ref name="coet" />'' |- |1987 |''Die proponentjie'' |- |1988 |''Die koggelaar'' |- |1989 |''Die groot wit roos'' |- | |''Vat hom, Flaffie'' |- |1990 |''Donderdag se mense'' |- |2001 |''Naelstring'' |- |2002 |''Elke duim ’n koning'' |- |2003 |''Koggelmanderman'' |- |2008 |''Jasmyn'' |- |2017 |'' Knapsekêrels'' (poësie) |- |2018 |''Bidsnoer'' (poësie) |- |2019 |''Gert Garries – ’n Baaisiekel blues'' |- | |''Stof en ster'' (poësie) |} == Bronnelys == === Boeke === * Brink, André P. ''Aspekte van die nuwe drama''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede hersiene uitgawe, 1986. * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.'' Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Keuris, Marisa. ''Pieter Fourie (1940-)'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 2006. === Vakkundige artikels === *Coetser, J.L.. 1991. Dat die klip kan heers- Pieter Fourie se ''Die koggelaar''. ''Literator.'' *Coetser, Johan. 2017. ''Post mortem'' (Pieter Fourie) . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Human, Thys en Matty Strydom. 2006. En wie is 'ons' dan?" - 'n bespreking van die stem wat aan die gehoor gegee word in ''Ek, Anna van Wyk'' deur Pieter Fourie. ''Stilet.'' *Keuris, Marisa. 2007. An Ecocritical Reading of Pieter Fourie's ''Die Koggelaar''. ''Journal of Literary Studies.'' *Keuris, Marisa. 2020. ’n Baldadige rit saam met Pieter Fourie se ''Gert Garries''. ''Literator.'' *Louw, Salomi. 2020. Eerbetoon aan Pieter Fourie. ''Literator.'' *Mouton, M. 1988. ’n Bespreking van enkele aspekte in Pieter Fourie se ''Ek, Anna van Wyk''. ''Literator.'' *Van Zyl, Dorothea. 2004. Gert Garries, die nimlike hy. Die konstruksie van 'die ander' in ''Magersfontein, o Magersfontein!'' deur Etienne Leroux en ''Gert Garries, 'n baaisiekel babelas'' deur Pieter Fourie. ''Stilet.'' *Vermeulen, HJ. 1997. The subtext of Pieter Fourie's ''Donderdag se mense'' and the Demise of Afrikaner Nationalism. ''Journal of Literary Studies.'' === Tydskrifte en koerante === * Botha, Amanda. ''Pieter Fourie: ‘Ek wil ’n volkskrywer wees’.'' Die Transvaler, 22 Mei 1981. * Breytenbach, Kerneels. ''Neem die massa in ag.'' Die Burger, 7 Desember 1984. * Bruwer, Johan. ''Die veranderende gesig van die Afrikaner.'' Rapport, 17 Desember 1978. * Bruwer, Johan. ''Maar oplaas maak dié droom seer''. Rapport, 30 Maart 1980. * Burger, Kobus. ''Daar is baie Fane in die land.'' Plus, 5 Julie 2006. * Coetzee, A.J. ''Die verlede: Gedagtenis en noodlot in die dramas van Pieter Fourie.'' Standpunte. Nuwe reeks 136, Augustus 1978. * Du Preez, Susanne. ''Is Pieter nou ’n drama-boer?'' Rapport-Tydskrif, 26 Julie 1992. * Fourie, Pieter. ''Aanloop tot ’n drama – ’n vertelling.'' Insig, April 2003. * Griebenow, Francois. ''Ek dink mense gaan geruk word''. Beeld, 22 September 2000. * Griebenow, Francois. ''Pen wat nooit opdroog''. Beeld, 23 Junie 2001. * Hough, Barrie. ''Dramaturg word hengelaar en die gehoor ’n skool vis.'' Rapport, 30 September 2001.. * Malan, Pieter. ''Uiteindelik, die Boere-Nobel en ’n groot ‘kick’''. Rapport, 6 April 2003. * Pople, Laetitia. ’''n Droom word waar…'' Beeld, 24 Mei 2013. * Van Coller, H.P. ''Onderhoud gevoer met die dramaturg Pieter Fourie.'' Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 32 no. 2, Mei 1994. * Van Wyk, Pierre. ''Sy Biko beland toe in vuur.'' Rapport, 12 Februarie 1984. * Vorster, Roelof. ''Drama kom oor Biko''. Rapport, 27 Mei 1979. === Internet === * Grundling, Erns Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/heupvuur/pf_gesels.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701021801/http://oulitnet.co.za/heupvuur/pf_gesels.asp |date= 1 Julie 2017 }} * Jooste, Margaretha Universiteit van Pretoria: http://repository.up.ac.za/handle/2263/40198 * LitNet ATKV-Skrywersalbum 9 September 2008: www.litnet.co.za * Luwes, Nico Universiteit van die Vrystaat: http://scholar.ufs.ac.za:8080/xmlui/handle/11660/1330?show=full * Luwes, Nico De Kat: http://dekat.co.za/dekatboekeblad/klink-n-glasie-op-pieter-fourie/{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fourie, Pieter}} [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] 7lqp88nrbwg0jx5ekp1mv9yyhcibw6w 0 104674 2916857 2911370 2026-07-10T10:57:41Z Jcb 223 2916857 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG_kerk_Stellenbosch.jpg|duimnael|regs|220px|Op Stellenbosch is van 1862 tot 1865 die argitek [[Carl Otto Hager]] se bekendste ontwerp, die moederkerk se veranderings en vergroting, opgerig. Met sy gebruik van Gotiese elemente het hy 'n reuse-invloed uitgeoefen op die Suid-Afrikaanse kerkboukuns in die daaropvolgende dekades tot argitekte soos [[Wynand Louw]] en [[Gerard Moerdijk]] in die eerste helfte van die 20ste eeu 'n inheemse kerkboustyl begin ontwikkel het.]] Die '''NG gemeente Stellenbosch''' is die tweede oudste gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in [[Suid-Afrika]]. == Stigting == Die gemeente is, net 21 jaar ná die [[NG gemeente Kaapstad]], gestig deur ds. [[Johannes Overney]] wat van Kaapstad af gekom het om die eerste diens te hou "in een der beste gelegene en bekwaamste ''Vrijmans Woningen''" op Sondag [[13 Oktober]] [[1686]], by welke geleentheid hy gepreek het oor [[Jesaja]] 52:7: "''Hoe liefelijk zijn op de bergen de voeten desgenen, die het goede boodschapt, die den vrede doet horen; desgenen, die goede boodschap brengt van het goede, die heil doet horen; desgenen, die tot Sion zegt: Uw God is Koning.''"<ref> {{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/jesa/52.html Statebybel]. URL besoek op 1 November 2015.</ref> In die namiddag het hy drie kinders gedoop. As konsulent het hy die gemeente elke drie maande besoek en intussen is die dienste waargeneem deur die [[sieketrooster]] Mankadan. In Januarie 1687 is die eerste kerkraad aangestel, bestaande uit een ouderling en een diaken. Die diaken was Dirk Coetzee. Die hoeksteen van die eerste gebou is gelê in Februarie 1687. Danksy die lieflike samewerking van die gemeente en groot hulp verleen deur goewerneur [[Simon van der Stel]], deur wie die dorp aangelê en na wie dit ook genoem is, kon dié kerkie reeds op [[19 Oktober]] [[1687]] ingewy word deur ds. [[Johannes van Andel]] van [[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]]. Die teks waaroor hy gepreek het, was [[Numeri]] 6:23–27. Dit was geleë in die teenwoordige Kerkstraat op die erf waar die ou Wium-losieshuis later gestaan het, en in die omgewing daarvan is met verbouings etlike lyke uitgegrawe, aangesien dit destyds gebruiklik was om mense van enige onderskeiding binne-in die kerk te begrawe.<ref name="dreyer"> {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1907. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Zuid Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt.</ref> Hierdie getroue leraar het begin met sending en onderwys onder die slawe en onderhoriges, maar dit was hom nie beskore om die kerk se inwyding by te woon nie, aangesien hy op [[5 Mei]] daardie jaar oorlede is, 'n slagoffer van die koors (bedoelende waarskynlik [[malaria]]). Die eerste notule van die gemeente wat behoue gebly het, en wat bes moontlik ook die heel eerste is, is dié van [[15 Oktober]] [[1697]]. In dieselfde jaar kon ds. [[Petrus Kalden]] van Kaapstad aan die Klassis van Amsterdam rapporteer: "Die gemeente aan Stellenbosch groei daagliks aan en het nou oor die 50 lidmate, na wie ek my vier maal per jaar begeef om die sakramente aldaar te bedien, wat tydens my afwesigheid deur 'n sieketrooster waargeneem word ''zoodat deze plaets door verloop van tijd zeer aanzienlik staan te worden, nemende alle jaeren in Leeden toe, tot welke de Algenoegsame Godt zijn seegen wil vergunnen en ons bestralen met zijn genade en gunstige tegenwoordigheyt''."<ref name="dreyer" /> [[Beeld:NG kerk Stellenbosch na 1814.jpg|duimnael|links|300px|Stellenbosch se tweede kerk, wat in 1862 en '63 vergroot is tot die huidige gebou.]] Voor die aanstelling van ’n vaste leraar is die dienste van tyd tot tyd waargeneem deur die predikante van die Kaap die Goeie Hoop en dié van [[NG gemeente Paarl|Drakenstein]] (gestig 1891), naamlik ds. [[Engelbertus le Boucq|E.F. le Boucq]], een van die ywerigste leraars van destyds. Onder die konsulent, ds. [[Petrus Kalden]], het die gemeente slegs 50 lidmate getel. == Ds. Hercules van Loon == Die eerste predikant, wat uit Holland as vaste leraar aangestel is, was ds. [[Hercules van Loon]] (1700–'04). Hy het in Maart 1700 uit sy vaderland aan die Kaap aangekom en die diens op Stellenbosch aanvaar waartoe hy deur die bewindhebbers in Holland benoem is. Hy is, waarskynlik in Holland, getroud met Maria Engelbregt. Hulle het hul testament op [[14 Mei]] [[1700]] gemaak en hul eersteling, Philippus, is op [[28 Mei]] [[1703]] gedoop. Van ds. Van Loon se werk is min bekend, maar blykbaar het hy dit met ywer aanvaar.<ref name="engel"> {{af}} [[S.P. Engelbrecht|Engelbrecht, prof. dr. S.P.]] 1952. ''Die Kaapse predikante van die sewentiende en agtiende eeu''. Kaapstad en Pretoria: H.A.U.M.-De Bussy.</ref> Op [[26 Junie]] [[1704]] het ds. Van Loon tragies aan sy einde gekom. Op daardie dag het hy van sy plaas, digby Stellenbosch geleë, na sy huis gery en sy keel met 'n pennemes afgesny. Niemand het ooit geweet wat hom in wanhoop laat verval het nie. Hierna het sy weduwee dit moeilik gehad. Die politieke raad het haar op [[10 Maart]] [[1710]] as "doodgrawer" (grafgrawer) aangestel. Op [[27 Julie]] daardie jaar is sy deur ds. H. Beck hertrou met die sekunde Willem Helot, 'n wewenaar. Hy het ná die dood van goewerneur [[Louis van Assenburg]] as waarnemende goewerneur opgetree van Desember 1711 tot [[28 Maart]] [[1714]], toe die nuwe goewerneur bevestig is. Helot is in Mei 1714 oneervol as sekunde ontslaan en na Holland teruggestuur, waarheen Stellenbosch se eerste predikantsvrou hom waarskynlik vergesel het. == Ds. Henricus Beck == [[Beeld:NG kerk Stellenbosch Ds Borcherds.jpg|duimnael|300px|regs|Stellenbosch se tweede kerk is in 1722 voltooi.]] Ds. [[Henricus Beck]] (1704–'26) is in 1701 deur die Klassis van Amsterdam na die Kaap gestuur as opvolger van ds. [[Pierre Simond]] van [[NG gemeente Paarl|Drakenstein]]. Die grootste gedeelte van sy gemeentelede was [[Frans]]sprekend; daarom is juis ds. Beck uitgesoek, want hy was Frans besonder goed magtig.<ref name="engel" /> Sy opdrag was om in [[Nederlands|Hollands]] te preek, maar om met huisbesoek, waar nodig, Frans te praat. Hy het op [[13 April]] [[1702]] in die Kaap aangekom en is in Mei na Drakenstein. Ná 'n moeilike dienstyd daar is ds. Beck in 1704 ná ds. Van Loon se selfdood na Stellenbosch verplaas, maar hy het nog tot 1707 elke 14 dae die dienste op Drakenstein waargeneem. Op Sondag [[13 Februarie]] [[1707]] is hy op Stellenbosch deur ds. Kalden in die huwelik bevestig met Johanna Constantia Elsevier, gebore op [[Ceylon]] in 1685. Sy was 'n dogter van die sekunde Samuel Elsevier. Ds. [[Henricus Beck|Beck]] het die teenwerking en verdagmaking van mense uit die anti-Van der Stel-groep ondervind. Meermale het van hulle sy lewe versuur en allerhande beskuldigings teen hom ingebring, maar telkens is hy, ook deur die nuwe bewind wat op dié van [[Willem Adriaan van der Stel]] gevolg het, eervol gehandhaaf. Met W.A. van der Stel se val op [[16 April]] [[1707]] – dus twee maande ná ds. Beck se huwelik – het daar 'n algehele verandering in die Kaap se bestuur gekom. Dit was nie alleen die goewerneur wat teruggeroep is nie, maar ook ander persone, onder wie die sekunde Samuel Elsevier, ds. Beck se skoonvader, en ds. [[Petrus Kalden]]. Dit was vir ds. Beck netelig. In Stellenbosch en Drakenstein het die anti-Van der Stel-groep vergeefs probeer om hom ook in die moeilikheid te bring, en toe is hy deur die nuwe bewind gelas om die dienste aan die Kaap in die plek van ds. Kalden waar te neem. Naas die opregtheid van die duiwe het hy ook die versigtigheid van die slange nodig gehad, veral met die onrusstoker ds. [[Engelbertus le Boucq|Le Boucq]] by hom. Maar hy het hom in al die moeilikhede gehandhaaf en kon ook sy deel bydra om 'n mate van kalmte te weeg te bring. Tot by die koms van ds. D'Ailly in 1708 het ds. Beck alleen gestaan in die bearbeiding van al drie die gemeentes. Dit was 'n moeilike taak in hierdie tyd toe die vlamme van twis en partyskap verterend na alle kante uitgeslaan het. Nadat ds. [[Johannes d'Ailly|Johannes Godefridus D'Ailly]] op [[5 Februarie]] [[1708]] sy intreepreek in Kaapstad gehou het, en ds. Beck self sy afskeidspreek, is laasgenoemde na Stellenbosch terug. Maar ná ds. D'Ailly se dood in 1726 is hy weer na die Kaap verplaas en het tot die einde van sy dienstyd die bediening daar vervul. Hy het die werk bly doen tot hy in 1729 "''weegens zijn hooge jaaren, swak lighaam en swakke memorie''" sy ontslag aangevra het, wat hom dan ook in 1731 eervol verleen is, met behoud van sy traktement. Ondanks sy hoë ouderdom was hy tog nog gewillig om preekbeurte waar te neem wanneer dit nodig was. Hy het blykbaar 'n ouer indruk gemaak as wat hy jare getel het. [[Otto Mentzel]], wat in die jare 1733–1741 aan die Kaap gewoon het, praat van hom as 'n grysaard van ongeveer 80 jaar. Hy het as liefhebbery 'n paar kanonnetjies in sy tuin gehad wat hy met feestelike geleenthede afgevuur het. Toe hy sy tuin verkoop, het hy versoek dat hulle nog 'n keer met kruid gelaai en afgeskiet word. Sy vrou is voor hom oorlede en daar was nie kinders nie. Ook sy suster wat in 1726 weduwee geword het, is voor hom oorlede. Hy was dus eensaam toe hy self in Junie 1755 die weg van alle vlees gaan. In sy testament het hy die kinders van sy suster gedenk en aan 'n paar slawe vrylating gegee. Aan die diakonie het hy 50 ryksdaalders bemaak.<ref name="engel" /> In ds. Beck se dienstyd is ’n nuwe kerk ingewy op dieselfde plek waar die teenswoordige gebou staan. Die eerste kerkgebou, in 1687 opgerig en reeds in 1689 vergroot, het in 1710 afgebrand in ’n brand wat die hele dorp op drie huise na in puin gelê het nadat die slaaf van landdros Samuel de Meurs gebied is "om vuur in die vertrek te brengen". Intussen is die dienste gehou in die [[pastorie]] en in ’n "pershuize" wat behoort het aan die heemraad Jan Botma. Transport van die stuk grond vir kerk, voorhof en begraafplaas is verleen [[3 Julie]] [[1717]] deur goewerneur Mauritz Dusques de Chavonnes. Die gemeente Kaapstad, wat destyds oor £9 300 beskik het, het ’n lening gegee en deur buitengewone kollektes moes die koste gedek word sodat die kerk eers in 1722 voltooi kon word, maar sonder solder, vloer, orrel of konsistorie ingewy is, toe die lidmaattal, ná 36 jaar, steeds niks meer as 60 getel het nie. == ’n Lang vakature == Die gemeente het in die begin veel gelei weens lang vakatures. Toe ds. Beck in 1726 na Kaapstad verplaas word, is die dienste op Stellenbosch gedurende die sewe jaar lange vakature waargeneem deur die diensdoende predikant van Drakenstein. Dit het skadelik op albei gemeentes ingewerk en daartoe aanleiding gegee dat laasgenoemde se kerkraad in 1729 aan die Klassis van Amsterdam geskryf het om hulle in te lig oor die las wat dit vir Drakenstein se gemeente meegebring het dat hul predikant, ds. Lambertus Slicher, wat ses uur te perd van Stellenbosch af gewoon het, genoodsaak is om langs berge en dale, oor moeilike weë, derwaarts te ry, en dit, veral in die winter, vir die leraar ’n groot ongerief veroorsaak het; daarom het die kerkraad die klassis versoek om ’n leraar vir Stellenbosch te beroep en uit te stuur.<ref name="dreyer" /> Die jaar daarna het ook Stellenbosch se kerkraad aan die klassis geskryf om eerbiedig ’n leraar te versoek en in 1732 skryf albei kerkrade saam: "Die versoek wat ons meermale gerig het om ons gemeentes van leraars te voorsien, word ons nou genoodsaak om opnuut te rig. Allereers versoek ons smekend ’n leraar vir die gemeente van Stellenbosch, wat reeds omtrent sewe jaar herderloos is tot groot nadeel van die gemeente sowel as die opgroeiende jeug, asook tot skade van die diakonie, wat vir die gemeente ’n bron van groot droefheid is." == Ds. Salomon van Echten == Gevolglik was die gemeente se blydskap groot toe eindelik later daardie jaar ds. [[Salomon van Echten]] as vaste leraar aangestel word en met sy werksaamhede kon begin. Ongelukkig het die regering hom reeds in 1736 na Drakenstein verplaas, met die verstandhouding dat hy die Stellenbosse gemeente moes bly waarneem tot tyd en wyl die Here XVII die vakante leraarsamp weer met ’n leraar sou vul. Ds. Van Echten is in 1706 in [[Haarlem]] gebore en het in [[Groningen]] studeer en daarna in [[Universiteit van Leiden|Leiden]], waar hy op [[18 September]] [[1727]] as student ingeskryf het. In 1732 het die Klassis van Amsterdam hom as predikant vir die Kaapse Kerk beroep en, nadat hy die beroep aangeneem het, is hy op [[7 April]] deur die klassis peremtoir geëksamineer, met handoplegging georden en ’n tydjie later het hy en sy vrou, Jacobina Geerards, na Suid-Afrika vertrek met die ''Carssenhof'', waar hulle in November aangekom het. Hy het op [[30 November]] [[1732]] sy eerste preek aan die Kaap gelewer en op [[6 Desember]] sy werk op Stellenbosch aanvaar. Ds. Van Echten het nie net uit ’n deftige kring gekom nie; hy was self ook baie deftig. Van hom is die volgende beskrywing nagelaat: "’n Baie aangename beminlike en agtenswaardige, daarby ook baie beleefde predikant ... Met gepoeierde hare en wit handskoene het hy altoos op die kansel gestaan. Sy stem het ’n baie aangename tenoorklank gehad. Sy rede was beknop, bondig en stigtelik, ook vir ieder verstaanbaar. Ek het eenmaal ’n preek van hom gehoor oor die weinige woorde: "''Zijn bloed kome over ons en onze kinderen,''" wat ek my lewe lank nie sal vergeet nie en ook nie wens om te vergeet nie."<ref name="engel" /> Ds. Van Echten was ook bekwaam. In 1748 was hy skriba, in 1749 praeses en in 1752 weer skriba van die gekombineerde kerkvergadering. Hy is in 1736 na Drakenstein verplaas, waar sy moeilikhede groot sou wees, en het op [[11 April]] van Stellenbosch afskeid geneem. == Ds. Wilhelm van Gendt == Ná ’n vakature van nagenoeg drie jaar het ds. [[Wilhelm van Gendt]] (1738–'44) na Stellenbosch gekom. In sy tyd het die kerkraad bestaan uit Jacob Cloete, J. de Wet, J.S. Myburgh en A. Faure. Ds. Van Gendt het hier gearbei tot hy in 1744 tot hoër diens opgeroep is. Min is bekend van sy verblyf in Suid-Afrika. Hy het einde 1738 aan die Kaap aangekom en op [[3 Desember]] [[1738]] die kerkraad van Stellenbosch ontmoet en sy werk alhier begin. Ds. Van Gendt het ’n dogter en twee seuns gehad en laasgenoemde twee in 1741 Holland toe gestuur vir hul opvoeding. Blykbaar was hy ’n rustig arbeidsame predikant, wakker en bekwaam. Sy vrou is op [[12 Desember]] [[1737]] in Holland oorlede en op [[8 Maart]] [[1739]] tree hy aan die Kaap in die huwelik met Catharina Groenewald, wat skaars 20 jaar oud en dus heelwat jong as haar man was. Sy geboortedatum is onbekend, maar dit was vermoedelik tussen 1685 en 1690. Uit dié huwelik is ’n seun en dogter gebore. Ds. Van Echten is in die nag van [[9 Oktober|9]] op [[10 Oktober]] [[1744]] op Stellenbosch oorlede. Sy weduwee het ná sy dood met Johannes Cats getrou. == Ds. Eduard Arentz == Die kerkraad het die Klassis van Amsterdam dadelik van die predikant se afsterwe in kennis gestel, maar weens die skaarste aan leraars kon hulle nie dadelik aan die versoek voldoen nie. Eers op [[26 September]] [[1747]] is weer ’n vaste leraar aangestel in die persoon van ds. [[Eduard Arentz]]. Gedurende die vakature is die dienste op Stellenbosch om die beurt waargeneem deur ds. Van Echten van Drakenstein en ds. [[Petrus van der Spuy]] van die Kaapse gemeente, die eerste Afrikaner wat predikant geword het. Ds. Arentz is op [[7 April]] [[1747]] deur die Klassis van Amsterdam as predikant vir die Kaap bevestig en daarna het hy op [[23 April]] in De Meern sy afskeidspreek gehou oor Handelinge 20:32: "''En nu, broeders, ik bevele u Gode, en den woorde Zijner genade, Die machtig is u op te bouwen, en u een erfdeel te geven onder al de geheiligden.''"<ref> {{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/hand/20.html Statebybel]. URL besoek op 1 November 2015.</ref> Daarna het hy saam met sy vrou, Sara Christina van Steenwyk, en vier kinders na die Kaap vertrek. By sy aankoms het die goewerneur hom as predikant van Stellenbosch benoem, waar hy op [[26 November]] [[1747]] sy intreepreek gelewer en sy werk aanvaar het. Op die gekombineerde kerkvergadering van Januarie 1749 het ds. [[Arnoldus Mauritius Meiring|Meiring]] van [[NG gemeente Swartland|Swartland]] besware teen ds. Arentz ingebring. Hy het naamlik op sy reise deur die gemeente, wat baie uitgestrek was, kinders aan die huise gedoop waarvan die ouers onder die gemeente Swartland geval het, en dit terwyl die gekombineerde kerkvergadering die vorige jaar bepaal het dat sulke huisdope net in uitsonderlike gevalle kon geskied en dan nog altyd in die aanwesigheid van twee kerkraadslede. Ds. Arentz wou hê die reëling moes verander word om die mense meer gemak te besorg. Maar die vergadering wou dit nie verander nie en het verklaar dat ds. Arentz onreëlmatig gehandel het en het hom vermaan om hom voortaan van sulke onbehoorlike optrede te weerhou. Ds. Arentz is op [[8 Julie]] [[1749]] in die bloei van sy jare oorlede nadat hy skaars 11 jaar vantevore, in 1738, as jong predikant van Grootegast in Oos-Friesland bevestig is. == Ds. Johannes Appeldoorn == Hoewel die kerkraad dadelik ’n versoek om ’n nuwe predikant na die Klassis van Amsterdam gestuur het, is die vakature eers in 1753 gevul met die koms van ds. [[Johannes Appeldoorn]]. Hy is op [[9 Januarie]] [[1753]] voor die klassis geëksamineer en bevestig as predikant vir ’n gemeente aan die Kaap, waar hy in September aangekom het. Die politieke raad het hom op [[27 Oktober]] as predikant van Stellenbosch benoem, waaroor die kerkraad hier besonder bly was omdat die gemeente toe reeds sedert middel 1749 vakant was. Die gemeente het toe 130 lidmate getel en was steeds aan die groei omdat ds. Arentz "''zijn ampt met allen lof ieverig en neerstig waargenomen had''". Ds. Appeldoorn het op Sondag [[16 Desember]] [[1753]] sy intreepreek op Stellenbosch gelewer en sy werk aanvaar. In die drie maande dat hy aan die Kaap vertoef het voor hy na Stellenbosch vertrek het, het hy kennisgemaak met Cornelia Heijning, dogter van Nicolaas Heijning en Geertruida Verwey, met wie hy op [[25 November]] [[1753]] in die huwelik getree het. Van hierdie egpaar is twee dogters en drie kleindogters met predikante getroud wat in die twee helfte van die 18de eeu uit Holland na Suid-Afrika gekom het. Volgens oorlewering was ds. Appeldoorn nie ’n kragtige persoon nie; miskien was hy liggaamlik ook nie sterk nie. Op Sondag [[6 September]] [[1772]] het hy, terwyl hy nog besig was om te preek, ’n beroerteaanval gekry en 14 dae later, op Sondag [[20 September]], is hy oorlede. Ds. J.P. Serrurier van die Kaap het van hom getuig dat hy ’n “waardige en bekwame” leraar was wat die agting van al sy lidmate geniet het. Hy het sewe kinders gehad, maar sy afstammelinge in Suid-Afrika bestaan net in die vroulike lyn. Vier jaar en agt maande ná sy dood is ds. Appeldoorn opgevolg deur ds. [[Philippus Kuys]], wat in Maart 1778 met voorganger se oudste dogter getroud is. == Ds. Philippus Kuys == Ná ds. Appeldoorn word ds. [[Philippus Kuys]] (1778–'85) ná ’n vakature van ses jaar ontvang. Tydens al die vakatures is die gemeente bedien deur die leraar van die Kaap of Drakenstein. Ds. Kuys is in 1754 in Vreeswyk gebore. Op [[18 Augustus]] [[1767]] en weer op [[11 Augustus]] [[1771]] is hy as student aan die [[Universiteit van Leiden]] ingeskryf waar hy in die teologie studeer het. Saam met sy broer Johannes Abraham Kuys is hy op [[4 Junie]] [[1776]] deur die Klassis van Alkmaar as proponent toegelaat en saam met hom is hy op [[7 Oktober]] [[1776]] voor die Klassis van Amsterdam geëksamineer en vir een van die Kaapse gemeentes met handeoplegging georden. Hierop is hulle saam na Suid-Afrika en ná sy aankoms is ds. Philippus Kuys op Stellenbosch geplaas, waar hy op [[18 Mei]] [[1777]] sy intreepreek gelewer het oor Jesaja 62:1 ("''Om Sions wil zal ik niet zwijgen, en om Jeruzalems wil zal ik niet stil zijn; totdat haar gerechtigheid voortkome als een glans, en haar heil als een fakkel, die brandt.''")<ref> {{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/jesa/62.html Statebybel]. URL besoek op 1 November 2015.</ref> Hy is op [[18 Maart]] [[1778]] met Geertruida Appeldoorn getroud, ’n dogter van ds. Johannes Appeldoorn. Hulle het twee kinders gehad, van wie een, Arnoldus Gerhardus Martinus, aan die [[Universiteit van Leiden]] studeer het en later leraar was in [[NG gemeente Napier|Napier]] en toe [[NG gemeente George|George]]. Ds. Kuys was liggaamlik nie sterk nie. Op [[6 Februarie]] [[1782]] het die Kaapse kerkraad in ’n brief aan die Amsterdamse Klassis oor sy swak en sieklike toestand geskryf. Veral in die laaste paar jaar van sy lewe het sy toestand veel te wense oorgelaat. Hy kon gevolglik nie veel uitrig nie, maar die werk wat hy wel kon doen, was van so ’n aard dat sy gemeente geheg aan hom geraak het. Op [[29 Januarie]] [[1785]] is hy oorlede aan die gevolge van "eene uitterende ziekte".<ref name="engel" /> In sy tyd het die gemeente ál meer in getal en sterkte toegeneem en het hy byvoorbeeld binne een jaar nie minder nie as 50 kinders gedoop. == Ds. Meent Borcherds == [[Lêer:NG kerk Stellenbosch na 1814.jpg|duimnael|300px|links|Die kerk is in die dienstyd van ds. [[Meent Borcherds|Borcherds]], in 1814, verbou toe dit verlengde vleuels gekry het, al het die plan van die Griekse kruis dieselfde gebly. Die voorgewel se ontwerp is bygewerk, reglynig en met pilasters in ooreenstemming met die klassisistiese smaak van die dag.]] [[Lêer:La Gratitude.jpg|duimnael|270px|regs|La Gratitude, ds. Borcherds en sy gesin se woonhuis op Stellenbosch.]] Hierna is Stellenbosch lank bedien deur ds. [[Meent Borcherds]] (1786–1832). Hy het begin met ’n salaris van £70 5s., wat in 1828 £300 per jaar geword het. Omdat sy inkomste ontoereikend was, moes hy ter wille van sy groot gesin sy inkomste aanvul uit die opbrengs van sy eiendom, [[La Gratitude]]. In sy 46-jarige diens het dié talentvolle predikant hom as geskiedskrywer onderskei en gereeld gepubliseer in die ''Zuid Afrikaanse Tijdschrift''. Hy was skriba van die eerste Sinode van die NG Kerk (1824) en moderator van die tweede. Hy het talle gedigte geskryf en was ’n oprigter van die Z.A. Drukpers Genootchap in 1800. Kort voor sy dood het ds. Borcherds bereken dat hy tydens sy dienstyd in Kaapstad en Stellenbosch 2 670 preke gelewer het, 4 559 kinders gedoop het en 2 125 katkisante aangeneem en 879 paartjies getrou het. Vir die werk van die Here het hy £6 570 gekollekteer. == Ds. T.B. Herold == [[Lêer:Carl Otto Hager Stellenbosch.jpg|duimnael|320px|regs|Dié foto is einde 1862 of begin 1863 geneem tydens bouwerk aan die Stellenbosse moederkerk. Hager sit in die middel met die planne in die hand. Regs van hom staan die bouaannemer, James Jardine van Worcester, met sy duimstok in die hand. Die voorman, wie se naam vergete geraak het, dui kamtig iets aan op die planne.]] [[Beeld:TJ Herold.jpg|duimnael|180px|links|Ds. [[Tobias Johannes Herold]] was Stellenbosch se leraar van 1832 tot 1857.]] In ds. [[Tobias Johannes Herold]] (1832–'57) het die gemeente ’n bekwame en flukse opvolger vir ds. Borcherds gekry. Van ds. Herold is afkomstig ’n groot familie van predikante en predikantsvroue, onder andere die sewe dogters van Adriaan Jacobus Louw van die Paarl, en die kleinkinders wat diens as predikant, onder wie dr. [[Tobie Muller]], die skrander predikant van die [[NG gemeente Philippolis]] wat einde 1918 ’n slagoffer van die [[Spaanse griep in Suid-Afrika|griep]] geword het. == Ds. J.H. Neethling == [[Beeld:Ds JH Neethling.jpg|regs|duimnael|180px|Ds. [[J.H. Neethling]], leraar van 1858 tot 1904.]] Die voorafgaande twee predikante se opvolger het selfs meer uitgerig en was nog invloedryker, naamlik ds. [[J.H. Neethling|Johannes Henoch Neethling]] (1858–1904). Kort ná sy bevestiging het die kerkraad die plaaslike argitek [[Carl Otto Hager]] opdrag gegee om die bestaande kerkgebou te laat vergroot en verbou tot een van die sierlikste in die [[Kaapkolonie]]. Prof. [[Nicolaas Hofmeyr|N.J. Hofmeyr]] het die kerk ingewy op [[31 Oktober]] [[1863]]. In 1917 het ’n skrywer, wat nie uitgeken word nie, in ''Ons Kerk Album'' van ds. Neethling geskryf: "Sy naam word vandag nog in gedagtenis en eer gehou deur ’n dankbare nageslag vir dit wat hy gedoen het in sy dienstyd hier gedurende 46 jaar as stigter van die Gymnasium (Hoër Jongenskool), oprigter saam met proff. [[John Murray]] en N.J. Hofmeyr van die [[Universiteit van Stellenbosch|Victoria-kollege]], maar veral as sekretaris van die algemene buitelandse en binnelandse sending, wat sedert sy stigting wat reeds in sy eerste 60 jaar (van 1857 tot 1917) ’n krag in Suid-Afrika geword het, en wat hom uitgebrei het na [[Njassaland]] en die [[Soedan]]. Uit dié liggaam het ook die Kaapse Kerk se binnelandse sending ontstaan. == Ds. D.S. Botha == [[Beeld: Ds DS Botha Stellenbosch.jpg|duimnael|links|180px|Ds. [[Daniel Stephanus Botha|D.S. Botha]], leraar van 1904 tot 1927.]] Dit het Stellenbosch gelukkig getref om ook in die persoon van die volgende leraar, ds. [[Daniel Stephanus Botha|D.S. Botha]], ’n vermaarde predikant te kry wat, reeds voor hy hier ontvang is, veel in sy vorige gemeentes vir die opvoeding en onderwys gedoen het. In sy tyd was daar in "''deze Hollandse Akademiestadt''" toe reeds behalwe die mooi kerk, ook die Jongelingzaal, die geboue van die Victoria-kollege, die Bloemhof-seminarie, die [[Kweekskool]] ens. Ná ds. Botha se koms het die gemeente en gemeenskap van Stellenbosch ingrypend verander. Die probleme wat oor die hoof gesien is tydens die laaste 10 jaar van ds. Neethling se bediening, kon nie langer uitgestel word nie. Die Engelse dienste, die bruin lidmate, die groot getal lidmate en die studentebearbeiding het dringend aandag vereis. Op sy beskeie manier het ds. Botha oplossings vir al dié probleme probeer vind. Skaars twee maande ná sy koms is die NG sendinggemeente gestig. Die maand daarna is die Engelse dienste afgeskaf en vervang deur Hollandse dienste. == Dr. Tobie Muller, eerste hulpprediker == Gou ná sy koms het die kerkraad besef die nuwe leraar kon nie alleen die groeiende getal studente en die groot gemeente bedien nie. Teen 1907 het die kerkraad begin dink aan ’n hulpleraar of ’n tweede predikant. Nog drie jaar is gewik en geweeg voor eindelik besluit is om ’n hulpprediker aan te stel. Die kerkraad het die probleem van die groot gemeente met al sy studente probeer oplos deur twee hulppredikers aan te stel: een om ds. Botha by te staan en die ander vir studentebearbeiding. Vir laasgenoemde het die kerkraad [[Tobie Muller]] in gedagte gehad, maar hy was nog op die [[Kweekskool]]. Sy akademiese kwalifikasies het jonk en oud se bewondering afgedwing en onder sy studentemaats was hy gelief vanweë sy persoon en sy standpunt oor nasionalisme.<ref> {{af}} Fensham, prof. F.C. (reds.) 1983. ''Ned. Geref. Gemeente Stellenbosch 1686–1986 Drie eeue van genade.'' Kaapstad: NG Kerk-Uitgewers.</ref> Ook het hy die simpatie van die gemeente se lidmate gehad nadat hy op skool die [[Rhodes-beurs]] van die Stellenbosse Gimnasium van die hand gewys het omdat hy hom nie met [[Cecil John Rhodes]] se imperialisme kon vereenselwig nie. Ná sy opleiding het die kerkraad hom vir ’n tweede keer genader, maar hy wou eers verder gaan studeer in [[Europa]]. Einde 1913 het dr. Muller toe wel ingestem om die eerste hulpprediker vir die studente te word. Die kerkraad was tevrede met sy werk en die studente het hom goed ontvang. Binne ’n jaar of wat het egter ’n nuwe situasie vir die kerkraad ontstaan nadat ernstige verskille oor Suid-Afrika se deelname aan die [[Eerste Wêreldoorlog]] tot die [[Maritz-rebellie]] aanleiding gegee het. In die CJV-saal, waarin hy dienste vir studente gehou het, het dr. Muller in die nuwe gees van nasionalisme van die reël afgewyk en ’n preek in Afrikaans gelewer. Ook het sekere van sy politieke uitlatings die kerkraad en gemeente in beroering gebring. Op [[17 Oktober]] [[1914]] dien hy sy bedanking in. Op ’n spesiale kerkraadsvergadering is ’n kompromis bereik, waarna hy sy bedanking teruggetrek en onderneem het om nie weer in Afrikaans te preek nie, hoewel hy toegelaat is om Afrikaans te gebruik wanneer hy met kleiner groepies ontmoet. Dat Stellenbosch graag Hollands wou bly, blyk ook daaruit dat die kerkraad hom uitgespreek het teen ’n beskrywingspunt op die Sinode om die [[Bybel]] in Afrikaans te vertaal. Intussen het dr. Muller sy werk met groot welslae voorgesit. In 1916 het hy ’n beroep na die [[NG gemeente Philippolis]] aangeneem sodat die kerkraad opnuut na ’n hulpprediker moes soek. == Dr. G.B.A. Gerdener, tweede leraar == [[Beeld:Stellenbosse moederkerk 1920.jpg|duimnael|regs|300px|Die moederkerk in die tyd toe di. Botha en Gerdener saam in die gemeente gestaan het.]] Ná dr. Muller se vertrek in 1916 is die kerkraad verplig om weer tydelike hulppredikers te kry, maar die gedagte het ál meer begin posvat dat die beste raad ’n tweede leraar sou wees. In Junie 1917 het hulle ds. [[Abraham Faure Louw|A.F. Louw]] beroep, maar hy sou eers die tweede beroep op hom, 10 jaar later, aanneem. Eers die derde beroep, op ds. [[G.B.A. Gerdener]], het geslaag. Hierdie belowende jong predikant, ’n gemeenteseun wat die Christelike Studentevereniging in 1896 help stig het, was gewild onder die studente, wat hy moes bearbei. Ds. Gerdener was ook minder uitgesproke as dr. Muller en het dus in stilte gewerk. Die studentetal het destyds so toegeneem dat die kerkgebou en die CJV-saal te klein geword het sodat die gedagte aan ’n tweede kerk toe gebore is, wat later ’n werklikheid sou word met die oprigting van die Studentekerk. Ná slegs drie haar het ds. Gerdener se liggaamskragte begin ingee; daarom bedank hy einde 1920 en vertrek na Europa. Weens groot finansiële aansprake en die vooruitsig om in die afsienbare toekoms ’n tweede kerkgebou op te rig, het die kerkraad nie weer ’n tweede leraar beroep nie. Hulle het vir eers die hulp van die [[Kweekskool]] se professore en studente ingeroep om met studentebediening te help. Hierdie tussentydse reëling het nie goeie vrugte afgelewer nie en in 1922 het die kerkraad finaal besluit dat die tyd van ’n enkele leraar vir so ’n groot en ingewikkelde gemeente finaal verby was. Vroeg in 1923 is ds. T.C. de Villiers as Stellenbosch se tweede leraar bevestig. == Studentekerk == [[Beeld:Studentekerk Stellenbosch Kruiskerk Ingrid Lezar.JPG|links|280px|duimnael|Die Studentekerk, wat sedert omstreeks 2006 bekendstaan as Kruiskerk. Dit was van 1959 tot 1985 die tuiste van die [[NG gemeente Stellenbosch-Sentraal]].]] Die gemeente was versigting om tot kerkbou oor te gaan, maar teen 1918 was die bestaande kerkgebou veels te klein terwyl die CJV-saal lankal onvoldoende was. Sondagoggende moes vele studente voor ’n oorvol kerk omdraai. Al moes iets drasties gedoen word, het die kerkraad telkens koue voete gekry wanneer planne voorgestel is. Die studente veral en selfs ds. Botha het begin moedeloos raak, veral ná ds. Gerdener se vertrek. Die ou leraar se gesondheid het begin versleg en hy was van plan om binnekort af te tree, maar volgens hom was ’n tweede leraar en groter kerkruimte essensieel. In 1926 was dit duidelik dat die tweede leraar, ds. De Villiers, en selfs twee eredienste elke Sondagoggend nie die probleem opgelos het nie. Die kerkraad het toe die ou Concordia-perseel op die hoek van Victoria- en Van Ryneveldstraat aangekoop om ’n kerk met 2 000 sitplekke te bou. Op [[19 Maart]] [[1927]] het die bejaarde ds. Botha die hoeksteen gelê, maar die voltooide gebou sou hy nie sien nie, want hy is op [[8 November]] daardie jaar oorlede. Sewe maande ná sy dood is die kerk ingewy. Amptelik het die kerk bekendgestaan as ’n hulpkerk, maar die studente het dit as hul kerk aangeneem en so het dit die benaming Studentekerk gekry. == Die nuwe orrel == [[Beeld:Stellenbosse kerkkoor vroeë vyftigerjare.jpg|duimnael|regs|300px|Die moedergemeente se kerkkoor vroeg in die vyftigerjare van die 20ste eeu.]] [[Beeld:Gawie Cillié orrel Stellenbosch.jpg|duimnael|links|255px|Prof. [[Gawie Cillié]] voor die orrel van die moederkerk. Hy was die gemeente se orrelis en koorleier van 1939 tot 1964.]] Een van die hoogtepunte tydens prof. [[Gawie Cillié]] se meer as twee dekade lange dienstyd as die moedergemeente se orrelis was die inwyding van die gemeente se nuwe orrel op Saterdag [[31 Oktober]] [[1953]] ná die gemeente al van 1948 af hieraan begin aandag skenk het. Eers moes 'n spesiale platform gebou word in die plek van die wankelrige orrelgalery wat van 1863 gedateer het en toe was daar probleme met 'n ernstige verswakking in die waarde van die Suid-Afrikaanse pond, wat die orrel wat in Amerika bestel is, onbekostigbaar gemaak het. 'n Orrel is toe uit Brittanje bestel, maar dié plan het ook misluk sodat die meeste pype en ander onderdele van die orrel eindelik by die Duitse firma Aug. Laukhuff bestel is en die orrel in 'n groot mate deur die orrelbouers Cooper, Gill & Tomkins in die kerk gebou is. Tydens die inwyding van die orrel, die eerste nuwe ná 95 jaar, was daar 'n kort diens en daarna orrelspel deur verskeie genooide orreliste. 'n Week later, op Sondagaand [[1 November]], ná die aanddiens, was daar 'n kooruitvoering deur die Stellenbosse kerkkoor van al die bekende Suid-Afrikaanse komponiste van kerkkoorstukke se werk. Vir die eerste keer is daar 'n orrel op Stellenbosch met drie speeltafels gehoor. == Afstigtings == In die middel veertigerjare van die 20ste eeu het die gemeente uit sy nate gebars. In 1946 was die sieletal byvoorbeeld 7&nbsp;130 en die lidmaattal 5&nbsp;366. Die vier predikante het elkeen amper 1&nbsp;350 belydende lidmate in hul sorg gehad. Geen deeglike huisbesoek kon gedoen word nie, iets wat gebiedend noodsaaklik was in ’n gemeente met so baie studente asook die armblankes wat sedert 1939 in die behuisingskemas in Kromrivier en La Colline gehuisves is. Die studente het ál meer begin vra vir ’n tweede studenteleraar. Eers is ds. J.S. Gericke as vierde leraar beroep en einde 1946 ontvang. Hy het die las ietwat verlig, maat kon nie die probleem oplos nie. Die Ring van Stellenbosch het in 1947 die wenk van afstigting gegee, maar die kerkraad wou van niks weet nie. Tog het hulle besef dat dié voorstel nie heeltemal nutteloos was nie en keur afstigting in beginsel goed, maar dit sou eers ’n lang pad loop voor dit werklikheid geword het. Teen 1951, toe die gemeente se sieletal tot 7&nbsp;577 en die lidmaattal tot 5&nbsp;627 toegeneem het, kon die kerkraad nie langer uitstel nie. Die grens van ’n nuwe gemeente is vasgestel en einde 1952 het die gemeente Stellenbosch-Wes die lig gesien. Ds. A.G.E. van Velden van die moedergemeente was die dogtergemeente se eerste leraar. Die eerste dogtergemeente het so goed gevaar dat die moedergemeente sommer reeds in 1953 oorgegaan het tot die afstigting van Stellenbosch-Noord, wat die moedergemeente se bediening van verarmde lidmate grootliks verlig het. Binne ’n kleiner gemeente kon dié mense baie meer aandag kry. Ondanks die afstigtings het studentebediening in die moedergemeente ’n knellende probleem gebly. Met ds. W.S. Conradie se aftrede in 1953 het dr. [[Andries Treurnicht]] sy plek gevul, maar die studentebearbeiding was ’n geweldige las. In 1958 was daar, ten spyte van twee afstigtings, steeds 5&nbsp;312 lidmate (van wie die helfte studente was) en 6&nbsp;176 siele wat deur net drie predikante bedien is: amper 1&nbsp;800 belydende lidmate per predikant. Met net een studenteleraar kon die gemeente nie dié gemeenskap behoorlik bedien nie, en so het afstigting weer ter sprake gekom. Die kerkraad wou nie graag die studente afstaan nie, maar ná vele stampe en stote was dit al uitweg en so kom die gemeente [[NG gemeente Stellenbosch-Sentraal|Stellenbosch-Sentraal]] in 1959 tot stand met 3&nbsp;338 lidmate, grotendeels studente, en twee leraars. In 1965 het die vierde dogtergemeente afgestig, naamlik Stellenbosch-Welgelegen, en presies 20 jaar later kry Stellenbosch sy sesde NG gemeente met die afstigting van Stellenbosch-Studentekerk van Stellenbosch-Sentraal. Die Sentraal-gemeente het 'n nuwe perseel in Uniepark, Stellenbosch, betrek terwyl die Stellenbosch-Studentekerk voortgegaan het op die oorspronklike perseel op die hoek van Ryneveld- en Victoriastraat.<ref>{{af}} [http://student.sun.ac.za/studentekerk/Kontak.htm Die geskiedenis van die Studentekerk]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 2 November 2015.</ref> So het die Ring van Stellenbosch in 1990 net uit Stellenbosse gemeentes bestaan met ’n lidmaattal van 11&nbsp;854 en 16 predikante. Hierdie getal het later afgeneem tot vyf nadat Studentekerk in 2006 by die moedergemeente ingelyf is.<ref> {{af}} [http://www.moederkerk.co.za/wie-is-ons/geskiedenis/ Die geskiedenis van Stellenbosch se moedergemeente]. URL besoek op 2 November 2015.</ref> == Predikante == Die gemeente het agt predikante gehad tydens die 18de eeu, maar net drie tydens die 19de eeu. * [[Hercules van Loon]], 1700 – 1704 * Henricus Beck, 1704 – 1726 * Solomon van Echten, 1732 – 1736 * Wilhelm van Ghent, 1739 – 1744 * Eduardus Arentz, 1747 – 1749 * Johannes Appeldoorn, 1753 – 1772 * Philippus Kuys, 1778 – 1785 * [[Meent Borcherds]], 1786 – 1832 * [[Tobias Johannes Herold]], 1832 – 1857 * [[J.H. Neethling|Johannes Henoch Neethling]], 1858 – 1904 * [[Daniel Stephanus Botha]], 1904 – 1927 * Dr. [[Tobie Muller]], 1913 – 1916, hulpprediker (studente) * Dr. [[G.B.A. Gerdener|Gustav Bernhard August Gerdener]], 1917 – 1920 (tweede leraar) * Jacobus Stephanus Gericke, 1946 – 1959 (waarna eerste leraar van Stellenbosch-Sentraal) * Zacharias Blomerus Loots, 1947 – 1951 * Theunis Christoffel Botha Stofberg, 1947 – 1964 * Dr. Willem Stephanus (Willie) Conradie, 1948 – 1954 * Anthonie Georg Eliab van Velden, 1951 – 1953 (waarna eerste leraar van Stellenbosch-Wes) * [[Attie van Wijk|Adriaan Jacobus van Wijk]], 1958 – 1976 * Dr. Evert Philippus Jacobus Kleynhans, 1965 – 1969 * Tobias Johannes de Clerq, 1970 – November 1989 (aanvaar sy [[emeritaat]]) * Willem Jacob Benjamin Serfontein, 1970 – 1983 * Frederick Johannes Conradie, 1973 – [[23 April]] [[1989]] (aanvaar sy [[emeritaat]]) * Dr. Johannes van Schalkwyk, 1985 – 1988 (hierheen gekom vanaf en weer vertrek na Lynnwoodrif) * Johannes Jochemus Eucharistius Koornhof, 1991 – 2014 (aanvaar sy [[emeritaat]]) * Marié Britz, 2000 – hede * Prof. [[Cas Wepener]], 29 November 2020 – hede (opdrag Teologiese Opleiding), == Galery van predikante == <gallery mode="packed" heights="160" style="text-align:left"> Lêer:Tobie Muller 'n Inspirasie vir Jong Suid-Afrika.jpg|Dr. [[Tobie Muller]] het van 1913 tot 1916 as hulpprediker die studente bearbei. Lêer:Dr GBA Gerdener.jpg|Dr. G.B.A. Gerdener was van 1917 tot 1920 Stellenbosch se eerste tweede leraar. Lêer:Prof TN Hanekom.jpg|Ds. (later prof.) Tobias Nicolaas Hanekom was studenteleraar van 1942 tot 1946. Lêer:Ds JS Gericke.jpg|Ds. J.S. Gericke, medeleraar van 1946 tot 1959. Lêer:Ds TCB Stofberg Stellenbosch.jpg|Ds. T.C.B. Stofberg, medeleraar van 1947 tot 1964. Lêer:Ds ZB Loots Stellenbosch.jpg|Ds. Z.B. Loots, medeleraar van 1947 tot 1951. Lêer:Ds WS Conradie.jpg|Ds. Willem Stephanus Conradie, medelaar van 1948 tot 1954. Lêer:Ds AGE van Velden Stellenbosch.jpg|Ds. A.G.E. van Velden, medeleraar van 1951 tot 1953 en daarna eerste leraar van Stellenbosch-Wes. Lêer:Ds AJ van Wijk Stellenbosch.jpg|Ds. [[Attie van Wijk|Adriaan Jacobus van Wijk]], medeleraar van 1958 tot 1976. Lêer:Dr EPJ Kleynhans.jpg|Dr. E.P.J. Kleynhans, medeleraar van 1965 tot 1969. Lêer:Ds FJ Conradie.jpg|Ds. F.J. Conradie was medeleraar van 1973 tot hy sy [[emeritaat]] aanvaar het op [[23 April]] [[1989]]. Lêer:Dr Willie Serfontein.jpg|alt=|Dr Willie Serfontein was mede-leraar van 1970 tot 1983 </gallery> == Bronne == * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1907. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Zuid Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt. * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1924. ''Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924''. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging. * {{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika|Stellenbosch]] [[Kategorie:Stellenbosch]] tpysk7qbjw4dsunbm50nf6o3wyawkqp 0 105190 2916861 2911471 2026-07-10T11:06:36Z Jcb 223 2916861 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nyabêla 1.jpg|duimnael|Nyabêla.]] '''Nyabêla''' (1825/30 – 1902)<ref name="ws">https://www.worldstatesmen.org/South_Africa_Bantu.html</ref> in [[Afrikaans]] ook bekend as '''Niabel''', was gedurende die [[negentiende eeu]] 'n opperhoof van die Ndzundza-Ndebele. Hy word onthou vir sy stryd teen blankes vir beheer oor sy stam se eie grondgebied. == Herkoms == Nyabêla se voorsate het waarskynlik in die sestiende of sewentiende eeu vanaf die suidooskus van Afrika na die [[Hoëveld]] verhuis en hulself naby die latere [[Pretoria]] gevestig. Hierdie mense is later die [[Ndebele (stam)|Ndebele]] van [[Transvaal]] genoem. Deesdae noem ons hulle die Ndebele van Suid-Afrika. Een van hul hoofmanne, Ndzundza, het na die Steelpoortvallei in [[Mpumalanga]] verhuis. Na vele ontberings het hierdie deel van die stam by 'n plek langs die [[Steelpoortrivier]] genaamd Nomtshagelo gaan bly.<ref>C.J. Coetzee, ''Die Strewe tot Etniese Konsolidasie en Nasionale Selfverwesenliking by die Ndebele van Transvaal,'' D.Phil proefskrif, [[P.U. vir C.H.O]]. 1980, p. 245</ref> Nomtshagelo is later opgemeet as die plaas Mapochsgronde. Dit omring die huidige dorpie [[Roossenekal]]. Nyabêla se pa, Mapoch (deesdae Mabhoko of Mapog genoem<ref>Aldus die [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]] word geskryf dat Mapog die hoofman van die Mapoggers was.</ref>) was die hoofman van die stam toe die emigrante (later [[Voortrekkers]] of [[Boere]] genoem) in 1845 die gebied binnegedring het. In 1860 het die Boere vier plase (omtrent die huidige Mapochsgronde) aan die Mapochs (deesdae ook die Mapoggers genoem) toegeken. Maar die gebied wat die stam beset het, was groter en het steeds gegroei. Hulle het weer oorlog gevoer, maar in 1865 is vrede gemaak toe die Boere erken het dat 'n veel groter gebied aan die Mapoggers behoort.<ref>Transvaal Argief Bewaarplek (TAB): SS67, p. 59 ook R.548/65.</ref><ref name="VanJaarsveld">Van Jaarsveld, Albert. ''Die Ndzundza-Ndebele en die Blankes in Transvaal, 1845–1883''. M.A. verhandeling, [[Rhodes-universiteit]], p. 119, 188</ref> Mapog is in 1865 oorlede en twee van sy seuns het hom opgevolg. Die [[Britse Ryk|Britte]] het die Transvaal in 1877 geannekseer. In 1879 het Mapog se hoofvrou se derde seun, Nyabêla, die leisels van die Mapogstam oorgeneem. Op daardie stadium was daar reeds verskeie hoofmanne onder hom en hy kon as opperhoof beskou word. Sy onderdane het hom ''Ingwayama'' genoem. Die Britte het intussen vir [[Sekhukhune]] oorwin en hom in die tronk gestop. In 1881 het die Boere die Britte oorwin. Laasgenoemde twee strydendes het die Pretoriakonvensie aangegaan. Die konvensie het twee bepalings bevat wat 'n katastrofiese uitwerking op Nyabêla en die Mapoggers gehad het. Ingevolge een bepaling moes Sekhukhune vrygelaat word. Die konvensie het ook bepaal dat 'n lokasiekommissie aangestel word om lokasies vir alle swart stamme in die Transvaal uit te meet.<ref>Aylward, A. ''The Transvaal of Today''. William Blackwood and Sons, Edinburgh, 1878, p. 392.</ref> == Lokasiekommissie == Na die [[Eerste Vryheidsoorlog|eerste Anglo-Boereoorlog]], en wel op 3 Augustus 1881, het die strydendes die Pretoriakonvensie onderteken. Ingevolge artikels 21 en 22 daarvan moes 'n Naturelle Lokasie Kommissie aangestel word om lokasies vir swart stamme af te baken. Die kommissie het bestaan uit kommandant-generaal [[Piet Joubert]], die Britse Resident, ene Hudson, en Hendrik Jacobus Schoeman, die naturellekommissaris van [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] en [[Pretoria]]. Hulle het besluit om onmiddellik te werk aan die lokasie vir die Mapoggers. Die kommissie het op 1 Oktober 1882 op [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] aangekom. Nyabêla is per brief aangesê om die kommissie op 6 Oktober op die plaas van Dirk Stoffberg, net onderkant Bothasberg, te ontmoet.<ref name="VanJaarsveld" /> Nyabêla is ook versoek om inligting omtrent die aantal hutte, grootvee en onderdane aan die kommissie te verskaf. Grové, die naturellekommissaris van Middelburg, en veldkornet is met die brief na Nyabêla gestuur. Volgens Grové, wat die brief gaan aflewer het, het Nyabêla woedend met sy ampstok op die grond geslaan en gesê: "''Gaan en bring Piet, en ek sal met hom praat''".<ref name="TAB SS 852">Transvaal Argief Bewaarplek (TAB), SS 852, R.4598/83, item 297</ref> Die Piet waarna hy verwys is natuurlik Piet Joubert. Volgens het Nyabêla gesê: "''Ek sal my vee en strooihutte nie laat tel nie; nog minder sal ek die getal van my volk opgee. Sê aan Piet hy moet self hierheen kom en dan sal ek vir hom 'n os slag''". Grové het probeer om Nyabêla te oorreed om na die Lokasiekommissie te gaan en het selfs belowe om hom weer na sy stat terug te bring, maar Nyabêla het volstrek geweier en herhaal dat Grové vir Piet moes bring.<ref name="TAB SS 852" /> Hy voeg by dat Nyabêla ook gesê het dat hy dit vreemd vind dat die kommissie nie na hom toe wou kom nie. As hy, Nyabêla, na Pretoria gaan om [[Paul Kruger]] of Piet Joubert te ontmoet, stop hy nie halfpad daarheen nie.<ref name="Ferreira">OJO Ferreira (redakteur), Geskiedenis Werken en Streven van SPE Trichard, RGN, 1975, p. 40</ref> Die kommissie het intussen op 5 Oktober by Dirk Stoffberg se plaas aangekom. Tydens hulle vergadering op daardie dag, het Grové berig dat Nyabêla weier om na Stoffberg te kom en aandring dat die kommissie na sy stat moes kom. Die kommissie het toe die aangeleentheid bespreek en besluit toe dat dit onmoontlik vir die kommissie was om verdere stappe te neem, inaggenome die posisie van die kommissarisse en die verslae wat deur hulle ontvang is. Daarop het Hudson aangebied om die volgende dag self na Nyabêla te gaan. Die ander twee kommissarisse het dit egter duidelik gemaak dat hy nie in sy hoedanigheid as kommissaris daarheen kon gaan nie.<ref>TAB, SN 177, Notule van Lokasiekommissie, artikel 17.</ref> Die volgende dag het Grové en Veldkornet Trichard Hudson na Erholweni vergesel.<ref>TAB, SS 852, R.4598/83, item 298.</ref> Aan Trichard, die tolk, het Nyabêla gevra: "''Fanis, wat kom jy hier met jou buitgemaakte Engelschman maak, waarom zeg jij voor my dit is een Kapteijn, waarom heb jy niet Piet gebring nie''"? Trichard lag toe en Hudson vra hom wat Nyabêla gesê het. Nyabêla wou nie gehad het dat Trichard sy woorde aan Hudson moes tolk nie en vra toe vir Trichard om aan Hudson te sê dat hulle na sy kantoor moes gaan, sodat dit wat Hudson te sê gehad het, voor Nyabêla se raadgewers gesê kon word. Toe hulle by Nyabêla se kantoor kom, sê Nyabêla dat sy raad voltallig was en dat Hudson maar kon praat. Volgens Trichard het hy Nyabêla daarop gewys dat Magelembe, 'n jonger volbroer van Nyabêla, nie teenwoordig was nie. Hy het gewoonlik as voorsitter opgetree tydens sodanige vergaderings. Nyabêla het geantwoord dat sy afwesigheid niks met Trichard te doen gehad het nie. Hudson sê toe dat hy die Resident was en die man wat deur Haar Majesteit se regering aangestel is om toe te sien dat alles tussen die naturelle en die Transvaal goed verloop. Daarna moes hy dan die waarheid aan [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Haar Majesteit]] oordra. Nyabêla sê toe aan Trichard: "''Vra hom waar Haar Majesteit is''". Toe Hudson dit aan Nyabêla duidelik gemaak het, antwoord Nyabêla: "''Sê aan Hudson dat ons in hierdie land niks met Haar Majesteit te doen het nie. Sy is te ver; ons werk hierdie sake self uit''". Op 'n vraag van Hudson aan Nyabêla of hy weet dat hy ook onder regeringsgesag staan, antwoord Nyabêla: "''Ek weet nie dat ek onder 'n regering staan nie, maar dit weet ek, dat ek die regering se maat is''".<ref>Ferreira, supra, p. 40.</ref> Toe sê Hudson dat hy spyt was dat hy probeer het om Nyabêla te oorreed om na die Lokasiekommissie te kom. Die Kommissie is gestuur om 'n lokasie vir hom op te meet. Die Kommissie sou dit doen en die bakens sou opgerig word. Nyabêla vra toe wat was hierdie bakenlyn waarvan Hudson praat.<ref name="tab">TAB, SS 852, R.4598/83</ref> Hudson moes toe maar onverrigter sake na Bothasberg terugkeer. == Opmars == [[Sekhukhune]] was die opperhoof van die Bapedi, 'n stam wat tussen die [[Olifantsrivier, Limpopo|Olifants]]- en Steelpoortrivier gewoon het. Sy halfbroer, [[Mampuru]], se trawante het Sekhukhune op 13 Augustus 1882 vermoor. Daarna het Mampuru op verskeie plekke gaan wegkruip en aanvalle geloods teen hoofmanne wat die Boere of Sekhukhune goedgesind was. Piet Joubert, die kommandant-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR), het vroeg in Oktober 1882 al die ZAR se kommando's opgeroep om Mampuru te gaan vang en na Pretoria te bring.<ref>TAB, SS 1907, p. 189; R.5637/82</ref> Sy roete het hom verby Middelburg in die rigting van die Steelpoortvallei geneem. Joubert en die kommando's het op 29 Oktober 1882 die plaas [[Hoedspruit]] bereik. Dit was omtrent 30 kilometer suidoos van Erholweni. Terwyl die kommando by Hoedspruit was, het Nyabêla se veggeneraal, Swaas, en sy tolk, Kleinbooi, by die laer opgedaag.<ref>Die Volksstem, 4 November 1882.</ref> Daar is verskeie weergawes van die gebeure. Die volgende is Joubert se weergawe. Nyabêla het 'n boodskap aan hom gestuur om te verneem of Joubert teen hom wou optree. Indien Joubert teen hom wou veg, moes hy dit openlik sê en hom nie bekruip nie. Joubert het geantwoord dat hy gestuur is om Mampuru te haal en al sou Nyabêla hom ookal insluk of verberg in sy maag, dan moet Joubert hom daar uithaal. Hy het bygevoeg dat dit die plig van elke onderdaan van die staat was om mee te werk om die wet te handhaaf en moordenaars te laat straf.<ref>TAB, SS 852, R.4598/83, item 307: Joubert se getuienis in Nyabela se verhoor. SS 1907, p. 14 (R.3801/83: Brief van Joubert aan regering, 8 Augustus 1883.</ref> [[Lêer:King Nyabela of the Ndebele Tribe South Africa 1893.jpg|duimnael|Nyabêla bronsbeeld deur [[Sarah Richards]].]] Die volgende is Kleinbooi se weergawe. Nyabêla het hom na die generaal by Hoedspruit gestuur om te sê dat die kommando nie naby Nyabêla se stat verby moes trek nie. Nyabêla wou nie oorlog maak nie en die vroue en kinders sou bang word as die kommando naby hulle kom. Die generaal het geantwoord dat hy nie teen Nyabêla opgetrek het nie, maar dat hy Mampuru jag. Al was Mampuru agter Nyabêla se skouer, sou hy hom kom afhaal. Toe het die generaal aan Swaas gesê: "''Zeg aan jou broer, Nyabêla, als Mampoer in zijn buik zit zal ik hem kom uithalen''". Die generaal het ook gesê waar Mampuru ookal mag wees, selfs in die lug, dan sou hy Mampuru gaan haal. Daarop het Swaas en Kleinbooi herhaal dat Nyabêla nie vir Mampuru gehelp het nie. "''Hij is niet onze natie en wij willen geen oorlog''". Die Generaal het toe gevra welke pad die kortste pad na Mampuru was. Kleinbooi het geantwoord dat die pad by hulle verby baie sleg was, maar dat 'n ompad by hulle stat verby, die beter pad was.<ref>TAB, SS 852, R.4598/83, item 311: Kleinbooi se getuienis in Nyabela se verhoor.</ref> Teen 3 November was Joubert se laer op [[Blinkwater]] of [[Laersdrif]], omtrent 15 kilometer van Erholweni. Daar besluit Joubert om 'n ultimatum aan Nyabêla te stuur. Daarin roep Joubert vir Nyabêla in die naam van die volk en regering van die Republiek op om sommige van Joubert se offisiere op of omtrent een uur te perd vanaf die hooflaer met twee of drie van sy vernaamste raadsmanne te ontmoet ten einde te verneem wat die oorsaak is dat daar geen gevolg gegee word aan die wense van die regering nie. Joubert waarsku ook vir Nyabêla wat die gevolge van sy weiering vir sy stam sou kon hê, naamlik dat dit as verset en opstand teen die wettige gesag beskou sou word en dat dit dan met geweld onderdruk sou word.<ref>Die Volksstem, 11 November 1882. TAB, ZTPD 3/16, p. 28, R.3806/83</ref> Otto Riedl, die vorige bevelvoerder van die artillerie, het die ultimatum afgelewer. Hy is vriendelik deur Nyabêla ontvang en is selfs bier en vleis as verversing aangebied. Riedl het die ultimatum aan Nyabêla voorgelees en die inhoud daarvan aan hom verduidelik. Nyabêla het te kenne gegee dat hy nie die generaal wou besoek nie, want hy was siek en bang, maar dat hy die volgende dag sy hoofgeneraal, 'n tolk en 'n paar hooggeplaastes sou stuur om te onderhandel. Van Nyabêla se raadgewers het hom aangeraai om self na die generaal te gaan, maar hy het steeds geweier. Riedl reik toe 'n pas aan hulle uit om die laer die volgende oggend te besoek en hy vertrek terug kamp toe om aan die kommandant-generaal te rapporteer. Op Sondag 5 November arriveer die tolk (Kleinbooi) en drie ander ondergeskiktes van Nyabêla by een van die Boere se voorposte, ongeveer 'n halfuur te perd van die hooflaer. Hulle is nie toegelaat om nader te kom nie, maar is die boodskap gegee dat "''als Nyabêla zelf niet komt, geen andere Kaffer behoeft te komen''". Die gesante is toe terug na Nyabêla se stat.<ref>Die Volksstem, 15 November 1882</ref> Die Mapochoorlog het toe begin. == Mapogoorlog == [[Lêer:Die oorlogsterrein van die Mapogoorlog.jpg|duimnael|Oorlogsterrein in Oktober 1882.]] Na raming het die Mapogstam in 1879 uit omtrent 10,000 siele bestaan. Hieronder was daar waarskynlik nie meer as 2 000 weerbare mans nie.<ref>Van Jaarsveld, supra, p. 210</ref> Hulle het die Sotho-gewoonte om in groterige dorpe of statte te woon, aanvaar. Hutte is van hout en messelklei gebou en met grasdakke bedek. Klipmure is om elke hut opgerig. Meeste van die statte is aan die hange van koppies, in die onmiddellike omgewing van kranse en grotte, opgerig. Die statte was deur klipmure omhein en het gewoonlik 'n paar skietgate gehad. Wanneer gevaar gedreig het, het die inwoners soms die statte verlaat en in die grotte gaan skuil. Die grotte is ook gebruik om voedsel te berg en as bees- en bokkrale te dien. Nyabêla se hoofstat, Erholweni, staan deesdae ook as die Mapochs Grotte bekend. Die afdraai daarheen is omtrent vyf kilometer anderkant [[Roossenekal]] op die Lydenburgpad. Omtrent agt kilometer noord van die hoofstat was Makwanistat. Tussen die twee was Vaalstat, Perskestat, Galgstat en Lemoenstat. Platstat was oos van Hoofstat en Vlugkraal suid daarvan. Die totale gebied van hierdie hartland was omtrent 80 vierkante kilometer. Die eerste geveg van die oorlog het op 7 November plaasgevind toe die Mapoggers 96 van die Boere se osse geskraap het.<ref>Die Volksstem, 15 November 1882.</ref> Op 8 November het Joubert 'n boodskap aan Nyabêla gestuur om sy gewondes uit die veld te laat haal. Nyabêla antwoord dat hy besig was om te veg en sou sorg vir diegene wat met hom was, maar dié wat in die veld doodgaan kon die aasvoëls maar oppas.<ref>TAB, SS 1907, p. 118</ref> Op Sondag 19 November stuur Nyabêla drie van sy volgelinge, Kleinbooi, Jonas en Esau, na die kommandant-generaal om hom mee te deel dat Nyabêla nie meer wou veg nie en dat hy vrede verlang. Hulle bring 'n wit os saam. ''"De os is zijn mondt om te kom praat met de Generaal''", deel die boodskapper Joubert mee. Nyabêla versoek die generaal om vir Klaas en nog 'n wit man te stuur om Nyabêla se mening te hoor. Nyabêla is self te bang om na die generaal te kom. Joubert het aan die boodskappers gesê dat hy nie bereid was om met ondergeskiktes te onderhandel nie. Indien Nyabêla wou onderhandel, moes hy en sy generaal uitkom en persoonlik met die generaal praat. Die boodskappers sou aan die generaal gesê het dat Nyabêla bang was dat Joubert hom sou opsluit, soos wat met Sekhukhune en [[Cetshwayo|Cetswayo]] gebeur het.<ref name="stem">Die Volksstem, 25 November 1882.</ref> Joubert se eerste oogmerk was om Vlugkraal in te neem.<ref>Die Volksstem, 11 November 1882.</ref> Op 21 November het Joubert self die aanval op Vlugkraal gelei. Die teiken is eers met drie kanonne saggemaak en die burgers storm toe. Hulle vorder tot in die stat, maar word toe deur hewige geweervuur teruggedryf.<ref name="stem" /> Daarna het die kommando's liewers vyf klipforte rondom die stat gebou en [[dinamiet]] in die grotte gegooi. Ver noord van die Mapoggers se hartland het een van die kommando's op 5 Desember Mampoerskop aangeval, maar Mampuru het ontsnap en na Makwanistat gevlug.<ref>TAB, KG 591, item 114</ref> In Januarie 1883 het die Boere nog twee aanvalle op Vlugkraal geloods, maar kon steeds nie daarin slaag om die stat in te neem nie. Hulle het begin om die Mapoggers se landerye te verwoes en hul vee te buit. Hulle het ook meer forte opgerig in die omgewing van die statte. In Februarie het hulle Makwanistat aangeval, maar het versuim om dit in te neem. Op 19 Februarie kom die Boere agter dat die Mapoggers Vlugkraal verlaat het.<ref>Die Volksstem, 24 Februarie 1883.</ref> [[Lêer:Kaart Julie 1883.jpg|duimnael|Oorlogsterrein in Julie 1883.]] In Maart het Nyabêla weer probeer vrede maak. Eers stuur hy boodskappers om naturellekommissaris S.P. Grové te oorreed om as bemiddelaar op te tree. Grové weier egter. 'n Paar dae later arriveer Kleinbooi en 'n paar ander in die hooflaer. Kommandant Fourie staan hulle te woord. Kleinbooi sê dat Nyabêla al vier maal vir vrede gevra het, maar dit nie verkry het nie. Nyabêla vra dat 'n persoon na hom gestuur word om Nyabêla se woord te hoor. Nyabêla vertrou nie sy eie boodskappers om alles wat hy te sê gehad het, behoorlik oor te dra nie. Nyabêla was bereid om alle uitgawes van die oorlog te betaal, maar dan moes sy eie vryheid gewaarborg word. Kommandant Fourie deel die boodskappers mee dat slegs onvoorwaardelike oorgawe aanvaar sou word.<ref>Die Volksstem, 24 Maart 1883.</ref> Die Boere gaan voort om landerye te verwoes, vee te buit en forte te bou. Op 5 April word Makwanistat weer aangeval maar die Boere slaag nie daarin om dit in te neem nie.<ref>Die Volksstem, 14 April 1883</ref> Op 8 April arriveer Nyabêla se vredesgesante weer in die hooflaer. Hulle word deur die generaal meegedeel dat Nyabêla moes uitkom en indien dit nie gebeur nie, kon hulle geen verdere genade van die regering verwag nie; indien Nyabêla homself oorgee en belydenis doen, sou sy lewe gespaar word en sy volk toegelaat word om 'n woning te kry.<ref>Die Volksstem, 18 April 1883</ref> Teen die einde van Junie 1883 was die Mapoggers eindelik heeltemal omsingel, hul landerye verwoes en hul vee weggedryf. Op 6 Julie 1883 het Kleinbooi met 'n wit vlag in die hooflaer aangekom. Hy sê Nyabêla wou weet of hy vrede kon kry indien Mampuru uitgelewer word. Joubert se antwoord was dat onderhandelings eers kon begin nadat Mampuru oorhandig is. Die volgende oggend het 'n groepie krygers die hooflaer onder 'n witvlag genader. Saam met hulle was 'n prisonier met sy hande agter sy rug vasgebind. Die gevangene was Mampuru.<ref>Die Volksstem, 14 Julie 1883</ref> Binne 'n week het Nyabêla en sy hoofmanne uitgekom. Die oorlog het agt maande geduur. Mampuru, Nyabêla en sommige hoofmanne is na Pretoria geneem vir verhoor. == Verhoor deur die Zuid-Afrikaansche Republiek == Mampuru is op 17 September 1883 verhoor op aanklagtes van moord op Sekhukhune, openbare geweld en oproer. Hy is die doodstraf opgelê. Op 21 September 1883 het Nyabêla voor regter J.G. Kotze en 'n jurie van agt blanke mans verskyn op aanklagte van openbare geweld en oproer, op grond daarvan dat hy as onderdaan van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] onwettiglik, kwaadwilliglik, met voorbedagte rade en met bose opset en oogmerk, die openbare rus en vrede geskend het deur die wettige gesag van die Republiek te weerstaan en te trotseer, en wapens op te neem, te dra en te gebruik aan die hoof van sy gewapende onder-kapteins en sy volk, met die doel om teenstand te bied teen die wettige gesag van die ZAR. Carl Ueckermann, die waarnemende staatsprokureur, het die vervolging waargeneem, terwyl advokaat Cooper vir Nyabêla pro Deo opgetree het.<ref>TAB, SS852, R.4598/83</ref> [[Lêer:Hoofman Mapog.jpg|duimnael|Nyabêla in die Pretoria tronk.]] Nadat die akte van beskuldiging gelees is, het advokaat Cooper die hof meegedeel dat Nyabêla se verweer nie teen die feite in die akte van beskuldiging gemik sou wees nie, maar hoofsaaklik sou wees dat die verhouding van staat en onderdaan nie tussen die Regering van die ZAR en Nyabêla bestaan het nie en dat Nyabêla altyd 'n onafhanklike kaptein was. 'n Pleit van onskuldig is deur die hof aangeteken. Ses getuies is deur die staat geroep: staatssekretaris Eduard Bok, naturelle-kommissaris S.P. Grové, veldkornet S.P. Trichard, generaal Joubert, kommandant Weilbach en Kleinbooi.<ref>Van Jaarsveld, supra, p. 241.</ref> Joubert het versuim om te meld dat sy ultimatum aan Nyabêla gestuur was voordat die kommando se osse weggedryf is. Kleinbooi is nie oor die ultimatum uitgevra nie.<ref>TAB, SS 852, R.4598/83, item 293</ref> Die enigste geskil in die verhoor was dus of Nyabêla 'n onderdaan van die Republiek was of nie. In die eerste plek het die vervolging op 'n ooreenkoms op 28 Maart 1860 met Mabhoko staatgemaak. Ingevolge hierdie ooreenkoms sou Mabhoko erken het dat hy 'n onderdaan van die Republiek was. Cooper se antwoord op hierdie getuienis was dat die ooreenkoms nie op Nyabêla bindend was nie. Tweedens het Ueckermann 'n proklamasie van [[Hercules Robinson|Sir Hercules Robinson]], waarin hy bekend gemaak het dat die regte en verpligtinge van alle inboorlinge na die ondertekening van die Pretoria Konvensie dieselfde sou bly. Cooper argumenteer dat Nyabêla nie teenwoordig was toe Sir Hercules die opperhoofde toegespreek het nie en daarom was die proklamasie nie op hom van toepassing nie. Hy voer ook aan dat Nyabêla nooit belasting betaal het nie en daarom moes hy as 'n onafhanklike opperhoof beskou word. Ueckermann se antwoord hierop was dat die wanbetaling van belasting nie bewys van onafhanklikheid was nie. Kleinbooi het in elk geval getuig dat Nyabêla aan Shepstone erken het dat hy 'n "Goewermentskaffer" was en dus opgaaf moes betaal. Die verdediging het egter geen effektiewe antwoord gehad nie op die staat se argument dat Nyabêla die oorlog begin het deur die Boere se osse af te neem. Ueckermann se enigste antwoord was dat Nyabêla dan as 'n krygsgevangene beskou moes word en dat hy reeds 'n geruime tyd in die tronk deurgebring het. In sy opsomming van die getuienis aan die jurie het die regter daarop gewys dat Nyabêla naby Middelburg, binne die grense van die Republiek, gewoon het en dus 'n onderdaan van die Republiek was. Die jurie het eenparig besluit dat Nyabêla skuldig was aan die misdaad wat hom ten laste gelê is. Toe Nyabêla gevra is of hy enigiets wou sê voordat die doodsvonnis uitgespreek word, antwoord hy dat hy nie minder nie as tien keer om vrede gevra het. Hierop is die doodsvonnis oor hom uitgespreek.<ref name="tab" /> Op Maandag 24 September 1883 is 22 van Nyabêla se onderkapteins verhoor. Hulle name op die akte van beskuldiging was Matsitsi, Umbela, Magabalela, Elambies, Maboy, Magaloel, Maningi, T'komans, Boesman, Massloslobonka, Donnkolo alias Jonkman, Salempa, Pankalala, Makondoulo, Sekiti, Umlangoul, Umtmessa; Mandienda, Umbavi, Samokaloto, Mamoka en Wildebeest. Nes Nyabêla is hulle ook aangekla van openbare geweld en oproer. Hulle is almal skuldig bevind en tot sewe jaar gevangenisstraf met harde arbeid gevonnis. Paul Kruger het intussen na Londen vertrek vir samesprekings oor wysigings aan die Pretoria Konvensie en Piet Joubert het waargeneem as staatspresident. Die voorsittende regter het op 1 Oktober sy verslag aan die Uitvoerende Raad opgestel en dit op 7 Oktober aan hulle gestuur. Nadat die regter die feite en die argumente opgesom het, skryf hy dat die wet hom verplig het om die doodsvonnis uit te spreek. Maar generaal Joubert het in sy getuienis verklaar dat hy aan Nyabêla 'n boodskap gestuur het dat, indien hy nie oorgee nie, hy van 'n koeël in die kop of van die honger in 'n gat sou sterf. Kan dit nie wees dat Nyabêla gedink het dat sy lewe gespaar sou word indien hy oorgee nie? Want kort daarna het hy oorgegee. Hy stel dus voor dat die Uitvoerende Raad die doodsvonnis versag. Die Uitvoerende Raad besluit toe om Nyabêla se doodsvonnis te verander na lewenslange gevangenisstraf met dwangarbeid. Mampuru is nie begenadig nie en hulle besluit dat hy op 22 November 1883 opgehang sou word.<ref>TAB, ZTPD 3/16, R.4556/83, BB 2014/83.</ref> Mampuru is in die teenwoordigheid van Nyabêla op 22 November 1883 opgehang. Met die eerste probeerslag het die tou gebreek en hy het met 'n harde slag op die grond geval. Hy is onmiddellik daarna weer opgehang. Nyabêla is in 1898 vrygelaat en hy het naby Derdepoort in Pretoria gaan woon. Hy is in 1903 oorlede. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Nyabela}} [[Kategorie:Ndebeles]] [[Kategorie:Geboortes in die 19de eeu]] [[Kategorie:Sterftes in 1902]] pmqbaotp24blll2y4kla3lzq92mqqle 0 117934 2916826 2434038 2026-07-10T06:22:49Z Oesjaar 7467 Skakel 2916826 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks |name = Diewekruid |image = Clematis brachiata flower.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |ordo = [[Ranunculales]] |familia = ''[[Ranunculaceae]]'' |subfamilia = ''[[Ranunculoideae]]'' |tribus = ''[[Anemonae]]'' |genus = ''[[Clematis]]'' |species = '''''C. brachiata''''' |binomial = ''Clematis brachiata'' |binomial_authority = [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]] |synonyms = * ''Clematis thunbergii'' Steud. * ensomeer<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2725706 |title=Plant List |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913155707/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2725706 |archive-date=13 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 Desember 2016 }}</ref> }} Die '''diewekruid'''<ref>klimop, lemoenbloeisel, sinkingswortel</ref> (''Clematis brachiata'') is 'n plant wat [[inheems]] is aan [[Suid-Afrika]], [[Namibië]], [[Eswatini]], [[Lesotho]] en [[Botswana]]. Dit kom in alle provinsies behalwe [[Noord-Kaap]] voor en dit is op die [[SANBI-rooilys]] as 'veilig' (LC) gelys.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=2009-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503232427/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=2009-1 |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is 'n bladwisselende [[rankplant|kruip- of klimplant]] wat tot 5&nbsp;m hoog kan klim. In die somer en herfs is dit bedek met talle klein, welriekende, roomwit blomme met 'n geel hart wat die indruk van sneeu skep. Die plant word dikwels vir sy medisinale eienskappe gebruik. Die blare word in skoene of onder saals gebruik om verwondings teen te werk. Die blare word ook as tee gebruik teen [[verkoue]].<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/plantcd/clembrach.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111022721/http://www.plantzafrica.com/plantcd/clembrach.htm |archive-date=11 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 Desember 2016 }}</ref> == Fotogalery == <gallery> Clematis brachiata, blomme, Buffelsdrift, a.jpg Clematis brachiata, blomme, Groenkloof NR.jpg Clematis brachiata, Phalandingwe.jpg Clematis brachiata, vrughofie, Pretoriuskloof, a.jpg Clematis brachiata00.jpg Clematis brachiata02.jpg Clematis brachiata03.jpg</gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] iezuapfsbkcl85i7wlrxuo9tvza4j5x 0 119660 2916765 2433688 2026-07-09T21:30:17Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916765 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Cri-Zelda Brits | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Cri-Zelda Brits | lewe = ja | vroulik = | geboortedag = 20 | geboortemaand = 11 | geboortejaar = 1983 | geboorteplek = [[Rustenburg]], [[Transvaal]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm mediumvinnig | rol = Kolwer | familie = | internasionaal = ja | eentoets = ja | toetsdebuutdatum = 19 Maart | toetsdebuutjaar = 2002 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 27 | laastetoetsdatum = 28 Julie | laastetoetsjaar = 2007 | laastetoetsvir = Suid-Afrika | laastetoetsteen = Nederland | toetshemp = | edidebuutdatum = 7 Maart | edidebuutjaar = 2002 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Indië | edino = 31 | laasteedidatum = 15 Februarie | laasteedijaar = 2013 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Sri Lanka | edihemp = 18 | T20Idebuutdatum = 10 Augustus | T20Idebuutjaar = 2007 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Nieu-Seeland | T20Ino = 2 | laasteT20Idatum = 20 Januarie | laasteT20Ijaar = 2013 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = | klub1 = Gauteng vroue | jaar1 = 2009–tans | klub2 = Noordwes vroue | jaar2 = 2007 | klub3 = Noordelikes vroue | jaar3 = 2002 | klub4 = Kent vrouespan | jaar4 = 2004 | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toets]] | wedstryde1 = 4 | lopies1 = 150 | kolfgem1 = 21.42 | 100s/50s1 = 0/1 | hoogtelling1 = 61 | aflewerings1 = 507 | paaltjies1 = 6 | boulgem1 = 42.50 | vyfin1 = 0 | tienin1 = 0 | besteboul1 = 2/68 | vang/stonk1 = 2/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 69 | lopies2 = 1622 | kolfgem2 = 28.96 | 100s/50s2 = 1/11 | hoogtelling2 = 107* | aflewerings2 = 817 | paaltjies2 = 22 | boulgem2 = 26.40 | vyfin2 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul2 = 4/37 | vang/stonk2 = 22/– | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 19 | lopies3 = 405 | kolfgem3 = 27.00 | 100s/50s3 = 0/2 | hoogtelling3 = 57* | aflewerings3 = - | paaltjies3 = - | boulgem3 = - | vyfin3 = - | tienin3 = n/a | besteboul3 = - | vang/stonk3 = 3/– | datum = 18 Oktober | jaar = 2014 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/cri-zelda-brits-54634 ESPNcricinfo }} '''Cri-Zelda Brits''' (gebore [[20 November]] [[1983]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler, 'n regshandige kolwer en regterarm-mediumvinnige bouler. Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005|2005]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]] vir Suid-Afrika gespeel. Brits is in 2002 oorspronklik as 'n openingsbouler vir die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] gekies. Sy het ontwikkel in 'n veelsydige speler en sedert 2005 is sy 'n spesialiskolwer. Sy was in 2007 en 2008 die Suid-Afrikaanse vroue[[kaptein (sport)|kaptein]] in 23 wedstryde, maar sy is in 2009 vervang as kaptein ten einde "geheel en al op haar eie prestasie te konsentreer."<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/loubser-replaces-brits-as-captain-387960 |title=Loubser replaces Brits as captain |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Januarie 2009 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy is heraangestel as kaptein vir die 2010 [[T20I-vrouewêreldbeker 2010]]. Tussen 2007 en 2011 was sy 36 keer kaptein van Suid-Afrika (1 [[toetskrieket|Toets]],<ref name="kapt">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=List of Captains for South Africa Women in WTESTs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> 23 kitskrieket<ref name="kapt"/> en 12 [[Twintig20|T20I-wedstryde]].<ref name="kapt"/> Sy is een van Suid-Afrika se mees produktiewe vrouekolwers; en die eerste Suid-Afrikaanse vrou om 'n vyftigtal in 'n T20I-wedstryd aan te teken. Sy is een van slegs ses vroue om 'n honderdtal vir Suid-Afrika in 'n [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-wedstryd]] aan te teken.<ref name="most_hundreds">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-hundreds-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Most hundreds for South Africa Women in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy was die voorste Suid-Afrikaanse lopiemaker in EDI met 1622 lopies.<ref name="most_hundreds"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/cri-zelda-brits-54634 Cri-Zelda Brits] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2005 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Cri-Zelda Brits}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Brits, Cri-Zelda}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1983]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] 5ccitn263glj2i3cnpo9kr5ujp7lj9i 0 122882 2916825 2916659 2026-07-10T06:16:32Z BT1121 109898 Spasie tussen "hees" en "stem" ingevoeg, omdat "hees" 'n byvoeglike naamwoord is. 2916825 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Bonnie Tyler | beeld = Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG | beeldgrootte = 250px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Bonnie Tyler tydens 'n repetisie vir die Eurovision-sangfees in Malmö, Swede, op 15 Mei 2013 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Gaynor Hopkins | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1951|6|8}} | geboorteplek = Skewen, Neath, [[Wallis]], [[Verenigde Koninkryk]] | oorsprong = | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1951|6|8|2026|7|8}} | sterfplek = [[Faro, Portugal|Faro]], [[Portugal]] | genre = Rock, country | beroep = Sangeres | instrument = Stem | jare_aktief = 1969–2026 | etiket = RCA, Columbia, Hansa, EastWest, CMC, Sony, Stick Music, Celtic Swan Recordings | assosiasies = | webwerf = [http://www.bonnietyler.com/ ''bonnietyler.com''] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Gaynor Sullivan''' (née '''Hopkins'''; [[8 Junie]] [[1951]] – [[8 Julie]] [[2026]]), beter bekend onder haar verhoognaam '''Bonnie Tyler''', was 'n [[Wallis|Walliese]] [[Sangkuns|sangeres]], bekend vir haar kenmerkende hees [[stem]]. Tyler was bekend vir haar 1977-album ''The World Starts Tonight'' en die enkelsnitte ''Lost in France'' en ''More Than a Lover''. Haar enkelsnit van 1978 ''It's a Heartache'' bereik nommer vier op die Britse Singles Chart en nommer drie op die Amerikaanse Billboard Hot 100. In die 1983 skryf die Amerikaanse liedjieskrywer, Jim Steinman, Tyler se treffer, ''Total Eclipse of the Heart''. Dié liedjie het in sy eerste week op die Britse treffersparade onmiddellik die nommer een posisie behaal en Tyler was die eerste vroulike sanger met 'n liedjie in die nommer een posisie binne sy eerste week op die treffersparade.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=3036 |title=Songfacts: Total Eclipse of the Heart – Bonnie Tyler |publisher=Songfacts®, LLC |accessdate=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920160955/http://www.songfacts.com/detail.php?id=3036 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens 'n onderhoud met ''People Magazine'' in 1983 sê Steinman dat hy nie verwag het dat ''Total Eclipse of the Heart'' die potensiaal vir 'n enkelsnittreffer gehad het nie. Hy sê: ''"Dit was 'n aria vir my, 'n Wagner-agtige aanslag van klank en emosie. Ek het dit geskryf om 'n vertoning vir haar stem te wees"''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://americansongwriter.com/2014/02/bonnie-tyler-total-eclipse-heart/ |title=Bonnie Tyler, “Total Eclipse Of The Heart”, written By Jim Beviglia |publisher=ForASong Media, LLC, American Songwriter® |accessdate=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130183013/http://americansongwriter.com/2014/02/bonnie-tyler-total-eclipse-heart/ |archive-date=30 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Steinman skryf ook een van haar ander groot treffers, ''Holding Out for a Hero'', wat in 1984 vir die klankbaan van die film ''Footloose'' opgeneem is. Tyler is op 8 Julie 2026 in 'n hospitaal in [[Faro, Portugal|Faro]], [[Portugal]], oorlede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/clypqj2z1zpo |title=Total Eclipse of the Heart singer Bonnie Tyler dies aged 75 |publisher=[[BBC]] |date=9 Julie 2026 |accessdate=9 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [http://www.bonnietyler.com/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tyler, Bonnie}} [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Walliese musici]] ps6sxou8it0oo99xqvpq759ftacb7c9 2916853 2916825 2026-07-10T10:52:37Z ~2026-39122-23 210795 2916853 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Bonnie Tyler | beeld = Bonnie Tyler ESC - United Kingdom 01 crop.JPG | beeldgrootte = 250px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Bonnie Tyler tydens 'n repetisie vir die Eurovision-sangfees in Malmö, Swede, op 15 Mei 2013 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Gaynor Hopkins | alias = Bonald Tyler | geboortedatum = {{Geboortedatum|1951|6|8}} | geboorteplek = Skewen, Neath, [[Wallis]], [[Verenigde Koninkryk]] | oorsprong = | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1951|6|8|2026|7|8}} | sterfplek = [[Faro, Portugal|Faro]], [[Portugal]] | genre = Rock, country | beroep = Sangeres | instrument = Stem | jare_aktief = 1969–2026 | etiket = RCA, Columbia, Hansa, EastWest, CMC, Sony, Stick Music, Celtic Swan Recordings | assosiasies = | webwerf = [http://www.bonnietyler.com/ ''bonnietyler.com''] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Gaynor Sullivan''' (née '''Hopkins'''; [[8 Junie]] [[1951]] – [[8 Julie]] [[2026]]), beter bekend onder haar verhoognaam '''Bonnie Tyler''', was 'n [[Wallis|Walliese]] [[Sangkuns|sangeres]], bekend vir haar kenmerkende hees [[stem]]. Tyler was bekend vir haar 1977-album ''The World Starts Tonight'' en die enkelsnitte ''Lost in France'' en ''More Than a Lover''. Haar enkelsnit van 1978 ''It's a Heartache'' bereik nommer vier op die Britse Singles Chart en nommer drie op die Amerikaanse Billboard Hot 100. In die 1983 skryf die Amerikaanse liedjieskrywer, Jim Steinman, Tyler se treffer, ''Total Eclipse of the Heart''. Dié liedjie het in sy eerste week op die Britse treffersparade onmiddellik die nommer een posisie behaal en Tyler was die eerste vroulike sanger met 'n liedjie in die nommer een posisie binne sy eerste week op die treffersparade.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=3036 |title=Songfacts: Total Eclipse of the Heart – Bonnie Tyler |publisher=Songfacts®, LLC |accessdate=20 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920160955/http://www.songfacts.com/detail.php?id=3036 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens 'n onderhoud met ''People Magazine'' in 1983 sê Steinman dat hy nie verwag het dat ''Total Eclipse of the Heart'' die potensiaal vir 'n enkelsnittreffer gehad het nie. Hy sê: ''"Dit was 'n aria vir my, 'n Wagner-agtige aanslag van klank en emosie. Ek het dit geskryf om 'n vertoning vir haar stem te wees"''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://americansongwriter.com/2014/02/bonnie-tyler-total-eclipse-heart/ |title=Bonnie Tyler, “Total Eclipse Of The Heart”, written By Jim Beviglia |publisher=ForASong Media, LLC, American Songwriter® |accessdate=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130183013/http://americansongwriter.com/2014/02/bonnie-tyler-total-eclipse-heart/ |archive-date=30 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Steinman skryf ook een van haar ander groot treffers, ''Holding Out for a Hero'', wat in 1984 vir die klankbaan van die film ''Footloose'' opgeneem is. Tyler is op 8 Julie 2026 in 'n hospitaal in [[Faro, Portugal|Faro]], [[Portugal]], oorlede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/clypqj2z1zpo |title=Total Eclipse of the Heart singer Bonnie Tyler dies aged 75 |publisher=[[BBC]] |date=9 Julie 2026 |accessdate=9 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [http://www.bonnietyler.com/ Amptelike webwerf] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tyler, Bonnie}} [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Walliese musici]] 83wrimicf7s5y6f3rjw8djhnn5hu0bl 0 124237 2916771 2907407 2026-07-09T21:30:33Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916771 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Marizanne Kapp | beeld = [[Lêer:Marizanne Kapp 2017–18 WNCL NSWB v ACTM 17-11-26 Kapp portrait (01).jpg|240px]] | byskrif = <center>Marizanne Kapp in 2017</center> | land = Suid-Afrika | vollenaam = Marizanne Kapp | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 4 | geboortemaand = 1 | geboortejaar = 1990 | geboorteplek = [[Port Elizabeth]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = Kappie | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm medium | rol = Veelsydig | familie = | internasionaal = ja | toetsdebuutdatum = 16 November | toetsdebuutjaar = 2014 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 52 | laastetoetsdatum = 28 Junie | laastetoetsjaar = 2024 | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = Indië | toetshemp = | edidebuutdatum = 10 Maart | edidebuutjaar = 2009 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Australië | edino = 54 | laasteedidatum = 2 November | laasteedijaar = 2025 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = 7 | T20Idebuutdatum = 16 Junie | T20Idebuutjaar = 2009 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Australië | T20Ino = 19 | laasteT20Idatum = 20 Oktober | laasteT20Ijaar = 2024 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Nieu-Seeland | T20Ihemp = 17 | klub1 = Oostelike Provinsie | jaar1 = | klub2 = | jaar2 = | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toetse]] | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 2 | wedstryde2 = 126 | wedstryde3 = 84 | lopies1 = 212 | lopies2 = 2017 | lopies3 = 1046 | kolfgem1 = 70.66 | kolfgem2 = 28.81 | kolfgem3 = 19.01 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 1/9 | 100s/50s3 = 0/1 | hoogtelling1 = 150 | hoogtelling2 = 102* | hoogtelling3 = 56* | aflewerings1 = 222 | aflewerings2 = 5229 | aflewerings3 = 1450 | paaltjies1 = 0 | paaltjies2 = 134 | paaltjies3 = 66 | boulgem1 = – | boulgem2 = 23.88 | boulgem3 = 19.96 | vyfin1 = 0 | vyfin2 = 0 | vyfin3 = 0 | tienin1 = 0 | tienin2 = n/a | tienin3 = n/a | besteboul1 = – | besteboul2 = 4/14 | besteboul3 = 4/6 | vang/stonk1 = 1/– | vang/stonk2 = 29/– | vang/stonk3 = 18/– | datum = 3 November | jaar = 2025 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/marizanne-kapp-351836 ESPNcricinfo }} '''Marizanne Kapp''' (gebore [[4 Januarie]] [[1990]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler wat 146 [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 113 [[Twintig20|T20I-]] wedstryde vir die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het sedert haar debuut in 2009.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/marizanne-kapp-351836 |title=Marizanne Kapp |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Een jaar later het die vrouespan in hulle tweede agtereenvolgende T20I-vrouewêreldbekereindstryd verskyn, maar dié keer met 32 lopies teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Persoonlike lewe == In Julie 2018 is Kapp saam haar spanmaat [[Dane van Niekerk]] getroud.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/you/celebs/local/proteas-power-couple-share-how-setbacks-strengthened-their-cricket-love-20250725-0531 |title=Proteas power couple share how setbacks strengthened their cricket love |publisher=[[Nuus24]] |author=Elri Boucher |date=28 Julie 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/marizanne-kapp-351836 Marizanne Kapp] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Marizanne Kapp}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kapp, Marizanne}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Lewende mense]] h0f0iy2g1a608hnjm8q6gudmxk2kp2t 0 124239 2916769 2848300 2026-07-09T21:30:29Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916769 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Mignon du Preez | beeld = [[Lêer:2020 ICC W T20 WC E v SA 02-23 du Preez (01).jpg|240px]] | byskrif = Mignon du Preez (regs) tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] | land = Suid-Afrika | vollenaam = Mignon du Preez | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 13 | geboortemaand = 6 | geboortejaar = 1989 | geboorteplek = [[Pretoria]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = | rol = Kolwer, [[paaltjiewagter]] | familie = | internasionaal = ja | eentoets = true | toetsdebuutdatum = 16 November | toetsdebuutjaar = 2014 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 50 | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 22 Januarie | edidebuutjaar = 2007 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Pakistan | edino = 49 | laasteedidatum = 31 Maart | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Engeland | edihemp = 22 | T20Idebuutdatum = 10 Augustus | T20Idebuutjaar = 2007 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Nieu-Seeland | T20Ino = 4 | laasteT20Idatum = 4 Augustus | laasteT20Ijaar = 2022 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Sri Lanka | T20Ihemp = 17 | klub1 = Noordelikes | jaar1 = 2003/4–2020/1 | klubnommer1 = | klub2 = Melbourne Stars | jaar2 = {{nowrap|2015/16–2020}} | klub3 = Sussex | jaar3 = 2017 | klub4 = Southern Vipers | jaar4 = 2017–2018 | klub5 = Loughborough Lightning | jaar5 = 2019 | klub6 = Manchester Originals | jaar6 = 2021 | klub7 = Hobart Hurricanes | jaar7 = 2021–2022 | klub8 = Trent Rockets | jaar8 = 2022 | klub9 = Trinbago Knight Riders | jaar9 = 2023– | klub10 = Brisbane Heat | jaar10 = 2023 | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toetse]] | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 1 | wedstryde2 = 146 | wedstryde3 = 108 | lopies1 = 119 | lopies2 = 3599 | lopies3 = 1750 | kolfgem1 = 59.50 | kolfgem2 = 33.32 | kolfgem3 = 21.60 | 100s/50s1 = 1/0 | 100s/50s2 = 2/17 | 100s/50s3 = 0/7 | hoogtelling1 = 102 | hoogtelling2 = 116* | hoogtelling3 = 69 | aflewerings1 = 6 | aflewerings2 = 29 | aflewerings3 = 18 | paaltjies1 = 0 | paaltjies2 = 1 | paaltjies3 = 0 | boulgem1 = - | boulgem2 = 31.00 | boulgem3 = - | vyfin1 = - | vyfin2 = - | vyfin3 = - | tienin1 = - | tienin2 = n/a | tienin3 = n/a | besteboul1 = – | besteboul2 = 1/9 | besteboul3 = - | vang/stonk1 = -/– | vang/stonk2 = 37/– | vang/stonk3 = 25/– | datum = 27 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/mignon-du-preez-54646 ESPNcricinfo }} '''Mignon du Preez''' (* 13 Junie 1989, [[Pretoria]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler wat die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrikaanse vrouekrieketspan]] se [[Kaptein (sport)|kaptein]] was in al drie die krieketvorme: [[Toetskrieket|toets-]], [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I-krieket]] van 2011 tot 2016. As 'n regterhandse kolwer en aflos-[[paaltjiewagter]] het du Preez in Januarie 2007 op die ouderdom van 17 haar debuut vir Proteas gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/mignon-du-preez-54646 |title=Mignon du Preez |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] vir Suid-Afrika gespeel. Benewens die feit dat sy die Suid-Afrikaanse speler met die meeste wedstryde as kaptein was in beide EDI-<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-most-matches-as-captain/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Most matches as captain for South Africa Women in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> en T20I-krieket,<ref>{{en}}{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-most-matches-as-captain/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Most matches as captain for South Africa Women in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> was sy ook die voorste lopiemaker vir die Suid-Afrikaanse vroue in Twintig20<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Most runs for South Africa Women in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> en die naashoogste in EDI.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Most runs for South Africa Women in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Op 21 Februarie 2016 het sy die eerste Suid-Afrikaanse vrou geword om 1&nbsp;000 T20I-loopbaanlopies aan te teken, tydens 'n wedstryd teen [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricket.co.za/news/11802/England-women-clinch-T20-series |title=England Women clinch T20 series |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=21 Februarie 2016}}</ref> Op 21 Junie 2016 het sy besluit om die Suid-Afrikaanse vrouekapteinskap op te sê, nadat sy die span vir byna vyf jaar (van 2011 af) gelei het in een toets, 46 EDI- en 50 T20I-wedstryde.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricket.co.za/news/13323/Mignon-du-Preez-steps-down-as-Proteas-womens-captain-Womens-contracts-for-2016-2017-season-announced |title=Mignon du Preez steps down as Proteas women’s captain / Women’s contracts for 2016/2017 season announced |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |date=21 Junie 2016 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009130216/http://cricket.co.za/news/13323/Mignon-du-Preez-steps-down-as-Proteas-womens-captain-Womens-contracts-for-2016-2017-season-announced |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/54646.html?captain=1;class=9;filter=advanced;orderby=start;template=results;type=allround;view=match |title=Statistics / Statsguru / M du Preez / Women's One-Day Internationals |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Studie == Sy studeer vir 'n graad in bemarking by die [[Universiteit van Pretoria]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://iccwomensworldcup.yahoo.net/teams-and-players/player-profile/southafrica/mignon-du-preez.html |title=Mignon du Preez Player Profile |publisher=[[Vrouekrieketwêreldbeker]] |date=7 Oktober 2011 |accessdate=7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007184132/http://iccwomensworldcup.yahoo.net/teams-and-players/player-profile/southafrica/mignon-du-preez.html |archive-date=7 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [http://cricketarchive.com/Archive/Players/62/62578/62578.html Mignon du Preez] by Cricket Archive * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/mignon-du-preez-54646 Mignon du Preez] by ESPNcricinfo * {{en}} [http://www.wisdenindia.com/cricket-article/mignon-du-preez-forever-captain-fantastic/214150 Mignon du Preez – vir ewig Kaptein Fantasties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521070722/http://www.wisdenindia.com/cricket-article/mignon-du-preez-forever-captain-fantastic/214150 |date=21 Mei 2017 }} – profiel op ''Wisden India'' {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Mignon du Preez}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Du Preez, Mignon}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1989]] [[Kategorie:Lewende mense]] 4y70voamdbn9scscbph6tdrzx9vz2lt 0 124241 2916781 2848150 2026-07-09T21:30:56Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916781 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Laura Wolvaardt | beeld = [[Lêer:2021–22 WBBL PS v AS 21-10-30 Wolvaardt (01).jpg|250px]] | byskrif = <center>'''Laura Wolvaardt in 2021'''</center> | land = Suid-Afrika | vollenaam = Laura Wolvaardt | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 26 | geboortemaand = 4 | geboortejaar = 1999 | geboorteplek = [[Milnerton]], [[Wes-Kaap]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = | rol = Openingskolwer | familie = | klub1 = [[Westelike Provinsie]] Vroue | jaar1 = 2013/14–2022/23 | klub2 = Brisbane Heat | jaar2 = {{nowrap|2017/18–2018/19}} | klub3 = {{nowrap|Adelaide Strikers}} | jaar3 = {{nowrap|2020/21–tans}} | klub4 = Northern Superchargers | jaar4 = 2021–2022 | klub5 = Velocity | jaar5 = 2022 | klub6 = Gujarat Giants | jaar6 = 2023–tans | klub7 = Manchester Originals | jaar7 = 2023–2024 | klub8 = Noordelikes | jaar8 = {{nowrap|2023/24–tans}} | klub9 = Southern Brave | jaar9 = 2025 | internasionaal = ja | toetsdebuutdatum = 27 Junie | toetsdebuutjaar = 2022 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Engeland | toetsno = 66 | laastetoetsdatum = 15 Desember | laastetoetsjaar = 2024 | laastetoetsvir = Suid-Afrika | laastetoetsteen = Engeland | toetshemp = | edidebuutdatum = 7 Februarie | edidebuutjaar = 2016 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Engeland | edino = 74 | laasteedidatum = 2 November | laasteedijaar = 2025 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = 14 | T20Idebuutdatum = 1 Augustus | T20Idebuutjaar = 2016 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Ierland | T20Ino = 43 | laasteT20Idatum = 23 Junie | laasteT20Ijaar = 2025 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = 14 | steekwegaflewerings = true | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toetse]] | wedstryde1 = 4 | lopies1 = 255 | kolfgem1 = 31.87 | 100s/50s1 = 1/1 | hoogtelling1 = 122 | aflewerings1 = – | paaltjies1 = – | boulgem1 = – | vyfin1 = – | tienin1 = n/a | besteboul1 = | vang/stonk1 = 1/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 118 | lopies2 = 5121 | kolfgem2 = 50.20 | 100s/50s2 = 10/38 | hoogtelling2 = 184* | aflewerings2 = | paaltjies2 = | boulgem2 = | vyfin2 = | tienin2 = | besteboul2 = | vang/stonk2 = 4/– | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 83 | lopies3 = 2088 | kolfgem3 = 34.80 | 100s/50s3 = 1/12 | hoogtelling3 = 102 | aflewerings3 = | paaltjies3 = | boulgem3 = | vyfin3 = | tienin3 = | besteboul3 = | vang/stonk3 = 17/– | datum = 5 Oktober | jaar = 2025 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/laura-wolvaardt-922481 ESPNcricinfo }} '''Laura Wolvaardt''' (gebore 26 April 1999) is 'n [[Suid-Afrika]]anse internasionale vroue[[krieket]]speler, wat [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|haar land verteenwoordig]] in [[toetskrieket|toets-]], [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I-krieket]]. Sy is 'n openingskolwer en in plaaslike krieket speel sy vir die Westelike Provinsie-vroue. Sy studeer tans aan Parklands College. In Augustus 2016 word Wolvaardt die jongste centurion, manlik of vroulik, vir Suid-Afrika in internasionale krieket.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/422278 |title=Women's World Cup – Eight youngsters to watch |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> As 'n 17-jarige het die aanvangskolwer 'n wedstrydwenner van 105 lopies gemoker teen [[Ierse nasionale vrouekrieketspan|Ierland se vrouespan]] om 'n 67-lopie oorwinning te verseker in Malahide, [[Ierland]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-tour-of-ireland-2016-962005/ireland-women-vs-south-africa-women-3rd-odi-962015/match-report |title=Wolvaardt becomes youngest centurion for South Africa |publisher=ESPNcricinfo |date=9 Augustus 2016 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> In Mei 2017 is sy aangewys as "vrouenuweling van die Jaar" by [[Krieket Suid-Afrika]] se jaarlikse toekennings.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/quinton-de-kock-dominates-south-africa-s-awards-1097632 |title=De Kock dominates South Africa's awards |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Mei 2017 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Een jaar later het die vrouespan in hulle tweede agtereenvolgende T20I-vrouewêreldbekereindstryd verskyn, maar dié keer met 32 lopies teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/laura-wolvaardt-922481 Laura Wolvaardt] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Laura Wolvaardt}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wolvaardt, Laura}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] bt2pd323teivoaa1m06hrxqdhybrgkt 0 124242 2916779 2907574 2026-07-09T21:30:51Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916779 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Dane van Niekerk | beeld = [[Lêer:Dane van Niekerk 2017–18 WBBL PS v SS 17-12-30 van Niekerk (01).jpg|240px]] | byskrif = Dane van Niekerk in 2017 | land = Suid-Afrika | vollenaam = Dane van Niekerk | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 14 | geboortemaand = 5 | geboortejaar = 1993 | geboorteplek = [[Pretoria]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm bybreek | rol = Veelsydig | familie = | internasionaal = ja | eentoets = true | toetsdebuutdatum = 16 November | toetsdebuutjaar = 2014 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 57 | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 8 Maart | edidebuutjaar = 2009 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Wes-Indië | edino = 53 | laasteedidatum = 16 September | laasteedijaar = 2021 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Wes-Indië | edihemp = 81 | T20Idebuutdatum = 11 Junie | T20Idebuutjaar = 2009 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Wes-Indië | T20Ino = 18 | laasteT20Idatum = 4 September | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = 17 | klub1 = Noordelikes | jaar1 = 2008–2012 | klub2 = Highveld Vroue | jaar2 = 2008–2010 | klub3 = Oostelike Provinsie Vroue | jaar3 = 2012–tans | klub4 = Melbourne Renegades | jaar4 = 2015–2016 | klub5 = Loughborough Lightning | jaar5 = 2016 | klub6 = Sydney Sixers | jaar6 = 2016–2017 | klub7 = Surrey Stars | jaar7 = 2018 | klub8 = Oval Invincibles | jaar8 = 2021– | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toets]] | wedstryde1 = 1 | lopies1 = 22 | kolfgem1 = 11.0 | 100s/50s1 = 0/0 | hoogtelling1 = 15 | aflewerings1 = 222 | paaltjies1 = 1 | boulgem1 = 90.0 | vyfin1 = 0 | tienin1 = 0 | besteboul1 = 1/90 | vang/stonk1 = 0/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 107 | lopies2 = 2175 | kolfgem2 = 36.25 | 100s/50s2 = 0/5 | hoogtelling2 = 102 | aflewerings2 = 4578 | paaltjies2 = 138 | boulgem2 = 19.14 | vyfin2 = 2 | tienin2 = n/a | besteboul2 = 5/17 | vang/stonk2 = 56/– | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 86 | lopies3 = 1877 | kolfgem3 = 28.01 | 100s/50s3 = 0/10 | hoogtelling3 = 90* | aflewerings3 = 1500 | paaltjies3 = 65 | boulgem3 = 20.96 | vyfin3 = 0 | tienin3 = n/a | besteboul3 = 4/17 | vang/stonk3 = 25/– | datum = 31 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/dane-van-niekerk-364413 ESPNcricinfo }} '''Dane van Niekerk''' (14 Mei 1993, [[Pretoria]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speelster. Sy het skoolgegaan by Hoërskool Centurion. As 'n bybreekdraaibouler het sy in een [[Toetskrieket|toets-]], 107 [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 86 [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] gespeel. Sy was van 2016 en 2021 die vrouespankaptein in al drie vorms (toets, EDI en T20I).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/dane-van-niekerk-364413 |title=Dane van Niekerk |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy was die eerste bouler van Suid-Afrika om 100 EDI-paaltjies te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/leading-ladies-first-to-100-odi-wickets-from-each-team/ |title=Leading Ladies: First to 100 ODI wickets from each team |publisher=Women's CricZone |accessdate=9 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209051408/https://www.womenscriczone.com/leading-ladies-first-to-100-odi-wickets-from-each-team/ |archive-date=9 Februarie 2022 |url-status=dead}}</ref> Sy het op 16 Maart 2023 haar uittrede uit internasionale krieket aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/dane-van-niekerk-confirms-her-retirement-from-international-cricket-1363846 |title=DaneDane van Niekerk confirms her retirement from international cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=16 Maart 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. == Vroeë lewe en loopbaan == Van Niekerk het plaaslik vir Highveld Vroue en Noordelikes Vroue gespeel voordat sy een van die eerste twee Suid-Afrikaanse vroue word (saam met [[Marizanne Kapp]]) om ingesluit te word in die Oostelike Provinsie krieketspanakademie (mansspan).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricket.co.za/player/3018/Proteas-Women/31773/Dane-van-Niekerk/ |title=Dane van Niekerk |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]]}}</ref> Sy is gekies as deel van die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] vir die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009]] in [[Australië]]. Sy het ook tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013]] gespeel, sowel as Suid-Afrika verteenwoordig tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]]. == Persoonlike lewe == In Julie 2018 is Van Niekerk saam haar spanmaat [[Marizanne Kapp]] getroud.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/you/celebs/local/proteas-power-couple-share-how-setbacks-strengthened-their-cricket-love-20250725-0531 |title=Proteas power couple share how setbacks strengthened their cricket love |publisher=[[Nuus24]] |author=Elri Boucher |date=28 Julie 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/dane-van-niekerk-364413 Dane van Niekerk] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Dane van Niekerk}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Niekerk, Dane}} [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] k3i19r4gw314z7sbc76aykf9mrz6rqb 0 124244 2916770 2490955 2026-07-09T21:30:31Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916770 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Shabnim Ismail | beeld = [[Lêer:2020 ICC W T20 WC E v SA 02-23 Ismael (01).jpg|240px]] | byskrif = <center>Shabnim Ismail tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]]</center> | land = Suid-Afrika | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 5 | geboortemaand = 10 | geboortejaar = 1988 | geboorteplek = [[Kaapstad]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = 1,65 m | kolf = Linkshandig | boul = Regterarm mediumvinnig | rol = Bouler | familie = | internasionaal = true | eentoets = true | toetsdebuutdatum = 28 Julie | toetsdebuutjaar = 2007 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Nederland | toetsno = 45 | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 20 Januarie | edidebuutjaar = 2007 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Pakistan | edino = 45 | laasteedidatum = 27 Maart | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = | T20Idebuutdatum = 10 Augustus | T20Idebuutjaar = 2007 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Nieu-Seeland | T20Ino = 5 | laasteT20Idatum = 3 Februarie | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Pakistan | T20Ihemp = 17 | klub1 = Westelike Provinsie | jaar1 = 2005–2014 | klub2 = Gauteng | jaar2 = 2015– | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toets]] | wedstryde1 = 1 | lopies1 = 1 | kolfgem1 = 1.00 | 100s/50s1 = 0/0 | hoogtelling1 = 1 | aflewerings1 = 150 | paaltjies1 = 3 | boulgem1 = 6.66 | vyfin1 = 0 | tienin1 = 0 | besteboul1 = 2/5 | vang/stonk1 = 0/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 114 | lopies2 = 431 | kolfgem2 = 10.77 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling2 = 34 | aflewerings2 = 5554 | paaltjies2 = 164 | boulgem2 = 20.69 | vyfin2 = 1 | tienin2 = n/a | besteboul2 = 6/10 | vang/stonk2 = 38/– | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 98 | lopies3 = 175 | kolfgem3 = 7.00 | 100s/50s3 = 0/0 | hoogtelling3 = 20* | aflewerings3 = 2063 | paaltjies3 = 110 | boulgem3 = 18.09 | vyfin3 = 0 | tienin3 = n/a | besteboul3 = 5/12 | vang/stonk3 = 33/– | datum = 27 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/shabnim-ismail-276997 ESPNcricinfo }} '''Shabnim Ismail''' (gebore 5 Oktober 1988) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige internasionale [[krieket]]speler wat haar debuut vir die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrikaanse nasionale vrouespan]] in Januarie 2007 gemaak het. Ismail is 'n regterarm snelbouler en een van die vinnigste vroueboulers in die wêreld. Een van haar aflewerings is in Januarie 2016 aangeteken as 128&nbsp;km/h.<ref>{{af}} {{cite web |url=https://www.son.co.za/Sport/shabnim-is-die-vinnigste-vrouebouler-20160824 |title=Shabnim is die vinnigste vrouebouler |publisher=[[Die Son]] |date=25 Augustus 2016 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het verteenwoordig haar land tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]] verteenwoordig en is Suid-Afrika se alletye voorste paaltjienemer in beide [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en [[Twintig20|T20I-krieket]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Most wickets for South Africa Women in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Most wickets for South Africa Women in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Plaaslike loopbaan == Ismail het in Oktober 2005 op ouderdom 17 haar buiging vir die vroueseniorspan van die Westelike Provinsie gemaak, tydens die 2005-06 seisoen van die Suid-Afrikaanse Provinsiale Vroueliga.<ref name="lim">{{en}} {{cite web |url=http://cricketarchive.com/Players/158/158733/Womens_limited_overs_Matches.html |title=Women's limited-overs matches played by Shabnim Ismail |publisher=Cricket Archive |accessdate=1 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101164549/http://cricketarchive.com/Players/158/158733/Womens_limited_overs_Matches.html |archive-date=1 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy het 15 paaltjies in haar debuutseisoen geneem, die tweede meeste vir die Westelike Provinsie ná Shandre Fritz en Alexis le Breton.<ref>{{cite web |url=http://cricketarchive.com/Archive/Events/8/Womens_Provincial_League_2005-06/Bowling_by_Wickets.html |title=Bowling in Women's Provincial League 2005/06 (ordered by wickets) |publisher=Cricket Archive}}</ref> Dit is gevolg deur 21 paaltjies tydens die 2007-08 seisoen, wat die sesde meeste in die kompetisie was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://cricketarchive.com/Archive/Events/8/Womens_Provincial_League_2007-08/Bowling_by_Wickets.html |title=Bowling in Women's Provincial League 2007/08 (ordered by wickets) |publisher=Cricket Archive}}</ref> Sy verlaat die Westelike Provinsie vir Gauteng in die 2015–16 seisoen. == Internasionale loopbaan == Ismail maak haar internasionale debuut vir Suid-Afrika in Januarie 2007 op ouderdom 18, in 'n EDI teen [[Pakistanse nasionale vrouekrieketspan|Pakistan]]. Haar [[Toetskrieket|toets-]] en [[Twintig20|T20I-debuut]] was in dieselfde jaar, teen [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] en [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] onderskeidelik.<ref name="prof">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shabnim-ismail-276997 |title=Shabnim Ismail |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Ismail is vir Suid-Afrika se span gekies vir die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009]] in [[Australië]], maar sy kon slegs 'n enkele paaltjie neem in haar drie wedstryde.<ref name="odi">{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/276997.html?class=9;template=results;type=bowling;view=innings |title=Statistics / Statsguru / S Ismail / Women's One-Day Internationals |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2009]] in [[Engeland]] later die jaar het sy sewe paaltjies in drie wedstryde (insluitend 3/27 teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]]) geneem,<ref name="t2">{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/276997.html?class=10;template=results;type=bowling;view=innings |title=Statistics / Statsguru / S Ismail / Women's Twenty20 Internationals |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> wat die meeste vir Suid-Afrika was en ook die derde meeste van die toernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/icc-women-s-world-twenty20-2009-4346 |title=Most wickets For ICC Women's World Twenty20, 2009 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbekerkwalifisering 2011 in [[Bangladesj]] het Ismail in 'n wedstryd teen Nederland 6/10 geneem en só gehelp om dié span op slegs 36 lopies uit te boul .<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-women-s-world-cup-qualifier-usa-prevail-in-thrilling-one-run-win-541053 |title=USA prevail in thrilling one-run win |publisher=ESPNcricinfo |date=18 November 2011 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Haar prestasie het 'n nuwe EDI-rekord vir Suid-Afrika opstel, dit was destyds die vierde beste boulprestasie in al die vroue-eendagwedstryde.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/best-figures-in-an-innings-283971 |title=Best figures in an innings in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Ismail se goeie vorm is voortgesit tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013]] in [[Indië]], waar sy elf paaltjies in sewe wedstryde geneem het. Dit was die meeste vir Suid-Afrika en die vyfde meeste van die toernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/icc-women-s-world-cup-2012-13-7741 |title=Most wickets For ICC Women's World Cup, 2012/13 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Haar syfers sluit in 4/41 teen Australië, 2/18 teen Pakistan en 2/22 teen Sri Lanka. Met sewe paaltjies in vyf wedstryde eindig Ismail as Suid-Afrika se gesamentlike voorste paaltjievraat (saam met [[Marizanne Kapp]]) tydens die [[T20I-wêreldbeker 2014]] in [[Bangladesj]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/women-s-world-t20-2013-14-8084 |title=Most wickets For Women's World T20, 2013/14 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Teen [[Ierse nasionale vrouekrieketspan|Ierland]] neem sy 3/5 in drie boulbeurte. Suid-Afrika het die halfeindstryd van die toernooi vir die eerste keer gehaal, maar het minder sukses tydens die [[T20I-wêreldbeker 2016]] in Indië gehad en hulle wen net een wedstryd. Ismail het ook min sukses en neem slegs drie paaltjies in haar vier wedstryde.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/tournament/bowling-most-wickets-career/women-s-world-t20-2015-16-10293 |title=Most wickets For Women's World T20, 2015/16 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Persoonlike lewe == Ismail is in [[Kaapstad]] gebore. Sy het reeds op skool begin krieket speel en het aanvanklik in 'n gemengde span gespeel, omrede haar skool nie 'n afsonderlike span vir dogters gehad het nie. Ismail is 'n praktiserende [[Moslem]], en is die enigste Moslemvrou wat internasionale krieket vir Suid-Afrika speel. Sy studeer tans vir 'n meganiese ingenieur. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/shabnim-ismail-276997 Shabnim Ismail] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Shabnim Ismail}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ismail, Shabnim}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1988]] [[Kategorie:Lewende mense]] b457vdp64yqafa6tzha7tit5omduupz 0 124245 2916766 2831047 2026-07-09T21:30:20Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916766 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Trisha Chetty | beeld = [[Lêer:2020 ICC W T20 WC E v SA 02-23 Chetty (01).jpg|240px]] | byskrif = Trisha Chetty tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] | land = Suid-Afrika | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 26 | geboortemaand = 6 | geboortejaar = 1988 | geboorteplek = [[Durban]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig ortodoks | boul = - | rol = [[Paaltjiewagter]] | familie = | internasionaal = waar | toetsdebuutdatum = 28 Julie | toetsdebuutjaar = 2007 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Nederland | toetsno = 44 | laastetoetsdatum = 16 November | laastetoetsjaar = 2014 | laastetoetsvir = Suid-Afrika | laastetoetsteen = Indië | edidebuutdatum = 20 Januarie | edidebuutjaar = 2007 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Pakistan | edino = 44 | laasteedidatum = 27 Maart | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = 8 | T20Idebuutdatum = 10 Augustus | T20Idebuutjaar = 2007 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Nieu-Seeland | T20Ino = 3 | laasteT20Idatum = 4 September | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = | klub1 = KwaZulu-Natal Vroue | jaar1 = | steekwegaflewerings = true | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toetse]] | wedstryde1 = 2 | lopies1 = 93 | kolfgem1 = 31.0 | 100s/50s1 = 0/1 | hoogtelling1 = 56 | vang/stonk1 = 2/3 | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 120 | lopies2 = 2599 | kolfgem2 = 31.00 | 100s/50s2 = 0/16 | hoogtelling2 = 95 | vang/stonk2 = 118/49 | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 79 | lopies3 = 1115 | kolfgem3 = 17.42 | 100s/50s3 = 0/3 | hoogtelling3 = 55 | vang/stonk3 = 39/27 | datum = 27 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/trisha-chetty-276681 ESPNcricinfo }} '''Trisha Chetty''' (gebore [[26 Junie]] [[1988]], [[Durban]]), is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler en lid van die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]]. Sy het sedert 2007 twee [[Toetskrieket|Toetse]] en meer as 165 kitswedstryde vir Suid-Afrika gespeel. Aanvanklik het sy op nommer sewe of agt gekolf, maar is vinnig bevorder tot die toporde, en van die middel-2008 af het sy met die kolf geopen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/trisha-chetty-276681 |title=Trisha Chetty |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] vir Suid-Afrika gespeel. Sy het saam met Shandre Fritz die rekord van 170 lopies opgestel vir die hoogste openingstelling in die geskiedenis van vroue-T20I.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-cricket-twenty20-challenge-2010-11-474694/south-africa-women-vs-netherlands-women-4th-match-group-a-471294/full-scorecard |title=4th Match, Group A: South Africa Women v Netherlands Women at Potchefstroom (Uni), Oct 14, 2010 |publisher=ESPNcricinfo |date=14 Oktober 2010 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/highest-partnerships-by-wicket-283612 |title=Highest partnerships by wicket in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/trisha-chetty-276681 Trisha Chetty] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Trisha Chetty}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chetty, Trisha}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1988]] [[Kategorie:Lewende mense]] dkrud4ne7b0ghjlndf41bema0c5czxy 0 124252 2916778 2850118 2026-07-09T21:30:48Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916778 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Chloe Tryon | beeld = [[Lêer:2019–20 WBBL PS v HH 19-12-01 Tryon (01).jpg|240px]] | byskrif = Chloe Tryon in 2019 | land = Suid-Afrika | vollenaam = Chloe-Lesleigh Tryon | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 25 | geboortemaand = 1 | geboortejaar = 1994 | geboorteplek = [[Durban]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Linkerarm mediumvinnig | rol = Veelsydig | familie = | internasionaal = ja | eentoets = true | toetsdebuutdatum = 16 November | toetsdebuutjaar = 2014 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 56 | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 21 Oktober | edidebuutjaar = 2011 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Engeland | edino = 60 | laasteedidatum = 30 Januarie | laasteedijaar = 2020 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Nieu-Seeland | edihemp = 25 | T20Idebuutdatum = 5 Mei | T20Idebuutjaar = 2010 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Wes-Indië | T20Ino = 22 | laasteT20Idatum = 5 Maart | laasteT20Ijaar = 2020 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Australië | T20Ihemp = | klub1 = KwaZulu-Natal Vroue | jaar1 = | klubnommer1 = | klub2 = | jaar2 = | klub3 = | jaar3 = | klub4 = | jaar4 = | klub5 = | jaar5 = | klub6 = | jaar6 = | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toets]] | wedstryde1 = 1 | lopies1 = 30 | kolfgem1 = 30.00 | 100s/50s1 = 0/0 | hoogtelling1 = 30* | aflewerings1 = 114 | paaltjies1 = 1 | boulgem1 = 55.00 | vyfin1 = 0 | tienin1 = 0 | besteboul1 = 1/55 | vang/stonk1 = 0/– | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde2 = 57 | lopies2 = 919 | kolfgem2 = 22.97 | 100s/50s2 = 0/6 | hoogtelling2 = 92 | aflewerings2 = 1345 | paaltjies2 = 24 | boulgem2 = 36.70 | vyfin2 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul2 = 2/10 | vang/stonk2 = 11/– | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde3 = 34 | lopies3 = 308 | kolfgem3 = 22.00 | 100s/50s3 = 0/0 | hoogtelling3 = 40 | aflewerings3 = 445 | paaltjies3 = 19 | boulgem3 = 26.05 | vyfin3 = 0 | tienin3 = n/a | besteboul3 = 2/8 | vang/stonk3 = 7/– | datum = 10 Maart | jaar = 2020 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/chloe-tryon-453370 ESPNcricinfo }} '''Chloe-Lesleigh Tryon''' (gebore 25 Januarie 1994), is 'n [[Suid-Afrika]]anse vroue[[krieket]]speler. Sy speel vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] in al die formate van die spel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/chloe-tryon-453370 |title=Chloe Tryon |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> In haar debuut vir Suid-Afrika, 'n [[Twintig20|T20I-wedstryd]] teen die [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indiese Eilande]] tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2010]] het sy twee paaltjies in haar eerste boulbeurt geneem. In dieselfde wedstryd word sy die eerste vrouekrieketspeler om 'n paaltjie te neem met die eerste bal van haar loopbaan in vroue-T20I.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-twenty20-2010-412672/west-indies-women-vs-south-africa-women-1st-match-group-a-412704/full-scorecard |title=WI Women vs SA Women, 1st Match, Group A at Basseterre, May 05 2010 – Full Scorecard |publisher=ESPNcricinfo |date=5 Mei 2010 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/wicket-with-first-ball-in-career-458567 |title=Wicket with first ball in career in WT20Is |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het saam met [[Suné Luus]] die rekord opgestel vir die hoogste sesde EDI-paaltjievennootskap met 142 lopies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-tour-of-ireland-2016-962005/ireland-women-vs-south-africa-women-1st-odi-962011/full-scorecard |title=1st ODI: Ireland Women v South Africa Women at Dublin, Aug 5, 2016 |publisher=ESPNcricinfo |date=5 Augustus 2016 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/records/highest-partnerships-by-wicket-283613 |title=Highest partnerships by wicket in WODIs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy is aangewys in die Suid-Afrikaanse groep vir die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/csa-names-proteas-women-squad-for-pakistan-series-and-t20-world-cup-in-uae/ |title=CSA Names Proteas Women Squad For Pakistan Series And T20 World Cup In UAE |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=17 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917155022/https://cricket.co.za/csa-names-proteas-women-squad-for-pakistan-series-and-t20-world-cup-in-uae/ |archive-date=17 September 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en vir hulle multi-formaat tuisreeks teen [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] in November 2024.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/csa-names-proteas-women-squads-to-face-england-in-t20i-and-odi-series/ |title=CSA Names Proteas Women Squads To Face England In T20I And ODI Series |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=12 November 2024}} {{dooie skakel}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/cdd0rm91rnyo |title=South Africa rest Kapp for T20 series with England |publisher=[[BBC]] |author=Mike Peter |date=11 November 2024 |accessdate=12 November 2024}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Een jaar later het die vrouespan in hulle tweede agtereenvolgende T20I-vrouewêreldbekereindstryd verskyn, maar dié keer met 32 lopies teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/chloe-tryon-453370 Chloe Tryon] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Chloe Tryon}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tryon, Chloe}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8lq2poyjoiuo46kse1vwb3xnihuaala 0 124253 2916774 2490992 2026-07-09T21:30:40Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916774 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Lizelle Lee | beeld = [[Lêer:2020 ICC W T20 WC E v SA 02-23 Lee (01).jpg|240px]] | byskrif = Lizelle Lee tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] | land = Suid-Afrika | vollenaam = Lizelle Lee | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 2 | geboortemaand = 4 | geboortejaar = 1992 | geboorteplek = [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm mediumvinnig | rol = Kolwer, paaltjiewagter | familie = | internasionaal = waar | eentoets = waar | toetsdebuutdatum = 16 November | toetsdebuutjaar = 2014 | toetsdebuutvir = Suid-Afrika | toetsdebuutteen = Indië | toetsno = 53 | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 20 September | edidebuutjaar = 2013 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Bangladesj | edino = 67 | laasteedidatum = 31 Maart | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Engeland | edihemp = 67 | T20Idebuutdatum = 12 September | T20Idebuutjaar = 2013 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Bangladesj | T20Ino = 35 | laasteT20Idatum = 4 September | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = | klub1 = Mpumalanga Vroue | jaar1 = | klub2 = Noordwes Vroue | jaar2 = | columns = 3 | column1 = [[Toetskrieket|Toetse]] | column2 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column3 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 1 | wedstryde2 = 100 | wedstryde3 = 82 | lopies1 = 6 | lopies2 = 3315 | lopies3 = 1896 | kolfgem1 = 3.00 | kolfgem2 = 36.42 | kolfgem3 = 25.62 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 3/23 | 100s/50s3 = 1/13 | hoogtelling1 = 4 | hoogtelling2 = 132* | hoogtelling3 = 101 | aflewerings1 = - | aflewerings2 = 119 | aflewerings3 = 42 | paaltjies1 = - | paaltjies2 = 3 | paaltjies3 = 0 | boulgem1 = - | boulgem2 = 31.00 | boulgem3 = - | vyfin1 = - | vyfin2 = - | vyfin3 = - | tienin1 = - | tienin2 = n/a | tienin3 = n/a | besteboul1 = – | besteboul2 = 2/12 | besteboul3 = - | vang/stonk1 = 0/– | vang/stonk2 = 53/4 | vang/stonk3 = 29/1 | datum = 31 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/lizelle-lee-483484 ESPNcricinfo }} '''Lizelle Lee''' (gebore 2 April 1992 te [[Ermelo, Mpumalanga]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler wat op 20 September 2013 haar debuut vir die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/lizelle-lee-483484 |title=Lizelle Lee |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] vir Suid-Afrika gespeel. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/lizelle-lee-483484 Lizelle Lee] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Lizelle Lee}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lee, Lizelle}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1992]] [[Kategorie:Lewende mense]] 688szgqwlo91ubx6bvdi3odgjdx8pk7 0 124254 2916768 2490990 2026-07-09T21:30:27Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916768 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Nadine de Klerk | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Nadine de Klerk | lewe = ja | vroulik = ja | geboortedag = 16 | geboortemaand = 1 | geboortejaar = 2000 | geboorteplek = | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = | rol = Bouler | internasionaal = ja | edidebuutdatum = 9 Mei | edidebuutjaar = 2017 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Indië | edino = | laasteedidatum = 6 Februarie | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Wes-Indië | edihemp = 32 | T20Idebuutdatum = 13 Februarie | T20Idebuutjaar = 2018 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Indië | T20Ino = 25 | laasteT20Idatum = 23 Maart | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Indië | T20Ihemp = | columns = 2 | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column2 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 16 | wedstryde2 = 23 | lopies1 = 129 | lopies2 = 253 | kolfgem1 = 11.72 | kolfgem2 = 23.00 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling1 = 22 | hoogtelling2 = 37* | aflewerings1 = 652 | aflewerings2 = 274 | paaltjies1 = 15 | paaltjies2 = 19 | boulgem1 = 31.00 | boulgem2 = 18.21 | vyfin1 = 0 | vyfin2 = 0 | tienin1 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul1 = 3/33 | besteboul2 = 3/18 | vang/stonk1 = 5/– | vang/stonk2 = 2/– | datum = 10 Februarie | jaar = 2022 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/nadine-de-klerk-939249 ESPNcricinfo }} '''Nadine de Klerk''' (gebore 16 Januarie 2000) is 'n [[Suid-Afrika]]anse vroue[[krieket]]speler. Sy het haar debuut in [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-krieket]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] teen [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] gemaak in die 2017 Suid-Afrikaanse Vierhoekige Reeks op 9 Mei 2017<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/w-quad-in-sa-2017-1089513/south-africa-women-vs-india-women-3rd-match-1089522/full-scorecard |title=Women's Quadrangular Series (in South Africa), 3rd Match: South Africa Women v India Women at Potchefstroom (Uni), May 9, 2017 |publisher=ESPNcricinfo |date=9 Mei 2017 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> en haar Vroue Twintig20 Internasionale krieketdebuut teen Indië op 13 Februarie 2018.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/ind-w-in-sa-2017-18-1123199/south-africa-women-vs-india-women-1st-t20i-1123206/full-scorecard |title=1st T20I, India Women tour of South Africa at Potchefstroom, Feb 13 2018 |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Februarie 2018 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Een jaar later het die vrouespan in hulle tweede agtereenvolgende T20I-vrouewêreldbekereindstryd verskyn, maar dié keer met 32 lopies teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/nadine-de-klerk-939249 Nadine de Klerk] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Nadine de Klerk}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:De Klerk, Nadine}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2000]] [[Kategorie:Lewende mense]] myfo99el20o7if6yhpnzcgzx0mhzehr 0 124330 2916773 2490991 2026-07-09T21:30:38Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916773 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Masabata Klaas | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Masabata Klaas | lewe = ja | vroulik = ja | geboortedag = 3 | geboortemaand = 2 | geboortejaar = 1991 | geboorteplek = [[Botshabelo, Mpumalanga|Botshabelo, Tvl.]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm medium | rol = Bouler | familie = | internasionaal = ja | eentoets = | toetsdebuutdatum = | toetsdebuutjaar = | toetsdebuutvir = | toetsdebuutteen = | toetsno = | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 6 Oktober | edidebuutjaar = 2010 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Sri Lanka | edino = 58 | laasteedidatum = 18 Julie | laasteedijaar = 2017 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Engeland | edihemp = 5 | T20Idebuutdatum = 14 Oktober | T20Idebuutjaar = 2010 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Nederland | T20Ino = 25 | laasteT20Idatum = 3 Augustus | laasteT20Ijaar = 2016 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Ierland | T20Ihemp = | klub1 = | jaar1 = | klub2 = | jaar2 = | columns = 2 | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column2 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 52 | wedstryde2 = 43 | lopies1 = 97 | lopies2 = 38 | kolfgem1 = 5.38 | kolfgem2 = 4.75 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling1 = 15 | hoogtelling2 = 12* | aflewerings1 = 1874 | aflewerings2 = 683 | paaltjies1 = 44 | paaltjies2 = 22 | boulgem1 = 33.97 | boulgem2 = 39.72 | vyfin1 = 0 | vyfin2 = 0 | tienin1 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul1 = 3/27 | besteboul2 = 2/17 | vang/stonk1 = 11/– | vang/stonk2 = 8/– | datum = 31 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/masabata-klaas-364368 ESPNcricinfo }} '''Masabata Klaas''' (gebore 3 Februarie 1991) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige internasionale [[krieket]]speler wat sedert haar debuut in 2010 in 52 [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en 43 [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika se nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/masabata-klaas-364368 |title=Masabata Klaas |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/masabata-klaas-364368 Masabata Klaas] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Masabata Klaas}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Klaas, Masabata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1991]] [[Kategorie:Lewende mense]] bfw7w49ol4agye0ceeer9qirwl6vuut 0 124331 2916772 2490957 2026-07-09T21:30:36Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916772 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Ayabonga Khaka | beeld = [[Lêer:2020 ICC W T20 WC E v SA 02-23 Khaka (03).jpg|240px]] | byskrif = Ayabonga Khaka tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] | land = Suid-Afrika | vollenaam = Ayabonga Khaka | lewe = waar | vroulik = waar | geboortedag = 18 | geboortemaand = 7 | geboortejaar = 1992 | geboorteplek = [[Middeldrif]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm medium | rol = Bouler | familie = | internasionaal = ja | eentoets = | toetsdebuutdatum = | toetsdebuutjaar = | toetsdebuutvir = | toetsdebuutteen = | toetsno = | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 6 September | edidebuutjaar = 2012 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Bangladesj | edino = 62 | laasteedidatum = 27 Maart | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = 99 | T20Idebuutdatum = 11 September | T20Idebuutjaar = 2012 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Bangladesj | T20Ino = 29 | laasteT20Idatum = 4 September | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = | klub1 = Grens vroue | jaar1 = | klub2 = | jaar2 = | columns = 2 | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column2 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 80 | wedstryde2 = 36 | lopies1 = 106 | lopies2 = 30 | kolfgem1 = 5.04 | kolfgem2 = 10.00 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling1 = 15 | hoogtelling2 = 8* | aflewerings1 = 3790 | aflewerings2 = 697 | paaltjies1 = 107 | paaltjies2 = 32 | boulgem1 = 24.05 | boulgem2 = 23.12 | vyfin1 = 1 | vyfin2 = 0 | tienin1 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul1 = 5/26 | besteboul2 = 4/23 | vang/stonk1 = 26/– | vang/stonk2 = 7/– | datum = 28 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/ayabonga-khaka-387261 ESPNcricinfo }} '''Ayabonga Khaka''' (gebore 18 Julie 1992) is 'n [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler wat 44 [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]]- en 11 [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika se nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het sedert haar debuut in 2012.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ayabonga-khaka-387261 |title=Ayabonga Khaka |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Een jaar later het die vrouespan in hulle tweede agtereenvolgende T20I-vrouewêreldbekereindstryd verskyn, maar dié keer met 32 lopies teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/ayabonga-khaka-387261 Ayabonga Khaka] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Ayabonga Khaka}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Khaka, Ayabonga}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1992]] [[Kategorie:Lewende mense]] jq7s89zh6wp1r15vpe2491a8bbbse7d 0 124332 2916767 2490959 2026-07-09T21:30:23Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916767 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Moseline Daniels | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Moseline Daniels | lewe = ja | vroulik = ja | geboortedag = 1 | geboortemaand = 2 | geboortejaar = 1990 | geboorteplek = | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | sterfdag = | sterfmaand = | sterfjaar = | sterfplek = | sterfland = | bynaam = | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm medium | rol = Bouler | familie = | internasionaal = ja | eentoets = | toetsdebuutdatum = | toetsdebuutjaar = | toetsdebuutvir = | toetsdebuutteen = | toetsno = | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 6 Oktober | edidebuutjaar = 2010 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Sri Lanka | edino = 57 | laasteedidatum = 18 Julie | laasteedijaar = 2017 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Engeland | edihemp = 7 | T20Idebuutdatum = 14 Oktober | T20Idebuutjaar = 2010 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Nederland | T20Ino = 24 | laasteT20Idatum = 23 Mei | laasteT20Ijaar = 2019 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Pakistan | T20Ihemp = | klub1 = Boland Vroue | jaar1 = | klub2 = Westelike Provinsie Vroue | jaar2 = | columns = 2 | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column2 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 33 | wedstryde2 = 40 | lopies1 = 40 | lopies2 = 20 | kolfgem1 = 10.00 | kolfgem2 = 5.00 | 100s/50s1 = 0/0 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling1 = 11* | hoogtelling2 = 8* | aflewerings1 = 1397 | aflewerings2 = 801 | paaltjies1 = 28 | paaltjies2 = 28 | boulgem1 = 33.25 | boulgem2 = 23.63 | vyfin1 = 0 | vyfin2 = 0 | tienin1 = 0 | tienin2 = n/a | besteboul1 = 4/25 | besteboul2 = 3/13 | vang/stonk1 = 10/– | vang/stonk2 = 8/– | datum = 30 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.espncricinfo.com/cricketers/moseline-daniels-478278 ESPNcricinfo }} '''Moseline Daniels''' (gebore 1 Februarie 1990) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler wat sedert haar debuut in 2010 in agt [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en 16 [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika se nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/moseline-daniels-478278 |title=Moseline Daniels |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]] vir Suid-Afrika gespeel. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/cricketers/moseline-daniels-478278 Moseline Daniels] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Moseline Daniels}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Daniels, Moseline}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Lewende mense]] iprxdyd7w4qmjf4vyl8248i1tgw1iyw 0 124337 2916777 1970002 2026-07-09T21:30:46Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916777 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Andrie Steyn | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Andrie Steyn | lewe = ja | vroulik = ja | geboortedag = 23 | geboortemaand = 11 | geboortejaar = 1996 | geboorteplek = Durban, KwaZulu-Natal | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm medium | rol = Kolwer | familie = | internasionaal = ja | eentoets = | toetsdebuutdatum = | toetsdebuutjaar = | toetsdebuutvir = | toetsdebuutteen = | toetsno = | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 21 Oktober | edidebuutjaar = 2014 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Sri Lanka | edino = | laasteedidatum = 21 Mei | laasteedijaar = 2017 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = 6 | T20Idebuutdatum = 9 September | T20Idebuutjaar = 2014 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Ierland | T20Ino = | laasteT20Idatum = 26 Oktober | laasteT20Ijaar = 2016 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Sri Lanka | T20Ihemp = | klub1 = Noordelikes vroue | jaar1 = 2010-tans | klub2 = | jaar2 = | columns = 2 | steekwegaflewerings = true | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column2 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 20 | wedstryde2 = 5 | lopies1 = 501 | lopies2 = 42 | kolfgem1 = 26.36 | kolfgem2 = 21.00 | 100s/50s1 = 1/3 | 100s/50s2 = 0/0 | hoogtelling1 = 117 | hoogtelling2 = 35 | aflewerings1 = | aflewerings2 = | paaltjies1 = | paaltjies2 = | boulgem1 = | boulgem2 = | vyfin1 = | vyfin2 = | tienin1 = | tienin2 = | besteboul1 = | besteboul2 = | vang/stonk1 = 6/– | vang/stonk2 = 1/– | datum = 18 Julie | jaar = 2017 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/andrie-steyn-503123 ESPNcricinfo }} '''Andrie Steyn''' (gebore 23 November 1996) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige internasionale [[krieket]]speler wat reeds 20 [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en vyf [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika se nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/andrie-steyn-503123 |title=Andrie Steyn |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017]] vir Suid-Afrika gespeel. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/andrie-steyn-503123 Andrie Steyn] by ESPNcricinfo {{Saadjie}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{en-vertaal|Andrie Steyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steyn, Andrie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1996]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] knu7zreo52x8qmbyquo7movhsaxnqsu 0 124339 2916775 2490934 2026-07-09T21:30:42Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916775 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Suné Luus | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Suné Elbe Luus | lewe = ja | vroulik = ja | geboortedag = 5 | geboortemaand = 1 | geboortejaar = 1996 | geboorteplek = | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm draaibalbouler | rol = Bouler | familie = | internasionaal = ja | eentoets = | toetsdebuutdatum = | toetsdebuutjaar = | toetsdebuutvir = | toetsdebuutteen = | toetsno = | laastetoetsdatum = | laastetoetsjaar = | laastetoetsvir = | laastetoetsteen = | toetshemp = | edidebuutdatum = 6 September | edidebuutjaar = 2012 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Bangladesj | edino = 63 | laasteedidatum = 27 Maart | laasteedijaar = 2022 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Indië | edihemp = 96 | T20Idebuutdatum = 11 September | T20Idebuutjaar = 2012 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Bangladesj | T20Ino = 30 | laasteT20Idatum = 4 September | laasteT20Ijaar = 2021 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Wes-Indië | T20Ihemp = | klub1 = Noordelike vroue | jaar1 = | klub2 = | jaar2 = | columns = 2 | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | column2 = [[Twintig20|T20I]] | wedstryde1 = 99 | wedstryde2 = 83 | lopies1 = 1665 | lopies2 = 866 | kolfgem1 = 24.13 | kolfgem2 = 21.12 | 100s/50s1 = 0/12 | 100s/50s2 = 0/4 | hoogtelling1 = 83 | hoogtelling2 = 71 | aflewerings1 = 3171 | aflewerings2 = 924 | paaltjies1 = 109 | paaltjies2 = 47 | boulgem1 = 21.78 | boulgem2 = 21.46 | vyfin1 = 5 | vyfin2 = 2 | tienin1 = n/a | tienin2 = n/a | besteboul1 = 6/36 | besteboul2 = 5/8 | vang/stonk1 = 44/– | vang/stonk2 = 30/– | datum = 30 Maart | jaar = 2022 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/sune-luus-487007 ESPNcricinfo }} '''Suné Luus''' (gebore 5 Januarie 1996) is 'n [[Suid-Afrika]]anse internasionale [[krieket]]speler wat reeds 100 [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en 83 [[Twintig20|T20I-]] wedstryde vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het sedert haar debuut in 2012.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/sune-luus-487007 |title=Suné Luus |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]], asook die [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie in [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] vir Suid-Afrika gespeel. Tydens die T20I-vrouewêreldbeker 2023 het die Proteas vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – gehaal, maar met 19 lopies teen [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Een jaar later het die vrouespan in hulle tweede agtereenvolgende T20I-vrouewêreldbekereindstryd verskyn, maar dié keer met 32 lopies teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Tydens die Vrouekrieketwêreldbeker 2025 was die Suid-Afrikaners weer baanbrekers en het vir die eerste keer na ’n krieketwêreldbekereindstryd – beide mans en vroue – deurgedring, waar hulle egter met 52 lopies deur die medegasvroue [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/sune-luus-487007 Suné Luus] by ESPNcricinfo {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{en-vertaal|Suné Luus}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Luus, Suné}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1996]] [[Kategorie:Lewende mense]] fl57igtywbqujklashpzms6vssbqnze 0 124340 2916776 2119049 2026-07-09T21:30:44Z SpesBona 2720 Bygewerk 2916776 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Krieketspeler | naam = Raisibe Ntozakhe | beeld = | byskrif = | land = Suid-Afrika | vollenaam = Raisibe Ntozakhe | lewe = ja | vroulik = ja | geboortedag = 29 | geboortemaand = 11 | geboortejaar = 1996 | geboorteplek = [[Johannesburg]] | geboorteland = [[Suid-Afrika]] | lengte = | kolf = Regshandig | boul = Regterarm wegbreek | rol = Bouler | internasionaal = ja | edidebuutdatum = 9 Mei | edidebuutjaar = 2017 | edidebuutvir = Suid-Afrika | edidebuutteen = Indië | edino = | laasteedidatum = 22 September | laasteedijaar = 2018 | laasteedivir = Suid-Afrika | laasteediteen = Wes-Indië | edihemp = 29 | T20Idebuutdatum = 13 Februarie | T20Idebuutjaar = 2018 | T20Idebuutvir = Suid-Afrika | T20Idebuutteen = Indië | T20Ino = | laasteT20Idatum = 28 Junie | laasteT20Ijaar = 2018 | laasteT20Ivir = Suid-Afrika | laasteT20Iteen = Nieu-Seeland | T20Ihemp = | klub1 = | jaar1 = | klub2 = | jaar2 = | columns = 2 | column1 = [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] | wedstryde1 = 5 | lopies1 = 0 | kolfgem1 = 0 | 100s/50s1 = 0/0 | hoogtelling1 = | aflewerings1 = 144 | paaltjies1 = 2 | boulgem1 = 72 | vyfin1 = 0 | tienin1 = n/a | besteboul1 = 1/31 | vang/stonk1 = 2/– | column2 = T20I | wedstryde2 = 12 | lopies2 = 0 | kolfgem2 = 35,86 | 100s/50s2 = 1/8 | hoogtelling2 = 0* | aflewerings2 = 168 | paaltjies2 = 3 | boulgem2 = 75.66 | vyfin2 = – | tienin2 = – | besteboul2 = – | vang/stonk2 = 1/– | datum = 1 Februarie | jaar = 2020 | bron = https://www.cricinfo.com/cricketers/raisibe-ntozakhe-629578 ESPNcricinfo }} '''Raisibe Ntozakhe''' (gebore 29 November 1996) is 'n [[Suid-Afrika]]anse voormalige [[krieket]]speler wat reeds in vyf [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-wedstryde]] vir [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika se nasionale vrouekrieketspan]] gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricinfo.com/cricketers/raisibe-ntozakhe-629578 |title=Raisibe Ntozakhe |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=8 Julie 2026}}</ref> Sy het onder meer tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017]] vir Suid-Afrika gespeel. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.cricinfo.com/cricketers/raisibe-ntozakhe-629578 Raisibe Ntozakhe] by ESPNcricinfo {{Saadjie}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{en-vertaal|Raisibe Ntozakhe}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ntozakhe, Raisibe}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vrouekrieketspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1996]] [[Kategorie:Lewende mense]] 94c9y8totduc5xi2gfhfelyp77j0ks0 0 125045 2916795 2911263 2026-07-09T21:58:26Z Jcb 223 2916795 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Moltrein'' (roman)}} {{Boek | naam = ''Moltrein'' | subtitel = roman | oorspr titel = | vertaler = | beeld = Moltreinvoorblad.JPG | breedte = 200 | outeur = Dan Roodt | omslagontwerp = | land = [[Frankryk]] | taal = [[Afrikaans]] | reeks = | onderwerp = Romanse, Apartheid, kultuur, globalisering, kommunisme, ballingskap, reisverhaal | genre = Fiksie | uitgewer = [[Praag (webwerf)|PRAAG]] | uitgewingsdatum = Mei 2004 | medium = Slapband | bladsye = 302 | grootte_gewig = | oplage = | isbn = 0-9584635-8-1 | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = }} '''''Moltrein''''' is 'n [[roman]] geskryf deur [[Dan Roodt]]. Die boek word deur die skrywer self omskryf as 'n roman vir die leser wat meer verwag as "man ontmoet meisie op 'n tropiese eiland." Die boek kan as post-postmoderne liefdesverhaal beskou word. Anton du Preez is 'n onsuksesvolle pianis en komponis wat heelwat tyd in die [[Paryse Metro|Paryse moltreinstelsel]] deurbring totdat hy die fabelagtig ryke Erika ontmoet. Sy verlos hom uit die verveling van 'n middelmatige bestaan as moltreinpassasier en hulle besoek allerlei interessante plekke en restaurante, met 'n oordaad aan [[seks]] en literêre verwysings. == Karakters == === Hoofkarakters === * '''Anton du Preez''' - die fokalisator en hoofkarakter van die roman; minnaar van Erika. * '''Erika de Ruiter''' - die minnares van Anton; woonagtig in [[Champ-de-Mars (Parys)|Champ-de-Mars]]. === Newekarakters === * '''Ginette''' - 'n kommuniste met wie Anton op die moltrein ontmoet en voor die verhaalhede 'n kortstondige seksuele verhouding gehad het. * '''Ju''' - dogter van 'n vermaarde Japannese nyweraar in Tokio; 'n musiekleerling van Anton en vriendin van Erika. * '''Gérard''' - Switserse ski-instrukteur wat deur Erika gehuur word om Anton af te rig. * '''Chantal Meunier''' - Franse skipper wat deur Erika gehuur word om die ''Erica'' te stuur. * '''Marié van der Westhuizen''' - 'n eertydse kennis van Anton uit die musiekkringe; voorheen 'n tjellis van TRUK-orkes. * '''Agnès''' - 'n musiekleerling van Anton woonagtig in die 16de arrondissement, Parys. * '''Madame de Laisné''' - die grootmoeder van Agnès. == Intrige == === Die lewe ondergronds I === Anton ontvlug na Parys om militêre diensplig in Suid-Afrika te ontduik, maar veral om daar sy droom as wêreldberoemde konsertpianis te verwesenlik. Sy amibisie om roem te bereik loop uit op niks (hy is al te oud, en verder moet hy met duisende ander meeding), en hy moet noodgedwonge 'n musiekonderwyser word wat privaatklasse aan rykmanskinders bied. Hy word deur omstandighede genoodsaak om in die 2de arrondissement van Parys te bly, in die middel van die hoeredistrik, omdat die woonstel bekostigbaar is. Bedags moet hy vir die klavierlesse met die moltrein deurkruis - wat so te sê sy onderaardse bestaan en eensaamheid versinnebeeld. Hy raak in 'n kortstondige, maar vurige verhouding met 'n medepassasier op die moltrein betrokke. Self voel hy staatloos en ontuis in Frankryk, want orals, in elke progressiewe koerant en op televisie, word die Afrikaner en Suid-Afrika verguis weens Apartheid. Selfs al is die Franse owerhede ewe rassisties teenoor die Arabiere, en selfs al is die [[Wet op Afsonderlike Geriewe]] reeds in Suid-Afrika afgeskaf. Deur sy verhouding met Ginette begin hy eerstens agterkom die kommunistiese aanhangers het nie die vaagste benul wat kommunisme of kommunistiese filosofie werklik behels nie - hulle doen slegs mee aan 'n rewolusie ter wille van die rewolusie. Tweedens word Apartheid eenvoudig as laaste strooihalm gebruik, omrede die Kommunisme se val in Europa voor die deur is. Derdens beskou sakemanne Apartheid as 'n lastigheid wat die handel strem weens die internasionale boikot. Vierdens is die res van Europa se internasionale Afrikanerhaat te wyte aan die Europeërs se skuldgevoel oor hul meelopery met die Nazi's 'n paar dekades tevore. === Die lewe bogronds === Ju het uit bewondering meermale Anton vir funksies aan huis begin oornooi - om klavier te kom speel. Daar ontmoet hy een aand 'n vermoënde Afrikaner, byna 28-jarige Erika de Ruiter, wat self uitgehonger na geselskap is. Deur meermale kontak te maak word die verhouding al hoe sterker. Maar, Erika soek slegs afleiding. Sy stel baie duidelik aan Anton dat sy reeds op troue gestaan het met "die gewone, Afrikaanse rugbyspeler uit 'n goeie Stellenbosse familie, wat deesdae in 'n aksepbank in Johannesburg werk, maar wat waarskynlik sal terugkom Kaap toe om die familiewynplaas oor te neem as die pa [[aftree]]." Hierdie aksepbankier is bereid om vir Erika te wag, maar sy sien nie kans om nou al vrou te word nie. Uiteindelik sal hulle twee trou, miskien nie - maar intussen wil sy die lewe geniet. "My hele lewe lank soek ek nog na een of ander... buitenissige ervaring, 'n groot passie." Anton neem sy intrek in haar woonstel te Champ-de-Mars. Hy word klei in Erika se hande en sou homself later omskryf as "die ouer gigolo wie se taak dit was om haar in ruil vir 'n lewe van gemak, weelde en skoonheid tot nuwe sinlike hoogtepunte te voer." Hul lewe bestaan uit hedonistiese eet-, drink-, en sekspartye. Saam reis hulle deur Europa (op Erika se rekening) en lewer kommentaar oor hul bestemmings (dikwels polities, soms filosofies, soms literêr, soms seksueel). Soos Apartheid na 'n einde se kant toe staan, begin hul verhouding al hoe meer wankel en onwaarskynlik lyk. Vanaf Parys na Genève per TGV toon Erika aan Anton 'n boek wat sy pas begin lees het ('n voorbode) - ''Je vous aime, Inconnue'' deur die skrywer Gonzague Saint Bris, wat handel oor Balzac en sy minnares, die Russiese gravin Madame Hanska. Tydens hul besoek aan Switserland word Gérard gevra om Anton af te rig. Die ski-opleiding wil net nie vlot nie. Erika is veel meer ervare in die ski en neem Anton tot op die hoogste punt - vanwaar hulle tot onder sal afski. In die proses doen Anton 'n kniebesering op - wat ook hul verhouding mank laat. Nes hy nou ook 'n ''pianiste manqué'' was - 'n mislukte klavierspeler. Op 'n jagnaweek besef Anton hoe broos die Franse kultuur eintlik is teen die aanslag van die internasionale geldmag. Ene Jacques Pasquier, wat die reklamerekening van een van Erika se horlosiemaatskappye hanteer, begin al hoe meer "Amerikaans" word, te midde van sy ersatz strewe om die lewe van 'n Boergondiese edelman te voer op sy château aan die buitewyke van [[Saumur]]. Binnekort sou hy geen aspirant-Boergondiese edelman meer wees nie, maar 'n aspirant-Amerikaner en -wêreldburger; 'n namaaksel van figure uit Amerikaanse sepies op televisie. Die hoofstuk van Anton se lewe word afgesluit deur 'n vaart op die ''Erica''. Erika het haar woonstel verkoop kort voor haar terugkeer na Suid-Afrika. Sy twyfel of Anton haar werklike liefde kan bied buiten seks. Die laaste aand op die seiljag eindig met 'n "groepswoeps" (orgie), waar ook Chantel later prettig meedoen aan die drievoudige seksinsident. Dit was Erika se laaste poging om die skakel tussen haar en Anton te breek. Anton blameer veral die val van die Berlynse muur en die daaropvolgende vrylating van Mandela vir die beëindiging van hul verhouding. As die kommunisme net 'n bietjie langer aangehou het en die sanksies voortgeduur het, sou Erika nooit so gou na Suid-Afrika teruggekeer het nie. === Die lewe ondergronds II === Ondertussen het Anton by die ''Office Français pour la Protection des Réfugiés et des Apatrides'' sy politieke asiel opgeskort - die regering het immers verander. By die Suid-Afrikaanse ambassade ontdek hy die personeel kan nie meer 'n woord Afrikaans of Frans praat nie - slegs Engels. Op sy nuwe paspoort skitter Afrikaans eweneens in sy afwesigheid. Voor Anton omdraai en by die ambassade uitstap trek die voorblad van die ''[[Rooi Rose]]'' sy aandag. Erika is getroud met 'n voormalige Suid-Afrikaanse rugbyspeler en aksepbankier wat wynboer geword het op die familiewynplaas in Stellenbosch. Nuwe geleenthede klop aan die deur noudat sanksies teen Suid-Afrika opgehef is. Anton keer droëbek terug na sy woonstelletjie in die 2de arrondissement en word oorweldig deur neerslagtigheid, maar onderweg besluit hy op die nippertjie sy selfmoord deur voor 'n trein in te spring sal Erika nie in die minste raak nie (slegs die gefrustreerde Paryse pendelaars vir enkele minute). Steeds klou hy aan die ''Rooi Rose'' vas onder sy arm. Met die finansies wat begin knyp, doen Anton aansoek by die Franse werkloosheidagentskap, en begin openlik sy pad ooplieg. So word hy een van die twee-en-'n-halfmiljoen-werkloses, hoewel hy tog enkele leerlinge teen kontantbetaling onderrig. Hy verneem by die besoekende Marié van der Westhuizen en haar Engelssprekende man (Steve) daar is geen toekoms meer in Suid-Afrika nie. Ná 'n motorkaping het die gesin besluit om die land vaarwel te roep en na Engeland te verhuis. Hul dogter, Lisa, word ook in Engels grootgemaak. Afgesien van die bedrogspul wat by die Staatsteater oopgevlek is en die streeksrade wat afgeskaf is, is musiekinstrumente by skole konfiskeer en word musiekonderwysers op 'n streep afgedank. 'n Toekoms in Suid-Afrika is daar dus glad nie meer vir Anton nie. Marié kan weer glad nie insien waarom daar geen geleenthede vir Anton in Parys kan wees nie. Tog is daar 'n groot verlange in Anton om terug te keer Suid-Afrika toe. Anton besigtig ook in die hoeredistrik pornografiese rolprente en vertoondames wat groteske danspassies uitvoer. Helaas kan hy nie Erika vergeet nie (maar voel slegs verdoof deur die ersatzervaring). Agnès, een van die amper-veertigjarige Anton se ou musiekleerlinge in Parys, stel Anton bekend aan haar ouma, die sewentigjarige Madame de Laisné - 'n onwrikbare Katoliek en onbesweke behoudende wat net buitekant Nantes in 'n ou herehuis bly en 'n baie hoë dunk van Afrikaners het. Anton word na die platteland genooi. Hoewel hul aanspreekvorme nooit sou afwyk van ''vous'' ("u") nie, neem Madame tog Anton in haar vertroue: sy vertel hom iets wat al so lank aan haar knaag en geen familielid weet nie. Ná haar man se afsterwe het sy ontdek hy was aan haar ontrou. Sy voel verraai, want het sy nie haar hele lewe aan hom gewy, hom verafgod nie? En nou is al die goeie herinneringe bederf. Wie sê daar was nie voorheen nog ander skelmpies nie? Anton gee toe dat hy ewe verwond voel deur 'n soortgelyke ervaring, maar brei nie uit nie. Tydens 'n spesiaal voorbereide aandete doen Anton aan die hand: "Miskien moet u tog 'n slag ontrou wees aan hom." Madame wonder hardop waar sy 'n minnaar sou vind, en Anton stip die parallelle tussen hulle twee baie duideliker op 'n diskrete manier uiteen. Dit word 'n wen-wen-transaksie: Madame sou weer aantreklik voel en Anton sou gemeenskap hê met "France" (haar voornaam, wat ook verwys na die Ou Katolieke Frankryk), 'n soort nagmaal - die mis van 'n ateïs - wat nog 'n Balzacroman se titel is. Die saak word beklink met 'n soen, al was haar tong maar "effe droog". Op die bed vier hulle die waarde van alle ou en verganklike dinge. Die wraak op haar oorlede man skitter in Madame se oë nog toe sy Anton by die stasie wegsien. Anton is vas van plan om nou terug te keer Suid-Afrika toe. Die verhaal word skielik in die middel van die laaste sin onderbreek. === Epiloog === Die hele hoofstuk verander in 'n huldeblyk. Die nuwe skrywer aan die woord is Anton se broer. Anton du Preez is tragies oorlede ná sy knie-operasie in Parys, met 'n kruk al hinkerend op soek na 'n telefoon by 'n kafee (want die staatshospitale het geen telefone nie). Hy het die straat oorgesteek en is omgery deur 'n wasseryfirma se afleweringswa. Hy is ná die heropname in dieselfde hospitaal dood. Die manuskrip is in Anton du Preez se woonstel ontdek. Die broer het op een Sondag dit goed gedink om Dan Roodt te nader om die teks gepubliseer te kry. Na 'n gesukkel by ''Rapport'' om Roodt se selfoonnommer te kry, het Dr. Dan onmiddellik ingewillig om die Du Preez se manuskrip deur te lees en selfs daarop aangedring om die teks te publiseer. == Agtergrond == Roodt begin sy boek tydens 'n besoek aan Parys te skrywe; uiteindelik word die manuskrip in Suid-Afrika voltooi. Die storie het geleidelik vorm aangeneem en was nie aan tyd gebonde nie.<ref name="Suidpunt" /> Die boek is ook geskryf oor 'n tydperk toe Roodt sy 'frankofiele fase' beleef het - die voedsel, letterkunde, filosofie en kleredrag, maar veral "'n sekere soort intellektuele onverskrokkenheid" het hom bekoor; waaronder die taaltrots en volkstrots van Alain de Benoist.<ref name="Suidpunt" /> Oor die doel van sy roman skryf Roodt:<ref name="Suidpunt">{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=45691 |title=Roodt, D. 2018. Onderhoud met Suidpunt. ''PRAAG'', 12 Mei. |access-date=14 Mei 2018 |archive-date=14 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180514131033/http://praag.co.za/?p=45691 |url-status=live }}</ref> {{cquote| [...] ‘n [V]riend van my het gesê “dit is die laaste Sestigerroman”. Dit bied egter ‘n realistiese en nie-verromantiseerde blik op Parys. Maar dit het ook vir my daaroor gegaan om ‘n tydvak (die tagtigerjare) te beskryf, ‘n tyd toe daar oral geweldige propaganda teen Suid-Afrika en Afrikaners geproduseer is. Origens is dit ‘n roman in die Franse styl, ietwat ironies en vol detail oor Parys, die moltrein en Frankryk self. }} In 'n onderhoud per e-pos aan Stephanie Nieuwoudt gepubliseer op 15 Junie 2004 in ''Die Burger'', erken Roodt daar is sekere outobiografiese trekke, hoewel die boek in die geheel as fiksie gelees moet word. Die pret is nie in die outobiografiese dele nie, maar die bou, die temas, die leimotiewe, ensomeer. Dan Roodt speel byvoorbeeld slegter klavier as Anton du Preez, maar Roodt kan weer beter ski.<ref name="nieuw">Nieuwoudt, S. 2004. Filistynse luiheid pla: Engels nie ál venster op buiteland, sê Dan Roodt. ''Die Burger'', 15 Junie: 14.</ref> Die titel ''Moltrein'' is gebruik omdat "[[moltrein]]" 'n eg Afrikaanse woord is. Dit som tegelykertyd Parys op: 'n doolhof van gange en stasies waarin die vreemdeling kan verdwaal. Dit versinnebeeld ook die ''voyage sur place'' ('n reis op dieselfde plek) - die mens kan duisende kilometer ondergronds aflê en tog in dieselfde stad bly. By elke metrostasie word iets gevind wat Anton du Preez laat terugdink aan Suid-Afrika.<ref name="nieuw" /> Die hoeveelheid Franse sinne wat in die boek opgeneem is, probeer om 'n "vervreemdingseffek" by die leser te skep, iets soortgelyk aan Bertolt Brecht se ''Entfremdungseffekt''. Die leser behoort dan te ervaar dat dit juis ‘n vreemde wêreld is, wat heelwat aanpassing verg.<ref name="Suidpunt" /> Roodt se verblyf in Parys het hom polities sterk beïnvloed:<ref name="nieuw" /> {{cquote| Dit was aanvanklik vir my 'n skok om agter te kom hoe naïef ek was met die stelletjie links-liberale idees wat by Wits by my ingedril is. Terwyl ek in Suid-Afrika destyds baie krities was oor die ou regering, het ek nou toenemend die valsheid van die apartheid-stereotipe in die buiteland begin raaksien en gaandeweg daarteen in opstand gekom. ''Moltrein'' verteenwoordig in 'n sekere sin my weerwraak op apartheid, op die woord self, maar ook op al die gemeenplase, halwe waarhede en opvattinge wat sowel plaaslik as internasionaal daaronder versprei is. Veral in Frankryk was die anti-apartheidsbeweging 'n blote afdeling van die Franse Kommunistiese Party, en dit het my laat besef dat hulle 'n eie agenda gehad het om Afrikaners te beswadder in reaksie op hul eie morele probleme as gevolg van die kritiek op die kommunisme en die uiteindelike heengaan van die stelsel in Oos-Europa. }} Ander idees en gedagtes in ''Moltrein'' word duideliker in artikels op die [[Praag (webwerf)|PRAAG]]-webwerf uitgelig: * ''In my roman ''Moltrein'' het ek so geraak-raak aan die kwessie van Afrikanerhaat, asook die stereotipe van apartheid wat veral tydens die tagtigerjare die wêreld in gestuur is. In ‘n uiters onbillike en bevooroordeelde resensie oor my boek in Rapport, het die skrywer André P. Brink gepraat van die verteller in Moltrein se “afgesaagde, selfingenome oortuiging dat Boerehaat eintlik sy oorsprong in die antisemitisme het”. Eintlik het dit vir my gegaan oor die Europeërs se skuldgevoelens rondom die tweede wêreldoorlog en kolonialisme. In die Afrikaner het die skynheilige Europeërs ‘n gerieflike sondebok gevind.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=11409 |title=Roodt, D. 2011. Simboliese nydigheid jeens die Afrikaner. ''Praag'', 6 November. |access-date= 5 Oktober 2014 |archive-date= 5 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080351/http://praag.co.za/?p=11409 |url-status=live }}</ref> * ''Diegene wat my roman ''Moltrein'' gelees het, sal onthou dat ek iewers daarin na die veldslag van Jena-Auerstedt van 14 Oktober 1806 verwys. Op daardie dag het Napoleon oor Pruise, die teenswoordige Duitsland, geseëvier. Vir veertig jaar agterna was Duitsland onder Franse oorheersing, veral kultureel, en is Duits as ‘n boerse, agterlike taaltjie beskou wat geen beskaafde mens meer wou praat of veral skryf nie. (‘n Bietjie soos Afrikaans vandag, want ons is die verloorders van die “nuwe” Suid-Afrikaanse geskiedenis en praat dus ‘n verloorderstaal waarin niemand behalwe ‘n handjie vol Nederlanders en Vlaminge meer belangstel nie.)''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=12683 |title=Roodt, D. 2012. Afrikaans en die betekenis van 26 Mei 1948. ''Praag'', 27 Mei. |access-date=22 Maart 2015 |archive-date=22 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322110957/http://praag.co.za/?p=12683 |url-status=live }}</ref> * ''Op subtiele maniere gaan SA nooit weer van, soos ek dit in my roman ''Moltrein'' gestel het, die “reusegraffito, apartheid” herstel wat dwarsoor die aardbol geverf is nie. Daardie propaganda het ‘n valse werklikheid geskep waarteen ons nog vir jare gaan baklei.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=12892 |title=Roodt, D. 2012. Suid-Afrika ly onder Amerikaanse rassebeleid. ''Praag'', 3 Julie. |access-date=17 Oktober 2013 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017082754/http://praag.co.za/?p=12892 |url-status=live }}</ref> * ''In my roman ''Moltrein'' is daar allerlei toespelings op die groteske stereotipe, selfs mite, wat daar rondom apartheid ontstaan het. Apartheid as Nazisme, apartheid as unieke vorm van wit skuld wat aan die Afrikaner kleef. Onlangs het daar in Nederland heelwat kritiek op die denke van die sestigjare in die Weste gekom, want dit is in daardie dekade wat die saad van die huidige afgang gesaai is.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=13094 |title=Roodt, D. 2012. Toe Afrikaanse skrywers leuenaars geword het. ''Praag,'' 5 Augustus. |access-date=23 Maart 2015 |archive-date=23 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323144941/http://praag.co.za/?p=13094 |url-status=live }}</ref> * ''Daar word reeds ‘n streng soort “apartheid” tussen Regs en Links in Suid-Afrika en onder Afrikaners gehandhaaf, daarvoor sorg die linkse uitsluiting, sensuur en aggressiewe onverdraagsaamheid, amper ‘n soort gebiedshandhawing. Ons bevind ons in twee kampe; dalk praat ons binnekort soos die Serwiërs en Kroate twee verskillende tale: Kaaps en Afrikaans. Waarom nie maar in twee aparte lande woon nie, soos Serwië en Kroasië of die twee Koreas? Of die voormalige BRD en DDR? ‘n Linkse Zimbabwe en ‘n regse Suid-Afrika, siende dat elke hektaar van dié “wye en droewe land” onherroeplik en onherstelbaar deur apartheid vergiftig of beskadig is… Dit was so min of meer my insig in ''Moltrein'': dat Suid-Afrika vir altyd deur apartheid, soos deur radioaktiwiteit, besmet is. Dis nie ‘n politieke probleem nie, maar veel erger: ‘n semantiese probleem. Ons hou daarvan hier, in ons besmette land met al sy besmette Afrikaanse name, boerewors, koeksisters, melktert, vellies (ek besit twee pare en dra dit met perverse genoegdoening; dalk word ek binnekort gearresteer vir my “rassistiese skoene”), ons fascistiese digters en skrywers uit die bose verlede, alles dinge wat aan u “aanstoot gee”.''<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=39755 |title=Roodt, D. 2016. Dan Roodt: Marlene van Niekerk, die FW de Klerk van die letterkunde. ''Praag'', 27 Julie. |access-date= 4 Julie 2017 |archive-date= 4 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704033908/http://praag.co.za/?p=39755 |url-status=live }}</ref> == Ontvangs == Omtrent 2&nbsp;200 uit 2&nbsp;500 (privaat)gedrukte boeke is teen Mei 2018 verkoop.<ref name="Suidpunt" /> Op '''30 Mei 2004''' word 'n uittreksel in die ''Rapport'' geplaas.<ref>''Rapport''. 2004. 'Dr. Dan' se nuwe roman by Praag. 30 Mei:04.</ref> Op '''6 Junie 2004''' is [[André P. Brink]] allermins in sy skik met ''Moltrein''. Volgens hom ontbreek daar passie, emosie, middelpuntsoekendheid van die verskeidenheid menings en opmerkings, 'n grondige ondersoek waarom Afrikaners werklik gehaat word - Anton du Preez is 'n reddelose manlike chauvinis met geen werklike insigte nie; soos wanneer hy Erika ''eenkeer opsetlik 'al hoe harder begin steek' juis wanneer haar skede onmiddellik ná haar orgasme buitengewoon gevoelig is: want hy wíl seermaak, wíl heers, wíl onderwerp op die mees egosentriese manier denkbaar. En dan is hy verbaas dat mense hom en sy soort nie liefhet nie!!!''. Brink beskou die roman as eensydig, omrede Parys eensydig geskets word - grys, neerdrukkend, onbeskof. Du Preez is 'n musikant wat nie die roman musikaliseer nie, hy neem homself te ernstig op, die sinne raak tot 14 reëls lank (vergeleke met Proust s'n wat dikwels veel langer is maar ''gedryf word deur ingewikkelde en subtiele innerlike ritmiese patrone; in ''Moltrein'' is dit net 'n logge aaneenskakeling van bysinne''). En volgens Brink is die karakterisering van Erika swak - daar word slegs gefokus op "herhaalde verwysings na haar skoonheid [en] sakevernuf". Ook die karakterisering van die hoofkarakter is swak - ''Hy bly 'n kompendium van opinies, veronderstellings en vooroordele''. Die boek "bly 'n rammelkas van meestal tweedehandse gedagtes". Brink eindig sy betoog:<ref>Brink, A.P. 2004. Roodt se 'Moltrein': Eenoog in Parys. ''Rapport'', 6 Junie: 4.</ref> {{cquote| En tog is ''Moltrein'' nie heeltemal 'n mislukking nie, en plek-plek is die lees daarvan nogal meevoerend, veral in die reishoofstukke, insluitende die ski-episode. Roodt sê self, deur die spreekbuis van Anton du Preez, dat Hitler darem ook mooi snelweë laat bou het. En sulke snelweë kom die leser ook plek-plek hier teë, meestal in los tonele of soms pikante segswyses, die oopgelate einde. Maar dan tuimel die swaarwigtigheid weer daaroor - en ook die baie skryfoute in Afrikaans (dit komende van iemand wat so gesteld is op korrekte taalgebruik!), die lomp en soms gewoon foutiewe hantering van die verlede tyd, die banaliteite, die oorvereenvoudigings oor Europa en Suid-Afrika, die vernaamdoenery en wysneusighede. Aan die einde van die boek voel die leser soos Anton toe hy die eerste keer die moltreinwereld verlaat het: dis 'n genade om net weer lug te skep. Kom byt nou nog net my oor. }} [[Joan Hambidge]] se resensie van '''14 Junie 2004''' meet ''Moltrein'' aan [[Roland Barthes]] (juis omrede Roodt 'n verhandeling oor Barthes voltooi het) en [[Jacques Lacan]] (met die treinmotief) wat sy baie geslaagd vind. Sy is beïndruk deur die metafiksie en narratiewe truuks wat sterk psigoanalities gelees kan word. Sy herken Proust, Balzac, Flaubert, André P. Brink se ''Die ambassadeur'', maar ook nostalgie. Hambidge skryf: "Die liefdeslewe van Du Preez en Erika de Ruiter word geil en heerlik beskryf". Dit is juis die klomp intertekste wat ''Moltrein'' vir die letterkundige leser 'n "plesierrit" maak. Sy verwelkom hierdie roman, omrede dit die stereotipe idee van wat 'n goeie of groot roman is afbreek. Sy eindig haar resensie met:<ref>{{Cite web |url=http://joanhambidge.blogspot.co.za/2013/03/dan-roodt-moltrein-2004.html |title=Hambidge, J. 2004. 'Moltrein' 'n plesierrit: van ondergrondse toespeling na bogrondse verhaal. ''Die Burger'', 14 Junie: 9 |access-date=12 September 2017 |archive-date=12 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912104214/http://joanhambidge.blogspot.co.za/2013/03/dan-roodt-moltrein-2004.html |url-status=live }}</ref> {{cquote| Waarskynlik sal lesers wat nie van Roodt se taalpolitiek ([[sic]]) hou nie negatief wees teenoor die roman. Die roman bewys egter Barthes en Foucault se stellings oor die "dood van die outeur" reg: die teks het sy eie drif, beweging of energie, onafhanklik van die werklike of konkrete outeur. ''I was gob smacked.'' }} [[Danie Goosen]] kritiseer in sy skrywe van '''29 Junie 2004''' Brink se "venynige pogings tot prestasie op die telbord" (van polemiek), en vra of Brink deur sy eie moralistiese vooroordele verplig word om kortpaaie deur die teks te kies. Hy vind dit ironies hoe Brink vir Roodt van politieke naïwiteit beskuldig, en daardeur homself van politieke naïwiteit verskoon - 'n strooipopargument.<ref name="goosen">{{Cite web |url=http://oulitnet.co.za/seminaar/goosen_moltrein.asp |title=Goosen, D. 2004. Moltrein - Enkele notas. ''Litnet'', 29 Junie. |access-date=21 Junie 2017 |archive-date=21 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621134858/http://oulitnet.co.za/seminaar/goosen_moltrein.asp |url-status=live }}</ref> Goosen fokus veral op ''Moltrein'', as "metafoor waarmee die hoofkarakter die eg modernistiese ervaring met die werklikheid as die afgrondelike spel van die toeval verwoord: soos moltreine 'n sin vir toevalligheid aanwakker, so doen die moderne beeld op die kosmos dit ook." Sowel "bogronds" as "ondergronds" oorheers die toeval. Verder is die vraag ook "hoe 'n sinvolle gemeenskap met die werklikheid moontlik is as die religieuse en metafisiese tradisies van die ou wêreld hul krag verloor het." Want, "vanweë die verlies aan 'n poëtiese kosmologie waarbinne alles met alles eroties knoop, is die moderniteit eerder daartoe geneig om mense vanuit hul gemeenskappe te isoleer en in die postmoderniteit tot verbruikers te reduseer." En as toeval dan geen rede gee om gemeenskap met andere op te soek nie, waarom nog hoegenaamd gemeenskap met byvoorbeeld taalgenote opsoek? Niks in die kosmos suggereer immers die sin daarvan nie. Die erotiek blyk op die dwingenste wyse uitkoms te bied.<ref name="goosen" /> Goosen vind juis diepte in teks waar die moderniteit aan ander moontlikhede herinner en in twyfel trek:<ref name="goosen" /> {{cquote| Aan die einde blyk dié punt wanneer Anton 'n seksuele guns aan 'n ou Franse Katolieke vrou uit die semi-adelstand bewys. Asof die ou Europa steeds op dié manier haar aanspraak op die moderniteit behou, steeds die begeerte van die moderne mens aktiveer. Dit blyk egter die duidelikste wanneer Erika, ironies genoeg die werklik radikale modernis van die twee, telkens vir Anton teruglok na die ou Gotiese katedrale van Europa. Om wat daar te vind? Anton beskryf dit onder meer so: ''In Reims aangekom, parkeer ons die (Ferrari) 328 reg voor die katedraal. Stel jou voor, 'n 1987-Ferrari ontmoet 'n 1240-katedraal. Daar was iets poëties daaromtrent ... Die katedraal was vol steierwerk, vir restourasie. Maar ons kon steeds die engel sien. Sy het haar laat-Gotiese glimlag vir ons geglimlag ..." (p 105).'' Wat gebeur hier? Waarom die glimlag van die katedraal-engel? Groet sy ons met 'n gelate aanvaarding van die harde feit dat die moderniteit veel magtiger as haar eie ou wêreld is? Of glimlag sy juis met 'n meerdere toon omdat die tradisie met sy andersoortige voorstelling van gemeenskap vir haar onmeetlik groter is as die moderniteit met sy kil voorstelling van die kosmos? In kort: Kondig die glimlag van die engel met die 1987-Ferrari in haar blik die finale oorwinning van die modernistiese toevalsdenke oor die tradisie aan? Of kondig die ou wêreld hier die onvermoë van die modernistiese toevalsdenke aan om vir ons as moderne mense 'n antwoord op die vraag na sin te bied? }} Deborah Steinmair vra op '''8 Julie 2004''' haar die vraag af: ''Waarom het ek aan die einde van ‘n min of meer genotvolle leeservaring gevoel dat ek verneuk is? [...] Ek het verneuk gevoel omdat die boek myns insiens in die finale analise politieke propaganda is. Ek sou so ver gaan om die laaste lang sin [...] só oor te skryf: ''Na alles het die boek Moltrein om die apartheidsideaal van rassesuiwerheid en Ariese meerderwaardigheid gedraai'' [...] Waarskuwing vir die aweregse, linkse en gematigde leser: die konkoksie van Franse sjampanje, varkpoot gestop met foie gras, kaviaar, truffels en fellatio gemeng met nasietrots mag ‘n sooibrand-aanval ontketen. Neem ''Moltrein'' met ‘n Rennie of twee.''<ref>{{Cite web |url=http://oulitnet.co.za/seminaar/04moltrein.asp |title=Steinmair, D. 2004. Moltrein en die pornografie van chauvinisme. LitNet. 08 Julie. |access-date=21 Junie 2017 |archive-date=21 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621142508/http://oulitnet.co.za/seminaar/04moltrein.asp |url-status=live }}</ref> Heel terloops verwys [[Jaap Steyn]] na ''Moltrein'' in 'n artikel in die ''Volksblad'' op '''22 Julie 2004''':<ref>Steyn, J. 2004. Afrikaner en Romantiek: Nuwe stukrag vir ons voortbestaan. ''Volksblad'', 22 Julie: 10.</ref> {{cquote| Die debat oor Afrikaans en Afrikanerskap het die afgelope paar weke verlewendig. Dit word veral gevoer op internetposlyste en handel oor sake soos die wenslikheid en moontlikheid van 'n nuwe Afrikaanse nasionalisme, oor "lokalisme" of streekspatriotisme as moontlike alternatief vir nasionalisme; asook oor die vraag: 'n Afrikaanse taalbeweging of'n veeltaligheidsbeweging? ''En byna vanselfsprekend deel van die polemieke is Dan Roodt se uitstekende roman ''Moltrein'', waarin Afrikaansheid en Afrikaner wees een van die deurlopende temas is.'' }} L.S. Venter se resensie op '''16 Augustus 2004''' kritiseer Anton du Preez se gebrek aan "skuld[[bewussyn]]" of "etiese kwelling", maar ook Derrida wat buite konteks benader word.<ref>Venter, L.S. 2004. Spoor met te veel kortsluitings. ''Beeld'', 16 Augustus:11.</ref> {{cquote| Sy spekulasie oor die agtervoegsel ''-heid'' van apartheid gaan byvoorbeeld terug op die inleiding wat die Franse filosoof Derrida in 1983 geskryf het vir die opening van die kunsuitstalling teen apartheid. Derrida toon aan dat hierdie agtervoegsel die woord 'n essensie gee wat dit onvertaalbaar maak; dis asof tale hulself wil beskerm teen die indringing van hierdie stuk boosheid in hul woordeskat. Maar hy toon ook aan hoe apartheid as konsep en praktyk iets Europees was ("apartheid was 'n Europese 'skepping' "). Die tale verweer hulle dus nie net teen die boosheid van buite nie, maar probeer ook die boosheid binne hulself besweer. Hierin lê die Derridiaanse skrik opgesluit: dat binne en buite nie uitsluitend werk nie, dat die boosheid van die ander ook die boosheid van die self is. }} Venter vind dit kommerwekkend (al skryf Roodt 'n roman en Derrida filosofie) oor die "etiese onbekommerdheid van Roodt se held" wat sodoende "'n vorm van gedagteloosheid" word. Verdere kritiek is die vleeslike wat te veel vooropgestel word om die skeiding van Erika en Anton met enige betekenis te laai. Die epiloog werk "distansiërend". Daar word afgesluit met:<ref>Venter, L.S. 2004. Spoor met te veel kortsluitings. ''Beeld'', 16 Augustus:11.</ref> {{cquote| Ook die droë stukkies humor en die eiesinnige oordrywings waarmee Anton sy wyshede, oordele en vooroordele verkondig, laat die leser besef dat hier 'n spel gespeel word met'n karakter. Maar in laaste instansie laat ''Moltrein'' my met die gevoel dat dit nóg vis nóg vlees is. Komiek en erns, selfrelativering en selfingenomendheid, die vertelde en die geïmpliseerde is kortsluitings eerder as komplemente. }} In 'n repliek rakende 'n ander aangeleentheid op '''1 Oktober 2004''' skryf Hambidge tussen hakies: ''(Terloops, ek stem nie met Dan Roodt se politieke standpunte saam nie, maar'' Moltrein ''is 'n skitterende roman.)''<ref>Hambidge, J. 2004. Resensies is nie soenoffers. ''Die Burger'', 1 Oktober:17</ref> [[H.P. van Coller]] voer op '''11 Oktober 2004''' aan Roodt is deeglik bewus van die literêre tradisie waarteen ingeskryf moet word. In hierdie geval is die "tradisie" wat ikonoklasties min ontsien word, die [[Sestigers|Sestigerbeweging]] self. Dit was immers die Sestigers (veral [[André P. Brink]] en [[Jan Rabie]]) wat met die mitologisering van Parys begin het. In die romans raak Suid-Afrikaners daar skielik sommer heeltemal vry van die knellende Calvinistiese volksraamwerk in hul vervreemdingstogte, veral diegene wat hul "op 'n Danteske hellevaart begewe." In daardie ou werke word seks en religie in mekaar verweef en die dakkamertjies behou hul romantiek. In sulke tekste speel die eksistensialistiese wanhoop 'n geweldige rol en word personasies genoop tot introspeksie en psigiese heelwording - en word oor die vaderland, Suid-Afrika, besin. Dit is juis teen hierdie "tradisie" wat ingeskryf word en van ''Moltrein'' 'n parodie maak. Die moltrein, wat die sentrale metafoor in die roman is in die Paryse onderwêreld, verskil byvoorbeeld van Brink se Parys in ''Die ambassadeur'' waar die hoofpersoon met luuksemotors vervoer word. Maar niks kan so duidelik parodiërend teen veral Brink inskryf as Roodt se hantering van die seksuele in die roman nie. Dalk is die seksbeskrywings saaierig en oordadig uit onvermoë, of juis om Brink se romantiese opvatting dat seks 'n mistieke ervaring is en die "ultieme ontmoeting van gelykgestemdes" uitdruk, doelbewus te ontluister. Seks is volgens Van Coller, volgens Roodt se skryfwyse, bloot 'n ekonomiese ruiltransaksie, soos Anton se sekservaring met 'n "potensiële, bejaarde borg duidelik toon." Die inskryf teen Brink is dus kristalhelder:<ref>Van Coller, H.P. 2004. In die domein van die labirinte: Roodt skryf doelbewus teen Brink in. ''Volksblad'', 11 Oktober: 6</ref> {{cquote| Dit ontluister Parys as romantiese kunstenaarsmekka, is 'n travestie van Brink se seksopvattings, spot met die kunstenaarsgewete en met politieke regskapenheid en dryf deur die omslag, die motto's en die aaneenryg van talryke sitate uit boeke intertekstualiteit op die spits. Daarom is die hoofkarakter geen held nie, maar vanweë sy romantiese en nostalgiese ingesteldheid iets van 'n anachronisme. }} Vir van Coller is die hoogtepunt in die roman die wyse waarop die moderne mens sy eie identiteit slegs plaasvervangend kan skep, onder meer deur die vashou van verbruikerisme. Hierdie "fictional dreck" vorm die boustene van die menslike bestaan en is in die roman gelaai met erotiek. Dit is juis hierdie aktualisering van die modernistiese grootstadroman, waar die onderliggende pessimisme oor mens en wêreld voelbaar is - "'n eietydse eksistensiële wanhoop aangesien niks meer durende uitkoms bied nie."<ref>Van Coller, H.P. 2004. In die domein van die labirinte: Roodt skryf doelbewus teen Brink in. ''Volksblad'', 11 Oktober: 6</ref> Roodt erken later die seks was ook ironies bedoel, as antwoord op die 'kitsch' van Brink en die Sestigers waarin daar "'n jong meisie met “appelborste” teenwoordig is".<ref name="Suidpunt" /> [[Jakes Gerwel]] beskou, volgens sy skrywe van '''14 November 2004''', die lees van ''Moltrein'' as ['n] "werklik verrassende leeservaring." Nadat hy die roman klaargelees het gun hy Dan Roodt sy "kwasi-politieke eksentriekhede". Gerwel beskou die roman as 'n "baie interessante toevoeging" tot die ''Disgrace''-diskoers in die Suid-Afrikaanse letterkunde, net soos J.M. Coetzee skerp die post-1994 samelewing bevraagteken:<ref>Gerwel, J. 2004. Gesprek in Afrikaans blý boeiend. ''Rapport'', 14 November:2</ref> {{cquote| Roodt se roman het sy bepaalde vertrekpunte en sienings, maar so het elke roman tog maar. Wat vir my getel het, is dat dit as roman werk. Dis vernuftig aanmekaar gesit en is boeiende leesstof. Daar is selfs 'n trek ironie in die roman, terwyl ironie nie juis 'n styleienskap is wat gewoonlik met die openbare figuur van Dan Roodt vereenselwig word nie. ''Moltrein'' het my met waardering gelaat vir die verskeidenheid uitgangspunte en houdings wat op intelligente wyse in die openbare gesprek - insluitende die literêre - kan voorkom. Dis hierdie ruimheid van uitdrukking waarop 'n mens in Afrikaans hoop. }} Louise Viljoen se onderhoud in die ''Tydskrif vir Letterkunde'' in die '''eerste uitgawe van 2005''' noem ook kortliks ''Moltrein''. Na aanleiding van 'n vorige vraag rakende vadersfigure van Brink, word die vraag gestel: ''Hoe voel dit dan om later self in daardie vaderposisie te wees vir iemand soos Dan Roodt wie se ''Moltrein'' so sterk heenwys na ''Die Ambassadeur''?'' Daarop antwoord hy:<ref>[https://www.ajol.info/index.php/tvl/article/download/29699/22640 Viljoen, L. 2005. André P. Brink in gesprek met Louise Viljoen. Tydskrif vir Letterkunde 42 (1): 174-175]</ref> {{cquote| Wel, ek dink Dan het in elk geval van die begin af so neerhalend en verwerpend teenoor my gestaan dat dit nie voel asof ek werklik 'n vader was nie. }} Viljoen druk deur: "Maar verwerping is tog die gevolg van die feit dat jy wel 'n sterk rol speel as vaderfiguur?" Daarop antwoord Brink:<ref>[https://www.ajol.info/index.php/tvl/article/download/29699/22640 Viljoen, L. 2005. André P. Brink in gesprek met Louise Viljoen. Tydskrif vir Letterkunde 42 (1): 174-175]</ref> {{cquote| Ja, ek sien dit op verskillende maniere in die jonger generasie wat my dan elke keer laat besef ek is in daardie generasie waar die verwerping nou moet begin deurwerk. Ek dink tot dusver is ek nog eerder half benieud, half geamuseerd daaroor; ek is nog nie baie ontsteld nie en ek dink in party opsigte is ek eintlik onverdiend gelukkig dat daar nog altyd ten minste onder die jonges sommiges is wat nie by die verwerping gekom het nie. Ek het eintlik al in die jare sewentig daaroor geskryf dat ons moet besef ons beurt sal kom en dat daar ander generasies moet kom. Ek dink ek het dit toe meer gesien in terme van die opeenvolging en nie soseer van die verwerping van die voorafgaande wat daarmee moet saamhang nie. Maar ek dink dit is basies 'n gesonde verskynsel. Dit is nie só lekker as dit 'n mens self tref nie, dit kan ek my goed indink, maar tot dusver het dit genadiglik nog nie te sterk gebeur nie. }} == Repliek: 'Brink se hatige strydskriffie' == Roodt publiseer reeds op '''14 Junie 2004''' sy repliek<ref>{{Cite web |url=https://groups.yahoo.com/neo/groups/praag/conversations/topics/12269 |title=PRAAG-Yahoo! Groups |access-date=23 Augustus 2017 |archive-date=12 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912123549/https://groups.yahoo.com/neo/groups/praag/conversations/topics/12269 |url-status=dead }}</ref> op LitNet en daarna op sy nuuswerf, [[Praag (webwerf)|Praag]], (14 Augustus 2010).<ref>{{Cite web |url=http://praag.co.za/?p=9282 |title=Roodt, D. 2010. Brink se hatige strydskriffie. ''Praag'' |access-date=14 April 2015 |archive-date=14 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414184624/http://praag.co.za/?p=9282 |url-status=live }}</ref> Daarin rig hy Brink se eie woorde teen hom terug. Hy beskuldig Brink van 'n erg moralistiese streep - veral omdat Brink se eie karakters ("blanke Duitse mans") wat wreedheid betref nuwe hoogtes bereik teenoor "my arme klavierspeler" se "manlike chauvinisme" - op grond van een reël: {{cquote| Brink gaan met my boek om soos die destydse Aksie Morele Standaarde met Leroux se ''Magersfontein'' gemaak het: hy het — lyk dit my — deur die hele boek geblaai op soek na, enersyds, lelike woorde en andersyds ’n gebrek aan politieke korrektheid. }} Die hele kinderagtige, vulgêre wyse waarmee Brink die ''Moltrein''-roman aan die publiek voorstel in die inleiding van sy resensie, sê Roodt, getuig van swak smaak. Die inleiding van Brink se resensie handel oor 'n ''Andy Capp''-karakter wat 'n prys deur dobbel gewen het en dan grootdoenerig elke motor toets. Wanneer drie ure verbygaan en die besadigde verkoopsman dan vra hoeveel Andy Capp gewen het, is die antwoord 300 pond. Daarop antwoord die verkoopsman: "Please bite my ear" [...] "I like to feel a bit of passion when I'm fucked." Boonop lyk dit of Brink dit moeilik vind om by 'n onderwerp te hou - soos sy lesing oor Van Wyk Louw getuig waar hy 'n kwartier lank oor [[Jackie Nagtegaal]] se skeppende taalgebruik uitgewy het en uit dié uit met dieselfde geesdrif dan uitvaar teen [[George Bush]]. {{cquote| ’n Mens sou ’n hele Freudiaanse analise kon doen oor Brink se verklaring dat hyself deur my boek, soos hy dit stel, “gefok” voel, sy dit dan sonder passie, maar ek wil vra: van wanneer af is “passie” ’n literêre maatstaf? }} Brink maak hom eweneens in ''Donkermaan'' skuldig aan Anglisismes, skryf Roodt, maar die ergste is die voorskriftelikheid terwyl {{cquote| [...] die taalkundige libertyn en apologeet vir Nagtegaal se “loslit-, losmaag- en oopgulp-Afrikaans”, om Kas Landman se tipering te gebruik, nou skielik sy liniaal uitgehaal het om letterlik die lengte van my sinne te meet en selfs ’n verkeerde gebruik van die verlede tyd bespeur. }} Ook wat die magdom politieke menings in die boek betref gaan Brink heelwat selektief om, vind Roodt. Volgens Roodt is "Boerehaat" en "Jodehaat" nie “holruggery” of “afgesaag” nie - net soos die gedagte dat die Verligting iets tegelyk rasioneel en irrasioneel is seker 'n mate van oorspronklikheid moet hê. Dit wil ook vir Roodt lyk of Brink, net soos Nadine Gordimer, eintlik hul koloniale bewussyn verklap deur in "gewyde terme" na oorsese skrywers se "indrukwekkende filosofie" te verwys - wat mos altyd beter is. Die stuk wat Roodt aan ''Rapport'' gestuur het eindig so: {{cquote| Sy huidige styl pas egter meer by ’n kougomkouende tiener as by ’n afgetrede professor van Engelse letterkunde. Dit is iemand van sy leeftyd nie waardig nie. }} By die LitNet-/ Praagrepliek gaan Roodt voort. Brink het net soos Gordimer in die huidige Suid-Afrika irrelevant geword, juis deur hul steeds stereotipes van die verlede aan die lewe hou, gehul in "kleinlike moralismes" en "sjiek-radikalisme": {{cquote| Vir ’n geruime tyd reeds beskou ek prof André P Brink as irrelevant vir die openbare en intellektuele debat in Afrikaans. Iemand sê nou die dag vir my dat Brink en Gordimer “geteer het op die pornografie van apartheid.” Van Wyk Louw het gepraat van die “nuttige dollar” wat mens in die buiteland kon verdien deur Suid-Afrika af te kraak. Vir ’n lang tyd was dit net te maklik om nog ’n roman oor “liefde oor die kleurgrens heen” of “die hardvogtige mynbaas wat die werkers uitbuit” of “die selflose vryheidsvegter” of “die revolusie is op hande” of dergelike te skryf terwyl die hele problematiek van hierdie land geïgnoreer word. [...] In ’n sekere sin bevind Brink, Gordimer et al hulself in dieselfde posisie as die kommunistiese skrywers wat tydens Stalin se bewind en daarna die Sowjet-Unie as ’n [[utopie]] opgehemel het en die Weste as ’n fascistiese diktatuur voorgestel het. Toe die krake in hierdie voorstelling eers begin verskyn, het hulle soos tiere baklei om die hele bankrot tradisie, asook hul eie boeke, van ondergang te red. }} Dan eindig Roodt ook sy betoog: ''Op ’n manier het die Berlynse muur nog nie in Suid-Afrika geval nie.'' == Akademiese belangstelling == [[H.P. van Coller]] en [[Jaap Steyn]] bespreek net vlugtig die roman in hul vaktydskrifartikel rondom taalaktivisme. Die literatore wys 'n ooreenkoms tussen Jan Rabie en Dan Roodt uit: waar Rabie in opstand kom teen die "literêre pouse" Opperman en Van Wyk Louw, en die politieke maghebbers van die tyd, naamlik die [[Nasionale Party]], kom Roodt in opstand teen die "huidige literêre pouse, kardinale én laer geestelikes", onder wie André P. Brink, Antjie Krog, Marlene van Niekerk én, as verteenwoordiger van die Suid Afrikaanse Engelse literatuur, Nadine Gordimer. En op politieke, taal en kultuurpolitieke gebied is Roodt in opstand teen die maghebber, naamlik die [[ANC]].<ref>Van Coller, H.P. & Steyn, J. 2005. Taal en taalaktivisme in ’n tyd van transformasie. ''Stilet'', 17(3):66-90</ref> ''Moltrein'' (2004) word as 'n satire beskou, maar is vergeleke met sy vorige skryfwerk nou gerig teen voorstanders van die “nuwe demokratiese Suid Afrika”. Roodt hekel nie alleen diegene wat hy sien as naïewe politieke hervormers nie, maar maak ook korte mette met André P. Brink se skryfwyse en enigsins romantiese siening van seksualiteit, met die skrywerstad Parys, én met heroïese politieke betrokkenheid. Dat sy politieke betrokkenheid ook sy werk bedreig, is reeds by die verskyning van sy eerste werke betoog, onder andere deur [[J.C. Kannemeyer]].<ref>Van Coller, H.P. & Steyn, J. 2005. Taal en taalaktivisme in ’n tyd van transformasie. ''Stilet'', 17(3):66-90</ref> In Februarie en Maart 2005 het ’n groot polemiek in ''Die Burger'' en op die webruimte ''LitNet'' gewoed nadat Roodt uitgenooi is om op die Woordfees in Stellenbosch te praat (o.a. sy boekebekendstelling), en sommige akademici beswaar teen die uitnodiging gemaak het omdat ’n onlangse internetartikel van hom volgens hulle rassisties is.<ref>Van Coller, H.P. & Steyn, J. 2005. Taal en taalaktivisme in ’n tyd van transformasie. ''Stilet'', 17(3):66-90</ref> Suzanne-Louise Bezuidenhout en Dorothea van Zyl ondersoek die landskap en identiteit as kernelemente in ''Moltrein''. Volgens die literatore is identiteit in die postmoderne konteks nie meer 'n gegewe nie, maar 'n proses wat bestaan uit rekonstruksie en [[dekonstruksie]] - daar bestaan dus nie iets soos 'n vaste of absolute identiteit nie. Anton du Preez se groei word gekniehalter deur sy idealisering van die Afrikaneridentiteit en sy weiering om kulturele en politieke verandering te aanvaar. Nie alleen in Parys nie, maar ook in Suid-Afrika pas hy moeilik aan. Die literatore beskou ''Moltrein'' as 'n roman wat handel oor die samestelling en opbou van 'n individu se identiteit - maar wat deur twee kulture en twee kontinente verdeel is:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| Die mol word gewoonlik met blindheid geasosieer ([[sic]]). In die politieke konteks van die roman kan dit met Anton se beperkte tonnelvisie verbind word. Anton sien die Afrikaner as verstote figuur, as ’n tragiese held wat in sy droom van die daarstelling van ’n selfstandige identiteit, gefaal het (279). Roodt fokus in die roman slegs op die “boerehaat” jeens die “onskuldige” Afrikaner en beeld die Afrikaner nie in sy dualiteit — met beide positiewe én negatiewe eienskappe — uit nie. Anton staar hom blind teen sy vooropgestelde positiewe beeld van die Afrikaner as idealistiese verstoteling. }} Dit is hierdie eensydige beeld wat Anton op die Afrikaner as sondebok nahou wat verhoed dat hy uitgroei bo die stereotipe. Hierdie verwerping behels ’n distansiëring van ’n hibriede, ontwikkelende indiwidualiteit. Anton stagneer in sy koestering van die beeld van ’n geïdealiseerde Afrikanerheld. Ook, skryf Bezuidenhout en Van Zyl, ontstaan die gevaar dat die protagonis slegs die goeie herinneringe uit die verlede sien, of eerder ''wil'' sien, maar ''Roodt verhoed egter dat Moltrein verval in soetsappige, subjektiewe filosofering oor die vervloë verlede'' deur die verwysing na die kritiese buitelandse siening van die destydse Suid-Afrikaanse politieke bestel - daardeur word 'n balans in die roman gehandhaaf. En hoewel Parys as teenpool van Afrika voorgehou word, probeer Roodt die stereotipe voorstelling tog teenwerk. In ''Moltrein'' is daar beskrywings van die Franse maatskaplike problematiek en sosiale disintegrasie.<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> Rakende identiteit skryf die literatore:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| Net soos die Afrikaner in sy magsideaal gefaal het, faal Anton ook in sy strewe om ’n befaamde konsertpianis in Parys te word. Wat probeer Roodt aan die leser deur hierdie parallel oordra? Faal alle Afrikaners in hul egoïstiese pogings om sukses te behaal? Dalk probeer Roodt om ’n mate van simpatie, hetsy dan geregverdig of ongeregverdig, vir die Afrikaner te wek. Anton is immers nie die stereotiepe ongekultiveerde, gewelddadige Afrikaner nie. Hy is kultureel sensitief en het waardering vir alle vorme van estetika. Anton is eerder ’n sensitiewe kunstenaarsfiguur as ’n robuuste boer. }} Maar Anton leef hom aan die einde van die roman wel kreatief in Afrikaans uit. Die manuskrip waarop ''Moltrein'' (op metafiksionele vlak) gebaseer is, word in Afrikaans geskryf. Sy ruimtelike verplasing en ervarings in Parys kan dus as stimulus vir kreatiewe kunstenaarskap beskou word. In hierdie opsig het hy nie sy kreatiewe droom as musikant prysgegee nie; hy het ’n kreatiewe stem deur sy teks gekry.<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> Wat die seksualiteit met Madame de Laisné betref, is dit opvallend dat sy juis die teenpool van Erika is: oud en onvrugbaar. Die seksuele daad laat Anton steeds onvervuld, en bied vir Anton geen nalatenskap (kinders) nie - die toekoms van dié Afrikaner eindig in die antiklimaks van futiele seks met die ouer vrou. Die seksuele en politieke identiteit loop saam; Roodt gee 'n sombere blik op die lot en toekoms van die Afrikaner in die aanhaling:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| Ons het die waarde van alle ou en verganklike dinge gevier, en toe ek na ’n lang ruk sidderend my saad in haar stort het ek vaagweg gedink dat dit ’n gepaste daad vir my as Afrikaner was om met ’n post-menopousale vrou te paar omdat my volk nie genoeg kon voortplant nie te midde van die alomringende vrugbaarheid van die Afrikabaarmoeder. }} Laastens sluit Bezuidenhout en Van Zyl die artikel mee af deur 'n verwysing na [[Antjie Krog]] se gedig:<ref>Bezuidenhout, S-L. & Van Zyl, D. 2007. Tussen Pretoria en Parys: Landskap en identiteit as kernelemente in Dan Roodt se 'Moltrein'. ''Stilet'' 21 (2):13-25</ref> {{cquote| ''Moltrein'' beeld die problematiek uit wat saamhang met die handhawing van ’n nasionale identiteit in ’n vreemde ruimte en postmoderne milieu. Daar word geen absolute definisie van ’n Afrikaneridentiteit gegee nie. Inteendeel, dit blyk dat die Afrikaner gedoem is tot ’n nomadiese bestaan — hy voel hom nie tuis in Suid-Afrika óf die vreemde nie. Die gevoel van tuisteloosheid laat ook ’n identiteitskrisis by die protagonis ontstaan as hy aan ’n eertydse vriendin erken: “Ek is nie meer doodseker oor wie en wat ek is nie.” Hierdie idee van onsekerheid loop hand aan hand met die postmoderne konsep van identiteit. Die indiwidu word in ’n staat van wording of ontwikkeling uitgebeeld. Daar is geen statiese en beperkte definisie van identiteit nie. Die self word in ’n menigte manifestasies van die syn versplinter. Anton du Preez is beide Afrikaner én Europeër, beide onderdrukker én verdrukte, en beide in ’n proses van wees én van wording. In teenstelling met die slotreëls in Antjie Krog se gedig “Reis” [uit ''Kleur kom nooit alleen nie''], wat lui “Hoe meer kere jy vermeng / hoe meer word jy”, klou Anton op ’n negatiewe en verbete manier aan sy eensydige siening van Afrikaneridentiteit en gevolglik vind karakterontwikkeling op ’n uiters beperkte vlak plaas. Ten spyte van die postmoderne milieu waarin hy homself bevind, weier hy om sy beperkte siening van identiteit te wysig of aan te pas binne hierdie konteks. Dit is ten slotte jammer dat Dan Roodt die protagonis se reis van wording deur die finaliteit van sterfte onderbreek. Anton se reis lei hom nie terug na sy tuisland nie, maar na die nuwe onbekende van ’n ongekarteerde metafisiese ruimte. In die proses ondergaan hy geen karakterontwikkeling wat aanleiding gee tot ’n ruimer blik op die werklikheid nie. }} In 2008 omskryf [[Marlene van Niekerk]] ''Moltrein'' uit haar politieke uitkyk betreffende die Afrikaner se kostradisie:<ref>Van Niekerk, Marlene. 2008. Die etende Afrikaner: aantekeninge vir 'n klein tipologie. In: ''Van Volksmoeder tot Fokofpolisiekar: Kritiese opstelle oor Afrikaanse herinneringsplekke.'' Stellenbosch: SUN PRESS, p. 87.</ref> {{cquote| Die tegelyk selfbejammerende en selfpromoverende literêre fantasie in ''Moltrein'' is 'n voorbeeld van die uiterse nihilisme waartoe die essensialiserende en na die oorsprong terugkoppelende tendens in die Afrikaners se omgang met hulle tradisie, ook hulle kostradisie, kan lei. Die boek vertolk iets van wat ek as 'n selfvernietigingsmeganisme reg binne-in die Afrikaner se koskultuur kan herken. Die naam van hierdie meganisme is "die narsisme van die goeie tafel". Dit gaan gepaard met snobisme, eksklusiwiteit, veragting van die ander, vertoonsug, gulsigheid, selfsug, meerderwaardigheid, chauvinisme en solipsisme. Dit is hierdie meganisme wat herkenbaar is in die eerste Afrikaners se standbewustheid aan die vroeë Kaap, en later in die gemoedelike selftevredenheid van 'n polities dominante patriargale Afrikaner-middelklas en uiteindelik in die pruilerige, protserige selfliefde van die gesofistikeerde hoër middelklas stedelike Euro-Afrikaner. Myns insiens is dit die onstilbare narsistiese honger na glans en glorie wat veroorsaak het dat die Afrikaners se koskultuur sigself vandag tot byna tot op die droesem verteer het. }} Die uitbeelding van Europa in ''Moltrein'' word ook kortliks bespreek in ''Imaginary Europes: Literary and filmic representations of Europe from afar'' (2019), onder die hoofstuk, 'Long distance Afrikaner: Afrikaans literature and dislocated identity in a European context' (Margriet van der Waal) wat reeds op 4 Maart 2015 as vaktydskrifartikel verskyn het. == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Afrikaanse boeke]] 6f2a4ox0addiqemnj0wib08lqlvrap7 0 126074 2916798 2916388 2026-07-09T22:10:33Z SpesBona 2720 Bygewerk, nog besig 2916798 wikitext text/x-wiki {{sportnuus}} {{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie | titel = FIFA Sokker-Wêreldbeker | jaar = 2026 | bo = 2026 FIFA World Cup {{en}}<br />Copa Mundial de Fútbol 2026 {{es}}<br />Coupe du monde de football de 2026 {{fr}} | beeld = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | grootte = 175px | onderskrif = | land = Kanada | land-vlagpar = | land2 = Meksiko | land2-vlagpar = | land3 = Verenigde State | land3-vlagpar = | stad = | datums = 11 Junie – 19 Julie | konfederasies = 6 | num_spanne = 48 | stadions = 16 | stede = 16 | kampioen = | aantal = | tweede = | derde = | vierde = | wedstryde = 97 | doele = 282 | bywoning = 6323395 | top_puntemaker = {{vlagikoon|Argentinië}} [[Lionel Messi]]<br />{{vlagikoon|Frankryk}} [[Kylian Mbappé]] (8) | speler = | vorige = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]] | volgende = [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2030|2030]] }} Die 23ste '''[[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi''' ([[Engels]]: ''2026 FIFA World Cup''; [[Spaans]]: ''Copa Mundial de Fútbol 2026''; [[Frans]]: ''Coupe du monde de football de 2026'') word van 11 Junie tot 19 Julie 2026 in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2018/06/13/sports/world-cup/fifa-2026-vote-north-america-morocco.html |title=World Cup 2026: United States, Canada and Mexico Win FIFA Vote |publisher=[[The New York Times]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> FIFA het op 13 Junie 2018, net voor die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] in [[Rusland]], die gasheerlande aangekondig. Dit is die eerste toernooi wat deur drie lande saam aangebied word. Daarbenewens is dit die vierde toernooi in [[Noord-Amerika]], die eerste in Kanada, die tweede in die Verenigde State ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994-toernooi]], asook die derde in Meksiko ná die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970-]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986-toernooie]]. Kandidate vir gasheer was [[Marokko]] asook die gemeenskaplike Noord-Amerikaanse bod.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |title=FIFA Congress confirms next steps of the bidding process for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=11 Mei 2017 |accessdate=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915095957/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-congress-confirms-next-steps-of-the-bidding-process-for-the-2026--2883665.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top |archive-date=15 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:FIFA World Cup Icon (Campionato mondiale di calcio).svg|duimnael|links|upright|Die Sokker-Wêreldbekertrofee waarom meegeding word]] Die toernooi word vir die eerste keer deur 48 nasionale spanne beslis, waaronder dié van die drie gasheerlande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |title=Unanimous decision expands FIFA World Cup™ to 48 teams from 2026 |publisher=[[FIFA]] |date=10 Januarie 2017 |accessdate=11 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211213938/https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=1/news=fifa-council-unanimously-decides-on-expansion-of-the-fifa-world-cuptm--2863100.html |archive-date=11 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die spanne is in twaalf groepe van vier elk verdeel, waarvan die twee beste spanne van elke groep en die agt beste derdeplek-spanne na die 16de eindrondte deurdring. Altesaam 104 wedstryde word gespeel, waarvan 78 in die Verenigde State en 13 elk in Kanada en Meksiko.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/world-cup-2026-schedule-announcement-live-updates-final/r7oDr4oG9qK4/ |title=World Cup 2026 schedule announcement live updates: Latest as FIFA selects host city for final |publisher=[[The New York Times]] |author=Dominski Michael |date=4 Februarie 2024 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 is die langste toernooi volgens beide aantal deelnemende spanne en wedstryde. Die nasionale sokkerspanne van [[Curaçao]], [[Kaap Verde]], [[Jordanië]] en [[Oesbekistan]] het vir die eerste keer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c79ve0qzy9go |title=Who are the 2026 World Cup debutants? |publisher=[[BBC]] |author=Gary Rose |date=5 Desember 2025 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] het vir die eerste keer sedert 2010 weer aan 'n Sokker-Wêreldbekertoernooi deelgeneem, maar hulle het in die 16de eindrondte teen die medegasheer Kanada vasgeval. Al drie die gashere is in die agtste eindrondte uitgeskakel. == Toewysing == [[Lêer:Mapa Candidaturas Mundial Fútbol 2026.png|duimnael|400px| {{sleutel|red|Kandidaat vir 2026}} {{sleutel|#a244ff|Gekanselleerde bod}} {{sleutel|#ff6600|Onverkiesbaar vir 2026}}]] [[Lêer:2026 world cup bid election.png|duimnael|400px|FIFA-lede en hul stemme vir die kandidate: {| ! Toegelaat om te stem !! Onbevoeg om te stem |- |{{sleutel|#867650|Stem vir die Verenigde bod}}||{{sleutel|#FFBD41|Kanada-Meksiko-Verenigde State}} |- |{{sleutel|#2770AB|Stem vir die Marokkaanse bod}}||{{sleutel|#55208D|Marokko}} |- |{{sleutel|#008E2A|Neutraal}}||{{sleutel|#000000|Geskors}} |- |{{sleutel|#B32A2F|Onthouding}}||{{sleutel|#C1C1C1|Nie 'n geassosieerde FIFA-lid}} |}]] Volgens FIFA se beleid mag net al om die derde toernooi deur dieselfde kontinentale beheerliggaam aangebied word. Lande van [[AFC]] en [[UEFA]] was dus onverkiesbaar vir 2026, omdat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018-toernooi]] aan [[Rusland]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022-toernooi]] aan [[Katar]] toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7067187.stm |title=Fifa abandons World Cup rotation |publisher=[[BBC]] |date=29 Oktober 2007 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> Kanada, Meksiko en die Verenigde State is op 13 Junie 2018 in [[Moskou]] deur FIFA gekies as die gasheerlande vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026. Die enigste ander kandidaatland was Marokko. Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 is een van vyf groot internasionale sporttoernooie wat die Verenigde State binne een dekade aanbied, saam met die [[T20I-wêreldbeker 2024]] (saam met [[Wes-Indië]]), die [[Olimpiese Somerspele 2028]], die [[Rugbywêreldbeker 2031]] en die [[Vrouerugbywêreldbeker 2033]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wpp.com/en/wpp-iq/2022/09/helping-sports-to-cross-the-atlantic |title=Helping sports to cross the Atlantic |publisher=WPP |author=Dominic Grainger |date=30 September 2022 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |title=USA Rugby: 2033 Women’s Rugby and 2031 Rugby World Cup Hosts |publisher=Last Word On Sports |author=Raheem Bashir |date=12 Mei 2022 |accessdate=7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107190038/https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |archive-date=7 Januarie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cityam.com/us-and-mexico-launch-bid-for-2027-football-womens-world-cup/ |title=US and Mexico launch bid for 2027 football Women’s World Cup |publisher=City A.M. |author=Matt Hardy |date=20 April 2023 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> Die stemming het as volg verloop: {|class="wikitable collapsible" ! colspan="7" | Stemming vir gasheer van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026<ref>{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/77948410df016fb/original/vpnl19m2xr8zk50mnor3-pdf.pdf |title=Voting Results for the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=13 Junie 2018 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> |- ! Land | style="background:silver;" | '''Rondte 1''' |- | {{vlagland|Kanada}}, {{vlagland|Meksiko}}, {{vlagland|Verenigde State}} || style="text-align:center;" | '''134''' |- | {{vlagland|Marokko}} || style="text-align:center;" | 65 |} == Kwalifisering == Die gashere Kanada, Meksiko en die Verenigde State se spanne het regstreeks vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 gekwalifiseer. Van die 45 oorblywende plekke was 16 vir [[UEFA]] ([[Europa]]) gereserveer, nege vir [[CAF]] ([[Afrika]]), agt vir [[AFC]] ([[Asië]]), ses vir [[CONMEBOL]] ([[Suid-Amerika]]), drie vir [[CONCACAF]] ([[Karibiese gebied]], [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Sentraal-Amerika]]) en een vir [[OFC]] ([[Oseanië]]). Twee plekke is tydens uitspeelwedstryde tussen Afrika en Noord-/Sentraal-Amerika en tussen Suid-Amerika en Oseanië beslis. Die kontinentale kwalifiseringswedstryde is tussen 7 September 2023 en 31 Maart 2026 beslis. Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|voortgesette Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] het [[Rusland]] se skorsing deur beide [[FIFA]] en UEFA bly voortbestaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c4gry9zp412o |title=Why are Russia still playing international football despite ban? |publisher=[[BBC]] |author=Daniel Austin |date=6 Junie 2025 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> Vir die eerste keer neem agt [[Arabiere|Arabiese]] lande ([[Algerië]], [[Egipte]], [[Irak]], [[Jordanië]], [[Katar]], [[Marokko]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Tunisië]]) aan dieselfde Sokker-Wêreldbekertoernooi deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sana.sy/en/sport/2307218/ |title=Eight Arab teams make history at the 2026 World Cup |publisher=Syrian Arab News Agency |date=1 April 2026 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> Noemenswaardige lande wat nie gekwalifiseer het nie sluit in die viermalige wêreldbekerwenner [[Italië]], [[Denemarke]], [[Kameroen]], [[Nigerië]] en [[Pole]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/football/news/9d3ac852-85ce-4a3a-839b-08f9774070d0/top-five-giants-who-will-miss-the-2026-fifa-world-cup |title=Top five giants who will miss the 2026 FIFA World Cup |publisher=[[SuperSport]] |date=1 April 2026 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 48 spanne het vir die hooftoernooi gekwalifiseer:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-who-has-qualified |title=Qualified teams for the FIFA World Cup 26 |publisher=[[FIFA]] |date=18 November 2025 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> [[Lêer:2026 world cup qualification map.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#cccccc|Nie ’n geassosieerde lid van FIFA nie}} {{sleutel|#000000|Land het homself onttrek of is geskors}} {{sleutel|#ffcc00|Land het nie gekwalifiseer nie}} {{sleutel|#2ad4ff|Land neem aan die kwalifisering deel}} {{sleutel|#0000ff|Land het gekwalifiseer}}]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=80|Verskynings by eindstryde !width=50|Agtereen-volgende deelnames !width=80|Laaste verskyning !width=80|Vorige beste prestasie |- |align="left"|{{vlagland|Algerië}} |5de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Argentinië}} |19de||14||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Australië}} |7de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|België}} |15de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Brasilië}} |23ste||23||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Colombia}} |7de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Curaçao}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Duitsland}} |21ste||19||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ecuador}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Egipte}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Engeland}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Frankryk}} |17de||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ghana}} |5de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Haïti}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Irak}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Iran}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Ivoorkus}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Japan}} |8ste||8||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Jordanië}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kaap Verde}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Kanada}} |3de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Katar}} |2de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]] |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Kroasië}} |7de||4||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Marokko}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Meksiko}} |18de||9||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970|1970]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nederland}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |3de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Noorweë}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Oesbekistan}} |1ste||1||–||Debuut |- |align="left"|{{vlagland|Oostenryk}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Panama}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Paraguay}} |9de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Portugal}} |9de||7||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Agtste eindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|1994]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Senegal}} |4de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Skotland}} |10de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1982|1982]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986|1986]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Spanje}} |17de||13||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |4de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Suid-Korea}} |12de||11||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Vierde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Swede}} |13de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Switserland}} |13de||6||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Kwarteindrondte <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1938|1938]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1954|1954]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tsjeggië}} |9de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]]||Naaswenner <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1934|1934]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1962|1962]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Tunisië}} |7de||3||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Groepfase <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1978|1978]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Turkye}} |2de||1||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Uruguay}} |15de||5||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||'''Kampioen''' <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1950|1950]])</small> |- |align="left"|{{vlagland|Verenigde State}} |12de||2||[[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]||Derde plek <small>([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]])</small> |} == Stadions == Die 104 wedstryde word op die volgende 16 stadions gespeel, waarvan twee in Kanada, drie in Meksiko en elf in die Verenigde State:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/fifa-world-cup-2026-full-list-stadiums-mexico-canada-usa |title=FIFA World Cup 2026: Full list of stadiums for the men's event in Canada, Mexico, and the United States |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |author=Sebastian Mikkelsen |date=28 September 2023 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]]<ref name="bid_cities">{{en}} {{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |title=United 2026 bid book |publisher=[[FIFA]] |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[New York]]/[[New Jersey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Dallas]]–[[Fort Worth]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Kansas City]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Azteca-stadion]]<br />'''(Estadio Banorte)'''<br /> | [[MetLife-stadion]]<br />'''(New York/New Jersey-stadion)'''<br /><small>([[East Rutherford]])</small> | [[AT&T-stadion]]<br />'''(Dallas-stadion)'''<br /><small>([[Arlington, Texas|Arlington]])</small> | [[Arrowhead-stadion]]<br />'''(Kansas City-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|19|18|11|N|99|9|2|W|aansig=inlyn|name=Azteca-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|40|48|48.7|N|74|4|27.7|W|aansig=inlyn|name=MetLife-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|32|44|52|N|97|5|34|W|aansig=inlyn|name=AT&T-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|2|56|N|94|29|2|W|aansig=inlyn|name=Arrowhead-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''83&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit">{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |title=The FIFA World Cup 26™ stadiums |publisher=[[FIFA]] |date=15 Julie 2025 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> | Kapasiteit: '''82&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''94&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''73&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Vista aérea del Estadio Azteca - 2026 - 02.jpg|200px]] | [[Lêer:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|200px]] | [[Lêer:Cowboys stadium inside view 4.JPG|200px]] | [[Lêer:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Houston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Atlanta]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Los Angeles]]<ref name="bid_cities" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |title=Los Angeles 2026 |publisher=Los Angeles Sports & Entertainment Commission |accessdate=29 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/ |archive-date=29 Junie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Philadelphia]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[NRG-stadion]]<br />'''(Houston-stadion)''' | [[Mercedes-Benz-stadion]]<br />'''(Atlanta-stadion)''' | [[SoFi-stadion]]<br />'''(Los Angeles-stadion)'''<br /><small>([[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]])</small> | [[Lincoln Financial Field]]<br />'''(Philadelphia-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|29|41|5|N|95|24|39|W|aansig=inlyn|name=NRG-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|45|20|N|84|24|0|W|aansig=inlyn|name=Mercedes-Benz-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|33|57|10.8|N|118|20|20.4|W|aansig=inlyn|name=SoFi-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|39|54|3|N|75|10|3|W|aansig=inlyn|name=Lincoln Financial Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''72&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''75&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''70&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:USA vs Argentina (Moments before Messi kicked a goal - color).jpg|200px]] | [[Lêer:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|200px]] | [[Lêer:SoFi Stadium interior 2021.jpg|200px]] | [[Lêer:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Seattle]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[San Francisco]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Boston]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Miami]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[Lumen Field]]<br />'''(Seattle-stadion)''' | [[Levi's-stadion]]<br />'''(San Franciscobaaigebiedstadion)'''<br /><small>([[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]])</small> | [[Gillette-stadion]]<br />'''(Boston-stadion)'''<br /><small>([[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]])</small> | [[Hard Rock-stadion]]<br />'''(Miami-stadion)'''<br /><small>([[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]])</small> |- | <small>{{Koördinate|47|35|42.72|N|122|19|53.76|W|aansig=inlyn|name=Lumen Field}}</small> | <small>{{Koördinate|37|24|10.8|N|121|58|12|W|aansig=inlyn|name=Levi's-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|42|5|27.6|N|71|15|50.4|W|aansig=inlyn|name=Gillette-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|25|57|29|N|80|14|20|W|aansig=inlyn|name=Hard Rock-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''69&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''71&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''65&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast end.jpg|200px]] | [[Lêer:Entering Levi's Stadium.JPG|200px]] | [[Lêer:New England Revolution Game; 7.06.2013; 745pm.JPG|200px]] | [[Lêer:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |- ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Vancouver]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process |title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process |publisher=[[FIFA]] |date=14 April 2022 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Monterrey]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Meksiko}} [[Guadalajara]]<ref name="bid_cities" /> ! {{vlagikoon|Kanada}} [[Toronto]]<ref name="bid_cities" /> |- | [[BC Place]]<br />'''(BC Place Vancouver)''' | [[Estadio BBVA]]<br />'''(Estadio Monterrey)'''<br /><small>([[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]])</small> | [[Estadio Akron]]<br />'''(Estadio Guadalajara)'''<br /><small>([[Zapopan]])</small> | [[BMO Field]]<br />'''(Toronto-stadion)''' |- | <small>{{Koördinate|49|16|36|N|123|6|43|W|aansig=inlyn|name=BC Place}}</small> | <small>{{Koördinate|25|40|9|N|100|14|40|W|aansig=inlyn|name=Estadio BBVA}}</small> | <small>{{Koördinate|20|40|54|N|103|27|46|W|aansig=inlyn|name=Estadio Akron}}</small> | <small>{{Koördinate|43|37|58|N|79|25|7|W|aansig=inlyn|name=BMO Field}}</small> |- | Kapasiteit: '''54&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''53&nbsp;500'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''48&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''45&nbsp;000'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|200px]] | [[Lêer:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|200px]] | [[Lêer:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|200px]] |} {| cellpadding="0" style="border:0 solid darkgrey;" |- style="text-align:center;" |style="border:0 solid blue;"| {{location map+|Kanada|width=250|float=left|caption=Plekke in Kanada|places= {{location map~|Kanada|lat=49.276667|long=-123.111944|label=[[Vancouver]]|position=right}} {{location map~|Kanada|lat=43.633333|long=-79.418611|label=[[Toronto]]|position=left}} }} |style="border:0 solid #777;"| {{location map+|Verenigde State|float=center|width=400|caption=Plekke in die Verenigde State|places= {{location map~|Verenigde State|lat=33.755|long=-84.39|label=[[Atlanta]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=42.358056|long=-71.063611|label=[[Boston]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=32.775833|long=-96.796667|label=[[Dallas]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=29.762778|long=-95.383056|label=[[Houston]]|position=top}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.099722|long=-94.578333|label=[[Kansas City]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=34.05|long=-118.25|label=[[Los Angeles]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=25.775278|long=-80.208889|label=[[Miami]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=40.817097|long=-74.085024|label=[[New York|NY/NJ]]|position=right}} {{location map~|Verenigde State|lat=39.9500|long=-75.1667|label=[[Philadelphia]]|position=left}} {{location map~|Verenigde State|lat=37.354444|long=-121.969167|label=[[San Francisco]]|position=bottom}} {{location map~|Verenigde State|lat=47.5952|long=-122.3316|label=[[Seattle]]|position=bottom}} }} |style="border:0 solid #2a5;"| {{location map+|Meksiko|float=right|width=320|caption=Plekke in Meksiko|places= {{location map~|Meksiko|lat=19.303056|long=-99.150556|label=[[Meksikostad]]|position=bottom}} {{location map~|Meksiko|lat=25.669167|long=-100.244444|label=[[Monterrey]]|position=left}} {{location map~|Meksiko|lat=20.681667|long=-103.462778|label=[[Guadalajara]]|position=left}} }} |}</center> == Formaat == Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 word oor 39 dae tussen 48 verskillende spanne oor 104 wedstryde beslis. Dit het op 11 Junie 2026 op die Azteca-stadion, Meksikostad, Meksiko, met die openingswedstryd tussen die medegasheer Meksiko en Suid-Afrika afgeskop. Die toernooi eindig op die MetLife-stadion, East Rutherford, Verenigde State, op 19 Julie met die eindstryd, waartydens die wenner die Sokker-Wêreldbekertrofee inpalm. === Kalender === Die volgende tabel dui die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />Junie ! scope=col |Do<br />11 ! scope=col |Vr<br />12 ! scope=col |Sa<br />13 ! scope=col |So<br />14 ! scope=col |Ma<br />15 ! scope=col |Di<br />16 ! scope=col |Wo<br />17 ! scope=col |Do<br />18 ! scope=col |Vr<br />19 ! scope=col |Sa<br />20 ! scope=col |So<br />21 ! scope=col |Ma<br />22 ! scope=col |Di<br />23 ! scope=col |Wo<br />24 ! scope=col |Do<br />25 ! scope=col |Vr<br />26 ! scope=col |Sa<br />27 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 11 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep B <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep C <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep D <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep E <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep F <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep G <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep H <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep I <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 27 -->| |- align=center |align=left|Groep J <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep K <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- align=center |align=left|Groep L <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 2 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Junie/Julie ! scope=col |So<br />28 ! scope=col |Ma<br />29 ! scope=col |Di<br />30 ! scope=col |Wo<br />1 ! scope=col |Do<br />2 ! scope=col |Vr<br />3 ! scope=col |Sa<br />4 ! scope=col |So<br />5 ! scope=col |Ma<br />6 ! scope=col |Di<br />7 ! scope=col |Wo<br />8 ! scope=col |Do<br />9 ! scope=col |Vr<br />10 ! scope=col |Sa<br />11 ! scope=col |So<br />12 ! scope=col |Ma<br />13 ! scope=col |Di<br />14 ! scope=col |Wo<br />15 ! scope=col |Do<br />16 ! scope=col |Vr<br />17 ! scope=col |Sa<br />18 ! scope=col |So<br />19 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 28 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 30 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 1 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 2 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 3 -->| bgcolor=#00cc33| 3 <!-- 4 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 5 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 6 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 7 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#3399ff| 1 <!-- 19 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepwedstryde}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Derde plek}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepfase === Die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026 word tussen 48 nasionale sokkerspanne beslis. Vir die groepfase is die 48 deelnemende spanne in twaalf groepe van vier elk verdeel; elke span speel een wedstryd teen elk van die ander spanne in dieselfde groep, dus speel elke span drie wedstryde in die groepfase. Drie punte word vir ’n oorwinning toegeken, een vir ’n gelykop en geen punte vir ’n nederlaag: spanne wat met dieselfde aantal punte eindig, word volgens aangetekende doele gerangskik. Klassifisering binne elke groep sal gegrond wees op die volgende puntestelsel: * Drie wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * Een vir ’n gelykop; * geen vir ’n nederlaag. Aan die einde van die groepfase word die spanne gerangskik van die eerste na die vierde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne en die agt beste derde-plekspanne wat na die uitklopfase deurdring. As twee spanne gelykop in punte is, word die rangorde deur hul aantal aangetekende doele bepaal. === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af neem die toernooi ’n uitklopformaat aan wat uit 32 wedstryde bestaan: 16 16de eindstryde, agt agtste eindstryde, vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n wedstryd om die derde plek en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe dring saam met die agt beste derde-plekspanne na die uitklopfase deur. Groepwenners speel teen naaswenners in ander groepe in die 16de eindstryde, byvoorbeeld: die wenner van Groep A speel teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A. Spanne van dieselfde groep kan dus eers weer in óf die klein finale óf die eindstryd mekaar ontmoet. Elke wedstryd in die uitklopstadium moet met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná negentig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag is, word daar verder gespeel word om die wenner te bepaal. Aanvanklik word daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, 15 minute in elke rigting. As daar steeds nie ’n wenner ná 120 minute is nie, word die wenner deur ’n [[Strafskop (sokker)|strafskopkompetisie]] bepaal. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die uitklopfase. |- | style="background:#ffc;"|Moontlike uitklopdeelname. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. Die loting is op 5 Desember 2025 in die John F. Kennedy Center in [[Washington, D.C.]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/final-draw-results |title=Groups revealed in star-studded Final Draw |publisher=[[FIFA]] |date=5 Desember 2025 |accessdate=10 Julie 2026}}</ref> === Groepuitdunne === 48 spanne neem aan die groepfase deel. Die twee beste spanne dring saam met die agt beste derde-plekspanne in elke groep na die tweede rondte (die uitklopfase) deur. ==== Groep A ==== [[Lêer:South Corea 2-Czechia 1 (55334091661).jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Suid-Koreaanse nasionale sokkerspan|Suid-Korea]] en [[Tsjeggiese nasionale sokkerspan|Tsjeggië]] in Zapopan]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Meksiko}} |3||3||0||0||6||0||+6||'''9''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Afrika}} |3||1||1||1||2||3||–1||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Korea}} |3||1||0||2||2||3||–1||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tsjeggië}} |3||0||1||2||2||6||–4||'''1''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 13:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021443 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = [[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|9}}<br />[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|67}} |goals2 = |stadium = [[Azteca-stadion]], [[Meksikostad]] |attendance = 80&nbsp;824 |referee = Wilton Sampaio (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021441 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |goals1 = [[Hwang In-beom]] {{goal|67}}<br />[[Oh Hyeon-gyu]] {{goal|80}} |goals2 = {{goal|59}} [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = 44&nbsp;985 |referee = Amin Mohamed Omar (Egipte)}} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021440 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |goals1 = [[Michal Sadílek|Sadílek]] {{goal|6}} |goals2 = {{goal|83|straf}} [[Teboho Mokoena|Mokoena]] |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 67&nbsp;442 |referee = Tori Penso (Verenigde State)}} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021442 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = [[Luis Romo|Romo]] {{goal|50}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = 45&nbsp;522 |referee = Gustavo Tejera (Uruguay)}} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tsjeggië}}''' |score = 0–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021444 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|55}} [[Mateo Chávez|M. Chávez]]<br />{{goal|61}} [[Julián Quiñones|Quiñones]]<br />{{goal|90+4}} [[Álvaro Fidalgo|Fidalgo]] |stadium = [[Azteca-stadion]], [[Meksikostad]] |attendance = 80&nbsp;824 |referee = Yael Falcón (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021445 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Suid-Korea}}''' |goals1 = [[Thapelo Maseko|Maseko]] {{goal|63}} |goals2 = |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = 51&nbsp;243 |referee = Facundo Tello (Argentinië)}} ==== Groep B ==== [[Lêer:2026 FIFA World Cup Match 26, Switzerland v Bosnia and Herzegovina.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Switserse nasionale sokkerspan|Switserland]] en [[Bosniese nasionale sokkerspan|Bosnië en Herzegowina]] in Inglewood]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Switserland}} |3||2||1||0||7||3||+4||'''7''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kanada}} |3||1||1||1||8||3||+5||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |3||1||1||1||5||6||–1||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Katar}} |3||0||1||2||2||10||–8||'''1''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = [[Cyle Larin|Larin]] {{goal|78}} |goals2 = {{goal|21}} [[Jovo Lukić|Lukić]] |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = 43&nbsp;002 |referee = Facundo Tello (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Katar}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021447 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |goals1 = [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] {{goal|90+4}} |goals2 = {{goal|17|straf}} [[Breel Embolo|Embolo]] |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = 67&nbsp;966 |referee = Saíd Martínez (Honduras)}} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = 4–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = [[Johan Manzambi|Manzambi]] {{goal|74}}, {{goal|90}}<br />[[Rubén Vargas|Vargas]] {{goal|84}}<br />[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{goal|90+7|straf}} |goals2 = {{goal|90+3}} [[Ermin Mahmić|Mahmić]] |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 70&nbsp;026 |referee = João Pinheiro (Portugal)}} {{sokkerwedstryd |date = [[18 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = 6–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021450 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = [[Cyle Larin|Larin]] {{goal|16}}<br />[[Jonathan David|David]] {{goal|29}}, {{goal|45+3}}, {{goal|90+2}}<br />[[Nathan Saliba|Saliba]] {{goal|64}}<br />[[Mohamed Manai|Manai]] {{goal|75|e.d.}} |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Cristián Garay (Chili)}} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021451 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |goals1 = [[Rubén Vargas|Vargas]] {{goal|46}}<br />[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{goal|57}} |goals2 = {{goal|76}} [[Promise David|David]] |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Ramon Abatti (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |score = 3–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Katar}}''' |goals1 = [[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{goal|29}}<br />[[Mahmud Abunada|Abunada]] {{goal|34|e.d.}}<br />[[Ermin Mahmić|Mahmić]] {{goal|80}} |goals2 = {{goal|42}} [[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = 66&nbsp;925 |referee = Jesús Valenzuela (Venezuela)}} ==== Groep C ==== [[Lêer:Gillette2026.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Haïtiaanse nasionale sokkerspan|Haïti]] en [[Skotse nasionale sokkerspan|Skotland]] in Foxborough]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Brasilië}} |3||2||1||0||7||1||+6||'''7''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Marokko}} |3||2||1||0||6||3||+3||'''7''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Skotland}} |3||1||0||2||1||4||–3||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Haïti}} |3||0||0||3||2||8||–6||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021456 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = [[Vinícius Júnior|Vinícius]] {{goal|32}} |goals2 = {{goal|21}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;663 |referee = Slavko Vinčić (Slowenië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021453 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|28}} [[John McGinn|McGinn]] |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 64&nbsp;146 |referee = Mustapha Ghorbal (Algerië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021454 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|2}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 64&nbsp;146 |referee = Ilgiz Tantashev (Oesbekistan)}} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021457 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = [[Matheus Cunha|Cunha]] {{goal|23}}, {{goal|36}}<br />[[Vinícius Júnior|Vinícius]] {{goal|45+3}} |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = 68&nbsp;324 |referee = Alejandro Hernández Hernández (Spanje)}} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Skotland}}''' |score = 0–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021455 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|7}}, {{goal|45+3}} [[Vinícius Júnior|Vinícius]]<br />{{goal|60}} [[Matheus Cunha|Cunha]] |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = 64&nbsp;478 |referee = César Arturo Ramos (Meksiko)}} {{sokkerwedstryd |date = [[24 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |score = 4–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021452 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Haïti}}''' |goals1 = [[Achraf Hakimi|Hakimi]] {{goal|39}}<br />[[Ismael Saibari|Saibari]] {{goal|45+1}}<br />[[Soufiane Rahimi|Rahimi]] {{goal|78}}<br />[[Gessime Yassine|Yassine]] {{goal|89}} |goals2 = {{goal|10|e.d.}} [[Yassine Bounou|Bounou]]<br />{{goal|43}} [[Wilson Isidor|Isidor]] |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 68&nbsp;239 |referee = Danny Makkelie (Nederland)}} ==== Groep D ==== [[Lêer:Australia vs Türkiye at BC Place - June 13, 2026.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Australiese nasionale sokkerspan|Australië]] en [[Turkse nasionale sokkerspan|Turkye]] in Vancouver]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Verenigde State}} |3||2||0||1||8||4||+4||'''6''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Australië}} |3||1||1||1||2||2||±0||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Paraguay}} |3||1||1||1||2||4||–2||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Turkye}} |3||1||0||2||3||5||–2||'''3''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[12 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = 4–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021458 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] {{goal|7|e.d.}}<br />[[Folarin Balogun|Balogun]] {{goal|31}}, {{goal|45+5}}<br />[[Giovanni Reyna|Reyna]] {{goal|90+8}} |goals2 = {{goal|73}} [[Maurício]] |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 70&nbsp;492 |referee = Danny Makkelie (Nederland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[13 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Australië}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021463 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |goals1 = [[Nestory Irankunda|Irankunda]] {{goal|27}}<br />[[Connor Metcalfe|Metcalfe]] {{goal|75}} |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Jesús Valenzuela (Venezuela)}} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021460 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|2}} [[Matías Galarza|Galarza]] |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = 68&nbsp;827 |referee = Iván Barton (El Salvador)}} {{sokkerwedstryd |date = [[19 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021462 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = [[Cameron Burgess|Burgess]] {{goal|11|e.d.}}<br />[[Alex Freeman|Freeman]] {{goal|43}} |goals2 = |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = 66&nbsp;925 |referee = Felix Zwayer (Duitsland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Turkye}}''' |score = 3–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021459 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |goals1 = [[Arda Güler|Güler]] {{goal|10}}<br />[[Barış Alper Yılmaz|Yılmaz]] {{goal|31}}<br />[[Kaan Ayhan|Ayhan]] {{goal|90+8}} |goals2 = {{goal|3}} [[Auston Trusty|Trusty]]<br />{{goal|49}} [[Sebastian Berhalter|Berhalter]] |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 70&nbsp;492 |referee = Mustapha Ghorbal (Algerië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021461 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Australië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = 68&nbsp;827 |referee = Clément Turpin (Frankryk)}} ==== Groep E ==== [[Lêer:Germany vs Curaçao 2026 FIFA World Cup.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Duitse nasionale sokkerspan|Duitsland]] en [[Curaçaose nasionale sokkerspan|Curaçao]] in Houston]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Duitsland}} |3||2||0||1||10||4||+6||'''6''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ivoorkus}} |3||2||0||1||4||2||+2||'''6''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ecuador}} |3||1||1||1||2||2||±0||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Curaçao}} |3||0||1||2||1||9||–8||'''1''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = 7–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021464 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = [[Felix Nmecha|Nmecha]] {{goal|6}}<br />[[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] {{goal|38}}<br />[[Kai Havertz|Havertz]] {{goal|45+5|straf}}, {{goal|88}}<br />[[Jamal Musiala|Musiala]] {{goal|47}}<br />[[Nathaniel Brown|Brown]] {{goal|68}}<br />[[Deniz Undav|Undav]] {{goal|78}} |goals2 = {{goal|21}} [[Livano Comenencia|Comenencia]] |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;021 |referee = Jalal Jayed (Marokko)}} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021467 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |goals1 = [[Amad Diallo|Diallo]] {{goal|90}} |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = 68&nbsp;274 |referee = François Letexier (Frankryk)}} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021469 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = [[Deniz Undav|Undav]] {{goal|68}}, {{goal|90+4}} |goals2 = {{goal|30}} [[Franck Kessié|Kessié]] |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = 43&nbsp;036 |referee = Juan Gabriel Benítez (Paraguay)}} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021465 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = 68&nbsp;598 |referee = Ma Ning (Volksrepubliek China)}} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Curaçao}}''' |score = 0–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021468 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|7}}, {{goal|64}} [[Nicolas Pépé|Pépé]] |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = 68&nbsp;324 |referee = Glenn Nyberg (Swede)}} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021466 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |goals1 = [[Nilson Angulo|Angulo]] {{goal|9}}<br />[[Gonzalo Plata|Plata]] {{goal|77}} |goals2 = {{goal|2}} [[Leroy Sané|Sané]] |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;663 |referee = Tori Penso (Verenigde State)}} ==== Groep F ==== [[Lêer:Netherlands vs Tunisia - 2026 FIFA World Cup, Kansas City.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Tunisiese nasionale sokkerspan|Tunisië]] en [[Nederlandse nasionale sokkerspan|Nederland]] in Kansas City]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nederland}} |3||2||1||0||10||4||+6||'''7''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Japan}} |3||1||2||0||7||3||+4||'''5''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Swede}} |3||1||1||1||7||7||±0||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Tunisië}} |3||0||0||3||2||12||–10||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = 2–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021470 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = [[Virgil van Dijk|Van Dijk]] {{goal|50}}<br />[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{goal|64}} |goals2 = {{goal|57}} [[Keito Nakamura|Nakamura]]<br />{{goal|88}} [[Daichi Kamada|Kamada]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 69&nbsp;285 |referee = Ismail Elfath (Verenigde State)}} {{sokkerwedstryd |date = [[14 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Swede}}''' |score = 5–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021474 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |goals1 = [[Yasin Ayari|Ayari]] {{goal|7}}, {{goal|90+6}}<br />[[Alexander Isak|Isak]] {{goal|30}}<br />[[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] {{goal|59}}<br />[[Mattias Svanberg|Svanberg]] {{goal|84}} |goals2 = {{goal|43}} [[Omar Rekik|Rekik]] |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = 50&nbsp;987 |referee = Yael Falcón (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = 5–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021472 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = [[Brian Brobbey|Brobbey]] {{goal|5}}, {{goal|17}}<br />[[Cody Gakpo|Gakpo]] {{goal|47}}, {{goal|54}}<br />[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{goal|89}} |goals2 = {{goal|59}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;777 |referee = Michael Oliver (Engeland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[20 Junie]] [[2026]] |time = 22:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = 0–4 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021475 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|4}} [[Daichi Kamada|Kamada]]<br />{{goal|31}}, {{goal|83}} [[Ayase Ueda|Ueda]]<br />{{goal|69}} [[Junya Itō|J. Itō]] |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = 51&nbsp;243 |referee = István Kovács (Roemenië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Japan}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021471 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = [[Daizen Maeda|Maeda]] {{goal|56}} |goals2 = {{goal|62}} [[Anthony Elanga|Elanga]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 70&nbsp;137 |referee = Iván Barton (El Salvador)}} {{sokkerwedstryd |date = [[25 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Tunisië}}''' |score = 1–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021473 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |goals1 = [[Hazem Mastouri|Mastouri]] {{goal|54}} |goals2 = {{goal|3|e.d.}} [[Ellyes Skhiri|Skhiri]]<br />{{goal|7}} [[Brian Brobbey|Brobbey]]<br />{{goal|62}} [[Jan Paul van Hecke|Van Hecke]] |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = 68&nbsp;391 |referee = Katia Itzel García (Meksiko)}} ==== Groep G ==== [[Lêer:2026 FIFA World Cup - Belgium v. Egypt in Seattle - 03.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Belgiese nasionale sokkerspan|België]] en [[Egiptiese nasionale sokkerspan|Egipte]] in Seattle]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|België}} |3||1||2||0||6||2||+4||'''5''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Egipte}} |3||1||2||0||5||3||+2||'''5''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Iran}} |3||0||3||0||3||3||±0||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Nieu-Seeland}} |3||0||1||2||4||10||–6||'''1''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Iran}}''' |score = 2–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021476 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |goals1 = [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] {{goal|32}}<br />[[Mohammad Mohebi|Mohebi]] {{goal|64}} |goals2 = {{goal|7}}, {{goal|54}} [[Elijah Just|Just]] |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 70&nbsp;108 |referee = César Arturo Ramos (Meksiko)}} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021478 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = [[Mohamed Hany|Hany]] {{goal|66|e.d.}} |goals2 = {{goal|19}} [[Emam Ashour|Ashour]] |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = 66&nbsp;775 |referee = Ramon Abatti (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021477 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 70&nbsp;317 |referee = Darío Herrera (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = 1–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021480 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = [[Finn Surman|Surman]] {{goal|15}} |goals2 = {{goal|58}} [[Mostafa Ziko|Ziko]]<br />{{goal|67}} [[Mohamed Salah|Salah]]<br />{{goal|82}} [[Trézéguet]] |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Omar Al Ali (Verenigde Arabiese Emirate)}} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021479 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Iran}}''' |goals1 = [[Mahmoud Saber|Saber]] {{goal|5}} |goals2 = {{goal|14}} [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = 66&nbsp;925 |referee = Szymon Marciniak (Pole)}} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Nieu-Seeland}}''' |score = 1–5 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021481 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = [[Elijah Just|Just]] {{goal|84}} |goals2 = {{goal|28}}, {{goal|50}} [[Leandro Trossard|Trossard]]<br />{{goal|66}} [[Kevin De Bruyne|De Bruyne]]<br />{{goal|86}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]]<br />{{goal|90+4}} [[Alexis Saelemaekers|Saelemaekers]] |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Adham Makhadmeh (Jordanië)}} ==== Groep H ==== [[Lêer:Cape Verde vs Uruguay 2026.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Uruguaanse nasionale sokkerspan|Uruguay]] en [[Kaap Verdiese nasionale sokkerspan|Kaap Verde]] in Miami Gardens]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Spanje}} |3||2||1||0||5||0||+5||'''7''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kaap Verde}} |3||0||3||0||2||2||±0||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} |3||0||2||1||3||4||–1||'''2''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Saoedi-Arabië}} |3||0||2||1||1||5||–4||'''2''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021482 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 67&nbsp;640 |referee = Adham Makhadmeh (Jordanië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021486 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |goals1 = [[Abdulelah Al-Amri|Al-Amri]] {{goal|41}} |goals2 = {{goal|80}} [[Maximiliano Araújo|M. Araújo]] |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = 62&nbsp;764 |referee = Maurizio Mariani (Italië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = 4–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021483 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = [[Lamine Yamal|Yamal]] {{goal|10}}<br />[[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{goal|21}}, {{goal|24}}<br />[[Hassan Al-Tambakti|Al-Tambakti]] {{goal|49|e.d.}} |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 68&nbsp;239 |referee = Raphael Claus (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[21 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = 2–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021487 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = [[Maximiliano Araújo|M. Araújo]] {{goal|44}}<br />[[Agustín Canobbio|Canobbio]] {{goal|45+6}} |goals2 = {{goal|21}} [[Kevin Pina|K. Pina]]<br />{{goal|61}} [[Hélio Varela|Varela]] |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = 64&nbsp;003 |referee = Espen Eskås (Noorweë)}} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021485 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Saoedi-Arabië}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;278 |referee = François Letexier (Frankryk)}} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 CDT (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Uruguay}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021484 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|42}} [[Álex Baena|Baena]] |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = 45&nbsp;065 |referee = Ismail Elfath (Verenigde State)}} ==== Groep I ==== [[Lêer:Aurelien Tchouameni Ibrahim Mbaye France v Senegal 16 June 2026-457.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] en [[Senegalese nasionale sokkerspan|Senegal]] in East Rutherford]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Frankryk}} |3||3||0||0||10||2||+8||'''9''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Noorweë}} |3||2||0||1||8||7||+1||'''6''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Senegal}} |3||1||0||2||8||6||+2||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Irak}} |3||0||0||3||1||12||–11||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = 3–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021490 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = [[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|66}}, {{goal|90+6}}<br />[[Bradley Barcola|Barcola]] {{goal|82}} |goals2 = {{goal|90+5}} [[Ibrahim Mbaye|Mbaye]] |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;545 |referee = Alireza Faghani (Australië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Irak}}''' |score = 1–4 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021488 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |goals1 = [[Aymen Hoesein|Hoesein]] {{goal|39}} |goals2 = {{goal|29}}, {{goal|43}} [[Erling Haaland|Haaland]]<br />{{goal|76}} [[Leo Østigård|Østigård]]<br />{{goal|90+6|e.d.}} [[Aymen Hoesein|Hoesein]] |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 63&nbsp;106 |referee = Pierre Atcho (Gaboen)}} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021492 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = [[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|14}}, {{goal|54}}<br />[[Ousmane Dembélé|Dembélé]] {{goal|66}} |goals2 = |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = 68&nbsp;324 |referee = Drew Fischer (Kanada)}} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = 3–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021491 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = [[Marcus Holmgren Pedersen|Pedersen]] {{goal|43}}<br />[[Erling Haaland|Haaland]] {{goal|48}}, {{goal|58}} |goals2 = {{goal|53}}, {{goal|90+3}} [[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;663 |referee = Wilton Sampaio (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = 1–4 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021489 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = [[Thelo Aasgaard|Aasgaard]] {{goal|21}} |goals2 = {{goal|7}}, {{goal|20}}, {{goal|32}} [[Ousmane Dembélé|Dembélé]]<br />{{goal|90+4}} [[Désiré Doué|Doué]] |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 64&nbsp;146 |referee = Michael Oliver (Engeland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[26 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |score = 5–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021493 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Irak}}''' |goals1 = [[Habib Diarra|Diarra]] {{goal|4}}<br />[[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] {{goal|56}}<br />[[Pape Gueye|P. Gueye]] {{goal|59}}, {{goal|71}}<br />[[Iliman Ndiaye|I. Ndiaye]] {{goal|82}} |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = 43&nbsp;036 |referee = Anthony Taylor (Engeland)}} ==== Groep J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Argentinië}} |3||3||0||0||8||1||+7||'''9''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oostenryk}} |3||1||1||1||6||6||±0||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Algerië}} |3||1||1||1||5||7||–2||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Jordanië}} |3||0||0||3||3||8||–5||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021496 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{goal|17}}, {{goal|60}}, {{goal|76}} |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = 69&nbsp;045 |referee = Szymon Marciniak (Pole)}} {{sokkerwedstryd |date = [[16 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |score = 3–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021498 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |goals1 = [[Romano Schmid|Schmid]] {{goal|20}}<br />[[Yazan Al-Arab|Al-Arab]] {{goal|76|e.d.}}<br />[[Marko Arnautović|Arnautović]] {{goal|90+12|straf}} |goals2 = {{goal|50}} [[Ali Olwan|Olwan]] |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = 68&nbsp;527 |referee = Dahane Beida (Mauritanië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021494 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{goal|38}}, {{goal|90+5}} |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 70&nbsp;649 |referee = Amin Omar (Egipte)}} {{sokkerwedstryd |date = [[22 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = 1–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021499 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = [[Nizar Al-Rashdan|Al-Rashdan]] {{goal|36}} |goals2 = {{goal|69}} [[Nadhir Benbouali|Benbouali]]<br />{{goal|82}} [[Amine Gouiri|Gouiri]] |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = 68&nbsp;371 |referee = Slavko Vinčić (Slowenië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |score = 3–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021497 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = [[Rafik Belghali|Belghali]] {{goal|45}}<br />[[Riyad Mahrez|Mahrez]] {{goal|60}}, {{goal|90+3}} |goals2 = {{goal|28}} [[Marko Arnautović|Arnautović]]<br />{{goal|55}} [[Marcel Sabitzer|Sabitzer]]<br />{{goal|90+6}} [[Saša Kalajdžić|Kalajdžić]] |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = 69&nbsp;045 |referee = Ilgiz Tantashev (Oesbekistan)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Jordanië}}''' |score = 1–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021495 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |goals1 = [[Musa Al-Taamari|Al-Taamari]] {{goal|55}} |goals2 = {{goal|19}} [[Giovani Lo Celso|Lo Celso]]<br />{{goal|31|straf}} [[Lautaro Martínez|Martínez]]<br />{{goal|80}} [[Lionel Messi|Messi]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 70&nbsp;649 |referee = István Kovács (Roemenië)}} ==== Groep K ==== [[Lêer:2026 FIFA World Cup Match 72, DR Congo v Uzbekistan.webp|duimnael|Die wedstryd tussen die [[Demokratiese Republiek die Kongo se nasionale sokkerspan|Demokratiese Republiek die Kongo]] en [[Oesbekiese nasionale sokkerspan|Oesbekistan]] in Atlanta]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Colombia}} |3||2||1||0||4||1||+3||'''7''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Portugal}} |3||1||2||0||6||1||+5||'''5''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]] |3||1||1||1||4||3||+1||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Oesbekistan}} |3||0||0||3||2||11||–9||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = 1–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021502 Verslag] |team2 = '''{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]]''' |goals1 = [[João Neves|Neves]] {{goal|6}} |goals2 = {{goal|45+5}} [[Yoane Wissa|Wissa]] |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;777 |referee = Abdulrahman Al-Jassim (Katar)}} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |score = 1–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021504 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |goals1 = [[Abbosbek Fayzullaev|Fayzullaev]] {{goal|60}} |goals2 = {{goal|40}} [[Daniel Muñoz|Muñoz]]<br />{{goal|65}} [[Luis Díaz|Díaz]]<br />{{goal|90+9}} [[Jaminton Campaz|Campaz]] |stadium = [[Azteca-stadion]], [[Meksikostad]] |attendance = 80&nbsp;824 |referee = Anthony Taylor (Engeland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 21:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = 5–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021503 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{goal|6}}, {{goal|39}}<br />[[Nuno Mendes|Mendes]] {{goal|17}}<br />[[Abduvohid Nematov|Nematov]] {{goal|60|e.d.}}<br />[[Rafael Leão|Leão]] {{goal|87}} |goals2 = |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;777 |referee = Jalal Jayed (Marokko)}} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 20:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021501 Verslag] |team2 = '''{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]]''' |goals1 = [[Daniel Muñoz|Muñoz]] {{goal|76}} |goals2 = |stadium = [[Estadio Akron]], [[Zapopan]] |attendance = 45&nbsp;358 |referee = Maurizio Mariani (Italië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021505 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = 64&nbsp;478 |referee = Alireza Faghani (Australië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 19:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]]''' |score = 3–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021500 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Oesbekistan}}''' |goals1 = [[Yoane Wissa|Wissa]] {{goal|68|straf}}, {{goal|90+1}}<br />[[Fiston Mayele|Mayele]] {{goal|78}} |goals2 = {{goal|10}} [[Eldor Shomurodov|Shomurodov]] |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 68&nbsp;239 |referee = Felix Zwayer (Duitsland)}} ==== Groep L ==== [[Lêer:Harry Kane 9 England v Ghana at 2026 Fifa World Cup by YantsImages 06.jpg|duimnael|Die wedstryd tussen [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] en [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] in Foxborough]] {| class="wikitable" style="text-align: center; !width=165|Land !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Engeland}} |3||2||1||0||6||2||+4||'''7''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Kroasië}} |3||2||0||1||5||5||±0||'''6''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ghana}} |3||1||1||1||2||2||±0||'''4''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Panama}} |3||0||0||3||0||4||—4||'''0''' |} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 15:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = 4–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021507 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = [[Harry Kane|Kane]] {{goal|12|straf}}, {{goal|42}}<br />[[Jude Bellingham|Bellingham]] {{goal|47}}<br />[[Marcus Rashford|Rashford]] {{goal|85}} |goals2 = {{goal|36}} [[Martin Baturina|Baturina]]<br />{{goal|45+5}} [[Petar Musa|Musa]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 70&nbsp;389 |referee = Clément Turpin (Frankryk)}} {{sokkerwedstryd |date = [[17 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021510 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Panama}}''' |goals1 = [[Caleb Yirenkyi|Yirenkyi]] {{goal|90+5}} |goals2 = |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = 42&nbsp;942 |referee = Glenn Nyberg (Swede)}} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021506 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 63&nbsp;983 |referee = Saíd Martínez (Honduras)}} {{sokkerwedstryd |date = [[23 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021511 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|54}} [[Ante Budimir|Budimir]] |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = 43&nbsp;036 |referee = Pierre Atcho (Gaboen)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Panama}}''' |score = 0–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021508 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|62}} [[Jude Bellingham|Bellingham]]<br />{{goal|67}} [[Harry Kane|Kane]] |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;663 |referee = Abdulrahman Al-Jassim (Katar)}} {{sokkerwedstryd |date = [[27 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021509 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = [[Petar Sučić|P. Sučić]] {{goal|31}}<br />[[Nikola Vlašić|Vlašić]] {{goal|83}} |goals2 = {{goal|73}} [[Derrick Luckassen|Luckassen]] |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = 68&nbsp;324 |referee = Drew Fischer (Kanada)}} ==== Ranglys van die derdeplek-spanne ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Land !width=30|Groep !width=20|{{Afkorting|Wed|Wedstryde gespeel}} !width=20|{{Afkorting|Wen|Wedstryde gewen}} !width=20|{{Afkorting|Gel|Gelykop}} !width=20|{{Afkorting|Ver|Wedstryde verloor}} !width=20|{{Afkorting|DV|Doele vir}} !width=20|{{Afkorting|DT|Doele teen}} !width=20|{{Afkorting|+/–|Doelverskil}} !width=20|{{Afkorting|Pte|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]] |K||3||1||1||1||4||3||+1||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Swede}} |F||3||1||1||1||7||7||±0||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ghana}} |L||3||1||1||1||2||2||±0||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Ecuador}} |E||3||1||1||1||2||2||±0||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} |B||3||1||1||1||5||6||–1||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Algerië}} |J||3||1||1||1||5||7||–2||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Paraguay}} |D||3||1||1||1||2||4||–2||'''4''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{vlagland|Senegal}} |I||3||1||0||2||8||6||+2||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Iran}} |G||3||0||3||0||3||3||±0||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Suid-Korea}} |A||3||1||0||2||2||3||–1||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Skotland}} |C||3||1||0||2||1||4||–3||'''3''' |- |style="text-align:left;"|{{vlagland|Uruguay}} |H||3||0||2||1||3||4||–1||'''2''' |} === Uitklopfase === [[Lêer:Yasin Ayari -18, Michael Olise -11 France v Sweden at 2026 Fifa World Cup by YantsImages 05.jpg|duimnael|Die 16de eindrondtewedstryd tussen [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] en [[Sweedse nasionale sokkerspan|Swede]] in East Rutherford]] [[Lêer:Mexico v England (2026 FIFA World Cup - Round of 16).jpg|duimnael|Die agtste eindrondtewedstryd tussen [[Meksikaanse nasionale sokkerspan|Meksiko]] en [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] in Meksikostad]] {{Wedstrydskema laaste 32 | RD1 = 16de eindrondte | RD2 = Agtste eindrondte | RD3 = Kwarteindrondte | RD4 = Halfeindrondte | RD5 = Eindstryd | RD6 = derde plek | RD1-header-01 = 29 Junie – Foxborough | RD1-team01 = {{vlagland|Duitsland}} | RD1-score01 = 1<br />(3) | RD1-team02 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' | RD1-score02 = '''1<br />(4)''' | RD1-header-02 = 30 Junie – East Rutherford | RD1-team03 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' | RD1-score03 = '''3''' | RD1-team04 = {{vlagland|Swede}} | RD1-score04 = 0 | RD1-header-03 = 28 Junie – Inglewood | RD1-team05 = {{vlagland|Suid-Afrika}} | RD1-score05 = 0 | RD1-team06 = '''{{vlagland|Kanada}}''' | RD1-score06 = '''1''' | RD1-header-04 = 29 Junie – Guadalupe | RD1-team07 = {{vlagland|Nederland}} | RD1-score07 = 1<br />(2) | RD1-team08 = '''{{vlagland|Marokko}}''' | RD1-score08 = '''1<br />(3)''' | RD1-header-05 = 2 Julie – Toronto | RD1-team09 = '''{{vlagland|Portugal}}''' | RD1-score09 = '''2''' | RD1-team10 = {{vlagland|Kroasië}} | RD1-score10 = 1 | RD1-header-06 = 2 Julie – Inglewood | RD1-team11 = '''{{vlagland|Spanje}}''' | RD1-score11 = '''3''' | RD1-team12 = {{vlagland|Oostenryk}} | RD1-score12 = 0 | RD1-header-07 = 1 Julie – Santa Clara | RD1-team13 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' | RD1-score13 = '''2''' | RD1-team14 = {{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} | RD1-score14 = 0 | RD1-header-08 = 1 Julie – Seattle | RD1-team15 = '''{{vlagland|België}}''' | RD1-score15 = '''3''' | RD1-team16 = {{vlagland|Senegal}} | RD1-score16 = 2 | RD1-header-09 = 29 Junie – Houston | RD1-team17 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' | RD1-score17 = '''2''' | RD1-team18 = {{vlagland|Japan}} | RD1-score18 = 1 | RD1-header-10 = 30 Junie – Arlington | RD1-team19 = {{vlagland|Ivoorkus}} | RD1-score19 = 1 | RD1-team20 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' | RD1-score20 = '''2''' | RD1-header-11 = 30 Junie – Meksikostad | RD1-team21 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' | RD1-score21 = '''2''' | RD1-team22 = {{vlagland|Ecuador}} | RD1-score22 = 0 | RD1-header-12 = 1 Julie – Atlanta | RD1-team23 = '''{{vlagland|Engeland}}''' | RD1-score23 = '''2''' | RD1-team24 = {{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]] | RD1-score24 = 1 | RD1-header-13 = 3 Julie – Miami Gardens | RD1-team25 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' | RD1-score25 = '''3''' | RD1-team26 = {{vlagland|Kaap Verde}} | RD1-score26 = 2 | RD1-header-14 = 3 Julie – Arlington | RD1-team27 = {{vlagland|Australië}} | RD1-score27 = 1<br />(2) | RD1-team28 = '''{{vlagland|Egipte}}''' | RD1-score28 = '''1<br />(4)''' | RD1-header-15 = 2 Julie – Vancouver | RD1-team29 = '''{{vlagland|Switserland}}''' | RD1-score29 = '''2''' | RD1-team30 = {{vlagland|Algerië}} | RD1-score30 = 0 | RD1-header-16 = 3 Julie – Kansas City | RD1-team31 = '''{{vlagland|Colombia}}''' | RD1-score31 = '''1''' | RD1-team32 = {{vlagland|Ghana}} | RD1-score32 = 0 | RD2-header-1 = 4 Julie – Philadelphia | RD2-team01 = {{vlagland|Paraguay}} | RD2-score01 = 0 | RD2-team02 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' | RD2-score02 = '''1''' | RD2-header-2 = 4 Julie – Houston | RD2-team03 = {{vlagland|Kanada}} | RD2-score03 = 0 | RD2-team04 = '''{{vlagland|Marokko}}''' | RD2-score04 = '''3''' | RD2-header-3 = 6 Julie – Arlington | RD2-team05 = {{vlagland|Portugal}} | RD2-score05 = 0 | RD2-team06 = '''{{vlagland|Spanje}}''' | RD2-score06 = '''1''' | RD2-header-4 = 6 Julie – Seattle | RD2-team07 = {{vlagland|Verenigde State}} | RD2-score07 = 1 | RD2-team08 = '''{{vlagland|België}}''' | RD2-score08 = '''4''' | RD2-header-5 = 5 Julie – East Rutherford | RD2-team09 = {{vlagland|Brasilië}} | RD2-score09 = 1 | RD2-team10 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' | RD2-score10 = '''2''' | RD2-header-6 = 5 Julie – Meksikostad | RD2-team11 = {{vlagland|Meksiko}} | RD2-score11 = 2 | RD2-team12 = '''{{vlagland|Engeland}}''' | RD2-score12 = '''3''' | RD2-header-7 = 7 Julie – Atlanta | RD2-team13 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' | RD2-score13 = '''3''' | RD2-team14 = {{vlagland|Egipte}} | RD2-score14 = 2 | RD2-header-8 = 7 Julie – Vancouver | RD2-team15 = '''{{vlagland|Switserland}}''' | RD2-score15 = '''0<br />(4)''' | RD2-team16 = {{vlagland|Colombia}} | RD2-score16 = 0<br />(3) | RD3-header-1 = 9 Julie – Foxborough | RD3-team01 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' | RD3-score01 = '''2''' | RD3-team02 = {{vlagland|Marokko}} | RD3-score02 = 0 | RD3-header-2 = 10 Julie – Inglewood | RD3-team03 = {{vlagland|Spanje}} | RD3-score03 = | RD3-team04 = {{vlagland|België}} | RD3-score04 = | RD3-header-3 = 11 Julie – Miami Gardens | RD3-team05 = {{vlagland|Noorweë}} | RD3-score05 = | RD3-team06 = {{vlagland|Engeland}} | RD3-score06 = | RD3-header-4 = 11 Julie – Kansas City | RD3-team07 = {{vlagland|Argentinië}} | RD3-score07 = | RD3-team08 = {{vlagland|Switserland}} | RD3-score08 = | RD4-header-1 = 14 Julie – Arlington | RD4-team01 = {{vlagland|Frankryk}} | RD4-score01 = | RD4-team02 = Wenner Wedstryd 98 | RD4-score02 = | RD4-header-2 = 15 Julie – Atlanta | RD4-team03 = Wenner Wedstryd 99 | RD4-score03 = | RD4-team04 = Wenner Wedstryd 100 | RD4-score04 = | RD5-header-1 = 19 Julie – East Rutherford | RD5-team01 = Wenner Wedstryd 101 | RD5-score01 = | RD5-team02 = Wenner Wedstryd 102 | RD5-score02 = | RD6-header-1 = 18 Julie – Miami Gardens | RD6-team01 = Verloorder Wedstryd 101 | RD6-score01 = | RD6-team02 = Verloorder Wedstryd 102 | RD6-score02 = }} ==== 16de eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[28 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021518 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|90+2}} [[Stephen Eustáquio|Eustáquio]] |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 69&nbsp;237 |referee = João Pinheiro (Portugal)}} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 16:30 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Duitsland}}''' |score = 1–1 ([[Ekstra tyd|e.t.]]) |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021513 Verslag]<br />[[Strafskop (sokker)|Strafskoppe]]<br />'''3–4''' |team2 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |goals1 = [[Kai Havertz|Havertz]] {{goal|54}}<br />'''''Strafskoppe'''''<br />[[Kai Havertz|Havertz]] {{penmiss}}<br />[[Joshua Kimmich|Kimmich]] {{pengoal}}<br />[[Jamal Musiala|Musiala]] {{pengoal}}<br />[[Nick Woltemade|Woltemade]] {{penmiss}}<br />[[Nadiem Amiri|Amiri]] {{pengoal}}<br />[[Jonathan Tah|Tah]] {{penmiss}} |goals2 = {{goal|42}} [[Julio Enciso|Enciso]]<br />'''''Strafskoppe'''''<br />{{pengoal}} [[Maurício]]<br />{{pengoal}} [[Gustavo Gómez|G. Gómez]]<br />{{pengoal}} [[Matías Galarza|Galarza]]<br />{{penmiss}} [[Antonio Sanabria|Sanabria]]<br />{{penmiss}} [[Fabián Balbuena|Balbuena]]<br />{{pengoal}} [[José Canale|Canale]] |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 63&nbsp;945 |referee = Jalal Jayed (Marokko)}} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Nederland}}''' |score = 1–1 ([[Ekstra tyd|e.t.]]) |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021522 Verslag]<br />[[Strafskop (sokker)|Strafskoppe]]<br />'''2–3''' |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = [[Cody Gakpo|Gakpo]] {{goal|72}}<br />'''''Strafskoppe'''''<br />[[Teun Koopmeiners|Koopmeiners]] {{pengoal}}<br />[[Justin Kluivert|Kluivert]] {{penmiss}}<br />[[Wout Weghorst|Weghorst]] {{pengoal}}<br />[[Quinten Timber|Timber]] {{penmiss}}<br />[[Crysencio Summerville|Summerville]] {{penmiss}} |goals2 = {{goal|90+1}} [[Issa Diop|Diop]]<br />'''''Strafskoppe'''''<br />{{penmiss}} [[Neil El Aynaoui|El Aynaoui]]<br />{{pengoal}} [[Soufiane Rahimi|Rahimi]]<br />{{pengoal}} [[Chemsdine Talbi|Talbi]]<br />{{penmiss}} [[Achraf Hakimi|Hakimi]]<br />{{pengoal}} [[Ismael Saibari|Saibari]] |stadium = [[Estadio BBVA]], [[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]] |attendance = 51&nbsp;243 |referee = Wilton Sampaio (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[29 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021516 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Japan}}''' |goals1 = [[Casemiro]] {{goal|56}}<br />[[Gabriel Martinelli|Martinelli]] {{goal|90+5}} |goals2 = {{goal|29}} [[Kaishu Sano|Sano]] |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;777 |referee = Maurizio Mariani (Italië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021523 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Swede}}''' |goals1 = [[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|45}}, {{goal|74}}<br />[[Bradley Barcola|Barcola]] {{goal|53}} |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;663 |referee = Danny Makkelie (Nederland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Ivoorkus}}''' |score = 1–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021514 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |goals1 = [[Amad Diallo|Diallo]] {{goal|74}} |goals2 = {{goal|39}} [[Antonio Nusa|Nusa]]<br />{{goal|86}} [[Erling Haaland|Haaland]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 69&nbsp;665 |referee = Jesús Valenzuela (Venezuela)}} {{sokkerwedstryd |date = [[30 Junie]] [[2026]] |time = 19:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021520 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ecuador}}''' |goals1 = [[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|22}}<br />[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|31}} |goals2 = |stadium = [[Azteca-stadion]], [[Meksikostad]] |attendance = 80&nbsp;824 |referee = Slavko Vinčić (Slowenië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021512 Verslag] |team2 = '''{{vlagikoon|Demokratiese Republiek die Kongo}} [[Demokratiese Republiek die Kongo|DR Kongo]]''' |goals1 = [[Harry Kane|Kane]] {{goal|75}}, {{goal|86}} |goals2 = {{goal|7}} [[Brian Cipenga|Cipenga]] |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 68&nbsp;239 |referee = Adham Makhadmeh (Jordanië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021524 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Bosnië en Herzegowina}}''' |goals1 = [[Folarin Balogun|Balogun]] {{goal|45}}<br />[[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|82}} |goals2 = |stadium = [[Levi's-stadion]], [[Santa Clara, Kalifornië|Santa Clara]] |attendance = 68&nbsp;827 |referee = Raphael Claus (Brasilië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[1 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|België}}''' |score = 3–2 ([[Ekstra tyd|e.t.]]) |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021525 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Senegal}}''' |goals1 = [[Romelu Lukaku|Lukaku]] {{goal|86}}<br />[[Youri Tielemans|Tielemans]] {{goal|89}}, {{goal|120+5|straf}} |goals2 = {{goal|24}} [[Habib Diarra|Diarra]]<br />{{goal|51}} [[Ismaïla Sarr|I. Sarr]] |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = 66&nbsp;925 |referee = Saíd Martínez (Honduras)}} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 19:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = 2–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021526 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kroasië}}''' |goals1 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{goal|68|straf}}<br />[[Gonçalo Ramos|Ramos]] {{goal|90+4}} |goals2 = {{goal|53}} [[Ivan Perišić|Perišić]] |stadium = [[BMO Field]], [[Toronto]] |attendance = 43&nbsp;036 |referee = Espen Eskås (Noorweë)}} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = 3–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021519 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Oostenryk}}''' |goals1 = [[Mikel Oyarzabal|Oyarzabal]] {{goal|36}}, {{goal|89}}<br />[[Pedro Porro|Porro]] {{goal|66}} |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = 70&nbsp;492 |referee = Glenn Nyberg (Swede)}} {{sokkerwedstryd |date = [[2 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021527 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Algerië}}''' |goals1 = [[Breel Embolo|Embolo]] {{goal|10}}<br />[[Dan Ndoye|Ndoye]] {{goal|46}} |goals2 = |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Yael Falcón (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = 3–2 ([[Ekstra tyd|e.t.]]) |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021521 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Kaap Verde}}''' |goals1 = [[Lionel Messi|Messi]] {{goal|29}}<br />[[Lisandro Martínez|Li. Martínez]] {{goal|92}}<br />[[Diney (sokkerspeler)|Diney]] {{goal|111|e.d.}} |goals2 = {{goal|59}} [[Deroy Duarte|D. Duarte]]<br />{{goal|103}} [[Sidny Lopes Cabral|Lopes Cabral]] |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = 64&nbsp;478 |referee = Drew Fischer (Kanada)}} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 20:30 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |score = 1–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021517 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Ghana}}''' |goals1 = [[Jhon Arias|J. Arias]] {{goal|14}} |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = 69&nbsp;045 |referee = Clément Turpin (Frankryk)}} {{sokkerwedstryd |date = [[3 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Australië}}''' |score = 1–1 ([[Ekstra tyd|e.t.]]) |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021515 Verslag]<br />[[Strafskop (sokker)|Strafskoppe]]<br />'''2–4''' |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = [[Mohamed Hany|Hany]] {{goal|55|e.d.}}<br />'''''Strafskoppe'''''<br />[[Harry Souttar|Souttar]] {{penmiss}}<br />[[Jackson Irvine|Irvine]] {{pengoal}}<br />[[Awer Mabil|Mabil]] {{pengoal}}<br />[[Lucas Herrington|Herrington]] {{penmiss}} |goals2 = {{goal|13}} [[Emam Ashour|Ashour]]<br />'''''Strafskoppe'''''<br />{{pengoal}} [[Mahmoud Saber|Saber]]<br />{{pengoal}} [[Ramy Rabia|Rabia]]<br />{{pengoal}} [[Mohamed Salah|Salah]]<br />{{pengoal}} [[Hossam Abdelmaguid|Abdelmaguid]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 70&nbsp;244 |referee = Gustavo Tejera (Uruguay)}} ==== Agtste eindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Paraguay}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021533 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|70|straf}} [[Kylian Mbappé|Mbappé]] |stadium = [[Lincoln Financial Field]], [[Philadelphia]] |attendance = 68&nbsp;324 |referee = Ilgiz Tantashev (Oesbekistan)}} {{sokkerwedstryd |date = [[4 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 CDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Kanada}}''' |score = 0–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021530 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|50}}, {{goal|82}} [[Azzedine Ounahi|Ounahi]]<br />{{goal|90+8}} [[Soufiane Rahimi|Rahimi]] |stadium = [[NRG-stadion]], [[Houston]] |attendance = 68&nbsp;777 |referee = Michael Oliver (Engeland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Brasilië}}''' |score = 1–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021532 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |goals1 = [[Neymar]] {{goal|90+10|straf}} |goals2 = {{goal|79}}, {{goal|90}} [[Erling Haaland|Haaland]] |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = 80&nbsp;663 |referee = Ismail Elfath (Verenigde State)}} {{sokkerwedstryd |date = [[5 Julie]] [[2026]] |time = 18:00 CST (UTC−6) |team1 = '''{{vlagland|Meksiko}}''' |score = 2–3 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021531 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |goals1 = [[Julián Quiñones|Quiñones]] {{goal|42}}<br />[[Raúl Jiménez|Jiménez]] {{goal|69|straf}} |goals2 = {{goal|36}}, {{goal|38}} [[Jude Bellingham|Bellingham]]<br />{{goal|60|straf}} [[Harry Kane|Kane]] |stadium = [[Azteca-stadion]], [[Meksikostad]] |attendance = 80&nbsp;824 |referee = Alireza Faghani (Australië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Portugal}}''' |score = 0–1 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021529 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |goals1 = |goals2 = {{goal|90+1}} [[Mikel Merino|Merino]] |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = 70&nbsp;649 |referee = Anthony Taylor (Engeland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[6 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Verenigde State}}''' |score = 1–4 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021534 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = [[Malik Tillman|Tillman]] {{goal|31}} |goals2 = {{goal|9}}, {{goal|33}} [[Charles De Ketelaere|De Ketelaere]]<br />{{goal|57}} [[Hans Vanaken|Vanaken]]<br />{{goal|90+3}} [[Romelu Lukaku|Lukaku]] |stadium = [[Lumen Field]], [[Seattle]] |attendance = 66&nbsp;925 |referee = Adham Makhadmeh (Jordanië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = 3–2 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021528 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Egipte}}''' |goals1 = [[Cristian Romero|Romero]] {{goal|79}}<br />[[Lionel Messi|Messi]] {{goal|83}}<br />[[Enzo Fernández|Fernández]] {{goal|90+2}} |goals2 = {{goal|15}} [[Yasser Ibrahim|Ibrahim]]<br />{{goal|67}} [[Mostafa Ziko|Ziko]] |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = 68&nbsp;239 |referee = François Letexier (Frankryk)}} {{sokkerwedstryd |date = [[7 Julie]] [[2026]] |time = 13:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |score = 0–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021535 Verslag]<br />[[Strafskop (sokker)|Strafskoppe]]<br />'''4–3''' |team2 = '''{{vlagland|Colombia}}''' |goals1 = <br />'''''Strafskoppe'''''<br />[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{pengoal}}<br />[[Zeki Amdouni|Amdouni]] {{pengoal}}<br />[[Manuel Akanji|Akanji]] {{penmiss}}<br />[[Cedric Itten|Itten]] {{pengoal}}<br />[[Rubén Vargas|Vargas]] {{pengoal}} |goals2 = <br />'''''Strafskoppe'''''<br />{{pengoal}} [[Juan Fernando Quintero|Quintero]]<br />{{penmiss}} [[Davinson Sánchez|Sánchez]]<br />{{pengoal}} [[Jaminton Campaz|Campaz]]<br />{{penmiss}} [[Cucho Hernández|Hernández]]<br />{{pengoal}} [[Luis Díaz|Díaz]] |stadium = [[BC Place]], [[Vancouver]] |attendance = 52&nbsp;497 |referee = Iván Barton (El Salvador)}} ==== Kwarteindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[9 Julie]] [[2026]] |time = 16:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = 2–0 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021536 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Marokko}}''' |goals1 = [[Kylian Mbappé|Mbappé]] {{goal|60}}<br />[[Ousmane Dembélé|Dembélé]] {{goal|66}} |goals2 = |stadium = [[Gillette-stadion]], [[Foxborough, Massachusetts|Foxborough]] |attendance = 63&nbsp;811 |referee = Facundo Tello (Argentinië)}} {{sokkerwedstryd |date = [[10 Julie]] [[2026]] |time = 12:00 PT (UTC−7) |team1 = '''{{vlagland|Spanje}}''' |score = Wedstryd 98 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021538 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|België}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[SoFi-stadion]], [[Inglewood, Kalifornië|Inglewood]] |attendance = |referee = Michael Oliver (Engeland)}} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''{{vlagland|Noorweë}}''' |score = Wedstryd 99 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021539 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Engeland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = Clément Turpin (Frankryk)}} {{sokkerwedstryd |date = [[11 Julie]] [[2026]] |time = 20:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Argentinië}}''' |score = Wedstryd 100 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021537 Verslag] |team2 = '''{{vlagland|Switserland}}''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Arrowhead-stadion]], [[Kansas City]] |attendance = |referee = João Pinheiro (Portugal)}} ==== Halfeindrondte ==== {{sokkerwedstryd |date = [[14 Julie]] [[2026]] |time = 14:00 CDT (UTC−5) |team1 = '''{{vlagland|Frankryk}}''' |score = Wedstryd 101 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021541 Verslag] |team2 = '''Wenner Wedstryd 98''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[AT&T-stadion]], [[Arlington, Texas|Arlington]] |attendance = |referee = }} {{sokkerwedstryd |date = [[15 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 99''' |score = Wedstryd 102 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021540 Verslag] |team2 = '''Wenner Wedstryd 100''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Mercedes-Benz-stadion]], [[Atlanta]] |attendance = |referee = }} ==== Klein finale (om die derde plek) ==== {{sokkerwedstryd |date = [[18 Julie]] [[2026]] |time = 17:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Verloorder Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 103 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021542 Verslag] |team2 = '''Verloorder Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Hard Rock-stadion]], [[Miami Gardens, Florida|Miami Gardens]] |attendance = |referee = }} ==== Eindstryd ==== {{sokkerwedstryd |date = [[19 Julie]] [[2026]] |time = 15:00 EDT (UTC−4) |team1 = '''Wenner Wedstryd 101''' |score = Wedstryd 104 |report = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021543 Verslag] |team2 = '''Wenner Wedstryd 102''' |goals1 = |goals2 = |stadium = [[MetLife-stadion]], [[East Rutherford]] |attendance = |referee = }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Sokkerwêreldkampioen 2026 |- |align=center|'''Eindstrydwenner''' |} == Sien ook == * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1970]] in Meksiko * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] ook in Meksiko * [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]] in die Verenigde State == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2026 FIFA World Cup|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026}} * {{en}} {{es}} {{fr}} [https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026 Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.worldcup-history.com/index.php?siden=VM&aaret=2026 worldcup-history.com: ''2026''] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/2026-FIFA-World-Cup|title=2026 FIFA World Cup|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2026}} * {{en}} {{IMDb-titel|32915471|2026 FIFA World Cup}} {{Navigasie Sokker-Wêreldbekertoernooie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Kanada]] [[Kategorie:Geskiedenis van Meksiko]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Kanada]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi|2026]] [[Kategorie:Sport in 2026]] 8too1dhmhktpvewvy3908m9jrkq2pu8 3 139558 2916714 1683252 2026-07-09T14:29:40Z Euphydryas 66802 Euphydryas het bladsy [[Gebruikerbespreking:Edgar senpai]] na [[Gebruikerbespreking:Merseyside reddie]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Edgar senpai|Edgar senpai]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Merseyside reddie|Merseyside reddie]]" 1683252 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br/>Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy jou kiekies wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening - sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} --[[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 12:58, 28 Junie 2018 (UTC) qxjtpj9fhz54t322qrysvgodwxouvqm 0 219200 2916803 2862576 2026-07-10T01:07:43Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916803 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Javaanse tier | fossil_range = | status = EX | trend = | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20150502070937/http://www.iucnredlist.org/details/41681/0 Jackson, P. & Nowell, K. 2008. Panthera tigris ssp. sondaica. The IUCN Red List of Threatened Species 2008: e.T41681A10509194. http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41681A10509194.en. Toegang 18 Augustus 2018]</ref> | image=Panthera tigris sondaica 01.jpg | image_width=250px | image_caption=Die Javaanse tier op beeld vasgelê (1938) in die Ujung Kulon Nasionale Park. | image2= | image2_width= | image2_caption= | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = ''[[Tier|P. tigris]]'' | subspecies = '''''P. tigris sondaica''''' | trinomial = ''Panthera tigris sondaica'' | trinomial_authority = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1844]]) | synonyms='''''Panthera sondaica'''''<br /><small>([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1844]]) </small> | range_map = Java Locator.svg | range_map_width = 250px | range_map_caption = Voormalige verspreidingsgebied | range_map2= | range_map2_width= | range_map2_caption= }} Die '''Javaanse tier''' (''Panthera tigris sondaica'') is 'n uitgestorwe [[tier]][[subspesie]] wat voorheen slegs op [[Java (eiland)|Java]] voorgekom het. Die dier was klein van gestalte, maar is ook uitgeken aan sy pels met fyn en strakke strepe, asook die lang snoet met die lang skeurtande. Daar is weinig oor sy gedragspatrone bekend. Die plaaslike bevolking het die Javaanse tier afgemaai, maar ook sy habitat [[ontbossing|ontbos]] om plek te maak vir ryslande, kiaat-, koffie- en rubberboomplantasies. Soos sy vernaamste prooidiere, die Javaanse hert (''Rusa timorensis'') en die wildevark (''Sus scrofa''), al hoe skaarser geword het, moes die tier weens die habitatverlies ook nou al hoe meer om prooi meeding met die Javaanse luiperd (''Panthera pardus melas''). Die luiperd kon veel makliker by die nuwe veranderinge aanpas, omdat hy vernaamlik op klein tot middelgrootte prooidiere teer. Al hierdie faktore het uiteindelik bygedra tot die tiersubspesie se uitsterwing in die 1980's. Hierdie tier maak ook deel uit van die Javaanse kultuurgoed. Omkleed met sy kragtige simboolwaarde word hy vereenselwig met die adelstand, natuurkragte, [[sjamanisme]] en voorvadergeesaanbidding. Dwarsoor die hele Suidoos-Asië huisves die tier glo 'n mensesiel wat die gedaante van 'n weertier kan aanneem en dan boosaardig kan raak. Die subspesie word ook vereenselwig met 'n offerseremonie wat as die ''rampog macan'' bekend staan. == Beskrywing == === Fisieke kenmerke === [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een jager poseert bij de huid van een geschoten tijger bij Kalitapakdoewoer TMnr 10024166.jpg|upright=0.8|duimnael|links|alt=Chasseur européen posant devant une peau de Tigre de Java.|'n Jagter poseer voor die huid van 'n geskiete tier by Kalitapakdoewoer. Let op die talryke dun strepies.]] Die Javaanse tier word gekenmerk deur sy lang en dun strepe, wat ietwat meer as die Soematraanse tier (''P. t. sumatrae'') s'n is. Die snoet is lank en smal, die ''planum occipitale'' is beduidend smal en die skeurtande is lank in verhouding met die afmetinge van die skedel.<ref name="mazak06">{{en}} Mazák, J.H. & Groves, C.P. 2006. A taxonomic revision of the tigers (''Panthera tigris'') of Southeast Asia. ''Mammalian Biology'', 71(5): 268–287.</ref> Die deursnee van sy pootafdrukke is groter as die Bengaalse tier (''P. t. tigris'') s'n.<ref name="seidensticker1986">{{en}} John Seidensticker, S.D. Miller (ed.) et D.D. Everett (ed.), ''Cats of the world: biology, conservation and management'', Washington DC, National Wildlife Federation, 1986, « Large Carnivores and the Consequences of Habitat Insularization: Ecology and Conservation of Tigers in Indonesia and Bangladesh »</ref> Die tier is kleiner gebou as die spesies op die vasteland, maar tog effens groter as die Balinese tier (''P. t. balica''), en byna net so gedronge soos die Soematraanse tier. Die mannetjie is gemiddeld 2,48&nbsp;m lank "tussen die spalke" (die dooie tier is oopgespalk en dan vanaf die snoetpunt tot stertpunt gemeet). Lengtegegewens oor die wyfie bestaan nie. Die skedellengte wissel tussen 30,6 tot 34,9&nbsp;cm by die mannetjie en 27,0 tot 29,2&nbsp;cm by die wyfie. Die massa by die mannetjie wissel tussen 100 tot 141&nbsp;kg, en by die wyfie 75 tot 115&nbsp;kg.<ref name="jackson">{{fr}} Peter Jackson & Adrienne Farrell Jackson (trad. Danièle Devitre, préf. Dr Claude Martin, ill. Robert Dallet et Johan de Crem), ''Les Félins : Toutes les espèces du monde''. Turin: Delachaux et Niestlé, coll. « La bibliothèque du naturaliste », 15 octobre 1996, bl. 272, relié ({{ISBN|978-2-603-01019-8}})</ref> Die klein gestalte van die Javaanse en ander tiere op die [[Soenda-eilande]] strook oor die algemeen met die Wet van Bergmann. Bergmann voer aan die massa van warmbloedige diere gaan ten nouste saam met die buitetemperatuur. Hoe warmer die klimaat, hoe ligter sal die tier wees om sy termoregulasie te vergemaklik.<ref name="seidensticker1986" /><ref name="savigny63">{{fr}} Pascal Picq et François Savigny. ''Les tigres'', Évreux, Odile Jacob, octobre 2004, bl. 63. ({{ISBN|2-7381-1342-7}})</ref> Verder is die prooidiere (soos hoefdiere; herte en beeste) op Java maar kleiner as dié op die Asiatiese vasteland, wat ook die grootte van die roofdiere inperk.<ref name="seidensticker1986" /> Dwergvorming op eilande ('eilanddwerggroei') kan nog 'n bydraende faktor wees waarom die Javaanse tier "gekrimp" het.<ref name="savigny63" /> === Gedrag === Die Javaanse tier vreet hoofsaaklik die Javaanse hert (''Rusa timorensis''), die banteng (''Bos javanicus''), die wildevark (''Sus scrofa'') en soms watervoëls en reptiele.<ref name="seidensticker1986" /> Waarskynlik was die Javaanse hert en die wildevark oorspronklik sy vernaamste hoofprooidiere. Die ontleding van voedselreste in 'n grot en die ontlasting toon dat die Javaanse tier na afloop van die geweldige habitatsverlies nou maar tevrede moes wees met kleiner prooidiere: uilape (makake), voëls, ystervarke en driestrepige palmrollers (''Arctogalidia trivirgata'') ['n soort sivetkat] maak toe deel uit van die dieetsamestelling.<ref>{{fr}} Pascal Picq et François Savigny. ''Les tigres'', Évreux, Odile Jacob, octobre 2004, bl. 66. ({{ISBN|2-7381-1342-7}})</ref> Oor die algemeen is daar niks omtrent hierdie tiersoort se voortplanting of lewensiklus bekend nie.<ref name="seidensticker1986" /> === Habitat === Die Javaanse tier is een van die drie subspesies waarvan die verspreidingsgebied beperk is tot een eiland, naamlik Java.<ref name="mazak06" /> Hierdie leefruimte is ook nie juis tegemoetkomend teenoor 'n groot roofdier nie: dit is besonder nat en vogtig weens die oorvloed reën, die aardbiomassa is swak, en boonop lê die eiland buite bereik van die habitatgebied waar die groot wildsbokke wei.<ref name="Riding18">{{en}} John Seidensticker, Peter Jackson et Sarah Christie, ''Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes'', Cambridge University Press, 1999, bl. 18 ({{ISBN|0-521-64835-1}} & {{ISBN|978-0-521-64835-6}})</ref> == Klassifikasie == === Evolusionêre oorsprong van die tier === [[Lêer:Panthera zdanskyi.png|duimnael|Fossiel van die ''Panthera zdanskyi''.]] Die ''Pantherinae''-linie het reeds 10,8 miljoen jaar gelede van die [[Mees onlangse gemeenskaplike voorsaat|gemeenskaplike voorsaat]] van die ''[[Felidae]]'' vertak.<ref name=PourLaScience>{{fr}} Stephen O'Brien et Warren Johnson, « L'évolution des chats », ''Pour la science'', no 366,&lrm; avril 2008 (ISSN 0153-4092) basée sur (en) W. Johnson et al., « The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment », ''Science'', no 311,&lrm; 2006 et (en) C. Driscoll et al., « The near eastern origin of cat domestication », ''Science'', no 317,&lrm; 2007.</ref> By die aanvang van die Plioseen vorm ''Panthera palaeosinensis'' die [[basale klade]] van die ''[[Panthera]]''.<ref name="zdanskyi">{{en}} Ji H. Mazák, Per Christiansen et Andrew C. Kitchener, « Oldest Known Pantherine Skull and Evolution of the Tiger », ''PLoS ONE'', vol. 6, no 10,&lrm; 10 octobre 2011 (DOI [http://dx.doi.org/10.1371%2Fjournal.pone.002548 10.1371/journal.pone.002548], [http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0025483#pone-0025483-g009 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.plosone.org%2Farticle%2Finfo%253Adoi%252F10.1371%252Fjournal.pone.0025483%23pone-0025483-g009 argief])</ref> ''Panthera zdanskyi'' is in 2004 aan die oostelike hang van Longdan, in die [[Gansu]]-provinsie, Sjina ontdek. Hierdie fossiel is 2,55 tot 2,16 miljoen jaar oud (uit die Vroeg-Pleistoseen). [[Kladistiek|Kladistiese]] navorsing toon aan dat ''P. zdanskyi'' die sustersgroep van die tier is en suggereer dat die wieg van die moderne tier by die aanvang van die Pleistoseen in die noordweste van Sjina geleë is.<ref name="zdanskyi" /> Die oudste fossiele van die tier is brokstukke van die bokaak en onderkaak wat uit die [[Kalabrium]] (Middel-Pleistoseen) dateer en in Sjina ontdek is.<ref name="zdanskyi" /> Vanuit Sjina het die verspreidingsgebied van die tier eers uitgebrei na die Soenda-eilande en later na Indië.<ref name="Riding1">{{en}} John Seidensticker, Peter Jackson et Sarah Christie, ''Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes'', Cambridge University Press, 1999, bl. 35-49 ({{ISBN|0-521-64835-1}} & {{ISBN|978-0-521-64835-6}})</ref> Tussen die einde van die Plioseen en die aanvang van die Pleistoseen was die tier een spesie wat oor 'n groot deel van Asië wydverspreid voorgekom het. Die tierbevolkings begin egter sterk uiteenloop en verander tydens die onderskeie tussenystye van die [[Kwartêre Ystydperk]].<ref name="phylogeography">{{en}} Shu-Jin Luo, Jae-Heup Kim, Warren E Johnson et al., « Phylogeography and Genetic Ancestry of Tigers (''Panthera tigris'') », ''PLoS Biol'', 2 (12),&lrm; 7 décembre 2004 (DOI [http://dx.doi.org/10.1371%2Fjournal.pbio.0020442 10.1371/journal.pbio.0020442], [http://www.plosbiology.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.0020442#pbio-0020442-g004 skakel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223024543/http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.0020442#pbio-0020442-g004 |date=23 Desember 2014 }} [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.plosbiology.org%2Farticle%2Finfo%253Adoi%252F10.1371%252Fjournal.pbio.0020442%23pbio-0020442-g004 argief]).</ref> 73 000 jaar gelede beland die tier op die randjie van uitsterwing as gevolg van die uitbarsting van die supervulkaan Toba op Soematra – dit sou moontlik die gebrek aan genetiese diversiteit onder die huidige tiersoorte kon verklaar.<ref name=PourLaScience /> === Subspesies === Die tier word in 1758 die eerste maal beskryf deur [[Carolus Linnaeus]] in sy boek ''[[Systema Naturae]]''. Die Javaanse tier word deur [[Coenraad Jacob Temminck]] op grond van 'n enkele [[holotipe]] in 1844 beskryf, saam met die Siberiese tier (destyds ''Felis tigris altaicus'').<ref name="Riding22">{{en}} John Seidensticker, Peter Jackson et Sarah Christie, ''Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes'', Cambridge University Press, 1999, bl. 22 ({{ISBN|0-521-64835-1}} & {{ISBN|978-0-521-64835-6}})</ref> Die tiersubspesies is voorheen klassifiseer volgens liggaamsbou, skedelbou, pelskleur en -patrone.<ref name="phylogeography" /> Temminck het sodoende oorspronklik die Javaanse tier van die een in Siberië onderskei, bloot op grond van hul verskillende pelshaarlengte en -tekstuur.<ref name="Riding22" /> Temminck skryf in ''Fauna Japonica'':<ref>{{fr}} [https://archive.org/stream/faunajaponicasi00sieb#page/43 Temminck, C.J. 1842. Aperçu général et spécifique sur les mammifères qui habitent le Japon et les îles qui en depéndent. ''Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823–1830''. Lugduni Batavorum: Apud Auctorem, bl. 43.]</ref> {| class="wikitable" |- ! Frans !! Afrikaans |- | Les peaux de tigres, notamment celles du Felis tigris altaicus et du Felis irbis sont très-communes au Japon, mais il est de fait que ces deux chats habitent le continent asiatique, et vivent dans la Corée (Korai). Ces peaux sont introduites comme objet de commerce et il arrive quelquefois que des sujets vivants sont exposés à la curiosité publique. Le principal dépôt de cette pelleterie et de toutes les fourrures que le continent importe dans ce pays se trouve dans l’île de Tsusima. Les monts Altaï et la chaîne du Pisihan situées vers le 42º degré de latitude nord sont les lieux de demeure de ces tigres. Leur pelage abondamment pourvu d’un poil long, touffu et feutré permet à ces animaux d’affronter les frimats qui régnent dans ces contrées. Nous avons déjà fait observer que dans l’Inde archipélagique le Felis tigris ne se trouve jamais dans les régions d’une élévation au dessus de 1200 mètres; sous cette zone équatoriale le Felis tigris sondaicus a sa robe composée d’un pelage court et lisse, sans poils laineux ni feutré. | Tiervelle, veral dié van ''Felis tigris altaicus'' en ''Felis irbis'', word algemeen in Japan aangetref, maar na ware is hierdie twee katspesies tot die Asiatiese vasteland en Korea (Korai) beperk. Hierdie huide en velle word as handelsvoorwerpe aangebied, en soms word lewende eksemplare ook aan die nuuskierige omstanders tentoongestel. Die belangrikste depot vir hierdie pels en al die huide en velle wat vanuit die vasteland ingevoer word, is op die eiland Tsusima. Die Altai-gebergte en die Pisihan-bergreeks op die 42º noorderbreedte is die habitat van hierdie tiere. Hulle vag is oorvloedig voorsien van lang hare, dig en vol, wat hierdie diere in staat stel om die winters te trotseer wat eie is aan hierdie lande. Ons het reeds gesien dat in die Indiese argipel die ''Felis tigris'' nooit in die gebiede aangetref word met 'n hoogte van meer as 1&nbsp;200 meter nie; in hierdie ekwatoriale streek het die ''Felis tigris sondaicus'' 'n pels met kort, gladde vag, sonder wol- of vilthare. |} Die eerste beskrywings van die subspesies is egter gegrond op slegs 'n paar individue, sonder om rekening te hou met die natuurlike morfologiese variasie onder die eksemplare van dieselfde spesie.<ref name="phylogeography" /> Verskillende indelings het die neiging om die aantal subspesies te verminder en die vastelandtiere (Siberiese, Bengaalse, Maleisiese, Suid-Chinese en Indochinese en Kaspiese tiere) van die eilandtiere (Javaanse, Balinese en Soematraanse tiere) te onderskei.<ref name="Picq1">{{fr}} Pascal Picq et François Savigny. ''Les tigres'', Évreux, Odile Jacob, octobre 2004, bl. 44-55 ({{ISBN|2-7381-1342-7}})</ref><ref name="Riding1" /> In 2006 doen Mazak en Groves aan die hand dat die Soematraanse tier en die Javaanse tier vanaf subspesie opgeskuif en tot spesie verklaar word (''Panthera sumatrae'' en ''Panthera sondaica'' onderskeidelik), volgens 'n ondersoek op grond van sy skedelafmetings. Die Balinese tier word verder ook voorgestel as die subspesie van die Javaanse tier (''Panthera sondaica balica'').<ref name="mazak06" /> Die Javaanse tier word egter oor die algemeen as 'n tiersubspesie beskou.<ref name="UICN">{{en}} [[IUBN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/41681 ''Panthera tigris'' ssp. ''sondaica'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Temminck, 1844) [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.iucnredlist.org%2Fapps%2Fredlist%2Fdetails%2F41681 argief].</ref> === Voorkoms op Java in die voorgeskiedenis === Die eerste tierfossiele op Java is meer as 'n miljoen jaar oud. Diverse vorme volg op mekaar: ''Panthera tigris oxygnatha'', ''P. t. trinilensis'' en dan ''P. t. soloensis''.<ref name="Frontiers37">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 37 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Navorsing in 2014 gegrond op die ontleding van drie molekulêre merkers van 134 verskillende eksemplare, skat dat die laaste gemeenskaplike voorsaat van alle tiersubspesies êrens tussen 72 000 tot 108 000 jaar gelede voorgekom het. Dit is laat vergeleke met die ander katsoorte van die genus ''Panthera''.<ref name="phylogeography" /> Die eerste spoor van die moderne Javaanse tier dateer 80 000 jaar voor 1950 (d.w.s. ''Before Present'', die eenheid by [[radiometriese datering]]). Die fossiele word talryker tydens die Mesolitikum (10 000 tot 50 000 jaar voor 1950), toe die eiland Java nie so digbebos was soos tans nie. Volgens Peter Boomgaard sou die aantal tiere in die Neolitikum (5 000 tot 3 000 jaar voor 1950) waarskynlik begin afneem het namate die bosgebied begin uitbrei en al hoe digter begin word het. Die tier is 'n roofdier wat ruimte soek, oop bosse of selfs die bosrande verkies. Die oerwoud van Java is 'n baie digte en geslote omgewing wat beweging vir 'n groot kat bemoeilik en daarom onherbergsaam is. Andersins kon die mens reeds op die eiland aangekom het en onder die tiere begin afmaai het.<ref name="Frontiers37" /> Wat die kontak tussen die Javaanse en Balinese tier betref: dit is moontlik dat die tiere die vlak Straat Bali kon oorsteek wat die twee eilande skei en by die smalste punt net meer as twee kilometer breed is. Dergelike oortogte is moontlik, en getuienisse wil dit ook so hê, maar dit kon nog nooit bewys word nie.<ref name="Frontiers17">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 17 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> == Uitsterwing == === Stand tot en met die 20ste eeu === [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een groep mannen en kinderen poseert bij een pas geschoten tijger te Malingping in Bantam West-Java TMnr 10006636.jpg|duimnael|links|'n Groep mans en kinders poseer by 'n pasgeskiete tier te Malingping in Bantam, Wes-Java (1941)]] Aan die einde van die 18de eeu kom die tiere nog oor 'n baie groot deel van Java voor.<ref name="seidensticker1987">{{en}} John Seidensticker, R. L. Tilson (ed.) et U. S. Seal (ed.). 1987. ''Tigers of the World: the biology, biopolitics, management, and conservation of an endangered species''. New Jersey: Noyes Publications, bl. 1–8. ([https://books.google.com/books?id=YdC-wfyZwZEC skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DYdC-wfyZwZEC argief]), « Bearing Witness: Observations on the Extinction of ''Panthera tigris balica'' and ''Panthera tigris sondaica'' »</ref><ref name="Riding18" /> In 1822 was die tiere op Oos-Java tussen Panarukan en Banyuwangi so talryk, dat hulle 'n gevaar vir die vee begin inhou het.<ref name="AFS54-192">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 192 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Die ontbossing begin teen die middel van die 19de eeu soos duisende boere op Sentraal-Java en Madoera begin rondtrek het. Gou word die hulpbronne en die wild deur die mens uitgeput: die tier begin uit hongernood die mens se vee aanval.<ref name="AFS54-193">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 193 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Die navorser Peter Boomgaard het ongeveer dertig beweerde tieraanvalle tussen 1633 en 1968<ref name="Frontiers39">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 39 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> en veertig voorvalle tussen 1812 en 1869 opgeteken.<ref name="Frontiers40">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 40 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Die gebrek aan gegewens uit die 18de eeu kan moontlik toegeskryf word aan 1) die konsentrasie getuienisse rondom die stad Batavia (tans Jakarta), die weinige belangstelling in hierdie stadspraatjies en laastens is daar in hierdie tydperk ook geen ''Daghregister'' bygehou nie. By nadere ondersoek blyk dit party verhale is pure herhaling, letterdiewery of is op so 'n wyse ingekleur om die belangstelling van die publiek te behou. Tog wil dit uit die verhale voorkom of die meeste slagoffers mans is wat buitenshuis werk, soos posbodes of die jongste en onbehoedsame aankomelinge (ongeskoolde arbeiders).<ref name="Frontiers42">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 42-43 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Omstreeks 1850 beskou die Javane op die platteland die tier as 'n vloek.<ref name="seidensticker1987" /> Party arbeiders weier volstrek om in die suikerriet-, rubber-, tabak- of koffieplantasies te gaan werk, uit vrees om aangeval te word.<ref name="Frontiers48">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 48({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Reisigers loop voortaan ook gewapend rond, sou die tier onverwags toeslaan.<ref name="Frontiers42" /> Die Javaanse tier val ook vee aan en noop party erg kwesbare en afgeleë dorpies om versperrings op te rig, of om in 'n spookdorp te verander.<ref name="Frontiers46">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 46 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Die aanvalle was tydens en aan die einde van die moeson op sy meeste.<ref name="Frontiers45">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 45 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Volgens Peter Boomgaard is dit nodig om nugter al hierdie verhale te bekyk; die tier word dikwels onnodig die sondebok gemaak om die verdwyning van vee of ontheemding van bevolkingsgroepe te verklaar.<ref name="Frontiers49">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 49 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Die voorval van die tier van Caringin was 'n twispunt wat lank in die Nederlandse parlement bespreek is – die inwoners van die dorpie Caringin (wat verbrand-en-verbou-landbou beoefen het) moes glo noodgedwonge hul huise verlaat voor 'n mensvretertier; in die werklikheid het hulle waarskynlik na die verlate ryslande toe getrek.<ref name="Frontiers47">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 47 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Die arbeiders sou op dieselfde manier die tier bloot as verskoning kon gebruik elke keer as hulle nie in die plantasies wou gaan werk nie.<ref name="Frontiers49" /> Net so het die gesegde "tiervervuilde bos" in die volksmond ontstaan; dit word soos 'n epiteton (vaste uitdrukking) gebruik om na 'n ongerepte en dunbevolkte bos te verwys.<ref name="Frontiers49" /> Toe die Javaanse tier eers die dorpe begin binnegaan, het die tradisionele beeld van die dier by die inwoners ingrypend verander. Die regering gee in 1822 die jagters opdrag om die tiere van kant te maak.<ref name="AFS54-193" /> Na raming word daar tussen 1830 en 1860 jaarliks ongeveer 1 250 tiere en luiperds op Java gedood. Die Javaanse tiere was op hul beurt weer die doodsoorsaak van 120 mensesterftes per jaar in 1860 en 30 sterftes per jaar teen die eeuwending (die jare 1900).<ref name="bertrand145">{{fr}}Romain Bertrand, « Tigres-rois et tigres-garous : Les dimensions félines du répertoire mystique du politique à Java (XVIIe siècle av. J.-C.-XXe siècle) », dans Paul Bacot, Éric Baratay, Denis Barbet, Olivier Faure, Jean-Luc Mayaud (dir.), ''L'animal en politique'', Éditions L'Harmattan, coll. « Logiques Politiques », 1er septembre 2003, ({{ISBN|9782296333659}} et {{ISBN|9782747550420}}), bl. 145-148.</ref> === Ontbossing en gevolge === [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Hevea op de rubberplantage Pasir Ajoenan TMnr 60016576.jpg|duimnael|Die ontbossing en aanplanting van rubberplantasies het aansienlik bygedra tot die habitatsverlies van die Javaanse tier. Hierdie foto is vroeg in die 20ste eeu geneem te Pasir Ajoenan, Wes-Java.]] Teen die aanvang van die 20ste eeu is die eiland Java deur 28 miljoen mense bevolk. Die jaarlikse rysproduksie is nie genoeg om die toekomstige geslagte te onderhou nie. Die landbougrond word binne 15 jaar met 150% vergroot. Tussen 1938 en 1975 het die woudbedekking op die eiland gekrimp vanaf 38% tot 8%, terwyl die Javaanse mensebevolking tot 85 miljoen toegeneem het.<ref name="seidensticker1986" /> Vanaf die aanvang van die 20ste eeu word orals op die eiland kiaatbosse (''Tectona grandis''), koffie en rubberbome (''Hevea brasiliensis'')<ref name="seidensticker1987" /> aangeplant, behalwe in die mees afgeleë en onbereikbare gebiede – waar die tier hom al hoe dieper en dieper in die onherbergsame dele van die land intrek.<ref name="savigny22">{{fr}} Pascal Picq et François Savigny. ''Les tigres'', Évreux, Odile Jacob, octobre 2004, bl. 22 ({{ISBN|2-7381-1342-7}})</ref><ref name="Riding18" /> Die tier is sedert die 1940's oor 'n groot gebied van die eiland reeds uitgesterf<ref name="CSG">{{en}} [http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-14.htm ''Javan Tiger Panthera tigris sondaica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318054150/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-14.htm |date=18 Maart 2018 }} [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.catsg.org%2Fcatsgportal%2Fcat-website%2Fcatfolk%2Ftiger-14.htm argief], Cat Specialist Group (toegang: 19 Maart 2014).</ref> – daar word nog op so 200 tot 300 tiere geraam wat oorgebly het.<ref name="AFS54-193" /> In die jare 1960 word die vernaamste prooidier van die Javaanse tier, die Javaanse hert (''Rusa timorensis''), platgetrek deur siekte.<ref name="seidensticker1987" /> Om sake nog te vererger is staatsprogramme van stapel gestuur om die wildevarke [wat ook deel van die tier se dieet uitmaak] as pesdier op grootskaal te vergiftig.<ref name="Riding18" /> Ná die 30 Septemberbeweging en die daaropvolgende menseslagting van 1965–66 in Indonesië, versteek die gewapende groepe hulle in die reservate en dood van die laaste tiere.<ref name="seidensticker1987" /> Bo en behalwe weens jag, die verdwyning van die tier se vernaamste prooidiere, en habitatverlies deur die oorgang van die biotoop (van oerwoud na produksiebosse), kan dieselfde bevolkingstal herbivore van weleer nie weer teruggebring word nie. Die gebrek aan kreupelbos op die grond maak die omgewing wel gunstig vir aapsoorte (primate), maar nie vir die wildevarke en veral die herte nie. Slegs die kleinste spesies, soos die [[moentjak]], kan hier oorleef. Die Javaanse tier moet ook om die middelgrootte en klein prooisoorte met die Javaanse luiperd (''Panthera pardus melas'') meeding. Die luiperd is veel beter by die omgewing aangepas:<ref name="savigny22" /> hierdie is 'n sprekende voorbeeld van ''wedersydse uitsluiting'', aangesien twee roofdiere nie oor die lange duur dieselfde ekologiese nis kan deel nie.<ref name="savigny110">{{fr}} Pascal Picq et François Savigny. ''Les tigres'', Évreux, Odile Jacob, octobre 2004, bl. 110 ({{ISBN|2-7381-1342-7}})</ref> === Die laaste waarnemings in die 1970's === [[Lêer:JavanTiger Last-Sightings-Map fr.svg|duimnael|links|350px|Kaart van Java wat die bewareas aandui waar die Javaanse tier nog voorgekom het (1960's-1980's)]] Teen die middel van die 1960's het die Javaanse tier in drie bewareas oorleef wat in die 1920's en 1930's gestig is: die Ujung Kulon en Baluran Nasionale Parke en die Leuweung Sancang Natuurreservaat. Teen die einde van die 1960's raak dit al hoe moeiliker om Javaanse tiere op te spoor en te skiet in Banyawangi in Oos-Java.<ref name="AFS54-193" /> Toe die burgerlike opstand van 1965 klaar uitgewoed het, is geen tier weer in hierdie bewaringsgebied waargeneem nie.<ref name="seidensticker1987" /> In 1971 is 'n ou wyfie doodgeskiet in 'n plantasie naby Meru Betiri, die hoogste berg suidoos van Java wat 1 192 meter bo seevlak is.<ref name="seidensticker1987" /> In 1972 word hierdie 500&nbsp;km² omskep in 'n natuurreservaat.<ref name="seidensticker1987" /><ref name="treep">{{en}} L. Treep. 1973. On the Tiger in Indonesia (with special reference to its status and conservation). ''Report no. 164''. Wageningen, Department of Nature Conservation and Nature Management.</ref> Dit word beskerm deur 'n klein kontingent wildbewaarders en daar word vier bewaringsprojekte van stapel gestuur. Die reservaat is egter versnipper in twee groot plantasies wat in die dale geleë is. Die moontlike prooisoorte bied nie juis 'n groot verskeidenheid nie: daar wei 'n paar bantengs (''Bos javanicus'') naby die plantasies rond, maar die eintlike prooidier van die kat, die Javaanse hert, ontbreek. Die wildevarke kom wydverspreid voor, maar het 'n lae bevolkingsdigtheid.<ref name="Riding18" /> In 1976 is die spore van drie tot vyf Javaanse tiere ten ooste van die park opgemerk.<ref name="seidensticker1980">{{en}} J. Seidensticker & I. Suyono. 1980. The Javan Tiger and the Meri-Betiri Reserve, a plan for management. ''International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources'', bl. 167.</ref> Die prooi tot die tiere se beskikking in die park word egter as onvoldoende beskou om in hul lewensonderhoud te voorsien.<ref name="Riding18" /> In 1980 raai Seidensticker en Suyono die uitbreiding van die natuurreservaat ten sterkste aan. Ook die vernietigende menslike aktiwiteite moet in die gebied gestaak word. Die Indonesiese Instansie vir Natuurbewaring het gehoor gegee; in 1982 word die klein reservaat amptelik die Meru Betiri Nasionale Park. Al hierdie moeite om die subspesie te red is egter mosterd na die maal.<ref name="seidensticker1987" /> === Soektogte in die 1990's === [[Lêer:Beach Bande Alit A.JPG|duimnael|300px|Menige ekspedisie het al Meru Betiri Nasionale Park ondersoek om darem 'n spoor van die laaste tiere te kry.]] In 1979 is die subspesie naby die berg Slamet op die grens tussen Sentraal-Java en Wes-Java opgemerk.<ref name="Frontiers14">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 14 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Onder leiding van die Institut Pertanian Bogor gaan 'n groep van dertig studente op ekspedisie na die Meru Betiri Nasionale Park. In groepies van vyf fynkam hulle die hele gebied<ref name="zgap1991">{{de}} Y. Istiadi, N. Panekenan, D. Priatna, Y. Novendri, A. Mathys & Y. Mathys. 1991. Untersuchung über die Carnivoren des Gunung Halimun Naturschutzgebietes. ''Zoologische Gesellschaft für Arten- und Populationsschutz e.V. Mitteilungen''. 7(2): 3–5.</ref> en kry uitwerpsels, krapmerke en spore.<ref name="Frontiers14" /> In 1990 kom 'n ander groep studente slegs op spore af.<ref name="Frontiers14" /> In die najaar van 1992 is die allereerste studie in Meru Betiri Nasionale Park uitgevoer met selfskietende kameravalle wat orals gestel word; met die samewerking en seën van die Wêreldnatuurlewefonds Indonesië. Tussen Maart 1993 en Maart 1994 lewer die 19 strategiese wildkamerapunte geen katfoto's op nie. In dieselfde tydperk is daar van die tier ook geen (poot)spoor meer van te vinde nie.<ref name="rafiastanto">{{en}} A. Rafiastanto, « Camera trapping survey of Javan tiger and other wild animals in Meru Betiri National Park », WWF-IP Project ID 0084-02,&lrm; 1994.</ref> Die amptelike verklaring word op wit en swart in die verslag uitgereik: die subspesie het uitgesterf.<ref name="kemf">{{en}} Peter Jackson et Elizabeth Kemf, ''Wanted alive! Tigers in the wild : 1994 WWF Species Status Report'', WWF International, 1994 ([https://books.google.fr/books/about/Wanted_Alive.html?id=GdBauAAACAAJ skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.fr%2Fbooks%2Fabout%2FWanted_Alive.html%3Fid%3DGdBauAAACAAJ argief])</ref> Die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur]] het ook hieroor die doodsklok gelui in 2003.<ref name="UICN" /> Die gerugte dat die Javaanse tier in Meru Betiri Nasionale Park moontlik oorleef het, wil maar net nie gaan lê nie. Die hoof van die park, Indra Arinal, bring nog 'n ekspedisie op die been. Weer word die park gefynkam; met die steun van die ''Sumatran Tiger Project'' stel die dertien spanlede regoor die park kameravalle op en stip hul posisies en bevindings neer. Die infrarooikameras is selfs ter beskikking gestel deur ''The Tiger Foundation''.<ref name="tilson">{{en}} R. Tilson, « [http://www.catsg.org/catsglib/recordetail.php?recordid=8089 Sumatran Tiger Project Report No. 17 & 18: July] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318054325/http://www.catsg.org/catsglib/recordetail.php?recordid=8089 |date=18 Maart 2018 }} » [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.tigers.ca%2Fhome%2FZoostory.pdf argief], Indonesian Sumatran Tiger Steering Committee, Jakarta, Desember 1999 (besoek 7 April 2014).</ref> 'n Jaar se werk laat die ondersoekspan met leë hande – buiten nou die foto's van die handjie vol plantvreters en die hordes stropers, natuurlik.<ref name="breining">{{en}} G. Breining, [http://www.tigers.ca/home/Zoostory.pdf What's Our Zoo Got to Do With It?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230320071834/http://www.tigers.ca/home/Zoostory.pdf |date=20 Maart 2023 }} [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.tigers.ca%2Fhome%2FZoostory.pdf argief], Minnesota Conservation Volunteer, 2002 (besoek 7 April 2014).</ref> === Hardnekkige gerugte doen steeds die rondte === Gerugte van die tier wat dan hier, dan daar, uit die bloute sy opwagting maak, het al deel van die volksgeloof geword. Dit was trouens die onderwerp van tweederdes van die briewe wat die ''Surabaya Post'' in 1991 ontvang het.<ref name="AFS54-206">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 206 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Die getuies glo vas die subspesie leef nog<ref name="Bambang">{{en}} M. Bambang. 2002. In search of 'extinct' Javan tiger. ''The Jakarta Post''.&lrm; 30 Oktober 2002 ([http://www.thejakartapost.com/news/2002/10/30/in-search-039extinct039-javan-tiger.html skakel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607061138/http://www.thejakartapost.com/news/2002/10/30/in-search-039extinct039-javan-tiger.html |date= 7 Junie 2011 }} [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.thejakartapost.com%2Fnews%2F2002%2F10%2F30%2Fin-search-039extinct039-javan-tiger.html argief]).</ref> – soos die tieraanvalle<ref name="harimau">{{id}} ''DetikNews''. 2008. Pendaki Wanita Tewas di Gunung Merbabu, Diduga Diterkam Harimau.&lrm; 17 November. ([http://www.detiknews.com/read/2008/11/17/191947/1038555/10/pendaki-wanita-tewas-di-gunung-merbabu-diduga-diterkam-harimau skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.detiknews.com%2Fread%2F2008%2F11%2F17%2F191947%2F1038555%2F10%2Fpendaki-wanita-tewas-di-gunung-merbabu-diduga-diterkam-harimau argief]</ref> of vermeende spore kan getuig.<ref name="harimau3">{{en}} ''The Sydney Morning Herald''. 2010. Tiger rumours swirl below Indon volcano.&lrm; 2 November.([http://news.smh.com.au/breaking-news-world/tiger-rumours-swirl-below-indon-volcano-20101102-17ce0.html skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fnews.smh.com.au%2Fbreaking-news-world%2Ftiger-rumours-swirl-below-indon-volcano-20101102-17ce0.html argief])</ref> Na verluid is vier tiere met twee welpies tydens die bosbrande in 1997 op die berg Merbabu (of die berg Merapi) in Sentraal-Java uit hul lêplek gerook.<ref name="Frontiers14" /> Dikwels berus hierdie opspraakwekkende gerugte bloot op spraakverwarring. In Javaans beteken die woord « ''macan'' » sowel tier as luiperd,<ref name="AFS54-194">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 194 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> net soos dit in ou Afrikaans « ''tier'' » en in Suid-Amerikaanse Spaans « ''el tigre'' » ook die geval was.<ref>{{af}} C.S. Grobbelaar. 1959. Soogdiere: Die Vleisetende Roofdiere in: C.F. Albertyn e.a. ''Die [[Afrikaanse Kinderensiklopedie]] Deel VI''. Bl. 2526: ''… op die lys is daardie groot kat met swart spikkels wat ons in Suid-Afrika die tier noem. Ons sit 'n bietjie opgeskeep met hierdie naam wat ons voorgeslagte vir hom gegee het... Maar nou die naam! Baie mense noem hom bergtier. Hierdie tier van ons kom oor die hele Afrika en in Indië voor. In Indië waar die Hindoes baie meer las van hom het as ons, noem die inboorlinge hom die cheta-bagh, d.w.s. die 'gespikkelde tier'...Dierkundiges wil hê ons moet hom die luiperd noem. Hulle is so gewoond daaraan om die name van diere te verander dat hulle nie kan insien waarom ons aan die ou volksnaam wil kleef nie. Om verwarring te voorkom sal ons hom maar in die vervolg bergtier (luiperd) noem, hoewel hy nog altyd in die volksmond bekend sal staan as die 'tier' ''. Op bl. 2531 staan (met verwysing na die jaguar): ''Hy is die Westelike Halfrond se grootste kat. Hierdie groot, swaar kat van by die agt voet en byna 250 pond en met die volmaakte toerusting van 'n roofdier is 'n ware tiran in die hele Suid-Amerikaanse dierewêreld. Hulle noem hom daar ook 'el tigre', die tier. Dit lyk of elke wêrelddeel maar graag 'n tier wil hê: ons in Suid-Afrika noem ons groot, swart, gespikkelde kat ook die 'tier' ''</ref> Bowendien is die Javaanse bevolking dikwels salig onbewus of uit voeling met die ekologiese stand van die tier. In die 1990's glo baie stadsbewoners en plattelanders nog jy kan die dier agter elke bos uitskop – min wetende hy het lankal verdwyn.<ref name="AFS54-194" /> Ook die bewerings kon nooit gestaaf word nie. Niks wys daarop dat hierdie katagtiges tiere, laat staan nog ''Javaanse'' tiere is nie. Die Javaanse luiperd se spoorgrootte en loop(wyse) kan baie maklik vir die tier s'n aangesien word. Dit is altyd moontlik dat 'n ander subspesie met opset en onwettig in die natuur vrygelaat is. Hoe dit ook al sy – die eiland se ekologie is heeltemal verander en kan nie meer hierdie katspesie permanent onderhou nie.<ref name="savigny22" /> Die biomassa van die Ujung Kulon Nasionale Park word byvoorbeeld in 1980 geraam op 500&nbsp;kg/km², terwyl dit in die res van Asië wissel van 750 tot 3 300&nbsp;kg / km².<ref name="Frontiers24">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 24 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> === In gevangenskap === Voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Javaanse tiere in Indonesiese dieretuine aangehou, maar tydens die oorlog is die dieretuine gesluit. Toe die vrede gesluit is was die Javaanse tier reeds so seldsaam dat dit makliker sou wees om die Soematraanse tiere aan te skaf.<ref name="seidensticker1986" /> Daar is geen Javaanse tiere in gevangenskap meer oor nie.<ref name="UICN" /> == Die Javaanse tier in kultuur == === Taaltameletjies === [[Lêer:Panthera pardus close up-2.jpg|duimnael|Die woord ''macan'' beteken ook die Javaanse luiperd.]] Op Java beteken « macan » feitlik enige katagtige, wat vir die buitestander in die war kan bring. In Javaans beteken « macan » sowel "tier" as "luiperd". Daarby beteken « macan dahan » newelluiperd (''Neofelis diardi'') en « macan garambis » leeu (''Panthera leo''). Boonop word daar na die tier in die volksmond met drie folkloristiese woorde verwys: « macan loreng », die gewone tier, « macan sruni », die tier waarvan die strepe meestal op die kruis (agterstewe) is en « macan gembong », 'n katsoort met 'n liggrys kleur. In Indonesies word die tier « harimau » genoem (terwyl op sy beurt « harimau kumbang » ("kewertier") weer swartluiperd (panter), en « harimau dahan » ("taktier") luiperd beteken) en op Oos-Java kan « singa » ook gebruik word vir sowel "tier" as "leeu".<ref name="AFS54-194" /> In Hoog-Javaans word die tier ook « sima » (uit die Sanskrit ''Siṁhaḥ'', "leeu") genoem.<ref name="bertrand133">{{fr}} Romain Bertrand, « Tigres-rois et tigres-garous : Les dimensions félines du répertoire mystique du politique à Java (XVIIe siècle av. J.-C.-XXe siècle) », dans Paul Bacot, Éric Baratay, Denis Barbet, Olivier Faure, Jean-Luc Mayaud (dir.), ''L'animal en politique'', Éditions L'Harmattan, coll. « Logiques Politiques », 1er septembre 2003, ({{ISBN|9782296333659}} et {{ISBN|9782747550420}}), bl. 133-135.</ref> === Oorlewerings en oortuigings === ==== Die kat met 'n mensesiel ==== Dwarsoor Suidoos-Asië word geglo die tier en die mens deel 'n gemeenskaplike voorsaat; daarom wil tradisie dit hê dat "die tier 'n mensesiel het". Volgens 'n ou Javaanse fabel was mens en tier oorspronklik planteters en het vreedsaam soos broers saamgeleef. Die tiere het geknibbel aan die blaartjies van die ''Paederia foetida'' en die doerian (''Durio zibethinus''). Maar op 'n dag loop iets skeef. By die voorbereiding van die maaltyd sny 'n man per ongeluk sy vinger af en hierdie stuk vleis beland toe iewers in die middagete van die tiere. Die tiere het smaaklik weggeval en van daardie dag af in wilde diere ontaard.<ref name="AFS54-195">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 195 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Volgens 'n ander oorlewering aan die noordkus van Oos-Java sou die tiere en krokodille afstammelinge wees van Sjeh Sajjidina Ali, 'n skoonseun van [[Mohammed]].<ref name="AFS54-195" /> ==== Die koning van die oerwoud ==== [[Lêer:River and forest in Bogor, West Java.jpg|duimnael|links|Die Javaanse tier word met sy tuiste, die bos, vereenselwig: met towerkrag. Hier afgebeeld is die bos by [[Bogor]] op Wes-Java.]] Die magiese kragte wat aan hierdie tier toegeskryf word, hang ten nouste saam met die manier hoe die Javaanse kultuur die bos betrag: 'n geheimsinnige plek vol duistere en bose magte. Die oerwoud is die antoniem van beskawing.<ref name="bertrand145" /> Boonop is die bos kop in een mus met die tier. Volgens 'n Javaanse fabel beskerm die tier die bos deur die dorpenaars die skrik op die lyf te jaag, terwyl die bos op sy beurt weer die tier beskerm deur aan hom skuiling te bied. Voordat jy dus van die tier kan ontslae raak, moet jy die bos vernietig.<ref name="AFS54-196">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 196 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Na bewering kan die tier die ''kesaktian'' [magiese kragte] kry deur vir veertig dae in 'n woudspelonk te vas en te mediteer. Dan raak hy in die woud onsigbaar. Dit is vir die tier egter taboe om deur 'n mens raakgesien te word; dan moet hy weer vir nog veertig dae vas om sy towerkragte te herwin.<ref name="AFS54-196" /> Die Javane moet ook hul veiligheid in die bos verseker. Uit ontsag word die tier herinner dat hy « 'n seun van Adam » is, en dan word 'n skietgebedjie opgestuur.<ref name="AFS54-196" /> Omdat die tier uit die mens spruit [of ten minste dieselfde voorsaat deel], verstaan hy mos die Javaanse taal, en daarom is dit gevaarlik om die woord « ''macan'' » sommer so prontuit by die gewone naam te gebruik.<ref>{{nl}} [https://web.archive.org/save/_embed/https://brill.com/downloadpdf/journals/bki/49/1/article-p549_12.pdf De Groot, J.M. 1898. De weertijger in onze koloniën en op het Oostaziatische Vasteland. ''Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde'', Jaargang 49(1)] bl. 578: "evenals op Java en Sumatra, noemt in China de bevolking van door tijgers bewoonde streken deze monsters liefst niet bij den gewonen naam."</ref> Die tier sal jou miskien hoor en kom ondersoek instel. Om daardie rede word bosbenamings bedink om met 'n ompad na die tier te verwys: ''nenek'' (« grootouer »), ''datuk'' (« oupa »), ''guda'' (« geheim, verborge »),<ref name="Weissing295">{{en}} Robert Wessing. 1992. « A tiger in the heart: the Javanese rampok macan », ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde'', Leyde, Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies, 148(2): 295-296 ([https://www.jstor.org/stable/27864355 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> ''kiai'' of ''kiaine'' (« towergoed » of « towenare »).<ref name="AFS54-195" /> Hierdie begrippe alleen spreek boekdele oor die verhouding en verwantskap tussen mens en towerdier – die kenmerkende simboliek wat die tier op Java omgeef.<ref name="Weissing295" /><ref name="AFS54-195" /> ==== Die tier en die geesteswêreld ==== ===== Die beskermgeeste ''dhanyang'' ===== [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Tralaja moslim begraafplaats van zeven kroonprinsen bij de ruïnes van Majapahit in de buurt van Modjowarno TMnr 60042354.jpg|duimnael|Die grafte van belangrike mense uit die geskiedenis en godsdiens word na bewering bewaak deur beskermgeeste wat die vorm van tiere aanneem. Hier is die grafte van die sewe kroonprinse in die Tralaja-Moslembegraafplaas naby die ruïnes van Majapahit in die buurt van Modjowarno.]] Die beskermgeeste ''dhanyang'' beskerm en verseker die vrugbaarheid van hul grondgebied, soos byvoorbeeld 'n bos of dorpie; in vele opsigte herinner hierdie verskynsel aan die ''genius loci''. Hulle is boomgeeste en rotsgeeste, en word dikwels verwar met voorvadergeeste.<ref name="AFS54-197" /> Die ''dhanyang'' neem dikwels die gestalte van 'n tier aan.<ref name="AFS54-197">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 197 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> In die bos rondom Baluran word die geeste glo een enorme groot swart gedierte wat tierspore agterlaat.<ref name="AFS54-196" /> In die Javaanse kultuur beskik die grondleggers van die dorpie glo oor towerkrag, veral om met die tiere te onderhandel. Volgens 'n legende van Lumajang, het die stigter 'n persoon in 'n tier verander om die bos skoon te maak, waarna hierdie persoon toe kinders gekry het wat in weertiere kon verander. Die afstammelinge (seuns) moes hul afgestorwe vaders se vingers afsny om die vloek te breek. Iets soortgelyk het glo op Madoera en op Oos-Java gebeur: die gees van 'n towenaar (en voorouer) kan hom opnuut as tier [[reïnkarnasie|beliggaam]], sou sy towerkrag nie aan sy nageslagte oorgedra kan word nie.<ref name="AFS54-197" /> Die ''dhanyang'' beskerm glo alles van die stigter, ook sy graf – soos die praalgraf van Sjeh Maulana Isak – of die godsdienstoegewyde skole waarvan hy die grondlegger was toe hy nog geleef het. So word die ''Tanjung Keraksaan'' Moslemskool deur 'n weldadige tier bewaak. Hierdie tier is die beliggaming van die heiligheid van die oprigter van die skool. 'n Ander oorlewering wil dit hê die tier kan opgeroep word deur 'n ''kyai'' (die eretitel wat "geleerde/geletterde" of "Korangeleerde/-geletterde" beteken). Die ''kyai'' moet eers gaan vas en aan al die voorskrifte voldoen en al die rituele nakom, voordat die formulier uitgespreek word wat die naam van die Opperwese aanroep. Die tiere wat dan te voorskyn kom is die gewaarwording van die beskermengele wat met die Koran en die Hadit vereenselwig word.<ref name="AFS54-198">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 198([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> ===== Sjamanisme en reïnkarnasie ===== Die tier is ook die beskermer van die sjamane; volgens die Suidoos-Asiatiese oorlewering is die tier een met die bos, en kan ook met die voorouers en beskermgeeste in verbinding tree. Die sjamane is glo baie eie met die tiere en word daarom dikwels met tiere en hul magiese eienskappe vereenselwig; die sjamane kan net soos die tiere verdwyn en verskyn.<ref name="AFS54-199">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 199 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Volgens oorlewering op Oos-Java kan hierdie tier wat deur die sjamaan in sy vertroue geneem is op twee pote loop en as rydier dien. Hy word opgeroep deur wierook te brand.<ref name="AFS54-200">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 200 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Die laaste tipe tiergees wat mens kry is die reïnkarnasie van iemand wat aan onnatuurlike oorsake dood is, of gestraf word. Gewoonlik is hierdie tiere goedaardig en snel dikwels hul nasate te hulp. Volgens die Javaanse oorlewering verskyn die gees veertig dae na die dood ingetree het. Tussen die eerste en die sewende dag word die siel 'n gees en dan 'n tier. In Situbondo kan die tier opgeroep word deur wierook te brand, 'n offer te bring en dan 'n steentjie te werp.<ref name="AFS54-200" /> Die opgeroepe tiere word ''macan onjangan'' genoem: hulle bewaak die huis en kan slegs deur diegene met kwade bedoelings gesien word.<ref name="AFS54-200" /> ==== Heilsame kragte van die tier ==== [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Halsketting van coixpitten en tijgernagels TMnr 811-1.jpg|duimnael|regs|Javaanse halssnoer met jakobstraankraletjies en tierkloue; waarskynlik 'n amulet.]] In die volksgeloof op Wes-Java beskik die liggaam en siel van die tier oor heelwat heilsame kragte. Die menslike siel van die kat word deur meditasie en vas opgeroep om te genees. Daar is talryke mediese boeke waarin uitgewei word oor die heilsame werking van die afbeelding of liggaamsdele van die tier. Die tande dien as afweermiddel teen die swartkuns. Die snorhare is weer giftig; net die gedagte dat jy dit op jou dra sal mense vir jou laat ligloop: jy's woes en gevaarlik. Op Oos-Java word geglo die tier het 'n stervormige been (die ''sengkel'') wat towerkragte bevat. Hierdie been is in die linkerskouer genestel en verdwyn 'n uur na die dier se dood. Sou die been as amulet gebruik word, kry die besitter bomenslike kragte.<ref name="AFS54-201">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 201 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Die tier het dus mag, en sy liggaam is deurtrek daarvan. Gerugte van tiere wat in stukke gekap word om amulette en bloeddeurdrenkte wapens daarvan te maak kom dikwels voor. Dit gebeur veral kort na afloop van die ''rampog macan''.<ref name="AFS54-202">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 202 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> ==== Weertier ==== Die weertier (''macan gadhungan'') is 'n legende wat baie goed in [[Kediri]] bekend is en oor die algemeen op Oos-Java oorvertel word.<ref name="bertrand145" /> Die weertier word as boos beskou en moet nie verwar word met die tier wat deur verskillende geeste beliggaam word of die beskermers van die sjamane is nie.<ref name="AFS54-204">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 204 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Die weertier word dikwels gesien as die reïnkarnasie van 'n adellike wat in ballingskap in die Lodoyobos gesterf het. Die Lodoyobos, naby Blitar, is juis berug vir sy wrede tiere. Hierdie gedaanteverwisseling in 'n tier word van geslag tot geslag oorgedra deur kennis opgesluit in mantras, wat, volgens die legende, teruggevoer kan word na die eerste weertier wat in die Lodoyobos gebly het, in die tyd van koning Djojoboyo.<ref name="bertrand145" /> (Koning Djojoboyo was 'n heerser oor die Kediri-koninkryk op Oos-Java in die 12de eeu. Die profesieë wat hy sou neergepen het (die ''Ramalan Jayabaya''), oefen steeds aansienlike invloed uit hoe die Javaanse geskiedenis gelees en verstaan word.) 'n Mens sou 'n weertier kon uitken aan 'n spleet in sy bolip (dus, 'n soort haaslip), en die hakke op die agterpote wat agterstevoor om sit. Tydens die gedaantewisseling word die gatkant letterlik voor: die gesig van die mens sou die tier se stert word. As mens sou die weertier nie veel eet nie en ook nie ryk word nie, maar wel 'n lang lewe hê. Die weertier is besonder gewild in die Suidoos-Asiatiese kuns en letterkunde. Selfs aan die einde van die 20ste eeu op Java kon jy maar weet: kort nadat 'n stuk verskyn het oor 'n tier wat in die omgewing gewaar is, sal daar gerugte van weertiere volg.<ref name="AFS54-204" /> Op Soematra en Oos-Java kan net mooi die teenoorgestelde ook geld: daar besit die weertiere wel 'n bolip, maar hierdie keer ontbreek die doodgewone middelkuiltjie by die mens nou heeltemal: "Is het gewoonlijk aanwezige kuiltje in de bovenlip bij uitzondering afwezig, dan is zoo een mensch een matjang gadoengan."<ref>{{nl}} [https://web.archive.org/save/_embed/https://brill.com/downloadpdf/journals/bki/49/1/article-p549_12.pdf De Groot, J.M. 1898. De weertijger in onze koloniën en op het Oostaziatische Vasteland. ''Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde'', Jaargang 49(1)] bl. 558: "Op Sumatra nu bezitten de weertijgers, zooals wij op blz. 554 zagen, eveneens een bepaald kenmerk, en wel een bovenlip, die het gewone middengeultje mist. Ook omtrent Oost-Java lezen wij: "Is het gewoonlijk aanwezige kuiltje in de bovenlip bij uitzondering afwezig, dan is zoo een mensch een matjang gadoengan."</ref> === Ou Javaanse tradisies === ==== Godsoordeel ==== In die laat-18de eeu het die Javaanse hof dikwels misdadigers en rebelle vir die tiere gegooi – as 'n soort godsoordeel. Hierdie straf het nie altyd op die dood uitgeloop nie: twee mans wat van die ongemagtigde toegang tot die kraton (paleis) beskuldig is, sou byvoorbeeld met stokke bewapen word waarmee hulle die drie uitgesoekte wrede tiere in die hok moes aandurf. Wie ook al dan lewendig uit die stryd getree het, is tot ballingskap veroordeel.<ref name="kumar">{{en}} Ann Kumar. « Javanese Court Society and Politics in the Late Eighteenth Century: The Record of a Lady Soldier. Part I: The Religious, Social, and Economic Life of the Court », ''Indonesia'', Southeast Asia Program Publications at Cornell University, no 29,&lrm; avril 1980, bl. 1-46 ([https://www.jstor.org/stable/3351003 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F3351003 argief]).</ref> ==== ''Rampog macan'' ==== Die ''rampog macan'' is 'n Javaanse offerseremonie wat plaasgevind het deur die loop van die 17de eeu tot met die aanvang van die 20ste eeu. Hierdie gebeurtenis het oorspronklik plaasgevind op die alun-alun (as strydperk) van die Javaanse koninklike hof. In die 19de eeu was daar twee rituele waarby tiere betrokke was. Dit was die tier-buffelgeveg (''sima-maesa''), waarby die Javaanse vorste 'n tier en 'n waterbuffel (karbou, ''Bubalus bubalis'' ) teen mekaar laat baklei het, wat meestal deur die waterbuffel gewen is, en die tierstekery of tierrampok (''rampogan-sima''). By die laasgenoemde ritueel, wat ook deur die regent gereël is, sluit mens 'n paar tiere en Javaanse luiperds (''Panthera pardus melas'') in kiste toe om hulle later op die strydperk weer vry te laat, omring deur 'n carré van Javane slaggereed met spiese, drie rye dik.<ref name="frontiers">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 145-166 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref><ref name="Weissing289">{{en}} Robert Wessing. 1992. « A tiger in the heart: the Javanese rampok macan », ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde'', Leyde, Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies, 148(2): 289-291 ([https://www.jstor.org/stable/27864355 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Sodra die tier uit sy kis gejaag word, sal hy probeer ontsnap, maar hom elke keer vasloop teen 'n muur van spiese wat hy probeer deurbreek. In verreweg die meeste gevalle sterf die tier aan die wonde wat hy op hierdie wyse opdoen. Tog kon 'n tier bo-oor die rye spiesdraers na sy vryheid spring. Hierdie ritueel het gedurende die loop van die eeue ontwikkel. Tussen die einde van die 18de eeu en omstreeks die 19de eeu het die ''rampog macan'' vinnig sy heilige doel begin verloor en in 'n skouspel ontaard waarmee veral die Europese besoekers vermaak is.<ref name="Weissing287">{{en}} Robert Wessing. 1992. « A tiger in the heart: the Javanese rampok macan », ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde'', Leyde, Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies, 148(2): 287-289 ([https://www.jstor.org/stable/27864355 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Luiperds is al hoe meer ingespan hoe skaarser die tiere geword het.<ref name="frontiers" /> Buitendien maak die woord (''macan'') geen onderskeid tussen 'n tier en 'n luiperd nie. Uit die oogpunt van die Europese besoeker was die hele skouspel voor hom slegs die versinnebeelding van die stryd tussen goed en kwaad (met die tier as die sondebok).<ref name="Weissing287" /> By nadere ondersoek kon die buffel in der waarheid die mag van die Javaanse koninklike versinnebeeld wat seëvier oor die chaos en chtoniese magte wat voorgestel is deur die tier.<ref name="Weissing296">{{en}} Robert Wessing. 1992. « A tiger in the heart: the Javanese rampok macan », ''Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde'', Leyde, Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies, 148(2): 296-299 ([https://www.jstor.org/stable/27864355 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref><ref name="kumar" /> Die geveg kon ook 'n simboliese suiwering teen die chaos van die hele koninkryk uitbeeld.<ref name="Weissing296" /> Toe die mag van die Javaanse adel onder die Europese heerskappy en die staatsamptenare (''priyayi'') aansienlik begin taan,<ref name="bertrand140">{{fr}} Romain Bertrand, « Tigres-rois et tigres-garous : Les dimensions félines du répertoire mystique du politique à Java (XVIIe siècle av. J.-C.-XXe siècle) », dans Paul Bacot, Éric Baratay, Denis Barbet, Olivier Faure, Jean-Luc Mayaud (dir.), ''L'animal en politique'', Éditions L'Harmattan, coll. « Logiques Politiques », 1er septembre 2003, ({{ISBN|9782296333659}} et {{ISBN|9782747550420}}), bl. 140.</ref> verkry die diereslagting in die 19de eeu nuwe betekenis: die politieke stryd tussen die [[VOC]] (die tier) teen die Javaanse owerheid (die waterbuffel).<ref name="Weissing296" /><ref name="kumar" /> <gallery mode="packed"> COLLECTIE TROPENMUSEUM Een tijgergevecht TMnr 60005106.jpg|Die Javaanse tier langs die kiste. COLLECTIE TROPENMUSEUM Een tijgergevecht Kediri TMnr 10017893.jpg|Die tier probeer op die vlug slaan. COLLECTIE TROPENMUSEUM Een tijgergevecht TMnr 10017894.jpg|Die spiese waarmee die tier doodgesteek kon word. </gallery> === Simboliek === Die tier het 'n meerduidige beeld in die Javaanse kultuur. In die Javaanse tradisie is die tier baie sterk met die adel vereenselwig; maar tog nooit heeltemal nie. Histories gesien, het die priyayi gepoog om hierdie simboliek in ere te herstel (of selfs uit te brei) deur die rampog macan en tierjagte weer in te stel of te reël. Slegs die teendeel is hiermee bereik: die unieke koninklike beeld wat die tier sou uitstraal is juis sodoende verswak. Tog moet mens in die eerste plek nie uit die oog verloor dat die tier in Suidoos-Asië, en veral op Java in die besonder, ook met die geeste geassosieer is nie. En, net soos die [https://www.historytoday.com/tim-flight/wolf-must-be-woods ''mearcweard''] (wolf) in die Angelsaksiese letterkunde, is die tier die grensbewaker of baken waar beskawing eindig en die wildernis begin.<ref name="bertrand152">{{fr}} Romain Bertrand, « Tigres-rois et tigres-garous : Les dimensions félines du répertoire mystique du politique à Java (XVIIe siècle av. J.-C.-XXe siècle) », dans Paul Bacot, Éric Baratay, Denis Barbet, Olivier Faure, Jean-Luc Mayaud (dir.), ''L'animal en politique'', Éditions L'Harmattan, coll. « Logiques Politiques », 1er septembre 2003, ({{ISBN|9782296333659}} et {{ISBN|9782747550420}}), bl. 152.</ref> Die tier is ook die bewaker van die morele orde. Die legendes met betrekking tot sjamane en voorouers is dikwels verwar en verruim om die hele Javaanse gemeenskap en sy maatskaplike sedelike welsyn as sodanig in te sluit. Die voorouerlike tiergees is die bewaker van die deug(de).<ref name="AFS54-200" /> Die wakende rol van die leeuebeskermer wat tradisioneel in die Moslemkultuur voorkom, is egter ook op die eiland Java oorgeplant – daardie rol beklee die tier.<ref name="AFS54-210">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 210 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Soos die bosse verdwyn het, het die groeiende bevolking Javane al hoe meer met die tier te doene gekry. Die teengestelde gevoelens (as dierebeskermer, maar ook woeste dier, 'n beeld nóg positief nóg negatief) het geleidelik eenduidig begin word: dié van 'n gevaarlike dier en wrede (mense)moordenaar.<ref name="AFS54-206" /> Hierdie reputasie is grotendeels ongeregverdig en ongegrond – want die geliefde olifant het juis in hierdie tydperk meer mense omgebring as die tier self.<ref name="AFS54-207">{{en}} Robert Wessing. 1995. The Last Tiger in East Java: Symbolic Continuity in Ecological Change. ''Asian Folklore Studies'', 54(2), bl. 207 ([https://www.jstor.org/stable/1178941 skakel] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.jstor.org%2Fstable%2F1178941 argief])</ref> Ook die kontak met die Europese jagters (wat sensasionele geskrifte oor mensvretertiere geskryf het) kon die volkskultuur en -uitkyk verander het.<ref name="AFS54-206" /> Na afloop van sy verdwyning glo McNeely en Wachtel dat die Javaanse tier eens die krag van die natuur versinnebeeld het, maar tans deel uitmaak van die "Verlore Paradys". Die Javaanse tier word nou – meer nog as enige ander spesie – tot simbool verhef van die ongerepte natuur wat in Asië aan die verdwyn is.<ref name="RidingPref">{{en}} John Seidensticker, Peter Jackson et Sarah Christie, ''Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes'', Cambridge University Press, 1999, Preface ({{ISBN|0-521-64835-1}} & {{ISBN|978-0-521-64835-6}})</ref> === Letterkunde === [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Wajang Kantjil pop tijger TMnr 6189-6.jpg|duimnael|links|Die [[Poppekas|poppetjie]] van ''Si'' Harimau, soos in 'n skimmespel (''wayang'') gebruik word.]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM Wajangfiguur pauzeteken TMnr 20026699.jpg|duimnael|Die Gunungan beeld die tier uit by elke opening en afsluiting van die ''wayang''.]] Die tier is saam met die buffel 'n dier wie se mistieke en politieke betekenis sterk tot uiting kom in die Javaanse hofliteratuur.<ref name="bertrand133" /> As tema word die weertier met name in die lang gedig uit die eerste derde van die 19de eeu behandel: die ''Serat Centhini''.<ref name="bertrand145" /> Die ''Sang Kancil'' is 'n versameling rympies<ref name="bertrand149">{{fr}} Romain Bertrand, « Tigres-rois et tigres-garous : Les dimensions félines du répertoire mystique du politique à Java (XVIIe siècle av. J.-C.-XXe siècle) », dans Paul Bacot, Éric Baratay, Denis Barbet, Olivier Faure, Jean-Luc Mayaud (dir.), ''L'animal en politique'', Éditions L'Harmattan, coll. « Logiques Politiques », 1er septembre 2003, ({{ISBN|9782296333659}} et {{ISBN|9782747550420}}), bl. 149-151.</ref> wat orals in die Maleise taalgebied gevind kan word, ook op Java. Die werk is opgebou uit 'n siklus verhaaltjies wat handel oor die avonture van 'n ondeunde en uitgeslape kantjil (''Tragulus javanicus''), wat veel magtiger diere ore aansit. Die ''Sang Kancil'' herinner die Franse historikus, Romain Bertrand, aan die ''Roman de Renart'' (d.w.s. ''Van den Vos Reynaerde'') en die fabels van La Fontaine. In hierdie volksverhale word die tier, ''Si'' Harimau (uitgebeeld as 'n hooghartige koning wat sy onderdane mishandel), deur die slinkse Sang Kancil om die bos gelei.<ref name="bertrand149" /> In die Europese literatuur van die 17de eeu is die werke nog deurdrenk van die mites rondom die wilde (en ongetemde) Asië. Die tier word dikwels beskryf as bloeddorstig en so groot soos 'n perd. Volgens 'n geskrif uit 1628 was daar 'n kat van glo amper ses meter lank (18 voet).<ref name="Frontiers16">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, p. 16 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> === Volkskultuur === Die Javaanse tier word nog baie gebruik in die Javaanse reklamebedryf, veral omrede hy vereenselwig word met krag en snelheid. Amulette en tierembleme word dikwels nog in motors of winkelvensters opgehang.<ref name="AFS54-206" /> In die skimmespel (''wayang''), wat nog baie gewild is op die eilande Bali en Java, is die tierfiguurtjie een van die min dierekarakters en -poppe.<ref name="Boomgard3">{{en}} Peter Boomgaard. 2001. ''Frontiers of Fear : Tigers and People in the Malay World, 1600–1950'', Yale University, bl. 3 ({{ISBN|978-0-300-12759-1}})</ref> Bowendien open en eindig elke poppekas met die uitbeelding van die heelal in die vorm van 'n spitsberg (die lansetvormige ''Gunungan'') as rekwisiet: die lewensboom, met 'n tier en banteng weerskante aan die voet daarvan.<ref name="Riding50">{{en}} John Seidensticker, Peter Jackson et Sarah Christie, ''Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes'', Cambridge University Press, 1999, bl. 50 ({{ISBN|0-521-64835-1}} & {{ISBN|978-0-521-64835-6}})</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Panthera tigris sondaica|Javaanse tier}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera tigris sondaica|Javaanse tier}} {{fr-vertaal|Special:PermanentLink/149941820|Tigre de Java]}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Uitgestorwe spesies]] [[Kategorie:Katagtiges]] h07oja39w6e3n1q3tkngt3a64vv2e0c 0 243276 2916788 2908894 2026-07-09T21:50:08Z Jcb 223 2916788 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''McGill Universiteit''' (Frans: Université McGill) is 'n openbare navorsingsuniversiteit geleë in [[Montreal]], [[Quebec]], [[Kanada]]. Dit was gestig in 1821 by wyse van 'n Koninklike traktaat, welke toegestaan is deur [[George IV van die Verenigde Koninkryk]].<ref>[7] Frost, Stanley Brice. McGill University, Vol. I. For the Advancement of Learning, 1801–1895. McGill-Queen's University Press, 1980. {{ISBN|978-0-7735-0353-3}}</ref>Die universiteit dra die naam van James McGill, 'n handelaar van [[Montreal]] wat oorspronklik van [[Skotland]] gekom het, en wie se erflating in 1813 die universiteit se voorloper, McGill College, gevorm het. McGill Universiteit se hoofkampus is geleë in Mount Royal in die middedorp van [[Montreal]], met die tweede kampus wat geleë is in Sainte-Anne-de-Bellevue, welke ook geleë is op Montreal Eiland, 30 kilometers wes van die hoofkampus. Die universiteit is een van twee universiteit buite die [[Verenigde State van Amerika]] wat lede is van die Assosiasie van Amerikaanse Universiteite,<ref>"Association of American Universities". Aau.edu. Ge-argiveer van die oorspronklike op 2013-01-14. Opgespoor 2012-11-05.</ref> en dit is die enigste Kanadese lid van die "Global University Leaders Forum" (GULF) binne die Wêreld Ekonomiese Forum.<ref>"McGill newsroom". Opgespoor op 12 Mei 2016.</ref> McGill Universiteit bied grade en diplomas aan in meer as 300 studievelde, met die hoogste gemiddelde toelatings vereistes van enige Kanadese universiteit. Die meeste studente is ingeskryf in die vyf grootste fakulteite, naamlik Kunste, Wetenskapstudies, Gesondheidswetenskappe, Ingenieurswese en Besigheidsbestuurkunde.<ref>"Enrolment Reports". McGill University. Opgespoor 2010-04-26.</ref> Twaalf van McGill Universiteit se alumni het die [[Nobelprys]] gewen, terwyl 145 "Rhodes Scholars" is, beide die meeste wat toegeken is aan die alumni van enige universiteit in Kanada.<ref>McDevitt, Neale (29 November 2018). "Taking the Rhodes less travelled". McGill Reporter.</ref><ref>"10 Points of Pride", supra</ref> Die universiteit se alumni sluit ook in 5 ruimtevaarders,<ref>"McGill grad Jennifer Sidey becomes Canada's newest astronaut : McGill Reporter". publications.mcgill.ca.</ref> die huidige [[Eerste Minister]], en 2 voormalige eerste ministers van Kanada, die huidige Goewerneur-Generaal van Kanada, 14 Regters van Die Kanadese Hooggeregshof,<ref> McGill alumni who are Canadian Supreme Court include Douglas Abbott, Ian Binnie, Louis-Philippe Brodeur, Claire L'Heureux-Dubé, Marie Deschamps, Morris Fish, Clément Gascon, Désiré Girouard, Louis-Philippe de Grandpré, Gerald Le Dain, Charles Gonthier, Sheilah Martin, Pierre-Basile Mignault, and Thibaudeau Rinfret</ref> ten minste 8 buitelandse leiers,<ref name="list"> List of McGill University people</ref> 28 buitelandse ambassadeurs, meer as agt dosyn lede van die Kanadese Parlement, [[Verenigde State van Amerika]] Kongres, Britse Parlement, en ander nasionale wetgewers<ref name="list" /> verskeie miljardêrs,<ref name="list" /> 9 [[Oscar]] wenners, 11 [[Grammy]] wenners, 4 wenners van die [[Pulitzerprys]],<ref> "National Reporting". Pulitzer.org. 2018-04-16. Opgespoor op 2018-05-23.</ref><ref>"The 1997 Pulitzer Prize Winners". Pulitzer.org. 1944-10-04. Opgespoor op 2011-02-20</ref> 2 Presidensiële Vryheidsmedalje wenners,<ref>These are McGill alumni Zbigniew Brzezinski and Edgar Bronfman Sr..</ref> ten minste 16 [[Emmy]] Award wenners,<ref>McGill alumni who have received Emmy Awards include Bob Arnot, Hume Cronyn, Roberto Hernández, Alex Herschlag, Simcha Jacobovici, Kevin Mambo, Jodie Martinson, Danny Redler, Alice Rhee, Abigail Tannebaum Sharon, William Shatner, Gail Simmons, Susan Farkas, Billy Wisse, David Wohl,and Richard L. Harrison.</ref><ref> "Artist – Vtape". www.vtape.org.</ref> en 28 Olimpiese medaljewenners van verskeie nasionaliteite. Alumni van McGill Universiteit was instrumenteel daarin om [[Amerikaanse voetbal]], [[basketbal]] en [[yshokkie]] uit te vind of ten minste te organiseer.<ref>Doug Lennox (31 August 2009). Now You Know Big Book of Sports. Dundurn Press Ltd. pp. 12–. {{ISBN|978-1-55488-454-4}}. Retrieved 10 June 2011.</ref> McGill Universiteit of sy alumni het ook verskeie gesiene universiteite en kolleges gestig, insluitende die Universiteite van [[Brits-Columbië]], [[Victoria, Brits-Columbië]], en [[Alberta]], die Schulich Skool van Medisyne en Tandheelkunde, die Johns Hopkins Universiteit Skool van Medisyne, en Dawson Kollege. McGill Universiteit is veral bekend vir sy bydrae tot die [[Geneeskunde]] en die gesondheidswetenskappe. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kanadese universiteite]] bjgkd2jpr1wbpe8pvxudb74e2p5szy0 0 250416 2916850 2911353 2026-07-10T10:47:31Z Jcb 223 2916850 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Rudolf Hess-Gedenkmarsch.jpg|duimnael|Ultranasionalisme is een van die hoofkenmerke van Neo-Nazistiese ideologie. Die foto wys Duitse betogers wat [[Rudolf Hess]] as 'n soort nasionale martelaar beskou. Die relativering van Duitsland se alleenskuld vir die Tweede Wêreldoorlog is 'n kernelement van Neo-Nazistiese wêreldbeskouing in Duitsland se verregse bewegings.]] '''Neo-nazisme''' is 'n sambreelterm wat na militante maatskaplike of politieke bewegings verwys wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] gevestig is met die doelwit om die [[ideologie]] en beleid van Duitse Nazisme te laat herleef en te implementeer. Neo-nazisme is 'n wêreldwye verskynsel met 'n verskeidenheid doelwitte, alhoewel internasionale netwerke gevestig is. Die ideologiese grondslag van neo-nazistiese groeperings word gekenmerk deur elemente wat aan die oorspronklike Nazi-doktrine ontleen is, insluitende [[Nasionalisme|ultranasionalisme]], [[rassisme]], [[xenofobie]], [[homofobie]], diskriminasie van geestelik of liggaamlik [[Gestremdheid|gestremdes]], [[antisemitisme]] en [[Kommunisme|anti-kommunisme]]. Oorlogsmisdade van Duitsland se Nazi-bewind en Nazi-weermag word ontken of gerelativeer, so ook die [[Holocaust]]. Dit is 'n voortsetting van die nasionale sosialistiese ideologie wat die Indo-Europese ras of, in 'n meer uiterste sin, [[wit mense]], die Ariese ras, beter as alle ander rasse beskou. Die ideologie veronderstel ook dat [[Judaïsme]] na wêreldoorheersing streef en die uiteindelike vernietiging van die wit ras voorstaan. Dikwels word [[geweld]] verheerlik en tradisionele gesinswaardes beklemtoon. Die meeste beskrywings gee egter 'n vereenvoudigde voorstelling van Neo-Nazisme as politieke en maatskaplike verskynsel. So wys navorsers daarop dat daar in enkele verregse kringe inderdaad 'n diskoers oor [[homoseksualiteit]] gevoer word deur Neo-nazis wat hulself as [[Homofilie|homofiel]] beskryf, so deur die bekende [[Wes-Duitsland|Wes-Duitse]] Neo-nazi Michael Kühnen (wat in 1991 aan [[vigs]] oorlede is) in sy strydskrif ''Nationalsozialismus und Homosexualität'' (1986).<ref>[http://www.bpb.de/politik/extremismus/rechtsextremismus/197044/schwule-nazis-maennliche-homosexualitaet-und-homosexuellenfeindlichkeit-in-der-extremen-rechten ''bpb.de: Schwule Nazis?! (Männliche) Homosexualität und Homosexuellenfeindlichkeit in der extremen Rechten. Besoek op 24 Maart 2019'']</ref> ==Internasionale stand== [[Lêer:Charlottesville "Unite the Right" Rally (35780274914).jpg|duimnael|'n ''Unite the Right''-betoging in Charlottesville, [[Virginië]]. Verregse Amerikaanse groeperings voel bedreig deur massaimmigrasie wat die Protestants-Angel-Saksiese karakter van hul samewerking vir goed sal verander – vandaar die [[Gekonfedereerde State van Amerika|Gekonfedereerde vlag]] as gewilde simbool.]] Die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]] (NSDAP) word na die Tweede Wêreldoorlog as 'n kriminele organisasie saam met al sy dogterorganisasies verklaar. Nazisme is in [[Duitsland]] en in baie ander lande na die Tweede Wêreldoorlog verbied. Klein groepe neo-Nazi's bestaan egter steeds regoor die wêreld. Hulle vestig aandag in die [[Media (kommunikasie)|media]] as gevolg van gewelddadige optrede teen hoofsaaklik immigrante of weens openlike neo-Nazi uitsprake. 'n Voorbeeld hiervan is die NSDAP / AO (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei/Auslands-Organisation'', oorspronklik die benaming vir die NSDAP se buitelandse dogterorganisasies wat in 1972 deur 'n nuutgestigte organisasie in die Amerikaanse deelstaat [[Nebraska]] oorgeneem is), wat hulself net met neo-Nazi-propaganda besig hou. Benewens neo-Nazi's, is daar verwante groeperings wat die bestaan van die Holocaust en ander historiese feite oor Nazisme ontken en die Duitse NS-bewind tussen 1933 en 1945 in 'n positiewe lig probeer stel. Van die bekendste persoonlikhede, wat in hierdie kategorie val, was Richard Verral, lid van die Britse ''National Front (NF)'', wat onder die pseudoniem Richard E. Harwood in 1974 'n pamflet onder die titel ''Did Six Million Really Die? The Truth At Last'' gepubliseer het (alhoewel die NF later ontken het dat die omstrede strydskrif uit Verral se pen gekom het), en die Duitse uitgewer Ernst Zündel (1939−2017) wat die pamflet, wat onder meer in Suid-Afrika en Duitsland tot onwettige publikasie verklaar is, internasionaal versprei het. Die pamflet is, net soos ander publikasies waarin die Holocaust ontken word, tot en met 2017 deur die Amerikaanse aanlynwinkel [[Amazon.com]] verkoop. Eers toe Joodse belangegroepe daarop aangedring het, is die titels uit die aanlynwinkel verwyder.<ref>[https://www.thejc.com/news/world/under-pressure-amazon-stops-selling-holocaust-denial-books-1.433963 ''The Jewish Chronicle, 8 Maart 2017: Under pressure, Amazon stops selling Holocaust-denial books. Besoek op 26 Maart 2019'']</ref> Die Amerikaanse reg tot meningsvryheid dek nogtans die publikasie en verspreiding van hierdie soort literatuur. Daar is ook [[politieke party]]e en groepe wat Nazi-idees verkondig, maar hulself nie openlik as nasionaal sosialisties voorhou nie. Neo-Nazi's vorm nie 'n blok nie en daar is groot verskille binne lande en ook binne bewegings. Daar is byvoorbeeld dikwels 'n oorvleueling in die [[Verenigde State]] tussen [[Ku Klux Klan]]-splintergroepe en die neo-Nazi's, en hul aggressie fokus gewoonlik op swartes, ''Hispanics'' (mense van [[Latyns-Amerika]]anse afkoms) en Asiërs saam met die Jode. Duitse neo-Nazi's is meer dikwels gekant teen ongewenste immigrasie van nie-Europeërs en multi-kulturele samelewings, daarnaas word ook die politieke stelsel van die Duitse Bondsrepubliek asook die staat se regmatigheid bevraagteken. Russiese neo-Nazi's fokus meer dikwels op 'tsjorni' of 'swartes' (immigrante uit oorwegend Islamitiese dele van [[Rusland]] en die voormalige [[Sowjetunie]]). Daar is ook 'n beweging genaamd die [[Nasionaal-Bolsjewistiese Party|Nasionale Bolsjewiste]], wat Nazi en [[Kommunisme|Kommunistiese]] elemente kombineer. Daar is ook gevangenisbendes wat hulself as neo-Nazi's voorstel, soos die Aryan Brotherhood en Nazi-Lowriders. Na die Duitse hereniging, veral in die voormalige [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR), het 'n beskeie toename in neo-Nazisme ontstaan. In die DDR, waar anti-fascisme tot staatsideologie verhef is, is die aantal Neo-Nazi's deur die opposisionele jeugbeweging op sowat 2&nbsp;000 beraam. Oos-Duitse media het nouliks verslag gedoen oor neo-nazistiese voorvalle. Toe neo-Nazi's op 17 Oktober 1987 'n punk-konsert in die [[Oos-Berlyn]]se Zion-kerk aangeval het, het die Oos-Duitse polisie (''[[Deutsche Volkspolizei|Volkspolizei]]'') nie ingegryp nie. Die voorval het opslae in die hele Berlyn gemaak. DDR-media het beweer dat die aanvallers in waarheid [[Wes-Berlyn]]ers sou wees en die hele voorval net daarop gemik was om die DDR se internasionale reputasie te benadeel.<ref>{{Cite web |url=https://www.kas.de/web/ddr-mythos-und-wirklichkeit/neonazis-in-der-ddr |title=''Konrad-Adenauer-Stiftung: Neonazis in der DDR - Das verleugnete Problem. Besoek op 26 Maart 2019'' |access-date=26 Maart 2019 |archive-date=26 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326224916/https://www.kas.de/web/ddr-mythos-und-wirklichkeit/neonazis-in-der-ddr |url-status=dead }}</ref> Voorts kon neo-Nazi partye/bewegings nie in Duitsland of in ander lande 'n betekenisvolle politieke mag bekom nie. == Geskiedenis van neo-Nazisme in Suid-Afrika == === Nazi immigrante en die Duitse gemeenskap in Suid-Afrika === Volgens die ''Wiener Library Bulletin'', wat radikale regse organisasies gemonitor het, was [[Suid-Afrika]] in die 1960s naas [[Argentinië]], die land wat die grootste groep geharde neo-Nazi's as enige ander land geherberg het. Dit is ook in die verslag gestel dat dié neo-Nazi's slegs 'n baie klein persentasie van die Duitssprekende bevolking in die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]] en [[Suidwes-Afrika]] uitgemaak het.<ref name="refuge">''Hitlerites' refuge in South Africa'', ''Wiener Library Bulletin'' 14(2), 1960, bl. 27.</ref> Ingo Hasselbach, wat voorheen by die neo-Nazi beweging in Duitsland betrokke was, het ook beweer dat ondersteuners in Duitsland kontak met Nazi's in [[Suid-Amerika]] behou het en bygevoeg: " ... dit is een van die belangrikste bronne van beduidende Nazi-skenkings - Suid-Amerika, en ook Suid-Afrika, in albei plekke waar oorlogsmisdadigers ondernemings en plase besit."<ref> I. Hasselbach, Führer-Ex, bl. 161.</ref> Voorts het enkele Belgiese en Nederlandse Nazi's ook na Suid-Afrika verhuis en saam met veral oud-[[SS]] lede die kern van 'n neo-Nazi teenwoordigheid in Suid-Afrika gevorm. Daar was ook 'n aantal Duitsers wat vir 20 jaar of meer in Suid-Afrika gewoon het en geweier het om te aanvaar dat [[Adolf Hitler]] boos was. Die Nazi-beweging in Suid-Afrika het na bewering in die Duitse Klubs van die Unie en die destydse [[Suidwes-Afrika]] gefloreer, ten spyte daarvan dat die meeste lede teen Nazi-idees gekant was.<ref name="refuge" /><ref>[[Jacques Pauw]], "Heil Hitler in Pretoria", [[Huisgenoot]], 3 September 1987, bl. 18.</ref> Sommige van die immigrante het deur die jare noue bande met regse bewegings in die land opgebou. 'n Bekende figuur was Heinrich Beissner (gebore 1913 - ?), 'n oud-[[vlieënier]] van die [[Duitse Lugmag]] gedurende die Tweede Wêreldoorlog, wat gereeld by byeenkomste van die [[Afrikanerweerstandsbeweging]] (AWB) en Boerestaat Party opgemerk is. In 1989 het die AWB-lyfblad hierdie "Deftige Herr Oberst"<!--of wel "diftige"?--> as een van die beweging se ywerigste werkers en Die sweepslag (AWB Nuusbrief) se grootste vriend beskou.<ref>Die sweepslag 1(4), Junie 1989, bl. 6-7.</ref><ref>Boerestaat Nuusbrief, 1990, bl. 2.</ref> In die vroeë sewentigerjare was daar 'n openbare neo-Nazi-byeenkoms toe dr Karl Heusler,<ref>J. Pauw. "Heil Hitler in Pretoria", Huisgenoot, 3 September 1987 verwys na ene dr. R. Heusler, maar dit is waarskynlik 'n fout.</ref> een van die groot leiers van dié ideologie, oorlede is. Nazi-simboliek is tydens sy begrafnis vertoon waaronder 'n swastikavlag wat oor sy kis gedrapeer was, en die [[Nazi-saluut]] wat by sy graf gegee is. Daar het volgens Pauw geen formele vereniging van oud-Nazi's in Suid-Afrika bestaan nie. Neo-Nazi-groepe dwarsoor die wêreld behou egter kontak met mekaar en byeenkomste van oud-Nazi's in [[München]] is elke jaar deur Suid-Afrikaners bygewoon.<ref> Jacques Pauw, "Heil Hitler in Pretoria", [[Huisgenoot]], 3 September 1987, bl. 18-19.</ref> Na [[Rudolf Hess]] se dood het Koos Vermeulen van die Afrikaner Nasionaal-Sosialiste (ANS, ‘n wegbreekgroep vanuit die AWB) 'n groot rol in die organisering van 'n gedenkdiens vir Hess in Suid-Afrika gespeel. Hierdie diens is op 20 Augustus 1987 in die Pretoria-Wes begraafplaas gehou en was in die deel wat vir die Duitse gemeenskap opsy gesit is. Gaste is individueel oor die telefoon genooi en sowat 250 mense, sommige met swastika-lapelwapens, het opgedaag. Onder die gaste was Kays Smit en P.W. Bingle van die AWB, Johan Schabort van die Blanke Bevrydingsbeweging (BBB), Meinhard Peters van die [[Herstigte Nasionale Party]] (HNP) en die buitelandse besoeker Thies Christophersen, 'n oud-soldaat en veral bekend vir sy boek waarin hy die [[Auschwitz]]-massamoord 'n leuen noem. Na 'n aantal toesprake, onder andere deur Schabort en Peters is kranse by die steen monument wat die gevalle Duitsers van die Tweede Wêreldoorlog herdenk, gelê. 'n Musikale tussenspel het gevolg waarna twee groot swastikavlae stadig deur Vermeulen se twee kinders, geklee in die uniform van die [[Voortrekkerbeweging]], ontplooi is.<ref>A. Kemp, 1990. ''Victory or violence, The story of the AWB''. bl. 78-79.</ref> === Afrikanerbewegings === Reeds voor die Tweede Wêreldoorlog was daar enkele kleiner inheemse Nazistiese en fascistiese bewegings aktief in die [[Afrikaner]]gemeenskap. Hierdie bewegings se klem op [[nasionalisme]] het aanklank gevind en is deur sommige Afrikaners ondersteun en het daartoe gelei dat van die vooroorlogse Nazi en fascistiese bewegings na die oorlog nog vir ‘n tyd bly voortbestaan het. Die [[Gryshemde]] is in Mei 1950 amptelik ontbind alhoewel hul leier Louis Weichardt tot en met 1970 aktief in die politiek betrokke was. Die [[Ossewa-Brandwag]] is eers in 1954 ontbind terwyl die Nuwe Orde teen 1958 opgehou funksioneer het. Ook [[Robey Leibbrandt]] was tot en met sy dood in 1966 polities aktief. Een van hierdie bewegings wat na die oorlog bly voortbestaan het, was Die Boerenasie. <ref>Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria, bl.105.</ref> ==== Die Boerenasie ==== [[Lêer:Genl Manie Maritz(1).jpg|duimnael|Genl. Manie Maritz]] Die Boerenasie was 'n nasionaal-sosialistiese beweging wat in 1940 deur [[Manie Maritz|Salomon Gerhardus (Manie) Maritz]] gestig is en vir 'n kort tyd aandag onder sy leierskap gevestig het. Genl. Manie Maritz, soos hy beter bekend was, was 'n lid van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek Polisie]] (ZARP) en het reeds gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] weens sy onverskrokkenheid bekendheid verwerf. In 1914 was hy 'n offisier in die Unie Verdedigingsmag en het aan die mislukte [[Maritz-rebellie]] deelgeneem. Hierna was hy in selfopgelegde bannelingskap in [[Angola]], [[Spanje]], [[Portugal]] en [[Mosambiek]]. Hy het in 1923 na Suid-Afrika teruggekeer en is toe drie jaar gevangenisstraf vir [[hoogverraad]] opgelê. Hy is egter in 1924 vrygelaat. Teen 1936 het hy onder die invloed van nasionale-sosialisme gekom en in 1940 het hy die anti-parlementêre Volksparty en later Die Boerenasie, gestig. Teen hierdie tyd het hy ook sy teorie oor die beweerde Joodse sameswering en inmenging in die Suid-Afrikaanse en wêreldpolitiek, wat hy in sy [[outobiografie]], ''My Lewe en strewe'',<ref>M. Maritz, 1939. My Lewe en strewe, Johannesburg</ref> uiteengesit het, ontwikkel. Hy is op 20 Desember 1940 in [[Pretoria]] in 'n motorongeluk oorlede.<ref>J. Malan, Die Boere-offisiere van die Tweede Vryheidsoorlog, 1899-1902, bl.42-43</ref><ref name="vis106">Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria, bl.106.</ref> Die beweging is gedurende die sestigerjare deur 'n Natalse boer, 'kommandant-generaal' Ray K. Rudman, gelei. Die geskiedenis van Die Boerenasie tussen die veertiger- en sestigerjare is onbekend en dit is onduidelik of Rudman die organisasie heropgerig het en of dit in die voorafgaande twee dekades bly voortbestaan het. Rudman het in die vyftigerjare berug geword vir sy openlike en venynige antisemitisme. Hy het vir 'n aantal jare propaganda versprei oor die sogenaamde Joodse bedreiging en die deportasie van alle Jode na [[Madagaskar]] voorgestel.<ref name="vis106" /> Hy het ook 'n verering vir Nazi-Duitsland gehad, "… wie se leiers... ... vermoor word deur die valse aanklag van [[Neurenberg-verhore|Neurenberg]], omdat hulle 'skuldig' was weens hul poging om te probeer voorkom dat sataniese en bloeddorstige oorlogsugtiges hul volk uitwis."<ref>''Hitler's friends in South Africa'', Wiener Library Bulletin 4(3-4), 1950, bl. 20.</ref> Volgens Rudman was die Boerenasie 'n Nordiese organisasie wat Engelse, Afrikaners, Noorweërs, Duitsers en ander blanke volke binne hul geledere wou betrek. Vir die doel is die ''South African Anglo-Nordic Union'' as 'n tak van die Boerenasie gestig. Die organisasie het dit ten doel gestel om die [[Protestant]]se erfenis te beskerm en bande met soortgelyke bewegings in [[Skandinawië]] te vorm. Die duplikasie van Rudman se pogings in twee verskillende bewegings met presies dieselfde doelstellings, is volgens Eisenberg 'n interessante weerspiëling van Suid-Afrika se verdeeldheid tussen Afrikaans- en Engelsprekendes. Die Boerenasie het die Afrikaanse ekstreem-regses ingetrek en die Nordic Union die Engelse: "Die twee gemeenskappe het mekaar nooit regtig in Suid-Afrika gevind nie, en selfs wanneer daar so 'n groot skakeling is soos 'n algemene bewondering vir Adolf Hitler en 'n verenigde geloof in die nasionaal [[sosialisme]], het sy volgelinge nog steeds nie juis broederlike liefde getoon nie en daarop aangedring om onder twee afsonderlike vlae te dien."<ref>D. Eisenberg, 1967. ''The re-emergence of fascism''. Barnes, bl. 305.</ref> [[George Lincoln Rockwell]] van die American Nazi Party was agter die stigting van die ''World Union of National Socialists (WUNS)'' in 1962 en dié het Rudman genader om die ''South African Anglo-Nordic Union'' as die Suid-Afrikaanse filiaal van die ''WUNS'' te registreer. Weens die openlike gebruik van die Swastika deur ''WUNS'' het Rudman egter nooit formeel by ''WUNS'' geaffilieer nie.<ref>Frederick James Simonelli. 1999. ''American Fuehrer: George Lincoln Rockwell and the American Nazi Party.'' University of Illinois Press, bl. 89.</ref> ==== Afrikanerweerstandsbeweging ==== [[Lêer:Flag of the Afrikaner-Weerstandsbeweging.svg|links|duimnael|Vlag van die AWB]] Die [[AWB]] is op 7 Julie 1973<ref>Volgens Kays Smit is daar binne die AWB self onsekerheid cor die stigtingsdatum. Alhoewel dit amptelik as 1973 aangegee word, maak sommige dokumentasie melding van 1971. Smit twyfel ook oor die datum 7 Julie aangesien dit die drie-sewes [[simbool|simboliek]] van die beweging versterk en boonop ook Martie Terre'Blanche se verjaarsdag was. Sien K. Smit, Die wel en weë van die AWB, bl. 7-8.</ref> in 'n motorhuis in [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Transvaal]] deur [[Eugene Terre'Blanche]], Jan Groenewald, J.J. Jordaan, D.J. Jordaan, Piet Preller, Renier Oosthuizen en Kobus Strydom gestig. Die doel van die beweging sou wees om Afrikaners wat nog met 'n idealisme vervul was in 'n buiteparlementêre organisasie saam te snoer, asook om weerstand te bied teen die sogenaamde "paai- en weggeebeleid" van die [[Nasionale Party]]-regering en alles wat volksvreemd en die Afrikaner vyandiggesind is.<ref>Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria, bl.109.</ref> Die AWB het beoog dat hul Boerevolkstaat deur 'n verkose president gelei sal word en die regering saamgestel sal wees uit spesialisverteenwoordigers uit verskeie beroepsgroeperings. Swart volkere in Suid-Afrika sal hul eie grondgebied ontvang en alleenseggenskap hê in 'n soewereine staat. Gedurende die eerste ses jaar van die AWB se bestaan was die beweging klein, onbekend en leierloos. Die leierskap is aanvanklik aan die advokate Johan Rossouw en Chris Beyers aangebied, maar nadat hulle dit van die hand gewys het, het Eugene Terre'Blanche dit in 1979 oorgeneem.<ref>P.J. Kotze en C.P. Beyers, Die opmars van die AWB, bl 25-26.</ref><ref>A. Kemp, 1990. ''Victory or violence, The story of the AWB''. bl. 5,9.</ref> Die AWB het eers in Maart 1979, met die teer-en-veer van die historikus, prof. F.A. van Jaarsveld, omdat hy volgens die AWB die heiligheid van [[Geloftedag]] bevraagteken het, die openbare kollig betree en sy beeld as "die bewaarder van Afrikanerinstellings en - waardes" begin bou. Terre'Blanche en twaalf ander lede is van aanranding, betreding, ''crimen injuria'' en saakbeskadiging aangekla. Die beweging het heelwat media-aandag bekom, die bywoning van vergaderings het verbeter en die ledetal het begin groei.<ref>A Kemp, 1990. ''Victory or violence, The story of the AWB''. bl 9-17.</ref> Vanweë Terre'Blanche se oratoriese vermoëns lok hy in die middel 1980’s groot gehore regoor die land. Die AWB groei in hierdie tyd ook baie sterk, hoewel die militêre styl van die organisasie baie Afrikaners afskrik. Die AWB het in hierdie tydperk byna 70&nbsp;000 lede gehad. In 1989 is Terre'Blanche van kwaadwillige saakbeskadiging en ''crimen injuria'' aangekla nadat hy die hekke van die [[Paardekraal-monument]] beskadig het. Op hierdie stadium het gerugte ook die rondte begin doen van 'n beweerde buite-egtelike verhouding met [[Jani Allan]], 'n rubriekskryfster vir die ''[[Sunday Times]]''. Dit het aanleiding gegee tot die skorsing van enkele hooggeplaaste lede waaronder Jan Groenewald (onderleier), Alkmaar Swart (voorsitter van die Grootraad), Manie Maritz en Chris Jooste, nadat hulle om Terre'Blanche se bedanking gevra het. 'n Skeuring in die hoofraad en die bedanking van duisende gewone lede het gevolg. Groenewald, Swart en Jooste het in Mei 1989 die Boere-Vryheidsbeweging (BVB) gestig. Eddie von Maltitz het weggebreek met die Nuwe AWB wat later in die Boere-Weerstandsbeweging (BWB) verander is en waarvan Andrew Ford die leierskap oorgeneem het. Dries Alberts (hoof van reklame en inligting), Chris Beyers, Willie Olivier en Dave Barnett (hoof van Aquila, die beweging se private sekerheidsmaatskappy), het ook die beweging verlaat. Alhoewel die AWB hierdeur in 'n oorlewingstryd gedompel is, het die beweging in 1990 herorganiseer en het dit, ten spyte van genoemde terugslae, teen die vroeë negentigerjare 'n mate van sy vroeëre steun teruggewen. Dit kan hoofsaaklik aan Terre'Blanche se charisma en die politieke situasie in die land na Februarie 1990, waarmee die finale verval van [[Apartheid]] ingelei is, toegeskryf word. Die AWB was egter 'n groot deel van sy intellektuele en gesiene leiers kwyt en kritiek teen die hoofleier het van tyd tot tyd steeds na vore getree. Bewerings dat Terre'Blanche 'n drankprobleem het en diktatoriaal optree, en dat die AWB se finansies benard was, het veroorsaak dat Gawie Volschenk in 1991 met vier Wenkommando's weggebreek en die Boerekommando gestig het. In Januarie 1991 het die hoofsekretaris, Kays Smit, bedank om by die [[Herstigte Nasionale Party|HNP]] aan te sluit en in 1992 het Piet Rudolph ook die beweging verlaat.<ref>H. Kotze & A. Greyling, Poltieke organisasies in Suid-Afrika A-Z. bl. 61-62.</ref><ref>A. Kemp, 1990. ''Victory or violence, The story of the AWB''., bl. 113-129</ref><ref>F. Lotter, Hoeveel lewens het Eugene Terre'Blanche?, [[Beeld]], 25 Maart 1992.</ref><ref>M. Van den Bergh, AWB geskud, Transvaler, 1 Maart 1991.</ref> Die AWB het met die totstandkoming van die wenkommando's in 1990 'n meer militante inslag gekry. Die beweging se dreigemente van [[oorlog]] indien 'n ANC-regering die bewind sou oomeem, en hul betrokkenheid by voorvalle van openbare opsweping, het al meer geword. In Augustus 1991 het Terre'Blanche byvoorbeeld 'n groot protesaksie teen 'n NP-vergadering in [[Ventersdorp]], waar president [[F.W. de Klerk]] sou praat, gelei. 'n Regse skare gewapen met vuurwapens, swepe, messe en selfgemaakte wapens, het na die saal gemarsjeer waarna hulle deur die polisie met [[traangas]] uiteengejaag is. Drie mense is in die voorval dood terwyl verskeie beseer is. Terre'Blanche het hierna verklaar dat die AWB besig was om sy kommando-eenhede vir 'n [[revolusie]] voor te berei. In 1992 is Terre'Blanche vanweë sy aandeel aan die sogenaamde Slag van Ventersdorp tot agtien maande tronkstraf, opgeskort vir vyf jaar, gevonnis.<ref>H. Kotze & A. Greyling, Politieke organisasies in Suid-Afrika A-Z, bl. 62.</ref><ref>S. Gastrow, ''Whos who in South African politics'' IV, bl. 299.</ref><ref>L Preez, Terre'Blanche skuldig aan poging tot moord, Beeld, 24 April 1997, bl. 1.</ref> In Junie 1993 het die [[Afrikaner Volksfront]] (AVF) 'n betoging by die Wêreldhandelsentrum in [[Kempton Park]], waar die [[KODESA]]-onderhandelings plaasgevind het, gereël om protes teen die bekragtiging van 'n datum vir die April 1994-verkiesing aan te teken. AWB-lede net egter met 'n gepantserde voertuig deur die glasdeure gery en die konferensiesaal met geweld beset. In Maart 1994 het die AVF as deel van die Vryheidsalliansie, 'n gewapende mag na [[Bophuthatswana]] gestuur om die onrustoestand daar te probeer bekamp. Die AWB het egter weereens die aksie gekaap en die wêreld word geskok toe drie AWB-lede koelbloedig deur 'n soldaat van die Bophuthatswana-weermag voor televisiekameras doodgeskiet word. Hierdie voorval het tot 'n finale breuk tussen die AVF en AWB gelei. Voor die April 1994-verkiesing het verskeie bomontploffings regdeur die land plaasgevind en 44 mans, die meeste lede van die AWB se Ystergarde, is weens die besit van onwettige plofstof en sabotasie aangekla.<ref>A. Kemp, Vuur en Verraad. bl. 1,3,22</ref><ref>T. Prinsloo, F. Greyling & F. Lȍtter, Regses se verset skop af, Beeld, 25 Junie 1993.</ref><ref>A. Mischke, Sȯ lyk plesierige Afrikaners se 'piekniek', [[Rapport]], 27 Junie 1993.</ref><ref>L. Venter, Borgtog vir 2de keer aan regses toegestaan na bomontploffings. Beeld, 30 Augustus 1994.</ref> == Literatuur == * Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria. == Sien ook == * [[Nordiese weerstandsbeweging]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{nl-vertaal|Neonazisme}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionaal-Sosialisme]] [[Kategorie:Homofobie]] [[Kategorie:Rassisme]] gatlbo28k1nk010emurz4m52iqoc6sq 0 250519 2916849 2911348 2026-07-10T10:45:21Z Jcb 223 2916849 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fascist symbol.svg|duimnael|Die ''fasces'' (in [[Latyn]]), is 'n fascistiese [[simbool]]. Dit beeld 'n bondel [[berk]]elatte wat om 'n [[byl]] vasgebind is uit en het in die [[Romeinse Ryk]] [[gesag]] gesimboliseer. Hierdie simbool is dan ook later deur [[Mussolini]] se fascistiese beweging as embleem aangeneem.<ref>R. Griffin. 1991. ''The nature of fascism'', St Martin’s Press bl. 64.</ref>]] '''Neo-fascisme''' is 'n [[ideologie]] wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontstaan het en belangrike elemente van die oorspronklike [[fascisme]] ingesluit het. Neo-fascisme fokus gewoonlik op ultra-nasionalisme, rasse-meerwaardigheid, [[populisme]], [[outoritarisme]], nativisme en opposisie teen immigrasie in, asook opposisie teen die liberale demokrasie, parlementarisme, [[marxisme]], [[kommunisme]] en [[sosialisme]]. Bewerings dat 'n groep neo-fascisties is, mag hewige debat ontlok, veral as die term as 'n politieke skelnaam gebruik word. Sommige post-Tweede Wêreldoorlog-regimes is as neo-fascistiese beskryf as gevolg van hul outoritêre aard, en soms as gevolg van hul bekoring van en simpatie met die fascistiese ideologie en rituele. Post-fascisme is 'n etiket wat toegepas word op verskeie Europese [[politieke party]]e wat 'n gewysigde vorm van fascisme aanneem en wat deelneem aan grondwetlike politiek.<ref> {{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/post-fascist|title=Post-fascist - definition of post-fascist by The Free Dictionary|work=TheFreeDictionary.com|access-date=15 Augustus 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503222504/http://www.thefreedictionary.com/post-fascist|archive-date=3 Mei 2014|df=dmy-all}} </ref><ref>Griffin, R. (2007) ''The 'post‐Fascism' of the Alleanza Nazionale: A case study in ideological morphology'', Journal of Political Ideologies, 1/2: 123-145</ref> Neo-fascisme en [[neo-Nazisme]] is nou verwante ideologieë want net soos neo-fascisme die oorspronklike Italiaanse facisme as nostalgiese basis gebruik, doen die neo-Nazisme dieselfde met die [[Nazi-Duitsland]] en sy [[Nasionaal-Sosialisme|nasionale sosialistiese]] beleidsrigtings as vertrekpunt. Sodanige bewegings kan rofweg onder die algemene oorkoepelende ideologie fascisme ingedeel word.<ref>Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria.</ref> Ander bewegings verwant aan neo-fascisme, poog om hul verskillende histories losverwante ideologieë te rehabiliteer. Hierdie bewegings sluit neo-fasciste en post-fasciste in [[Italië]] in; Vichyȉete, Dodeïste en "nasionale Europeërs" in [[Frankryk]]; Ustaše-simpatiseerders in [[Kroasië]]; neo-Chetniks in [[Serwië]]; Ystergarde herlewingswerkers in [[Roemenië]]; Hongariste en Horthyiste in [[Hongarye]]; Banderaiste in die [[Oekraïne]] (wat 'n ingewikkelde verhouding gehad het met die [[Spilmoondhede]]) en ander. == Internasionale netwerke == In 1951 is die New European Order (NEO) neo-fascistiese Europa-wye alliansie gestig om pan-Europese [[nasionalisme]] te bevorder. Dit was 'n meer radikale splintergroep van die European Social Movement. Die NEO het sy oorsprong in die Malmö-konferensie van 1951, toe 'n groep rebelle onder leiding van René Binet en Maurice Bardèche geweier het om by die European Social Movement aan te sluit, omdat hulle gevoel het dat dit nie ver genoeg gegaan het rakende [[rassisme]] en anti-kommunisme nie. As gevolg daarvan het Binet saam met Gaston-Armand Amaudruz in 'n tweede vergadering dieselfde jaar in [[Zürich]] saamgewerk om 'n tweede groep te stig wat belowe het om 'n stryd te voer teen kommuniste en nie-blanke mense.<ref>{{cite journal |title = German Nationalists and European Union |last = Tauber |first = Kurt P. |journal = Political Science Quarterly |issn = 0032-3195 |volume = 74 |issue = 4 |year = 1959 |pages = 564–89 |doi = 10.2307/2146424 |jstor = 2146424 |registration = y }}</ref> Verskeie [[Koue Oorlog]]-regimes en internasionale neo-fascistiese bewegings het saamgewerk in operasies soos [[sluipmoord]]e en valsvlag bomontploffings. Stefano Delle Chiaie, wat betrokke was by Italië se "Jare van Lood", het deelgeneem aan Operasie Condor; die 1976-moordpoging op die Chileense Christen-demokratiese Bernardo Leighton.<ref> [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/nsaebb8.htm Documents concerning attempted assassination] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060607195322/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB8/nsaebb8.htm |date=7 Junie 2006 }} van Bernardo Leighton, op die National Security Archives webwerf.</ref> Vincenzo Vinciguerra ontsnap na [[Francisco Franco|Francoïstiese]] [[Spanje]] met die hulp van die SISMI (''Servizio per le Informazioni e la Sicurezza Militare'' - Militêre Intelligensie en Sekuriteitsdiens - was die militêre intelligensie-agentskap van Italië vanaf 1977-2007). Dit volg na aanleiding van die Peteano-aanval van 1972, waarvoor Vinciguerra tot lewenslange tronkstraf gevonnis is.<ref> {{Cite web |url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/Terrorism_Western_Europe.pdf |title=Terrorism Western Europe (PDF) |access-date=7 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209013035/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/Terrorism_Western_Europe.pdf |archive-date=9 Desember 2006 |df=dmy-all }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061107215357/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/Terrorism_Western_Europe.pdf |date=7 November 2006 }} </ref><ref> {{Cite web |url=http://www.isn.ethz.ch/php/news/media_desk.htm#Gladio |title=Gladio |access-date=7 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209010857/http://www.isn.ethz.ch/php/news/media_desk.htm#Gladio#Gladio |archive-date=9 Desember 2006 |df=dmy-all }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061209010857/http://www.isn.ethz.ch/php/news/media_desk.htm#Gladio |date=9 Desember 2006 }} </ref> Saam met Delle Chiaie het Vinciguerra in Desember 1995 in [[Rome]] getuig voor regter María Servini de Cubría, waarin verklaar word dat Enrique Arancibia Clavel ('n voormalige Chileense geheime polisieagent in 2004 vir misdade teen die mensdom vervolg is) en die Amerikaanse DINA (Dirección de Inteligencia Nacional - Nasionale Intelligensie Direktoraat was die Chileense geheime polisie)-agent, Michael Townley, wie direk betrokke was by Genl. Carlos Prats se moord. Michael Townley is in Italië tot 15 jaar tronkstraf gevonnis omdat hy as tussenganger tussen die DINA en die Italiaanse neo-fasciste opgetree het.<ref> {{cite web |url=http://www.jornada.unam.mx/2000/05/22/mun6.html |title=mun6 |publisher=Jornada.unam.mx |date=22 Mei 2000 |accessdate=22 Oktober 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422190743/http://www.jornada.unam.mx/2000/05/22/mun6.html |archive-date=22 April 2011 |df=dmy-all }} </ref> Die regerings van Francoïstiese Spanje, [[Augusto Pinochet]] se [[Chili]] en [[Alfredo Stroessner]] se [[Paraguay]] het saamgewerk in [[Operasie Condor]], wat wêreldwyd politieke teenstanders geteiken het. Gedurende die Koue Oorlog het hierdie internasionale bedrywighede tot 'n mate van samewerking gelei tussen verskeie neo-fascistiese elemente wat betrokke was by 'n "Kruistog teen Kommunisme". Die anti-Fidel Castro-terroris Luis Posada Carriles is op 6 Oktober 1976 vir die Cubana Flight 455-bomaanval veroordeel. Volgens die ''Miami Herald'' is hierdie bomontploffing op dieselfde vergadering beslis, waartydens besluit is om die Chileense voormalige minister, Orlando Letelier, te teiken, wie op 21 September 1976 vermoor is. Carriles het in sy outobiografie geskryf: "... ons die Kubane het ons nie net gefokus op 'n geïsoleerde tirannie of in 'n spesifieke stelsel in ons vaderland nie, maar dat ons voor ons 'n kolossale vyand gehad het, wie se hoofbeheer in [[Sowjetunie|Moskou]] was, met sy tentakels gevaarlik uitgebrei oor die hele planeet." == Geskiedenis van neo-fascisme in Suid-Afrika == Reeds voor die Tweede Wêreldoorlog was daar enkele kleiner inheemse Nazistiese en fascistiese bewegings aktief in [[Suid-Afrika]] veral onder die [[Afrikaner]]gemeenskap. Hierdie bewegings se klem op [[nasionalisme]] het aanklank gevind en is deur sommige Afrikaners ondersteun en het daartoe gelei dat van die vooroorlogse Nazi en fascistiese bewegings na die oorlog nog vir 'n tyd bly voortbestaan het. Die [[Gryshemde]] is in Mei 1950 amptelik ontbind alhoewel hul leier Louis Weichardt tot en met 1970 aktief in die politiek betrokke was. Die [[Ossewa-Brandwag]] is eers in 1954 ontbind terwyl die Nuwe Orde teen 1958 opgehou funksioneer het. Ook [[Robey Leibbrandt]] was tot en met sy dood in 1966 polities aktief. <ref>Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria, bl.105.</ref> === Die Britse neo-fascistiese bewegings in Suid-Afrika === Ten spyte van [[Brittanje]] se algemene beeld gedurende die Tweede Wêreldoonog as teenstander van die Nazisme, was daar afgesien van lede van die Britse fascistiese bewegings, ook pro-Duitse simpatiseerders onder die regerende elite wat teen [[Winston Churchill]] se oorlogsverklaring gekant en ten gunste van vrede met Duitsland was.<ref> J. Costello, ''Ten days that saved the West'', bl. 102, 113-115.</ref> Volgens Van Rooyen was die Engelssprekende bevolking in Suid-Afrika ook, ten spyte van hulle liberale beeld, nooit werklik afsydig jeens politieke [[konserwatisme]] en rassevooroordeel nie, en het die toename in Britse immigrante sedert 1945 die voorkoms van rassisme onder hulle versterk. Verskeie van hierdie immigrante was die fascistiese saak goedgesind: "Suid-Afrika was veral gewild onder die Britse immigrante wat reeds die bagasie van rasse-vooroordeel saam met hulle gedra het en is aangetrek deur Suid-Afrika se beeld van 'n land te wees 'waar die witman weet hoe om die swartman in sy plek te hou"<ref> J. Van Rooyen, ''Hard right'', bl. 103-104.</ref> [[Lêer:Oswald Mosley by Glyn Warren Philpot.jpg|links|duimnael|Oswald Mosley]] So vroeg soos Oktober 1949, byvoorbeeld, is die Brit J.L Battersby, agt maande na sy aankoms in Suid-Afrika, as ongewenste immigrant verklaar. Hy het onder meer 'n kwartaalblad, ''Nationː Towards a Gentile World Front'', wat as Hitler-vererend en [[Antisemitisme|antisemities]] beskryf is, gepubliseer. Hy het ook probeer geld insamel vir die immigrasie van geskikte Ariese weeskinders en daar was selfs sprake van die stigting van 'n Hitler-sentrum in [[Newcastle, KwaZulu-Natal|Newcastle]].<ref> ''Hitler's friends in South Africa,'' Wiener Library Bulletin 4(34), 1950, bl. 20.</ref><ref> J.C. Moll, Fascisme ... , bl. 152.</ref> Na-oonogse Britse fascistiese bewegings se invloed het ook tot in Suid-Afrika gestrek en takke is selfs gestig. Van die bekendstes hiervan was die bewegings wat rondom die politieke sienings van [[Oswald Mosley]] gevorm is. Sir Oswald Emald Mosley was gedurende die twintigerjare lid van die Britse parlement vir onder meer die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)| Konserwatiewe Party]], die [[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]] en later vir sy eie wegbreekgroep, die New Party. Nadat 'n memorandum wat hy in 1930 oor ekonomiese hervorming aan die parlement voorgelê het, verwerp is, het hy met die politieke stelsel ontnugter geraak. In 1932 stig hy die British Union of Fascists (BUF) , bestaande uit paramilitêre groepe wat swart uniforms gedra het en gereeld in straatgevegte met kommuniste en linkse militante betrokke was.<ref>C.O'Maolain, ''The radical right'', p. 323.</ref><ref> H.R. KedWard, ''Fascism in western Europe 1900-45'', bl. 88-90.</ref><ref> S. Taylor, ''The radical right in Britain'', in P.H. Merld & l. Weinberg (ads.), ''Encounters with the contemporary radical right'', bl. 167-168.</ref><ref>"Mosley. Sir Oswald Emald", Microsoft Encarta 97 Encyclopedia.</ref> ==== Die Mosleyiete in Suid-Afrika ==== Oswald Mosley was na die oorlog 'n gereelde besoeker aan Suid-Afrika en is selfs deur die [[Eerste Minister]] en ander lede van die Kabinet ontvang. Hy het op 'n stadium twee funksionerende takke van sy beweging in Suid-Afrika gehad met Derek Alexander as sy hoofagent in [[Johannesburg]]. Hy het ook 'n tak van die Europa-Africa Association, wat 'n tweeweeklikse tydskrif, ''Action'', gepubliseer het in Johannesburg gestig. In 1959 is 'n tak van die intenasionale European National Movement in Suid-Afrika onder die leierskap van Alexander gevorm.<ref>A. Bunting, ''The rise of the South African Reich''. bl. 70.</ref><ref> D. Eisenberg. ''The re-emergence of fascism'', bl. 307.</ref> In 1960 is 'n boikot van Suid-Afrikaanse goedere deur die Britse publiek, wat teen die rassebeleid van die [[Hendrik Verwoerd]]-regering gekant was, deur die Union Movement teegestaan. Mosleyiete en ongeveer 10000 boikotters het later op [[Trafalgarplein]] in [[Londen]] gebots. Mosley se amptelike standpunt jeens [[Apartheid]] was dat dit oor die hele Afrika vasteland ingestel moes word.<ref>D. Eisenberg. ''The re-emergence of fascism'', bl. 39.</ref> Tydens sy laaste besoek aan Suid-Afrika teen die middel sestigerjare, het hy aangekondig dat hy sy planne laat vaar het om sy Union Movement in Suid-Afrika te vestig, omdat hy nie 'n opposisie vir die [[Nasionale Party]] (NP) wou stig nie. Volgens hom moes [[Afrika]] in wit en swart gebiede verdeel word en het hy Suid-Afrika uitgesonder as een van die gesondste plekke in die wêreld en Britse immigrante aangemoedig om by die NP aan te sluit. Hy het bygevoeg dat Suid-Afrika reeds vir baie generasies op die voorgrond van die rasseverhoudingsprobleem gestaan het en 'n voorbeeld vir die afsonderlike ontwikkeling van die rasse gestel het.<ref>B. Bunting, ''The rise of the South African Reich'', bl. 70.</ref> Een van Mosley se ondersteuners, William Webster, 'n professionele bokser, het Suid-Afrika in 1962 besoek met die doel om £100 000 van ondersteuners in te samel. Die fondse sou in die Britse verkiesing aangewend word om honderd Mosley-kandidate in die verkiesing te nomineer, sodat die Arbeidersteun verdeel kon word en die Konserwatiewe Party weer 'n oorwinning kon behaal.<ref> B. Bunting, ''The rise of the South African Reich'',bl.71</ref><ref> D. Eisenberg, ''The re-emergence of fascism'', bl. 307-308.</ref> Volgens Webster was die NP in Suid-Afrika op die regte pad met hul beleid: "Hulle is baie skerper as wat jy dink. Hulle volg dieselfde roete as wat [[Hitler]] gedoen het, maar hulle sal nie so haastig wees as wat hy was nie. Hulle gaan nou baie stadig, maar hulle sal uiteindelik hul vyande vernietig." Hierdie vyande het hy soos volg omskryf:"…hoef nie vir jou sê dat die Nazi's vir die [[Jode]] en die Kommuniste gegaan het nie." Hy het ook aangevoer dat die Mosleyiete slagspreuke teen die 'Swart Gevaar' in Brittanje as propaganda vir hul verkiesingsveldtog gebruik: "Pasop vir die swartman - hy sal jou werk steel, dan jou vrou, en jy sal in sy kookpot opeindig"<ref>B. Bunting, ''The rise of the South African Reich'', bl. 71.</ref> ==== Die Candour League ==== Arthur Kenneth Chesterton, die neef van die bekende skrywer [[G.K. Chesterton]], het op sestienjarige ouderdom by die Suid-Afrikaanse Infanterie aangesluit en gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] in die [[Oos-Afrika-veldtog]] en later as offisier aan die wesfront in [[Europa]] geveg. Op negentien het hy bevel oor 'n kompanie gevoer en die Militêre Kruis vir sy deelname in die aanval op die Hindenburglyn ontvang. Volgens 'n biogratiese beskrywing agter in sy boek, ''The new unhappy lords'', was hy in 1922 instrumenteel om 'n einde aan die [[1922-staking| Rand-rebellie]] aan die [[Witwatersrand]] te bring deur 'n bajonetaanval op die rebellehoofkwartier in [[Fordsburg]] te lei. Oberholster se werk oor die mynwerkerstaking maak egter geen melding van Chesterton se aandeel nie.<ref> A.G. Oberholster, Die mynwerkerstaking, Witwatersrand. 1922, (Pretoria, 1982).</ref> In 1933 het hy by die BUF aangesluit en was onder meer redakteur van die beweging se nuusbrtef, ''Blackshirt'', hoof van publisiteit en propaganda, en Mosley se biograaf. In 1938 het hy vanweë verskille oor die taktiek en organisasie van die BUF, finaal met Mosley gebreek. Chesterton was een van die min BUF-leiers wat nie internering opgelê is nie en wat aan die Tweede Wêreldoorlog, as deel van die Britse magte in [[Somalië]] en [[Ethiopië]], deelgeneem het. Hy was 'n [[joernalis]] wat vir nege jaar onderredakteur en hoofartikelskrywer vir ''Truth'' was totdat hy die redakteurskap van die ''London Tidings'' oorgeneem het. Vir vyf jaar het hy ook gereeld artikels oor intemasionale aangeleenthede vir die ''Journal'' van die Royal United Service Institution geskryf voordat die Britse Oorlogskantoor sy artikels laat onderdruk het.<ref> A.K. Chesterton, ''The new unhappy lords'', bl. 224</ref><ref> R. Griffin (red.), ''Fascism'', bl. 178</ref><ref name="taylor"> S. Taylor. The radical right in Britain, in P.H. Merld & L. Weinberg (reds.), ''Encounters with the contemporary radical right'', bl. 168.</ref> Chesterton het 'n obsessie gehad met volgens hom die magte van verval en agteruitgang wat gedreig het om [[Brittanje]] te oorstroom en was tot en met sy dood 'n vertolker van 'n [[samesweringsteorie]] wat op die Joodse finansierders gefokus het. Hiervolgens was die Jode in 'n sameswering betrokke om nie net die [[Britse Ryk]] nie, maar die hele Ariese ras, te vernietig. Hy het homself na die oorlog van Mosley se pogings om die fascisme te laat herleef, gedistansieer, sy rassenasionalisme en antisemitisme aangepas en in plaas van 'n wedergebore Europa, eerder op 'n herbesielde Britse Ryk gefokus.<ref>R. Griffin (red.), ''Fascism'', bl. 178, 322.</ref> In 1947 het hy onder meer verklaar dat die fascisme gefaal het: "Dit het so rampspoedig gefaal dat dit onmoontlik is om selfs die woord te noem sonder dat dit oproep, nie wat sy aanhangers bedoel het toe hulle dit gebruik het nie, maar wat sy dodelikste vyande beplan het om dit te glo. En dit is inderdaad 'n nederlaag! ... [Fascisme] is net gemaak om onredelik te lyk omdat die Nasionale Sosialistiese Duitsland en Fascistiese Italië albei versteurd geword het, en verkies het om militêre glorie bo vrede na te volg en sodoende die oorsaak van hul eie vernietiging was. As gevolg van hul buitensporighede ... het hierdie regimes Fascisme met so 'n status en reuk gelaat dat selfs so 'n gesonde verstand soos dit vervat het, nou verdink word."<ref>A.K. Chesterton, ''The importance of being Oswald'', ''London Tidings'' 85,29 November 1947, soos aangehaal in R. Griffin (red.), ''Fascism'', bl. 323.</ref> In 1953 het Chesterton sy eie tydskrif ''Candour'' gestig, wat wit heerssugtige sienings, antisemitisme, en die geloof in 'n Joodse sameswering vir wêreldoorheersing, verkondig het. In 1954 stig hy die League of Empire Loyalists (LEL) wat daar in gespesialiseer het om, uit protes teen die afbreek van die Britse Ryk deur die toestaan van onafhanklikheid aan die [[kolonie]]s, byeenkomste van die Konserwatiewe Party te ontwrig. Die beweging is in 1967 in die National Front (NF) geinkorporeer waarvan Chesterton tot 1971 as voorsitter gedien het.<ref>R. Griffin (red.), ''Fascism'', bl. 176, 322.</ref><ref name="taylor" /> Chesterton het Suid-Afrika gereeld besoek en het noue bande met die leiers van die NP en die Rhodesian Front gehad. In Maart 1964 het hy 'n byeenkoms in die Hotel Cecil in [[Kaapstad]] toegespreek wat tot die stigting van die Kaapse tak van die Candour League gelei het. 'n Tak van die beweging is ook in [[Rhodesië]] gevorm.<ref name="bun71">A. Bunting, ''The rise of the South African Reich''. bl. 71.</ref> Die Candour League of South Africa was ten gunste van wit heerskappy. 'n Teenboikot is begin teen lande soos [[Swede]] wat 'n sterk boikotbeweging teen Suid-Aflikaanse goedere gevoer het. Die blanke regering van [[Ian Smith]] in Rhodesië is ondersteun en 'n noodfonds vir Rhodesiese aankope is gestig. Die beweging het 'n lys uitgegee van die Britons Publishing Society, wat kopieë van die [[Protokolle van die Wyses van Sion]] versprei en boeke waarin die [[Neurenberg-verhore]], [[vrymesselary]] en [[Katolisisme]] aangeval is, verkoop het.<ref> D. Eisenberg, ''The re-emergence of fascism'', bl. 308.</ref><ref name="bun71" /> == Literatuur == * Visser, Myda Marista, 1999. Die Ideologiese Grondslae en Ontwikkeling van die Blanke Fascistiese Bewegings in Suid-Afrika, 1945-1995. Magister Artium Tesis in Kultuurgeskiedenis, Fakulteit Lettere en Wysbegeerte, Universiteit van Pretoria, Pretoria. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Neo-fascism}} {{Normdata}} [[Kategorie:Fascisme]] [[Kategorie:Politieke ideologieë]] [[Kategorie:Nasionalisme]] b7lbxamltpwq3kh3313dk91b5ke4ofd 0 257252 2916804 2789045 2026-07-10T02:15:50Z ~2026-35305-78 209507 /* */ Geboort Londen, Engeland, Groot-Brittanje; sterf Temecula, CA, VS, 7-07-2.026. Op 83. 2916804 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - [[7 Julie]] [[2026]]) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] 4b7mwqxw7h38llyy5ajy0tfaosxh7d2 2916805 2916804 2026-07-10T02:17:26Z ~2026-35305-78 209507 /* */ 1961-90. 2916805 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1961-90 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - [[7 Julie]] [[2026]]) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] axj75iy0y8qlc4vhclus9izr9ek2uwo 2916806 2916805 2026-07-10T05:34:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2916806 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1961-90 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - [[7 Julie]] [[2026]]) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] eq1jqrjgdaui0zmqdeay8b1wxd9kp71 2916812 2916806 2026-07-10T05:38:29Z Oesjaar 7467 Nie meer wees nie. 2916812 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1961-90 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - [[7 Julie]] [[2026]]) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] epxcukdxl8ux3d9q3ygau0i1vnbftgn 2916813 2916812 2026-07-10T05:38:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2916813 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1961-90 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - 7 Julie 2026) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] f6o31pmr0ypd1arxpkiaw9udepag376 2916814 2916813 2026-07-10T05:39:42Z Oesjaar 7467 En... 2916814 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = Lêer:Joanna Pettet 1976.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1961-90 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - 7 Julie 2026) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] jin71afwsldjizd0roryoqbmbfm3wgq 2916815 2916814 2026-07-10T05:39:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2916815 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Joanna Pettet | Beeld = Joanna Pettet 1976.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Joanna Jane Salmon | Alias = | Geboortedatum = [[16 November]] [[1942]] | Geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]], [[Groot-Brittanje]] | Nasionaliteit = [[Engeland|Engels]] | Sterfdatum = {{Death date and age|2026|07|07|1942|11|16|df=yes}} | Sterfplek = Temecula, [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1961-90 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0678620 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Joanna Pettet''' (16 November 1942 - 7 Julie 2026) was 'n [[Engeland|Engelse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Casino Royale'' (1967) en ''Black Commando'' (1982), en in die televisiereeks ''Charlie's Angels'' (1976). == Filmografie == === Rolprente === * 1967: ''Casino Royale'' * 1967: ''Robbery'' * 1968: ''Blue'' * 1969: ''The Best House in London'' * 1970: ''To Catch a Pebble'' * 1974: ''Welcome to Arrow Beach'' * 1978: ''The Evil'' * 1982: ''Black Commando'' * 1982: ''Double Exposure'' * 1990: ''Terror in Paradise'' === Televisiereekse === * 1969: ''Night Gallery'' * 1972: ''The Delphi Bureau'' * 1973: ''Thriller'' * 1975: ''Caribe'' * 1976: ''Charlie's Angels'' * 1977: ''Tales of the Unexpected'' * 1981: ''Aloha Paradise'' === Televisierolprente === * 1967: ''Three for Danger'' * 1972: ''Footsteps'' * 1972: ''The Weekend Nun'' * 1972: ''Miss Stewart, Sir'' * 1973: ''Pioneer Woman'' * 1974: ''A Cry in the Wilderness'' * 1975: ''The Desperate Miles'' * 1976: ''The Dark Side of Innocence'' * 1977: ''Sex and the Married Woman'' * 1977: ''Winner Take All'' * 1979: ''Heaven Only Knows'' * 1980: ''Cry of the Innocent'' === Video's === * 2008: ''The Making of 'Casino Royale''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0678620|Joanna Pettet}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pettet, Joanna}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Engelse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 20ste eeu]] e01rwgh49k824xbqldbjq6228n7328n 0 287049 2916721 2823090 2026-07-09T16:59:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916721 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = James Conlon | beeld = American_Conductor_James_Conlon.jpg | alt = James Conlon, dirigent | onderskrif = | beroep = [[Dirigent]] | geboorteplek = [[New York|New York Stad]], Verenigde State | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1950|03|18}} }} '''James Conlon''' ([[18 Maart]] [[1950]] – )<ref>{{Cite web |url=http://www.sonyclassical.com/artists/conlon/bio.html |title=Sony Classical |access-date=2020-01-19 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704211704/http://www.sonyclassical.com/artists/conlon/bio.html |url-status=dead }}</ref> is 'n Amerikaanse [[dirigent]] van [[opera]], simfoniese en korale werke. Hy is die musiekdirekteur van die [[Los Angeles Opera]] asook hoofdirigent van die Italiaanse [[RAI Nasionale Simfonieorkes]]. Hy was vanaf 1979 tot 2016 die langsdienende direkteur van die twee-week lange ''Cincinnati May Festival''<ref name="opera">{{cite news|url=http://www.metoperafamily.org/operanews/issue/article.aspx?id=5272&issueID=335|title=Rethinking the Maestro Mystique|work=[[Opera News]]|author=F. Paul Driscol|date=1 Julie 2009|volume=74|issue=1|accessdate=24 Junie 2009}}</ref> gewees. Hy was vanaf 2005 tot 2015 musiekdirekteur van die ''Ravinia-fees'', te wete die somertuiste van die [[Chicago Simfonieorkes]].<ref>{{cite web |url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/music/vonrhein/ct-james-conlon-ravinia-festival-chicago-symphony-20150721-column.html |title=James Conlon moves beyond Ravinia for a new beginning |first=John von |last=Rhein |access-date=6 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101001440/https://www.chicagotribune.com/entertainment/music/vonrhein/ct-james-conlon-ravinia-festival-chicago-symphony-20150721-column.html |archive-date=1 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is bekend om sy pogings om die musiek van komponiste wat gedurende die bewind van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]] onderdruk is te laat herleef.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/02/10/arts/music/10merm.html?pagewanted=all |title=James Conlon - Los Angeles Opera - Recovered Voices - Der Zwerg - Der Zerbrochene Krug - Music |first=David |last=Mermelstein |access-date=6 Augustus 2018 |newspaper=The New York Times |date=10 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618133254/https://www.nytimes.com/2008/02/10/arts/music/10merm.html?pagewanted=all |archive-date=18 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Vroeë jare== Conlon het grootgeword in 'n gesin van vyf kinders in Cherrystraat in Douglaston, Queens, [[New York]]. Sy ma, Angeline L. Conlon, was 'n vryskutskrywer. Sy vader was 'n assistent van die New York Kommissaris van Arbeid in die Robert F. Wagner-administrasie. Sy broers en susters was nie musikaal aangelê nie, en ook nie sy ouers nie. Toe hy elf jaar oud was het hy na 'n opvoering van ''La traviata'' deur 'n amateurmaatskappy, wat gestig is deur die ma van 'n vriend, (Edith Mugdan, die ma van die jong Conlon se beste vriend, Walter Mugdan, en die stigter van die ''North Shore Opera'') gaan kyk. Hy wou graag musieklesse ontvang, en het 'n seun-sopraan in 'n kinderkoor in 'n operageselskap in Queens geword. Hy het daarvan gedroom om 'n tenoor te word en daarna 'n bariton, en wou selfs op 'n stadium die rol van ''Carmen'' gesing het. Uiteindelik het dit vir hom duidelik geword dat hy 'n opera-dirigent moes word indien hy sy drome wou bewaarheid. ==Opvoeding== Hy het op vyftienjarige leeftyd ingeskryf by die ''High School of Music & Art,'' en op agttien jaar is hy aanvaar in die ''Aspen Music Festival and School'' dirigenteprogram. In September 1968 het hy ingeskryf by die Juilliard-skool van musiek. In 1970 het die Juilliard-orkes 'n opvoedkundige toer na Europa onderneem en is hy die volgende jaar na die ''Festival dei Due Mondi'' uitgenooi as 'n assistent wat moes bystaan as ''répétiteur'', afrigter en koordirigent. Gedurende die tyd het hy 'n uitvoering van die opera ''Boris Godoenof'' behartig. Hy het in herinnering geroep dat hy op 'n jong ouderdom op hierdie opera verlief geraak het en gedroom het dat dit die eerste opera sou wees wat hy sou opvoer. Die dirigent Thomas Schippers het in 1972 tydens 'n geskeduleerde Juilliard-produksie van ''La bohème'', waarvan Mihalis Kakogiannis (Michael Cacoyannis) die direkteur was, skielik onttrek. Destyds was [[Maria Callas]] besig met 'n reeks meesterklasse by Juilliard, en het Conlon gehoor repeteer. Sy het aan Juilliard se president, Peter Mennin, voorgestel dat Conlon die dirigeerpligte moet oorneem.<ref>{{cite web|url=http://www.operawarhorses.com/2011/03/29/an-interview-with-conductor-james-conlon-part-1/|title=An Interview with Conductor James Conlon, Part 1|date=29 Maart 2011|publisher=|accessdate=6 Augustus 2018}}</ref> ==Loopbaan== Conlon het 'n dirigent-toekenning ontvang vanaf die Amerikaanse Nasionale Orkesassosiasie, en in 1974 die jongste dirigent geword om betrek te word by die [[New York Filharmoniese Orkes]] se intekenaarsreeks. In 1976 het hy sy buiging by die [[Metropolitan Opera]] gemaak. In dieselfde jaar het hy sy Britse buiging met die Scottish Opera gemaak. In 1979 het hy sy buiging by [[Royal Opera House|Covent Garden]] gemaak. Hy is in 1979 aangestel as direkteur van die ''Cincinnati May Festival'', welke pos hy tot 2016 behou het. Na betrekkinge by die ''Opéra National de Paris'', ''Maggio Musicale Fiorentino'', [[Rotterdam Filharmoniese Orkes]] en die ''Chicago Lyric Opera'', het Conlon in 1989 hoofdirigent van die [[w:de:Oper Köln|Keulen Opera]] geword. In 1996 is hy aangestel as musiekdirekteur van die ''Opéra National de Paris'', terwyl hy terselfdertyd gedien het as musiekdirekteur van die stad [[Keulen]], Duitsland.<ref>[http://news.boisestate.edu/newsrelease/archive/2005/042005/0415silenced.html Boise State University newrelease (2005).] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429134808/http://news.boisestate.edu/newsrelease/archive/2005/042005/0415silenced.html |date=2007-04-29 }}</ref> Sedert sy buiging by die [[New York Filharmoniese Orkes]] in 1974 op uitnodiging van Pierre Boulez, het Conlon saam met feitlik elke belangrike Noord-Amerikaanse en Europese orkes verskyn. Hy het ook saam met baie van die wêreld se grootste operageselskappe verskyn, waaronder ''[[La Scala|Teatro alla Scala]]'' ([[Milaan]]), die Royal Opera in [[Covent Garden]] (Londen), die ''Lyric Opera of Chicago'' en die ''Maggio Musicale Fiorentino'' ([[Florence]]). Hy was vir bykans 30 jaar met die [[Metropolitan Opera]] geassosieer waar hy in 1976 sy buiging gemaak het. Hy het meer as 250 opvoerings daar gedirigeer, met 'n wye reeks werke uit die Italiaanse, Duitse, Franse, Russiese en Tsjeggiese repertorium. Conlon het verskeie belangrike Europese poste beklee, waaronder hoofdirigent van die [[Rotterdam Filharmoniese Orkes]] (1983-1991), algemene musiekdirekteur van die stad Keulen, Duitsland (1989–2002), - waartydens hy terselfdertyd musiekdirekteur van die [[Gürzenich Orkes]] en die Keulen-opera, asook hoofdirigent van die Paryse Nasionale Opera (1995–2004) was (sy ampstermyn in Parys was die langste van enige dirigent sedert 1939). Sy leierskap word veral geassosieer met 'n toename in artistieke standaarde, algehele produktiwiteit en 'n eksponensiële dekade lange toename in terme van bywoning in 'n era van dalende gehore. In 2015 is hy aangewys as hoofdirigent van die [[Italië|Italiaanse]] [[RAI Nasionale Simfonieorkes]]. ==VSA direkteurskappe== Conlon is sedert die 2006/07 seisoen musiekdirekteur van die [[Los Angeles Opera]]. Sy werk daar het 'n reeks met die naam ''"Recovered Voices"'' ingesluit, te wete 'n multi-jaar projek waartydens Conlon operas aangebied het deur komponiste wat deur die Nazi-bewind geraak is. Die reeks bevat 'n dubbelsnit van [[Alexander von Zemlinski]] se ''Der Zwerg'' (''Die Dwerg'') en Viktor Ullmann se ''Der zerbrochene Krug'' asook operas deur komponiste soos Schreker en Braunfels. In 'n poging om 'n Wagneriaanse tradisie in Los Angeles te vestig, het Conlon sewe van Wagner se werke tot dusver gelei, waaronder die eerste optredes ooit in [[Los Angeles]] van ''[[Der Ring des Nibelungen]]'' in 2008/09. Conlon, wie se lewenslange fassinasie met [[Benjamin Britten]] weerspieël is in 'n persoonlike drie-jaar lange uitvoeringsiklus van die komponis se werke in Amerika en Europa, het in 2013 aan die voorpunt gestaan van ''Britten 100/LA: A Celebration'', te wete 'n Los Angelese landwye samewerking wat uitvoerings, konferensies en uitstallings ingesluit het.<ref>{{cite web |url=http://www.laopera.org/britten100la |title=LA Opera - Britten 100/LA |website=www.laopera.org |access-date=6 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807063403/https://www.laopera.org/britten100la |archive-date=7 Augustus 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Conlon was musiekdirekteur van die Ravinia-fees, wat van 2005 tot 2015 die somertuiste van die [[Chicago Simfonieorkes]] was. Hy was musiekdirekteur van die tweeweeklikse ''Cincinnati May Festival'' van 1979 tot 2016 en het sodoende artistieke leierskap gebied gedurende meer Mei-feeste as enige ander musiekdirekteur in die geskiedenis van die fees. Hy beklee daardeur 'n plek tussen die mees langsdienende musiekdirekteure van enige belangrike instelling vir klassieke musiek in die [[Verenigde State]]. ==Pedagogie== Conlon het onlangs 'n twee jaar-lange residensie met sy alma mater, die Juilliard-skool, voltooi. Tydens die residensie het Conlon saam met jong kunstenaars in die skool se drie afdelings - te wete dans, drama en musiek - gewerk aan 'n opvoedkundige projek met die doelwit om historiese nuuskierigheid by sowel studente as gehoorlede aan te wakker. Die kruisgenre-projek het bestaan uit optredes, simposia, meesterklasse en afrigting. Benewens die bestudering en uitvoering van die minder bekende repertorium van komponiste wat geraak is deur die opkoms van Nazisme en die gebeure van die [[Tweede Wêreldoorlog]], ten opsigte van wie hy 'n ywerige voorstander is, het Conlon simposia gemodereer en gepraat oor die rol van die kunstenaar in die hedendaagse tydgleuf. ==Opnames== Conlon het uitvoerig opgeneem vir die EMI-, Erato-, Capriccio- en Sony Classical [[plate-etiket]]te. Sy eerste opname vir Telarc was die wêreldpremière van Franz Liszt se ''St. Stanislaus oratorio'' wat in Januarie 2004 vrygestel is. Hy is 'n voorstander van die werke van [[Alexander von Zemlinski|Zemlinski]]. Hy het nege opnames van die komponis se operas en orkeswerke saam met die Gürzenich Orkes-Keulen Filharmoniese Orkes vir [[EMI]] gemaak. Verskeie van hierdie opnames het gesogte internasionale toekennings verwerf, en in Oktober 2002 is die reeks bekroon met die 2002 ECHO Classic-toekenning vir "Redaksionele Prestasie van die Jaar". Conlon het ook 'n reeks 20ste-eeuse werke met die Capriccio plate-etiket opgeneem, waaronder 'n [[laserskyf|CD]] met werke van Erwin Schulhoff saam met die [[Bayerischer Rundfunk]], en 'n CD/DVD van die werke van Viktor Ullmann saam met die [[Gürzenich-orkes]], wat die ''Preis der deutschen Schallplattenkritik'' gewen het. Sy ander Capriccio-opnames sluit die werke van Karl Amadeus Hartmann en [[Dmitri Sjostakowitsj]] met die [[violis]] Vladimir Spivakov en die Keulen-Filharmoniese Orkes in. Sy mees onlangse CD is 'n opname op die Capriccio plate-etiket saam met die [[Beiere Radio-simfonieorkes]], met werke deur [[Bohuslav Martinů]] ==Rolprente== Conlon het die orkes gelei vir Kenneth Branagh se rolprent ''The Magic Flute'' (''Die Towerfluit'') van 2006, te wete 'n rolprentweergawe in Engels van Mozart se gelyknamige opera. Dit speel af tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]], maar is andersins getrou aan die oorspronklike verhaal. Die rolprent is in Europa vrygestel, maar met ingang April 2010 is dit nog nie in die Verenigde State vrygestel of op Amerikaanse televisie vertoon nie. ==Toekennings== *[[Grand Prix du Disque]] (Frankryk), vir sy EMI-opname van Zemlinski: ''[[Der Zwerg|Die Dwerg]]'', 1997 *In 1999 het Conlon die Zemlinski-prys van die Universiteit van Cincinnati se Kollege-Konservatoria van Musiek ontvang, wat slegs een keer tevore toegeken is, vir sy pogings om die komponis se musiek internasionaal bekend te maak. *In 2004 het hy 'n [[ere-doktorsgraad]] in musiek van die Juilliard-skool ontvang. In 2009 het hy 'n ere-doktorsgraad in die kunste honoris causa van die Chapman-universiteit, en in dieselfde jaar 'n eredoktorsgraad in Lettere en Wysbegeerte van die Brandeis-universiteit, ontvang. *Conlon het in 2005 vir die eerste keer een van die vyf jaarlikse ''Opera News''-toekennings ontvang ter erkenning van uitstaande bydraes van toonaangewende figure in die operawêreld. *Hy is deur die New Yorkse Openbare Biblioteek as 'n ''Library Lion'' vereer, 'n jaarlikse toekenning wat aan individue gegee word ter erkenning van hul bydraes. *Conlon is in 1996 deur die Franse regering as 'n ''Officier de L '[[Ordre des Arts et des Lettres]]'' aangewys. In September 2002 het Conlon die grootste onderskeiding van Frankryk van die President van die Franse Republiek, [[Jacques Chirac]] ontvang — die ''[[Erelegioen|Légion d'Honneur]]''. *Conlon het 'n medalje van die Amerikaanse Liszt-genootskap ontvang ter erkenning van sy uitstaande uitvoerings van die komponis se werke. * Hy het in 2008 in Florence die Italiaanse Premio Galileo 2000-toekenning ontvang vir sy belangrike bydrae tot musiek, kuns en vrede. * Conlon het in 2009 die Musiekinstituut van Chicago se Dushkin-toekenning ontvang ter erkenning van sy kunstenaarskap en passie as kunstenaar, pedagoog en mentor. *Conlon se interpretasie van Kurt Weill se ''Rise and Fall of the City of Mahagonny'' het in 2009 'n Grammy-toekenning gewen vir die Beste Opera-opname. Die opname is saam met die Los Angeles Opera gemaak. *Conlon is in 2009 opgeneem in die ''American Classical Music Hall of Fame''. *Conlon se wêreldpremiere-opname van [[John Corigliano]] se ''The Ghosts of Versailles'' saam met die Los Angeles Opera het die 2017 Grammy-toekenning vir die Beste Opera-opname en die Grammy-toekenning vir Best Ontwerpe album -Klassiek- gewen. <!-- ==Family== Conlon married Jennifer Ringo, a soprano and vocal coach, on January 9, 1987, at St. Patrick's Cathedral in New York. She is a graduate of the [[Juilliard School]] of Music and the [[University of Iowa]]. They have two daughters, Luisa, who was named for the [[Giuseppe Verdi|Verdi]] opera ''[[Luisa Miller]]'', and Emma. Luisa acted in the 1998 [[Merchant-Ivory]] film, ''[[A Soldier's Daughter Never Cries (film)|A Soldier's Daughter Never Cries]]''. --> ==Geselekteerde diskografie== *[[Hector Berlioz|Berlioz]]: ''Béatrice et Bénédict'', Erato Disques. *[[John Corigliano]] - ''The Ghosts of Versailles''. James Conlon, [[Patricia Racette]], [[Christopher Maltman]], [[Kristinn Sigmundsson]], Joshua Guerrero, [[Los Angeles Opera]]. PENTATONE Plate-etiket PTC 5186538 (2016) *Liszt: ''Faust Simfonie'', Erato Disques. *Mendelssohn: ''Elijah'' (oratorio), [[EMI|EMI Classics]]. *[[La bohème|Puccini: ''La Bohème'']], Erato/Red Seal, 1998. *''Puccini's Heroines: The Power of Love'', Warner, 2002. *Sjostakowitsj: Vioolconcerto no. 1; ''Lady Macbeth of Mtsensk Suite'', Capriccio, 2002. *Bo Skovhus: Arias, Sony Classical, 1998. *[[Igor Strawinski|Strawinski]]: ''Le Rossignol'', EMI, 1999. *[[Alexander von Zemlinski|Zemlinski]]: ''Eine florentinische Tragödie'' ('' 'n Florentynse Tragedie'') , EMI Classics, 1997. *[[Alexander von Zemlinski|Zemlinski]]: ''Der Zwerg'' (''Die Dwerg''), [[EMI]], 1997. *[[Alexander von Zemlinski|Zemlinski]]: Simfonieë Nos. 1 & 2, Angel, 1998. *[[Alexander von Zemlinski|Zemlinski]]: ''Cymbeline Suite/Ein Tanzpoem/Frühlingsbegräbnis'', EMI, 2001. *[[Alexander von Zemlinski|Zemlinski]]: Korale - en Orkeswerke, EMI, 2002. *''Amore II: Great Italian Love Arias'', Sony Classical, 2000. *''A Salute to American Music'' (Richard Tucker Music Foundation Gala XVI), RCA Victor Red Seal, 1992. ==Verwysings== {{Verwysings}} * Jim Svejda. ''The Record Shelf Guide to the Classical Repertoire'' (1990) {{ISBN|1-55958-051-8}} ==Eksterne skakels== *{{Official website|http://www.jamesconlon.com}} *[http://www.bruceduffie.com/conlon.html Onderhoud met James Conlon], 26 Januarie 1988 {{s-start}} {{s-culture}} {{succession box | title=Musiekdirekteur, Cincinnati May Festival | before=[[James Levine]] | years=1979–2016 | after=Juanjo Mena }} {{succession box | title=[[Rotterdam Filharmoniese Orkes|Hoofdirigent, Rotterdam Filharmoniese Orkes]] | before=[[David Zinman]] | years=1983&ndash;1991 | after=[[Jeffrey Tate]] }} {{succession box | title=Musiekdirekteur, Gürzenich Orchester, Keulen | before=[[Marek Janowski]] | years=1989&ndash;2002 | after=[[Markus Stenz]] }} {{succession box | title=Hoofdirigent, Opéra National de Paris | before=[[Myung-whun Chung]] | years=1995&ndash;2004 | after=geen opvolger }}{{succession box | title=Musiekdirekteur, Ravinia-fees | before=[[Christoph Eschenbach]] | years=2005–2015 | after=Moet nog beslis word}} {{succession box | title=Musiekdirekteur, Los Angeles Opera | before=[[Kent Nagano]] | years=2006-tans | after=ingesetene }} {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Conlon, James}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse dirigente]] b7w5h3m4yvpyx9adjjj5vcmjem29mjr 0 295927 2916833 2729281 2026-07-10T08:06:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916833 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Jet-d'eau-Genève.jpg|regs|duimnael|330x330px| Die Jet d'Eau-fontein in [[Genève]] ]] [[Lêer:Jet_d'eau_1886.jpg|regs|duimnael|220x220px| Die eerste Jet d'eau, omstreeks 1886. ]] Die '''Jet d'Eau''' ({{IFA-fr|ʒɛ do}}, ''Water-Jet)'' is 'n groot spuitfontein in [[Genève]], [[Switserland]]. Dit is een van die bekendste bakens van die stad, wat op die amptelike toerismewebwerf van die stad, en op die amptelike logo vir Genève se aanbieding van die 2006 [[UEFA]] kampioenskappe, verskyn. <ref>[http://www.geneve-tourisme.ch/ Genève Tourisme - Geneva - Genf - Ginevra - Ginebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050318031209/http://www.geneve-tourisme.ch/ |date=18 Maart 2005 }}</refge.ch/_img/documents/pdf/corporate/patrimoine/SIG_Depliant_jet%20d%27eau.pdf SIG Brochure "Jet d'eau", p1 - "La Course des Jets d'eau" ("The water fountain competition")(French)]</ref> Die fontein is in die [[Meer van Genève|Geneva-meer]], waar dit by die [[Rhône|Rhône-rivier]] aansluit. Dit is regdeur die stad en vanuit die lug sigbaar, selfs as daar oor Genève op 'n hoogte van 10 km gevlieg word. Vyfhonderd liter water per sekonde word teen 'n hoogte van 140 meter straalvormig in die lug gespuit. Twee 550 kW pompe, wat by 2 400 V opereer, verbruik een megawatt elektrisiteit.<ref>[http://www.geneve-tourisme.ch/?rubrique=0000000172 Genève Tourisme - Découvrir Genève - Jet d'eau]</ref><ref name="switzerlandisyours">{{Cite web |url=http://switzerland.isyours.com/e/guide/geneva/jetdeau.html |title=Geneva Jet d’Eau fountain Switzerland |access-date=19 Maart 2020 |archive-date=14 Oktober 2009 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091014212338/http%3A//switzerland.isyours.com/e/guide/geneva/jetdeau.html |url-status=dead }}</ref> Die water verlaat die spuitkop van 10 sentimeter teen 'n spoed van 200 km/h. Op enige gegewe oomblik is daar ongeveer 7 000 liter water in die lug. Niksvermoedende besoekers aan die fontein - wat vanaf 'n steenhawehoof aan die linkerkant van die meer bereik kan word - is soms verras as hulle sopnat word wanneer die wind net effens van rigting verander. == Geskiedenis == Die eerste Jet d'Eau is in 1886 by die Usine de la Coulouvrenière, 'n ent verder stroomaf van die huidige ligging, geïnstalleer. <ref name="switzerlandisyours"/> Dit is as 'n veiligheidsklep vir 'n hidrouliese kragnetwerk gebruik en kon tot 'n hoogte van ongeveer 30 meter spuit. In 1891 is die estetiese waarde daarvan besef, en dit is na die huidige ligging verskuif ter viering van die Federale Gimnastiekfees en die 600ste herdenking van die [[Switserland|Switserse Konfederasie]], toe dit die eerste keer bedryf is. Die maksimum hoogte was ongeveer 90 meter. Die huidige Jet d'Eau is in 1951 in 'n pompstasie, wat gedeeltelik onderwater is, geïnstalleer. Hierdie pompstasie maak gebruik van water wat in die meer is, eerder as om die stad se water te gebruik. <ref name="sig-patrimoine">{{cite web |url=http://www.sig-ge.ch/corporate/l-entreprise-sig/notre-patrimoine/jet-eau/index.lbl |title=Patrimoine Genève - Le Jet d'eau de Genève |access-date=18 Julie 2008 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903114644/http://www.sig-ge.ch/corporate/l-entreprise-sig/notre-patrimoine/jet-eau/index.lbl |archive-date= 3 September 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Sedert 2003 spuit die fontein regdeur die dag, behalwe wanneer dit ryp of daar 'n besondere sterk wind waai. <ref name="switzerlandisyours"/> <ref name="sig-patrimoine" /> Dit spuit ook saans vanaf die lente en tot aan die einde van die herfs, wanneer dit deur 'n stel van 21 ligte, met 'n sterkte van altesaam 9 kW, verlig word. <ref name="sig-patrimoine" /> Op 25 Augustus 2016 is die 125ste bestaansjaar van die fontein op die huidige ligging gevier. == Beelde == <gallery perrow="5"> Lêer:Jet d'Eau - Geneva - Switzerland - September 2005 - 03.jpg|Uitsig vanaf St. Pierre-katedraal Lêer:Jet d'Eau - Geneva - Switzerland - September 2005 - 01.jpg|Bootvaart op die Genève-meer Lêer:Jet d'eau Aug 06.JPG|Jet d'Eau met 'n [[reënboog]] Lêer:Ginevra, jet d'eau, arcobaleno.JPG|Jet d'Eau Lêer:Photographie aérienne de Genève avril2005.jpg|Lugfoto Lêer:Geneva red je d'eau.jpg|Jet d'Eau verlig Lêer:JetdEau-avi.jpg|Jet d'Eau met blou lig Lêer:Jet d'Eau Geneva.jpg|Jet d'Eau skemeraand Lêer:Jet d'Eau.JPG|Jet d'Eau met wit ligte Lêer:The Geneva Water Fountain.JPG|Jet d'Eau, lugfoto </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Jet d'eau de Genève}} * [https://www.geneve.com/en/attractions/the-jet-d%27eau-geneva%27s-landmark/ Die amptelike webwerf van Genève-toerisme] * [https://maps.google.com/maps?t=k&ll=46.207384,6.155691&spn=0.01084,0.023518&t=k Jet sigbaar op Google Maps] * [http://www.sikander.org/images/2005/switzerland/20050925/jet_deau.avi Jet d'Eau in aksie] - Xvid- codec benodig {{Portal|Switzerland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Fonteine]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Switserland]] [[Kategorie:Genève]] 2233cdm3d4qvbzxf534ymu5nwydvl4z 4 303482 2916695 2916254 2026-07-09T12:25:47Z Sobaka 328 /* Nuwe artikels */ skakel 2916695 wikitext text/x-wiki [[Beeld: Flag map of South Africa.svg |raamloos|200px|regs]] Welkom by '''Wikiprojek Suid-Afrika'''! Dit is 'n samewerkingsgebied vir Wikipediane wat belangstel in die verbetering van die dekking van Suid-Afrikaanse artikels. As u weet van aktiewe redakteurs wat bygedra het tot Suid-Afrika-verwante artikels of verwante Wikiprojekte, verwys hulle dan na hierdie projek. Nuwe deelnemers is welkom; voel asseblief vry om hier aan te sluit! Kyk ook vir ons [[Portaal:Suid-Afrika]]. ==Deelnemers== Om deel te word van Wikiprojek Suid-Afrika, wysig hierdie afdeling en plaas <b><code><nowiki>#~~~~</nowiki></code></b> hieronder in '''alfabetiese volgorde'''. #-- [[Lêer:Wapen van die Oos-Kaap.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] ([[Gebruikerbespreking:Aliwal2012|kontak]]) 10:06, 1 Junie 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|skil 'n appeltjie]]) 19:44, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:10, 29 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:14, 25 Junie 2020 (UTC) #-- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:59, 31 Mei 2020 (UTC) #-- [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) [[Gebruiker:TapticInfo|TapticInfo]] ([[Gebruikerbespreking:TapticInfo|kontak]]) 09:02, 15 Augustus 2021 (UTC) ==Sjablone== === Sjablone om te voltooi / verbeter === {{Artikels oor Suid-Afrika|state=uncollapsed}} {{Suid-Afrikaanse kookkuns|state=uncollapsed}} === Sjablone om te gebruik === Plaas die <nowiki>{{Wikiprojek Suid-Afrika artikel}}</nowiki> op die besprekingsbladsy van alle artikels wat deel is wan WIkiprojek Suid-Afrika. Sien die volgende lys van Suid-Afrikaanse saadjie sjablone. Ontkiem sommer 'n saadjie. ===Saadjie=== *{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-saadjie|Suid-Afrika-saadjie]]}} – verwante kategorie – [[:Kategorie:Suid-Afrika-saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geo-saadjie|Suid-Afrika-geo-saadjie]]}} – verwante kategorie: [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Gauteng saadjie|Gauteng saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:KwaZulu-Natal saadjie|KwaZulu-Natal saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Limpopo saadjie|Limpopo saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Mpumalanga saadjie|Mpumalanga saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noord-Kaap saadjie|Noord-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Noordwes saadjie|Noordwes saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Oos-Kaap saadjie|Oos-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Wes-Kaap saadjie|Wes-Kaap saadjie]]}} ::*{{[[Sjabloon:Vrystaat saadjie|Vrystaat saadjie]]}} :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-bio-saadjie|Suid-Afrikaanse-bio-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse biografiesaadjies]] ::*{{[[Sjabloon:Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie|Suid-Afrikaanse-politikus-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse politikus saadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie|Suid-Afrika-geskiedenis-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedenissaadjies]] :*{{[[Sjabloon:Suid-Afrika-struktuur-saadjie|Suid-Afrika-struktuur-saadjie]]}} – [[:Kategorie:Suid-Afrikaanse struktuur saadjies]] == Nuwe artikels == {{div col|colwidth=24em}} * [[Inboekstelsel]] * [[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]] * [[Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika]] * [[Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika]] * [[Wet op die Erkenning van die Onafhanklikheid van Namibië, 1990]] * [[Jürgen Schadeberg]] * [[Sjebeen]] * [[Umqombothi]] * [[Nigel Morgan]] * [[George Bizos]] * [[Danny Titus]] * [[Tsotsi]] ‎ * [[Sarafina! (1992 film)]] * [[District 9]] * [[Suid-Afrikaanse filmbedryf]] * [[U-Carmen eKhayelitsha]] * [[Slag van Soutrivier]] * [[Jonas Gwangwa]] * [[Amathole- beskermde seegebied]] * [[Rubicon-toespraak]] * [[Carl von Hirschberg]] * [[Dawid Stuurman]] * [[Xiaomei Havard]] * [[Karima Brown]] * [[Jimmy Abbott]] * [[Aubrey Kruger]] * [[Graeme Bloch]] * [[National Union of South African Students]] * [[Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] * [[Koevoet (polisie-eenheid)|Koevoet]] * [[Goue renoster van Mapungubwe]] * [[Suid-Afrikaanse onrus van 2021]] * [[Parlementsgebou (Kaapstad)]] * [[Simonstad-ooreenkoms]] * [[David Benatar]] * [[Carl Walter Meyer]] * [[André Walters]] * [[Dana Snyman]] * [[Yu Chi Chan-klub]] * [[Dana Niehaus]] * [[Satanskoraal]] * [[Mike Schüssler]] * [[John Berks]] * [[John Weston]] * [[Barry Ronge]] * [[Lionel Peterson]] * [[Don Mattera]] * [[Aggrey Klaaste]] * [[Patrick Soon-Shiong]] * [[Len Taunyane]] * [[David Christiaan de Waal]] * [[William Duncan Baxter]] * [[Glenda Kemp]] * [[Dennis East]] * [[Dawid van Lill]] * [[Mpho Phalatse]] * [[Franci Swanepoel]] * [[Leopold Scholtz]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] * [[Omgewingskwessies in Suider-Afrika]] * [[Alois Hugo Nellmapius]] * [[Drum (tydskrif)]] * [[Mark Pilgrim]] * [[Murunwa Makwarela]] * [[Kgosientso Ramokgopa]] * [[Stephanie Kemp]] * [[Thapelo Amad]] * [[Kirsten Neuschäfer]] * [[Thabo Bester]] * [[James Alexander]] * [[Rob Hersov]] * [[Guillaume Chenu de Chalezac]] * [[WESSA]] * [[Eusebius McKaiser]] * [[Erik Holm]] * [[Dricus du Plessis]] * [[Michael Lapsley]] * ''[[Scope]]'' * [[Nthato Motlana]] * [[Hans van Heerden]] * [[RISE Mzansi]] * [[Eeben Barlow]] *[[Televisie in Suid-Afrika]] * [[Piet Meyer]] * [[Klaas de Jonge]] * [[Beurtkrag]] * [[Suid-Afrikaanse energiekrisis]] * [[Overvaal Stereo]] * [[Change Starts Now]] * [[Mbongeni Ngema]] * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)]] * [[Peter Magubane]] * [[Edwill van Aarde]] * [[Kholeka Gcaleka]] * [[Pip Freedman]] * [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024]] * [[African Congress for Transformation]] * [[Nasionale Vervolgingsgesag]] * [[Build One South Africa]] * [[Mapsixteen Civic Movement]] * [[Dikwankwetla Party of South Africa]] * [[Afrikaans 100-projek]] * [[Suid-Afrika se regverdige energieoorganginvesteringsplan]] * [[Veelpartyhandves]] * [[Pan Africanist Movement]] * [[Africa Restoration Alliance]] * [[Dire Tladi]] * [[Tyla]] * [[Operation Dudula]] * [[Abadin Tadia Tjoessoep]] * [[People's Movement for Change]] * [[Team Sugar South Africa]] * [[Mike Procter]] * [[John Hlophe]] * [[Ian Cameron]] * [[Hans Heese]] * [[Valke (SAPD)]] * [[Dingaan Thobela]] * [[David de Lange]] * [[Odile Harington]] * [[Louis van Schoor]] * [[Annelise de Vries]] * [[Operasie Vula]] * [[Koos van der Merwe]] * [[Hylton Nel]] * [[Danie Odendaal]] * [[End Conscription Campaign]] * [[Shifty Records]] * [[Douw Steyn]] * [[R.W. Johnson]] * [[Ebrahim Rasool]] * [[Barbara Masekela]] * [[Brand Fourie]] * [[Tshepisong]] * [[Neil de Beer]] * [[Tshidi Madia]] * [[Jan Boland Coetzee]] * [[Deon Fourie (generaal)|Deon Fourie]] * [[Maxi Schoeman]] * [[Kenny Kunene]] * [[Lis Lange]] * [[Katiso Molefe]] * [[DJ Sumbody]] * [[Brett Herron (politikus)]] * [[Marianne Thamm]] * [[Benjamin Mauerberger]] * [[Madlanga-kommissie]] * [[Groot Vyf-kartel]] * [[G20-spitsberaad in Johannesburg 2025]] * [[Mary de Haas]] * [[Leonora van den Heever]] * [[Lichtenstein-kasteel (Suid-Afrika)]] * [[Brown Mogotsi]] * [[William H. Andrews]] * [[The Continent (digitale koerant)]] * [[Gerald Olitzki]] * [[DJ Warras]] * [[Marius van der Merwe]] * [[Paul O’Sullivan]] * [[Francis Guthrie]] * [[Clem Sunter]] * [[Susan Lombaard]] * [[Nicholas Haysom]] * [[Percy Sieff]] * [[Nathan Kirsh]] * [[Ruan Fourie]] * [[Johnny Davids]] * [[Jan Wilkens]] * [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] * [[Abdul Minty]] * [[Ina Paarman]] * [[Rietvlei-vliegtuigongeluk (1943)]] * [[Portchie]] * [[George Kusche]] * [[J.J. Alcock]] * [[March and March]] * [[Jacinta Ngobese-Zuma]] * [[Dina Pule]] * [[Feroz Khan]] * [[Jack Bloom]] * [[Frans Cronje (politieke ontleder)]] * [[John Kane-Berman]] * [[Crossby Vusi Shongwe]] {{div col end}} [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Suid-Afrika|*]] hth0nlp4yavhz5iryqf9upaw66nsvw5 0 313698 2916758 2893677 2026-07-09T20:08:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916758 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jan Wolkers | beeld = Jan Wolkers.jpg | onderskrif = Jan Wolkers in 1995 | geboortenaam = Jan Hendrik Wolkers | geboorteplek = Oegstgeest | geboortedatum = [[26 Oktober]] [[1925]] | sterfplek = Westermient | sterfdatum = [[19 Oktober]] [[2007]] | handtekening = Jan Wolkers signature.svg | webwerf = }} '''Jan Hendrik Wolkers''' ([[26 Oktober]] [[1925]], Oegstgeest – [[19 Oktober]] [[2007]], Westermient) was 'n [[Nederland]]se [[skrywer]], [[beeldhouer]] en [[skilder]]. Hy het bekendheid behaal met die romans Terug naar Oegstgeest (1965) en Turks fruit (1969). Hy het geweier om die [[Constantijn Huygens]]- (toegeken in 1982) en [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]]prys (1989) in ontvangs te neem. In weerwil van sy bekendheid as skrywer het Wolkers volgehou dat hy homself in die eerste instansie as [[beeldhouer]] beskou.<ref>{{Cite web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2007/10/20/als-beeldhouwer-beeld-ik-het-leven-uit-11414533-a606191|title=Als beeldhouwer beeld ik het leven uit|access-date=23 Desember 2018|author=Paul Steenhuis|last=|first=|date=20 Oktober 2007|publisher=[[NRC Handelsblad]]|language=}}</ref> == Biografie == [[Lêer:DeutzstraatOegstgeest2017.jpg|duimnael|Sy geboortehuis te Deutzstraat 7, Oegstgeest]] === Jeugjare === Jan Wolkers was afkomstig uit 'n [[gereformeerd]]e milieu, waarvan hy hom in sy tienerjare gedistansieer het. Sy ouers (Jan Hendrik Wolkers senior, 1890-1976, en Jannetje van der Heijde 1899-1979) was oorspronklik afkomstig van [[Amsterdam]] en het elf kinders gehad, van wie Jan die derde kind was. Sy vader het voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] 'n beskeie kruidenierswinkel in Oegstgeest besit. Wolkers se onderrig het by wyse van mulo ("Meer uitgebreid lager onderwijs") plaasgevind, maar hy moes die skool gou verlaat weens slegte punte, sodat hy weldra in die winkel uitgehelp het. Hy was onder meer 'n dieretuinwerker in 'n laboratorium aan die [[Universiteit van Leiden]], 'n tuinier, en het ook landskappe geskilder. Tydens die oorlog het Wolkers aanvanklik gewerk as die jongste klerk in 'n verspreidingskantoor in Oegstgeest. Later het hy weggekruip. Hy het lesse by die Leidse skilderakademie Ars Aemula Naturae gevolg en geleer om te tik -die enigste studieveld waarin hy ooit sou studeer. Kort na die bevryding het Wolkers in [[Parys]] gewoon. === Latere jare === [[Lêer:JanWolkers1974.jpg|duimnael|Wolkers saam met Karina Gnirrep (1974)]] Jan Wolkers is drie keer getroud. In 1947 het hy in die huwelik getree met Maria de Roo (1923-1993).<ref>[https://web.archive.org/web/20131112094519/http://www.fransdijkstra.nl/Geneal/vds-stam.htm Maria Lena de Roo, geboren 19-1-1923 te Goes, apothekers-assistente, oorlede 19-12-1993 te Amsterdam]</ref> Uit die huwelik is drie kinders gebore. Sy dogter Eva (1949) het op 10 Junie 1951 gesterf as gevolg van 'n ongeluk in die bad. Hierdie traumatiese gebeurtenis sou Wolkers later verwerk in die roman Een roos van vlees uit 1963. In 1958 het Wolkers in Frankryk met Annemarie Nauta (* 1937) getrou. Die huwelik sou nie lank hou nie. Hierdie tydperk vorm later die inspirasie vir die roman Turks fruit. Olga, die hoofkarakter van die boek, is gebaseer op Nauta. Met Olga se [[kanker]]lyding en haar afsterwe in sy roman Turks fruit simboliseer Wolkers die rouproses wat hy deurgemaak het na die beëindiging van die verhouding. In 1963 ontmoet Wolkers die 17-jarige Karina Gnirrep. Sy het oorkant sy ateljee in Uiterwaardenstraat gewoon. Sy was die dogter van Piet Gnirrep, wat gedurende die oorlog tien jaar tronkstraf opgelê is vir sy bydrae tot die organisasie van die Februarie-staking, waarvan hy vier jaar in 'n Duitse gevangenis deurgebring het, en Johanna Harthoorn, wat bygedra het tot die CPN-verset tydens die oorlog. Kort hierna het Karina ingetrek by Wolkers in sy woonstel in Zomerdijkstraat 22 in die Amsterdamse Rivierenbuurt, waar Wolkers sedert 1950 gewoon het. Hulle het ook in 'n tuinhuis in die woonstelkompleks Amstelglorie in Jan Vroegopsingel gewoon. <ref>[https://www.amstelglorie.nl/01122014/wolkerstuin-feestelijk-geopend/ Heringerichte tuinhuis van Jan Wolkers waar hij boeken schreef. Opening door Karina Wolkers en Onno Blom via website Amstelglorie 3 Junie 2018]</ref>In 1980 het die egpaar van Amsterdam na Westermient verhuis op die eiland Texel. In 1981 is Wolkers met Gnirrep getroud. In dieselfde jaar is hul tweelingseuns gebore. In 2002 en 2003 het VPRO vir twee seisoene die reeks ''De Achtertuin van Jan Wolkers'' uitgesaai, wat handel oor die plante wat Wolkers en Karina in die tuin geplant het en die diere wat hulle by hul huis op Texel aangehou het. Vir die Europese Parlementsverkiesing in 2004 en die Parlementêre verkiesings in 2006 was Wolkers op die Partij voor de Dieren se lys as lijstduwer. In 2006 is Wolkers as ereburger van Texel vereer.<ref>[https://web.archive.org/web/20111226041329/http://www.brabantsdagblad.nl/laatstenieuws/article199979.ece Texel maakt Jan Wolkers ereburger], Brabants Dagblad, 24 Maart 2006</ref> Ander munisipaliteite het hul ook met Wolkers en sy werk vereenselwig. So is daar in Oegstgeest, [[Leiden]], Voorschoten, [[Groningen]], Kloetinge en [[Utrecht]] strate, singels en lane na Jan Wolkers vernoem. Vanaf 2013 word die Jan Wolkers-prys jaarliks toegeken aan die beste Nederlandse natuurboek. === Afsterwe === Jan Wolkers is op Vrydag [[19 Oktober]] [[2007]], 'n week voor sy 82-jarige verjaardag, oorlede in sy huis op Texel. Die week tevore is Wolkers met Erysipelas (wondroos) opgeneem in die Gemini-hospitaal in Den Helder. Op Maandag 15 Oktober is hy gediagnoseer met lewersirrose, wat onbehandelbaar was. <ref>Sien o.a. [http://www.volkskrant.nl/binnenland/article471713.ece/Jan_Wolkers_81_overleden Jan Wolkers (81) oorlede] in ''[[de Volkskrant]]'' van 19 Oktober 2007, [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2676/Cultuur/article/detail/853906/2007/10/24/Jan-Wolkers-Zo-is-het-genoeg.dhtml Jan Wolkers: 'Zo is het genoeg'] in ''[[de Volkskrant]]'' van 24 Oktober 2007 en [http://www.literatuurplein.nl/nieuwsdetail.jsp?nieuwsId=1659 Crematie Jan Wolkers rechtstreeks op televisie] op Literatuurplein.nl.</ref> Wolkers is op 24 Oktober veras. Die seremonie in die begraafplaas De Nieuwe Ooster in Amsterdam kon regstreeks op TV gevolg word. Toesprake is gemaak deur ''[[De Bezige Bij]]'' se redakteur Robbert Ammerlaan, ''[[de Volkskrant]]'' se hoofredakteur Pieter Broertjes, die historikus Maarten van Rossem, die Nederlandse minister van kultuur Ronald Plasterk, die skrywer [[Remco Campert]] en Wolkers se weduwee Karina. Sy seun Tom en Leonie Hulsman, die vriendin van sy seun Bob, het 'n lied gesing wat hul self gekomponeer het. <ref>[http://www.literatuurplein.nl/nieuwsdetail.jsp?nieuwsId=1659 Crematie Jan Wolkers rechtstreeks op televisie] op Literatuurplein.nl.</ref>Wolkers se as is later onder die tulpboom in sy tuin begrawe. <ref>[http://archief.nrc.nl/index.php/2010/September/22/Achterpagina/18/Tulpenboomherfstgeel Tulpenboomherfstgeel], ''[[NRC Handelsblad]]'', 22 September 2010.</ref> Enkele maande voor sy dood het Wolkers toestemming verleen aan die [[literatuur|literêre]] joernalis Onno Blom om sy biografie te skryf. <ref>[http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1675960/2007/06/29/Wolkers-geeft-toestemming-voor-biografie.dhtml Wolkers geeft toestemming voor biografie], ''[[Trouw]]'', 30 Junie 2007</ref> Die boek is getiteld Het litteken van de dood. Jan Wolkers se biografie het in 2017 verskyn en 'n jaar later die Nederlandse Biografieprys verower. Die persoonlike en literêre argief van Jan Wolkers is sedert 2019 beskikbaar in die biblioteek van die [[Universiteit van Leiden]]. <ref>[https://www.bibliotheek.universiteitleiden.nl/nieuws/2018/10/wolkers Karina Wolkers: ‘Het ruimt ook wel lekker op’], website Universitaire Bibliotheken Leiden, 19 Oktober 2018.</ref><ref>[https://www.bibliotheek.universiteitleiden.nl/nieuws/2018/10/leiden-verwerft-artistieke-nalatenschap-jan-wolkers Leiden verwerft artistieke nalatenschap Jan Wolkers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011205935/https://www.bibliotheek.universiteitleiden.nl/nieuws/2018/10/leiden-verwerft-artistieke-nalatenschap-jan-wolkers |date=11 Oktober 2020 }} wewerf van die Universitaire Bibliotheken Leiden, 19 Oktober 2018.</ref> == Sy kuns == === As skrywer === Wolkers se skryfdebuut het in 1961 plaasgevind met die kortverhaalbundel Serpentina's petticoat. In die openingsverhaal Het tillenbeest steel die hoofkarakter uit 'n naburige kasteel 'n beeld wat die sfinks uit [[Sophokles]] se tragedie, Koning [[Oedipus]], voorstel. Die verhaal sinspeel op outobiografiese ervaringe: die werklike beeld is in 2013 deur die skrywer se suster aan Kasteel Oud-Poelgeest, die regmatige eienaar daarvan, terugbesorg. Dit word daar tentoongestel in die Drakenzaal. <ref>Bart Temme, [http://www.tzum.info/2013/03/nieuws-de-zus-van-jan-wolkers-geeft-tillenbeest-terug/ 'Nieuws: Zus van Jan Wolkers geeft "tillenbeest" terug.'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120053830/https://www.tzum.info/2013/03/nieuws-de-zus-van-jan-wolkers-geeft-tillenbeest-terug/ |date=20 Januarie 2022 }} ''Tzum'', literair weblog, 6 Maart 2013. Opgespoor op 29 Januarie 2016.</ref> In 1962 het Wolkers se eerste roman, Kort Amerikaans, verskyn. Daarna het daar gereeld 'n nuwe boek uit sy pen verskyn. In 1969 verskyn Turkish delight, Wolkers se grootste literêre sukses. Die boek is in [[1973]] deur die regisseur Paul Verhoeven verfilm met protagoniste Rutger Hauer en Monique van de Ven. Wolkers se gereformeerde herkoms word gereeld weerspieël in sy [[roman]]s. Verder word sy romans gekenmerk deur 'n openheid oor seksualiteit. Hy was een van die eerste literêre skrywers wat in die rigting beweeg het. Wolkers se eerste uitgewer was van mening dat daar te veel "vuil woorde" in sy boeke was en dat Wolkers dit sou moes vervang deur [[Latyns]]e terme. Wolkers het aangevoer dat die dinge wat hy beskryf op natuurlike wyse in die lewe voorkom. Hy het die eksplisiete beskrywings in sy verhale dus as geregverdig beskou. Hy het ook daarop gewys dat in "groot boeke" soos die [[Bybel]] al hierdie dinge op 'n ewe onmiskenbare wyse vertel word. Wolkers se boeke bevat baie [[outobiografie]]se elemente, en in sommige gevalle speel afguns teenoor sy skoonouers 'n rol. Ander temas wat gereeld in Wolkers se werk voorkom is (fisiese) agteruitgang en die [[dood]]. In sy eerste skilderye gebruik hy ook die tema van die dood, byvoorbeeld [[stillewe]]s met skedels. Wolkers het vroeg met die dood in aanraking gekom. Sy oudste broer Gerrit het op 30 Augustus 1944 tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] op 22 jaar aan [[Witseerkeel]] gesterf. In 2007 het Wolkers spesiaal vir die posseëls van die Weke van de Kaart 2007<ref>[http://www.tntpost.nl/voorthuis/klantenservice/nieuws/2007/leven-werk-jan-wolkers-centraal-op-postzegels.aspx Leven en werk van Jan Wolkers centraal op postzegels. Bijzondere postzegels cadeau tijdens de Nationale Weken van de Kaart 2007], TNT Post</ref> 'n gedig geskryf wat deur die grafiese ontwerper Lex Reitsma verwerk is. Die see, ruimte en lug van Texel en ''Die geboorte van Venus'' deur die skilder [[Botticelli]] het Wolkers geïnspireer om die gedig vir die posseëls te skryf.   In Augustus 2007 het Jan Wolkers self die luisterboek Turks fruit voorgelees in sy huis op Texel. Dit het in Oktober van daardie jaar verskyn. [[Lêer:Karina Wolkers (2017).jpg|duimnael|Karina Wolkers (2017)]] In [[2007]] het hy die teks geskryf vir die uitsending van Groot Dictee der Nederlandse Taal op 19 Desember. Indien Wolkers nie twee maande voor die gebeurtenis oorlede is nie sou hy die diktaat self aangebied het, waarskynlik via 'n satellietverbinding tussen Texel en Den Haag. Hy is toe vervang deur sy vrou Karina wat die diktaat in sy plek voorgelees het. Dit beteken dat Jan Wolkers die enigste skrywer is wat nie self die diktaat tydens die uitsending aangebied het nie. Wolkers het die diktaat in Augustus voltooi; dit beteken dat die werk amptelik sy "laatst bekende teks" is. Dit was nie, soos dikwels die geval is met die Groot Dictee, 'n ewekansige versameling van moeilik spelbare woorde wat deur 'n dun verhaal sonder 'n intrige bymekaargehou word nie, maar wat vorm en inhoud betref, 'n "echte Wolkers", kompleet met Bybel, engele, seks en "geskilderde" taal. === Publikasies === ==== Romans ==== * 1962 - ''Kort Amerikaans'' * 1963 - ''Een roos van vlees'' * 1965 - ''Terug naar Oegstgeest'' * 1967 - ''Horrible tango'' * 1969 - ''Turks fruit'' * 1974 - ''De walgvogel'' * 1977 - ''De kus'' * 1979 - ''De doodshoofdvlinder'' * 1980 - ''De perzik van onsterfelijkheid'' * 1981 - ''Brandende liefde'' * 1982 - ''De junival'' * 1983 - ''Gifsla'' * 1984 - ''De onverbiddelijke tijd'' ==== Novelle ==== * 1975 - ''Dominee met strooien hoed'' * 2005 - ''Zomerhitte'' (Boekenweekgeschenk) ==== Kortverhaalbundels ==== * 1961 - ''Serpentina's petticoat'' * 1963 - ''Gesponnen suiker'' * 1964 - ''De hond met de blauwe tong'' * 1981 - ''Alle verhalen'' * 1984 - ''Sprookjes van de kust'' * 1985 - ''22 sprookjes, verhalen en fabels'' * 1988 - ''Kunstfruit en andere verhalen'' * 1989 - ''Jeugd jaagt voorbij'' * 1991 - ''Wat wij zien en horen'' (samen met Bob en Tom Wolkers) * 2003 - ''De achtertuin'' (boek bij televisieserie) ==== Essays ==== * 1987 - ''Een paradijsvogel boven het aardappelloof'' * 1988 - ''De bretels van Jupiter'' * 1990 - ''De drijfschaal van Van Gogh'' * 1991 - ''Tarzan in Arles'' * 1994 - ''Rembrandt in Rommeldam'' * 1995 - ''Zwarte bevrijding'' (Boekenweek) * 1996 - ''Icarus en de vliegende tering'' * 1997 - ''Mondriaan op Mauritius'' * 1998 - ''Het kruipend gedierte des aardbodems'' * 2000 - ''Wolkers in Wolkersdorf'' * 2001 - ''De schuimspaan van de tijd'' ==== Verhale & Essays ==== * 2007 - ''Waddenboek'' ==== Toneel ==== * 1963 - ''Wegens sterfgeval gesloten, commedia della morte'' * 1963 - ''De Babel'' ==== Gedigte ==== [[Lêer:WolkersOegstgeest2017.jpg|duimnael|'n Muurgedig, De herinnering in Oegstgeest]] * 2000 - ''Jaargetijden'' * 2003 - ''Wintervitrines'' * 2008 - ''Verzamelde gedichten'' (na sy oorlye ) ==== Rubrieke ==== * 1999 - ''Omringd door zee'' * 2001 - ''De weerspiegeling'' ==== Lesings ==== * 1990 - ''Op de vleugelen der profeten / On the wings of the prophets'' * 1999 - ''De nagels van God'' * 2000 - ''Een cilinder vol zeegeruis'' * 2003 - ''De grazige weiden'' ==== Dagboeke ==== * 2005 - ''Dagboek 1974'' * 2006 - ''Dagboek 1969'' * 2007 - ''Dagboek 1972'' * 2007 - ''Dagboek 1976'' * 2009 - ''Dagboek 1967'' * 2010 - ''Dagboek 1975'' * 2012 - ''Dagboek 1970'' * 2014 - ''Dagboek 1971'' ==== Briewe ==== * 2005 - ''Ach Wim, wat is een vrouw?'' (briewe aan 'n jeugvriend) * 2010 - ''Brieven aan Olga'' (briewe aan Annemarie Nauta) ==== Dokumentêre ==== [[Lêer:Jan Wolkers en Godfried Bomans (1971).jpg|duimnael|Saam met Godfried Bomans na Rottumerplaat]] * 1971 - ''Groeten van Rottumerplaat'' (outobiografies) * 1971 - ''Werkkleding'' (outobiografies) * 2007 - ''Rottumerplaat'' (verkorte weergawe van "Groeten .." in die reeks "Literaire juweeltjes") ==== Audio-cd ==== * 2006 - ''2 Texel: Drummers Double Bill & Jan Wolkers''<ref>[http://home.planet.nl/~kuddi001/ Drummers Double Bill]</ref> ==== Luisterboeke ==== * 1987 - ''Jan Wolkers leest'' * 1989 - ''Twee verhalen, Jan Wolkers leest voor'' * 1998 - ''Omringd door zee'' * 2001 - ''Onbeperkt houdbaar'' * 2003 - ''De achtertuin van Jan Wolkers'' * 2005 - ''Mijn stem brandt in mij'' * 2005 - ''Jan Wolkers leest De achtste plaag'' * 2006 - ''Alleen op een eiland'' * 2007 - ''Turks fruit'' (roman) ==== Kunsboeke ==== * 1999 - ''De spiegel van Rembrandt'' (vir kinders) * 2000 - ''Wandelen in dromen'' (agenda 2000 Teylers Museum Haarlem) ==== Beeldverhaal ==== * Die strokiesprenttekenaar Dick Matena het 'n strokiesprent weergawe gemaak van Wolkers se roman ''Kort Amerikaans''. In April 2006 oorhandig hy die eerste eksemplaar aan die skrywer. Dit is in drie dele uitgegee. ==== Prenteboeke ==== In Augustus 2008 kom die prenteboek 'Het was wel een heel lief varkentje' uit. Dit was die eerste fiksieboek vir kinders wat Jan Wolkers geskryf het. ==== Verfilmings ==== * ''Turks fruit'' ([[1973]]) regie: Paul Verhoeven, met onder andere: Rutger Hauer en Monique van de Ven * ''Kort Amerikaans'' ([[1979]]) regie: Guido Pieters, met onder andere: Derek de Lint, Cristel Braak en Joop Admiraal * ''Brandende liefde'' ([[1983]]) regie: Ate de Jong, met onder andere: Peter Jan Rens en Monique van de Ven * ''Een roos van vlees'' (Sweedse verfilming) (1985) regie Jon Lindström * ''Terug naar Oegstgeest'' ([[1987]]) regie: Theo van Gogh, met onder andere: Tom Jansen en Geert de Jong * ''Zomerhitte'' (2008) regie: Monique van de Ven, met onder andere Sophie Hilbrand en Waldemar Torenstra. Daarnaas het die ''Humanistisch Verbond'' in 1998 die verhaal ''De wet op het kleinbedrijf'' verfilm en op video uitgebring. Regisseur Kees Vlaanderen wen hiermee in 1999 de ''Genève Europa Prijs'' vir die beste tv-draaiboek. === Skilderkuns === [[Lêer:Jan Wolkers (1964).jpg|duimnael|1964: Jan Wolkers bestudeer 'n werk van George Segal in die Stedelijk Museum, Amsterdam]] Wolkers het ook gestudeer om 'n beeldende kunstenaar in Den Haag en Amsterdam te word. Hy het tot 1953 in Amsterdam aan die Rijksakademie van Beeldende Kunsten studeer. Van 15 Julie tot 14 Augustus 1954 het Wolkers die Internationale Sommerakademie für bildende Kunst in [[Salzburg]] bygewoon, wat in 1953 deur Oskar Kokoschka gestig is. Hiervoor het hy 'n toekenning van die Ministerie van Onderwys, Kuns en Wetenskappe ontvang. Hy het opleiding ontvang onder die Italiaanse beeldhouer Giacomo Manzù. In 1957 het hy 'n Franse toegif ontvang om onder Ossip Zadkine in [[Parys]] te studeer. Wolkers het in 2007 verklaar dat sy skilderye gebore is uit wat hy in homself in eensaamheid versamel; en daarvoor moet hy rustig lewe. Sy inspirasie vir abstrakte werke was die see, die landskap en rustigheid. Wolkers het ook baie plakkate ontwerp: onder andere in die sestigerjare vir die Komitee Bevrijdingsfront Vietnam (1968) en vir die CPN, sowel as 'n plakkaat vir die Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) (1987). [[Lêer:Kruiningen Watersnoodmonument Jan Wolkers.jpg|duimnael|150px|Watersnoodmonument (1957), Kruiningen]] [[Lêer:20131030 Belterwijde met monument2 Jan Wolkers.jpg|duimnael|150px|Monument vir milieu en toerisme (1992), by Blauwe Hand aan die oewer van die Belterwiede]] === Beeldhouwerk === In 1956 ontvang Jan Wolkers die Sint-Lucas-medalje vir sy bronsbeeld Jongen met haan. <ref>"De auteur van deze week: Wolkers, Jan", Literair Nederland</ref><ref>[http://www.kunstbus.nl/kunst/jan+wolkers.html Jan (Hendrik) Wolkers (1925)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929225933/https://www.kunstbus.nl/kunst/jan+wolkers.html |date=29 September 2020 }}, Kunstbus</ref> In 1956 ontvang hy ook sy eerste belangrike opdrag, die Watersnoodmonument in Kruiningen. Die eerste ontwerp vir hierdie monument was revolusionêr vir daardie tyd: die ontwerp was geheel en al van glas. Wolkers was waarskynlik die eerste beeldhouer in die wêreld wat 'n beeld van glas wou maak. Hierdie eerste konsep is van die hand gewys. In 1957 is die monument voltooi: 'n bronsbeeld van 'n jong vrou met 'n verdrinkte kind op haar arm, ter nagedagtenis aan die vloed van 1953 in [[Zeeland]]. <ref>[http://members.home.nl/tettero/ZuidHolland/Wolkers.htm Van Tetterode maakte eerste ontwerp belangrijk kunstwerk Wolkers], Tettero</ref> In 1959 volg 'n ongetitelde werk vir die Centraal Laboratorium van die Bloedoortappingsdiens in Amsterdam-Slotervaart. Sy beelde was dikwels die slagoffer van [[vandalisme]]. Voorbeelde hiervan is die Auschwitz-monument in Amsterdam en die monument op die dyk by Ceres op Texel. 'n Waarskynlik faktor wat hierin 'n rol speel is Wolkers se uitgebreide gebruik van glas en die kwesbaarheid daarvan en die vernielsug wat dit by sommige mense aanwakker. 'n Glaswerk in sy tuisdorp Oegstgeest is byvoorbeeld ook vernietig. Na restourasie is dit na 'n nuwe plek voor die stadsaal verskuif, waar dit sedertdien met kameras gemonitor word. In reaksie op die vernietiging van die monument in Ceres in 2003 het Wolkers aangekondig dat hy minder met glas en meer met staal sou werk. Die Jac. P. Thijsse- monument in die dam by die Elemert op Texel bevat weliswaar meer staal, maar glas is nog steeds in groot mate daarin teenwoordig. Die Monument voor de [[Tachtigers]] in die Oosterpark in Amsterdam is geheel en al van vlekvrye staal gemaak. Die Theo Thijssen-monument op De Nieuwe Ooster bestaan grotendeels uit glas. ==== Museum ==== Aan die einde van 2007 het Karina Wolkers aangekondig dat sy daarin geslaag het om die munisipaliteit van Leiden te oorreed om 'n museum te bou waar Wolker se skilderversameling tentoongestel kon word. Dit sou ook sy literêre argief met sy briewe moes insluit. Die voorkeur vir Leiden spruit uit die feit dat Wolkers die tekenakademie daar bygewoon het. Dit was ook die eerste stad waar hy museums besoek het. Die ontwerp en ligging van die museum is bespreek en daar was ook sprake van die Stedelijk Museum De Lakenhal of die Naturalis as ligging. Karina Wolkers het in hierdie verband gesê: "museum wat te statisch klinkt. Het moet iets swingenders worden, waar ook films van anderen getoond kunnen worden, met aandacht voor geschiedenis".<ref>[http://vorige.nrc.nl/kunst/article1858615.ece "Wolkers krijgt eigen museum"], [[NRC Handelsblad|NRC]], 26 Desember 2007</ref> Op 21 Oktober 2008 is 'n tydelike tentoonstelling van Wolkers se werk in De Lakenhal gehou. Dit het tot 15 Februarie 2009 geduur. In 2019 is verdere skilderye en reliëfs uit die landgoed van die kunstenaar van Texel na De Lakenhal oorgebring. <ref>[https://www.lakenhal.nl/nl/verhaal/presentatie-jan-wolkers Lakenhal.nl, Presentatie Jan Wolkers, 2019]</ref> Die Wolkers-argief en sy tekeninge is in dieselfde jaar na die Universiteitsbiblioteek van Leiden verskuif. <ref>[https://wolkersinleiden.nl/index.php/2019/12/10/nieuwe-boekuitgave-jan-wolkers-in-de-leidse-universiteitsbibliotheek/ Wolkersinleiden.nl, Jan Wolkers in de Leidse Universiteitsbibliotheek, 2019]</ref> == Topverkopers == {| class="wikitable sortable" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; font-size: 85%; text-align:center;" |- !width=250 | Boeke in die Nederlandse Topverkoper-60!!width="100"| Verskyningsdatum!!width="100"| Uitgewingsdatum !! Hoogste posisie!! Aantal weke!! Opmerkings |- |align="left"|''De achtertuin''||2003||13-12-2003||35||1|| |- |align="left"|''Dagboek 1974''||2005||19-03-2005||15||2|| |- |align="left"|''Terug naar Oegstgeest''||2005||19-03-2005||47||2|| |- |align="left"|''Turks fruit''||2005||19-03-2005||59||2|| |- |align="left"|''Kort Amerikaans''||2005||26-03-2005||4||5|| |- |align="left"|''Brandende liefde''||2007||13-01-2007||16||2|| |- |align="left"|''Het was wel een heel lief varkentje''||2008||13-09-2008||32||1|| |- |align="left"|''Zomerhitte''||2013||30-03-2013||39||1|| met [[DVD]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * Murk Salverda, Erna Staal: ''Tijd bestaat niet. Leven en werk van Jan Wolkers'', [[De Bezige Bij]], Amsterdam, 1996 - Schrijversprentenboek 38. Aanlyn: [https://www.dbnl.org/tekst/salv007tijd01_01/ Digitale Biblioteek vir Nederlandse Letterkunde] (opgespoor 13-03-2012). * Paul Steenhuis, Murk Salverda, Erna Staal: ''Jan Wolkers. Schilderijen, tekeningen, beelden'', Waanders, Zwolle, 2002. * Steye Raviez, Coen Verbraak: ''Jan Wolkers Foto'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2007. * Onno Blom: ''Zo is het genoeg. Het laatste jaar van Jan Wolkers'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2008. * Onno Blom, Irma Boom: ''Marszwart & titaanwit'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2008 - bij tentoonstelling in Stedelijk Museum De Lakenhal. * Onno Blom, ''Het litteken van de dood. De biografie van Jan Wolkers''. Amsterdam, 2017 (proefskrif). * Onno Blom, ''Amstelglorie. De volkstuin van Jan Wolkers''. Amsterdam, Bezige Bij, 2018. == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Wikisource|Groot Dictee der Nederlandse Taal 2007}} {{Commonscat|Jan Wolkers}} * [http://archive.is/aYONb Auteursinformatie Jan Wolkers], Nederlandse literatuur deur L. de Groot * [http://portal.omroep.nl/?nav=ieocxSsHEnCwNtHciB&0editLnk=1&b=a Jan Wolkers 1925 - 2007], Nederlands publiek omroepbestel (NPO) * [https://web.archive.org/web/20071022092756/http://wolkers-fragmenten.nl/content.php?id=23 Nuus oor Jan Wolkers 2007], Wolkers se fragmente * [http://geschiedenis.vpro.nl/artikelen/37162696/ IM Jan Wolkers in woord en beeld], VPRO (video, klank, luisterboek e.d.m.) * [http://www.anp-photo.com/search.pp?specialid=1007&flush=1 ANP Historisch dossier: Jan Wolkers]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kb.nl/themas/nederlandse-literatuur-en-taal/schrijversalfabet/jan-wolkers-1925-2007 Dossier: Jan Wolkers (1925-2007)] Koninklijke Bibliotheek * [https://wolkersinleiden.nl/ Wolkers in Leiden] Universiteitsbibliotheek Leiden en Museum De Lakenhal * [http://www.trouw.nl/deverdieping/dossiers/article7567.ece De Tien geboden van Jan Wolkers], [[Trouw]], 28 Des 2002 (Jan Wolkers gevra oor die [[Tien Gebooie]] uit die Bybel) * [http://www.nieuws.nl/483507 Jan Wolkers besweer die dood deur dit te bespot], Novum Nieuws / Nieuws.nl, 19 Oktober 2007 (lewensloop) * [http://www.trouw.nl/deverdieping/overigeartikelen/article825645.ece Wolkers, kompromislose beeldhouer], Trouw, 20 Oktober 2007 (resensie oor sy kunstenaarskap) * [http://www.trouw.nl/deverdieping/overigeartikelen/article825644.ece Jan Wolkers 1925-2007: Zinnelijk en ontroerend], Trouw, 20 Oktober 2007 (resensie oor sy skrywerskap) * [http://www.nd.nl/artikelen/2007/oktober/19/wolkers-voor-velen-symbool-van-verplatting Wolkers vir vele 'n simbool van verplatting], Nederlands Dagblad, 20 Oktober 2007 (Ortodoks-gereformeerde resensie) * [https://archive.is/20121208160810/http://janwolkers.blogspot.de/ In welke boeke is die verhale van Wolkers opgeneem?] * KRO-Profiel (televisieprogram): [http://profiel.kro.nl/2007/0207_jan_wolkers/intro.aspx Jan Wolkers], Februarie 2007 ** [http://cgi.omroep.nl/cgi-bin/streams?/id/KRO/serie/KRO_1237031/KRO_1243952/bb.20070207.asf Aparte skakels na die video hieruit] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Wolkers, Jan}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Jan_Wolkers }} [[Kategorie:Nederlandse beeldhouers]] [[Kategorie:Nederlandse skilders]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2007]] d8fbb3pgt02o1d1ru41af4ko6ryersu 0 364941 2916871 2911734 2026-07-10T11:20:39Z Jcb 223 2916871 wikitext text/x-wiki Die '''Pebco-drie''' of '''Pebco 3''' verwys na drie swart Suid-Afrikaanse anti-[[apartheid]]saktiviste, [[Sipho Hashe]], [[Champion Galela]] en [[Qaqawuli Godolozi]], wat in 1985 deur lede van die [[Buro vir Staatsveiligheid|Suid-Afrikaanse veiligheidspolisie]] ontvoer en daarna vermoor is. == Geskiedenis van PEBCO == Na 'n toename in die lewenskoste vir die swart bevolking in Port Elizabeth, grotendeels deur 'n prysverhoging van 100% in die huurprys in die laat 1970's, het die inwoners van Port Elizabeth besluit om hulself te organiseer en 'n organisasie te stig wat gemik was daarop om sosio-ekonomiese ongeregtighede, as een van die gevolge van die apartheidswetgewing, aan te spreek. Nadat die '''Port Elizabeth Black Civic Organisation''' (PEBCO) amptelik op 10 Oktober 1979 gestig is, is 'n openbare vergadering gehou waar besluit is dat 'n protes teen die verhoging in huur, vervoer, brandstof en beligting, munisipale heffingskoste en voedselkoste gehou word.<ref name="msila">Msila, V. (2014) ''A Place to Live: Red Location and its history from 1903 to 2013''. SUN PRESS</ref> PEBCO se onmiddellike doelstellings en eise was: om te veg vir gelyke regte vir alle inwoners van Port Elizabeth; om alle diskriminerende wetgewing wat deur die regering en plaaslike owerhede ingestel is, te beveg; om deel te neem aan besluitneming oor alle aangeleenthede wat die inwoners van Suid-Afrika raak; om te veg vir die verleen van die reg aan anderskleuriges om grond onder eiendomsreg te koop op enige plek van hul keuse; en om enige regstreekse of indirekte poging om swartes van hul Suid-Afrikaanse burgerskap te ontneem, teen te staan.<ref>Houston, G.F. (1999) ''The National Liberation Struggle in South Africa: A Case Study of the United Democratic Front 1983–1987''. Aldershot:Ashgate</ref> Hul fundamentele doel was om 'n munisipaliteit vir die hele Port Elizabeth te skep, en het daarom die stelsel van gemeenskapsrade en afsonderlike munisipaliteite vir swart en wit verwerp.<ref name="msila" /> == Die verdwyning == Die 1980's was 'n wisselvallige tydperk vir aktivisme in Port Elizabeth en as sodanig is leiers van PEBCO kort-kort aangehou. In 1980 is vyf van sy leiers in hegtenis geneem, waaronder Thozamile Botha, die stigterslid, wat in die vorige jaar, 1979, by die [[Ford Motormaatskappy]] in [[New Brighton|Struandale]] ontslaan is vir sy politieke betrokkenheid en die organisering van werkers op die terrein. Hy het die land in Mei 1980 verlaat om hom by die ANC in ballingskap aan te sluit, en sy kameraad Qaqawuli Godolozi as die nuwe president van PEBCO agtergelaat. Vyf jaar later, op 8 Mei 1985, het drie lede, Sipho Hashe, Champion Galela en Qaqawuli Godolozi, van die lughawe in [[Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]], verdwyn. Dit was te wyte aan die feit dat PEBCO nou verbonde was aan die [[United Democratic Front]] (UDF), wat destyds deur sommige as 'n interne vleuel van die destydse verbode [[African National Congress]] (ANC) beskou is. As gevolg van die verdwyning van die drie het die Komitee vir Verbruikersboikot 'n groot verbruikersboikot gereël wat in Julie 1985 begin het. Alhoewel daar sterk vermoede bestaan dat die Veiligheidspolisie iets met die verdwyning van die drie aktiviste te doen gehad het, was daar tot November 1997 niks oor hul lot bekend nie. == Die Belydenis == Op 11 November 1997, tydens die Waarheids- en Versoeningskommissie onderhoudes, het die voormalige veiligheidspolisiebeampte, kolonel Gideon Nieuwoudt,<ref>News24 | https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Nieuwoudt-charged-for-Pebco-3-20040211 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526162756/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Nieuwoudt-charged-for-Pebco-3-20040211 |date=26 Mei 2019 }}</ref> om amnestie aansoek gedoen vir sy deelname aan die ontvoering, marteling, roof en moord op die PEBCO Drie. Volgens sy getuienis het Nieuwoudt die drie mans uitgelok deur middel van 'n betaalde polisie-informant wat homself voorgedoen het as Britse ambassadeursamptenaar wat 'n kontantskenking aan PEBCO wou doen. Die informant het Sipho en sy twee vriende oortuig om na die lughawe te kom om die donasie af te haal. Nieuwoudt het later geweier om die informant te benoem uit vrees vir sy veiligheid. Die drie mans is deur lede van die veiligheidspolisie aangekeer en na 'n verlate polisiekantoor op 'n plaas by Post Chalmers, naby Cradock, geneem. Hulle is ondervra, van hul besittings gestroop, gemartel, verdoof en uiteindelik verwurg. Die lyke is verbrand en die oorskot is in die nabygeleë [[Groot-Visrivier|Visrivier]] gegooi. Kol. Eugene de Kock, 'n voormalige hoof van afdeling C1 op die polisieplaas [[Vlakplaas]], suid van [[Pretoria]], het in sy voorlegging aan die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) oor die dood van die PEBCO Drie, erken dat daar in 1985 'n rusie tussen twee lede van sy Vlakplaas-span, sers Joe Mamasela en offisier Gert Beeslaar, ontstaan het en dat beide persone betrokke was by 'n operasie in Port Elizabeth waarin die PEBCO Drie vermoor is.<ref>Msila, V. (2014) A Place to Live: Red Location and its history from 1903 to 2013. SUN PRESS</ref> == Die hofsaak == Die voormalige polisielede Johan Martin van Zyl en Johannes Koole is ook in die saak beskuldig. Van Zyl het hom op 11 Februarie 2004 vrywillig aan die polisie in Port Elizabeth oorgegee.<ref name="doj">Department of Justice | https://www.iol.co.za/news/south-africa/pebco-three-bodies-may-have-been-found-362244</ref> Hy is aangekla weens moord en drie aanklagte van aanranding om ernstig te beseer. Die verhoor is vir 12 Oktober vasgestel, maar die verdediging het om uitstel gevra, hangende 'n hersiening van die Waarheids- en Versoeningskommissie van die Motherwell-bomaanval in 1989 waarby Nieuwoudt ook betrokke was. Die WVK het geweier om amnestie aan die drie oortreders Van Zyl, Nieuwoudt en Lotz te verleen, met verwysing dat die drie nie 'n volledige openbaarmaking in die geval van die PEBCO Drie gemaak het nie.<ref name="doj" /> == Sien ook == * [[Vlakplaas]] == Eksterne skakels == * [http://www.saha.org.za/news/2010/May/revelations_of_the_trc_the_case_of_the_pebco_three.htm/ Suid-Afrikaanse Geskiedenis-argief] * [https://web.archive.org/web/20110303211247/http://www.justice.gov.za/trc/media/pr/1999/p990618a.htm Departement van Justisie] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Port Elizabeth]] [[Kategorie:Sterftes in 1985]] [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] 1yxkhgiq7fjv7nlo7nwico0un3h38o8 0 368499 2916712 2706420 2026-07-09T14:20:54Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916712 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Jacques Julius | beeld = | beeldonderskrif = | orde = Adjunkhoofsweep van die amptelike opposisie | termynaanvang = 30 Mei 2019 | termyneinde = | leier = [[John Steenhuisen]]<br/>[[Mmusi Maimane]] | vise = | voorganger = [[Mike Waters]] | opvolger = | geboortenaam = Jacques Warren William Julius | geboortejaar = 1972 | geboortemaand = 6 | geboortedag = 4 | geboorteplek = [[Randfontein]], [[Transvaal]] | sterftedatum = | sterfteplek = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ner | party = [[Demokratiese Alliansie]] | orde2 = [[Lid van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang2 = 22 Mei 2019 | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = [[Wendy Alexander]] | orde3 = Permanente afgevaardigde na die [[Nasionale Raad van Provinsies]] | termynaanvang3 = Mei 2014 | termyneinde3 = Mei 2019 | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = | toekennings = }} '''Jacques Julius''' (gebore 4 Junie 1972) is sedert 22 Mei 2019 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] vir die [[Demokratiese Alliansie]]. Hy dien as die adjunkhoofsweep van die amptelike opposisie in die parlement.<ref>{{cite news |last1=Phakathi |first1=Bekezela |title=DA picks its caucus leadership team |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-05-30-da-picks-its-caucus-leadership-team/ |access-date=10 April 2020 |newspaper=BusinessDay |date=30 Mei 2019}}</ref> Julius was van Mei 2014 tot Mei 2019 'n permanente afgevaardigde na die [[Nasionale Raad van Provinsies]].<ref>{{cite news |last1=Mokone |first1=Thabo |title=DA names parliamentary leaders as it aims to tackle ANC head-on |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2019-05-30-da-names-parliamentary-leaders-as-it-aims-to-tackle-anc-head-on/ |access-date=10 April 2020 |newspaper=TimesLIVE |date=30 Mei 2019}}</ref> Op 21 November 2020 is Julius as voorsitter van die DA se Wes-Randstreek in Gauteng verkies.<ref>{{Cite news|last=Chothia|first=Andrea|date=21 November 2020|title=DA announces provincial leadership election results|work=The South African|url=https://www.thesouthafrican.com/news/da-provincial-congress-leadership-election-results/|access-date=28 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129021420/https://www.thesouthafrican.com/news/da-provincial-congress-leadership-election-results/|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://www.pa.org.za/person/jacques-warren-william-julius Jacques Julius se profiel op ''People's Assembly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026032346/https://pa.org.za/person/jacques-warren-william-julius/ |date=26 Oktober 2020 }} {{Saadjie}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Julius, Jacques}} [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1972]] aoi30kl53qtvvs1znwt99btdsk9ufhs 3 382301 2916783 2423511 2026-07-09T21:37:46Z Mfield 200923 Mfield het bladsy [[Gebruikerbespreking:Wesborden]] na [[Gebruikerbespreking:Hylameixiaoweisileyi]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Wesborden|Wesborden]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Hylameixiaoweisileyi|Hylameixiaoweisileyi]]" 2423511 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} — [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 10:35, 30 Julie 2021 (UTC) 3e5rop38vsp2whpatbw33g4030d8dqt 0 387138 2916801 2909860 2026-07-10T00:05:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916801 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jared Diamond | bynaam = | beeld = JaredDiamond.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Jared Diamond in London, Februarie 2013 | geboortenaam = Jared Mason Diamond | geboortedatum = [[10 September]] [[1937]] | geboorteplek = [[Boston]], [[Massachusetts]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Verenigde State van Amerika]] | beroep = Wetenskaplike, geograaf, historikus, voëlkenner en skrywer | ander = | bekend = ''Guns, Germs, and Steel'' (1997), ''Collapse'' (2005) en ''Upheaval: How Nations Cope with Crisis and Change'' (2019) | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Jared Mason Diamond''' (gebore [[10 September]] [[1937]]) is 'n Amerikaanse geograaf, [[historikus]], voëlkenner en [[skrywer]] wat veral bekend is vir sy gewilde wetenskaplike boeke ''The Third Chimpanzee'' (1991); ''Guns, Germs, and Steel'' (1997, bekroon met 'n [[Pulitzerprys]]); ''Collapse'' (2005), ''The World Until Yesterday'' (2012), en ''Upheaval'' (2019). Diamond is oorspronklik opgelei in [[biochemie]] en [[fisiologie]],<ref name="ReferenceA">Jared Diamond, ''Collapse: How Societies Choose to Fail or Survive'', Penguin Books, 2005 en 2011 ({{ISBN|978-0-241-95868-1}})</ref> dit is egter bekend dat hy 'n indiepte kennis het van 'n verskeidenheid velde, insluitend [[antropologie]], [[ekologie]], [[geografie]] en evolusionêre biologie. Hy is 'n professor in geografie aan die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles (UCLA).<ref name="TheLifeScientific">{{cite web |url=http://downloads.bbc.co.uk/podcasts/radio4/tls/tls_20121204-0930a.mp3 |title=Jim Al-Khalili talks to Jared Diamond about his journey from the gall bladder to global history via a passion for the birds of Papua New Guinea. |access-date=2012-12-19 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029223720/http://downloads.bbc.co.uk/podcasts/radio4/tls/tls_20121204-0930a.mp3 |url-status=dead }}</ref> In 2005 was Diamond die negende posisie gelys tydens 'n peiling deur die publikasies ''Prospect'' en ''Foreign Policy'' van die wêreld se voorste 100 openbare intellektuele.<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2005/10/15/prospectfp-top-100-public-intellectuals-results/ |title=Prospect/FP Top 100 Public Intellectuals Results |date=15 Oktober 2005 |access-date=1 Maart 2016}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Diamond is op 10 September 1937 in [[Boston]], [[Massachusetts]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gebore. Albei sy ouers was van [[Asjkenasiese Jode| Asjkenasiese Joodse]] families wat na die Verenigde State geëmigreer het. Sy pa, Louis Diamond, was 'n geneesheer wat uit [[Chișinău]], [[Moldawië]] geëmigreer het, en sy ma, Flora Kaplan, 'n onderwyseres, [[taalkundige]] en konsertpianis.<ref name=guardian012013/> Diamond het op sesjarige ouderdom leer [[klavier]] speel. Jare later sou hy sy vrou om haar hand vra nadat hy [[Johannes Brahms]] se ''Intermezzo in A majeur'' vir haar gespeel het.<ref name="PrivPass">[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01r0ywj Jared Diamond in conversation with Michael Berkeley] on the BBC Radio 3 program ''Private Passions'' (uitgesaai 3 Maart 2013)</ref> Reeds op sewejarige ouderdom het hy belangstelling in [[voëlkyk]] ontwikkel.<ref name="ReferenceA"/> Dit het een van sy groot lewenspassies geword en het gelei tot 'n aantal werke wat in [[ornitologie]] gepubliseer is.<ref>[[Ernst Mayr]], Jared Diamond, The Birds of Northern Melanesia: Speciation, Ecology, & Biogeography, Oxford University Press, 2001 ({{ISBN|0-19-514170-9}})</ref> Op die ouderdom van 15 het sy ouers hom vir die eerste keer buite die oostelike VSA na [[Montana]] geneem, waar hulle vakansies op die Hirschy's-familieplaas langs die Big Hole-rivier deurgebring het. In die somer van 1956, as 'n universiteitstudent, het hy na die plaas teruggekeer vir werk. Later, onder die invloed van die skoonheid van die gebied, het hy gereeld sy eie gesinsvakansies hier deurgebring, en Montana en die Bitterroot-vallei het een van die sleutelvoorbeelde in sy boek ''Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed'' geword.<ref name="ReferenceA"/> Hy het die Roxbury Latynse Skool bygewoon en in 1958 'n ''[[Baccalaureus artium]]'' in Biochemiese Wetenskappe aan [[Harvard-universiteit|Harvard College]] verwerf en 'n PhD oor die [[fisiologie]] en [[biofisika]] oor membrane in die [[galblaas]] aan Trinity College, [[Universiteit van Cambridge]] in 1961.<ref name="TheLifeScientific"/><ref name="diamond">Tesis, PhD, Jared Diamond, ''Concentrating activity of the gallbladder'', Universiteit van Cambridge, 1961, http://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=27758 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190424135617/https://ulmss-newton.lib.cam.ac.uk/vwebv/holdingsInfo?bibId=27758 |date=24 April 2019 }}</ref><ref name=ecosmos /> ==Loopbaan== Nadat hy aan Cambridge gegradueer het, het Diamond tot 1965 as 'n juniorgenoot na Harvard teruggekeer, en in 1968 'n professor in fisiologie aan die UCLA Mediese Skool geword. Terwyl hy in sy twintigs was, het hy 'n tweede, parallelle, loopbaan in voëlkunde en ekologie ontwikkel, met spesialisering in [[Nieu-Guinee]] en nabygeleë eilande, wat hy vanaf 1964 begin besoek het.<ref name="ReferenceA"/> Later, in sy vyftigs, het Diamond 'n derde loopbaan in omgewingsgeskiedenis ontwikkel en 'n professor in geografie aan UCLA geword, sy huidige posisie.<ref name=ecosmos>{{Cite web |title=The Prize Winner, 1998 |url=http://www.expo-cosmos.or.jp/jusyou/1998_e.html |work=Expo-Cosmos |access-date=18 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503130745/http://www.expo-cosmos.or.jp/jusyou/1998_e.html |archive-date=3 Mei 2009}}</ref> Hy gee ook klas by LUISS Guido Carli in Rome.<ref>{{cite web |url=http://www.luiss.it/cattedreonline/corso/M120/0/2R2LMRR/2015 |title=Geografia politica |work=LUISS Guido Carli |access-date=8 Maart 2019 |archive-date= 8 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408120751/http://www.luiss.it/cattedreonline/corso/M120/0/2R2LMRR/2015 |url-status=dead }}</ref> Hy het die Nasionale Medalje van Wetenskap in 1999 verwerf<ref>{{cite web |url=https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=103 |work=National Science Foundation |title=The President's National Medal of Science: Recipient Details |year=1999 |access-date=8 Maart 2019}}</ref> en Westfield State-universiteit het in 2009 'n eredoktorsgraad aan hom toegeken. Diamond het oorspronklik gespesialiseer in soutabsorpsie in die galblaas.<ref name="diamond" /><ref name="NPR"> {{cite news |url=https://www.npr.org/2011/09/08/140297259/understanding-history-with-guns-germs-and-steel |title=Understanding History With 'Guns, Germs, And Steel' |work=NPR |date=8 September 2011 |access-date=8 Maart 2019}}</ref> Hy het ook vakkundige werke in die velde van ekologie en [[ornitologie]] gepubliseer, <ref>{{Cite journal |last1=Diamond |first1=J. |last2=Bishop |first2=K. D. |last3=Gilardi |first3=J. D. |doi=10.1111/j.1474-919X.1999.tb07540.x |title=Geophagy in New Guinea birds |journal=[[Ibis (journal)|Ibis]] |volume=141 |issue=2 |page=181 |date=5 Augustus 2004 |url=http://www.pngibr.org/publications/pdf/2006-Symes-et-al.pdf |issn=0952-8369 |access-date=8 Maart 2019 }}{{Dooie skakel|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>maar is waarskynlik die bekendste vir die skrywer van 'n aantal gewilde-wetenskaplike boeke wat onderwerpe uit verskillende velde kombineer anders as dié wat hy formeel bestudeer het. As gevolg van hierdie akademiese diversiteit, is Diamond beskryf as 'n [[veelweter]].<ref> {{cite web |url=http://www.abc.net.au/animals/human_stars.htm |work=Australian Broadcasting Corporation |title=The Animal Attraction |year=2001 |access-date=8 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507092547/http://www.abc.net.au/animals/human_stars.htm |archive-date=7 May 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/node/14587314 |newspaper=[[The Economist]] |title=Rapa Nui déjà vu |date=8 Oktober 2009 |access-date=8 Maart 2019 |publisher=The Economist Newspaper Limited}}</ref> ==Populêre wetenskaplike werke== ===''The Third Chimpanzee'' (1991)=== Diamond se eerste gewilde boek, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'' (1991), ondersoek [[menslike evolusie]] en die relevansie daarvan vir die moderne wêreld, met bewyse van [[antropologie]], evolusionêre biologie, [[genetika]], [[ekologie]] en [[linguistiek]]. Die boek spoor hoe mense ontwikkel het om so anders as ander diere te wees, ten spyte daarvan dat hulle meer as 98% van ons [[DNS]] met ons naaste dierverwante, die [[sjimpansee]]s, deel. Die boek ondersoek ook die dierlike oorsprong van [[taal]], [[kuns]], [[landbou]], [[Rookgewoonte|rook]] en dwelmgebruik, en ander skynbaar unieke menslike eienskappe. Dit is goed ontvang deur kritici en het die 1992 Rhône-Poulenc-prys vir wetenskapboeke<ref name="rsocprizes">{{Cite web | title=Prize for Science Books previous winners and shortlists | url=http://royalsociety.org/bookspage.asp?id=6372 | publisher=Royal Society | access-date=2009-05-18 | archive-date=2018-06-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180619035725/https://royalsociety.org/bookspage.asp?id=6372 | url-status=dead }}</ref> en die Los Angeles Times-boekprys gewen.<ref name="latimesprize">{{Cite news| title=Los Angeles Times Festival of Books&nbsp;– Book Prizes&nbsp;– Winners by Award (science) | url=http://www.latimes.com/extras/bookprizes/winners_byaward.html#science | archive-url=https://web.archive.org/web/20021204004228/http://www.latimes.com/extras/bookprizes/winners_byaward.html#science | url-status=dead | archive-date=2002-12-04 |work=Los Angeles Times | access-date=2009-05-18}}</ref> ===''Guns, Germs, and Steel'' (1997)=== Sy tweede en bekendste gewilde wetenskaplike boek, ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies'', is gepubliseer in 1997. Dit vra hoekom Eurasiese volke inheemse Amerikaners, Australiërs en Afrikane verower of verplaas het, in plaas van andersom. Dit voer aan dat hierdie uitkoms nie te wyte was aan genetiese voordele van Eurasiese volke self nie, maar eerder aan kenmerke van die [[Eurasië]] [[vasteland]], in die besonder, sy hoë diversiteit van wilde plant- en dierspesies wat geskik is vir [[mak maak]] en sy oos/wes-hoofas wat die verspreiding bevoordeel het van daardie huisdiere, [[mens]]e, [[tegnologie]]ë—en siektes—vir lang afstande met min verandering in breedtegraad. Die eerste deel van die boek fokus op redes waarom slegs 'n paar spesies wilde plante en diere geskik was vir mak maak. Die tweede deel bespreek hoe plaaslike voedselproduksie gebaseer op daardie huisdiere gelei het tot die ontwikkeling van digte en gestratifiseerde menslike bevolkings, vermoë om te skryf, gesentraliseerde politieke organisasie en epidemiese aansteeklike siektes. Die derde deel vergelyk die ontwikkeling van voedselproduksie en van menslike [[samelewing]]s tussen verskillende kontinente en wêreldstreke. ''Guns, Germs, and Steel'' het 'n internasionale topverkoper geword, is in 33 tale vertaal en het verskeie toekennings ontvang, insluitend 'n [[Pulitzerprys]], 'n Aventisprys vir Wetenskapboeke<ref name=rsocprizes/> en die 1997 Phi Beta Kappa-toekenning in Wetenskap.<ref>{{cite web | url=http://www.pbk.org/infoview/PBK_Infoview.aspx?t=&id=57 | title=1997 Phi Beta Kappa Science Book Award | publisher=Phi Beta Kappa | access-date=16 Februarie 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051222030029/http://www.geeky.net/images/webbadge.gif | archive-date=22 Desember 2005 | url-status=dead | df=mdy-all }}</ref> 'n Televisie-dokumentêre reeks gebaseer op die boek is in 2005 deur die [[National Geographic Society]] vervaardig.<ref>{{cite news|last=Lovgren|first=Stefan|title='Guns, Germs and Steel': Jared Diamond on Geography as Power|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0706_050706_diamond.html|access-date=6 Desember 2012|newspaper=National Geographic News|date=6 Julie 2005}}</ref><ref>{{cite web|title=Guns, Germs & Steel: The Show|url=https://www.pbs.org/gunsgermssteel/show/index.html|publisher=PBS|access-date=6 Desember 2012}}</ref> ===''Why is Sex Fun?'' (1997)=== In sy derde boek, ''Why is Sex Fun?'', wat ook in 1997 gepubliseer is, bespreek Diamond evolusionêre faktore wat kenmerke van [[menslike seksualiteit]] onderlê wat oor die algemeen as vanselfsprekend aanvaar word, maar wat hoogs ongewoon is onder ons diereverwante. Daardie kenmerke sluit in 'n langtermyn paarverhouding ([[huwelik]]), naasbestaan van ekonomies saamwerkende pare binne 'n gedeelde gemeenskaplike gebied, voorsiening van ouerlike sorg deur vaders sowel as deur moeders, [[seks]] in privaatheid eerder as in die openbaar, versteekte [[ovulasie]], vroulike seksuele ontvanklikheid wat die grootste deel van die menstruele siklus insluit (insluitend dae van onvrugbaarheid), vroulike [[menopouse]] en kenmerkende sekondêre seksuele kenmerke. ===''Collapse'' (2005)=== Diamond se volgende boek, ''Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed'', wat in 2005 gepubliseer is, ondersoek 'n reeks vorige samelewings in 'n poging om te identifiseer hoekom hulle óf ineengestort het óf aangehou het om te floreer en oorweeg wat kontemporêre samelewings uit hierdie historiese voorbeelde kan leer. Soos in ''Guns, Germs, and Steel'', argumenteer hy teen verduidelikings vir die mislukking van vorige samelewings wat hoofsaaklik op kulturele faktore gebaseer is, eerder deur op ekologie te fokus. Onder die gemeenskappe wat in die boek genoem word, is die Noorse en [[Inuïete]] van [[Groenland]], die [[Maja]], die Anasazi, die inheemse mense van [[Rapa Nui-volk|Rapa Nui]] ([[Paaseiland]]), [[Japan]], [[Haïti]], die [[Dominikaanse Republiek]] en moderne [[Montana]]. Die boek sluit af deur te vra waarom sommige samelewings rampspoedige besluite neem, hoe groot besighede die omgewing beïnvloed, wat ons vernaamste omgewingsprobleme vandag is, en wat individue omtrent daardie probleme kan doen. Soos ''Guns, Germs, and Steel'', is ''Collapse'' in dosyne tale vertaal, het dit 'n internasionale topverkoper geword, en was die basis van 'n televisiedokumentêr wat deur die National Geographic Society vervaardig is.<ref>{{Cite journal | editor1-last = Demenocal | editor1-first = Peter B. | editor2-last = Cook | editor2-first = Edward R. | title = Perspectives on Diamond's Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed | series = CA Forum on Anthropology in Public | journal = Current Anthropology | date = Desember 2005 | volume = 46 | issue = supplement | pages = S91–S99 | jstor = 3597146 | doi = 10.2307/3597146 | issn = 0011-3204 }}{{subscription required}}</ref> Sommige antropoloë en geleerdes het Diamond se metodes en gevolgtrekkings gekritiseer.<ref>McAnany, P.A. & Yoffee, N. (Eds) (2010). Questioning Collapse: Human Resilience, Ecological Vulnerability, and the Aftermath of Empire. Cambridge University Press.</ref> Collapse is ook genomineer vir die Royal Society-prys vir Wetenskapboeke.<ref name=rsocprizes/> ==="Vengeance is Ours" omstredenheid (2008)=== In 2008 het Diamond 'n artikel in ''The New Yorker'' gepubliseer met die titel "''Vengeance Is Ours''",<ref>{{Cite news |last=Diamond |first=Jared |date=2008-04-21 |url=http://www.newyorker.com/reporting/2008/04/21/080421fa_fact_diamond |title=Vengeance Is Ours |work=Annals of Anthropology |page=74}}{{Subscription required}}</ref> wat die rol van wraak in stamoorlogvoering in [[Papoea-Nieu-Guinee]] beskryf. 'n Jaar later het twee inheemse mense wat in die artikel genoem word, 'n regsgeding teen Diamond en ''The New Yorker'' ingedien en beweer dat die artikel hulle belaster het.<ref name="science">{{Cite journal | last1 = Balter | first1 = M. | title = 'Vengeance' Bites Back at Jared Diamond| doi = 10.1126/science.324_872 | journal = Science | volume = 324 | issue = 5929 | pages = 872–874 | year = 2009 | pmid = 19443760}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20090422/us-jared-diamond-lawsuit/|title=Author Jared Diamond sued for libel|last=Maull|first=Samuel|date=22 April 2009|publisher=AP News|access-date=2012-02-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Smillie |first=Dirk |title=Fresh Legal Jab At 'The New Yorker' |url=https://www.forbes.com/2009/10/18/papua-jared-diamond-business-media-new-yorker.html |access-date=8 February 2013|newspaper=Forbes |date=19 Oktober 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125013811/http://www.forbes.com/2009/10/18/papua-jared-diamond-business-media-new-yorker.html |archive-date=25 November 2009 |url-status=dead }}</ref> In 2013 het The Observer berig dat die regsgeding "met wedersydse instemming teruggetrek is na die skielike dood van hul prokureur."<ref name=guardian012013>{{cite news|last=McKie|first=Robin|title=Jared Diamond: what we can learn from tribal life|url=https://www.theguardian.com/science/2013/jan/06/jared-diamond-tribal-life-anthropology|newspaper=The Observer|date=5 Januarie 2013|access-date=5 Januarie 2013}}</ref> ===''Natural Experiments of History'' (2010)=== In 2010 het Diamond (saam met James Robinson) ''Natural Experiments of History'' geredigeer, 'n versameling van sewe gevallestudies wat die multidissiplinêre en vergelykende benadering tot die studie van [[geskiedenis]] wat hy voorstaan, illustreer. Die boek se titel spruit uit die feit dat dit nie moontlik is om geskiedenis te bestudeer deur die voorkeurmetodes van die laboratoriumwetenskappe nie, dit wil sê deur beheerde eksperimente wat gerepliseerde menslike samelewings vergelyk asof dit proefbuise van bakterieë is. In plaas daarvan moet 'n mens kyk na natuurlike eksperimente waarin menslike samelewings wat in baie opsigte soortgelyk is, histories versteur is. Die boek se nawoord klassifiseer natuurlike eksperimente, bespreek die praktiese probleme om dit te bestudeer, en bied voorstelle oor hoe om daardie probleme aan te spreek.<ref>{{Cite web|title=Natural Experiments of History – Jared Diamond, James A. Robinson|url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674035577|publisher=Harvard University Press|access-date=8 September 2010|archive-date= 1 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201194707/https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674035577|url-status=dead}}</ref> ===''The World Until Yesterday'' (2012)=== In ''The World Until Yesterday'', wat in 2012 gepubliseer is, vra Diamond wat die [[Weste]]rse wêreld uit tradisionele samelewings kan leer. Dit ondersoek 39 tradisionele kleinskaalse gemeenskappe van boere en [[jagter-versamelaar]]s met betrekking tot hoe hulle universele menslike probleme hanteer. Die probleme wat bespreek is, sluit in die verdeling van ruimte, die oplossing van geskille, die grootmaak van kinders, die behandeling van bejaardes, die hantering van gevare, die formulering van gelowe, die aanleer van veelvuldige tale en om gesond te bly. Die boek stel voor dat sommige praktyke van tradisionele samelewings nuttig aangeneem kan word in die moderne industriële wêreld vandag, hetsy deur individue of anders deur die samelewing as 'n geheel. ===''Upheaval'' (2019)=== In ''Upheaval: How Nations Cope with Crisis and Change'' ondersoek Diamond of nasies lesse tydens krisisse kan vind op 'n manier soos mense doen. Die nasies wat oorweeg word, is [[Finland]], [[Japan]], [[Chili]], [[Indonesië]], [[Duitsland]], [[Australië]] en die VSA.<ref>{{Cite web |url=https://www.irishtimes.com/culture/books/upheaval-review-how-countries-seldom-learn-from-their-past-1.3883396 |title=Upheaval review: How countries seldom learn from their past |date=2019-05-11 |website=The Irish Times |access-date=2019-05-17}}</ref> Diamond identifiseer vier moderne bedreigings: [[kernwapen]]s, [[klimaatverandering]], beperkte hulpbronne en uiterste ongelykheid.<ref>{{cite web|url=https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/books/2019/05/09/pulitzer-prize-winning-author-jared-diamond-to-discuss-new-book-upheaval-in-dallas/|title=Pulitzer Prize-winning author Jared Diamond to discuss new book, 'Upheaval,' in Dallas |website=The Dallas Morning News|date=9 Mei 2019|last=Martindale|first=David}}</ref> Anand Giridharadas, wat vir ''[[The New York Times]]'' geresenseer het, het beweer die boek bevat baie feitelike onakkuraathede. Daniel Immerwahr, resensent vir The ''New Republic'', berig dat Diamond "statistiese analise" en die gepaardgaande strengheid verwerp het, selfs volgens die standaarde van sy vroeëre boeke, wat self soms op hierdie basis uitgedaag is.<ref>{{cite magazine|url=https://newrepublic.com/article/154142/jared-diamond-upheaval-book-review|title=All Over the Map|last1=Immerwahr |first1=Daniel |date=11 Junie 2019 |magazine=The New Republic |access-date=12 Junie 2019}}</ref> == Persoonlike lewe== Diamond is getroud met Marie Cohen, kleindogter van die Poolse politikus Edward Werner. Hulle het tweelingseuns, gebore in 1987.<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/b01p3k5q Radio interview with Jim Al-Khalili, BBC Radio 4, series ''The Life Scientific'', uitgesaai op 4/12/2012]</ref> ==Rade== * Redaksie Raad van die ''Skeptic Magazine'', ‘n uitgawe van The Skeptics Society * Lid van die American Academy of Arts and Sciences * Lid van die National Academy of Sciences * VSA regionale direkteur vir die World Wide Fund for Nature ==Geselekteerde biografie== * 1992: ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'' ({{ISBN|0-06-098403-1}}-) * 1997: ''Why Is Sex Fun?'' ({{ISBN|0-465-03127-7}}-) * 1997: ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies'' ({{ISBN|978-0-099-30278-0}}). Ook gepubliseer met die titel ''Guns, germs and steel: A short history of everybody for the last 13,000 years'' ({{ISBN|978-0099302780}}) * 2005: ''Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed'' ({{ISBN|978-0241958681}}) * 2010: ''Natural Experiments of History'', met James A. Robinson ({{ISBN|0-674-03557-7}}) * 2012: ''The World until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societies?'' ({{ISBN|978-0141024486}}) * 2015: ''The Third Chimpanzee for Young People: The Evolution and Future of the Human Animal'' ({{ISBN|9781609806118}}) * 2019: ''Upheaval: How Nations Cope with Crisis and Change'' ({{ISBN|978-0316409131}}) == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Diamond, Jared}} [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Amerikaanse geskiedkundiges]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Lewende mense]] cu3p104cmlqz1m593886hxa16a613an 0 387656 2916869 2911720 2026-07-10T11:18:33Z Jcb 223 2916869 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cape Town, Houses of Parliament.JPG|duimnael|Die parlementsgebou van [[Suid-Afrika]] in Kaapstad.]] '''Die parlementsgebou''' van [[Suid-Afrika]] is in [[Kaapstad]] geleë. Die gebou bestaan uit drie hoofafdelings: die oorspronklike gebou, wat in [[1884]] voltooi is, en aanbouings wat in die 1920's en 1980's bygevoeg is. Die nuwer toevoegings huisves die Nasionale Vergadering (die laerhuis van die tweekamerparlement van Suid-Afrika), en die oorspronklike gebou huisves die [[Nasionale Raad van Provinsies]] (die hoërhuis van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]]). Die oorspronklike parlementsgebou is in 'n neoklassieke styl ontwerp, met kenmerke van die [[Kaaps-Hollandse Styl|Kaaps-Hollandse argitektuur]]. Die latere toevoegings is so ontwerp dat dit met die oorspronklike gebou saamsmelt. Die parlementsgebou is deur die [[Suid-Afrikaanse Erfenishulpbronagentskap]] (SAEHA) tot 'n [[Nasionale erfenisterreine van Suid-Afrika|Nasionale Erfenisterrein]] verklaar en het graad 1 nasionale erfenisstatus gegee, die hoogste graad wat deur SAEHA vasgestel is.<ref>{{cite web |url=http://www.sahra.org.za/sahris/about/news/sa-parliament-declared-national-heritage-site |title=SA Parliament declared a National Heritage Site |publisher=South African Heritage Resources Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530040856/http://www.sahra.org.za/sahris/about/news/sa-parliament-declared-national-heritage-site |archive-date=2018-05-30 |url-status=dead |access-date=2022-01-04 }}</ref> Op [[2 Januarie]] [[2022]] het 'n groot brand in die parlementsgebou uitgebreek. ==Geskiedenis== [[Lêer:GoedeHoop Masonic Lodge 1872 - Cape Parliament.jpg|duimnael|Die Vrymesselaarslosie wat gedien het as die lokaal van die tweede Kaapse Parlement.]] [[Koningin Victoria]] het toestemming verleen vir die stigting van 'n parlement in die [[Kaapkolonie]] in 1853. Die eerste sittings is in die Goewerneurswoning, die [[Tuynhuys]], gehou, waarna sittings in die Goede Hoop Vrymesselaarslosie gehou is. Hierdie gebou is deur die Suid-Afrikaanse [[Vrymesselary|Vrymesselaars]] gebruik <ref>{{cite web |url=https://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=277 |title=Masonic Hall - Lodge de Goede Hoop |access-date=8 September 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Parliaments-secret-temple-revealed-20140608 |title=Parliament's secret temple revealed |author=Lamprecht, M. |publisher=City Press newspaper |date=8 Junie 2014 |access-date=9 September 2018}}</ref> (Hulle Losie is de Goede Hoop genoem). Die destydse hoër huis was gehuisves in die ou hooggeregshofgebou, wat self die [[Slawelosie]] onder [[VOC]]-bewind was. ==Die oorspronklike parlementsgebou== LP's het opgemerk dat die Vrymesselaarslosiegebou onopvallend was en geen respek afgedwing het nie. [[Lêer:Original plan for the Cape Parliament - Freeman.jpg|duimnael|Freeman se oorspronklike uitgebreide plan vir die nuwe Parlement.]] Alhoewel dit weens finansiële oorwegings deur die destydse Kaapkolonie eerste minister [[John Molteno]] gekant is, is 'n komitee saamgestel om ontwerpe vir 'n nuwe parlementsgebou te ontvang. Die komitee het 'n uitgebreide ontwerp deur argitek [[Charles Freeman]] gekies, en bouwerk het op 12 Mei 1875 begin, met die destydse Goewerneur van die Kaapkolonie, [[Henry Barkly]], wat die hoeksteen gelê het. Byna dadelik is ontdek dat Freeman se planne foutief was. Freeman se foute is vererger deur die teenwoordigheid van grondwater, en 'n herberekening van die begroting het aan die lig gebring dat die werklike koste baie meer as die oorspronklike syfer sou wees waarvoor die regering toegelaat het. Vir sy onbevoegdheid is Freeman afgedank, en Henry Greaves is in 1876 as argitek aangestel. Freeman se planne is verander om oënskynlik onnodig duur kenmerke soos 'n sentrale koepel, [[standbeeld]]e, borswerings en [[fontein]]e uit te sluit. Bouwerk het weer begin, maar is vertraag – hierdie keer deur die Britse omverwerping van die Kaapse regering in 1878, die daaropvolgende Konfederasie-oorloë, en uiteindelik deur die boumaatskappy wat in 1883 bankrot gegaan het. Greaves het die taak egter volhardend voltooi, en die groot, statige , maar relatief onpretensieuse gebou is uiteindelik in 1884 geopen.<ref>Phyllis Lewsen: ''The First Crises in Responsible Government in the Cape Colony''. University of The Witwatersrand / Argief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse geskiedenis. 1940/3.</ref> Kaapse premier [[Thomas Scanlen]], en die Britse goewerneur Henry Robinson het die openingseremonie in die gebou gelei, wat uiteindelik as waardig verklaar is vir die land se wetgewer.<ref name="artef">{{Cite web |url=http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=648 |title=GREAVES, Henry &#91;Harry&#93; Sidon}}</ref> [[Lêer:Parliament of the Cape of Good Hope - CapeArch.jpg|duimnael|Die finale parlementsgebou soos gebou. (sonder standbeelde, koepel of fonteine)]] ==Latere toevoegings== In die 1920's het die Parlement sir [[Herbert Baker]] opdrag gegee om 'n uitbreiding aan die gebou te bou, insluitend 'n nuwe kamer vir die Volksraad. Die ou Vergaderingskamer het die Parlementêre Eetkamer geword, wat deur die spysenieringsafdeling van Suid-Afrikaanse Spoorweë en Hawens bestuur word. 'n Verdere uitbreiding is in die 1980's geskep, toe die 1910-grondwet vervang is met die ongemaklike en nuwe driekamerparlement wat elk 'n parlementêre huis vir Blankes, Kleurlinge en Indiërs voorsien het. Verdere grondwetlike veranderings het die magsentrum wegbeweeg van die ou gebou en na die nuwer vleuel.<ref name="artef" /> ==2022 brand== [[Lêer:SouthAfricanNationalAssembly.jpg|duimnael|Huidige Nasionale Vergaderinggebou, aangebou in die 1980's.]] Gedurende die oggend van 2 Januarie 2022 het 'n brand in kantore op die derde verdieping in die parlementêre gebied uitgebreek en na die onder- en boonste huise versprei <ref>{{Cite web |title=National Assembly barely visible as heavy cloud of smoke covers Parliament |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/live-fire-breaks-out-in-parliament-firefighters-battling-to-contain-blaze-20220102 |date=2 January 2022 |website=News24 |access-date=2 January 2022}}</ref>Meer as 35 brandbestryders het dit aanvanklik gereageer.<ref name=GBN196145>{{cite web |url=https://www.gbnews.uk/news/cape-town-fire-south-african-parliament-building-ablaze-as-firefighters-rushed-to-the-scene/196145 |title=Cape Town fire: South African Parliament building ablaze as firefighters rushed to the scene |date=2 Januarie 2022 |publisher=GB News |access-date=2 Januarie 2022}}</ref>Teen die middel van die oggend was brandweermanne nog besig om die brand te beheer<ref>{{Cite web |title=Fire at parliament has spread to another building |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2022-01-02-parliament-on-fire-city-of-cape-town-says/ |date=22 Januarie 2022 |website=BusinessLIVE |access-date=2 Januarie 2022}}</ref> Die geboue is erg beskadig. Daar is berig dat die sprinkelstelsel nie reg gefunksioneer het nie<ref name=BBC59850904>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-59850904 |title=Cape Town: Major blaze rips through South Africa parliament building |work=[[BBC News]] |date=2 Januarie 2022 }}</ref> en beskermingsdienstepersoneel was nie aan diens nie.<ref>{{Cite web |title=Major fire wracks parliament building, raising questions about why no protection services staff were on duty |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-02-major-fire-wracks-parliament-building-raising-questions-about-why-no-protection-services-staff-were-on-duty/ |date=2 Januarie 2022 |website=Daily Maverick |first=Marianne |last=Merten |access-date=2 Januarie 2022}}</ref> Die polisie het bevestig dat 'n 49-jarige man, Zandile Christmas Mafe vir ondervraging aangehou is.<ref>{{Cite web |title=Police confirm 49-year-old man being questioned for Parliament fire |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/live-fire-breaks-out-in-parliament-firefighters-battling-to-contain-blaze-20220102 |date=2 Januarie 2022 |website=News24 |access-date=2 Januarie 2022}}</ref> Hy is daarna deur die Valke se prioriteitsmisdaadeenheid gearresteer.<ref name="hawks">{{Cite web |title=Hawks take over investigation of Parliament fire, arrest 49-year-old |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/live-fire-breaks-out-in-parliament-firefighters-battling-to-contain-blaze-20220102 |date=2 Januarie 2022 |website=News24 |access-date=2 Januarie 2022}}</ref> Hy is aangekla van brandstigting, huisbraak en diefstal ingevolge die Wet op Nasionale Sleutelpunte.<ref name="hawks" /> Op 29 Januarie 2022 het die staat beweer dat Mafe beken het dat hy 'n brand in die parlementêre gebou gestig het. Luidens ’n beëdigde verklaring wat ná sy arrestasie aan ondersoekers gegee is en aan die hof voorgelees is, het Mafe gesê dit is “die regte ding” om die parlement aan die brand te steek aangesien hy President [[Cyril Ramaphosa]] wil verhoed om sy jaarlikse [[Staatsrede (Suid-Afrika)|staatsrede]] te lewer. Hy het ook Ramaphosa se bedanking geëis, die vrylating van [[Janusz Waluś]] asook R1 500 vir werklose Suid-Afrikaners.<ref>{{Cite web|title=Zandile Mafe wanted to burn Parliament to prevent SONA, demand president's resignation, court hears|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/zandile-mafe-wanted-to-burn-parliament-to-prevent-sona-demand-presidents-resignation-court-hears-20220129|access-date=2022-01-30|website=News24|language=en-US}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Houses of Parliament, Cape Town}} {{Normdata}} {{Coord|33|55|34|S|18|25|09|E|display=inline,title}} [[Kategorie:Erfenishulpbronne in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] pj0dvqs015sfawjjejt9u779pajm37c 0 389728 2916842 2911304 2026-07-10T10:28:17Z Jcb 223 2916842 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE: Moskwa (skip)}} {| border="1" align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" width="300" |align="center" colspan="2"|[[Lêer: Russian cruiser Moskva.jpg|300px]]<br/><small>Moskwa gesien vanuit die lug 2012</small> |- ! style="color: white; height: 30px; background: navy;"| Loopbaan ! style="color: white; height: 30px; background: navy;"| [[Lêer:Naval Ensign of the Soviet Union.svg|35px|Sowjetvloot]][[Lêer:Naval ensign of Russia.svg|35px|Russiese Vloot]] |- |Bestel: | |- |Neergelê: |[[1976]] |- |Tewaterlating: | 1979 |- |Indiensstelling: |[[30 Januarie]] [[1983]] |- |Lot: |Gesink op [[14 April]] [[2022]] |- !colspan="2" style="color: white; height: 30px; background: navy;"| Algemene Eienskappe |- |Verplasing: | 12 490 t |- |Lengte: | {{convert|186.4|m|ftin|abbr=on}} |- |Breedte: |20.8 m |- |Diepgang: |8.4 m |- |Aandrywing: | 4 COGOG gas turbines, 2 aste {{convert|121,000|shp|kW|abbr=on}} |- |Spoed: |32 [[Knoop (snelheid)|knope]] |- |Reikafstand: |7&nbsp;200 km teen 10 knope (12 km/h) |- |Bemanning: |510 <ref>{{cite news |title=Russian warship Moskva: What do we know? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-61103927 |work=[[BBC News]] |date=14 April 2022 |access-date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414080748/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-61103927 |url-status=live }}</ref> |- |Bewapening: |*16 × P-500 Bazalt of P-1000 Vulkan anti-skipmissiele * 8 × 8 (64) S-300 (missiele) (S-300F) ''Fort'' (SA-N-6 ''Grumble'') lang afstand grond tot lug [[missiel]]e * 2 × 20 (40) [[9K33 Osa|9K33 OSA]] (OSA-MA) (SA-N-4 Gecko) SR SAM * 1 × dubbel AK-130 130mm/L70 kanon * 6 × AK-630 naby wapenstelsel * 2 × RBU-6000 anti-duikboot [[mortier]] * 10 × (2 quin) 533mm [[torpedo]]buise |- |} '''''Moskwa''''' ([[Russies]]: Москва, lit. 'Moskou'), voorheen '''''Slawa''''' (Russies: Слава, lit. 'Glorie'), is 'n geleide [[missiel]][[kruiser]] van die [[Russiese Vloot]]. Sy was die hoofskip van die Projek 1164 Atlant-klas en is na die stad [[Moskou]] vernoem. Dit was die [[vlagskip]] van die Russiese [[Swartseevloot]].<ref>{{cite news |last1=Ljunggren |first1=David |date=April 13, 2022 |title=Russia says ammunition blast damages flagship of Black Sea fleet - Interfax |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-major-ship-black-sea-fleet-badly-damaged-blast-interfax-2022-04-13/}}</ref><ref>[https://tass.com/politics/1437605?utm_source=sys.4chan.org&utm_medium=referral&utm_campaign=sys.4chan.org&utm_referrer=sys.4chan.org Cruiser Moskva retains buoyancy, explosions of ammunition stopped — Defense Ministry] 14 April 2022, ''tass.com'', besoek 14 April 2022</ref> en het gehelp om die vlootaanval te lei tydens die [[Russiese inval in Oekraïne, 2022|2022 Russiese inval in die Oekraïne]].<ref>{{cite news |last1=Ljunggren |first1=David |date=April 13, 2022 |title=Russia says ammunition blast damages flagship of Black Sea fleet – Interfax |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-major-ship-black-sea-fleet-badly-damaged-blast-interfax-2022-04-13/ |access-date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414011954/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-major-ship-black-sea-fleet-badly-damaged-blast-interfax-2022-04-13/ |url-status=live }}</ref><ref>[https://tass.com/politics/1437605 Cruiser Moskva retains buoyancy, explosions of ammunition stopped — Defense Ministry] 14 April 2022, ''tass.com'', besoek 14 April 2022</ref> Met 'n bemanning van 510 was sy die kragtigste oppervlakvaartuig in die streek.<ref name="BBC 14 April 2022">{{cite news |title=Russian warship Moskva has sunk – state media |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61114843 |access-date=14 April 2022 |work=BBC News |date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414201134/https://www.bbc.com/news/world-europe-61114843 |url-status=live }}</ref> Op 13 April 2022 het twee Oekraïense amptenare gesê dat ''Moskwa'' deur Oekraïense R-360 Neptune-teenskipmissiele getref is en in onstuimige see aan die brand was. Die Russiese Ministerie van Verdediging het gesê die skip is ernstig beskadig nadat 'n brand 'n ammunisie-ontploffing veroorsaak het, sonder enige verwysing na 'n Oekraïense aanval. Die volgende dag, na 'n poging om dit aan wal te sleep, het Russiese amptenare bevestig dat die skip gesink het.<ref>{{cite news|title=Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|work=The Guardian|date=April 14, 2022|author1=Pjotr Sauer|author2=Julian Borger|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202148/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry|url-status=live}}</ref> ==Geskiedenis== ===As ''Slawa''=== [[Lêer:Cruiser Slava aerial starboard 1983.jpg|links|duimnael|''Slava'' ongeveer in 1983]] ''Slawa'' is in 1976 in Skeepswerf 445 van die 61 Kommunara-skeepsbouaanleg in Mykolaiv in die destydse [[Sowjetunie]] begin bou. Die skip is in 1979 te water gelaat en is op 30 Januarie 1983 in gebruik geneem. Tussen 18–22 November 1986 het die skip die Griekse hawe van Piraeus besoek. ''Slawa'' het 'n rol gespeel in die [[Malta-spitsberaad]] (2–3 Desember 1989) tussen die Sowjetleier [[Michail Gorbatsjof]] en die Amerikaanse president [[George H.W. Bush]]. Sy is deur die Sowjet-afvaardiging gebruik, terwyl die Amerikaanse afvaardiging hul slaapplekke aan boord van USS ''Belknap'' gehad het.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1989/12/03/world/the-malta-summit-reporter-s-notebook-superpowers-cooperating-but-not-seas.html?pagewanted=all |title=The Malta Summit: Reporter's Notebook; Superpowers Cooperating, But Not Seas |work=The New York Times |date=3 Desember 1989 |last=Dowd |first=Maureen |access-date=2 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011184420/http://www.nytimes.com/1989/12/03/world/the-malta-summit-reporter-s-notebook-superpowers-cooperating-but-not-seas.html?pagewanted=all |archive-date=11 Oktober 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://articles.latimes.com/1989-12-02/news/mn-206_1_malta-time |title=The Malta Summit : Today's Schedule |work=Los Angeles Times |date=2 Desember 1989 |access-date=2 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003175651/http://articles.latimes.com/1989-12-02/news/mn-206_1_malta-time |archive-date=3 Oktober 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/1989-11-02/news/8901270691_1_guided-missile-cruiser-slava-malta-seaborne-summit |title=Ships Off Malta Site For Seaborne Summit |work=Chicago Tribune |date=2 November 1989 |last=Shanker |first=Thom |access-date=2 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004032815/http://articles.chicagotribune.com/1989-11-02/news/8901270691_1_guided-missile-cruiser-slava-malta-seaborne-summit |archive-date=4 Oktober 2015 |url-status=live}}</ref> Die skepe was in 'n pad aan die kus van Marsaxlokk geanker.<ref>{{cite news |last1=Martin |first1=Ivan |title=Russian flagship damaged off Ukraine was in Malta for superpower summit |url=https://timesofmalta.com/articles/view/russian-flagship-damaged-off-ukraine-was-in-malta-for-superpower.948286 |work=Times of Malta |date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414135359/https://timesofmalta.com/articles/view/russian-flagship-damaged-off-ukraine-was-in-malta-for-superpower.948286 |archive-date=14 April 2022}}</ref> Stormagtige weer en onstuimige see het daartoe gelei dat sommige vergaderings gekanselleer of herskeduleer is, en het aanleiding gegee tot die naam van die "''Seasick Summit''" onder internasionale media. Op die ou end het die vergaderings plaasgevind aan boord van ''Maksim Gorki'', 'n Sowjet-vaartuig wat in die hawe by [[Valletta]] geanker was. ''Slawa'' het in Desember 1990 na Mykolaiv teruggekeer vir 'n herstel wat tot April 2000 geduur het. ===As ''Moskwa''=== Sy is in April 2000 weer in diens geneem as ''Moskwa'' en vervang die Kynda-klas-kruiser ''Admiral Golovko'' as die vlagskip van die Russiese Swartseevloot.<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/1164.htm |title=Project 1164 Atlant Krasina/Slava class Guided Missile Cruiser |work=GlobalSecurity.org |date=3 Junie 2014 |access-date=5 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070425235416/http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/1164.htm |archive-date=25 April 2007 |url-status=live}}</ref> Vroeg in April 2003 het ''Moskwa'', saam met die Russiese patrollieboot ''Pytlivy'', ''Smetlivy'', en 'n landingskip Sevastopol verlaat vir oefeninge in die [[Indiese Oseaan]] saam met 'n [[Stille Oseaan]]-vloot-taakgroep (''Maarskalk Shaposhnikov'' en ''Admiraal Panteleyev'') en die [[Indiese Vloot]].<ref>{{cite news |title=Russia deploys naval squadron to Indian Ocean |first=Richard |last=Scott |date=16 April 2003 |work=Jane's Defence Weekly}}</ref> Die mag is ondersteun deur die Project 1559V-tenker ''Ivan Bubnov'' en die Projek 712 see-sleepboot ''Shakhter''. In jare 2008 en 2009 het sy die Middellandse See besoek en aan vlootoefeninge met die skepe van die Noordelike Vloot deelgeneem. In Augustus 2008, ter ondersteuning van die Russiese inval in [[Georgië]], is ''Moskwa'' ontplooi om die Swartsee te beveilig.<ref name="rian">{{cite web |url=http://en.rian.ru/russia/20080811/115950634.html |title=Russian Navy carries out Black Sea anti-terror exercise |website=RIA Novosti |date=11 August 2008 |access-date=3 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012023946/http://en.rian.ru/russia/20080811/115950634.html |archive-date=12 Oktober 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="xin">{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/10/content_9138604.htm |title=Russian navy blockade Georgia |website=Xinhua News Agency |date=10 Augustus 2008 |access-date=3 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021074212/http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/10/content_9138604.htm |archive-date=21 Oktober 2012 |url-status=dead}}</ref> Tydens 'n kort oppervlakgeveg het die Georgiese Vloot een missieltreffer op ''Moskva'' gekry voordat dit oorweldig is.<ref name="rian" /><ref name="xin" /> Na Rusland se erkenning van [[Abchasië]] se onafhanklikheid, is die skip by die Abchasiese hoofstad, [[Soechoemi]], gestasioneer. [[Lêer:Project 1164 Moskva 2009 G1 (cropped).jpg|links|duimnael|''Die Moskwa'' in 2009]] Op 3 Desember 2009 is ''Moskwa'' vir 'n maand by die drywende dok PD-30 gemeer vir 'n geskeduleerde tussentydse opknapping wat die vervanging van verkoeling en ander masjinerie, herwinningswerk aan onder- en buiteboordtoebehore, dryfasse en skroewe, skoonmaak en verf van onderkant behels het. en bo-water dele van die skip se romp. In April 2010 is berig dat die kruiser by ander vlooteenhede in die Indiese Oseaan sou aansluit om oefeninge uit te voer.<ref>{{cite web |url=http://en.rian.ru/mlitary_news/20100409/158493420.html |title=Russia sends additional missile cruiser to Indian Ocean |website=RIA Novosti |date=9 April 2010 |access-date=3 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117095620/http://en.rian.ru/mlitary_news/20100409/158493420.html |archive-date=17 November 2011 |url-status=dead}}</ref> In Augustus 2013 het die kruiser [[Havana]], [[Kuba]], besoek.<ref>{{Cite web |url=http://www.cubanews.acn.cu/ |title=Russian Naval Detachment Calls at Havana Harbor |date=29 Julie 2012 |website=Agencia Cubana de Noticias |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130803194316/http://www.cubanews.ain.cu/2013/0729Naval%20Detachment.htm |archive-date=3 Augustus 2013}}</ref> Aan die einde van Augustus 2013 is die kruiser na die Middellandse See ontplooi in reaksie op die opbou van Amerikaanse oorlogskepe langs die kus van [[Sirië]].<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-crisis-russia-navy-idUSBRE97S0AK20130829 |title=Russia sends warships to Mediterranean as Syria tension rises |last=Heritage |first=Timothy |website=[[Reuters]] |date=29 Augustus 2013 |access-date=6 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903074337/http://www.reuters.com/article/2013/08/29/us-syria-crisis-russia-navy-idUSBRE97S0AK20130829 |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> Tydens die 2014 Krim-krisis was ''Moskwa'' verantwoordelik vir die blokkering van die Oekraïense vloot in die Donuzlavmeer.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-naval-fleet-idUSBREA270M920140308 |title=Ukraine facing loss of its navy as Russian forces in Crimea dig in |last=Osborn |first=Andrew |website=[[Reuters]] |date=8 Maart 2014 |access-date=6 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219143917/http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-ukraine-crisis-naval-fleet-idUSBREA270M920140308 |archive-date=19 Desember 2014 |url-status=live}}</ref> Op 17 September 2014 is sy na die Middellandse See ontplooi en het sy verskuiwing van die wagskip ''Pytlivy'' geneem. In Julie 2015 het sy [[Luanda]], [[Angola]], besoek om die 40ste herdenking van diplomatieke betrekkinge tussen lande te herdenk.<ref>{{Cite web |url=https://www.navaltoday.com/2015/07/10/russian-navys-vessels-sail-to-luanda-angola/ |title=Russian Navy's Vessels Sail to Luanda, Angola |date=July 10, 2015 |website=Naval Today |access-date=11 Junie 2021 |archive-date=11 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210611084651/https://www.navaltoday.com/2015/07/10/russian-navys-vessels-sail-to-luanda-angola/ |url-status=live }}</ref> Vanaf die einde van September 2015, terwyl hy in die ooste van die [[Middellandse See]] was, was die kruiser belas met die lugverdediging vir die Russiese lugvaartgroep wat naby die Siriese dorp [[Latakia]] gebaseer is wat die lugveldtog in Sirië gevoer het.<ref>{{cite web |url=http://www.interfax.ru/world/470806 |title=Российские корабли приготовились прикрывать с воздуха авиабазу под Латакией |trans-title=Russian ships prepare to cover the airbase near Latakia from the air |date=2 Oktober 2015 |language=ru |website=Interfax |access-date=10 Oktober 2015 |archive-url=https://archive.today/20151004171035/http://www.interfax.ru/world/470806 |archive-date=4 Oktober 2015 |url-status=live}}</ref> Op 25 November 2015, na die 2015 Russiese Soechoi Su-24-afskiet insident, is berig dat ''Moskva'', gewapen met die S-300F-oppervlak-tot-lug-missielstelsel,<ref>{{cite web |url=http://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-11-25/turkey-takes-action-against-russias-syrian-air-war |title=Turkey Takes Action Against Russia's Syrian Air War |first1=Vladimir |last1=Karnozov |first2=Chris |last2=Pocock |date=26 November 2015 |work=Aviation International News |access-date=26 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126141423/http://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-11-25/turkey-takes-action-against-russias-syrian-air-war |archive-date=26 November 2015 |url-status=live}}</ref> naby die Sirië-Turkye-kusgrens ontplooi sou word.<ref>{{Cite news |title=Putin's furious act of retaliation |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/military-plane-shot-down-crashes-near-syrianturkish-border/news-story/02905f7e0d3270c4410d5de31722b785 |website=News.com.au |date=24 November 2015 |access-date=2015-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124141026/http://www.news.com.au/world/middle-east/military-plane-shot-down-crashes-near-syrianturkish-border/news-story/02905f7e0d3270c4410d5de31722b785 |archive-date=2015-11-24 |url-status=live|last1=Writers |first1=Network }}</ref> In 2016 is sy vervang deur die susterskip ''Varyag'' in die oostelike Middellandse See.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/russia-displays-naval-might-off-syrias-mediterranean-coast/2016/01/21/ebbff6d0-c026-11e5-98c8-7fab78677d51_story.html |title=Russia displays naval might off Syria's Mediterranean coast |newspaper=Washington Post |first=Vladimir |last=Isachenkov |agency=Associated Press |date=21 Januarie 2016 |access-date=21 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121115341/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/russia-displays-naval-might-off-syrias-mediterranean-coast/2016/01/21/ebbff6d0-c026-11e5-98c8-7fab78677d51_story.html |archive-date=21 Januarie 2016 |url-status=dead}}</ref> Op 22 Julie 2016 is die Orde van Nakhimov aan ''Moskwa'' toegeken.<ref>{{cite web |url=http://stat.function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12090469@egNews |title=Министр обороны России генерал армии Сергей Шойгу вручил орден Нахимова гвардейскому ракетному крейсеру "Москва" Черноморского флота |trans-title=Russian Defence Minister General of the Army Sergei Shoigu presented the Order of Nakhimov to the Guards Missile Cruiser Moskva of the Black Sea Fleet |language=ru |date=22 Julie 2016 |website=Russian Ministry of Defence |access-date=5 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820094956/http://stat.function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12090469@egNews |archive-date=20 Augustus 2016 |url-status=live}}</ref> By terugkeer na haar ontplooiing in Januarie 2016, sou die skip 'n herbou en opgradering ondergaan, maar weens 'n gebrek aan fondse het haar toekoms vanaf Julie 2018 onseker gebly.<ref>{{cite web |url=http://www.interfax.ru/russia/619573 |title=ВМФ и руководство Черноморского флота решит, ремонтировать ли крейсер "Москва" |trans-title=The Navy and the leadership of the Black Sea Fleet will decide whether to repair the cruiser "Moskva" |date=3 Julie 2018 |website=Interfax |language=ru |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826162416/http://www.interfax.ru/russia/619573 |archive-date=2018-08-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://blackseafleet-21.com/news/20-07-2018_remont-vmesto-modernizatsii-krejser-moskva-postavjat-na-hod-v-krymu|title=Ремонт вместо модернизации: крейсер "Москва" поставят на ход в Крыму :: Флот - 21 век|website=blackseafleet-21.com|access-date=15 April 2022|archive-date=28 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228084146/http://blackseafleet-21.com/news/20-07-2018_remont-vmesto-modernizatsii-krejser-moskva-postavjat-na-hod-v-krymu|url-status=live}}</ref> In Junie 2019 het die kruiser die hawe van [[Sevastopol]] in die Swartsee verlaat waar sy toetse op verskeie gevegstelsels en die hoofaandrywing sou doen.<ref>{{Cite web |url=https://bmpd.livejournal.com/3665491.html |title=Ракетный крейсер "Москва" вышел море впервые за три года |trans-title=Missile cruiser "Moskva" goes to sea for the first time in three years |language=ru |date=6 Junie 2019 |website=bmpd.livejournal.com |access-date=10 Junie 2019 |archive-date=27 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027101036/https://bmpd.livejournal.com/3665491.html |url-status=live }}</ref> Op 3 Julie 2020 het ''Moskwa'' herstelwerk en instandhouding voltooi wat haar in staat sou stel om tot 2040 in diens te bly.<ref>{{Cite web |url=https://tass.com/defense/1173927 |title=Shipbuilders complete dock repairs of Russian Black Sea Fleet flagship |date=2 Julie 2020 |website=TASS |access-date=15 April 2022 |archive-date=20 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020084332/https://tass.com/defense/1173927 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://tass.com/defense/1173927|title=Russian Black Sea Fleet flagship to remain in service until 2040 — source |date=5 Julie 2020 |website=TASS |access-date=6 Julie 2020 |archive-date=6 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706140740/https://tass.com/defense/1174875 |url-status=live }}</ref> Die eerste na-herstel-uitgang na die see was geskeduleer vir Augustus 2020, maar in werklikheid het sy eers in Februarie 2021 vir die ontplooiing begin voorberei. <ref>{{Cite web |url=https://en.topcor.ru/14227-krejser-moskva-otpravjat-k-beregam-sirii.html |title=The cruiser "Moscow" will be sent to the coast of Syria |author=greenchelman |access-date=2021-02-04 |website=Репортёр [Reporter] |language=en |archive-date=1 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201031122/https://en.topcor.ru/14227-krejser-moskva-otpravjat-k-beregam-sirii.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://structure.mil.ru/structure/forces/navy/news/more.htm?id=12342154@egNews |title=Экипаж гвардейского ракетного крейсера "Москва" Черноморского флота сдал первую курсовую задачу |trans-title=The crew of the guards missile cruiser "Moskva" of the Black Sea Fleet has passed the first course task |language=ru |date=3 Februarie 2021 |website=Armed Forces of the Russian Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203170429/https://structure.mil.ru/structure/forces/navy/news/more.htm?id=12342154@egNews |archive-date=3 Februarie 2021}}</ref> Sy is in Maart 2021 oor oefeninge ter see aangemeld.<ref>{{Cite web |url=http://eng.mil.ru/en/structure/forces/navy/news/more.htm?id=12348625@egNews |title=The flagship of the Black Sea Fleet, the missile cruiser "Moskva", went to sea to practice the second course task |date=12 Maart 2021 |website=Ministry of Defence of the Russian Federation |access-date=15 Maart 2021 |archive-date=11 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711062116/http://eng.mil.ru/en/structure/forces/navy/news/more.htm?id=12348625@egNews |url-status=live }}</ref> ==2022 Russiese inval in die Oekraïne == ===Aanval op Slangeiland=== [[Lêer:Stamp of Ukraine s1985.jpg|duimnael|Oekraïense posseël, wat 'n Oekraïense soldaat uitbeeld wat die Russiese kruiser ''Moskwa'' die middelvinger gee, uitgereik twee dae voor sy gesink het.<ref>{{cite news|url=https://www.itv.com/news/2022-04-14/ukrainian-soldiers-who-told-russian-warship-go-f-yourself-honoured-on-stamp|title=Ukrainian soldiers who told Russian warship 'go f*** yourself' honoured on postal stamps|website=itv.com|date=2022-04-14|accessdate=2022-04-14|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202402/https://www.itv.com/news/2022-04-14/ukrainian-soldiers-who-told-russian-warship-go-f-yourself-honoured-on-stamp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/12/ukraine-reveals-russian-warship-go-fuck-yourself-postage-stamp|title=Ukraine reveals 'Russian warship, go fuck yourself!' postage stamp|first=Chris|last=Michael|date=2022-03-12|accessdate=2022-04-14|newspaper=[[The Guardian]]|archive-date=12 Maart 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220312120555/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/12/ukraine-reveals-russian-warship-go-fuck-yourself-postage-stamp|url-status=live}}</ref>]] In Februarie 2022 het die kruiser Sewastopol verlaat om aan die 2022 Russiese inval in die Oekraïne deel te neem.<ref>{{Cite web|url=http://www.hisutton.com/Russia-Med-BS-2022-02-15.html|title=H I Sutton – Covert Shores|access-date=17 February 2022|archive-date=16 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220216055812/http://www.hisutton.com/Russia-Med-BS-2022-02-15.html|url-status=live}}</ref> Die skip is later teen die Oekraïense gewapende magte gebruik tydens die aanval op Zmijini-eiland (Slangeiland), saam met die Russiese patrollieboot ''Vasily Bykov''.<ref>{{Cite web|url=https://ukranews.com/en/news/836500-zmiinyi-island-in-black-sea-attacked-from-russian-ships-border-service|title=Zmiinyi Island In Black Sea Attacked From Russian Ships – Border Service|date=24 February 2022|website=ukranews_com|access-date=25 February 2022|archive-date=24 Februarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224205447/https://ukranews.com/en/news/836500-zmiinyi-island-in-black-sea-attacked-from-russian-ships-border-service|url-status=live}}</ref> ''Moskva'' het die eiland se garnisoen oor die radio gehuldig en die oorgawe daarvan geëis, en is meegedeel "[[Roesski wojenni korabl, idi na choei!|Russiese oorlogskip, gaan fok jouself]]". Hierna is alle kontak met Slangeiland verloor, en die Oekraïense garnisoen van dertien lede is gevange geneem.<ref>{{cite web |title=Ukrainian Navy confirms Snake Island soldiers are alive, POWs |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-698897 |website=jpost.com |publisher=The Jerusalem Post |date=28 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |archive-date=28 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228172948/https://www.jpost.com/breaking-news/article-698897 |url-status=live }}</ref> ===Aanval en ontploffing=== [[Lêer:Moskwa.jpg|links|duimnael|Skade aan die ''Moskwa'']] Op 13 April 2022 het die Oekraïense presidensiële adviseur Oleksiy Arestovych en Odesa-goewerneur Maksym Marchenko gesê dat hul magte ''Moskwa'' met twee R-360 Neptune-teenskipmissiele getref het, en sy was aan die brand in rowwe see.<ref>{{Cite news |title=Russia says flagship missile cruiser has sunk after explosion off coast of Ukraine |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/14/ukraine-russian-missile-cruiser-moskva-warship/ |access-date=2022-04-14 |issn=0190-8286 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414092224/https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/14/ukraine-russian-missile-cruiser-moskva-warship/ |url-status=live }}</ref> Daar was berigte van 'n ontploffing en daaropvolgende brand waarby een van ''Moskva'' se blootgestelde missielbuise ontplof het. Die missiele is blykbaar afgevuur vanaf 'n landgebaseerde lanseerder naby [[Odesa]], wat 100 km daarvandaan geleë was.<ref name="auto1">{{cite web|url=https://www.news.com.au/world/europe/sneaky-way-ukraine-distracted-russian-warship-moskva/news-story/4243404b1394fa2f18d44290afeabd9a |title= Sneaky way Ukraine distracted Russian warship Moskva |date=15 April 2022|website=news.com.au}}</ref><ref name="siedel">{{cite web |author=Jamie Siedel |date=14 April 2022 |title=Russian warship Moskva explodes on Ukraine coast after missiles fired |url=https://www.news.com.au/world/europe/russian-warship-moskva-explodes-on-ukraine-coast-after-missiles-fired/news-story/d688ac2ed9ed33bd3c42a3786f12f628 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414044923/https://www.news.com.au/world/europe/russian-warship-moskva-explodes-on-ukraine-coast-after-missiles-fired/news-story/d688ac2ed9ed33bd3c42a3786f12f628 |archive-date=14 April 2022 |access-date=14 April 2022 |website=news.com.au |publisher=News Corp Australia}}</ref><ref>{{cite news|title=Fire puts Russian Navy's Black Sea Fleet flagship out of action|url=https://www.janes.com/defence-news/fire-puts-russian-navys-black-sea-fleet-flagship-out-of-action/|publisher=Janes Information Services|date=14 April 2022|author1=Manash Pratim Boruah|author2=Prathamesh Karle|author3=Shaurav Gairola|access-date=14 April 2022|archive-date=14 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414202407/https://www.janes.com/defence-news/fire-puts-russian-navys-black-sea-fleet-flagship-out-of-action/|url-status=live}}</ref> Die kruiser was toegerus met 'n drievoudige lugverdedigingstelsel wat, indien dit behoorlik bedryf is, die skip drie vlakke van verdediging moes gegee het om ditself teen 'n R-360 Neptune-missielaanval te verdedig.<ref name="BBC Sunken">{{cite news |title=Sunken Russian warship Moskva: What do we know? |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61103927 |work=BBC News |date=14 April 2022 |access-date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414111437/https://www.bbc.com/news/world-europe-61103927 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian warship Moskva has sunk – defence ministry |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61114843.amp |date=14 April 2022 |website=BBC |language=en |access-date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414231358/https://www.bbc.com/news/world-europe-61114843.amp |url-status=live }}</ref> Oekraïense bronne het berig dat die aanval ondersteun is deur 'n [[Bayraktar TB2]]-gevegshommeltuig, wat die Russiese skip se verdediging afgelei het. Op 14 April het die Oekraïense Suidelike Kommando beweer dat die ''Moskwa'' omgeslaan het en besig was om te sink.<ref>{{Cite web |title=Russian cruiser Moskva capsized and began to sink – Operational Command South |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3457420-russian-cruiser-moskva-capsized-and-began-to-sink-operational-command-south.html |access-date=2022-04-14 |website=www.ukrinform.net |language=en |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414123247/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3457420-russian-cruiser-moskva-capsized-and-began-to-sink-operational-command-south.html |url-status=live }}</ref> ===Invloed=== ''Moskwa'' is die grootste oorlogskip wat sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] in 'n militêre aksie gesink is.<ref>{{Cite web |title=Russian warship Moskva has sunk – defence ministry |quote="If the Ukrainian attack is confirmed, the 12,490-tonne Moskva would be the biggest warship to be sunk by enemy action since World War Two." |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61114843.amp |date=14 April 2022 |website=BBC |language=en |access-date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414231358/https://www.bbc.com/news/world-europe-61114843.amp |url-status=live }}</ref> Die laaste keer dat 'n skip van soortgelyke grootte gesink is, was die kruiser ''ARA General Belgrano'', wat tydens die [[Falklandoorlog]] deur die [[Britse Vloot]] gesink is.<ref>{{Cite web |last=CNN |first=Brad Lendon |title=Russian warship sinks in the Black Sea after Ukraine claims it was hit by a missile |url=https://www.cnn.com/2022/04/14/europe/russia-navy-cruiser-moskva-fire-abandoned-intl-hnk-ml/index.html |access-date=14 April 2022 |website=CNN |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414164050/https://www.cnn.com/2022/04/14/europe/russia-navy-cruiser-moskva-fire-abandoned-intl-hnk-ml/index.html |url-status=live }}</ref> Dit sou ook die grootste Russiese skip wees wat deur vyandelike optrede gesink is sedert Duitse vliegtuie die Sowjet-slagskip ''Marat'' in 1941 gebombardeer het <ref name=":3">{{Cite news |last=Reuters |date=14 April 2022 |title=Factbox: The 'Moskva', Russia's lost Black Sea Fleet flagship |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/moskva-russias-lost-black-sea-fleet-flagship-2022-04-14/ |access-date=14 April 2022 |archive-date=14 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414234452/https://www.reuters.com/world/europe/moskva-russias-lost-black-sea-fleet-flagship-2022-04-14/ |url-status=live }}</ref> en die eerste verlies van 'n Russiese vlagskip in oorlogstyd sedert die sink in 1905 van die slagskip Russiese slagskip ''Knyaz Suvorov'' deur Japan tydens die [[Slag van Tsushima]] in die [[Russies-Japannese Oorlog]].<ref>{{Cite news |last=Gale |first=Alastair |date=15 April 2022 |title=Russia’s Sunken Warship Moskva Recalls Great World War II Naval Battles |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/russias-sunken-warship-moskva-recalls-great-world-war-ii-naval-battles-11650021090 |access-date=15 April 2022 |issn=0099-9660 |archive-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415130332/https://www.wsj.com/articles/russias-sunken-warship-moskva-recalls-great-world-war-ii-naval-battles-11650021090 |url-status=live }}</ref> == Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Rusland]] [[Kategorie:Skepe]] bvexkdwoap2rq6qxn2hu58f2g2ri7k4 0 393439 2916846 2911344 2026-07-10T10:41:39Z Jcb 223 2916846 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Het adelsdiploma van de Bye.jpg|duimnael|Adelsdiploma van die familie De Bye, omstreeks 1830.]] Die '''Nederlandse adel''' is 'n groep mense wat tot 'n oorspronklik bevoorregte stand (die edeles) behoort. In die huidige tyd word die [[adel]] as 'n historiese instelling van die Nederlandse samelewing beskou. Die huidige adel is in 1814 gevorm deur die Nederlandse Grondwet wat die bestaan van 'n adelstand vasgelê het. Die geskiedenis van die adel in Nederland is wel veel ouer. == Geskiedenis == Die begrip adel gaan terug na die [[Middeleeue]] toe vorste hulle omring het met krygsliede en raadgewers wat op die langeduur in ridderskappe ontwikkel het. In die periode van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Republiek van die Verenigde Nederlande]] (1581 tot 1795) het die adel hul konstitusionele rol behou. In elk van die sewe provinsies was die adel in ridderskappe georganiseer en het hulle verteenwoordig in die [[Provinsiale State]] gehad. Met die totstandkoming van die [[Bataafse Republiek]] in 1795 is die stande en die adel afgeskaf.<ref name="ges">[https://www.adelsvereniging.nl/over-ons/geschiedenis Geschiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220908091647/https://www.adelsvereniging.nl/over-ons/geschiedenis |date= 8 September 2022 }}. ''Over ons''. Nederlandse Adelsvereniging. Geraadpleeg 8 September 2022.</ref> In 1813/1815, toe die [[Koninkryk van die Nederlande]] tot stand gebring is, is die regte van die adel weer herstel en het die adel 'n amptelike status verky wat in 1814 in die Grondwet vasgelê is. Die grondwet het onder meer bepaal dat adeldom deur die koning verleen word. Die Eerste en Tweede Kamer van die [[Stategeneraal van Nederland|Stategeneraal]] is indirek verkies. As deel van die adel se staatsregtelike rol, is die kieskolleges vir die verkiesing onder andere uit die ridderskappe saamgestel. Die koning het ook 'n advieskollege, die Hoge Raad van Adel, ingestel wat hom moes bystaan in die uitvoer van adelsbeleid en die byhou van 'n register (die filiasieregister) van die Nederlandse adel.<ref name="raad">[https://www.hogeraadvanadel.nl/adel/nederlandse-adel-van-1814-tot-nu Nederlandse adel van 1814 tot nu]. ''Adel''. Hoge Raad van Adel. Geraadpleeg 8 September 2022.</ref><ref name="ges" /> Hierdie voorregte wat die huidige adel geniet het, sou van korte duur wees. Die adel se voorregte en konstitusionele rol is deur die Nederlandse Grondwet van 1848 afgeskaf. Dit was tydens die [[Revolusiejaar 1848]], toe opstande in vele Europese en ander lande voorgekom het met die doel om monargiese strukture te verwyder en meer regte aan die gewone mens te gee. Om 'n opstand in Nederland te verhoed het die koning demokratiese hervormings laat deurvoer wat tot die instelling van verteenwoordigende demokrasie en die afskaffing van stande gelei het.<ref>Evans, R.J.W. and Hartmut Pogge von Strandmann, eds., ''The Revolutions in Europe 1848–1849'' (2000) pp. v, 4</ref> Die koning se mag is aansienlik ingeperk en die Grondwet het weggedoen met die begrip adelstand en dit met adeldom vervang. Na 1848 is die enigste voorregte wat die adel in Nederland geniet die voer van titels en predikate, en die toekenning van familiewapens by koninklike besluit.<ref name="raad" /> In 1994 is die Wet op die Adeldom in [[Nederland]] uitgevaardig, wat adelsreg vir die eerstemaal gekodifiseer en in die Nederlandse wet neergelê het. Voorheen was adelsreg slegs 'n ongeskrewe tradisionele [[gewoontereg]]. Die wet van 1994 bepaal aan wie en wanneer adeldom aan iemand verleen kan word.<ref name="raad" /> Die Nederlandse adel vorm 'n klein onderdeel van die samelewing. In 2011 was daar 8459 adellikes in Nederland woonagtig en sowat 2500 in die buiteland<ref>"[https://www.adelinnederland.nl/veel-gestelde-vragen/ Veel gestelde vragen]". ''Adel in Nederland''. Stichting Adel in Nederland. Geraadpleeg 3 September 2022.</ref> - altesaam, minder as 0,07% van die Nederlandse bevolking. == Adellike titulatuur == Die enigste (sigbare) voorreg wat die Nederlandse adel nog het, is die voer van 'n adellike titel of adellike predikaat. Ongetitelde Nederlandse adel het die reg op die predikaat jonkeer of jonkvrouw. Getitelde adel het die reg op die titels ridder, baron/barones, burggraaf/burggravin, graaf/gravin, markies/markiesin, hertog/hertogin of prins/prinses, nagelang van watter titel verleen, erken of ingelyf is. Die titel van [[ridder]] het nie 'n vroulike vorm nie.<ref>"[https://www.hogeraadvanadel.nl/adel/adellijke-titulatuur/adellijke-titels-en-predicaten-in-nederland Adellijke titels en predicaten in Nederland]". ''Adellijke titulatuur.'' Hoge Raad van Adel. Geraadpleeg 3 September 2022.</ref> In Nederland betaan die grootste deel van die sowat 300 bestaande adellike families uit ongetiteldes wat die predikaat [[jonkheer]] of [[Jonkheer|jonkvrouw]] voer.<ref>"[https://www.adelinnederland.nl/veel-gestelde-vragen/ Veel gestelde vragen]". ''Adel in Nederland''. Stichting Adel in Nederland. Geraadpleeg 3 September 2022.</ref> Adeldom is nou verbonde aan die regerende koningshuis en het 'n erflike status.<ref>"[https://www.hogeraadvanadel.nl/adel Adel]". Hoge Raad van Adel. Geraadpleeg 3 September 2022.</ref> Iemand behoort tot die Nederlandse adel wanneer hulle of deur koninklike besluit adellikheid toegestaan is, of wanneer hul vader 'n lid van die adel was. Volgens gewoontereg vererf adeldom slegs langs die manlike lyn. Dogters van 'n adellike man is dus van adel, maar kan hul adeldom nie aan hul nageslag deurgee nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nederlandse adel]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nederland]] dz5fmtxkb38bqp0crvt4bz1nnmfh9lu 0 393707 2916763 2841228 2026-07-09T20:57:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916763 wikitext text/x-wiki [[Lêer:JaneGoodallOct10.jpg|duimnael|Jane Goodall]] '''Dame Jane Morris Goodall''' {{Post-nominale|DBE}} ( {{IPAc-en|ˈ|g|ʊ|d|ɔː|l}} ; gebore '''Valerie Jane Morris-Goodall''', [[3 April]] [[1934]] - [[1 Oktober]] [[2025]]),<ref name="JGBio">{{Cite web|url=http://www.biography.com/articles/Jane-Goodall-9542363|title=Jane Goodall Biography|last=The Biography Channel|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810013437/http://www.biography.com/articles/Jane-Goodall-9542363|archive-date=10 August 2010|access-date=28 July 2010}}</ref> voorheen '''Barones Jane van Lawick-Goodall''', was 'n Engelse primatoloog en [[Antropologie|antropoloog]].<ref>Holloway, M. (1997) ''Profile: Jane Goodall – Gombe's Famous Primate'', Scientific American '''277'''(4), 42–44.</ref> Goodall, wat gesien word as die wêreld se voorste kenner van [[Sjimpansee|sjimpansees]], is veral bekend vir haar 60-jarige studie van sosiale en gesinsinteraksies van wilde sjimpansees sedert sy die eerste keer in 1960 na die Gombe Stream Nasionale Park in [[Tanzanië]] gegaan het, waar sy mensagtige gedrag onder sjimpansees gesien het, insluitend gewapende konflik.<ref name="NhRP Ready">{{Cite web|url=http://www.nonhumanrightsproject.org/2013/01/16/2013-is-here-and-we-are-ready/|title=2013 is here, and we are ready!|date=16 January 2013|website=NhRP Website|publisher=Nonhuman Rights Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014153808/http://www.nonhumanrightsproject.org/2013/01/16/2013-is-here-and-we-are-ready/|archive-date=14 October 2013|access-date=3 September 2013|quote=The following year, I created the Center for the Expansion of Fundamental Rights, Inc. (CEFR), which is now the Nonhuman Rights Project, Inc., with Jane Goodall as a board member.}}</ref> In April 2002 is sy aangewys as 'n VN-boodskapper van vrede. Goodall is 'n erelid van die World Future Council. == Vroeë jare == Valerie Jane Morris-Goodall is gebore in 1934 in [[Hampstead]], Londen,<ref>"Morris-Goodall, Valerie J" in Register of Births for Hampstead Registration District, volume 1a (1934), p. 748.</ref> as dogter van die sakeman Mortimer Herbert Morris-Goodall (1907–2001) en Margaret Myfanwe Joseph (1906–2000),<ref>''England & Wales, Civil Registration Death Index, 1916–2007''.</ref> 'n romanskrywer van Milford Haven, Pembrokeshire,<ref>''1911 England Census''</ref> wat onder die naam Vanne Morris-Goodall geskryf het.<ref>https://www.amazon.com/stores/Vanne-Morris-Goodall/author/B0028D7HQC?ref=ap_rdr&store_ref=ap_rdr&isDramIntegrated=true&shoppingPortalEnabled=true</ref> Die gesin het later na [[Bournemouth]] verhuis, en Goodall het Uplands School, 'n onafhanklike skool in die nabygeleë [[Poole]], bygewoon.<ref>https://www.livescience.com/44469-jane-goodall.html</ref> As kind het haar pa, as alternatief vir 'n teddiebeer, vir haar 'n opgestopte sjimpansee met die naam Jubilee gegee. Sy het gesê dat haar voorliefde vir dié teddiebeer haar vroeë liefde vir diere aangewakker het, en gesê: "My ma se vriende was verskrik oor die speelding, en het gedink dit sou my bang maak en my nagmerries gee." Vandag sit Jubilee steeds op Goodall se spieëlkas in Londen.<ref>Goodall, Jane; Phillip Berman (2000). ''Reason for Hope: A Spiritual Journey''. New York: Warner Books. p. 4. ISBN <bdi>978-0-446-67613-7</bdi>.</ref> == Afrika == Goodall was nog altyd aangetrokke tot diere en [[Afrika]], wat haar in 1957 na die plaas van 'n vriend in die [[Kenia]]-hooglande gebring het.<ref name="JanesStory">{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/janes-story|title=Early Days|year=2010|publisher=[[Jane Goodall Institute]]|access-date=28 July 2010}}</ref> Van daar af het sy werk as 'n sekretaresse gekry, en op advies van haar vriendin het sy Louis Leakey,<ref>{{Cite web|url=https://www.achievement.org/achiever/jane-goodall/#interview|title=Jane Goodall Biography and Interview|website=www.achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]}}</ref>'n Keniaanse argeoloog en paleontoloog, gebel met geen ander idee in gedagte as om 'n afspraak te maak om diere te bespreek nie. Leakey, wat glo dat die studie van bestaande groot ape aanduidings van die gedrag van vroeë [[Hominidae|hominiede]] kan verskaf,<ref>{{Cite OV|url=http://www.ted.com/talks/jane_goodall_at_tedglobal_07.html|title=Jane Goodall helps humans and animals live together|date=June 2007|publisher=[[TED (conference)|TED]]|place=[[Arusha]], [[Tanzania]]|access-date=28 July 2010}}</ref> was op soek na 'n sjimpansee-navorser, hoewel hy die idee vir homself gehou het. In plaas daarvan het hy voorgestel dat Goodall vir hom as sekretaresse werk. Nadat hy goedkeuring van sy medenavorser en vrou, die Britse [[Paleoantropologie|paleoantropoloog]] [[Mary Leakey]], gekry het, het Louis Goodall na Olduvai Gorge in Tanganyika (hedendaagse [[Tanzanië]]) gestuur waar hy sy planne uiteengesit het.  In 1958 het Leakey Goodall na Londen gestuur om primaatgedrag met Osman Hill en primaatanatomie met John Napier te bestudeer.<ref name="Morell1995">https://archive.org/details/ancestralpassion00more/page/242/mode/2up</ref> Leakey het fondse ingesamel, en op 14 Julie 1960 het Goodall na Gombe Stream Nasionale Park gegaan en die eerste geword van wat The Trimates genoem sou word.<ref name="GoodallPeterson2002">https://books.google.co.za/books?id=Kdr0TP7ou0wC&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> Sy is vergesel van haar ma, wie se teenwoordigheid nodig was om aan die vereistes van David Anstey, hoofbewaarder, te voldoen, wat besorg was oor hul veiligheid.<ref name="JanesStory"/> Goodall gee erkenning aan haar ma dat sy haar aangemoedig het om 'n loopbaan in primatologie te volg, 'n destydse manlik-gedomineerde veld. Goodall het verklaar dat vroue nie in die veld aanvaar is toe sy haar navorsing in die laat 1950's begin het nie.<ref name=":0">Morgen, B.(Director).(2017). ''Jane'' [Motion Picture]. United States: National Geographic Studios</ref> Vandag bestaan die studieveld van primatologie feitlik eweredig uit mans en vroue, deels te danke aan die baanbrekerskap van Goodall en haar aanmoediging van jong vroue om by die veld aan te sluit.<ref name=":1">''CBC/Radio Canada'', [https://www.cbc.ca/natureofthings/features/louis-leakey-selected-three-women-to-study-the-great-apes-they-inspire-youn ''She Walks with Apes''], accessed 16 January 2022</ref> Leakey het finansiering gereël, en in 1962 het hy Goodall, wat geen graad gehad het nie, na die [[Universiteit van Cambridge]] gestuur. Sy het na Newnham College, Cambridge gegaan, wat verklaar dat sy haar [[Baccalaureus artium|Baccalaureus Artium]] in [[Natuurwetenskap|natuurwetenskappe]] teen 1964 ontvang het, wat was toe sy na die nuwe Darwin College, Cambridge gegaan het vir 'n Doktorsgraad in Filosofie in [[Etologie]].<ref>{{Cite web|url=https://newn.cam.ac.uk/about/people/honorary-fellows|title=Newnham College Honorary Fellows – Jane Goodall (2019)|publisher=[[Newnham College, Cambridge]]|quote=Dame Jane Goodall DBE (BA Newnham College 1961, Natural Sciences; PhD Darwin College 1964).}}</ref><ref>https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/251039</ref><ref name="JanesStory"/><ref name="CV" /> Sy was slegs die agtste persoon wat toegelaat is om daar vir 'n PhD te studeer sonder dat sy vooraf 'n baccalaureusgraad verwerf het.<ref>https://www.biography.com/scientists/jane-goodall-chimpanzees-college-degree</ref> Haar tesis is in 1966 voltooi onder toesig van Robert Hinde oor die ''gedrag van vrylewende sjimpansees'', wat haar eerste vyf jaar van studie by die Gombe-reservaat uiteensit.<ref name="CV">{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org.hk/downloads/Curriculum%20Vitae.pdf|title=Curriculum Vitae, Jane Goodall, PhD, DBE|publisher=Jane Goodall Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426005905/http://www.janegoodall.org.hk/downloads/Curriculum%20Vitae.pdf|archive-date=26 April 2012|access-date=28 July 2010}}</ref> Op 19 Junie 2006 het die Ope Universiteit van Tanzanië 'n eredoktorsgraad in die wetenskap aan haar toegeken. == Werk == === Navorsing by Gombe Stream Nasionale Park === [[Lêer:Jane_Goodall,_The_Green_Interview.webm|regs|duimnael|Goodall in gesprek met Silver Donald Cameron, rakende haar werk]] Goodall is veral bekend vir haar studie van [[Sjimpansee|sjimpansees]] se sosiale en gesinslewe. Sy het in 1960 die Kasakela-sjimpansee-gemeenskap in Gombe Stream Nasionale Park, [[Tanzanië]], begin bestudeer.<ref name="timeline">{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/study-corner-gombe-timeline|title=Study Corner – Gombe Timeline|year=2010|publisher=Jane Goodall Institute|access-date=28 July 2010}}</ref><ref name="PBS" /> Sy het gevind dat "dit nie net mense is wat persoonlikhede, wat in staat is tot rasionele denke [en] emosies soos vreugde en hartseer, het nie."<ref name="PBS"/> Sy het ook gedrag waargeneem soos drukkies, soene, klop op die skouer, en selfs kielie, wat ons as "menslike" optrede beskou. Goodall dring daarop aan dat hierdie gebare bewyse is van "die hegte, ondersteunende, liefdevolle bande wat tussen familielede en ander individue binne 'n gemeenskap ontwikkel, wat oor 'n lewensduur van meer as 50 jaar kan voortduur."<ref name="PBS" /> Hierdie bevindinge dui daarop dat daar ooreenkomste tussen mense en sjimpansees bestaan in terme van meer as gene alleen. Dit kan gesien word in emosie, intelligensie, en familiele en sosiale verhoudings.  Goodall se navorsing by Gombe Stream is veral bekend aan die wetenskaplike gemeenskap vir die uitdaging van twee langdurige oortuigings van die dag: dat net mense gereedskap kon bou en gebruik, en dat sjimpansees vegetariërs was.<ref name="PBS"/> Terwyl sy een sjimpansee waargeneem het wat by 'n termiethoop gevreet het, het sy toegekyk hoe hy herhaaldelik grashalms in termietgate plaas en dit dan uit die gat verwyder wat met vasklewende termiete bedek is, en dus effektief "hengel" vir termiete.<ref name="Chimp">Goodall, Jane. ''Reason for Hope: A Spiritual Journey''. New York: Warner Books, 1999.</ref> Die sjimpansees sou ook takkies van bome afhaal en die blare afstroop om die takkie meer effektief te maak, 'n vorm van objekmodifikasie wat die rudimentêre begin van gereedskapmaak is.<ref name="Chimp" /> Mense het hulle lankal onderskei van die res van die diereryk as "Man the Toolmaker". In reaksie op Goodall se revolusionêre bevindinge het Louis Leakey geskryf: "Ons moet nou die mens herdefinieer, gereedskap herdefinieer of sjimpansees as mens aanvaar!"<ref name="Chimp" /><ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/study-corner-tool-use|title=Tool Use|website=www.janegoodall.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108153023/http://www.janegoodall.org/study-corner-tool-use|archive-date=8 January 2014|access-date=21 September 2009}}</ref><ref name="Goodall">The Jane Goodall Institute: [http://www.janegoodall.org/chimp_central/default.asp "Chimpanzee Central"], 2008.</ref> In teenstelling met die vreedsame en liefdevolle gedrag wat sy waargeneem het, het Goodall ook 'n aggressiewe kant van sjimpansee-geaardheid by Gombe Stream gevind. Sy het ontdek dat sjimpansees stelselmatig kleiner primate soos colobus- ape sal jag en dan eet.<ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/jane-goodalls-wild-chimpanzees/introduction/1908/|title=Jane Goodall's Wild Chimpanzees|year=1996|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|access-date=28 July 2010}}</ref> Goodall het gekyk hoe 'n jaggroep 'n kolobus-aap hoog in 'n boom isoleer en alle moontlike uitgange blokkeer; toe het een sjimpansee opgeklim en die colobus gevang en doodgemaak.<ref name="Goodall"/> Die ander het toe elk dele van die karkas geneem en met ander lede van die troep gedeel in reaksie op bedelgedrag.<ref name="Goodall" /> Die sjimpansees by Gombe maak elke jaar soveel as een derde van die kolobusbevolking in die park dood en eet.<ref name="PBS" /> Dit alleen was 'n belangrike wetenskaplike vonds wat vorige opvattings van sjimpansees se dieet en gedrag uitgedaag het.<ref>{{Cite web|url=http://www.chimpanzoo.org/enrichment/Foraging-chimpanzees.pdf|title=What chimpanzees do?|last=Tresz|first=Hilda|website=www.chimpanzoo.org|access-date=19 September 2022|archive-date=15 Augustus 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240815151904/http://www.chimpanzoo.org/enrichment/Foraging-chimpanzees.pdf|url-status=dead}}</ref> Goodall het ook die onderlinge neiging tot aggressie en geweld binne sjimpansee-troepe waargeneem. Goodall het waargeneem dat dominante wyfies doelbewus die kleintjies van ander wyfies in die troep doodmaak om hul oorheersing te behou,<ref name="PBS"/> wat soms so ver as [[kannibalisme]] gegaan het.<ref name="Chimp">Goodall, Jane. ''Reason for Hope: A Spiritual Journey''. New York: Warner Books, 1999.</ref> Sy sê van hierdie openbaring, "Gedurende die eerste tien jaar van die studie het ek geglo dat die Gombe-sjimpansees, vir die grootste deel, eerder mooier as mense was. […] Toe het ons skielik gevind dat sjimpansees wreed kan wees - dat hulle, soos ons, 'n donkerder kant aan hul natuur het."<ref name="Chimp" /> Sy het die 1974–1978 Gombe-sjimpansee-oorlog beskryf in haar 1990-memoir, ''Through a Window: My Thirty Years with the Chimpanzees of Gombe''. Haar bevindinge het 'n omwenteling in hedendaagse kennis van sjimpansee-gedrag veroorsaak en was verdere bewyse van die sosiale ooreenkomste tussen mense en sjimpansees, al is dit op 'n baie donkerder wyse.  Goodall het haarself ook van die tradisionele konvensies van die tyd onderskei deur die diere in haar studies van primate te noem in plaas daarvan om aan elkeen 'n nommer toe te ken. Nommering was destyds 'n byna universele praktyk en is gedink om belangrik te wees in die verwydering van jouself van die potensiaal vir emosionele gehegtheid aan die vak wat bestudeer word. Sy het haarself van ander navorsers onderskei, en dit het daartoe gelei dat sy 'n hegte band met die sjimpansees ontwikkel het en tot vandag toe die enigste mens geword het wat ooit in die sjimpansee-gemeenskap aanvaar is. Sy was vir 'n tydperk van 22 maande die laagste lid van 'n troep. Onder diegene wat Goodall tydens haar jare in Gombe genoem het, was:<ref>See [[Kasakela chimpanzee community]] for a more complete list and details.</ref> * David Greybeard, 'n gryskin mannetjie wat eers vir Goodall opgewarm het;<ref name="Gombe">[http://www.janegoodall.org/chimp_central/chimpanzees/gombe/default.asp Gombe National Park], Chimpanzee Central, Janegoodall.org</ref> * Goliat, 'n vriend van David Greybeard, oorspronklik die alfa-mannetjie wat na sy dapper geaardheid vernoem is; * Mike, wat deur sy listigheid en improvisasie vir Goliat as die alfa-mannetjie verplaas het; * Humphrey, 'n groot, sterk, boelie mannetjie; * Gigi, 'n groot, steriele wyfie wat dit verheug het om die "tannie" van enige jong sjimpansees of mense te wees; * Mnr. McGregor, 'n strydlustige ouer man; * Flo, 'n moederlike, hooggeplaaste wyfie met 'n bolneus en verslete ore, en haar kinders; Figan, Faben, Freud, Fifi en Flint;<ref>[https://web.archive.org/web/20090129072309/http://janegoodall.org/chimp_central/chimpanzees/f_family/flo.asp Flo (approx. 1929–1972)], Chimpanzee Central, Janegoodall.org</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090126044252/http://janegoodall.org/chimp_central/chimpanzees/f_family/fifi.asp Fifi (1958–2004)], Chimpanzee Central, Janegoodall.org</ref> * Frodo, Fifi se tweede oudste kind, 'n aggressiewe man wat Jane gereeld sou aanval en haar uiteindelik gedwing het om die troep te verlaat toe hy alfa-mannetjie geword het.<ref name="killer">{{Cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0304/feature4/online_extra2.html|title=Frodo, the Alpha Male|last=Fallow, A.|year=2003|publisher=[[National Geographic Society]]|access-date=4 March 2009|archive-date=28 Desember 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071228130117/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0304/feature4/online_extra2.html|url-status=dead}}</ref> === Jane Goodall Instituut === [[Lêer:Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG/220px-Jane_Goodall_at_RS_Hungary.JPG|regs|duimnael| Goodall in 2009 met Hungarian Roots & Shoots-groeplede]] In 1977 het Goodall die Jane Goodall Institute (JGI) gestig, wat die Gombe- navorsing ondersteun, en sy is 'n wêreldleier in die poging om sjimpansees en hul habitatte te beskerm. Met negentien kantore regoor die wêreld word die JGI wyd erken vir gemeenskapsgesentreerde bewarings- en ontwikkelingsprogramme in Afrika. Sy wêreldwye jeugprogram, Roots & Shoots, het in 1991 begin toe 'n groep van 16 plaaslike tieners met Goodall op haar agterstoep in Dar es Salaam, Tanzanië, ontmoet het. Hulle was gretig om 'n reeks probleme te bespreek waarvan hulle uit eerstehandse ondervinding geweet het wat hulle tot diepe kommer gestem het. Die organisasie het nou meer as 10 000 groepe in meer as 100 lande.<ref>{{Cite web|url=http://www.rootsandshoots.org/aboutus/history|title=Our History|website=Roots & Shoots|publisher=The Jane Goodall Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720235233/http://www.rootsandshoots.org/aboutus/history|archive-date=20 July 2011|access-date=14 July 2010}}</ref> In 1992 het Goodall die Tchimpounga-sjimpansee-rehabilitasiesentrum in die [[Republiek die Kongo|Republiek van die Kongo]] gestig om te sorg vir sjimpansees wat wees gelaat is weens die gebruike van bosvleishandel. Die rehabilitasiesentrum huisves meer as 'n honderd sjimpansees op sy drie eilande.<ref>Westoll, Andrew. [https://www.theglobeandmail.com/news/world/in-an-african-sanctuary-help-and-hope-for-orphaned-chimps/article4200620/ "In an African sanctuary, help and hope for orphaned chimps"] ''The Globe And Mail''</ref> In 1994 het Goodall die Lake Tanganyika Catchment Reforestation and Education (TACARE of "Take Care") loodsprojek gestig om sjimpansees se habitat teen ontbossing te beskerm deur heuwels rondom Gombe te herbebos, terwyl buurgemeenskappe terselfdertyd opgevoed is oor volhoubaarheid en landbou-opleiding. Die TACARE-projek ondersteun ook jong meisies deur hulle toegang te bied tot reproduktiewe gesondheidsopvoeding en deur beurse om hul kollege-opleiding te finansier.<ref>{{Cite web|url=https://www.gpsworld.com/esri-jane-goodall-institute-partner-to-protect-ecosystems/|title=Esri, Jane Goodall Institute partner to protect ecosystems|last=Barwacz|first=Allison|date=10 July 2019}}</ref> [[Lêer:Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg/220px-Jane_Goodall_and_Lou_Perrotti_2009_by_DS.jpg|duimnael| Goodall in 2009 saam met Lou Perrotti, wat bygedra het tot haar boek ''Hope for Animals and Their World'']] As gevolg van 'n oorvloed van handgeskrewe notas, foto's en data wat in die middel van die 1990's by Jane se huis in Dar es Salaam opgehoop het, is die Jane Goodall Institute se Sentrum vir Primate Studies by die Universiteit van Minnesota geskep om hierdie data te huisves en te organiseer. Tans is al die oorspronklike Jane Goodall-argiewe daar en is dit gedigitaliseer, ontleed en in 'n aanlyn databasis geplaas.<ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/chimpanzees-gsrc|title=JGICPS|publisher=The Jane Goodall Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210215503/http://www.janegoodall.org/chimpanzees-gsrc|archive-date=10 February 2011|access-date=3 February 2011}}</ref> Op 17 Maart 2011 het Karl Bates, woordvoerder van die [[Duke Universiteit|Duke-universiteit]], aangekondig dat die argiewe na Duke sal verskuif, met Anne E. Pusey, Duke se voorsitter van evolusionêre antropologie, wat toesig hou oor die versameling. Pusey, wat die argiewe in Minnesota bestuur het en saam met Goodall in Tanzanië gewerk het, het vir 'n jaar by Duke universiteit gewerk.<ref>{{Cite web |url=http://www2.journalnow.com/news/2011/mar/18/wsmet03-goodall-papers-headed-to-duke-ar-872387/ |title=argiefkopie |access-date=26 Januarie 2013 |archive-date= 2 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402075404/http://www2.journalnow.com/news/2011/mar/18/wsmet03-goodall-papers-headed-to-duke-ar-872387/ |url-status=dead }}</ref> In 2018 en 2020 het Goodall 'n vennootskap met vriend en uitvoerende hoof Michael Cammarata aangegaan oor twee natuurlike produklyne van Schmidt's Naturals en Neptune Wellness Solutions. Vyf persent van elke verkoopstransaksie het die Jane Goodall Institute bevoordeel.<ref>{{Cite web|url=https://drugstorenews.com/beauty/schmidts-naturals-jane-goodall-institute-partner-deodorants|title=Schmidt's Naturals, Jane Goodall Institute partner on deodorants|website=Drug Store News|language=en|access-date=2021-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://okmagazine.com/news/neptune-wellness-solutions-announces-launch-jane-goodall-product/|title='Wonders of Africa': Dr. Jane Goodall Launches Essential Oil Kit—All Sourced From Africa|date=18 September 2020|website=OK Magazine|language=en-US|access-date=2021-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.beautypackaging.com/contents/view_breaking-news/2020-04-21/jane-goodall-co-develops-natural-product-line-with-neptune-wellness-iff/|title=Jane Goodall Co-Develops Natural Product Line With Neptune Wellness & IFF|website=Beauty Packaging|access-date=2021-07-27}}</ref> Vanaf 2004 wy Goodall feitlik al haar tyd aan aktivisme namens sjimpansees en die omgewing, en reis byna 300 dae per jaar.<ref>https://www.theguardian.com/world/2004/oct/10/academicexperts.environment</ref> Goodall is ook op die adviesraad vir die wêreld se grootste sjimpansee-reservaat buite Afrika, Save the Chimps in Fort Pierce, Florida.<ref>{{Cite web|url=https://savethechimps.org/staff_categorys/advisory-council|title=Staff Category: Advisory Council|last=chimpadmi|website=Save the Chimps|language=en-US|access-date=2021-10-17}}</ref> === Aktivisme === [[Lêer:Jane_Goodall_and_Allyson_Reed.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Jane_Goodall_and_Allyson_Reed.jpg/220px-Jane_Goodall_and_Allyson_Reed.jpg|regs|duimnael| Goodall met Allyson Reed van Skulls Unlimited International, by die Vereniging van Dieretuine en Akwariums se jaarlikse konferensie in September 2009.]] Goodall gee erkenning aan die 1986 [https://peerj.com/collections/33-chimpanzees-in-context ''Understanding Chimpanzees'' -konferensie], aangebied deur die Chicago Academy of Sciences, vir die verskuiwing van haar fokus van waarneming van sjimpansees na 'n breër en meer intense besorgdheid oor dier-mens-bewaring. Sy is die voormalige president van Advocates for Animals,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2011241/Is-Jane-Goodall-about-to-lose-her-post.html|title=Is Jane Goodall about to lose her post?|last=Walker|first=Tim|website=The Telegraph|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2011241/Is-Jane-Goodall-about-to-lose-her-post.html|archive-date=11 January 2022|access-date=3 May 2020}}</ref> 'n organisasie gebaseer in [[Edinburg|Edinburgh]], [[Skotland]], wat hom beywer teen die gebruik van diere in mediese navorsing, dieretuine, boerdery en sport. <ref>{{Cite web|url=https://www.onekind.scot/campaigns/|title=OneKind.Scot campaigns|website=OneKind|access-date=3 May 2020}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Goodall is 'n [[Vegetarisme|vegetariër]] en bepleit die dieet om etiese, omgewings- en gesondheidsredes. In ''The Inner World of Farm Animals'' (2009) skryf Goodall dat plaasdiere “baie meer bewus en intelligent is as wat ons ooit gedink het en, ten spyte daarvan dat hulle as huisslawe geteel is, is hulle individuele wesens in hul eie reg. As sodanig verdien hulle ons respek. En ons hulp. Wie sal vir hulle pleit as ons swyg?”<ref>Hatkoff, Amy. 2009. ''The Inner World of Farm Animals'', p. 13.</ref> Goodall het ook gesê: "Duisende mense wat sê hulle 'hou' van diere, sit een of twee keer per dag om die vleis van wesens te geniet wat so met min respek en vriendelikheid behandel is net om meer vleis te maak." In 2021 het Goodall 'n [[Veganisme|vegan]] geword en 'n kookboek getiteld ''Eat Meat Less'' geskryf.<ref>{{Cite web|url=https://www.aarp.org/health/healthy-living/info-2021/jane-goodall-meatless-recipes.html|title=Jane Goodall Shares Recipes, and a Mission|last=Gwinn|first=Alison|date=16 March 2021|website=[[AARP]]]|access-date=17 June 2022|quote=A longtime vegetarian and now vegan, Goodall}}</ref> Goodall is 'n uitgesproke omgewingsvoorstander en praat oor die [[uitwerking van klimaatsverandering]] op bedreigde spesies soos sjimpansees. Goodall het met [[Nasa|NASA]] saamgewerk om satellietbeelde uit die Landsat-reeks te gebruik om die uitwerking van ontbossing op sjimpansees en plaaslike gemeenskappe in Wes-Afrika reg te stel deur aan die dorpenaars inligting te bied oor hoe om menslike aktiwiteite te verminder en hul omgewing te bewaar.<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2017/satellite-data-changed-chimpanzee-conservation-efforts|title=How Satellite Data Changed Chimpanzee Conservation Efforts|last=Hille|first=Karl|date=2017-01-24|website=NASA|access-date=2020-03-29}}</ref> In 2000, om die veilige en etiese behandeling van diere tydens etologiese studies te verseker, het Goodall saam met professor Mark Bekoff die organisasie Etoloë vir die Etiese Behandeling van Diere gestig. In April 2008 het Goodall 'n lesing met die titel "Reason for Hope" by die Universiteit van San Diego se Joan B. Kroc Institute for Peace & Justice Distinguished Lesingreeks gegee.<ref>https://digital.sandiego.edu/lecture_series/16/</ref><ref>{{Cite web|url=http://swanmeadschool.co.uk/wp-content/uploads/2020/05/Jane-Goodall.pdf|title=Jane Goodall|website=swanmeadschool.co.uk|access-date=19 September 2022|archive-date= 1 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801231440/http://swanmeadschool.co.uk/wp-content/uploads/2020/05/Jane-Goodall.pdf|url-status=dead}}</ref> In 2008 het Goodall geëis dat die [[Europese Unie]] die gebruik van mediese navorsing op diere beëindig en meer befondsing vir alternatiewe metodes van mediese navorsing verseker.<ref>"Dr Jane Goodall appeals to EU to impose ban on animal testing". (2008, May 28). Associated Press.</ref> In Mei 2008 het Goodall Edinburgh-dieretuin se nuwe primaat-omhulsel omstrede beskryf as 'n "wonderlike fasiliteit" waar ape "waarskynlik beter daaraan toe is [as dié] wat in die natuur woon in 'n gebied soos Budongo, waar een uit elke ses in 'n draad vasgevang word. strik, en lande soos die [[Republiek die Kongo|Kongo]], waar sjimpansees, ape en gorillas kommersieel geskiet word vir kos.”<ref name="Times">Mike Wade, [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article3972868.ece "Zoos are best hope, says Jane Goodall".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906120137/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article3972868.ece |date= 6 September 2008 }} ''The Times'', 20 May 2008. Retrieved 18 July 2008.</ref> Dit was in stryd met Advocates for Animals se standpunt oor diere in gevangenskap.<ref name="Telegraph">Tim Walker, [https://web.archive.org/web/20080526005435/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2011241/Is-Jane-Goodall-about-to-lose-her-post.html Is Jane Goodall about to lose her post?], ''The Daily Telegraph'', 23 May 2008. Retrieved 18 July 2008. "She's entitled to her opinion, but our position isn't going to change. We oppose the keeping of animals in captivity for entertainment."</ref> In Junie 2008 het Goodall bevestig dat sy die presidentskap van die organisasie wat sy sedert 1998 beklee het bedank, met verwysing na haar besige skedule en verduidelik: "Ek het net nie tyd vir hulle nie."<ref name="Science">Yudhijit Bhattacharjee, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/320/5881/1269a "Defending captivity".] ''Science'', Vol. 320. no. 5881, p. 1269, 6 June 2008. Retrieved 18 July 2008.</ref> Goodall is 'n beskermheer van liefdadigheidsorganisasie Population Matters<ref>{{Cite web|url=http://www.populationmatters.org/about/people/patrons/|title=Population Matters Patrons|website=www.populationmatters.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625195121/http://populationmatters.org/about/people/patrons/|archive-date=25 June 2014}}</ref> en is tans 'n ambassadeur vir Disneynature.<ref>{{Cite web|url=http://www.wdsmediafile.com/media/bears/writen-material/bears534831541c35e.pdf|title=Bears: Production Notes|website=The Walt Disney Company|publisher=The Walt Disney Studios|page=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711031706/http://www.wdsmediafile.com/media/bears/writen-material/bears534831541c35e.pdf|archive-date=11 July 2017|access-date=6 June 2014}}</ref> In 2010 het Goodall, deur middel van JGI, 'n koalisie gevorm met 'n aantal organisasies soos die Wildlife Conservation Society (WCS) en die Humane Society of the United States (HSUS) en petisie om alle sjimpansees te lys, insluitend dié wat gevange is, soos [[Bedreigde spesie|bedreig]].<ref>{{Cite web|url=https://www.humanesociety.org/sites/default/files/docs/petition-fws-endangered-chimpanzees.pdf|title=Petition|website=Humane Society|access-date=19 September 2022|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924101841/https://www.humanesociety.org/sites/default/files/docs/petition-fws-endangered-chimpanzees.pdf|url-status=dead}}</ref> In 2015 het die US Fish and Wildlife Service (FWS) aangekondig dat hulle hierdie reël sal aanvaar en dat alle sjimpansees as bedreig geklassifiseer sal word.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/06/13/science/chimpanzees-endangered-fish-and-wildlife-service.html|title=U.S. Will Call All Chimps 'Endangered'|last=St. Fleur|first=Nicholas|date=June 12, 2015|website=The New York Times}}</ref> In 2011 het Goodall 'n beskermheer geword van die Australiese dierebeskermingsgroep Voiceless, die dierebeskermingsinstituut. “Ek is al dekades lank bekommerd oor fabrieksboerdery, deels weens die geweldige skade wat die omgewing aangerig word, maar ook weens die skokkende voortdurende wreedheid wat op miljoene lewende wesens voortgesit word.”<ref>{{Cite web|url=https://www.voiceless.org.au/who-we-are/jane-goodall|title=Voiceless, the animal protection institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032918/https://www.voiceless.org.au/who-we-are/jane-goodall|archive-date=1 December 2017|access-date=4 December 2013}}</ref> In 2012 het Goodall die rol van uitdager vir die Engage in Conservation Challenge saam met die [[Die DO Skool|DO Skool]], voorheen bekend as die D&F Akademie, aanvaar.<ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.de/internationales-kooperationsprojekt-engage-in-conservation/|title=Internationales Kooperationsprojekt 'Engage in Conservation'|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312211937/http://www.janegoodall.de/internationales-kooperationsprojekt-engage-in-conservation/|archive-date=12 March 2014|access-date=12 March 2014}}</ref> Sy het saam met 'n groep aspirant-maatskaplike entrepreneurs gewerk om 'n werkswinkel te skep om jongmense by die bewaring van biodiversiteit te betrek, en om 'n vermeende wêreldwye gebrek aan bewustheid van die kwessie aan te pak.<ref>{{Cite web|url=http://thedoschool.org/challenges/engage-in-conservation-challenge/|title=Conservation Challenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815055724/http://thedoschool.org/challenges/engage-in-conservation-challenge/|archive-date=15 August 2013|access-date=12 March 2014}}</ref> In 2014 het Goodall aan [[Air France|Air France-]] bestuurders geskryf en die lugredery se voortgesette vervoer van ape na laboratoriums gekritiseer. Goodall het die praktyk "wreed" en "traumaties" vir die betrokke ape genoem. Dieselfde jaar het Goodall ook aan die National Institutes of Health (NIH) geskryf om die ontberingseksperimente van moeders op baba-apies in NIH-laboratoriums te kritiseer.<ref>https://www.theguardian.com/science/2014/may/20/jane-goodall-peter-gabriel-air-france-stop-monkeys-transport</ref><ref>https://www.npr.org/sections/13.7/2014/09/11/347656361/still-now-should-lab-monkeys-be-deprived-of-their-mothers</ref> Voor die [[Britse algemene verkiesing van 2015|2015 Britse algemene verkiesing]] was sy een van verskeie bekendes wat die parlementêre kandidatuur van die Groen Party se Caroline Lucas onderskryf het.<ref>https://www.theguardian.com/politics/2015/apr/24/celebrities-sign-statement-support-caroline-lucas-not-green-party</ref> Goodall is 'n kritikus van jakkalsjag en was onder meer as 20 hoëprofielmense wat in 2015 'n brief aan parlementslede onderteken het teen die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|konserwatiewe]] premier, [[David Cameron]], se plan om die Jagwet 2004 te wysig.<ref>https://web.archive.org/web/20150715203740/http://news.stv.tv/scotland-decides/news/1324609-snp-to-vote-against-tories-on-fox-hunting-ban-in-england-and-wales/</ref> Gedurende Augustus 2019 is Goodall vereer vir haar bydraes tot die wetenskap met 'n bronsbeeldhouwerk in die middestad van Manhattan saam met nege ander vroue, deel van die " [https://statuesforequality.com/ Standbeelde vir Gelykheid] " -projek.<ref>{{Cite web|url=https://www.6sqft.com/10-bronze-sculptures-of-powerful-women-are-on-view-outside-a-midtown-office-building|title=10 bronze sculptures of powerful women are on view outside a Midtown office building|website=6sqft|language=en-US|access-date=2020-03-06}}</ref> In 2020, met die voortsetting van haar organisasie se werk op die omgewing, het Goodall belowe om 5 miljoen bome te plant, deel van die 1 biljoen boom-inisiatief wat deur die [[Wêreld- Ekonomiese Forum|Wêreld Ekonomiese Forum]] gestig is.<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2020/01/jane-goodall-name-a-tree-deforestation-davos/|title=To save the planet's trees, we should treat them like people|website=World Economic Forum|language=en|access-date=2020-03-26}}</ref> In Februarie 2021 het Jane Goodall en meer as 140 ander wetenskaplikes 'n beroep op die EU-kommissie gedoen om die praktyk van hokke van plaasdiere af te skaf.<ref>[https://www.ciwf.eu/news/2021/02/legendary-jane-goodall-140plus-scientists-call-on-eu-to-end-cages-in-farming ''Legendary Jane Goodall & 140+ scientists call on EU to end cages in farming''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204113019/https://www.ciwf.eu/news/2021/02/legendary-jane-goodall-140plus-scientists-call-on-eu-to-end-cages-in-farming |date= 4 Desember 2022 }} from 23. February 2021 in Ciwf.eu.</ref> == Persoonlike lewe == Goodall het twee keer getrou. Op 28 Maart 1964 trou sy met 'n [[Nederlandse adel|Nederlandse edelman]], natuurlewefotograaf Baron Hugo van Lawick, by Chelsea Old Church, Londen, en het tydens hul huwelik bekend geword as Barones Jane van Lawick-Goodall.<ref>{{Cite web|url=https://www.geekycamel.com/interesting-facts-jane-goodall/|title=Interesting facts about Jane Goodall|last=Simone|first=Morgan|date=2019-12-10|website=Geeky Camel|language=en|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719034645/https://www.geekycamel.com/interesting-facts-jane-goodall/|url-status=dead}}</ref> Die egpaar het 'n seun gehad, Hugo Eric Louis (gebore 1967); hulle is in 1974 geskei. Die volgende jaar trou sy met Derek Bryceson, 'n lid van [[Tanzanië]] se parlement en die direkteur van daardie land se [[Nasionale park|nasionale parke]]. Hy is in Oktober 1980 aan [[kanker]] oorlede. Weens sy posisie in die Tanzaniese regering as hoof van die land se nasionale parkstelsel, kan Bryceson Goodall se navorsingsprojek beskerm en 'n verbod op toerisme by Gombe instel.<ref name="GreatApes">https://archive.org/details/walkingwithgreat00mont/page/125/mode/2up</ref> Goodall het verklaar dat honde haar gunstelingdier is.<ref>https://www.theglobeandmail.com/technology/science/jane-goodall-my-favourite-animal-is-a-dog/article575777/</ref> Goodall ly aan prosopagnosia, wat dit vir haar moeilik maak om bekende gesigte te herken.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2013/05/23/health/gallery/notable-prosopagnosia/index.html|title=Photos: The faces of those who don't recognize faces|date=May 23, 2013|publisher=[[CNN]]}}</ref> == Godsdiens en spiritualiteit == Goodall het grootgeword in 'n Christelike gemeentelike familie. As 'n jong vrou het sy nagklasse in Teosofie geneem. Haar familie was af en toe kerkgangers, maar Goodall het meer gereeld begin bywoon as 'n tiener toe die kerk 'n nuwe predikant, Trevor Davies, aangestel het. “Hy was hoogs intelligent en sy preke was kragtig en prikkelend... Ek kon ure lank na sy stem geluister het... Ek het mal verlief geraak op hom... Skielik moes niemand my meer aanmoedig om kerk toe te gaan nie. Inteendeel, daar was nooit genoeg dienste na my sin nie.” Rakende haar latere ontdekking van die ateïsme en agnostisisme van baie van haar wetenskaplike kollegas, het Goodall geskryf dat "gelukkig, toe ek by Cambridge aangekom het, was ek sewe-en-twintig jaar oud en my oortuigings het reeds so gevorm dat ek nie deur hierdie menings beïnvloed is nie." In haar 1999-boek ''Reason for Hope: A Spiritual Journey'' beskryf Goodall die implikasies van 'n mistieke ervaring wat sy in 1977 by die [[Notre-Dame-katedraal|Notre Dame-katedraal]] gehad het: "Aangesien ek nie kan glo dat dit die gevolg van toeval was nie, moet ek anti-toeval erken. En daarom moet ek glo in 'n leidende krag in die heelal – met ander woorde, ek moet in God glo."<ref>{{Cite web|url=https://news.janegoodall.org/2019/04/15/dr-goodalls-thoughts-on-the-fire-of-notre-dame/|title=Dr. Goodall's thoughts on the fire of Notre Dame|last=Goodall|first=Jane|date=15 April 2019|website=Jane Goodall Institute|access-date=April 29, 2021}}</ref> Toe Goodall in September 2010 gevra is of sy in God glo, het Goodall gesê: “Ek het geen idee van wie of wat God is nie. Maar ek glo in een of ander groot geestelike krag. Ek voel dit veral as ek in die natuur is. Dit is net iets wat groter en sterker is as wat ek is of wat enigiemand is. Ek voel dit. En dit is genoeg vir my.”<ref>Jane Goodall's Questions & Answers, ''Readers Digest'', p. 128, September 2010</ref> Toe Goodall in dieselfde jaar gevra is of sy haarself steeds as 'n Christen beskou, het Goodall aan ''die Guardian'' gesê: "Ek veronderstel so; ek is as 'n Christen grootgemaak."<ref>https://www.theguardian.com/science/2010/jan/13/jane-goodall</ref> In haar voorwoord tot die 2017-boek ''The Intelligence of the Cosmos'' deur Ervin Laszlo, 'n wetenskapfilosoof wat kwantumbewustheidsteorie voorstaan, het Goodall geskryf: "ons moet aanvaar dat daar 'n intelligensie is wat die proses [van [[evolusie]] ] dryf, dat die heelal en lewe op aarde is geïnspireer en gevorm deur 'n onbekende en onkenbare Skepper, 'n Opperwese, 'n Groot Geestelike Krag."<ref>https://books.google.co.za/books?id=S3goDwAAQBAJ&q=Jane+Goodall+forward+ervin+laszlo&redir_esc=y#v=onepage&q=Jane%20Goodall%20forward%20ervin%20laszlo&f=false</ref> == Kritiek == [[Lêer:Jane_Goodall_at_TEDGlobal_2007-cropped.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Jane_Goodall_at_TEDGlobal_2007-cropped.jpg/170px-Jane_Goodall_at_TEDGlobal_2007-cropped.jpg|links|duimnael| Goodall by [[TED|TEDGlobal]] 2007]] === Name in plaas van nommers === Goodall het onkonvensionele praktyke in haar studie gebruik; byvoorbeeld om individue te benoem in plaas daarvan om nommers aan hulle toe te ken. Numering is destyds gebruik om emosionele gehegtheid en verlies aan objektiwiteit te voorkom.<ref>https://www.nytimes.com/2006/11/26/books/Blum.t.html</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nationalgeographic.org/article/jane-goodall/|title=Jane Goodall|date=2017-11-13|website=[[National Geographic Society]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200819025408/https://www.nationalgeographic.org/article/jane-goodall/|archive-date=2020-08-19|access-date=2020-10-16}}</ref> Goodall het in 1993 geskryf: "Toe ek in die vroeë 1960's onbeskofte woorde soos 'kinderjare', 'adolessensie', 'motivering', 'opwinding' en 'bui' gebruik het, is ek heelwat gekritiseer. Erger nog was my misdaad om te suggereer dat sjimpansees 'persoonlikhede' het. Ek het menslike eienskappe aan niemenslike diere toegeskryf en was dus skuldig aan daardie ergste etologiese sondes - antropomorfisme."<ref>http://www.animal-rights-library.com/texts-m/goodall01.htm</ref> === Voerstasies === Baie standaardmetodes het ten doel om inmenging deur waarnemers te vermy, en sommige glo veral dat die gebruik van voerstasies om Gombe-sjimpansees te lok, normale vreet- en voedingspatrone en sosiale verhoudings verander het. Hierdie argument is die fokus van 'n boek wat deur Margaret Power in 1991 gepubliseer is. Daar is voorgestel dat hoër vlakke van aggressie en konflik met ander sjimpanseegroepe in die gebied te wyte was aan die voeding, wat die "oorloë" tussen sjimpansee sosiale groepe wat deur Goodall beskryf is, kon veroorsaak het, aspekte wat sy self nie in die jare voordat kunsmatige voeding by Gombe begin het, gesien het nie. Sommige beskou Goodall se waarnemings dus as vervormings van normale sjimpansee-gedrag. Goodall het self erken dat voeding bygedra het tot aggressie binne en tussen groepe, maar het volgehou dat die effek beperk is tot verandering van die intensiteit en nie die aard van sjimpansee-konflik nie, en het verder voorgestel dat voeding nodig was vir die studie om enigsins effektief te wees. Craig Stanford van die Jane Goodall-navorsingsinstituut aan die Universiteit van Suid-Kalifornië verklaar dat navorsers wat studies met geen kunsmatige voorsiening doen, dit moeilik vind om enige sosiale gedrag van sjimpansees waar te neem, veral dié wat verband hou met intergroepkonflik. Sommige onlangse studies, soos dié deur Crickette Sanz in die Goualougo-driehoek ( [[Republiek die Kongo|Kongo]] ) en Christophe Boesch in die Taï Nasionale Park ([[Ivoorkus]]), het nie die aggressie getoon wat in die Gombe-studies waargeneem is nie.<ref>Washington University Record, Vol 28 No 28, April 2004.</ref> Ander primatoloë stem egter nie saam dat die studies gebrekkig is nie; Jim Moore lewer byvoorbeeld 'n kritiek op Margaret Powers se bewerings<ref>JIM MOORE, Anthropology Department, University of California, San Diego [https://web.archive.org/web/20071014215932/http://cogprints.org/738/0/Power.html The Egalitarians - Human and Chimpanzee (book review).]. Am. J. Phys. Anthropol. 88: 259-262.</ref> en sommige studies van ander sjimpanseegroepe het aggressie soortgelyk aan dié in Gombe getoon, selfs wanneer voeding nie teenwoordig is nie.<ref>American Journal of Primatology 58:175–180 (2002), Noboyuki Kutsukake and Takahisa Matsusaka.</ref> === Plagiaat en ''Saad van Hoop'' === Op 22 Maart 2013 het Hachette Book Group aangekondig dat Goodall en medeskrywer Gail Hudson se nuwe boek, ''Seeds of Hope,'' nie op 2 April soos beplan vrygestel sal word nie weens die ontdekking van geplagieerde gedeeltes.<ref>Italie, Hillel (Associated Press). "[http://www.csmonitor.com/Science/2013/0323/Jane-Goodall-apologizes-for-plagiarizing-in-new-book Jane Goodall apologizes for plagiarizing in new book]." ''Christian Science Monitor'' 23 March 2013. Accessed 24 June 2013.</ref> 'n Resensent vir ''[[The Washington Post]]'' het ontoegekende afdelings gevind wat van webwerwe oor organiese tee, tabak en 'n "amateuristiese astrologiewebwerf" gekopieer is, sowel as van [[Wikipedia]].<ref>Swaine, Jon. "[https://www.telegraph.co.uk/news/earth/wildlife/9944189/Dame-Jane-Goodall-admits-parts-of-book-were-lifted-from-online.html Dame Jane Goodall admits parts of book were lifted from online]" ''The Telegraph,'' 20 March 2013. Accessed 4 May 2016.</ref> Goodall het om verskoning gevra en gesê: "Dit is vir my belangrik dat die regte bronne verwysings geniet, en ek sal ywerig saam met my span werk om alle areas van kommer aan te spreek. My doel is om te verseker dat wanneer hierdie boek vrygestel word dit nie net aan die hoogste standaarde voldoen nie, maar ook dat die fokus is op die deurslaggewende boodskappe wat dit oordra."<ref>Flood, Alison. "[https://www.theguardian.com/books/2013/mar/25/jane-goodall-book-accused-plagiarising-wikipedia Jane Goodall book held back after accusations of plagiarism]." ''The Guardian,'' 25 March 2013. Accessed 24 June 2013.</ref> Die boek is op 1 April 2014 vrygestel, na hersiening en die byvoeging van 57 bladsye eindnotas.<ref>https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2014/04/02/jane-goodalls-seeds-of-hope-reissued-a-year-after-being-pulled-from-shelves-2/</ref> == In populêre kultuur == === Gary Larson spotprentvoorval === Een van Gary Larson se ''Far Side-'' spotprente wys hoe twee sjimpansees mekaar versorg. Een kry 'n blonde menshaar op die ander en vra: "Doen jy 'n bietjie meer 'navorsing' met daardie Jane Goodall-tramp?"<ref name="Strange Legacy">https://comicsalliance.com/tribute-gary-larson-far-side/</ref> Goodall self was toe in Afrika, en die Jane Goodall-instituut was van mening dat dit in slegte smaak was, en het prokureurs 'n brief aan Larson en sy verspreidingsindikaat laat opstel waarin hulle die spotprent as 'n "gruweldaad" beskryf. Hulle is deur Goodall self gestuit: Toe sy terugkom en die spotprent sien, het sy gesê dat sy die spotprent amusant vind.<ref name="farside">Larson, Gary. ''The Prehistory of the Far Side: a 10th-anniversary exhibit''. Kansas City, MO: Andrew and McNeel, 1989. {{ISBN|0-8362-1851-5}}.</ref> Sedertdien gaan alle winste uit die verkope van 'n hemp met hierdie spotprent aan die Jane Goodall-instituut. Goodall het 'n voorwoord tot ''The Far Side Gallery 5'' geskryf, waarin haar weergawe van die kontroversie uiteengesit is, en die instituut se brief is langs die spotprent in die volledige ''Far Side-'' versameling ingesluit.<ref>Larson, Gary. ''The Far Side Gallery 5''. Kansas City, MO: Andrew and McNeel, 1995. ({{ISBN|0-8362-0425-5}}).</ref> Sy het Larson se kreatiewe idees geprys, wat dikwels die gedrag van mense en diere vergelyk en kontrasteer. In 1988, toe Larson Goodall se navorsingsfasiliteit in Tanzanië besoek het,<ref name="farside" /> is hy deur 'n sjimpansee genaamd Frodo aangeval.<ref name="Strange Legacy" /> === Lego === Op 3 Maart 2022, ter viering van Vrouegeskiedenismaand en Internasionale Vrouedag, het The Lego Group stelnommer 40530 uitgereik, ''A Jane Goodall Tribute,'' wat 'n Jane Goodall- minifiguur en drie sjimpansees in 'n Afrika-bostoneel uitbeeld.<ref>{{Cite web|url=https://jaysbrickblog.com/news/lego-40530-jane-goodall-tribute-gwp-revealed-for-international-womens-day-2022/|title=LEGO 40530 Jane Goodall Tribute GWP revealed for International Women's Day 2022!|date=2022-02-26|website=Jay's Brick Blog|language=en-US|access-date=2022-02-26}}</ref> == Radio Vier Vandag program == Op 31 Desember 2021 was Goodall die gasredakteur van die [[BBC Radio Vier|BBC Radio Four]] Today -program. Sy het Francis Collins gekies om die aanbieder van Thought for the Day te wees. == Toekennings en erkenning == [[Lêer:Jane_Goodall_sharing_the_magical_wonders_of_water_and_wetlands_with_children_on_Martha's_Vineyard.jpg|skakel=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Jane_Goodall_sharing_the_magical_wonders_of_water_and_wetlands_with_children_on_Martha%27s_Vineyard.jpg/170px-Jane_Goodall_sharing_the_magical_wonders_of_water_and_wetlands_with_children_on_Martha%27s_Vineyard.jpg|duimnael| Goodall onderrig oor vleilande in Martha's Vineyard, VSA, 2006]] Goodall het baie eerbewyse ontvang vir haar omgewings- en humanitêre werk, sowel as haar ander werk. Sy is aangewys as 'n [[Orde van die Britse Ryk|Dame Commander of the Order of the British Empire]] in 'n seremonie wat in 2004 by [[Buckingham-paleis|Buckingham Palace]] gehou is.<ref>[http://www.janegoodall.org/media/news/dame-jane-goodall Dame Jane Goodall Receives Appointment in Buckingham Palace Ceremony]. ''Jane Goodall Institute'', 20 February 2004. Retrieved 7 November 2011.</ref> In April 2002 het sekretaris-generaal [[Kofi Annan]] Goodall as 'n Verenigde Nasies se boodskapper van vrede aangewys. Haar ander eerbewyse sluit in die Tyler-prys vir omgewingsprestasie, die Franse [[Erelegioen|Legioen van Eer]], Medalje van Tanzanië, Japan se gesogte Kyoto-prys, die Benjamin Franklin-medalje in [[Biologie|Lewenswetenskap]], die Gandhi-King-toekenning vir geweldloosheid en die Spaanse Prins van Asturië-toekennings. Sy is ook 'n lid van die adviesraad van die ''BBC Wildlife-'' tydskrif en 'n beskermheer van Population Matters (voorheen die Optimum Population Trust). Sy het baie huldeblyke, eerbewyse en toekennings van plaaslike regerings, skole, instellings en liefdadigheidsorganisasies van regoor die wêreld ontvang. Goodall word deur [[The Walt Disney Company]] vereer met 'n gedenkplaat op die Tree of Life by [[Walt Disney World Resort|Walt Disney World]] se [[Disney's Animal Kingdom|Animal Kingdom]] -temapark, saam met 'n kerfbeeld van haar geliefde David Greybeard, die oorspronklike sjimpansee wat Goodall genader het tydens haar eerste jaar by Gombe.<ref>{{Cite web|url=http://adisney.go.com/disneyhand/environmentality/environment/pdfs/wcfdoc.pdf|title=Disney's Commitment to Conservation|year=2005|publisher=Disney|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327000457/http://adisney.go.com/disneyhand/environmentality/environment/pdfs/wcfdoc.pdf|archive-date=27 March 2009|access-date=1 September 2010}}</ref> Sy is 'n lid van beide die [[Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe|American Academy of Arts and Sciences]] en die American Philosophical Society.<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/person/valerie-jane-goodall|title=Valerie Jane Goodall|website=American Academy of Arts & Sciences|language=en|access-date=2022-04-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Jane+Goodall&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|access-date=2022-04-28|archive-date=2022-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428183644/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Jane%20Goodall&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> In 2010 het Dave Matthews en Tim Reynolds 'n liefdadigheidskonsert by DAR Constitution Hall in Washington DC gehou om "Gombe 50: 'n wêreldwye viering van Jane Goodall se baanbrekers sjimpansee-navorsing en inspirerende visie vir ons toekoms" te herdenk.<ref>{{Cite web|url=http://www.janegoodall.org/an-evening-with-Jane-Goodall-Dave-Matthews-and-Tim-Reynolds|title=Dave Matthews & Tim Reynolds Benefit Concert|publisher=The Jane Goodall Institute|access-date=20 July 2010}}</ref> Die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' het Goodall in 2019 as een van die [[Tyd 100|100 invloedrykste mense ter wêreld]] aangewys.<ref>{{Cite web |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567774/jane-goodall/ |title=argiefkopie |access-date=18 Februarie 2023 |archive-date=18 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218181110/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2019/5567774/jane-goodall/ |url-status=dead }}</ref> In 2021 het sy die Templeton-prys ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2021/may/20/naturalist-jane-goodall-wins-2021-templeton-prize-for-lifes-work|title=Naturalist Jane Goodall wins 2021 Templeton prize for life's work|last=Sherwood|first=Harriet|date=20 May 2021|website=[[The Guardian]]}}</ref>   === Boeke === * '''1969''' ''My Friends the Wild Chimpanzees'' Washington, DC: [[National Geographic Society]] * '''1971''' ''Innocent Killers'' (met H. van Lawick). Boston: Houghton Mifflin ; Londen: Collins * '''1971''' ''In the Shadow of Man'' Boston: Houghton Mifflin; Londen: Collins. Gepubliseer in 48 tale * '''1986''' ''The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior'' Boston: Belknap Press van die Harvard University Press. Gepubliseer ook in Japannees en Russies. RR Hawkins-toekenning vir die Uitstaande Tegniese, Wetenskaplike of Mediese boek van 1986, aan Bellknap Press van Harvard University Press, Boston. Die Wildlife Society (VSA)-toekenning vir "Uitstaande publikasie in Wildlife Ecology and Management" * '''1990''' ''Through a Window: 30 jaar waarneming van die Gombe-sjimpansees'' Londen: Weidenfeld &amp;amp; Nicolson ; Boston: Houghton Mifflin. In meer as 15 tale vertaal. 1991 Penguin -uitgawe, VK. American Library Association se "Beste" lys onder nege noemenswaardige boeke (niefiksie) vir 1991 * '''1991''' ''Visions of Caliban'' (mede-outeur saam met Dale Peterson, PhD). Boston: Houghton Mifflin. [[The New York Times|New York Times]] "Notable Book" vir 1993. Biblioteekjoernaal "Beste wetenskap-tegnologieboek" vir 1993 * '''1999''' ''Brutal Verwantskap'' (met Michael Nichols ). New York: Aperture Foundation * '''1999''' ''Reason For Hope; ’n Geestelike reis'' (met Phillip Berman). New York: Warner Books, Inc. In Japannees en Portugees vertaal * '''2000''' ''40 jaar by Gombe'' New York: Stewart, Tabori en Chang * '''2000''' ''Africa In My Blood'' (geredigeer deur Dale Peterson). New York: Houghton Mifflin Company * '''2001''' ''Beyond Innocence: An Autobiography in Letters, die latere jare'' (geredigeer deur Dale Peterson). New York: Houghton Mifflin Company{{ISBN|0-618-12520-5}} * '''2002''' ''Die tien trusts: wat ons moet doen om te sorg vir die diere wat ons liefhet'' (met Marc Bekoff ). San Francisco: Harper San Francisco * '''2005''' ''Harvest for Hope: A Guide to Mindful Eating'' New York: Warner Books, Inc.{{ISBN|0-446-53362-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-446-53362-9|0-446-53362-9]] * '''2009''' ''Hoop vir diere en hul wêreld: hoe bedreigde spesies gered word van die Brink'' Grand Central Publishing{{ISBN|0-446-58177-1}} * '''2013''' ''Seeds of Hope: Wisdom and Wonder from the World of Plants'' (met Gail Hudson) Grand Central Publishing{{ISBN|1-4555-1322-9}} * '''2021''' ''The Book of Hope'', met Douglas Abrams en Gail Hudson, Viking<ref>''[[New Statesman|The New Statesman]]'', 15–21 October 2021, p. 40, review by Philippa Nuttall</ref> ==== Kinderboeke ==== * '''1972''' ''Grub: The Bush Baby'' (met H. van Lawick). Boston: Houghton Mifflin * '''1988''' ''My lewe met die sjimpansees'' New York: Byron Preiss Visual Publications, Inc. Vertaal in Frans, Japannees en Chinees. Ouerskap se Reading-Magic-toekenning vir "Uitstekende boek vir kinders," 1989 * '''1989''' ''The Chimpanzee Family Book'' Saxonville, MA: Prenteboekateljee; München: Neugebauer Press; Londen: Prenteboekateljee. Vertaal in meer as 15 tale, insluitend Japannees en [[Swahili]]. Die [[UNICEF]] -toekenning vir die beste kinderboek van 1989. Oostenrykse staatsprys vir beste kinderboek van 1990. * '''1989''' ''Jane Goodall se Animal World: Chimps'' New York: Macmillan * '''1989''' ''Dierefamiliereeks: Sjimpanseefamilie; Leeu Familie; Olifantfamilie; Sebra Familie; Kameelperd Familie; Bobbejaanfamilie; Hiëna Familie; Wildebeest-familie'' Toronto: Madison Marketing Ltd * '''1994''' ''Met liefde'' New York / London: North-South Books. Vertaal in Duits, Frans, Italiaans en Japannees * '''1999''' ''Dr. White'' (geïllustreer deur Julie Litty). New York: Noord-Suid Boeke * '''2000''' ''The Eagle & the Wren'' (geïllustreer deur Alexander Reichstein ). New York: Noord-Suid Boeke * '''2001''' ''Sjimpansees wat ek liefhet: Red hul wêreld en ons s'n'' New York: Scholastic Press * '''2002''' (Voorwoord) ''"Slowly, Slowly, Slowly," Said the Luiaard'' deur Eric Carle. Philomel Boeke * '''2004''' ''Rickie en Henri: A True Story'' (met Alan Marks) Penguin Young Readers Group === Films === Goodall is die onderwerp van meer as 40 rolprente: * '''1965''' ''Miss Goodall and the Wild Chimpanzees'' [[National Geographic Society]] * '''1973''' ''Jane Goodall and the World of Animal Behavior: The Wild Dogs of Africa'' met Hugo van Lawick * '''1975''' ''Miss Goodall: The Hyena Story'' The World of Animal Behavior Series 16mm [http://www.blam1.com/DiscoVision/Informational/51-003.htm 1979 weergawe] vir DiscoVision, nie vrygestel vir LaserDisc * '''1976''' ''Lions of the Serengeti'' 'n episode van ''The World About Us'' op BBC2 * '''1984''' ''Onder die Wilde Sjimpansees'' National Geographic Special * '''1988''' ''Mense van die Bos'' met Hugo van Lawick * '''1990''' ''Sjimpansee Alert'' in die Nature Watch-reeks, Sentrale Televisie * '''1990''' ''The Life and Legend of Jane Goodall'' National Geographic Society. * '''1990''' ''Die Gombe Sjimpansees'' Beierse Televisie * '''1995''' ''Fifi's Boys'' for the Natural World-reeks vir die BBC * '''1996''' ''Sjimpansee Dagboek'' vir BBC2 Animal Zone * '''1997''' ''Animal Minds'' vir BBC * Goodall het haarself uitgespreek in die geanimeerde TV-reeks ''The Wild Thornberrys''. * '''2000''' ''Jane Goodall: Reason For Hope'' PBS spesiaal vervaardig deur KTCA * '''2001'''  <cite class="citation episode cs1">''Wetenskaplike Amerikaanse grense''.</cite> <cite class="citation episode cs1">Chedd-Angier Produksiemaatskappy. 2000–2001.</cite> <cite class="citation episode cs1">PBS.</cite> <cite class="citation episode cs1">[https://web.archive.org/web/20060000000000/http://www.pbs.org/saf/1108 Geargiveer] vanaf die oorspronklike op 2006.</cite> * '''2002''' ''Jane Goodall se Wilde Sjimpansees'' ( [[IMAX]] -formaat), in samewerking met Science North * '''2005''' ''Jane Goodall se terugkeer na Gombe'' vir Animal Planet * '''2006''' ''Chimps, So Like Us'' HBO -film genomineer vir 1990 [[Oscar|Oscar-toekenning]] * '''2007''' ''When Animals Talk We Should Listen'' teater-dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Animal Planet * '''2010''' ''Jane's Journey'' teatrale dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Animal Planet * '''2012''' ''Sjimpansee'' -teater-natuur-dokumentêre funksie saamgeproduseer deur Disneynature * '''2017''' ''Jane'' biografiese dokumentêre film National Geographic Studios, in samewerking met Public Road Productions. Die film word geregisseer en geskryf deur Brett Morgen, musiek deur [[Philip Glass]] * '''2018''' ''[http://www.natgeotv.com/me/zayeds-antarctic-lights/about Zayed se Antarctic Lights]'' Dr Jane het verskyn in die Environment Agency-Abu Dhabi- film wat op National Geographic-Abu Dhabi vertoon is en 'n Wêreldmedalje by die New York Film- en TV-toekennings gewen het.<ref>{{Cite web|url=http://natgeotv.com/me/zayeds-antarctic-lights|title=Zayed's Antarctic Lights|website=National Geographic – Videos, TV Shows & Photos – Middle East – English|language=en|access-date=2020-06-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvfilm.newyorkfestivals.com/Winners/WinnerDetails/543073|title=Winners Gallery – New York Festivals|website=tvfilm.newyorkfestivals.com|access-date=2020-06-19}}</ref> * '''2020''' Jane Goodall: The Hope, biografiese dokumentêre film, National Geographic Studios, vervaardig deur Lucky 8<ref>{{Cite web|url=https://news.janegoodall.org/2019/07/25/new-doc-special-the-hope-tells-story-of-janes-living-legacy/|title=New Doc Special The Hope Tells Story Of Jane's Living Legacy|date=25 July 2019}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * [http://www.janegoodall.org/ Die amptelike webwerf van die Jane Goodall Institute] * Jane Goodall * {{C-SPAN|44136}} * Jane Goodall versamel * {{Imdb naam|0328762}} * Jane Goodall versamel * Jane Goodall * Works by or about Jane Goodall * [http://discovermagazine.com/2007/mar/the-discover-interview-jane-goodall#.UxOJsRa6Fdg Jane Goodall] by ''Discover Magazine'' * [http://www.newstatesman.com/environment/2010/07/interview-tanzania-science Jane Goodall] ondervra deur Alyssa McDonald in Julie 2010 vir die ''New Statesman'' * [https://www.youtube.com/watch?v=B6JLvIxdbjQ Jane Goodall – Oorbevolking in die ontwikkelende wêreld] by ''Fora TV'' * [https://web.archive.org/web/20130430182557/http://www.sandiego.edu/peacestudies/institutes/ipj/programs/distinguished_lecture_series/biographies/Jane_Goodall.php Lesingtranskripsie en video van Goodall se toespraak] by die Joan B. Kroc Institute for Peace &amp;amp; Justice by die Universiteit van San Diego, April 2008 * [https://www.whyarewehere.tv/people/jane-goodall/ Jane Goodall uitgebreide filmonderhoud met transkripsies vir die 'Why Are We Here?' dokumentêre reeks]. * [https://think.kera.org/2016/03/31/jane-goodall-on-a-life-of-animal-advocacy/ 'n Gesprek met Jane Goodall] (klankonderhoud) * [https://onbeing.org/programs/jane-goodall-on-what-it-means-to-be-human/ "On Being" radio-onderhoud] met Krista Tippett, uitgesaai Augustus 2020 {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Goodall, Jane}} [[Kategorie:Geboortes in 1934]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] agpghky65l3e8k8rq8kwfaxfutojblv 0 395483 2916790 2911197 2026-07-09T21:52:11Z Jcb 223 2916790 wikitext text/x-wiki [[Lêer:I don´t believe in global warming.png|duimnael|Kritiek op Klimaatontkenning deur [[Banksy]].]] Die '''meningsverskil oor aardverwarming''', ook genoem die '''klimaatdebat''' of die '''klimaatkontroversie''', is die verskillende dispute oor die aard, oorsake en gevolge van [[aardverwarming]] (onlangse [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]]). Hierdie polemiek kom hoofsaaklik in die openbare debat en op [[sosiale media]] voor, terwyl daar al jare lank 'n breë konsensus in die [[wetenskap]] oor hierdie aard, oorsaak en gevolg bestaan. Die polemiek is aangevuur deur onder meer [[disinformasie]] uit die olie- en energiesektore. == Klimaatskeptisisme== [[Lêer:WetenskapontkenningAAA.jpg|duimnael|Kenmerke van wetenskapontkenning.]] Klimaatskepsis of klimaatontkenning is twyfel, verwerping of ontkenning van mensgemaakte klimaatsverandering. Die verskynsel het vanaf 1988 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ontstaan in reaksie op 'n groeiende politieke konsensus oor klimaatbeleid.<ref>https://history.aip.org/history/climate/public2.htm |''The Public and Climate Change'' (cont.— since 1980).besoekdatum 20 September 2019</ref> Dit het sedertdien ook in ander lande kop uitgesteek. Verdagmakery van die wetenskaplike konsensus oor klimaatsverandering kan verskeie vorme aanneem: ontken of twyfel oor verhitting self; van sy omvang, in vergelyking met vorige skommelinge in klimaat; van die menslike invloed op aardverwarming; of van die gevolge van aardverwarming en die behoefte om iets daaromtrent te doen. Mense wat die wetenskaplike breë kennis van klimaatsverandering bevraagteken, noem hulself soms klimaatskeptici of klimaattwyfelaars, en stel hul benadering as 'n vorm van wetenskaplike skeptisisme voor. Hulle teenstanders sien dit egter eerder as pseudoskeptisisme, en wys daarop dat dieselfde, voorheen ontkende argumente dikwels ingebring word en dat gedetailleerde kritiek op klimaatskennis vergroot word. Dit is hoekom hulle soms verkies om 'n term soos klimaatsveranderingontkener te gebruik, dikwels verkort tot klimaatontkenner (''climate change denier'' of ''climate denier''), 'n meer pejoratiewe term wat verwys na ander vorme van negationisme. [[Ontkenning van klimaatsverandering]] kan ook implisiet wees wanneer individue of groepe die wetenskaplike bewyse aanvaar, maar nie daarin slaag om dit in daadwerklike optrede te vertaal nie.<ref>{{en}}[https://ncse.com/library-resource/why-is-it-called-denial Why Is It Called Denial?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612153621/https://ncse.com/library-resource/why-is-it-called-denial |date=12 Junie 2019 }} National Center for Science Education (geraadpleeg op 1 Julie 2019)</ref> === Morele ontkoppeling === Klimaatontkenning het toon meganismes van morele ontkoppeling. Die gevolge word dus deur 'n oordrewe optimisme afgeskaal, geïgnoreer of verdraai. [[Kognitiewe dissonansie]] maak dit makliker om skadelike effekte te ignoreer. Morele regverdiging kan ook gevind word deur slegte gedrag te regverdig deur vroeër goeie gedrag aan te haal. Vergoeding deur 'n enkele goeie daad sou voldoende wees. As gevolg van die omstander-effek en verspreiding en verskuiwing van verantwoordelikheid, word geen persoonlike verantwoordelikheid gevoel om aksie te neem nie. Versagtende vergelykings kan lei tot die dilemma van kollektiewe optrede en [[kuddegedrag]] waar die fokus op ander is. Die beperking van vryhede, beide waargeneem en werklik, kan lei tot sielkundige weerstand, waar die druk om 'n sekere houding aan te neem die teenoorgestelde uitwerking het.<ref>[https://www.ad.nl/economie/wij-zijn-allemaal-klimaatontkenners-wat-is-jouw-excuus~a09432fd/ Irene van den Berg: 'Wij zijn allemaal klimaatontkenners, wat is jouw excuus?' www.ad.nl 27-07-19] in ''Algemeen Dagblad''</ref> === Klimaatskeptisme en geslag === Die verband tussen klimaatskepsis en [[geslag]], veral manlikheid, word al 'n geruime tyd gerapporteer<ref>http://www.lse.ac.uk/GranthamInstitute/news/male-climate-change-sceptics-problem-women/ ''Why do male climate change ‘sceptics’ have such a problem with women?'' London School of Economics, 20 Februarie 2018, besoekdatum 14 Desember 2019</ref><ref>https://www.climategate.nl/auteurs/ ''Climategate'', besoekdatum 14 Desember 2019</ref> en is ook sedert 2017 wetenskaplik nagevors.<ref>Hultman, Martin, Pulé, Paul M. 2018. ''Ecological Masculinities. Theoretical Foundations and Practical Guidance''.Routledge, ISBN = 9781138719910, bl. 254, https://www.routledge.com/Ecological-Masculinities-Theoretical-Foundations-and-Practical-Guidance/Hultman-Pule/p/book/9781138719910 .Besoekdatum=14 Desember 2019</ref><ref>https://doi.org/10,1177%2F1097184X19839444 .Book Review: Ecological Masculinities: Theoretical Foundations and Practical Guidance, Harri Salovaara, 9 April 2019, Besoekdatum 14 Desember 2019</ref><ref>Griffin Cohen, Marjorie. 2017. Climate Change and Gender in Rich Countries, Routledge, ISBN =9781138222403, bl. 322, https://www.routledge.com/Climate-Change-and-Gender-in-Rich-Countries-Work-public-policy-and-action/Griffin-Cohen/p/book/9781138222403, Besoekdatum, 14 Desember 2019</ref> Die histories taamlik patriargale en destruktiewe houding van die ryk Noorde teenoor die natuur, wat beskou word as verantwoordelik vir 'n groot deel van die klimaatprobleem, laat wetenskaplikes deur die klimaatbeweging aangepas word na 'n meer ekologiese en (omgewings-) sorgsame houding. Hierdie dinamiek word ook aangevuur deur ekofeminisme. === Klimaatskeptisme en politieke konserwatisme === Mense is geneig om inligting te ignoreer wat nie by hul politieke oortuigings pas nie, selfs wanneer hierdie inligting deur wetenskaplikes as feite beskou word op grond van die beskikbare bewyse. Dit kan 'n [[Sielkunde|psigologiese]] verwerping van wetenskap wees, wanneer wetenskap implisiet verwerp word, of 'n [[ideologie]]se verwerping van wetenskap, wanneer politieke ideologie wetenskap eksplisiet verwerp.<ref name="sagepub">https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0963662521989193 , ''The nature and origins of political polarization over science''. Besoekdatum=2021-10-21</ref> Byvoorbeeld, in die VSA beskou 94% van die liberale vleuel van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]] klimaatsverandering as 'n bedreiging, maar slegs 19% van die konserwatiewe vleuel van die [[Republikeinse Party (Verenigde State) |Republikeine]].<ref name="sagepub" /> == Wetenskaplike konsensus == [[Lêer:Aardverwarming.jpg|duimnael|Slegs 'n klein fraksie van wetenskaplike artikels tussen 1991 en 2012 verwerp aardverwarming.]] Twyfel oor klimaatsverandering word aansienlik meer in die populêre [[Media (kommunikasie)|media]] geopper deur sommige hoëprofiel-kritici as in die wetenskaplike literatuur.<ref>Boykoff, M.; Boykoff, J. (2004). [http://julesboykoff.org/wp-content/uploads/2013/06/B-as-B-2004-in-GEC.pdf Balance as bias: global warming and the US prestige press ]. Global Environmental Change Part A 14 (2): 125–136. {{DOI|10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001}}</ref><ref>Oreskes, Naomi; Conway, Erik. Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming (first ed.). Bloomsbury Press. {{ISBN|978-1-59691-610-4}}.</ref> Verskeie studies toon dat 90-100% van klimaatwetenskaplikes die konsensus deel dat klimaatsverandering deur menslike invloed veroorsaak word,<ref>Cook, John., Oreskes, Naomi., Doran, Peter T., Anderegg, William R. L., Verheggen, Bart., Maibach, Ed W., Carlton, J. Stuart, Lewandowsky. Stephan., Skuce, Andrew., G., Green, Sarah., A.. Nuccitelli, Dana., Jacobs, Peter., Richardson, Winkler, Bärbel., Painting, Rob en Rice, Ken. 2016. ''Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming'', http://stacks.iop.org/1748-9326/11/i=4/a=048002 , Environmental Research Letters, Volume=11, Uitgawe 4, bl. 048002, doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002, issn=1748-9326, Toegang Februarie 2019, argiefdatum 11 Desember 2019, https://web.archive.org/web/20191211121747/http://stacks.iop.org/1748-9326/11/i=4/a=048002</ref> diegene wat nie hierdie konsensus volg nie, publiseer gemiddeld minder wetenskaplike studies oor die onderwerp en word as minder prominent beskou.<ref>Anderegg, W.R.L., Prall, J.W., Harold, J. & Schneider, S.H. ''Expert credibility in climate change, Proceedings of the Natural Academy of Sciences of the U.S.A.'', 2010, http://www.pnas.org/content/early/2010/06/04/1003187107.full.pdf+html Volume 107, Uitgawe 27, bl. 12107–9, Toegang 30 Maart 2014, argief 22 Oktober 2018, https://web.archive.org/web/20181022184656/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WGIAR5_SPM_brochure_en.pdf</ref><ref>''Examining the Scientific Consensus on Climate Change'', Doran, P.T., Zimmerman, M.K., ''Eos, Transactions American Geophysical Union'', Volume 30, Uitgawe 3, 2009, http://tigger.uic.edu/~pdoran/012009_Doran_final.pdf , Toegang 30 Maart 2014, argiefdatum, 6 November 2015, https://web.archive.org/web/20151106083011/http://tigger.uic.edu/~pdoran/012009_Doran_final.pdf</ref> Die studie deur Cook et al het getoon dat die konsensus geleidelik toegeneem het in die tydperk 1991-2011. <ref> Cook J., Nuccitelli, D., Green, S.A., Richardson M, Winkler, B., Painting, R., Way, Jacobs, P. & Skuce, A. .2013 , ''Expert credibility in climate change'', Volume 8, ''Environ. Res. Lett.'' Uitgawe 2, bl. 024024</ref> Die konsensus was nader aan 99% in 2019.<ref>https://www.theguardian.com/science/2019/jul/24/scientific-consensus-on-humans-causing-global-warming-passes-99 , '''No doubt left' about scientific consensus on global warming, say experts''. [[The Guardian]], 24 Julie 2019, besoekdatum=20 September 2019</ref> Slegs 'n beperkte deel van die kritiek is in eweknie-geëvalueerde joernale gepubliseer, wat die wetenskaplike waarde daarvan onduidelik maak. Erger nog, bewese invloed deur groot belanghebbendes<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago,'' http://www.scientificamerican.com/article/exxon-knew-about-climate-change-almost-40-years-ago/ ,Scientific American, besoekdatum, 2015-12-17</ref> laat die vraag ontstaan of die kontroversie kunsmatig geskep word. == Wetenskaplike argumente == Die betwiste kwessies sluit in die oorsake van die verhoogde globale gemiddelde lugtemperatuur, veral sedert die middel van die [[20ste eeu]], of hierdie verwarmingstendens ongekend is, of binne normale klimaatveranderlikheid, of die [[mensdom]] aansienlik bygedra het, en of die styging geheel en al of gedeeltelik 'n artefak is is van slegte metings. Ander dispute hou verband met klimaatsensitiwiteitskattings, voorspellings van bykomende verwarming en wat die impak van aardverwarming sal wees. === Waarnemings === Kritiek op waarnemings fokus onder meer op die effek van die hitte-eiland-effek, die effek van swak moniteringstasies en op beweerde gepeuter met die globale datastelle. Stedelike gebiede is geneig om warmer te wees en skeptici voer aan dat die bestendige groei van stede rondom moniteringstasies die toename in gemete temperatuur verklaar. Dit is egter in verskeie studies weerlê, wat getoon het dat stede wel warmer is, maar ook dat temperature in beide stedelike en landelike gebiede ewe veel gestyg het. Boonop word verwarming ook in moniteringstasies op afgeleë eilande of uitgebreide natuurreservate waargeneem. In 2005 het kontroversie ontstaan oor die statistiese metodes wat gebruik word om die "hokkiestok"-kromme te bereken, wat onder meer in die derde verslag van die [[IPCC]] aangebied is.<ref>{{Aut|McIntyre, S. and McKitrick, R.,}} (2005). Hockey sticks, principal components, and spurious significance, ''Geophys. Res. Lett.'', 32, L03710, {{DOI|10.1029/2004GL02}}.</ref> Hierdie kritiek is in die wetenskaplike literatuur weerlê.<ref>Rutherford, S., Mann, M.E., Osborn, T.J., Bradley, R.S., Briffa, K.R., Hughes, M.K., Jones, P.D., ''Proxy-based Northern Hemisphere Surface Temperature Reconstructions: Sensitivity to Methodology, Predictor Network, Target Season and Target Domain'', ''Journal of Climate'', http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/JCLI3351.1, Volume 18, bl. 2308–2329, 2005</ref> Verskeie ander studies het sedertdien die algemene vorm van hierdie kromme bevestig deur verskeie ander statistiese metodes te gebruik.<ref>https://www.nature.com/articles/s41561-019-0400-0 . ''Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era'', besoekdatum 2021-10-16</ref> Klimaatskeptici gaan egter voort om na die 2005-kontroversie te verwys, en verontagsaam al die verdere navorsing wat die hokkiestokkurwe bevestig en weerlê het. Temperatuurreekse word soms aangepas om dit reg te stel vir 'n eksterne effek op die gemete temperatuur. Dit, byvoorbeeld, om te kompenseer vir die uitwerking van 'n veranderde meetmetode of die verskuiwing van 'n meetstasie. As jy byvoorbeeld jou [[termometer]] hoër hang, sal jy ander resultate kry as voorheen. So 'n regstelling word dan gereeld aangehaal as bewys van beweerde knoeiery, maar is in werklikheid bedoel om 'n meer betroubare langtermyn-tendens vas te stel. In 2010 is Berkerley Earth gestig deur 'n aantal wetenskaplikes wat skepties was oor temperatuurmetings van [[Nasa|NASA]] en ander nasionale institute. Hulle het algemene kritiek op die temperatuurreekse ondersoek, soos die effek van die hitte-eiland-effek en lae kwaliteit van verskillende temperatuurstasies. Tot hul verbasing was die resultate van hul ontleding vergelykbaar met die standaard temperatuurreekse.<ref> http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111021144716.htm . http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111021144716.htm , www.sciencedaily.com|, besoek 2015-12-17</ref><ref> The New York Times, http://www.nytimes.com/2012/07/30/opinion/the-conversion-of-a-climate-change-skeptic.html|datum, 2012-07-28, besoekdatum 2015-12-17, Richard A. Muller</ref> === Vertraagde opwarming 1998-2012 === Die vyfde IPCC-verslag het gesê dat die gemiddelde temperatuur tussen 1998 en 2012 met sowat 0,055 °C per dekade toegeneem het, vergeleke met 'n toename van 0,12 °C per dekade in die voorafgaande tydperk. Daar is aangevoer dat dit ooreenstem met die natuurlike wisselvalligheid van die klimaat. Boonop was 1998 'n uiters warm [[El Niño]]-jaar en dus nie 'n goeie verwysingsjaar nie.<ref name="SFPM">IPCC, Climate Change 2013: [https://web.archive.org/web/20140226155600/http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf The Physical Science Basis - Summary for Policymakers, Observed Changes in the Climate System.], in IPCC AR5 WG1 2013Uiters waarskynlik word gedefinieer as 'n waarskynlikheid tussen 95-100% op bl. 2</ref> Hierdie vertraging in verwarming is 'n hiatus genoem en het daartoe gelei dat sommige beweer dat aardverwarming gestop het. Verskeie studies van 2015 het bevind dat hierdie hiatus 'n artefak was van die klein hoeveelheid metings in die Arktiese gebied en 'n gevolg van die skuif na 'n meer akkurate metode van skeepsmetings,<ref>''Global warming 'hiatus' never happened, Stanford scientists say'',http://news.stanford.edu/news/2015/september/global-warming-hiatus-091715.html ,Stanford-universiteit, besoekdatum = 2015-12-17</ref> Die verklaring vir hierdie vertraagde opwarming kan nie in 'n swakker [[kweekhuiseffek]] gevind word nie: konsekwent meer straling kom in as wat van die [[Aarde]] af uitgestraal word. 'n Aantal moontlike oorsake is voorgestel: ekstra hitte is deur die [[Stille Oseaan]] geabsorbeer of meer weerkaatsing van [[sonlig]] as gevolg van [[lugbesoedeling]] ([[aërosol]]s) in die [[Volksrepubliek China|Volksrepubliek van China]].<ref>M. H. England, S. McGregor, P. Spence, G.A. Meehl, A. Timmermann, W. Cai, A.S. Gupta, M.J. McPhaden, A. Purich & A. Santoso . http://www.nature.com/nclimate/journal/v4/n3/full/nclimate2106.html ,''Recent intensification of wind-driven circulation in the Pacific and the ongoing warming hiatus'', 2014, ''Nature Climate Change'', Volume 4, bl. 222–227.</ref> === Oorsaak van die verwarming === [[Lêer:Globaltemp trendsbydecade 1240.gif|duimnael|Klimaatskeptici beweer meer dikwels dat daar gapings in die verwarmingstendens is of dat verwarming vir 'n rukkie opgehou het. Dit is egter die gevolg van normale sikliese temperatuurskommelings bo en behalwe die werklike neiging, soos gesien in hierdie figuur.<ref>https://skepticalscience.com/graphics.php?g=47</ref>]] Yskernboor monsters wys dat die begin van die temperatuurstyging in die geologiese verlede dikwels 'n toename in CO2-konsentrasie met sowat 200 tot 1 200 jaar verwag het.<ref>Caillon, N., Severinghaus, J. P., Jouzel, J., Barnola, J., Kang, J. & Lipenkov, V.Y., 2003, http://www.sciencemag.org/content/299/5613/1728.abstract, ''Timing of Atmospheric CO2 and Antarctic Temperature Changes Across Termination III.'' ''Science,'' Volume 14, Uitgawe 299, bl. 1728-1731 </ref> Hierdie aanvanklike natuurlike temperatuurverhogings kan verklaar word deur die Milanković-siklusse. As gevolg van hierdie natuurlike verwarming is CO2 vrygestel uit die oseane, wat minder CO2 by warmer temperature kan bevat, en het as 'n positiewe terugvoer gedien sodat 'n verhoogde hoeveelheid CO2 ook in die verlede tot aardverwarming bygedra het.<ref>Shakun, J., Clark, P., Feng, H., Marcott, S., Mix, A., Liu, Z., Otto-Bliesner, B., Bard, E. (2012). “Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation.” Nature, 2012, {{DOI|10.1038/nature10915}}</ref> Die algemene begrip is nou dat die huidige toename in CO2 hoofsaaklik veroorsaak word deur die verbranding van [[fossielbrandstowwe]]<ref>"The increases in global atmospheric CO₂ since the industrial revolution are mainly due to CO₂ emissions from the combustion of fossil fuels, gas flaring and cement production. Other sources include emissions due to land use changes such as deforestation and biomass burning." ([http://www.ipcc.ch/ IPCC (2007). Fourth Assessment Report])</ref> (sien Kweekhuiseffek vir verdere verduideliking). Hierdie toename is hierdie keer die oorsaak van die verwarming, terwyl dit in die geologiese verlede 'n gevolg was.<ref>https://www.nature.com/articles/srep21691 ,''On the causal structure between CO2 and global temperature'', besoekdatum 2021-10-16</ref> Die veranderende intensiteit van [[Kosmiese straling|kosmiese strale]] of veranderinge in sonaktiwiteit word deur kritici (soos Henrik Svensmark) as die eintlike primêre oorsaak van verwarming beskou. Die impak van hierdie en ander natuurlike faktore blyk egter baie meer beperk te wees as dié van die verskillende antropogeniese faktore. === Klimaatmodelle === Klimaatmodelle nog nie in staat om klimaatsveranderinge op 'n subkontinentale skaal te beskryf nie. Vir 'n lang tyd het die gesimuleerde verwarming van die [[troposfeer]] in die [[trope]] nie ooreenstem met die waarnemings nie.<ref name="santer">{{Aut|Santer, B.D., T.M.L. Wigley, C. Mears, F.J. Wentz, S.A. Klein, D.J. Seidel, K.E. Taylor, P. W. Thorne, M.F. Wehner, P.J. Gleckler, J.S. Boyle, W.D. Collins, K.W. Dixon, C. Doutriaux, M. Free, Q. Fu, J.E. Hansen, G.S. Jones, R. Ruedy, T.R. Karl, J.R. Lanzante, G.A. Meehl, V. Ramaswamy, G. Russell, G.A. Schmidt}} (2005). [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/309/5740/1551. Amplification of Surface Temperature Trends and Variability in the Tropical Atmosphere, ''Science'', 309, bl. 1551-1556.]</ref> Daar moet kennis geneem word dat metings hier baie moeilik is as gevolg van die hoogte vanaf die Aarde se oppervlak en die groot variasie in temperatuur op daardie hoogte. 'n Nuwe ontleding van die metingsdata van 2015 was in lyn met die klimaatmodelle en verwagtinge.<ref>''New study finds a hot spot in the atmosphere,'' John Abraham, http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2015/may/15/new-study-finds-a-hot-spot-in-the-atmosphere , [[The Guardian]], besoekdatum = 2015-12-17, John Abraham</ref> Die klimaatmodelle is gebaseer op 'n aantal verskillende demografiese en ekonomiese groei-scenario's wat deur die [[Verenigde Nasies]] (VN) vir hul langtermynvoorspellings gebruik word. 'n Ontleding van die verwagte aardverwarming deur modelle wat in 1970 tot 2007 gepubliseer is, het 'n redelike goeie ooreenstemming met die gemete globale temperatuurverhoging getoon wanneer die effektiewe kweekhuisgasvrystellings in hierdie ou modelle in ag geneem is.<ref>{{cite web|url=https://doi.org/10.1029/2019GL085378|titel=Evaluating the Performance of Past Climate Model Projections|besoekdatum=2021-10-16}}</ref> Dit lyk asof 'n aantal klimaatmodelle aardverwarming oorskat. In die IPCC-verslag van 2021 word dus modelle gebruik wat reggestel word deur die temperature wat in reële terme van vorige dekades gemeet is, in ag te neem. Skeptici voer aan dat daar geen bewyse van antropogeniese aardverwarming is nie, omdat die modelle onbetroubaar is en die verwagte temperatuurverhoging oorskat. Hulle ignoreer die feit dat hierdie oorskatting net vir sommige van die modelle waar is, dat die historiese modelle reeds 'n redelike goeie skatting gegee het en dat hulle intussen verbeter is, en dat die bewyse vir klimaatsverwarming op veel meer as net gegrond is hierdie modelle. Om hul bewering te ondersteun dat klimaatmodelle temperatuurstyging oorskat, verwys die skeptici dikwels na 'n grafiek wat deur die skeptikus John Christy vervaardig is. Christy het nog nooit hierdie grafiek in 'n wetenskaplike publikasie aangebied nie en dit lyk of hy baie statistiese onreëlmatighede toegepas het om 'n wetenskaplik onverantwoordelike, misleidende grafiek te verkry.<ref>http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2016/feb/19/republicans-favorite-climate-chart-has-some-serious-problems ,''Republicans' favorite climate chart has some serious problems.'' Dana Nuccitelli, besoekdatum=2021-10-17, 2016-02-19, The Guardian</ref><ref>''How to make the misleading John Christy climate model graph'' https://www.youtube.com/watch?v=qpSEXCQ9U6c</ref> === Klimaatsensitiwiteit === Een van die faktore wat gebruik word om die omvang van die toekomstige temperatuurverhoging te skat, is klimaatsensitiwiteit. Dit is die toename in die gemiddelde temperatuur by die Aarde se oppervlak na 'n verdubbeling van die konsentrasie CO2-ekwivalent in die atmosfeer, met inagneming van terugvoer in die klimaatstelsel.<ref>IPCC, 2013: [http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_AnnexIII_FINAL.pdf Annex III: Glossary]. In: Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to AR5 of the IPCC [Stocker, T.F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor, S.K. Allen, J. Boschung, A. Nauels, Y. Xia, V. Bex and P.M. Midgley (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> In sy vierde verslag het die IPCC klimaatsensitiwiteit tussen 2,0 en 4,5 °C beraam. In die IPCC se vyfde verslag is daardie skatting na 1,5 tot 4,5 °C hersien.<ref>{{Aut|Stocker et al.}} IPCC WGI (2013) [https://web.archive.org/web/20140308023118/http://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/docs/WGIAR5_SPM_brochure_en.pdf Summary for Policymakers]</ref> In die sesde verslag van die IPCC kan dit tot 2,5 tot 4,0 °C verskerp word. In 2014 het die Global Warming Policy Foundation ('n beïnvloedingsgroep wat skepties is oor klimaatbeleid)<ref>https://www.sourcewatch.org/index.php/Global_Warming_Policy_Foundation|titel=Global{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Warming Policy Foundation - SourceWatch , bedoekdatum=2021-10-16|werk=www.sourcewatch.org</ref> 'n verslag gepubliseer met laer ramings van klimaatsensitiwiteit. Die skrywers het gesê dat studies wat deur die IPCC gebruik word om by die skatting uit te kom, onvanpaste data bevat en 'n verkeerde statistiese basis het. Deur strenger kriteria vir die seleksie van studies toe te pas, het hulle geglo dat hulle tot die gevolgtrekking kon kom dat daar slegs een studie bestaan met 'n betroubare waarde vir klimaatsensitiwiteit. Hierdie waarde sou dus slegs 1.6 °C<ref>Lewis, N. & Crok, M. (2014) [http://www.thegwpf.org/content/uploads/2014/02/Oversensitive-How-The-IPCC-hid-the-Good-News-on-Global-Warming.pdf OVERSENSITIVE: HOW THE IPCC HID THE GOOD NEWS ON GLOBAL WARMING]{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Global Warming Policy Foundation, UK</ref> wees. Die klimaatwetenskaplike Steven Sherwood het aangevoer dat die skrywers van hierdie GWPF-verslag betrokke was by selektiewe inkopies deur kriteria te neem wat na hierdie een studie deur Piers Forster en Jonathan Gregory lei. Piers Forster het aangedui dat hulle self nie dink dat hul resultate meer robuust is nie, aangesien hulle rowwe aannames in hul navorsing gemaak het en data van lae gehalte gebruik het.<ref>Readfearn, Graham, 6 Maart 2014, Besoek op 23 Maart 2014, The Guardian, Lord Lawson climate sceptic thinktank's report rebuked by scientists, http://www.theguardian.com/environment/planet-oz/2014/mar/06/lord-lawson-climate-sceptic-thinktank</ref> == Aanpassing teenoor Versagting == Hierdie kritiek gaan oor die implikasies van aardverwarming. Geoloog Salomon Kroonenberg plaas die IPCC-gevolgtrekkings in perspektief, want volgens hom sal die [[Interglasiale tyd|interglasiale]] oor 10 000 jaar eindig en die aarde sal in elk geval weer afkoel. Hy voer aan dat dit beter is om in hoër dyke te belê as om kweekhuisgasvrystellings te verminder. Die klimaatskeptikus Bjørn Lomborg wys op die hoë koste om kweekhuisgasvrystellings te verminder en bepleit ook aanpassing by klimaatsverandering. Volgens die ''Stern Review'' en die IPCC is versagting kostedoeltreffend.<ref name="ipcc">[http://www.ipcc.ch/ IPCC (2007). Fourth Assessment Report]</ref><ref>{{Citeer web | url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_10_06_exec_sum.pdf |title="Stern Review executive summary" | author=Nicholas Stern | date=30 Oktober 2006 | publisher=New Economics Foundation}}</ref> Sommige navorsers verwag reeds 'n wêreldwye voedselkrisis voor die helfte van hierdie eeu, deels as gevolg van die negatiewe gevolge van klimaatsverandering.<ref>BBC NEWS: Prof John Beddington: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7951838.stm Global crisis 'to strike by 2030']</ref><ref>Cribb, Julian. ''The Global Food Crisis and What We Can Do to Avoid It'', http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520260719 |location= |publisher=Universiteit van Californië|ucpress.edu . isbn 9780520260719, besoekdatum 20170212</ref> == Politiek en beïnvloeding == === Kritiek op die IPCC === Volgens klimaatskeptici sou die IPCC nie onafhanklik wees nie en sou kritiek van sommige wetenskaplikes<ref>Byvoorbeeld: {{Citeer web|url= http://www.lavoisier.com.au/papers/articles/landsea.html|title= An Open Letter to the Community from Chris Landsea|accessdate= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080719162111/http://www.lavoisier.com.au/papers/articles/landsea.html|archivedate= 2008-07-19}}(Internet Archive)</ref> nie by die finale verslae ingesluit word nie. Die Ekonomiese Sake-komitee van die [[Britse Hoërhuis]] het in 2005 twyfel uitgespreek het oor of die IPCC-emissiescenario's en die opsommings vry van politieke invloed was. Hierdie twyfel is later deur die Britse regering verwerp.<ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12i.pdf The Economics of Climate Change]</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/71/7104.htm House of Lords - Economic Affairs - Third Report]</ref> Daarteenoor het sommige kritici kommer uitgespreek dat die IPCC se verslae geneig is om die impak en risiko's van klimaatsverandering te onderskat.<ref>Sien byvoorbeeld [http://www.loe.org/shows/segments.htm?programID=07-P13-00005&segmentID=1 interview met James Hansen, director van GISS van NASA]</ref> Oor die algemeen blyk dit egter dat die meeste klimaatwetenskaplikes wat nie by die IPCC betrokke is nie, dieselfde sienings oor die oorsaak en gevolge van aardverwarming deel as hul kollegas wat by die IPCC betrokke is.<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.academia.edu/26328070/The_Bray_and_von_Storch_5_th_International_Survey_of_Climate_Scientists_2015_2016|titel=The Bray-and-von Storch Surveys on the perceptions of climate scientists, 2015/2016}}</ref> === Omstredenheid oor gesteelde e-posse van klimaatwetenskaplikes === Aan die einde van November 2009, op die vooraand van die Kopenhagen-klimaatkonferensie, is meer as duisend vertroulike [[e-pos]]se van wetenskaplikes by die [[Universiteit van Oos-Anglië]] se klimaatdepartement bekom en gepubliseer. Hierdie voorval is deur sommige as ''climategate'' gedoop. Die wetenskaplike mededeling het skynbaar voorgestel dat daar bedrog was in die interpretasie van metadata en dat die wetenskaplikes dus die erns van die moontlike klimaatprobleem oordryf het. Die VN het navorsing laat doen oor die gedrag van hierdie wetenskaplikes en hul instituut. Verskeie ander internasionale ondersoeke na die saak het 'n mate van kritiek ontlok oor die wetenskaplikes se hantering van versoeke om inligting. In alle gevalle was die hoofgevolgtrekking van hierdie studies dat fragmente van die e-posse uit konteks gehaal is en dat die navorsers geen inligting weerhou, vervals, verdraai of gemanipuleer het nie. Die hele aangeleentheid het dus nie afbreuk gedoen aan die gevolgtrekking dat mense bydra tot aardverwarming nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20100215071321/http://www.research.psu.edu/orp/Findings_Mann_Inquiry.pdf Iquiry Report, Pennsylvania State University], Februarie 2010</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/387/387i.pdf UK government's House of Commons Science and Technology Committee], Maart 2010</ref><ref>[http://www.uea.ac.uk/mac/comm/media/press/CRUstatements/SAP International Scientific Assessment Panel, University of East Anglia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422185328/http://www.uea.ac.uk/mac/comm/media/press/CRUstatements/SAP |date=22 April 2010 }}, April 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200206132925/http://www.cce-review.org/pdf/FINAL%20REPORT.pdf Independent Climate Change Email Review Report, University of East Anglia], Julie 2010</ref><ref>[http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/d0cf6618525a9efb85257359003fb69d/56eb0d86757cb7568525776f0063d82f%21OpenDocument US Environmental Protection Agency], juli 2010</ref><ref>[http://www.official-documents.gov.uk/document/cm79/7934/7934.pdf UK Government response to the House of Commons Science and Technology Committee Report], sept. 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140712144605/http://www.oig.doc.gov/OIGPublications/2011.02.18-IG-to-Inhofe.pdf Inquiry of the Inspector General of the US Department of Commerce], Februarie 2011.</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201012/cmselect/cmsctech/496/496.pdf Second Special Report, UK House of Commons], Mei 2011</ref> === Teistering van klimaatwetenskaplikes === Pogings om klimaatwetenskaplikes in 'n ongunstige lig uit te beeld, het veral toegeneem ná ''Climategate'', 'n 2009-kontroversie dat beweerde klimaatwetenskaplikes data gemanipuleer het.<ref name="face">https://www.theguardian.com/environment/2017/feb/22/climate-change-science-attacks-threats-trump ,''Climate scientists face harassment, threats and fears of 'McCarthyist attacks'',[[The Guardian]], 22 Februarie 2017, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref><ref name="eco">https://www.ecowatch.com/silence-climate-scientists-2491043851.html |titel=The Desperate But Effective Attempts to Silence Climate Scientists, 30 September 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> Alhoewel geen bewyse gevind is nie, <ref>http://www.uea.ac.uk/about/media-room/press-release-archive/statements/cru-statements/independent-reviews/ueareviewresponse ,''INDEPENDENT CLIMATE CHANGE E-MAILS REVIEW - JULY 2010'', Universiteit van East Anglia, 2 September 2010, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> het klimaatontkenners sedertdien Amerikaanse openbaarmakingswette gebruik om klimaatwetenskaplikes te dwing om hul e-poskorrespondensie openbaar te maak, in die hoop om inkriminerende materiaal te vind. Klimaatwetenskaplikes glo dat, hoewel hierdie aansprake ongegrond is, dit wel waardevolle tyd en hulpbronne in beslag neem. Federale wetenskaplike amptenare is beter hierteen toegerus.<ref name="eco" /> Maar die universiteit se klimaatwetenskaplike Michael Mann, in die besonder, het herhaalde regsgedinge in die gesig gestaar, nie net om sy e-poskorrespondensie aan te vra nie, maar ook om hom te beskuldig van bedrog in die aansoek om subsidies.<ref name="face" /> Sommige klimaatwetenskaplikes vrees 'n 1950's McCarthyisme-smeerveldtog, versterk deur die anti-(klimaat)wetenskaplike houding van die Trump-administrasie<ref>https://punt.avans.nl/2017/03/nederlandse-klimaatwetenschappers-vrezen-bezuinigingen-trump/ ,''Nederlandse klimaatwetenschappers vrezen bezuinigingen Trump'', 15 Maart 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref><ref>https://www.newyorker.com/news/daily-comment/why-scientists-are-scared-of-trump-a-pocket-guide ,''Why Scientists Are Scared of Trump: A Pocket Guide'', The New Yorker, 8 Desember 2016, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> In die Verenigde State is 'n fonds selfs gestig om wetenskaplikes in regsgedinge te ondersteun.<ref>http://www.motherjones.com/politics/2011/09/legal-defense-fund-climate-scientists/ , ''A Legal Defense Fund for Climate Scientists'', 12 September 2011, 28 Desember 2017</ref><ref>https://www.csldf.org |titel=Climate Science Legal Defense Fund, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> === Finansiering van Klimaat Skeptici === Verskeie maatskappye aktief in die fossielbrandstofsektor het 'n aktiewe poging aangewend om klimaat- en energiebeleid teen te staan of te verswak. Vir hierdie doel is PR-veldtogte gevoer,<ref> Byvoorbeeld deur die Global Climate Coalition (1989-2001)</ref> en wetenskaplikes is betaal om resultate te publiseer wat in hul guns werk. Koch Industries het byvoorbeeld groot bedrae geld aan Willie Soon betaal om navorsing te publiseer wat sou wys dat die [[son]] die hoofoorsaak van klimaatsverandering is. ExxonMobil en die American Petroleum Institute het hom ook geborg. Omstredenheid het ontstaan omdat Soon hierdie borgskap geheim gehou het in sy publikasies.<ref>''Climate sceptic Willie Soon received $1m from oil companies, papers show'', http://www.theguardian.com/environment/2011/jun/28/climate-change-sceptic-willie-soon, ''The Guardian'', besoekdatum 2015-12-16, John Vidal</ref> In 2018 en 2019 het die Amerikaanse oliesektor 'n multi-miljoen dollar-veldtog deur Energy in Depth<ref>[https://eidclimate.org/ eidclimate.org]</ref> befonds wat klimaatwetenskap bevraagteken wat ongunstig is vir die fossielsektor.<ref> https://www.huffpost.com/entry/climate-denial-energy-in-depth_n_5df7eff6e4b0ae01a1e59371 ,Fossil Fuel Giants Claim To Support Climate Science, Yet Still Fund Denial, ''The Huffington Post'', 18 Desember 2019, besoekdatum 19 Desember 2019</ref> ''Mother Jones''-tydskrif het in Mei 2005 aangekondig dat ExxonMobil meer as $8 miljoen oorgeplaas het na meer as 40 dinkskrums mediamaatskappye en verbruikers-, burgerregte- en godsdiensgroepe wat skeptisisme oor klimaatsverandering verkondig. Die tydskrif het 'n uitgebreide lys gepubliseer. <ref>https://www.motherjones.com/politics/2005/05/put-tiger-your-think-tank/ , ''Put a Tiger In Your Think Tank'', ''Mother Jones'', Mei 2005, besoekdatum 24 Januarie 2020</ref> Die presiese bronne van befondsing bly dikwels onduidelik weens Amerikaanse wetgewing. As 'n maatskappy kan jy jou geld oorplaas na 'n fonds wat as 'n liefdadigheidsorganisasie geregistreer is en anoniem bly. Baie konserwatiewe dinkskrums is so geregistreer. Tussen 2000 en 2010 is $120 miljoen deur sulke liefdadigheidsorganisasies geskenk aan groepe wat twyfel werp oor mensveroorsakende klimaatsverandering.<ref>''Secret funding helped build vast network of climate denial thinktanks'', http://www.theguardian.com/environment/2013/feb/14/funding-climate-change-denial-thinktanks-network|werk , The Guardian, besoekdatum 2015-12-16, Suzanne Goldenberg</ref> Ander dinkskrums en prominente konserwatiewes wat teen ingrypende klimaatbeleid is, sluit in, in die VSA, The Heartland Institute, Committee for a Constructive Tomorrow (CFACT), Competitive Enterprise Institute (CEI) en ''[[Breitbart|Breitbart News]];'' in Europa pro-Brexit borg Arron Banks, Europese Instituut vir Klimaat en Energie (EIKE), en die Verenigde Koninkryk se Global Warming Policy Foundation.<ref>https://www.desmog.co.uk/2019/09/15/attacks-greta-thunberg-right-wing-free-market-network ,''Attacks on Greta Thunberg Are About More Than Anti-Environmentalism,'' 15 September 2019</ref> Skeptici van mens-gemaakte klimaatsverandering beweer gereeld dat hulle weens hul sienings nie finansiering vir navorsing kan kry nie. === Voorkennis in die olie- en energiesektor === In 2015 het twee studies uitgekom oor hoe ExxonMobil die openbare debat oor klimaatsverandering beïnvloed het. Dit het bevind dat hul eie wetenskaplikes die bestaan van mensveroorsakende klimaatsverandering vir 40 jaar erken het en aktief disinformasie versprei het om nie hul [[sakemodel]] in gevaar te stel nie.<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago. Scientific American.'' Geraadpleeg op 17 Desember 2015</ref> Dieselfde jaar is 'n geregtelike ondersoek na hierdie bewerings van stapel gestuur. Verskeie studies<ref> https://www.ucsusa.org/press/2016/new-evidence-reveals-fossil-fuel-industry-funded-cutting-edge-climate-science-research#.W2xh0cMa9ME , ''New Evidence Reveals Fossil Fuel Industry Funded Cutting-Edge Climate Science Research Dating Back to 1950s'', Union of Concerned Scientists, 13 April 2016</ref> het sedertdien getoon dat die olie- en energiesektor self sedert die 1950's deeglik bewus was van dreigende klimaatsverandering deur hul eie navorsing: *1957: Navorsing met die titel "''Radiocarbon Evidence on the Dilution of Atmospheric and Oceanic Carbon by Carbon from Fossil Fuels''" deur Humble Oil, 'n voorloper van ExxonMobil, demonstreer die verband tussen koolstofdioksiedvrystellings van fossielbrandstofverbranding en die klimaat.<ref> https://www.ucsusa.org/press/2016/new-evidence-reveals-fossil-fuel-industry-funded-cutting-edge-climate-science-research#.W2xh0cMa9ME , ''New Evidence Reveals Fossil Fuel Industry Funded Cutting-Edge Climate Science Research Dating Back to 1950s'', Union of Concerned Scientists, 13 April 2016</ref> <ref>https://www.smokeandfumes.org/fumes ,''Smoke & Fumes'', ciel.org, besoekdatum 9 Augustus 2018</ref> *1959: Op 4 November het die [[Kernfisika|kernfisikus]] [[Edward Teller]] tydens 'n konferensie van die Amerikaanse Petroleuminstituut ter viering van die eeufees van die Amerikaanse olie-industrie gewaarsku dat koolstofdioksiedvrystellings deur die verbranding van fossielbrandstowwe tot aardverwarming teen die draai van die eeu sou lei, wat moontlik sal lei tot die smelting van die poolyskoppe.<ref>https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2018/jan/01/on-its-hundredth-birthday-in-1959-edward-teller-warned-the-oil-industry-about-global-warming , ''On its 100th birthday in 1959, Edward Teller warned the oil industry about global warming'', [[The Guardian]] , 1 Januarie 2018</ref> *1960-1970: Navorsers by groot motorvervaardigers [[General Motors]] en [[Ford]] het berig dat motors die klimaatkrisis versnel het. Maar toe politieke druk gekom het om te druk vir vermindering van emissies, het die maatskappye alles in hul vermoë gedoen om daardie pogings te laat afneem.<ref>https://www.eenews.net/stories/1063717035 , https://web.archive.org/web/20201028003856/https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argiefdatum 28 Oktober 2020, ''Exclusive: GM, Ford knew about climate change 50 years ago'', 26 Oktober 2020, besoekdatum 29 Oktober 2020</ref> *1966: In Augustus het James Garvey, president van die Bitumous Coal Research Inc. in ''Mining Congress Journal'', ’n joernaal van die steenkoolbedryf: Daar is bewyse dat die hoeveelheid CO2 in die atmosfeer vinnig toeneem as gevolg van die verbranding van fossielbrandstowwe. As die tempo van toename voortduur … groot veranderinge in die Aarde se klimaat word voorspel … smelting van die ysplate … oorstroom baie kusstede, insluitend [[New York]] en [[Londen]]<ref>https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argief https://web.archive.org/web/20201028003856/https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argiefdatum 28 Oktober 2020, ''Exclusive: GM, Ford knew about climate change 50 years ago'', 26 Oktober 2020, besoekdatum 29 Oktober 2020</ref> *1968: 'n Wetenskaplike studie wat deur die olie-industrie versoek is van die [[SRI International|Stanford Research Institute]] het Edward Teller se 1959 waarskuwings bevestig.<ref>https://www.smokeandfumes.org/documents/document16, Sources, abundance, and fate of atmospheric pollutants, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> *1968: By die jaarlikse konferensie van die Edison Electric Institute, die sambreelorganisasie van Amerikaanse energiemaatskappye, het dr. Donald F. Hornig, wetenskaplike raadgewer van destydse president [[Lyndon B. Johnson]] oor die potensieel katastrofiese gevolge van die massiewe verbranding van fossielbrandstowwe gewaarsku.<ref>{{Citeer web |url=http://www.energyandpolicy.org/utilities-knew-about-climate-change/ |titel=''The electric utility industry was warned about climate change in 1968'', Julie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017}}</ref><ref>https://www.huffingtonpost.com/entry/utilities-climate-change_us_597673e0e4b0c95f375dd60d ,''Utilities Knew About Climate Change Back In 1968 And Still Battled The Science'', ''The Huffington Post'', 25 Julie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> *1977: James Black, ExxonMobil se wetenskaphoof, het in Julie aan die maatskappy se uitvoerende komitee gewys op die groeiende wetenskaplike konsensus rondom die impak van mense op klimaatsverandering, veral deur die verbranding van fossielbrandstowwe<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago'', http://www.scientificamerican.com/article/exxon-knew-about-climate-change-almost-40-years-ago/ ,Scientific American, besoekdatum, 2015-12-17</ref> Eers daarna het die maatskappy 'n veldtog van disinformasie geloods om aandag af te lei. Die onthullings het gelei tot 'n geregtelike ondersoek in die VSA. *Van 1979 tot 1983 het die American Petroleum Institute 'n werkgroep van topwetenskaplikes van groot olie- en gasmaatskappye soos ExxonMobil, Texaco, Shell, en die voorlopers van wat later BP, ConocoPhillips en Chevron sou word, saamgestel om wetenskaplike navorsing oor aardverwarming volg en intern deurgee.<ref>https://insideclimatenews.org/news/22122015/exxon-mobil-oil-industry-peers-knew-about-climate-change-dangers-1970s-american-petroleum-institute-api-shell-chevron-texaco , ''Exxon's Oil Industry Peers Knew About Climate Dangers in the 1970s, Too,'' 22 Desember 2015, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref> Die span is aanvanklik gepas genoem CO2 and Climate Task Force.<ref>https://gizmodo.com/exxon-isn-t-the-only-oil-company-that-knew-about-climat-1749498557 ,''Exxon Isn’t the Only Oil Company That Knew About Climate Change in the 70s''. 23 Desember 2015, bwsoekdatum. 30 Desember 2017</ref> *1991: In die film ''Climate of Concern'', waarvan die bestaan deur ''De Correspondent'' onthul is, het [[Shell]] in groot besonderhede verduidelik hoe verbranding van fossielbrandstowwe die wêreld warm gemaak het en dat dit ernstige gevolge kan hê.<ref>https://thecorrespondent.com/6286/if-shell-knew-climate-change-was-dire-25-years-ago-why-still-business-as-usual-today/692773774-4d15b476 ,''If Shell knew climate change was dire 25 years ago, why still business as usual today?'' ,''De Correspondent'', 28 Februarie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> Die film was moontlik gebaseer op 'n interne Shell-dokument, ''The Greenhouse Effect'', wat in 1988 gepubliseer is.<ref>http://www.climatefiles.com/shell/1988-shell-report-greenhouse/ , 1988 Shell Confidential Report “The Greenhouse Effect”, [[Royal Dutch Shell]] , 1988</ref> === Beïnvloedingwerk vanuit de voedselindustrie === Navorsing van die Universiteit van New York het bevind dat groot Amerikaanse vleis- en suiwelmaatskappye, tesame met vee- en landbou-beïnvloedingsgroepe, van 2000 tot 2019 miljoene dollars bestee het aan 'n veldtog teen klimaatsaksie, wat twyfel gebring het oor die verband tussen veeteelt en klimaatsverandering.<ref>https://doi.org/10.1007/s10584-021-03047-7 ,argief https://web.archive.org/web/20210331085043/https://doi.org/10.1007/s10584-021-03047-7 ,31 Maart 2021, ''The climate responsibilities of industrial meat and dairy producers.'' Lazarus, O., McDermid, S. & Jacquet, J. , ''Climatic Change'' 165, 30 (2021) , 25 Maart 2021</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] 0mhqvjjdf4jogu4lrc00xrnd5vlx5xg 0 400227 2916787 2911187 2026-07-09T21:49:02Z Jcb 223 2916787 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Max Tegmark.jpg|duimnael|Max Tegmark in 2006.]] '''Max Erik Tegmark'''<ref>{{Cite web |title=Max Tegmark |url=https://physics.mit.edu/faculty/max-tegmark/ |access-date=2023-04-15 |website=MIT Department of Physics |language=en-US |archive-date=15 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315043849/https://physics.mit.edu/faculty/max-tegmark/ |url-status=live }}</ref> (gebore [[5 Mei]] [[1967]]) is 'n Sweeds-Amerikaanse [[Fisika|fisikus]], [[kosmoloog]] en [[masjienleer]]navorser. Hy is 'n professor by die [[Massachusetts-tegnologie-instituut]] en die president van die ''Future of Life Institute''. Hy is ook 'n wetenskaplike direkteur by die ''Foundational Questions Institute'' en 'n ondersteuner van die [[effektiewe altruïsme]]-beweging.<ref>{{Cite news |last=Clark |first=Jack |date=9 Junie 2015 |title=The Future of Computers Is the Mind of a Toddler |language=en |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2015-06-09/the-future-of-computers-is-the-mind-of-a-toddler |access-date=2023-04-15 |archive-date=16 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316124729/https://www.bloomberg.com/news/features/2015-06-09/the-future-of-computers-is-the-mind-of-a-toddler |url-status=live }}</ref><ref name="bostinno_elon_article">{{cite web |url=http://bostinno.streetwise.co/2015/01/15/elon-musk-future-of-life-institute-artificial-intelligence-research-could-be-crucial/ |title=Elon Musk:Future of Life Institute Artificial Intelligence Research Could be Crucial |publisher=Bostinno |year=2015 |access-date=21 Junie 2015 |archive-date=2 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702102032/http://bostinno.streetwise.co/2015/01/15/elon-musk-future-of-life-institute-artificial-intelligence-research-could-be-crucial/ |url-status=live }}</ref><ref name="techcrunch_elon_article">{{cite news |last=Etherington |first=Darrell |date=15 Januarie 2015 |title=Elon Musk Donates $10M To Make Sure AI Doesn't Go The Way Of Skynet |work=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2015/01/15/elon-musk-donates-10m-to-make-sure-ai-doesnt-go-the-way-of-skynet/ |access-date=21 Junie 2015 |archive-date=12 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612124707/http://techcrunch.com/2015/01/15/elon-musk-donates-10m-to-make-sure-ai-doesnt-go-the-way-of-skynet/ |url-status=live }}</ref><ref name=":1">Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/2f1lmNqbgrk Ghostarchive] and the {{Citation|last=Effective Altruism Global|title=Max Tegmark: Effective altruism, existential risk & existential hope|date=2017-06-17|url=https://www.youtube.com/watch?v=2f1lmNqbgrk&feature=youtu.be&t=1548.|access-date=2018-05-19|archivedate=2018-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622054252/https://www.youtube.com/watch?v=2f1lmNqbgrk&feature=youtu.be&t=1548.}}: {{Citation|last=Effective Altruism Global|title=Max Tegmark: Effective altruism, existential risk & existential hope|date=2017-06-17|url=https://www.youtube.com/watch?v=2f1lmNqbgrk|access-date=2018-05-19}}</ref> == Biografie == === Vroeë lewe === Tegmark is in [[Swede]] gebore met ouers Karin Tegmark en Harold S. Shapiro, 'n ouers. Terwyl hy op hoërskool was, het hy en 'n vriend, 'n woordverwerker geskep vir die Sweedse agtbis-[[rekenaar]] ABC 80, en verkoop, wat in suiwer masjienkode geskryf is,<ref name="x42">{{cite web |last=Bodins |first=Magnus |title=Teddy - 1984 |url=http://x42.com/teddy/ |access-date=2020-03-03 |website=buzzword free zone - home of magnus bodin |publisher=X42.com |archive-date=21 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721064604/https://x42.com/teddy/ |url-status=live }}</ref> en 'n 3D [[Tetris]]-agtige speletjie genaamd Frac.<ref>{{cite book|last=Tegmark|first=Max|title=The Mathematical Universe|page=55}}</ref> Tegmark het Swede in 1990 verlaat nadat hy sy B.Sc. in [[Fisika]] van die ''Royal Institute of Technology'' en 'n B.A. in ekonomie die vorige jaar aan die ''Stockholm School of Economics''. Sy eerste akademiese onderneming buite [[Skandinawië]] het hom na [[Kalifornië]] gebring, waar hy fisika aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], studeer het, sy M.A. in 1992 verwerf het, en Ph.D. in 1994 onder toesig van Joseph Silk.<ref>{{Cite web|url=http://web.mit.edu/physics/people/faculty/tegmark_max.html|title=MIT Department of Physics|website=web.mit.edu|access-date=2018-02-12|archive-date=28 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528034558/http://web.mit.edu/physics/people/faculty/tegmark_max.html|url-status=live}}</ref> Tegmark was 'n assistent-professor aan die [[Universiteit van Pennsilvanië]] en het in 2003 'n ampstermyn ontvang. In 2004 het hy by die Massachusetts-tegnologie-instituut se Fisika Departement aangesluit. ===Beroep=== Sy navorsing het gefokus op [[kosmologie]], deur teoretiese werk met nuwe metings te kombineer om beperkings op kosmologiese modelle en hul vrye parameters te plaas, dikwels in samewerking met individue wat eksperimente uitvoer. Hy het meer as 200 publikasies, waarvan nege meer as 500 keer aangehaal is.<ref>{{cite web|url=https://inspirehep.net/author/profile/M.Tegmark.1|title=INSPIRE-HEP: M Tegmark's profile|publisher=Inspire-Hep|access-date=6 Julie 2015|archive-date=4 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004175836/http://inspirehep.net/author/profile/M.Tegmark.1|url-status=live}}</ref> Hy het data-analise-instrumente ontwikkel wat gebaseer is op [[inligtingsteorie]] en dit toegepas op kosmiese mikrogolf agtergrond eksperimente soos COBE, QMAP en WMAP, en op sterrestelsel [[rooiverskuiwing]] opnames soos die Las Campanas Redshift Survey, die 2dF Survey en die Sloan Digital Sky Survey. Met Daniel Eisenstein en Wayne Hu het hy die idee bekendgestel om barion akoestiese ossillasies as 'n standaard meting te gebruik.<ref name=":0">{{Cite web |title=Tegmark - Philosophy of Cosmology |url=http://philosophy-of-cosmology.ox.ac.uk/tegmark.html |access-date=2016-02-15 |website=University of Oxford - Philosophy of Cosmology |archive-date=16 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216025838/http://philosophy-of-cosmology.ox.ac.uk/tegmark.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Eisenstein |first=Daniel J. |author2=Hu, Wayne |author3=Tegmark, Max |year=1998 |title=Cosmic Complementarity: <math>H_0</math>}}</ref> Met Angelica de Oliveira-Costa en Andrew Hamilton het hy die abnormale meerpolige belyning in die WMAP-data ontdek waarna soms verwys word as die "as van die bose".<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |last=Tegmark |first=Max |author2=de Oliveira-Costa, Angélica |author3=Hamilton, Andrew |date=1 December 2003 |title=High resolution foreground cleaned CMB map from WMAP |journal=Physical Review D |volume=68 |issue=12 |pages=123523 |arxiv=astro-ph/0302496 |bibcode=2003PhRvD..68l3523T |doi=10.1103/PhysRevD.68.123523 |s2cid=17981329}}</ref> Met Anthony Aguirre het hy die kosmologiese interpretasie van kwantummeganika ontwikkel. Sy 2000 referaat oor kwantum dekoherensie van neurone<ref>{{cite journal |last=Tegmark|first=Max |title=The importance of quantum decoherence in brain processes|journal=Physical Review E|date=1 April 2000|volume=61|issue=4 |pages=4194–4206 |doi=10.1103/PhysRevE.61.4194|pmid=11088215 |arxiv = quant-ph/9907009 |bibcode=2000PhRvE..61.4194T|s2cid=17140058 }}</ref> het tot die gevolgtrekking gekom dat dekoherensie te vinnig lyk vir Roger Penrose se "kwantum mikrotubule" model van bewussyn om lewensvatbaar te wees.<ref>{{cite journal |last=Seife |first=Charles |date=4 Februarie 2000 |title=Cold numbers unmake the quantum mind |journal=Science |volume=287 |issue=5454 |pages=791 |doi=10.1126/science.287.5454.791 |pmid=10691548 |s2cid=33761196}}</ref> Tegmark het ook die "Ultimate Ensemble theory of everything" geformuleer, waarvan die enigste postulaat is dat "alle strukture wat wiskundig bestaan, ook fisies bestaan". Hierdie eenvoudige teorie, met hoegenaamd geen vrye parameters nie, dui daarop dat in daardie strukture wat kompleks genoeg is om selfbewuste substrukture (SAS'e) te bevat, hierdie SAS'e hulself subjektief sal waarneem as bestaand in 'n fisies "regte" wêreld. Hierdie idee word geformaliseer as die wiskundige heelalhipotese,<ref>{{cite journal|last=Tegmark|first=Max|title=The Mathematical Universe|journal=Foundations of Physics|volume=38|issue=2|pages=101–150|doi=10.1007/s10701-007-9186-9|bibcode = 2008FoPh...38..101T |arxiv = 0704.0646 |year=2008|s2cid=9890455}} a short version of which is available at [https://arxiv.org/abs/0709.4024 ''Shut up and calculate.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620125542/https://arxiv.org/abs/0709.4024 |date=20 Junie 2020 }} (in reference to David Mermin's famous quote "shut up and calculate" {{cite web |url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_57/iss_5/10_1.shtml |title=Archived copy |access-date=2015-06-02 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515100124/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_57/iss_5/10_1.shtml |archive-date=2016-05-15 }}</ref> beskryf in sy boek Our Mathematical Universe. Tegmark is in 2012 tot genoot van die ''American Physical Society'' verkies vir "sy bydraes tot kosmologie, insluitend presisie metings van [[Kosmiese mikrogolfagtergrond|Kosmiese Mikrogolfagtergrond]] en sterrestelselgroeperingsdata, toetse van inflasie- en gravitasieteorieë, en die ontwikkeling van 'n nuwe tegnologie vir lae-frekwensie radio interferometrie".<ref>{{Cite web |title=APS Fellow Archive |url=http://www.aps.org/programs/honors/fellowships/archive-all.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509035726/https://www.aps.org/programs/honors/fellowships/archive-all.cfm?initial=&year=1996&unit_id=DNP&institution= |archive-date=9 Mei 2020 |access-date=23 Januarie 2013 |website=American Physical Society}}</ref> Hy is in 2019 met die Koninklike Sweedse Akademie vir Ingenieurswetenskap se Goue Medalje bekroon vir "sy bydraes tot ons begrip van die [[mensdom]] se plek in die kosmos en die geleenthede en [[risiko]]'s verbonde aan [[kunsmatige intelligensie]]. Hy het hierdie eksistensiële vrae moedig aangepak in sy navorsing en, op 'n prysenswaardige manier, daarin geslaag om die kwessies aan 'n wyer publiek te kommunikeer."<ref>{{Cite web |title=Hans Dalborg, Daniel Ek, Martin Lorentzon, Lena Olving and Max Tegmark to be awarded IVA's Gold Medals |url=https://www.iva.se/en/published/hans-dalborg-daniel-ek-martin-lorentzon-lena-olving-and-max-tegmark-to-be-awarded-ivas-gold-medals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126085541/https://www.iva.se/en/published/hans-dalborg-daniel-ek-martin-lorentzon-lena-olving-and-max-tegmark-to-be-awarded-ivas-gold-medals/ |archive-date=26 Januarie 2021 |access-date=24 April 2020 |website=Royal Swedish Academy of Engineering Sciences}}</ref> Daar word met Tegmark ‘n onderhoud gevoer vir die 2018 dokumentêr oor kunsmatige intelligensie “Vertrou jy hierdie rekenaar?” Hy is ook bekend vir sy seminale referaat oor die Wiskundige Heelalhipotese, waarin hy beweer dat ons fisiese wêreld 'n abstrakte wiskundige struktuur is met 'n oneindige aantal aanvanklike ewekansige toestande.<ref>{{Cite journal |last1=Tegmark |first1=Max |year=2008 |title=The Mathematical Universe |journal=Foundations of Physics |volume=38 |issue=2 |pages=101–150 |arxiv=0704.0646 |bibcode=2008FoPh...38..101T |doi=10.1007/s10701-007-9186-9 |s2cid=9890455}}</ref> Hy wys na [[Fraktaalmeetkunde]] as bewys dat die vergelykings wat gebruik word om alle moontlike wiskundige multiheelal te beskryf, op 'n enkele [[T-hemp]] sal pas.<ref>{{Cite journal|last=Butterfield|first=Jeremy|date=2014-06-17|title=Our Mathematical Universe?|url=https://www.researchgate.net/publication/263201015}}</ref> ===Persoonlike lewe=== Hy het in 1997 met die astrofisikus Angelica de Oliveira-Costa getrou, en in 2009 geskei. Hulle het twee seuns.<ref>{{cite web |url=http://space.mit.edu/home/tegmark/personal.html |title=Max Tegmark Homepage |publisher=Space.mit.edu |access-date=2012-11-01 |archive-date=14 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614183243/http://space.mit.edu/home/tegmark/personal.html |url-status=live }}</ref> Op 5 Augustus 2012 het Tegmark met Meia Chita getrou.<ref>{{cite web |title=Welcome to Meia and Max's wedding |url=http://space.mit.edu/home/tegmark/last_wedding.html |access-date=2014-01-10 |website=The Universes of Max Tegmark |publisher=Space.mit.edu |archive-date=10 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110224303/http://space.mit.edu/home/tegmark/last_wedding.html |url-status=live }}</ref><ref name=chita>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/meia-chitategmark/|title=Meia Chita-Tegmark|work=Huffington Post|access-date=2015-01-10|archive-date=22 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422033228/http://www.huffingtonpost.com/meia-chitategmark/|url-status=live}}</ref> == In die media == *In 2006 was Tegmark een van vyftig wetenskaplikes wat deur ''New Scientist'' onderhoude gevoer is oor hul voorspellings vir die toekoms. Sy voorspelling: "Oor 50 jaar sal jy dalk T-hemde kan koop waarop vergelykings gedruk is wat die verenigde wette van ons heelalle beskryf."<ref>{{cite magazine |last=Tegmark |first=Max |date=18 November 2006 |title=Max Tegmark forecasts the future |url=https://www.newscientist.com/article/mg19225780.084-max-tegmark-forecasts-the-future.html |magazine=New Scientist |access-date=2012-11-01 |archive-date=9 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609002954/http://www.newscientist.com/article/mg19225780.084-max-tegmark-forecasts-the-future.html |url-status=live }}</ref> *Tegmark verskyn in die 2007-dokumentêr ''Parallel Worlds, Parallel Lives'' waarin hy 'n onderhoud gevoer word deur Mark Oliver Everett, seun van die stigter van die baie-wêrelde interpretasie van [[kwantummeganika]], Hugh Everett. *Tegmark verskyn ook in "''Who's afraid of a big black hole?''", "''What time is it?''", "''To Infinity and Beyond''", "''Is Everything We Know About The Universe Wrong?''", "''What is Reality?''" en "''Which Universe Are We In?''", almal deel van die [[BBC]] se ''Horizon'' wetenskaplike reeks programme. *Hy verskyn in verskeie episodes van ''Sci Fi Science: Physics of the Impossible'', 'n Amerikaanse dokumentêre televisiereeks oor ''Science'' wat op 1 Desember 2009 vir die eerste keer in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] uitgesaai is. Die reeks word aangebied deur die teoretiese fisikus [[Michio Kaku]]. *[[Morgan Freeman]] het met Tegmark 'n onderhoud gevoer in seisoen 2 en 3 van ''Through the Wormhole'' in 2011–2012. *Tegmark het deelgeneem aan die episode "''Zooming Out''" van BBC World Service se ''The Forum'', wat die eerste keer op BBC Radio 4 op 26 April 2014 uitgesaai is.<ref>{{Cite web |date=26 April 2014 |title=BBC Radio 4 - The Forum, Zooming Out |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b041txvp |access-date=2023-04-15 |website=BBC Radio 4 |language=en-GB |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115535/https://www.bbc.co.uk/programmes/b041txvp |url-status=live }}</ref> *In 2014 het Tegmark saam met [[Stephen Hawking]], Frank Wilczek en Stuart Russell 'n opinieartikel in ''The Huffington Post'' oor die [[rolprent]] ''Transcendence'' geskryf.<ref name="hawking">{{Cite web |last=Hawking |first=Stephen |author-link=Stephen Hawking |last2=Tegmark |first2=Max |last3=Russell |first3=Stuart |date=19 April 2014 |title=Transcending Complacency On Superintelligent Machines |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence_b_5174265 |website=HuffPost |access-date=7 Maart 2022 |archive-date=8 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308112957/https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence_b_5174265 |url-status=live }}</ref> *In 2014 is "''The Perpetual Earth Program''", 'n toneelstuk gebaseer op Tegmark se boek ''Our Mathematical Universe,'' in New York opgevoer as deel van die Planet Connections-teaterfees. <ref>{{Cite web |last=Chichester |first=Sarah M. |date=10 Junie 2014 |title=The Perpetual Earth Program |url=http://nytheaternow.com/2014/06/10/the-perpetual-earth-program/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231858/http://nytheaternow.com/2014/06/10/the-perpetual-earth-program/ |archivedate=14 Julie 2014 |website=[[Nytheatre.com]]}}</ref> *In 2014, verskyn hy in ''The Principle'', 'n dokumentêr wat die [[Koperniese beginsel]] ondersoek.<ref name="imdb">{{Cite web | url=https://www.imdb.com/title/tt2458876/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm | title=The Principle (2014) | website=[[IMDb]] | access-date=30 Junie 2018 | archive-date=26 Maart 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160326143042/http://www.imdb.com/title/tt2458876/fullcredits?ref_=tt_ov_st_sm | url-status=live }}</ref> *In 2015 het Tegmark deelgeneem aan 'n episode van Sam Harris se the ''Waking Up''-podcast getiteld "''The Multiverse & You (& You & You & You...)''" waar hulle onderwerpe soos kunsmatige intelligensie en die wiskundige heelal-hipotese bespreek het.<ref name="hawking" /> *In 2017 het Tegmark 'n praatjie gelewer met die titel "Effektiewe altruïsme, eksistensiële risiko en eksistensiële hoop" by die wêreld se grootste jaarlikse konferensie van die effektiewe altruïsmebeweging.<ref>{{Cite web |last=Chichester |first=Sarah M. |date=10 Junie 2014 |title=The Perpetual Earth Program |url=http://nytheaternow.com/2014/06/10/the-perpetual-earth-program/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714231858/http://nytheaternow.com/2014/06/10/the-perpetual-earth-program/ |archivedate=14 Julie 2014 |website=Nytheatre.com}}</ref> *In 2017 het Tegmark deelgeneem aan 'n episode van Sam Harris se the Waking Up-podcast getiteld "''The Future of Intelligence''" waar hulle onderwerpe soos kunsmatige intelligensie en definisies van lewe bespreek het.<ref name="imdb" /> *In 2018 het Tegmark deelgeneem aan 'n gesprek met KI-navorser [[Lex Fridman]] oor [[kunsmatige algemene intelligensie]] (KAI) as deel van 'n MIT-kursus oor KAI. Hy was die eerste gas op die Lex Fridman-[[podgooi]].<ref>{{cite web |url=https://lexfridman.com/max-tegmark/ |title=Max Tegmark: Life 3.0 |publisher=Lex Fridman |date=19 April 2018 |access-date=2020-01-19 |archive-date=30 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930102950/https://lexfridman.com/max-tegmark/ |url-status=live }}</ref> Hy het weer deelgeneem aan Lex Fridman se podgooi in 2021.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=RL4j4KPwNGM |title=Max Tegmark: AI and Physics {{!}} Lex Fridman Podcast #155 |type=Podcast |access-date=16 Februarie 2022 |archive-date=16 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216182320/https://www.youtube.com/watch?v=RL4j4KPwNGM |url-status=live }}</ref> In 2023 voer Fridman nog 'n onderhoud met Tegmark. In hierdie onderhoud sê Tegmark dat algemene kunsmatige intelligensie, 'n potensieele bedryging vir die [[mensdom]] inhou. Volgens hom voel hy nou dat die mensdom in die rolprent ''[[Don't Look Up]]'' leef. Tans is daar slegs halfhartige reaksie op die groeiende moontlikheid van bedreigings van algemene kunsmatige intelligensie (en moontlike super intelligensie). Volgens Tegmark is algemene kunsmatige intelligensie 'n baie werklike bedreiging, en die menslike samelewing doen nie naastenby genoeg om dit te stop nie, of verseker ten minste dat algemene kunsmatige intelligensie behoorlik belyn sal wees met menslike waardes en [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid|veiligheid]].<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=VcVfceTsD0A&ab_channel=LexFridman |title=Max Tegmark: The Case for Halting AI Development {{!}} Lex Fridman Podcast #371 |date=13 April 2023 |type=Podcast |access-date=13 April 2023 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413172949/https://www.youtube.com/watch?v=VcVfceTsD0A&ab_channel=LexFridman |url-status=live }}</ref> == Werke == *''Our Mathematical Universe'' (2014) *''Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence'' (2017) == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tegmark, Max}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse wetenskaplikes]] mfao9nz8uys55dep9p8n908y1ml5z69 0 401877 2916751 2908826 2026-07-09T18:57:13Z Dumbassman 62009 2916751 wikitext text/x-wiki [[Lêer:IMG-Dricus-Duplessis(cropped).jpg|duimnael|regs|Dricus du Plessis]] '''Dricus du Plessis''' (gebore [[14 Januarie]] [[1994]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] professionele [[MMA|gemengde gevegskunstenaar]] en was die middelgewigkampioen van die [[Ultimate Fighting Championship]] (UFC) van 2024 tot 2025 gewees.<ref name="ufc297results">{{Cite web|url=https://mmajunkie.usatoday.com/lists/ufc-297-toronto-sean-strickland-vs-dricus-du-plessis-pennington-silva-play-by-play-live-results|title=UFC 297 play-by-play and live results|publisher=mmajunkie.com|author=Danny Segura|date=2024-01-20|access-date=2024-01-20}}</ref> Hy het voorheen aan die middelgewigafdeling van Extreme Fighting Championship (EFC) deelgeneem, waar hy die voormalige middelgewig- en weltergewigkampioen was. Hy is sedert 2013 'n professionele vegter en het ook meegeding vir die Pools-gebaseerde promosie Konfrontacja Sztuk Walki (KSW). Benewens die feit dat hy 'n tweemalige EFC-middelgewig- en voormalige EFC-weltergewigkampioen is, is hy ook 'n voormalige KSW-weltergewigkampioen. Vanaf 11 Julie 2023 was hy die nommer 1 op die UFC-middelgewigranglys, maar het die titel eers op 20 Januarie 2024 gewen.<ref>{{Cite web |title=UFC Rankings {{!}} UFC.com |url=https://www.ufc.com/rankings |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613123822/https://www.ufc.com/rankings |archive-date=2023-07-11 |access-date=2023-07-11 |website=www.ufc.com}}</ref> ==Agtergrond== Du Plessis is [[Afrikaans]]<nowiki/>sprekend.<ref>[https://www.iol.co.za/sport/mma/dricus-du-plessis-gives-las-vegas-some-afrikaans-lessons-at-ufc276-21db33dd-9472-4276-94aa-02d8e15b1b07 Dricus du Plessis gives Las Vegas some Afrikaans lessons at UFC 276] Julian Kiewietz, iol.co.za (2 Julie 2022)</ref><ref>[https://www.msn.com/en-za/sports/mma-ufc/huge-congrats-to-south-african-mma-dricus-du-plessis-garners-praise-from-conor-mcgregor-after-major-ufc-win/ar-AA1dCPVL ‘Huge congrats to South African MMA’ - Dricus du Plessis garners praise from Conor McGregor after major UFC win] Julian Kiewietz, msn.com (9 Julie 2023)</ref> Hy is in [[Welkom|Welkom, Vrystaat]], gebore. Du Plessis het op vyfjarige ouderdom [[judo]] begin oefen, gevolg deur [[stoei]] op twaalf, toe [[skopboks]] op veertien.<ref name="EFCprofile">{{cite web|url=http://www.efcworldwide.com/fighters/du-plessis/|title=Du Plessis - EFC Worldwide|website=efcworldwide.com|access-date=2019-12-16|archive-date=2019-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204165158/https://www.efcworldwide.com/fighters/du-plessis/|url-status=live}}</ref><ref name="UFCprofile" /> In 2012, op 17 jaar oud, het Du Plessis Suid-Afrika se eerste medaljewenner by die WAKO Wêreldkampioenskappe geword deur goud in die K-1-styl skopboks te wen,<ref name=":1">{{Cite web |date=2012-09-18 |title=ALL OFFICIAL RESULTS OF CADETS & JUNIORS WORLD CHAMPIONSHIPS! |url=https://wako.sport/ |access-date=2023-12-15 |website=WAKO |language=en}}</ref><ref name=":0" /> maar het na gemengde gevegskuns oorgeskakel nadat hy besef het daar is nie soveel geld in skopboks nie.<ref name="EFCprofile" /><ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=8MGZRHWVLmw|title=Dricus Du Plessis Rips Kelvin Gastelum: ‘He Literally Took Food Off My Table’ - MMA Fighting|date=5 April 2022|author=Ariel Helwani|via=YouTube|access-date=26 April 2022|archive-date=26 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426194709/https://www.youtube.com/watch?v=8MGZRHWVLmw|url-status=live}}</ref> Saam met gevegskuns het Du Plessis ook deur sy skooljare rugby gespeel<ref>{{cite web|url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/saturday-profile-im-no-brother-of-yours-son-dricus-du-plessis-on-being-african-and-loving-beer-20230819|title='I'm no brother of yours, son': Dricus du Plessis on being African and loving beer|website=news24.com|accessdate=19 Augustus 2023}}</ref> en is sedertdien 'n getroue ondersteuner van die [[Springbokke]], Suid-Afrika se nasionale [[rugby]]span.<ref>{{cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-championship/dricus-du-plessis-to-carry-flag-ahead-of-springboks-vs-all-blacks/|title=Dricus du Plessis to carry flag ahead of Springboks vs All Blacks|website=thesouthafrican.com|accessdate=13 Augustus 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sportsbrief.com/ufc/44208-dricus-du-plessis-eyes-clean-sweep-wins-south-africa-australia/|title=Dricus Du Plessis Eyes Clean Sweep of Wins for South Africa Against Australia|website=sportsbrief.com|accessdate=8 Julie 2023|archive-date=22 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022050629/https://sportsbrief.com/ufc/44208-dricus-du-plessis-eyes-clean-sweep-wins-south-africa-australia/|url-status=dead}}</ref> Hy het aanvanklik [[landbou-ekonomie]] aan die [[Universiteit van Pretoria]] studeer, maar gedurende sy laaste jaar uitgesak om 'n loopbaan in gemengde gevegskuns te volg.<ref name=UFCprofile>{{cite web|url=https://www.ufc.com/athlete/dricus-du-plessis|title=Dricus du Plessis {{!}} UFC|website=UFC.com|accessdate=16 Oktober 2020}}</ref> ==Gemengde gevegskuns loopbaan== ===Vroeë loopbaan=== Du Plessis het drie amateurgevegte gehad voordat hy sy professionele debuut in 2013 gemaak het,<ref name=":0">{{Cite web|title=''Meet Our EFC Champion - Dricus du Plessis''|url=https://www.cmtrading.com/dricus-du-plessis/?lang=en|accessdate=18 Mei 2023}}</ref> en het 'n 4–0-rekord saamgestel voordat hy die toekomstige UFC-vegter en destydse EFC-middelgewigkampioen Garreth McLellan by EFC Africa 33 ontmoet het, en verloor via 'n guillotine-verstikkinggreep-oorgawe in die derde rondte.<ref>{{cite web|url=https://combatpress.com/2014/08/efc-africa-33-mclellan-vs-du-plessis-results/|title=EFC Africa 33 Results: McLellan Chokes Out Du Plessis to Retain Middleweight Title|publisher=combatpress.com|accessdate=25 Januarie 2020|date=30 Augustus 2014|author=Rob Tatum|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072010/https://combatpress.com/2014/08/efc-africa-33-mclellan-vs-du-plessis-results/|url-status=live}}</ref> In Junie 2015 het Du Plessis sy weltergewigdebuut by EFC Africa 40 teen Dino Bagattin gemaak, deur 'n tweederonde-wurg-oorgawe te wen.<ref>{{cite web|url=https://www.sherdog.com/events/EFC-Extreme-Fighting-Championship-40-45621|title=Extreme Fighting Championship (Africa) EFC Africa 40|accessdate=25 January 2020|archive-date=22 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322161726/https://www.sherdog.com/events/EFC-Extreme-Fighting-Championship-40-45621|url-status=live}}</ref> Nadat hy 3–0 in 2015 gewen het, het Du Plessis die veteraan-vegter Martin Van Staden by EFC 50 vir die vakante EFC-weltergewigkampioenskap teëgekom. Du Plessis het in die derde ronde gewen via guillotine wurg-oorgawe.<ref>{{cite web|url=https://lwmag.co.za/efc-50-results|title=EFC 50 Results|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072015/https://lwmag.co.za/efc-50-results|url-status=live}}</ref> Du Plessis sou later sy titel teen een van sy voormalige houers, Henry Fadipe, verdedig. Die geveg is egter gekanselleer toe Fadipe probleme met sy visum ondervind het.<ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/sport/mma/i-was-looking-forward-to-smashing-dricus-du-plessis-says-henry-fadipe-ahead-of-ksw-76-a223d6ac-6c7d-4237-beea-78f015fe619f|title=Henry Fadipe Cannot Make the Fight|access-date=Desember 16, 2023}}</ref> Du Plessis het in 2017 na EFC teruggekeer en die Brasiliaan Mauricio Da Rocha Jr. in 'n weltergewigkompetisie verslaan voordat hy Yannick Bahati by EFC Africa 62 vir die middelgewigkampioenskap teëgekom het. Du Plessis het om 1:30 van die eerste ronde met guillotine-verstikkinggreep gewen en 'n tweegewigklaskampioen met die promosie geword.<ref>{{cite web|url=http://southafricanmma.com/efc-62-results-history-made/|title=EFC 62 Results: History is Made|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072012/http://southafricanmma.com/efc-62-results-history-made/|url-status=live}}</ref> ===KSW=== In 2018 sou Du Plessis op 14 April die KSW-weltergewigkampioen, Roberto Soldić, te staan kom vir die KSW-weltergewigkampioenskap by KSW 43: Soldić vs. Du Plessis. In 'n ontsteltenis het Du Plessis Soldic via TKO onttroon, nadat hy hom met 'n linkerhaak laat val het.<ref>{{cite web|url=https://www.mmafighting.com/2018/4/14/17238508/ksw-43-results-dricus-du-plessis-stops-roberto-soldic-to-claim-welterweight-title|title=KSW 43 results: Dricus du Plessis stops Roberto Soldic to claim welterweight title. www.mmafighting.com|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125071956/https://www.mmafighting.com/2018/4/14/17238508/ksw-43-results-dricus-du-plessis-stops-roberto-soldic-to-claim-welterweight-title|url-status=live}}</ref> Die twee sou later in die herfs van daardie jaar by KSW 45: De Fries teen Bedorf heroorspeel, met Du Plessis wat deur die derde ronde uitklophou verslaan is.<ref>{{cite web|url=http://www.fight-madness.com/ksw-45-results/|title=KSW 45 took place Saturday night, October 6 from The SSE Arena, Wembley in London, England. www.fight-madness.com|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072011/http://www.fight-madness.com/ksw-45-results/|url-status=live}}</ref> Du Plessis het weer vir KSW op KSW 50 geveg teen die Brasiliaans-Duitse vegter Joilton Santos, en wen via TKO.<ref>{{cite web|url=https://cagesidepress.com/2019/09/14/ksw-50-london-results/|title=KSW 50: London Full Results|publisher=cagesidepress.com|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072012/https://cagesidepress.com/2019/09/14/ksw-50-london-results/|url-status=live}}</ref> ===Keer terug na EFC=== Nadat Brendan Lesar die veteraan Garreth McLellan ontstel het vir die EFC Tussentydse Middelgewigkampioenskap by EFC Africa 80,<ref>{{cite web|url=https://www.fightsports.tv/efc-80-lesar-scores-upset-ko-fiorot-wins-the-fighter/|title=Lesar Scores Major Upset At EFC 80. www.fightsports.tv|accessdate=25 Januarie 2020|archive-date=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127065427/https://www.fightsports.tv/efc-80-lesar-scores-upset-ko-fiorot-wins-the-fighter/|url-status=live}}</ref> sou Du Plessis volgende vir Lesar te staan kom vir die titel by EFC Africa 83. Du Plessis het gewen deur middel van 'n guillotine-verstikkinggreep in die eerste rondte.<ref>{{cite web|url=https://boksburgadvertiser.co.za/355747/du-plessis-takes-efc-83/|title=Du Plessis takes EFC 83. It was built up over an elongated two years|website=boksburgadvertiser.co.za|accessdate=25 Januarie 2020|author=Sabelo Mashego|archive-date=25 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125072011/https://boksburgadvertiser.co.za/355747/du-plessis-takes-efc-83/|url-status=live}}</ref> ===Ultimate Fighting Championship=== Du Plessis het sy promosiedebuut teen Markus Perez op 11 Oktober 2020 by UFC Fight Night 179 gemaak.<ref name="DuPin">{{cite web|url=https://globoesporte.globo.com/combate/noticia/ultimate-encaminha-ex-campeao-do-ksw-como-adversario-de-markus-maluko-10-de-outubro.ghtml|title=UFC sets former KSW champion as opponent of Markus Maluko, Oktober 10|publisher=globoesporte.com|author=Raphael Marinho|date=2020-09-24|access-date=2020-09-24|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929103442/https://globoesporte.globo.com/combate/noticia/ultimate-encaminha-ex-campeao-do-ksw-como-adversario-de-markus-maluko-10-de-outubro.ghtml|url-status=live}} {{in lang|pt}}</ref> Hy het die geveg met 'n uitklophou in die eerste rondte gewen.<ref>{{Cite web|last=Bitter|first=Shawn|date=2020-10-10|title=UFC Fight Island 5 Results: Dricus Du Plessis Impresses in Debut With KO|url=https://cagesidepress.com/2020/10/10/ufc-fight-island-5-results-dricus-du-plessis/|access-date=2020-10-11|website=Cageside Press|language=en-US|archive-date=2020-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013070931/https://cagesidepress.com/2020/10/10/ufc-fight-island-5-results-dricus-du-plessis/|url-status=live}}</ref> Du Plessis sou Trevin Giles op 20 Maart 2021 by UFC op ESPN 21 aandurf.<ref>{{Cite web|last=DNA|first=MMA|date=2021-01-13|title=Trevin Giles vs. Dricus Du Plessis toegevoegd aan UFC evenement op 20 maart|url=https://mmadna.nl/trevin-giles-vs-dricus-du-plessis-toegevoegd-aan-ufc-evenement-op-20-maart/|access-date=2021-01-13|website=MMA DNA|language=en-US|archive-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113040821/https://mmadna.nl/trevin-giles-vs-dricus-du-plessis-toegevoegd-aan-ufc-evenement-op-20-maart/|url-status=live}}</ref> Du Plessis moes egter onttrek weens visumkwessies wat sy reis beperk het en is deur Roman Dolidze vervang.<ref name="Dolidze In">{{Cite web|url=https://www.mmafighting.com/2021/3/10/22323869/dricus-du-plessis-out-of-ufc-vegas-22-roman-dolidze-steps-in-to-fight-trevin-giles|title=Dricus Du Plessis out of UFC Vegas 22, Roman Dolidze steps in to fight Trevin Giles|publisher=mmafighting.com|author=Alexander K. Lee and Mike Heck|date=2021-03-10|access-date=2021-03-10|archive-date=2021-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311082457/https://www.mmafighting.com/2021/3/10/22323869/dricus-du-plessis-out-of-ufc-vegas-22-roman-dolidze-steps-in-to-fight-trevin-giles|url-status=live}}</ref> Die geveg met Giles is herskeduleer vir 10 Julie 2021 op UFC 264.<ref name="tryagain">{{Cite web|url=https://mmajunkie.usatoday.com/2021/04/ufc-264-dricus-du-plessis-vs-trevin-giles-conor-mcgregor-dustin-poirier|title=UFC 264 adds Dricus Du Plessis vs. Trevin Giles to lineup|publisher=mmajunkie.usatoday.com|author=Nolan King|date=2021-04-22|access-date=2021-04-22|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422163422/https://mmajunkie.usatoday.com/2021/04/ufc-264-dricus-du-plessis-vs-trevin-giles-conor-mcgregor-dustin-poirier|url-status=live}}</ref> Du Plessis het die geveg met 'n uitklophou in die tweede rondte gewen.<ref>{{Cite web|last=Behunin|first=Alex|date=2021-07-10|title=UFC 264 Results: Dricus du Plessis Knocks Out Trevin Giles|url=https://cagesidepress.com/2021/07/10/ufc-264-results-dricus-du-plessis-knocks-out-trevin-giles-in-round-two/|access-date=2021-07-11|website=Cageside Press|language=en-US|archive-date=2021-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711003421/https://cagesidepress.com/2021/07/10/ufc-264-results-dricus-du-plessis-knocks-out-trevin-giles-in-round-two/|url-status=live}}</ref> Hierdie oorwinning het hom die Performance of the Night-toekenning besorg.<ref name="UFC 264">{{Cite web|url=https://www.mmafighting.com/2021/7/11/22572029/ufc-264-bonuses-kris-moutinho-earns-share-of-fight-of-the-night-for-gutsy-performance|title=UFC 264 bonuses: Kris Moutinho earns share of Fight of the Night for gutsy performance|publisher=mmafighting.com|author=Alexander K. Lee|date=2021-07-11|access-date=2021-07-11|archive-date=2021-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721062754/https://www.mmafighting.com/2021/7/11/22572029/ufc-264-bonuses-kris-moutinho-earns-share-of-fight-of-the-night-for-gutsy-performance|url-status=live}}</ref> Du Plessis was geskeduleer om Chris Curtis op 9 April 2022 by UFC 273 te konfronteer.<ref>{{Cite web |author=Shaun Al-Shatti and Mike Heck |date=2022-01-25 |title=Chris Curtis vs. Dricus du Plessis set for UFC 273 |url=https://www.mmafighting.com/2022/1/25/22901708/chris-curtis-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-273 |access-date=2022-03-15 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205185430/https://www.mmafighting.com/2022/1/25/22901708/chris-curtis-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-273 |url-status=live }}</ref> Curtis het egter onttrek weens 'n polsbesering en is deur Anthony Hernandez vervang. <ref name="Newmatch2">{{Cite web |author=Mike Heck |date=2022-03-15 |title=With Chris Curtis and Albert Duraev out, Dricus Du Plessis now faces Anthony Hernandez at UFC 273 |url=https://www.mmafighting.com/2022/3/15/22979807/with-chris-curtis-and-albert-duraev-out-dricus-du-plessis-now-faces-anthony-hernandez-at-ufc-273 |access-date=2022-03-15 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331071747/https://www.mmafighting.com/2022/3/15/22979807/with-chris-curtis-and-albert-duraev-out-dricus-du-plessis-now-faces-anthony-hernandez-at-ufc-273 |url-status=live }}</ref> Die gevegte is egter weer geskommel nadat Nassourdine Imavov onttrek het weens visumkwessies, met Du Plessis wat nou Kelvin Gastelum in die gesig sou staar.<ref name="Mixup2">{{Cite web |author=Staff |date=2022-03-29 |title=With Kelvin Gastelum now facing Dricus Du Plessis, Anthony Hernandez welcomes newcomer Josh Fremd at UFC 273 |url=https://www.mmafighting.com/2022/3/29/23001651/with-kelvin-gastelum-now-facing-dricus-du-plessis-anthony-hernandez-now-meets-josh-fremd-at-ufc-273 |access-date=2022-03-29 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329203730/https://www.mmafighting.com/2022/3/29/23001651/with-kelvin-gastelum-now-facing-dricus-du-plessis-anthony-hernandez-now-meets-josh-fremd-at-ufc-273 |url-status=live }}</ref> Gastelum het egter 'n week voor die byeenkoms onttrek weens 'n onbekende besering en sy geveg met Du Plessis is gekanselleer.<ref>{{Cite web |author=Shaun Al-Shatti |date=2022-04-01 |title=Kelvin Gastelum injured, UFC 273 bout with Dricus du Plessis canceled |url=https://www.mmafighting.com/2022/4/1/23007247/kelvin-gastelum-injured-ufc-273-bout-with-dricus-du-plessis-canceled |access-date=2022-04-01 |publisher=mmafighting.com |archive-date=2022-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402011805/https://www.mmafighting.com/2022/4/1/23007247/kelvin-gastelum-injured-ufc-273-bout-with-dricus-du-plessis-canceled |url-status=live }}</ref> Du Plessis het toe op 2 Julie 2022 teen Brad Tavares by UFC 276 te staan gekom.<ref>{{cite web|url=https://www.mmafighting.com/2022/4/19/23032113/brad-tavares-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-276|title=Brad Tavares vs. Dricus Du Plessis set for UFC 276|date=19 April 2022|publisher=mmafighting.com|author=Alexander K. Lee|access-date=26 April 2022|archive-date=28 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428134725/https://www.mmafighting.com/2022/4/19/23032113/brad-tavares-vs-dricus-du-plessis-set-for-ufc-276|url-status=live}}</ref> Hy het die geveg gewen na 'n eenparige besluit van die beoordelaars.<ref>{{Cite web |last=Doherty |first=Dan |date=2022-07-02 |title=UFC 276: Dricus Du Plessis Batters Brad Tavares in Bloody Brawl |url=https://cagesidepress.com/2022/07/02/ufc-276-brad-tavares-vs-dricus-du-plessis/ |access-date=2022-07-03 |website=Cageside Press |language=en-US |archive-date=2022-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703032137/https://cagesidepress.com/2022/07/02/ufc-276-brad-tavares-vs-dricus-du-plessis/ |url-status=live }}</ref> Du Plessis het Darren Till by UFC 282 op 10 Desember 2022 ontmoet.<ref>{{Cite web |last=Shelton |first=Cole |date=2022-09-07 |title=Darren Till booked for return at UFC 282 against Dricus Du Plessis |url=https://www.bjpenn.com/mma-news/ufc/darren-till-booked-for-return-at-ufc-282-against-dricus-du-plessis/ |access-date=2022-10-23 |website={{!}} BJPenn.com |language=en-US |archive-date=2022-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023034307/https://www.bjpenn.com/mma-news/ufc/darren-till-booked-for-return-at-ufc-282-against-dricus-du-plessis/ |url-status=live }}</ref> Hy het die geveg deur middel van oorgawe in die derde rondte gewen.<ref>{{Cite web |last=Dewar |first=Val |date=2022-12-10 |title=UFC 282: Dricus Du Plessis Submits Darren Till, Spoils Return |url=https://cagesidepress.com/2022/12/10/ufc-282-dricus-du-plessis-submits-darren-till-late-in-round-three/ |access-date=2022-12-11 |website=Cageside Press |language=en-US |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211041120/https://cagesidepress.com/2022/12/10/ufc-282-dricus-du-plessis-submits-darren-till-late-in-round-three/ |url-status=live }}</ref> Hierdie geveg het hom die Fight of the Night-toekenning besorg.<ref name="UFC282">{{Cite web |last=Hiergesell |first=Dan |date=2022-12-11 |title=Bonuses! All Fighters With Finishes Collect $50K |url=https://www.mmamania.com/2022/12/11/23503279/official-ufc-282-bonus-winners-results-ankalaev-blachowicz-paddy-pimblett-espn-ppv-results |access-date=2022-12-11 |website=MMAmania.com |language=en |archive-date=2022-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211070555/https://www.mmamania.com/2022/12/11/23503279/official-ufc-282-bonus-winners-results-ankalaev-blachowicz-paddy-pimblett-espn-ppv-results |url-status=live }}</ref> Du Plessis het op 4 Maart 2023 teen Derek Brunson te staan gekom by UFC 285.<ref>{{Cite web|url=https://mmajunkie.usatoday.com/2022/12/derek-brunson-vs-dricus-du-plessis-added-to-ufc-285-lineup-in-march|title=Derek Brunson vs. Dricus Du Plessis added to UFC 285 lineup in March|website=MMA Junkie|author=Mike Bohn|date=2022-12-28|access-date=2022-12-28|archive-date=2022-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228224659/https://mmajunkie.usatoday.com/2022/12/derek-brunson-vs-dricus-du-plessis-added-to-ufc-285-lineup-in-march|url-status=live}}</ref> Hy het die geveg met 'n tegniese uitklophou gewen weens 'n hoekonderbreking om 4:59 van die tweede ronde <ref>{{Cite web|url=https://cagesidepress.com/2023/03/04/ufc-285-derek-brunson-vs-dricus-du-plessis/|title=UFC 285: War with Dricus du Plessis ends with Derek Brunson’s corner throwing in the towel|website=Cageside Press|author=Jay Anderson|date=2023-03-04|access-date=2023-03-04|archive-date=2023-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305023051/https://cagesidepress.com/2023/03/04/ufc-285-derek-brunson-vs-dricus-du-plessis/|url-status=live}}</ref> Du Plessis het op 8 Julie 2023, by UFC 290, die voormalige UFC-middelgewigkampioen Robert Whittaker, in 'n titel-uitskakelingsgeveg ontmoet.<ref>{{Cite web |date=2023-04-21 |title=Robert Whittaker vs. Dricus Du Plessis added to UFC 290; Dana White says winner gets Israel Adesanya |url=https://mmajunkie.usatoday.com/2023/04/ufc-290-robert-whittaker-vs-dricus-du-plessis-set-dana-white-says-winner-gets-israel-adesanya |access-date=2023-04-22 |website=MMA Junkie |language=en-US}}</ref> Hy het die geveg met 'n tegniese uitklophou in die tweede ronde gewen.<ref>{{Cite web |last=Dewar |first=Val |date=2023-07-08 |title=UFC 290: Dricus Du Plessis Stuns the World, TKOs Robert Whittaker |url=https://cagesidepress.com/2023/07/08/ufc-290-dricus-du-plessis-stuns-the-world-tkos-robert-whittaker/ |access-date=2023-07-09 |website=Cageside Press |language=en-US}}</ref> Hierdie oorwinning het hom die Performance of the Night-toekenning besorg en die nommer een-aanspraakmaker in die middelgewigafdeling gemaak.<ref name="UFC290">{{Cite web |date=2023-07-09 |title=UFC 290 bonuses: Only one of the sub-40-second stoppages got an extra $50,000 |url=https://mmajunkie.usatoday.com/lists/ufc-290-bonuses-denise-gomes-alexandre-pantoja-dricus-du-plessis-moreno |access-date=2023-07-09 |website=MMA Junkie |language=en-US}}</ref> Na hy Whittaker verslaan het, is daar verwag dat Du Plessis [[Israel Adesanya]] sou teëkom vir die UFC-middelgewigkampioenskap by UFC 293.<ref>{{Cite web |title=UFC 290 video: Israel Adesanya, next challenger Dricus Du Plessis have racially charged in-cage faceoff |url=https://mmajunkie.usatoday.com/2023/07/ufc-290-las-vegas-video-israel-adesanya-vs-dricus-du-plessis-racially-charged-faceoff-south-africa-nigeria |website=mmajunkie.usatoday.com |language=en-US}}</ref> Du Plessis het egter uit die stryd onttrek weens 'n onbekende besering, en is deur Sean Strickland vervang.<ref>{{Cite web |title=UFC 293 fight card: Israel Adesanya to defend middleweight title against Sean Strickland in Australia |url=https://www.cbssports.com/mma/news/ufc-293-fight-card-israel-adesanya-to-defend-middleweight-title-against-sean-strickland-in-australia/ |website=cbssports.com |language=en-US}}</ref> Du Plessis het Sean Strickland vir die UFC-middelgewigkampioenskap op 20 Januarie 2024 getakel.<ref>{{Cite web |title=Dana White announces three UFC title fights to headline three pay-per-views in early 2024 |url=https://mmajunkie.usatoday.com/2023/11/dana-white-ufc-ppv-main-events-booked-omalley-vs-vera-volkanovski-vs-topuria-strickland-vs-du-plessis |website=mmajunkie.usatoday.com |language=en-US}}</ref> Die paar het op 16 Desember 2023 by UFC 296 twee rye van mekaar gesit volgens Dana White se reëling.<ref>{{Cite web |last=Martin |first=Damon |date=2023-12-17 |title=Dana White blames himself for Sean Strickland vs. Dricus du Plessis brawl at UFC 296: ‘This assh***’ sat them next to each other’ |url=https://www.mmafighting.com/2023/12/17/24004758/dana-white-blames-himself-sean-strickland-dricus-du-plessis-brawl-ufc-296-assh-them-next-each-other |access-date=2023-12-18 |website=MMA Fighting |language=en}}</ref> Terwyl hulle woorde gewissel het, het Strickland vir gehoorlede beduie om weg te skuif en Du Plessis aangeval. Die bakleiery is vinnig gestop en Strickland is uit die arena begelei.<ref>{{Cite web |last=Canadian Press |date=December 16, 2023 |title=Toronto main event fighters Strickland, du Plessis fight in crowd at UFC 296 |url=https://www.sportsnet.ca/ufc/sean-strickland-dricus-du-plessis-brawl-in-crowd-at-ufc-296/ |access-date=2023-12-18 |website=Sportsnet.ca |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mackenzie |first=Alasdair |date=December 17, 2023 |title=UFC 296: Sean Strickland attacks Dricus Du Plessis in the middle of shocked Vegas crowd - 'Out of his mind' |url=https://www.eurosport.com/mixed-martial-arts/ufc/2023/ufc-296-sean-strickland-attacks-dricus-du-plessis-in-the-middle-of-shocked-vegas-crowd-out-of-his-mi_sto9926262/story.shtml |access-date=2023-12-18 |website=eurosport.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tabuena |first=Anton |date=2023-12-17 |title=UFC champ Sean Strickland removed from UFC 296 after cageside brawl with Dricus Du Plessis - UPDATED |url=https://bloodyelbow.com/2023/12/17/sean-strickland-ufc-296-brawl-duplessis/ |access-date=2023-12-18 |website=Bloody Elbow |language=en}}</ref> Du Plessis het die UFC-middelgewigkampioenskap op 20 Januarie 2024 met 'n verdeelde beslissing gewen.<ref>{{Cite web |last=McCorry |first=Patrick |date=2024-01-21 |title=Dricus Du Plessis Realizes Dream, Takes Split Decision And Title |url=https://cagesidepress.com/2024/01/21/dricus-du-plessis-realizes-dream-takes-split-decision-and-title/ |access-date=2024-01-21 |website=Cageside Press |language=en-US}}</ref> Hierdie geveg het hom die Fight of the Night-toekenning besorg.<ref name="UFC297">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/brianmazique/2024/01/21/ufc-297-results-winners-finishes-bonuses-and-highlights/?sh=28d7ddbf6c7f|title=UFC 297 Results - Winners, Finishes, Bonuses And Highlights|publisher=Forbes.com|author=Brian Mazique|date=2024-01-21|access-date=2024-01-21}}</ref> Du Plessis het sy eerste titelverdediging teen die voormalige tweemalige UFC-middelgewigkampioen [[Israel Adesanya]] op 18 Augustus 2024 by UFC 305 gemaak.<ref>{{Cite web |last=Zucker |first=Joseph |title=Israel Adesanya to Fight Dricus du Plessis at UFC 305; 1st Since Sean Strickland Loss |url=https://bleacherreport.com/articles/10125095-israel-adesanya-to-fight-dricus-du-plessis-at-ufc-305-1st-since-sean-strickland-loss |access-date=2024-06-17 |website=Bleacher Report |language=en}}</ref> Hy het die geveg gewen deur middel van 'n wurggreep-oorgawe in die vierde ronde wat gelei het tot Adesanya se eerste oorgaweverloor van sy loopbaan.<ref>{{Cite web|url=https://cagesidepress.com/2024/08/18/ufc-305-dricus-du-plessis-submits-israel-adesanya-retains-middleweight-title/|title=UFC 305: Dricus Du Plessis Submits Israel Adesanya, Retains Middleweight Title|publisher=cagesidepress.com|author=Jay Anderson|date=2024-08-17|access-date=2024-08-18}}</ref> Du Plessis het sy tweede titelverdediging in 'n herontmoeting teen die voormalige kampioen Sean Strickland op 9 Februarie 2025 by UFC 312 gemaak.<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Alexander K. |date=2024-12-07 |title=Dricus du Plessis vs. Sean Strickland 2, Zhang Weili vs. Tatiana Suarez announced for UFC 312 in Australia |url=https://www.mmafighting.com/2024/12/7/24315964/dricus-du-plessis-vs-sean-strickland-2-zhang-weili-vs-tatiana-suarez-announced-ufc-312-in-australia |access-date=2024-12-08 |website=MMA Fighting |language=en}}</ref> Hy het die geveg met eenparige besluit gewen.<ref>{{Cite web|url=https://cagesidepress.com/2025/02/09/ufc-312-victorious-dricus-du-plessis-bloodies-but-cant-finish-sean-strickland/|title=UFC 312: Victorious Dricus Du Plessis Bloodies, but Can’t Finish, Sean Strickland|publisher=cagesidepress.com|author=Jay Anderson|date=2025-02-08|access-date=2025-02-08}}</ref> Khamzat Chimaev het op 17 Augustus 2025 Du Plessis verslaan gedurende UFC 319 en sodoende die middelgewigkampioen van die UFC geword.<ref>Yahoo! Sports, 17 Augustus 2025. UFC 319 results: Khamzat Chimaev takes Dricus Du Plessis to school, dominates to win title https://sports.yahoo.com/article/ufc-319-results-khamzat-chimaev-045819502.html?guccounter=1{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Persoonlike lewe== In April 2023 het Du Plessis 'n operasie ondergaan om 'n asemhalinggestremdheid in sy neus op te los. Volgens 'n plasing wat sy afrigter Morne Visser op [[Instagram]] gemaak het, het Du Plessis aan die UFC deelgeneem met "slegs 8% [[suurstof]]"-inname deur sy neusgate. Die operasie was oorspronklik veronderstel om in 2020 plaas te vind, maar dit is uitgestel nadat Du Plessis by die UFC aangesluit het.<ref>{{Cite web |last=Harkness |first=Ryan |date=2023-04-12 |title=Nose issues had Du Plessis getting just ‘8% oxygen’ during UFC career |url=https://www.mmamania.com/2023/4/12/23680066/nose-issues-had-dricus-du-plessis-getting-just-8-oxygen-during-ufc-career |access-date=2024-01-05 |website=MMAmania.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Walshaw |first=Nick |date=2023-04-28 |title=‘Strange thing to get done’: Whittaker baffled by ‘dangerous’ rival’s move — The Takedown |url=https://www.foxsports.com.au/ufc/a-very-strange-thing-whittaker-left-baffled-by-dangerous-rivals-rogue-call-the-takedown/news-story/b57aeb3a85cd2da5bb83e10fb9fb97f9 |access-date=2024-01-05 |website=Fox Sports |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Head |first=Simon |date=2023-07-06 |title=Dricus du Plessis says ‘there won’t be any denying me’ a title shot if he defeats Robert Whittaker at UFC 290 |url=https://www.fightersonlymag.com/latest-news/dricus-du-plessis-says-there-wont-be-any-denying-me-a-title-shot-if-he-defeats-robert-whittaker-at-ufc-290/ |access-date=2024-01-05 |website=Fighters Only |language=en-US}}</ref> == Verwysings == {{verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:du Plessis, Dricus}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Vegkuns]] pvcsneinrwk7mlhwflb174vd02ygbfo 0 406999 2916844 2911327 2026-07-10T10:33:46Z Jcb 223 2916844 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nadia Boulanger 1925 colorized.jpg|duimnael|Nadia Boulanger in 1925]] '''Juliette Nadia Boulanger''' (16 September 1887{{Spaced ndash}}22 Oktober 1979) was 'n Franse musiekonderwyseres en dirigent. Sy het baie van die voorste komponiste en musikante van die 20ste eeu onderrig, en het ook af en toe as pianis en orrelis opgetree. Sy het gekom uit 'n musikale familie, en het vroeg reeds pryse gewen as student aan die Conservatoire de Paris, maar omdat sy geglo het dat sy oor geen besondere talent as komponis beskik nie, het sy opgehou om musiek te skryf en 'n onderwyseres geword. In daardie hoedanigheid het sy generasies jong komponiste beïnvloed, veral dié van die Verenigde State en ander Engelssprekende lande. Onder haar studente tel verskeie belangrike komponiste, soliste, verwerkers en dirigente, insluitend Grażyna Bacewicz, [[Daniel Barenboim]], Lennox Berkeley, [[İdil Biret]], Elliott Carter, [[Aaron Copland]], John Eliot Gardiner, [[Philip Glass]], [[Dinu Lipatti]], [[Igor Markewitsj]], [[Astor Piazzolla]], Virgil Thomson en George Walker. <ref>{{Cite web|url=https://www.nadiaboulanger.org/nb/amstudents.html|title=American Students of Nadia Boulanger|access-date= 6 Oktober 2023|archive-date=23 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923002314/http://nadiaboulanger.org/nb/amstudents.html|url-status=dead}}.</ref> Boulanger het in die VSA en Engeland onderrig gegee en saam met verskeie musiekakademies gewerk, waaronder die [[Juilliard-skool]], die Yehudi Menuhin-skool, die Longy-skool, die ''Royal College of Music'' en die ''Royal Academy of Music'', maar haar woonplek vir die grootste deel van haar lewe was haar gesin se woonstel in Parys, waar sy vir die grootste deel van die sewe dekades vanaf die begin van haar loopbaan tot en met die haar afsterwe op die ouderdom van 92 skoolgehou het. Boulanger was die eerste vrou wat verskeie bekende groot orkeste in Amerika en Europa gedirigeer het, insluitend die [[BBC Simfonieorkes|BBC Symphony-]], Boston Symphony-, Hallé- en [[Philadelphia Orkes|Philadelphia]] -orkeste. Sy het verskeie wêreldpremières gedirigeer, insluitend werke van Copland en [[Igor Strawinski|Strawinski]]. == Biografie == === Vroeë lewe en opvoeding === Nadia Boulanger is op 16 September 1887 in Parys gebore as die dogter van die Franse komponis en pianis Ernest Boulanger (1815–1900) en sy vrou Raissa Myshetskaya (1856–1935), 'n Russiese prinses, wat van Sint Mikhail Tchernigovsky afstam. <ref name="Campbell1984">Campbell, Don G. (August 1984). ''Master teacher, Nadia Boulanger''. Pastoral Press. p. 17. {{ISBN|978-0-912405-03-2}}</ref> Ernest Boulanger het aan die Parys Konservatorium gestudeer en in 1835 op die ouderdom van 20 die gesogte Prix de Rome vir komposisie gewen. Hy het komiese operas en insidentele musiek vir toneelstukke geskryf, maar was veral bekend vir sy koormusiek. Hy het onderskeiding behaal as direkteur van koorgroepe, onderwyser van stem en lid van koorkompetisie-beoordelingspanele. Na jare van verwerping is hy in 1872 as professor in sang by die Parys Konservatorium aangestel. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Raissa het in 1873 as 'n tuisonderwyser (of goewernante) gekwalifiseer. Volgens Ernest het hy en Raissa in 1873 in Rusland ontmoet, en sy het hom terug na Parys gevolg. Sy het in 1876 by sy stemklas by die Konservatorium aangesluit, en hulle is in 1877 in Rusland getroud {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Ernest en Raissa het 'n dogter gehad, Ernestine Mina Juliette, wat as baba gesterf het, {{Sfn|Rosenstiel|1998}} voordat Nadia op die 72ste verjaarsdag van haar pa gebore is. Deur haar vroeë jare, hoewel albei ouers musikaal baie aktief was, het Nadia ontsteld geraak by die aanhoor van musiek en weggekruip totdat dit gestop het. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1892, toe Nadia vyf was, het Raissa weer swanger geraak. Tydens die swangerskap het Nadia se reaksie op musiek drasties verander. "Ek het eendag ’n brandklok gehoor. In plaas daarvan om te huil en weg te kruip, het ek my na die klavier gehaas en die klanke probeer weergee. My ouers was verstom." <ref name="mons">{{Harnvb|Monsaingeon|1985}}</ref> Hierna het Boulanger groot aandag gegee aan die sanglesse wat haar pa gegee het, en begin om die beginsels van musiek te bestudeer. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Haar suster, genaamd Marie-Juliette Olga, maar bekend as Lili Boulanger, is in 1893 gebore, toe Nadia ses was. Toe Ernest Nadia van hul vriende se huis af, huis toe gebring het, en voordat sy haar ma of Lili kon sien, het hy haar plegtig belowe om verantwoordelik te wees vir die nuwe baba se welsyn. Hy het haar aangemoedig om aan haar suster se sorg deel te neem. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Vanaf die ouderdom van sewe het Nadia gestudeer ter voorbereiding van haar Konservatorium- toelatingseksamens, in hul klasse en privaat lesse met sy onderwysers gehad. Lili het dikwels in die kamer gebly vir hierdie lesse, stil sit en luister. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1896 het die negejarige Nadia die Konservatorium betree. Sy het daar saam met [[Gabriel Fauré|Fauré]] en ander gestudeer. {{Sfn|Burton|Griffith|2002}} Sy het derde gekom in die 1897 solfège -kompetisie, en het daarna gewerk om die eerste prys in 1898 te wen. Sy het privaatlesse by Louis Vierne en Alexandre Guilmant geneem. Gedurende hierdie tydperk het sy ook godsdiensonderrig ontvang om 'n oplettende [[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]] te word en haar Eerste Nagmaal op 4 Mei 1899 te neem. Die Katolieke godsdiens het vir die res van haar lewe vir haar belangrik gebly. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1900 is haar pa Ernest dood, en geld het 'n probleem vir die gesin geword. Raissa het 'n buitensporige leefstyl gehad, en die tantième wat sy ontvang het uit uitvoerings van Ernest se musiek was onvoldoende om permanent voort te leef. Nadia het aangehou om hard by die Konservatorium te werk om 'n onderwyser te word en te kon bydra tot haar gesin se ondersteuning. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1903 het Nadia die Konservatorium se eerste prys in [[harmonie]] gewen; sy het vir jare voortgegaan om te studeer, hoewel sy geld begin verdien het deur orrel- en klavieruitvoerings. Sy het komposisie by [[Gabriel Fauré]] studeer en in die 1904-kompetisies het sy eerste gekom in drie kategorieë: orrel, ''begeleiding au klavier'' en fuga (komposisie). By haar ''begeleidingseksamen'' het Boulanger Raoul Pugno ontmoet, {{Sfn|Rosenstiel|1998}} 'n bekende Franse pianis, orrelis en komponis, wat daarna in haar loopbaan belang gestel het. {{Sfn|Potter|2001}} In die herfs van 1904 het Nadia begin skoolhou vanuit die gesinswoonstel, by 36 rue Ballu. <ref name="Monsaingeon 1985 26">{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=26}}</ref> Benewens die privaatlesse wat sy daar gehou het, het Boulanger 'n Woensdagmiddag-groepklas in ontleding en besigtiging begin hou. Sy het dit byna tot haar dood voortgesit. Hierdie klas is gevolg deur haar bekende "by huise", salonne waar studente kon meng met professionele musikante en Boulanger se ander vriende uit die kunste, soos [[Igor Strawinski|Igor Stravinsky]], Paul Valéry, Fauré, en andere. <ref name="Monsaingeon 1985 26" /> {{Sfn|Rosenstiel|1998}} === Professionele lewe === [[Lêer:Nadia Boulanger 1910.jpg|duimnael|Nadia Boulanger in 1910]] Nadat sy die Konservatorium in 1904 verlaat het en voor haar suster se ontydige dood in 1918, was Boulanger 'n kranige komponis, aangemoedig deur beide Pugno en Fauré. Caroline Potter, wat in ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'' skryf, sê van Boulanger se musiek: "Haar musikale taal is dikwels hoogs chromaties (hoewel altyd tonaal gebaseer), en [[Claude Debussy|Debussy]] se invloed is duidelik." {{Sfn|Potter|2001}} Haar doelwit was om die Eerste Grand Prix de Rome te wen soos haar pa gedoen het, en sy het onvermoeid daaraan gewerk benewens haar toenemende onderrig- en uitvoeringsverpligtinge. Sy het die eerste keer in 1906 werk vir beoordeling ingedien, maar kon nie die eerste ronde verby maak nie. In 1907 het sy deurgedring tot die finale rondte, maar weer nie gewen nie. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Aan die einde van 1907 is sy aangestel om elementêre klavier en ''begeleiding klavier'' te onderrig by die nuutgeskepte Konservatorium Femina-Musica. Sy is ook aangestel as assistent van Henri Dallier, die professor in harmonie aan die Konservatorium. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In die 1908 Prix de Rome-kompetisie het Boulanger 'n opskudding veroorsaak deur 'n instrumentale fuga eerder as die vereiste vokale fuga in te dien. {{Sfn|Potter|2001}} Die onderwerp is deur die nasionale en internasionale koerante opgeneem, en is eers opgelos toe die Franse Minister van Openbare Inligting besluit het dat Boulanger se werk alleen op die musikale meriete daarvan beoordeel word. Sy het die Tweede Grand Prix gewen vir haar kantate, ''La Sirène'' . {{Sfn|Potter|2001}} {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1908, sowel as die uitvoering van klavierduette in openbare konserte, het Boulanger en Pugno saamgewerk om 'n liedsiklus, ''Les Heures claires'', te komponeer, wat goed ontvang is genoeg om hulle aan te moedig om voort te gaan saamwerk. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Boulanger het steeds gehoop op 'n Grand Prix de Rome en het vir die 1909-kompetisie ingeskryf, maar kon nie 'n plek in die laaste ronde verower nie. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Later daardie jaar het haar suster Lili, toe sestien, aan die familie aangekondig haar voorneme om 'n komponis te word en self die Prix de Rome te wen. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In 1910 het Annette Dieudonné 'n student van Boulanger geword en vir die volgende veertien jaar by haar aangehou. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Toe haar studies beëindig is, het sy Boulanger se studente begin om die grondbeginsels van musiek en solfège te leer. Sy was vir die res van haar lewe Boulanger se goeie vriend en assistent. [[Lêer:Igor Stravinsky & Nadia Boulanger 1937.jpg|links|duimnael|Igor Stravinsky (1882-1971) en Nadia Boulanger (1887-1979) op 'n transatlantiese stoomskip in 1937.]] Boulanger het die première van [[Sergei Diaghilev|Diaghilev]] se ballet ''The Firebird'' in Parys bygewoon, met musiek deur [[Igor Strawinski|Stravinsky]]. Sy het dadelik die jong komponis se genialiteit herken en 'n lewenslange vriendskap met hom begin. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} In April 1912 het Nadia Boulanger haar debuut as dirigent gemaak en die ''Société des Matinées Musicales'' -orkes gelei. Hulle het haar 1908-kantate ''La Sirène'', twee van haar liedjies, en Pugno se ''Concertstück'' vir klavier en orkes uitgevoer. Die komponis het as solis gespeel. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Lili Boulanger het die Prix de Rome in 1913 gewen, die eerste vrou wat dit kon doen. <ref>Potter, Caroline (2001). "Boulanger, (Juliette) Nadia". ''Grove Music Online''. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.03705. {{ISBN|978-1-56159-263-0}}.</ref> Met die koms van die oorlog in Europa in 1914, is openbare programme verminder, en Boulanger moes haar optrede en dirigeerwerk ophou. Sy het voortgegaan om privaat skool te gee en Dallier by die Konservatorium by te staan. Nadia is betrek by Lili se groeiende oorlogswerk, en teen die einde van die jaar het die susters 'n aansienlike liefdadigheidsorganisasie georganiseer, die ''Comité Franco-Américain du Conservatoire National de Musique et de Déclamation.'' Dit het items soos kos, klere, geld en briewe van die huis af aan soldate verskaf wat voor die oorlog musikante was. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Verswak deur haar werk tydens die oorlog, het Lili swak gesondheid begin ly. Sy is in Maart 1918 oorlede. === Lewe na Lili se dood, 1918–21 === Nadia het gesukkel met die dood van haar suster en volgens Jeanice Brooks, "[d]ie tweespalt tussen private hartseer en openbare krag was sterk kenmerkend van Boulanger se gemoedstoestand in die onmiddellike nasleep van die Eerste Wêreldoorlog. Skuldgevoelens om haar talentvolle broer of suster te oorleef, blyk te wees het gelei tot vasberadenheid om Lili se dood te verdien, wat Nadia as verlossende offer beraam het deur haarself in werk en huishoudelike verantwoordelikheid te werp: soos Nadia in Januarie 1919 in haar datumboek geskryf het, 'Ek plaas hierdie nuwe jaar voor jou, my klein geliefde Lili— mag dit sien dat ek my plig teenoor jou nakom – sodat dit vir Moeder minder verskriklik is en dat ek probeer om soos jou te lyk. ' <ref>Brooks, Jeanice (2013). ''The Musical Work of Nadia Boulanger: Performing Past and Future Between The Wars''. Cambridge University Press.</ref> In 1919 het Boulanger in meer as twintig konserte opgetree en dikwels haar eie musiek en dié van haar suster geprogrammeer. <ref name="ros">{{Harnvb|Rosenstiel|1998}}</ref> Aangesien die [[Conservatoire Femina-Musica|Konservatorium Femina-Musica]] tydens die oorlog gesluit het, het [[Alfred Cortot]] en Auguste Mangeot 'n nuwe musiekskool in Parys gestig, wat later daardie jaar as die École normale de musique de Paris geopen het. Boulanger is deur Cortot genooi om by die skool aan te sluit, waar sy klas gegee het in [[harmonie]], [[kontrapunt]], musikale analise, orrel en komposisie. {{Sfn|Potter|2001}} Mangeot het Boulanger ook gevra om artikels van musiekkritiek by te dra tot sy koerant ''[[Le Monde Musical]]'', en sy het af en toe vir die res van haar lewe artikels vir hierdie en ander koerante verskaf, hoewel sy nooit op haar gemak gevoel het om haar menings vir die nageslag op hierdie manier neer te lê nie. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=146}}</ref> In 1920 het Boulanger weer begin komponeer en 'n reeks liedjies geskryf na woorde van Camille Mauclair . In 1921 het sy by twee konserte opgetree ter ondersteuning van [[vroueregte]], wat albei musiek deur Lili bevat het. <ref name="ros" /> Later in haar lewe het sy egter beweer dat sy nooit by [[feminisme]] betrokke was nie, en dat vroue nie die reg om te stem behoort te hê nie, aangesien hulle "die nodige politieke sofistikasie ontbreek het." <ref name="ros" /> === Amerikaanse Skool in Fontainebleau, 1921–1935 === In die somer van 1921 het die Franse Musiekskool vir Amerikaners in Fontainebleau geopen, met Boulanger wat op die program as 'n professor in harmonie gelys is. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=153}}</ref> Haar goeie vriend Isidor Philipp was aan die hoof van die klavierafdelings van beide die Parys Konservatorium en die nuwe Fontainebleau Skool en was 'n belangrike trekpleister vir Amerikaanse studente. Sy het die gebruik, wat vir die res van haar lewe sou voortduur, ingelui om die beste studente een naweek vir middagete en aandete na haar somerkoshuis by Gargenville te nooi. Onder die studente wat die eerste jaar by Fontainebleau bygewoon het, was [[Aaron Copland]] . <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=157}}</ref> Boulanger se onverbiddelike skedule van onderrig, opvoering, samestelling en skryf van briewe het sy tol op haar gesondheid begin eis; sy het gereeld [[Skeelhoofpyn|migraine]] en tandpyn gehad. Sy het opgehou skryf as 'n kritikus vir ''Le Monde-musiekblyspel'' aangesien sy nie die nodige konserte kon bywoon nie. Om haar en haar ma se lewenstandaarde te handhaaf, het sy op onderrig gekonsentreer wat haar winsgewendste bron van inkomste was. <ref name="ros" /> Fauré het geglo sy was verkeerd om op te hou komponeer, maar sy het vir hom gesê: "As daar een ding is waarvan ek seker is, is dit dat ek nuttelose musiek geskryf het." <ref name="mons" /> In 1924 het Walter Damrosch, Arthur Judson en die New York Symphony Society gereël dat Boulanger deur die VSA toer. Sy het vaar op die [[Cunard Line|Cunard-]] vlagskip RMS Aquitania op Oukersaand. Die skip het op Oujaarsaand in New York aangekom na 'n uiters rowwe kruising. <ref name="ros" /> Tydens hierdie toer het sy solo-orrelwerke uitgevoer, stukke van Lili, en die première van Copland se nuwe ''Simfonie vir Orrel en Orkes'', wat hy vir haar geskryf het. {{Sfn|Potter|2001}} Sy het op 28 Februarie 1925 na Frankryk teruggekeer <ref name="ros" /> Later daardie jaar het Boulanger die uitgewer Schirmer genader om te verneem of hulle sou belangstel om haar metodes om musiek aan kinders te onderrig, te publiseer. Toe niks daarvan kom nie, het sy opgehou om oor haar idees te probeer skryf. <ref name="Rosenstiel 1982 202">{{Harnvb|Rosenstiel|1998}}</ref> Gershwin het Boulanger in 1927 besoek en gevra vir lesse in komposisie. Hulle het 'n halfuur lank gepraat waarna Boulanger aangekondig het: "Ek kan jou niks leer nie." Deur dit as 'n kompliment te neem, het Gershwin die storie baie keer herhaal. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=216}}</ref> Die [[Groot Depressie]] het sosiale spanning in Frankryk verhoog. Dae na die Stavisky-onluste in Februarie 1934, en te midde van 'n algemene staking, het Boulanger die dirigeer hervat. Sy het haar Parys-debuut gemaak met die orkes van die [[École normale supérieure|École normale]] in 'n program van [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Johann Sebastian Bach|Bach]] en Jean Françaix . <ref name="ros" /> Boulanger se privaat klasse het voortgegaan; Elliott Carter het onthou dat studente wat nie deur die onluste oor Parys gewaag het nie, net gewys het dat hulle nie “musiek ernstig genoeg opneem nie”. <ref name="mons" /> Teen die einde van die jaar het sy die Orchestre Philharmonique de Paris in die Théâtre des Champs-Élysées gedirigeer met 'n program van Bach, [[Claudio Monteverdi|Monteverdi]] en [[Heinrich Schütz|Schütz]] . <ref name="ros" /> Haar ma Raissa is in Maart 1935 oorlede, na 'n lang agteruitgang. Dit het Boulanger bevry van sommige van haar bande met Parys, wat haar verhinder het om onderriggeleenthede in die Verenigde State aan te gryp. <ref name="Rosenstiel 1982 202">{{Harnvb|Rosenstiel|1998}}</ref> === Toer en opname === In 1936 het Boulanger [[Alfred Cortot]] in sommige van sy klaviermeesterklasse vervang en die studente in Mozart se klawerbordwerke afgerig. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=264}}</ref> Later in die jaar het sy na Londen gereis om haar lesings-voordragte vir die [[BBC]] uit te saai, asook om werke te dirigeer waaronder Schütz, Fauré en Lennox Berkeley . Sy is aangewys as die eerste vrou om die Londense Filharmoniese Orkes te dirigeer en het lof ontvang vir haar optredes. {{Sfn|Potter|2001}} <ref name="ros" /> Boulanger se jarelange passie vir Monteverdi het uitgeloop op haar opname van ses skywe van madrigale vir HMV in 1937, wat sy musiek na 'n nuwe, wyer gehoor gebring het. <ref name="ros" /> Nie alle beoordelaars het haar gebruik van moderne instrumente goedgekeur nie. <ref name="ros" /> Toe [[Paul Hindemith|Hindemith]] sy ''The Craft of Musical Composition'' gepubliseer het, het Boulanger hom toestemming gevra om die teks in Frans te vertaal, en om haar eie kommentaar by te voeg. Hindemith het nooit op haar aanbod gereageer nie. Nadat hy van [[Nazi-Duitsland]] na die Verenigde State gevlug het, het hulle nie die saak verder bespreek nie. <ref name="ros" /> Laat in 1937 het Boulanger na Brittanje teruggekeer om vir die BBC uit te saai en haar gewilde lesingsvoordragte te hou. In November het sy die eerste vrou geword om 'n volledige konsert van die Royal Philharmonic Society in Londen te dirigeer, wat Fauré se ''Requiem'' en Monteverdi se ''Amor (Lamento della ninfa)'' ingesluit het. <ref name="ros" /> Mangeot het haar konserte beskryf en geskryf,<blockquote>Sy gebruik nooit 'n dinamiese vlak harder as [[Dinamika (musiek)|mezzo-forte]] nie en sy put plesier uit versluierde, murmurerende sonoriteite, waaruit sy nogtans groot uitdrukkingskrag verkry. Sy rangskik haar dinamiese vlakke sodat sy nooit [[Dinamika (musiek)|fortissimo]] nodig het nie. . . <ref name="ros" /></blockquote>In 1938 het Boulanger na die VSA teruggekeer vir 'n langer toer. Sy het gereël om 'n reeks lesings by Radcliffe, [[Harvard-universiteit|Harvard]], Wellesley en die Longy School of Music te gee en vir [[NBC]] uit te saai. Tydens hierdie toer het sy die eerste vrou geword om die Boston Simfonieorkes te dirigeer. In haar drie maande daar het sy meer as honderd lesings-voordragte, voordragte en konserte gegee <ref name="ros" /> Dit het die wêreldpremière van Stravinsky se ''Dumbarton Oaks Concerto'' ingesluit. {{Sfn|Potter|2001}} Destyds is sy gesien deur die Amerikaanse beeldhouer Katharine Lane Weems wat in haar dagboek aangeteken het, “Haar stem is verbasend diep. Sy is redelik skraal met 'n uitstekende figuur en fyn gelaatstrekke, Haar vel is delikaat, haar hare grys effens, sy dra 'n knippie en beduie terwyl sy opgewonde raak om oor musiek te praat." <ref>Weems, Katharine Lane, as told to Edward Weeks, Odds Were Against Me: A Memoir, Vantage Press, New York, 1985 p.105</ref> HMV het in 1938 twee bykomende Boulanger-plate uitgereik: die Klavierkonsert in D deur Jean Françaix, wat sy gedirigeer het; en die [[Johannes Brahms|Brahms]] ''Liebeslieder Waltzes'', waarin sy en [[Dinu Lipatti]] die duopianiste met 'n vokale ensemble was, en (weer saam met Lipatti) 'n keur van die Brahms Waltzes, Op. 39 vir klavier vier hande . <ref>{{Cite web|url=http://www.naxos.com/person/Nadia_Boulanger/27093.htm|title=Nadia Boulanger|publisher=naxos.com|access-date=21 February 2012|archive-date=11 Oktober 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011212032/http://www.naxos.com/person/Nadia_Boulanger/27093.htm|url-status=live}}</ref> Tydens Boulanger se toer deur Amerika die volgende jaar, het sy die eerste vrou geword wat die New York Filharmoniese Orkes by [[Carnegie Hall]], die [[Philadelphia Orkes]] en die Washington Nasionale Simfonieorkes dirigeer het. Sy het 102 lesings in 118 dae oor die VSA gehou. <ref name="ros" /> === Tweede Wêreldoorlog en emigrasie, 1940–45 === Terwyl die [[Tweede Wêreldoorlog]] op hande was, het Boulanger haar studente gehelp om Frankryk te verlaat. Sy het self planne gemaak om dit te doen. Stravinsky het by haar by Gargenville aangesluit, waar hulle gewag het op nuus van die Duitse aanval teen Frankryk. <ref name="ros" /> Boulanger het gewag om Frankryk te verlaat tot die laaste oomblik voor die inval en besetting en het op 6 November 1940 via [[Madrid]] en [[Lissabon]] in New York aangekom <ref name="ros" /> Na haar aankoms het Boulanger na die Longy School of Music in Cambridge gereis om klasse in harmonie, fuga, kontrapunt en gevorderde komposisie te gee. <ref name="ros" /> In 1942 het sy ook begin skoolhou by die Peabody-konservatorium in [[Baltimore]] . Haar klasse het musiekgeskiedenis, harmonie, kontrapunt, fuga, orkestrasie en komposisie ingesluit. <ref name="ros" /> === Later lewe in Parys, 1946–79 === Sy het Amerika aan die einde van 1945 verlaat en in Januarie 1946 na Frankryk teruggekeer. Daar het sy 'n pos as professor in ''begeleiding au klavier'' aan die Parys Konservatorium aanvaar. <ref name="ros" /> In 1953 is sy aangestel as algehele direkteur van die Fontainebleau Skool. <ref name="ros" /> Sy het ook haar toer na ander lande voortgesit. As 'n jarelange vriend van die familie, en as amptelike kapelmeester van die Prins van Monaco, is Boulanger gevra om die musiek te reël vir die troue van [[Rainier III van Monaco|Prins Rainier]] van Monaco en die Amerikaanse aktrise [[Grace Kelly]] in 1956. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=366}}</ref> In 1958 het sy teruggekeer na die VSA vir 'n toer van ses weke. Sy het uitsaai, lesings en vier televisiefilms gekombineer. <ref name="ros" /> Ook in 1958 is sy opgeneem as 'n Erelid in Sigma Alpha Iota, die internasionale vrouemusiek-broederskap, deur die Gamma Delta-afdeling by die Crane School of Music in Potsdam, New York. <ref>{{Cite web|url=http://www.sai-national.org/home/Membership/DistinguishedMembers/HonoraryMembers/tabid/241/Default.aspx#b|title=Sigma Alpha Iota – Honorary Members|last=Ellen|first=Moody|archive-url=https://web.archive.org/web/20110111151219/https://www.sai-national.org/home/Membership/DistinguishedMembers/HonoraryMembers/tabid/241/Default.aspx#b|archive-date=11 January 2011|access-date=21 April 2013}}</ref> In 1962 het sy deur Turkye getoer, waar sy konserte gedirigeer het saam met haar jong protégée [[İdil Biret]]. <ref name="ros" /> Later daardie jaar is sy deur president [[John F. Kennedy]] en sy vrou [[Jackie Onassis|Jacqueline]] na die [[Withuis|Wit Huis]] van die Verenigde State genooi, <ref name="ros" /> en in 1966 is sy na Moskou genooi om die jurie vir die Internasionale Tsjaikofski-kompetisie, onder voorsitterskap van [[Emil Gilels]] . <ref name="doyle">Doyle, Roger O. (2003). Martha Furman Schleifer (ed.). ''Women Composers''. Vol. 7. Hall. pp. 753–4. {{ISBN|0-7838-8194-0}}.</ref> Terwyl sy in Engeland was, het sy by die Yehudi Menuhin Skool skoolgehou. Sy het ook lesings by die Royal College of Music en die Royal Academy of Music gegee, wat almal deur die BBC uitgesaai is. <ref name="doyle" /> Haar sig en gehoor het teen die einde van haar lewe begin vervaag. {{Sfn|Potter|2001}} Op 13 Augustus 1977, voor haar 90ste verjaardag, is sy 'n verrassende verjaardagviering by Fontainebleau se Engelse Tuin gegee. Die skool se sjef het 'n groot koek voorberei waarop geskryf is: "1887–Geluk met jou verjaarsdag, Nadia Boulanger–Fontainebleau, 1977". Toe die koek bedien is, het 90 klein wit kerse wat op die dam gedryf het, die area verlig. Boulanger se destydse protégé, Emile Naoumoff, het 'n stuk opgevoer wat hy vir die geleentheid gekomponeer het. {{Sfn|Rosenstiel|1998}} Boulanger het byna tot haar dood in 1979 in Parys gewerk. {{Sfn|Potter|2001}} Sy word by die Montmartre-begraafplaas saam met haar suster Lili en hul ouers begrawe. == Pedagogiek == [[Lêer:Boulanger and Martens (next to the piano with pair of glasses) 1969..jpg|duimnael|Nadia Boulanger, 1969]] Gevra oor die verskil tussen 'n goedgemaakte werk en 'n meesterstuk, het Boulanger geantwoord:<blockquote>Ek kan sê of 'n stuk goed gemaak is of nie, en ek glo dat daar toestande is waarsonder meesterstukke nie bereik kan word nie, maar ek glo ook dat dit wat 'n meesterstuk definieer, nie vasgepen kan word nie. Ek sal nie sê dat die maatstaf vir 'n meesterstuk nie bestaan nie, maar ek weet nie wat dit is nie. <ref name="mons" /></blockquote>Sy het beweer dat sy alle “goeie musiek” geniet. Volgens Lennox Berkeley, "'n Goeie wals het vir haar net soveel waarde as 'n goeie fuga, en dit is omdat sy 'n werk uitsluitlik op die estetiese inhoud beoordeel." <ref>Berkeley, Lennox (January 1931). "Nadia Boulanger as Teacher". ''The Monthly Musical Record''.</ref> “Sy was 'n bewonderaar van [[Claude Debussy|Debussy]], en 'n dissipel van [[Maurice Ravel|Ravel]] . Alhoewel sy min simpatie met [[Arnold Schoenberg|Schoenberg]] en die Weense [[Twaalftoonmusiek|dodekafonici]] gehad het, was sy 'n vurige kampvegter van [[Igor Strawinski|Stravinsky]] ." <ref name="mademoiselle">Bernheimer, Martin (8 September 1985). "''Mademoiselle'': ''Conversations with Nadia Boulanger'', by Bruno Monsaingeon". ''Los Angeles Times''.</ref> Sy het te alle tye op volle aandag aangedring: “Enigiemand wat optree sonder om aandag te gee aan wat hy doen, mors sy lewe. Ek sal so ver gaan as om te sê dat die lewe geweier word deur gebrek aan aandag, of dit nou is om vensters skoon te maak of om 'n meesterstuk te probeer skryf." <ref>{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=35}}</ref> In 1920 het twee van haar gunsteling vroulike studente haar verlaat om te trou. Sy het gedink hulle het hul werk saam met haar en hul verpligting tot musiek verraai. Haar houding teenoor vroue in musiek was teenstrydig: ten spyte van Lili se sukses en haar eie aansien as onderwyser, het sy haar hele lewe lank gehou dat 'n vrou se plig was om 'n vrou en ma te wees. <ref name="ros" /> Volgens Ned Rorem sou sy altyd die voordeel van die twyfel aan haar manstudente gee, maar het dan die dames oorbelas. Sy het onderrig gesien as 'n plesier, 'n voorreg en 'n plig: <ref name="mons" /> "Niemand is verplig om lesse te gee nie. Dit vergiftig jou lewe as jy lesse gee en dit verveel jou.” <ref name="mons" /> Boulanger het leerlinge van enige agtergrond aanvaar; haar enigste maatstaf was dat hulle moes wil leer. Sy het studente verskillend behandel na gelang van hul vermoë: daar is van haar talentvolle studente verwag om die strengste vrae te beantwoord en goed onder stres te presteer. Die minder bekwame studente, wat nie van plan was om 'n loopbaan in musiek te volg nie, is meer toegeeflik behandel, en Michel Legrand het beweer dat die wat sy nie hou nie, met 'n eerste prys in een jaar gegradueer is: "Die goeie leerlinge het nooit 'n beloning sodat hulle gebly het. Ek was [daar] vir sewe jaar. En ek het nooit 'n eerste prys gekry nie." <ref>[https://elpais.com/elpais/2016/11/09/eps/1478646323_147864.html "Michel Legrand: 'Desprecio la música contemporánea'&#x2009;"] 'Michel Legrand: "I despise contemporary music"] by Carlos Galilea, ''[[El País]]'', 9 November 2016 (in Spanish)</ref> Elke student moes anders benader word: “Wanneer jy ’n nuwe leerling aanvaar, is die eerste ding om te probeer verstaan watter natuurlike gawe, watter intuïtiewe talent hy het. Elke individu stel 'n spesifieke probleem." <ref name="mons" /> "Dit maak nie saak watter styl jy gebruik nie, solank jy dit konsekwent gebruik." <ref name="Monsaingeon 1985 120">{{Harnvb|Monsaingeon|1985}}</ref> Boulanger het 'n verskeidenheid onderrigmetodes gebruik, insluitend tradisionele harmonie, partituurlees by die klavier, spesie-kontrapunt, analise en sigsang (met behulp van vaste-Do solfège ). <ref name="Monsaingeon 1985 120" /> Toe sy die eerste keer na 'n student se partituur gekyk het, het sy dikwels kommentaar gelewer op die verband daarvan met die werk van 'n verskeidenheid komponiste: byvoorbeeld, "[D]ie mate het dieselfde harmoniese progressies as Bach se F majeur prelude en [[Frédéric Chopin|Chopin]] se F majeur Ballade . Kan jy nie met iets interessanter vorendag kom nie?" <ref name="campbell">{{Cite web|url=http://www.nadiaboulanger.org/nb/galleryA.html|title=Nadia Boulanger: Teacher of the Century|last=Campbell|first=Don|year=2002|publisher=nadiaboulanger.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727111141/http://www.nadiaboulanger.org/nb/galleryA.html|archive-date=27 July 2011|access-date=21 February 2012}}</ref> Virgil Thomson het hierdie proses frustrerend gevind: "Enigiemand wat haar in enige stuk toegelaat het om vir hom te sê wat om volgende te doen, sal sien dat daardie stuk voor sy oë verwoes is deur die toepassing van roetine-resepte en bromiede uit standaardrepertorium." <ref name="Rorem">Monsaingeon 1985, pp. 31–32</ref> Copland het onthou dat sy een allesomvattende beginsel gehad het .. die skepping van wat sy ''la grande ligne'' genoem het – oftewel die lang lyn in musiek. Sy het innovasie ter wille van innovasie afgekeur: "Wanneer jy musiek van jou eie skryf, moet nooit moeite doen om die ooglopende te vermy nie." <ref>Orr, Robin (March 1983). "Boulanger". ''The Musical Times''.</ref> Sy het gesê: "Jy het 'n gevestigde taal nodig en dan, binne daardie gevestigde taal, die vryheid om jouself te wees. Dit is altyd nodig om jouself te wees - dit is 'n teken van genie op sigself." <ref>Driver, Paul: "Mademoiselle", ''Tempo'', June 1986, Cambridge University Press, pp. 33–34</ref> Quincy Jones sê Boulanger het vir hom gesê “Jou musiek kan nooit meer of minder wees as wat jy as mens is nie”. <ref>[http://arts.gov/audio/quincy-jones-nadia-boulanger "Quincy Jones on Nadia Boulanger"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613181004/http://arts.gov/audio/quincy-jones-nadia-boulanger |date=13 Junie 2015 }}, recording and transcript, [[National Endowment for the Arts]]</ref> Sy het altyd beweer dat sy nie kreatiwiteit aan haar studente kan verleen nie en dat sy hulle net kan help om intelligente musikante te word wat die kunsvlyt van komposisie verstaan. "Ek kan niemand van vindingrykheid voorsien nie, en ek kan dit ook nie wegneem nie; ek kan eenvoudig die vryheid gee om te lees, om te luister, om te sien, om te verstaan." <ref>{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=54}}</ref> Slegs inspirasie kan die verskil maak tussen 'n goedgemaakte stuk en 'n artistieke een. <ref>{{Harnvb|Rosenstiel|1998|p=195}}</ref> Sy het geglo die begeerte om te leer, om beter te word, is al wat nodig is om te bereik – altyd mits die regte hoeveelheid werk ingesit word. Sy sou die voorbeelde aanhaal van [[Jean-Philippe Rameau|Rameau]] (wat sy eerste opera op vyftig geskryf het), Wojtowicz (wat op een-en-dertig 'n konsertpianis geword het) en Roussel (wat geen professionele toegang tot musiek gehad het tot hy vyf-en-twintig was nie), as toonbank. -argumente vir die idee dat groot kunstenaars altyd uit begaafde kinders ontwikkel. <ref>{{Harnvb|Monsaingeon|1985|p=42}}</ref> Haar geheue was wonderlik: teen die tyd dat sy twaalf was, het sy die hele Bach se ''[[Das wohltemperierte Klavier|Well-Tempered Clavier]]'' uit haar kop geken. <ref name="mons" /> Studente het beskryf dat sy elke belangrike stuk, deur elke belangrike komponis, ken. <ref name="campbell"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.mvdaily.com/articles/2005/02/boulanger1.htm|title=The Last Class: Memories of Nadia Boulanger|last=Orkin|first=Jenna|year=2005|access-date=21 February 2012|archive-date= 5 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905205222/http://www.mvdaily.com/articles/2005/02/boulanger1.htm|url-status=live}}</ref> Copland onthou,<blockquote>Nadia Boulanger het alles geweet wat oor musiek te wete was; sy het die oudste en die nuutste musiek geken, pre-Bach en post-Stravinsky. Alle tegniese kundigheid was binne haar vingers: harmoniese transponering, die figuurlike bas, partituurlees, orrelregistrasie, instrumentale tegnieke, struktuurontledings, die skoolfuga en die vrye fuga, die Griekse modes en [[Gregoriaanse gelyksang|Gregoriaanse gesang]] . <ref name="copland">Copland, Aaron (1963). ''On Music''. New York: Pyramid. pp. 70–77.</ref></blockquote>[[Murray Perahia]] het onthou dat sy "bewonderd was deur die ritme en karakter" waarmee sy 'n reël van 'n Bach-fuga gespeel het. <ref name="mons" /> Janet Craxton het onthou hoe ek na Boulanger se speel van Bach-korale op die klavier geluister het as "die enkele grootste musikale ervaring van my lewe". <ref>{{Cite web|url=http://aaowen.com/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=29|title=Nadia Boulanger Remembered|last=Owen|first=Albert Alan|year=2006|publisher=aaowen.com|access-date=27 February 2012|archive-date=26 Januarie 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126215115/http://aaowen.com/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=29|url-status=dead}}</ref> == Eerbewyse en toekennings == * 1932 Chevalier aan die [[Erelegioen|Légion d'honneur]] {{Sfn|Potter|2001}} * 1934 Orde van Polonia Restituta <ref name="kendall">Kendall, Alan (1976). ''The Tender Tyrant – Nadia Boulanger – A Life Devoted To Music''. Macdonald and Jane's. p. 76.</ref> * 1962 Buitelandse Erelid van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe <ref name="AAAS">{{Cite web|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=29 July 2014|archive-date=23 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123115752/http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|url-status=live}}</ref> * 1962 Howland-gedenkprys <ref>{{Cite web|url=https://ydnhistorical.library.yale.edu/?a=d&d=YDN19620226-01.1.1&|title=Griswold Awards Prize to Nadia Boulanger|last=Hooker|first=Alan|website=Yale Daily News Historical Archive|publisher=Yale University|access-date=25 March 2021|archive-date=15 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815072547/https://ydnhistorical.library.yale.edu/?a=d&d=YDN19620226-01.1.1&|url-status=live}}</ref> * 1975 Médaille d'Or van die Académie des Beaux-Arts van die [[Institut de France]] <ref name="spycket">Spycket, Jerome (1993). ''Nadia Boulanger''. Pendragon Press. p. 160.</ref> * 1977 Groot offisier van die Légion d'honneur <ref name="spycket" /> * 1977 [[Orde van die Britse Ryk]] <ref name="spycket" /> * 1977 Orde van St. Charles van Monaco {{Sfn|Potter|2001}} * 1977 Orde van die Kroon van België {{Sfn|Potter|2001}} == Sleutel werk == '''Vokaal''' {{Sfn|Potter|2001}} * Allons voir sur le lac d'argent (A. Silvestre), 2 stemme, klavier, 1905 * Ecoutez la chanson bien douce ([[Paul Verlaine|Verlaine]]), 1 stem, orkes, 1905 * Les sirènes (Grandmougin), vrouekoor, orkes, 1905 * A l'aube (Silvestre), koor, orkes, 1906 * A l'hirondelle ([[Sully Prudhomme]]), koor, orkes, 1908 * La sirène (E. Adenis/Desveaux), 3 stemme, orkes, 1908 * Dnégouchka (G. Delaquys), 3 stemme, orkes, 1909 * Meer as 30 liedjies vir 1 stem, klavier, insluitend: : Extase ([[Victor Hugo|Hugo]]), 1901 : Désepérance (Verlaine), 1902 : Cantique de soeur Béatrice ([[Maurice Maeterlinck|Maeterlinck]]), 1909 : Une douceur splendide et sombre (A. Samain), 1909 : Larme solitaire ([[Heinrich Heine|Heine]]), 1909 : Une aube affaiblie (Verlaine), 1909 : Priere (Bataille), 1909 : Soir d'hiver (N. Boulanger), 1915 : Au bord de la nuit, Chanson, Le couteau, Doute, L'échange (Mauclair), 1922 : J'ai frappé (R. de Marquein), 1922 '''Kamer- en solowerke''' {{Sfn|Potter|2001}} * 3 stukke, orrel, 1911, arr. tjello, klavier * 3 stukke, klavier, 1914 * Pièce sur des airs populaires flamands, orrel, 1917 * Vers la vie nouvelle, klavier, 1917 '''Orkes''' {{Sfn|Potter|2001}} * Allegro, 1905 * Fantaisie variée, klavier, orkes, 1912 '''Met Raoul Pugno''' {{Sfn|Potter|2001}} * Les heures claires ( Verhaeren ), 8 liedere, 1 stem, klavier, 1909 * ''La ville morte'' ( [[Gabriele D'Annunzio|d'Annunzio]] ), opera, 1910–13 == Opnames == * Mademoiselle: Premiere Audience – Onbekende Musiek van Nadia Boulanger, Delos DE 3496 (2017) * Huldeblyk aan Nadia Boulanger, Cascavelle VEL 3081 (2004) * BBC Legends: Nadia Boulanger, BBCL 40262 (1999) * Women of Note. Koch International Classics B000001SKH (1997) * Kamermusiek deur Franse vroulike komponiste. Classic Talent B000002K49 (2000) * Le Baroque Avant Le Baroque. [[EMI|EMI Classics]] Frankryk B000CS43RG (2006) == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20060613062637/http://nadiaboulanger.org/ www.nadiaboulanger.org] * [http://www.fontainebleauschools.org/ Die Amerikaanse Konservatorium by Fontainebleau] * {{Find a Grave|13917567}} * [http://theartsongproject.com/nadia-boulanger/ Liedjies deur Nadia Boulanger by The Art Song Project] * Free scores by Nadia Boulanger * http://www.openculture.com/2018/04/meet-nadia-boulanger.html * [https://www.youtube.com/watch?v=uLlHtCttSE8 Onderhoud met Nadia Boulanger] * Nadia Boulanger. [https://andrewpink.org/wp-content/uploads/2021/03/boulanger-improviation-3-andante.mp3 ''Improvisasie''] (1911/2). Andrew Pink (2021) [https://andrewpink.org/2020/12/12/exordia/ ''<nowiki/>'Exordia ad missam'''] . * [https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/27/resources/4703 Nadia Boulanger briewe aan lede van die Chanler- en Pickman-gesinne, 1940-1978] by [https://library.harvard.edu/collections/isham-memorial-library Isham Memorial Library, Harvard Universiteit] * [https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/27/resources/4715 Nadia Boulanger tellings deur haar studente, 1925-1972] by [https://library.harvard.edu/collections/isham-memorial-library Isham Memorial Library, Harvard Universiteit] {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1979]] [[Kategorie:Geboortes in 1887]] [[Kategorie:Musiek]] [[Kategorie:Franse dirigente]] [[Kategorie:Franse musici]] [[Kategorie:Franse pianiste]] [[Kategorie:Vroue van die 20ste eeu]] sw4tc8j0pqo4jw1vepbue5c8innw6ux 0 418218 2916797 2911301 2026-07-09T22:07:54Z Jcb 223 2916797 wikitext text/x-wiki '''Moorreesburg se betrokkenheid by die Anglo-Boereoorlog''' word hier vermeld. Om volkekundige verwarring en dubbelsinnigheid (soos "[[Engeland|Engelse]] soldaat") te vermy word voortaan 'Kakies' en 'Tommies' in die artikel gebruik om na enigiemand te verwys wat aan die Engelse kant geveg het. == Afkondiging van die krygswet == Die krygswet is nie oombliklik dwarsoor die hele Kolonie afgekondig nie, maar stuk-stuk. Op '''7 Januarie 1901''' is die krygswet so afgekondig in Calvinia, Clanwilliam, Piquetberg, Malmesbury, Tulbagh, Paarl en Stellenbosch, waaronder Moorreesburg ook sou ressorteer.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=1KJKAQAAMAAJ&pg=GBS.PA13&hl=en_ZA Papers relating to the Administration of Martial Law in South Africa''. 1902. p. 13]</ref> === Meer omtrent die krygswet === In die woorde van die owerheid self is die krygswet nie 'n wet ''per se'' nie; maar dit setel alle mag van elke afsonderlike krygswetdistrik in die hande van sy aangewese kommandant om te maak soos sy smaak, al is sy dade ook hoe onbillik, onredelik of teenstrydig met die Wet (en selfs Victoriaanse waardes), om die veiligheid, die orde en die regering na goeddunke te verseker.<ref name="MartjieLouw.78">[https://play.google.com/books/reader?id=1KJKAQAAMAAJ&pg=GBS.PA78&hl=en_ZA Papers relating to the Administration of Martial Law in South Africa''. 1902. pp. 78-115]</ref> Al word die wens uitgespreek dat daar eenvormigheid dwarsoor die Kolonie moet geld wat die reëls betref, het dit in die praktyk glad nie gebeur nie, soos duidelik blyk in die advokaat Frederic Mackarness se ''Martial Law in the Cape Colony during 1901''.<ref name="Mackarness">[https://web.archive.org/web/20250308175218/https://publikationen.ub.uni-frankfurt.de/opus4/frontdoor/deliver/index/docId/16091/file/A000001000.pdf Mackarness, F. 1901. ''Martial Law in the Cape Colony during 1901''. London: National Press Agency.]</ref> Beamptes kon sonder 'n lasbrief iemand in hegtenis neem wie ook al maar verdink word dat hy (of sy) die Boere sou help.<ref name="MartjieLouw.78" /> En dan was daar ook nog die suiwere magsvertoon of intimidasie. 'n Mens dink hier in die besonder aan ds. [[Adriaan Moorrees]] en ds. Gustav Adolph Scholtz (van Colesberg) wat in die middel van die nag, nadat al die lampe uitgedoof is, by die pastorie in die Paarl lastig geval is, selfs al is al die reëlings vooraf nougeset by die polisie aangemeld. Die volgende oggend, die [[Vrydag]], is die pastorie omring deur wagte, en Scholtz is verbied om na [[Kaapstad]] te reis. Eers die Maandag is die wagte verwyder, en 'n boodskap is aan Scholtz gerig: "By order of the Commandant, your guards have been removed, and you are permitted to proceed to Cape Town."<ref name="Mackarness" /> Niks kon mense keer om kwaadwillig hul medemens te vervolg nie. Blykbaar was die skoolkomitee van Moorreesburg nie geneë met Pappie Walters nie, en wou van hom ontslae raak. Matthys (Pappie) Walters (die oupa van die digter [[M.M. Walters]]), toe nog 'n skoolhoof, het 'n possak van Moorreesburg wat deur die drywer van 'n poskar agterweë gelaat is geneem en te perd die poskar probeer inhaal. Dit was alles duidelik ''bona fide'' bedoel. Hy word egter buite die dorp aangekeer en gearresteer op twee aanklagte: hy is buite die bepaalde grens en in die onwettige besit van 'n possak. Hy is met 8 medegevangenes na die gevangenis op Malmesbury gestuur, word tot dwangarbeid gevonnis en na Matjiesfontein gestuur. Pappie is sy pos as skoolhoof en onderwyser ook boonop kwyt. Na afloop van die oorlog het hy en sy jongste broer, Roelof, 'n winkeltjie op Moorreesburg oopgemaak.<ref>[https://web.archive.org/web/20170103030145if_/http://waltersfamilie.co.za/Dokumente/Pappie.pdf Walters, N.M. s.j. Pappie Walters- Agterbaai se seun en Onderwysman.]</ref> Die kommandant kon burgers wat die gewone wette (dus, gewone misdaad, soos gestipuleer in die strafreg) oortree in hegtenis neem en voor die landdros daag,<ref name="MartjieLouw.78" /> maar die burgerlike regbank op sy beurt het feitlik nie die geringste invloed op die krygsraad uitgeoefen nie. Gestel 'n ongewenste persoon (ongeag of dit nou 'n invloedryke boer of raadslid, 'n predikant, onderwyser of selfs dokter was) word sonder 'n lasbrief summier opgepak en in aanhouding gehou, dan het selfs 'n petisie by die Hooggeregshof om 'n verklaring te eis vir die inhegtenisname, en waar die beskuldigde hom tans bevind, 'n doodloopstraat bereik.<ref name="Mackarness" /><ref name="VVeVR2001.121" /> Daar was ook die sogenaamde "leërkontrakteurs" wat rekwisisievorms van die Britse owerhede gebruik het om die burgers te dwing om byvoorbeeld hul ossewaens met 16 osse volledig met trekgoed en drywer en al net so aan hulle af te staan teen 'n geringe bedrag. Sou die burgers dan enige beswaar opper, is hulle bloot begroet met 'n dreigement dat hulle goed gekonfiskeer sou word. Sulke handelaars het enorme winste gemaak. Met die militêre owerheid wat vierkant agter hom staan, kon hierdie leërkontrakteur die boere se graan laat afsny en oplaai; ook tafelgerei is sonder vergoeding afgedwing.<ref name="VVeVR2001.121" /> === Kernreëls === Wat nou volg is die kernreëls wat feitlik dwaroor die hele Kaapkolonie gegeld het, en dus ook in Moorreesburg. Met die uitsondering van 'n permit wat toegestaan is deur die kommandant, of 'n persoon wat deur hom afgevaardig is om die permit af te lewer, was geen persoon toegelaat om:<ref name="MartjieLouw.78" /> :(a) die distrik binne te kom of te verlaat nie :(b) om na of uit die distrik uit te trek nie :(c) enige dorp te betree of te verlaat nie, met die uitsondering van ::(1) om produkte na die mark toe te bring ::(2) om diere aan die krygsmag te verkoop ::(3) om hul by die krygsmag aan te meld ::(4) om kerk by te woon Die kommandante kon egter besluit dat alle boere eenvoudig tuis moes bly (as daar Boere of rebelle in die omgewing was); dan mag niemand produkte na die mark toe bring of kerke bywoon nie.<ref name="MartjieLouw.78" /> Niemand mag enige dorp betree of verlaat in die Distrik tussen sonsondergang of sonop, behalwe om 'n dokter te spreek nie.<ref name="MartjieLouw.78" /> Enige besoeker of vreemdeling wat by 'n huis of plaas aanklop moes sonder verwyl aan die kommandant gerapporteer word, <ref name="MartjieLouw.78" /> al was dit ook te voet. Alle vergaderings of samekomste (dit wil sê, waar meer as 6 persone teenwoordig is) was verbode, buiten:<ref name="MartjieLouw.78" /> :(a) dié wat met spesiale vergunning deur die Kommandant skriftelik toegestaan is :(b) dié van godsdienstige aard, soos kerkdienste, kerkraadvergaderings en die Nagmaal :(c) vergaderings van die afdelings- en munisipale rade. :(d) waar almal in dieselfde huis woonagtig was Saans moes iedere persoon tussen 10 nm. en 5 vm. tuis wees. Die lampe moes uitgedoof wees tussen halfelf die aand en vyfuur soggens, met die uitsondering van siekte of noodgevalle. Ook hierdie uitsondering moes die volgende oggend onmiddellik by die Kommandant se kantoor aangemeld word; en selfs 'n permit moes aangevra word nadat 'n doktersbrief ingelewer is.<ref name="MartjieLouw.78" /> Geen vure mag saans op die plase buite brand nie (of enigiets wat as ligsein op die heuwels kan dien nie); ook die aansteek daarvan is verbode.<ref name="MartjieLouw.78" /> Alle vee wat van die vyand gebuit is, word staatsbesit.<ref name="MartjieLouw.78" /> Geen persoon mag 'n fiets, driewiel of motor bestuur of besit alvorens die masjien nie by die Kommandant se kantoor geregistreer is nie. Daarna sal 'n nommerplaat uitgereik word.<ref name="MartjieLouw.78" /> Fietsers mag nie vinniger as 6 myl per uur verby enige wag ry nie; ook moet die ryer afklim indien so gevra word. 'n Fietslamp moet ook aangebring word indien saans gery word.<ref name="MartjieLouw.78" /> Smouse is verbied, maar handelsreisigers kon spesiale vergunning by die kommandant kry om in die distrik rond te beweeg.<ref name="MartjieLouw.78" /> Teen 20 Junie 1901 het sekere Distrikte nietemin wel permitte aan smouse begin uitreik.<ref name="MartjieLouw.78" /> Koerierdienste is feitlik verbode, want alle pakkies moes in poskantoorsakke vervoer word (om natuurlik gesensor te word).<ref name="MartjieLouw.78" /> Briewe en telegramme is gesensor;<ref name="MartjieLouw.78" /> koerante wat die Boere goedgesind was, is toegemaak; die besit van heelwat Hollandse en Duitse koerante is verbied.<ref name="Mackarness" /> Selfs gedagtevryheid is ontneem.<ref name="VVeVR2001.121" /> Ene Basson, 'n boer, het teenoor 'n mnr. Fick, 'n lojalis, gekruide taal gebruik - 'n boete van 10 sjielings is hom opgelê. Stel hierteenoor Hendrik de Waal, 'n 16-jarige van Fraserburg, wat £3 (of sy maandelikse loon) moes opdok omdat hy "abusive language" teenoor 'n stadswag gebesig het.<ref name="Mackarness" /> Vergelyk hiermee A.W. Schultz, van Caledon, wat aangekla word van "opruiende taalgebruik" (5 September 1901): sy eerste straf is 2 jaar dwangarbeid, maar daarna word hy 'n krygsgevangene en word gedeporteer.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=1KJKAQAAMAAJ&pg=GBS.PA238&hl=en_ZA Papers relating to the Administration of Martial Law in South Africa''. 1902. p. 238]</ref> Alle perde, muile, esels, osse, karre en toerusting moes na die Kommandant besorg word, sou hy daarvoor vra.<ref name="MartjieLouw.78" /> Luidens 'n Reuters-korrespondent by Piquetberg was daar die voorval waar 'n jong en onervare boer, ene Maritz, £5 beboet is omdat hy nie sy perde 'om beskerming' laat wegstuur het nie.<ref name="Mackarness" /> Niemand mag enige sketse maak of foto's neem van enige wapenopslagplek of fort nie. Ook as jy in jou onkunde met 'n kamera in die omtrek betrap is, was jy diep in die sop.<ref name="MartjieLouw.78" /> Teen 21 Augustus 1901 is die wetgewing heelwat gewysig:<ref name="MartjieLouw.78" /> Uit vrees dat die invallende Boere proviand in die hande kon kry, moes elke huisgesin op rantsoene leef - elke veertien dae moes die kos in die dorp waaronder 'n plaas sou val afgehaal word. Nou wel te voet, want die trekdiere is ontneem.<ref name="MartjieLouw.78" /><ref name="VVeVR2001.121" /> Die krygswet in die kolonie het, soos gestel op 25 Oktober 1901, Engeland 'n halfmiljoen pond sterling per week gekos.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMDA03:000103990:mpeg21:p001 BUITENLAND. Zuid-Afrika.. "Provinciale Drentsche en Asser courant". Assen, 25-10-1901. Geraadpleegd op Delpher op 08-03-2025]</ref> Al is vrede op 31 Mei 1902 gesluit, is die krygswette van die Kaapkolonie eers op '''16 September 1902''' opgehef.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> == Verloop == Die eerste suidwaartse offensief van Maritz het beoog om rebelle te werf en die strydperk dieper die Kolonie in te skuif, om meer aandag op hom te vestig, sodat die Boere in Transvaal tyd kan kry om hulself te herbewapen, of om ten minste daarvoor te sorg dat Engeland nie al sy magte op die Republieke konsentreer nie.<ref name="Fourie" /> Op 30 September 1901 trek Boerekommandant Manie Maritz met 'n kommando van plus-minus 600 persone deur die Sandveld na Piketberg.<ref name="VVeVR2001.80">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 80-85.</ref> Die Britte het verwag dat Maritz vroeër of later Piketberg of Hopefield sou aanval, omdat groot Britse voorraaddepots hier te vinde was, maar ook moontlike rebellerekrute.<ref name="Fourie">[https://web.archive.org/web/20250311085117/https://repository.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/39083/Fourie_Lambertus%20Myburgh.pdf?sequence=1 Fourie, L.M. 1975. Die militêre loopbaan van Manie Maritz tot aan die einde van die Anglo-Boereoorlog. Ongepubliseerde M.A.-verhandeling. Potchefstroom: Portchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys, pp. 93-106.]</ref> Op 5 Oktober kom Maritz in Piketberg aan. 'n Deel van sy manskappe staan hy af aan kaptein J.J. Smith.<ref name="VVeVR2001.80" /> Die volgende dag, 6 Oktober, beset Maritz Porterville en Vredenburg. By Hoedjiesbaai kom hy te staan teenoor die Engelse; nog skermutselings woed op Drie Heuwels en Kersefontein.<ref name="VVeVR2001.80" /> Maandag, die 9de Oktober, beset Maritz vir Hopefield. Hier bekom hy heelwat voorrade.<ref name="VVeVR2001.80" /> Die regeringsamptenare van Hopefield is op 10 Oktober opgesluit; die telegraafkantoor is vernietig om die uitlek van inligting rakende die rebelle se doen en late tot tyd en wyl te vertraag. Dit is waarskynlik ook die enigste voorval waar die Boeremag die Kakies (halfpad) op see aangedurf het.<ref name="Fourie" /> 12 Oktober woed nog 'n skermutseling naby Darling. Veldkornet Hildebrand sterf. Maritz en die Colonial Light Horse veg by Hoedjiesbaai.<ref name="VVeVR2001.80" /> Op 13 Oktober val Maritz vir Piketberg aan. Hier word 27 gewere en ammunisie gebuit. Generaal French en Stephenson kom met 1 200 Kakies per trein in Porterville aan.<ref name="VVeVR2001.80" /> Op Sondag, '''15 Oktober 1901''', val Manie Maritz Moorreesburg die eerste maal aan.<ref name="VVeVR2001.80" /> Op 17 Oktober is 300 perde deur Maritz by die Bergrivier gebuit en na Calvinia gestuur.<ref name="Fourie" /> 19 Oktober: By Vier-en-twintig-riviere (naby Porterville) woed 'n hewige stryd tussen Maritz en Stephenson (wat ook uit eenhede van koll. Capper, Wyndham en maj. Wormald bestaan het). Drie Kakies het gesterf, en drie is gewond. Aan Boerekant is daar 5 gewondes (waaraan een later beswyk het), maar 48 perde en 5 karre vol voorraad is van die Kakies gebuit.<ref name="VVeVR2001.80" /> Maritz word teruggedryf.<ref name="Fourie" /> Daar is nie verwag dat Maritz onmiddellik 'n tweede suidwaartse offensief sou onderneem nie, omdat die Britse magte in die nabyheid was en vanweë hul sukses by Vier-en-twintig-riviere.<ref name="Fourie" /> Op Saterdag, '''21 Okober 1901''' bereik Maritz Darling, en gevegte woed op Malmesbury, Moorreesburg en Bodam.<ref name="VVeVR2001.80" /> Teen 25 Oktober word besluit Maritz, Theron en Smith moet die Boland aanval. Maritz beweeg deur Vanrhynsdorp na die Karoovlakte, Ebenaezer en Strandfontein. Soos die dae verloop, is hul visier later ingestel op die pad tussen Lambertsbaai en Clanwilliam.<ref name="VVeVR2001.80" /> Op 7 November poog Maritz se kommando (onder leiding van Theron) om Piketberg weer aan te val en te verower, maar dit geluk nie.<ref name="VVeVR2001.80" /> Op Woensdag, '''8 November 1901''' val Theron vir Piketberg aan op Maritz se bevel, maar word deur die Stadswagte, die Western Province Mounted Rifles, die berede polisie en ander troepe onder leiding van majoor Pilson gestuit.<ref name="VVeVR2001.80" /> Drie Kakies is dood en vyf gewond. Twee Boere is dood en sewe gewond in Theron se geledere.<ref name="Fourie" /> Maritz val ''vir die laaste keer'' Porterville en Moorreesburg aan, en hy beset Hopefield vir een dag.<ref name="VVeVR2001.80" /> By die gelyktydige aanval op Moorreesburg en Porterville het hy die kommando in twee verdeel en self die voortou geneem by die groep wat Moorreesburg sou aanval. Op 9 November 1901 het hy die Bergrivier oorgesteek en sy mag op Honigberg, 20 km suidoos van Piketberg, saamgetrek. Daarna het hy Moorreesburg maklik verower, die telegraaftoestelle vernietig en in die rigting van Darling ingeslaan.<ref name="Fourie" /> Daar is verwag dat Maritz tot in Kaapstad sou deurdruk, en daarvoor het die stad sy kanonne ontplooi en gereed gemaak vir 'n Boere-aanval op die stad. Wat nie sou gebeur nie. Maritz se mag sou miskien Kavanagh by Malmesbury kon verslaan, maar sy kommando sou nie die pyp kon rook teen kol. H. Cooper se 1 000 man nie. Dit is juis weens 'n tekort aan wapens en rydiere dat Maritz nie verder as Moorreesburg kon vorder nie.<ref name="Fourie" /> Crabbe se troepe het hom nog heeltyd vanaf Piketberg agtervolg (waar die Kakies op 9 November daar per trein afgelaai is) en is later gesteun deur Wormald wat intussen by die huidige gevegsgebied opgedaag het.<ref name="Fourie" /> Maritz het daarom teen 14 November die Bergrivier noordwaarts oorgesteek.<ref name="Fourie" /> Op 15 November 1901 dryf die Britse magte die Boere kwaai noordwaarts terug; die Boerekommando's spat hierna in alle rigtings.<ref name="VVeVR2001.80" /> Daar kom wel 'n Reuter-telegram van 19 November 1901 uit Moorreesburg wat meld: Toe Maritz enkele dae tevore oor die Bergrivier verdryf is, laat hy 'n deel van sy stydmag agter (Theron en kommando). En dan word die volgende sinnetjie geskryf, soos dit in die Nederlandse pers ook telkemale verskyn: "De Boeren trekkend voortdurend naar het westelijk deel der Kaapkolonie, waar de afwezigheid van een spoorweg gunstig is voor hunne taktiek."<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB08:000098359:mpeg21:p006 BUITENLAND.. "Arnhemsche courant". Arnhem, 21-11-1901. Geraadpleegd op Delpher op 18-08-2024]</ref> Presies dieselfde laasgenoemde sinnetjie word tot vervelens toe in menig Franse koerant sonder feitlik enige afwisseling herhaal: ''Les Boers se montrent très actifs et se portent vers la partie ouest de la colonie du Cap, où l'absence de chemin de fer est favorable à leur tactique.''<ref>[https://www.retronews.fr/search#allTerms=moorreesburg&sort=score&publishedBounds=from&indexedBounds=from&page=1&searchIn=all retronews.fr s.v. moorreesburg]</ref> == Volgens Ockie T. De Villiers == === Agtergrond === Ockie T. De Villiers deel sy wederervaringe tydens die Anglo-Boereoorlog as Kaapse Rebel mee terwyl hy in ballingskap in Nederland verkeer. Feitlik geen presiese datums word in die boek verskaf nie, omdat heelwat van die dokumentasie byderhand in sy rondreis verlore geraak het. Die boek se naam heet ''[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PP7&hl=en_ZA Met De Wet en Steyn in het Veld]'' en is in 1903 uitgegee, kort nadat daar sprake was van amnestie.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 253</ref> Dit is nie hy self wat skryf nie, maar 'Mevrouw A. H. van Gent' te Hilversum, want die teks is in Nederlands, al kom heelwat afrikanismes daarin voor.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.10</ref> Uit die gegewens kry mens 'n vae beeld hoe die lewe in die Moorreesburg-Piketberg-omgewing was ten tyde van die oorlog. Kort nadat oorlog verklaar is, besluit De Villiers om sy ouerhuis naby die Paarl te verlaat en hom by die Boere aan te sluit, te wete dat sy vader en broers Engelsgesind was. Tog is sy moeder veel meer besorg oor haar seun se veiligheid as die politiek; om daardie rede probeer sy hom tevergeefs afraai. Op 16 Januarie 1900 gaan hy sak en pak na Kaapstad om hom as vrywilliger by die Engelse leër aan te sluit. Van Dag 1 af koester De Villiers geen illusies nie: die soldate word eerder soos bagasie en kanonvoer behandel as diegene wat vir die eer van Engeland veg. Hy word saam met nege ander in 'n enkele treinkompartement geboender, waar daar skaars slaapplek was vir vier mense. Die deur word gesluit vir die volgende twee dae en drie nagte - dus, afgesien van die higiëneprobleme, moes die soldate onder mekaar maar kyk wie iets te ete het. De Villiers slaag later daarin om by die Boere aan te sluit, hy word met verloop van tyd die adjudant van Generaal De Wet, en vergesel hom totdat De Wet in die rigting Kaap toe druk. De Wet het probeer om sover moontlik die strydperk Kaap toe te skuif waarskynlik om twee redes: eerstens, om tyd te wen sodat die Boeremagte wapens kon bekom, en tweedens om die spoorlyne op te blaas wat proviand, wapens en Kakies die binneland in vervoer het (dus, in die kiem te smoor). Die Kakies het hul ou taktiek probeer gebruik om De Wet in 'n hoek te dryf, hier tussen twee riviere (die Brakrivier en Oranjerivier). Die Oranjerivier was ondeurwaadbaar, so ook die driwwe, want dit was immers middel-Februarie, in die middel van die somerreëntyd.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.90</ref> Generaal de Wet het dikwels aan De Villiers gesê die Boere se grootste redding sou wees as hulle die Kaapkolonie kon bereik en daar 'n opstand kon verwek.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, pp. 90, 91</ref> Verder wou die Mosterd-broers wat uit Transvaal gekom het, terugkeer Kaap toe.<ref name="vil91"> Op die 22ste Februarie 1901 vertrek De Villiers saam met hulle.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 92,93</ref> 'n Paar puntjies: * Die Engelse regering het proklamasies uitgevaardig, waarby die koloniale Burgers gelas is om perde, voer, lewensmiddele en wapens by die naaste militêre stasie in te lewer.<ref name="vil91" /> * Baie Afrikaners het geweier om by die stadswagte aan te sluit. Want dikwels as mens eers by die stadswag aangesluit het, is die persoon na die Britse leër gestuur en so gedwing om teen die Boere te veg.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.101</ref> Hierdie driemanskap moes nie alleen die Kakies ontwyk nie, maar veral Afrikaners wat hulle sou rapporteer. Hierdie rapportering was, in De Villiers se oë, eintlik belaglik, aangesien die boer, wat van sy perd deur die Britse Owerheid deur proklamasie ontneem is, nou spesiaal sou moes loop (of 'n plaaswerker te voet moes stuur) net om die persoon te gaan aanmeld. Al waarom die boere dit nog sou doen, is uit vrees wat die Britse regering nóg aan sy onderdane kon doen. <ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.99</ref> Die hoofrede waarom De Villiers na die distrikte Malmesbury en Piketberg wou uitwyk, is omdat die graan klaar afgeoes was en die Boerekommando's daar 6 maande of langer mee sou kon uitkom.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.102</ref> Die Mosterds wou na hul ouerhuis in die Paarl, en De Villiers wou dieselfde doen,<ref name="vil108">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.108</ref> onder andere om sy familie te waarsku om hulle nie by die Engelse aan te sluit nie. <ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109</ref> Hulle verneem in die Distrik Piketberg alle driwwe van die Bergrivier is deur Kakies beset, of so is gesê - in die werklikheid kon die Kakies nie elke liewe voetpaadjie oor die rivier bewaak nie - dit was somer, en die rivier droër (want die Swartland is 'n winterreënvalstreek). <ref name="vil108" /> In die distrik bly hulle oor op die plaas Springfontein, van "den heer G."; die driemanskap is na hom verwys, omdat hy vroeër naby die rivier gewoon het en hulle goed die weg kon wys.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.107</ref> Op baie plase wemel dit bedags van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg was in aanbou, en die werk moes klaar.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.108, 109</ref> Dit was immers Maart 1901 toe De Villiers en die Mosterds in die streek aankom, en die treinspoor sou eers op 9 September 1901 geopen word. De Villiers sê hulle was toe al 18 dae onderweg (sedert 22 Februarie 1901).<ref name="vil108" /> Nadat die drie mans op 'n plaas hul voorgedoen het as builepesinspekteurs, deel die boer hulle mee dat die krygswet baie streng heers in Malmesbury, die Paarl en Piketberg, en dat daar baie stadswagte is (daar was 300 by Malmesbury alleen);<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113</ref> die gasheer wou hulle na Kaapstad neem, waar die krygswet nog nie afgekondig is nie, en dus nog betreklik veilig was. Dit is 'n saadjie wat in die Mosterds se koppe geplant is, want later wou hul liewer na hulle ooms in Kaapstad gaan,<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.110</ref> wat ook die rede is waarom die broers later van De Villiers sou skei. Want De Villiers wou sy ouers baie graag sien.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.112</ref> Die Mosterds het veilig by Leeuwendans aangekom, en het selfs 'n telegram aan hul ouers in die Paarl gestuur om hulle daar te kom besoek,<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.115</ref> terwyl De Villiers in die donker rondkruip na uitkomkans. Op die plaas Waterval kom hy te hore dat die Kakies sy ouerhuis bewaak het - dit was vir hom 'n bedekte seën dat hy nie sy ouerhuis kon besoek nie. <ref name="vil122">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.122</ref> En, net soos hy verwag het, is die Mosterds in Kaapstad gevange geneem.<ref name="vil122" /> De Villiers besluit om sy heenkome te vind op Springfontein. Daar naby sou hy vir 6 tot 7 maande lank in 'n grot moes bly, en vyfdaagliks kos by die plaashuis gaan haal. Die plaasbewoners van Springfontein was altyd bly om hom te sien.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.139-160</ref> Dit is eintlik ironies dat De Villiers feitlik niks hoef te gedoen het om die omstandighede in sy guns te verander nie. Dit gebeur sommer vanself: * Een van die Mosterd-broers het, in die hoop om vrygelaat te word, al die name genoem van die boere wat hulle op hul reis gehelp het. Dit het meegebring dat baie boere sonder meer gevange geneem is, en die De Kocks wat die Mosterds met hul rytuig na die stasie gebring het, is vir agt maande in die tronk gestop. Ook die boer wat hulle die pad oor die rivier gewys het, is aangekeer en na Kimberley gestuur (hy is later vrygelaat by gebrek aan bewyse). Die naam van die boer en die plaasnaam Springfontein het die Mosterdbroer egter ontgaan. Dit was vir De Villiers duidelik dat hy nêrens nou heen kon uitwyk nie, want niemand sou hom nou wil ontvang nie.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.143</ref> Omtrent 'n week later is De Villiers voëlvry verklaar.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.145</ref> Meneer G. wou ook geensins daarvan hoor dat De Villiers die grot moes verlaat nie - al sou dit ook twee jaar duur, kon hy daar bly; al voel De Villiers skaam om van hul goedheid misbruik te maak. Ondertussen het Mosterd onder kruisverhoor so in sy eie leuens verstrengel geraak dat alle boere vrygelaat is en na hul plasies kon terugkeer.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.146</ref> Stadig het dit ongeduld onder die boere begin kweek. * Soos ''Ons Land'' eers onder sensuur en "verengelst" verskyn (wat De Villiers by die grot lees), maar later heeltemal gestaak is, was dit 'n duidelike teken dat die Boerekommando's in aantog was.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.147, 155</ref> * Die Engelse regering het feitlik alle perde in die distrik Piketberg opgekommandeer, om glo beskerm te word, uit vrees dat die Boerekommando's anders self die perde sou afneem. Dié word op een plek versamel, wat uiters onnosel was. Die Boere sou hulle later almal buit. <ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.148, 154</ref> * Dominee J.N. Vlok, van NG Gemeente Piketberg, het hom gehaat gemaak by sy boeregemeente, omdat hy die boere aangesê het om die wapen op te neem en ''vir'' die Engelse te gaan veg. Die diens wat op 'n plaas sowat 'n uur vanaf Springfontein een keer of agt keer per jaar gehou is, loop so te sê dood. Die boere wou geen preek hoor uit die mond van die man wat hom met volksvyande heul nie. Die predikant sou nog ná die oorlog ook met agterdog bejeen word.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.154</ref> * De Villiers waarsku die plaasmense dat hulle moes sorg om voorraad vroegtydig op te berg, want uit ervaring weet hy hoe dit in die Oranje-Vrystaat en in die Noordelike geweste van die Kaapkolonie verloop het: Die winkels op die plase sou hul goedere op die dorp moes inlewer, en gaan 'n boer dus dorp toe, om goedere te koop, word hy daar vasgehou. Op sy beurt het Mnr. G. ook ander boere in die omgewing vroegtydig gewaarsku om dieselfde te doen. So kring die nuus uit.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.155</ref> Die dag sou egter in vroeg Oktober 1901 aanbreek wanneer "de knecht" (aan wie De Villiers ook geheg geraak het) hom by sy grot sou kom opsoek. Daar het nuus gekom: 'n paar dae tevore het 'n Jood Sacks, wat 'n winkel op Zuurfontein bedryf het, te voet langs "oom Gert" ['n kennis van Mnr. G] verbygegaan. Mnr. Sacks was woedend omdat 13 Boere naby Clanwilliam hom van sy perd ontneem het en hom te voet huis toe gestuur het. Omdat Clanwilliam ongeveer 12 uur te perd ver was, was dit 'n duidelike teken dat die Boere al baie naby moes wees.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.156</ref> Ook 'n meisie van 'n plaas 4 uur van Springfontein af, het gewapende mans ontmoet, maar weet nie of dit Boere was nie.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.157</ref> 'n Paar dae later deel Oom Gert aan De Villiers mee hy was by 'n kommando gewees en het selfs met die kommandant gepraat. Die naam het hom egter ontgaan. Toe Oom Gert hom beskryf as 'n 'kort, swart kêreltjie, met 'n dik, swart snor', het De Villiers onmiddellik geweet dit is Generaal [[Manie Maritz]].<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.159</ref> Toe De Villiers daar aankom, was Generaal Maritz nie daar nie, maar het met 16 mans gekyk of hulle Hopefield kon inneem. Maritz het geen offisiere in sy plek aangestel nie. Hulle het teruggekeer met 600 perde, juis dié wat die Kakies so versamel het van die omliggende boere en oor die Bergrivier gevoer het.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.162</ref> De Villiers was besig om in die rivier te baai, toe Generaal Manie Maritz hom die hand gee en in die boot laai, en al geselsende bereik hulle die ander oewer waar De Villiers se klere lê. Dié was so vol gate en verrinneweer deur die 6 maande in die berge, dat die geskokte Maritz uit die buit vir hom 'n nuwe pak klere aangee.<ref>De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.162</ref> === Die Kommando van De Villiers neem twee blokhuise weerskante van die Bergrivierbrug in === Die kommando vertrek in die rigting van Zuurfontein (32° 50’ 48.3" S, 18° 32’ 46.1" O). Die volgende aand trek hulle oor die gevegslinie tussen Moorreesburg en Piketberg. Tussen hierdie twee berge was daar twee Kakie-blokhuise ('''[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA163&hl=en_ZA Sien Kaart]'''). Rondom die blokhuise was daar geen versterking nie; dus kon hulle sonder veel slag of stoot ingeneem word (wat onnodige aandag deur geweervuur kon trek), het De Villiers gereken. Buitendien wou hy daardie Afrikanerluitenant ontmoet wat hom op Springfontein kom soek het en tans, so het hy verneem, by een blokhuis die bevel voer.<ref name="DeVilliers164">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 164</ref> Omdat daar baie vrywilligers uit die streek was wat by die Boere aangesluit het, was daar onder die kommando 'n dringende behoefte aan klere, ammunisie en gewere. De Villiers doen by Maritz aan die hand om die twee blokhuise langs die rivier in te neem, met so 19 mans, om nog meer oorlogsbuit in die hande te kry. Maritz sê De Villiers moet versigtig wees, omdat mens nie seker kon weet wie die blokhuise beset nie. Die Tommies sal nie maklik oorgee nie, maar die Vrywilligers wat vir die Engelse veg waarskynlik wel. De Villiers moet ook op sy hoede wees wat uit die rigting van Moorreesburg kan kom, want daar was sprake van 'n strydmag van 600 Kakies op Moorreesburg self. Maritz spreek met De Villiers af om die pad na Piketberg te bewaak.<ref name="DeVilliers164" /> Maritz en De Villiers soek Boerevrywilligers, en 50 mans het slaggereed gestaan. Maritz kies hier self 19 mans met die hand uit, waaronder 2 wat die pad goed bekend was. Na al die afskeidsgroete, vertrek die Gideonsbende teen omstreeks 6 uur die aand te perd. 'n Halfuur later kom hul by die bestemming aan.<ref name="DeVilliers164" /> Die blokhuise het aan beide kante van die brug van die Bergrivier gebou om hierdie infrastruktuur te bewaak, en met goeie rede - daar was taamlik druk verkeer tussen Moorreesburg en Piketberg.<ref name="DeVilliers165">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 165</ref> Hierdie blokhuise was agthoekig en van gegalvaniseerde ysterplate gemaak. Die ruimte tussen die twee ysterplate is met sand opgevul, met skietgate bokant die dubbele plate. Die dak was piramidevormig.<ref name="DeVilliers165" /> Sowat 400 meter van 'n plaashuis naby die Bergrivier (aan Piketberg se kant), gee De Villiers bevel dat almal van hul perde moet afklim en die perde aan die doringdraad vasbind. 10 mans word deur 'n drif gestuur: hulle moes deur die rivier langs die ou pad oorsteek en probeer om so naby as moontlik die ander blokhuis aan die oewer te nader (dit is nou die blokhuis aan die Moorreesburg-kant van die Bergrivier), sonder om onnodige lawaai te maak. Hulle moes ook nie skiet voordat De Villiers die bevel gegee het nie.<ref name="DeVilliers165" /> De Villiers en die ander oorblywende 9 mans sluip in die rigting van die plaashuis. Toe hulle naby genoeg was, trek hulle hul skoene uit, om geluidloos die eerste gebou, 'n skuur, uit te kom wat ongeveer 25 treë vanaf die blokhuis geleë was. Daar plaas hy twee mans om die blokhuis fyn dop te hou.<ref name="DeVilliers165" /> Die agt mans wat oorbly sluip saggies na die volgende huis en daar sien De Villiers 'n lig in die groot huis brand, en hy beveel 5 mans om die pad oor te steek en in die rigting van die huis te loop. Daar moes een man by die voordeur staan, een aan die kant met twee vensters en een by die agterdeur. Die twee oorblywende mans moes saggies langs die rivier gaan om die blokhuis van agter so naby as moontlik te nader.<ref name="DeVilliers165" /> De Villiers self gaan eers terug na die twee mans by die eerste huis net om weer vir hulle te sê om die blokhuis fyn dop te hou. Toe hy na die werkershuisie wou gaan, wat naby die groot huis geleë was, merk De Villiers op en vra wie hy is. De Villiers loop non-chalant voort na die huis, asof die plaas aan hom behoort, en klop aan die deur. 'n Ou bruin man maak die deur oop en spring groot van die skrik terug toe hy De Villiers sien. De Villiers maak 'n gebaar dat hy kalm moet bly en gaan die vertrek binne.<ref name="DeVilliers165" /> Hier kom hy te wete dat daar in elkeen van die blokhuise vyf Kakies was, dat die offisier aan die plaashuis se kant van die rivier was (waar De Villiers hom nou bevind, dit is aan Piketberg se kant van die Bergrivier) en dat daar geen Kakies in die huis was nie. De Villiers beveel die man om saam met hom te kom, en plaas hom onder bewaking van die man wat die posisie by die agterdeur van die groot huis ingeneem het.<ref name="DeVilliers166" /> De Villiers klop aan die agterdeur en stap met sy rewolwer die kombuis deur na die eetsaal, waar die familie aan tafel sit. Van die meisies was vreeslik ontsteld toe hulle 'n gewapende Boer sien, en wou amper flou val, maar al die gehuil en gegil werk net op De Villiers se senuwees. Hy belowe dat hy niemand sou leed aandoen solank hulle net rustig bly nie. Hy betrek die eienaar by sy plan. Moontlik weens die Engelse propaganda, neem De Villiers aan, was die eienaar vreeslik bang vir die Boere, en het hul vir barbare aangesien.<ref name="DeVilliers166">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 166</ref> Voordat hulle by die waenhuis kon uitkom, het 'n skoot geklap, dan 'n tweede en 'n derde. De Villiers roep dat die skietery gestaak moet word, gee die plaaseienaar opdrag om die bevelvoerende offisier mee te deel dat Generaal Manie Maritz met 300 mans by die blokhuise is. Ook moet die plaaseienaar die offisier aanraai om "op staanden voet over te geven", omdat die blokhuis andersins met dinamiet opgeblaas sou word. Dit was natuurlik 'n leuen. Hierdie "Mr. Th." roep die kaptein en waarsku hom dat Generaal Maritz met 300 mans die hele blokhuis na die maan gaan blaas as hul nie oorgee nie. Die kaptein laat onmiddellik van hom hoor: "All right, we'll consider".<ref name="DeVilliers166">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 166</ref> De Villiers laat ook nie op hom wag nie, storm op die blokhuis af, vuur twee rewolwerskote af, en skreeu met barse woorde: "Hands up, will you surrender?" Die Kakies gee oor. Hulle was nog slaapdronk in die kooi gevang toe hulle die blokhuis uitgejaag word - duidelik was die aanval onverwags. Eers soek De Villiers uit wat hy nodig het (waaronder klere) en gee toe twee mans die opdrag om die res in 'n karretjie te laai. Die offisier is verheug om te hoor dat sy lewe behoue sal bly; duidelik was hy "misinformed", soos hy self sê, oor die edelmoedigheid van 'n Boerekommandant. Die offisier probeer buite gevaar bly, en op opdrag van De Villiers, roep ook hy sy kollega by die ander blokhuis die jobstyding toe. Ook hier was die aanval onverwags.<ref name="DeVilliers167">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 167</ref> Dié luitenant sê hy sou nooit oorgegee het as die ander offisier dit nie gedoen het nie. De Villiers is maar bra skepties hieroor, aangesien die luitenant nie eens die moeite gedoen het om 'n skoot af te vuur nie, en gebied hom om sy mooi jas uit te trek waarvoor die luitenant nog 5 ghienies betaal het.<ref name="DeVilliers168">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 168</ref> (Dit wil sê 1 [[ghienie]] was 21 [[sjieling]]s werd, dus 105 sjielings, wat vir 'n gewone voetsoldaat wat 5 sjielings per dag besoldig deur die owerheid, 21 dae se loon sou kos; vir 'n luitenant waarskynlik minder).<ref name="DeVilliers171">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 171</ref> Wat De Villiers opval is hoe bitterjonk drie van soldate was, want een, byna nog maar 'n kind, trek hom aan die arm en smeek De Villiers om hom tog nie dood te skiet nie. De Villiers verneem die jong soldaat het 'n proklamasie in die ''Times'' gelees waarin Generaal Botha glo gesê het, voortaan sal alle krygsgevangenes voor die voet doodgeskiet word. De Villiers was daarvan oortuig hierdie versinsel is deur die Engelse bewind self bedink om te keer dat die Kakies by die sien van die eerste Boer sommer dadelik sou oorgee.<ref name="DeVilliers168" /> De Villiers laat die soldate ontwapen, en sê hulle kan ongedeerd na Moorreesburg toe gaan. Die volgende oggend is De Villiers byna onherkenbaar uitgevat in 'n splinternuwe pak Kakieklere en kamaste, sonder die lang swart baard waarmee hy by die kamp 'n paar dae tevore aangekom het. Ook dra hy 'n snor ''à la mode''.<ref name="DeVilliers168" /> Maritz was baie in sy skik dat die ekspedisie so vlot afgeloop het; veral die gewere was goud werd, want byna elke dag sluit daar nog Boere aan en die gewere is altyd te min.<ref name="DeVilliers169">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 169</ref> Die kommando van Maritz het binne 6 maande aangegroei van 7 mans tot 800 mans.<ref name="DeVilliers179">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 179</ref> Dit is opvallend hoe Hollandse koerante meld van 'n veldslag wat die 15de Oktober 1901 by Moorreesburg gewoed het,<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010993805:mpeg21:p002 Een gevallen held.. "Nieuwe Tilburgsche Courant". Tilburg, 22-10-1901, p. 2. Geraadpleegd op Delpher op 18-08-2024]</ref><ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSADB01:000011811:mpeg21:p002 Buitenland.. "Provinciale Noordbrabantsche en 's Hertogenbossche courant". 's Hertogenbosch, 23-10-1901. Geraadpleegd op Delpher op 18-08-2024]</ref> want die 20ste Oktober 1901 bevind Maritz en De Villiers hulle op die plaas van ene Turin (Toerien?).<ref name="DeVilliers169" /> Hier vra Maritz vir De Villiers of hy lus het om 'n paar Kakies te gaan vang wat op 'n plaas naby 'n rivier is. Laasgenoemde stem dadelik toe. Hy neem drie manne saam, waaronder Thijs Boonzaaier, die eerste opstandeling in die Distrik Brandvlei. 'n Verbitterde Boonzaaier het 'n hekel in die Britse bewind ontwikkel nadat hulle alles van sy plaas gestroop het, en boonop nog sy skape wou saamvat. Van daardie dag af het hy die wapen teen die Kakies opgeneem.<ref name="DeVilliers169" /> Hierna sou die geveg volg by Vierentwintigriviere waar De Villiers se neef, Frans Retief, wat onlangs nog by die Boere aangesluit het, in sy hele regteronderarm geskiet en verbrysel sou word, en later sterf.<ref name="DeVilliers174">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 174</ref> Op dieselfde datum, die 20ste Oktober 1901, stuur Kaptein Smith die volgende rapport vanaf Zanddrift, Groot-Bergrivier, distrik Malmesbury: Die vyand is tot nog toe hier in klein getalle en nie baie nie. Die mense sluit hier by die hope aan, sodat hulle nie genoeg met wapens voorsien kan word nie. As daar maar gewere en ammunisie was, kon daar binne 'n kort tydjie 'n groot mag bymekaar gewees het. Daar heers 'n algemene opstand onder die mense, en die manne wat aansluit is almal met 'n goeie gees besiel, sê Smith. Die mense het almal 'n opregte Afrikaanse gevoel, sodat hulle as voorbeeld kan dien vir meer as een van hul broers in Transvaal en die Vrystaat. Hy sê dan: 'maak dit bekend aan alle burgers dat hier in die verte ook warm Afrikaners is, wat goed en bloed vir ons Afrikanerdom opoffer.' Smith was 'n halfuur van Darling af, 9 uur vanaf Kaapstad, en hoe verder mens (die binneland) ingaan, hoe meer wil die mense by die Boere aansluit; tot 20 per dag. Voerkos en perde is in goeie kondisie of liewer vet. Ten tyde van die afsending bevind Smith hul op die grens van die distrik Piketberg en Malmesbury, noord van Moorreesburg, 3 uur van laasgenoemde plek.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB15:000745226:mpeg21:p00001 GEMENGD BUITENLANDSCH NIEUWS. "De nieuwe courant". 's-Gravenhage, 15-05-1902, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref><ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB04:000183194:mpeg21:p006 BOERENRAPPORTEN.. "De Maasbode". Rotterdam, 18-05-1902. Geraadpleegd op Delpher op 20-08-2024]</ref> === Moorreesburg vir enkele ure in Boerebesit === Ná heelwat omswerwinge rond, vanaf Ceres, Clanwilliam, Hopefield, ens. trek De Villiers en sy kommando in die rigting van Darling. Hulle span uit op die plaas van 'n De Klerk en vertoef daar vir ongeveer twee dae. 'n Rapportryer bring daarso die berig, dat Kommandant Maritz gou by hulle sal aansluit; Maritz het 'n aanval geloods op Piketberg, maar moes die stryd gewonne gee, omdat 'n versterking uit Moorreesburg aan die opmars was. Daar word van beide kante hewig geveg. De Villiers kry die oggend die opdrag om soveel moontlik perde uit die omtrek bymekaar te maak. De Villiers en veldkornet Hildebrand sou die volgende oggend in Darling ontmoet. De Villiers trek met 15 mans uit en kom omstreeks 5 uur die middag op 'n plaas naby Moorreesburg aan. Hier hoor hy hoe 'n rukkie tevore 'n gepantserde trein na Moorreesburg op pad was, en ook 'n troep Kakieruiters. Nadat 'n perdekommando 'n halfuur weg was, was daar nog, kort voor De Villiers, nog 7 Kakies op dieselfde plaas. De Villiers het toe al 14 perde, sodat 14 mans 'n handperd het. Hy gee 5 mans die opdrag om op te saal en hom te volg, sodat hy daardie sewe Kakies kon agternasit en vang (om die perde te kry), voordat hulle Moorreesburg sou bereik. Dit was egter te laat - die Kakies het die kamp bereik. Met onverrigter sake keer De Villiers na die plaas terug.<ref name="DeVilliers191">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 191</ref> Hy het daarna 60 perde bymekaar gemaak;<ref name="DeVilliers192">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 192</ref> maar was te laat om hulle by Darling te besorg - Hildebrand het in 'n skermutseling met die Engelse gesneuwel.<ref name="DeVilliers193">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 193</ref> Kommandant Schoeman (voorheen uit die Kommando van Theron) vertel op Vogelstruisfontein vir De Villiers hoe hulle die Kakies 'n streep getrek het. Omdat daar 'n groot mag uit Moorreesburg op pad was Piketberg toe, moes die Boere uit Piketberg onttrek. Toe Maritz sien dat hierdie groot versterking uit Moorreesburg op pad was, het hy geweet dat hierdie dorp nou byna geheel en al sonder garnisoen moet wees; so te sê weerloos. Die Engelse het waarskynlik gedink Maritz sou deur hierdie groot opkoms en aantog afgeskrik word en vlug.<ref name="DeVilliers193" /> Met 'n jakkalsdraai, jaag Maritz juis Moorreesburg toe. Omdat die vyand naby was, moes alles vinnig geskied. By hul aankoms op Moorreesburg stuur Schoeman een van sy adjudante met 'n wit vlag die dorp in, om die Kakies wat agtergebly het aan te raai om oor te gee. Dié gee oor, maar op een voorwaarde: dat Maritz hulle sou trakteer. Dit doen hy ook met liefde. Die agt Kakies wat op Moorreesburg agtergebly het word sommer gou vriende met die Boere. Hulle word eenmaal trakteer, en toe nog 'n rondte, en kort voor lank was hul so koringdronk dat die Kakies nie eens agtergekom het toe die Boerekommando vertrek nie. Toe die Engelse mag uit Piketberg terugkeer, kom hulle op hierdie petalje af, en moes hul makkers uit hul roes wakker maak.<ref name="DeVilliers193" /> Dit is 'n vernedering wat nie in die Engelse koerante gepubliseer sou word nie. Veral gegewe hul eie [[krygswet]] wat dikwels die koop en verkoop van sterk drank verbied het. Die Boere het Moorreesburg dus vir 'n paar uur in besit geneem, maar het tog die tyd benut om alles wat nodig is te buit: onder meer die 8 gewere van die 8 Kakies, en verskeie perde. Boonop het 22 mans hul by die kommando aangesluit.<ref name="DeVilliers194">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 194</ref> === Boerekop, by Zanddrift, Bergrivier === Op 'n topografiese kaart sal mens langs die Bergrivier, by die plaas Zanddrift, 'n kop aantref genaamd "Boerekop" (32° 53’ 41.1" S, 18° 34’ 44.6" O). Dit is ook nie om dowe neute so gedoop nie. Die rus naby Vogelstruisfontein was van korte duur, en gou moes die kommando trek na Zanddrift op die wal van die Bergrivier, terwyl die Kakies na Hopefield inslaan. Die Boerekamp het nou mooi in 'n driehoek gelê: Moorreesburg, Hopefield en Piketberg was al drie hoekpunte waarvandaan Kakies kon kom (en die Boere kon vaskeer), want dit is waar hul leërs kamp opgeslaan het.<ref name="DeVilliers194" /> De Villiers en sy manskappe gaan bespied op "een grooten kop bij Moorreesburg". Die dag was winderig; die stofwolke kon dus net so goed deur die Kakies as deur die wind gemaak word. Op 'n kaal vlakte kon hulle toe wel die Engelse sien optrek. De Villiers stuur rapport aan Maritz dat omtrent 400 ruiters in aantog was, met 2 kanonne. Hy raai Maritz aan dat die kommando noordwaarts moet trek, want die Engelse mag stuur op Zanddrift af.<ref name="DeVilliers195">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 195</ref> Maritz maak so, en stuur 'n ander spioenkorps om De Villiers af te los by die koppe by Moorreesburg om op die Kakies verder te spioeneer, en De Villiers keer na Zanddrift terug. Die kommando was reeds weg, maar Maritz het 5 ervare ruiters laat agterbly, en stuur ook 'n 20 man-patrollie na die drif wat op Zanddrift volg. Tussen een van hierdie twee drifte moes die Kakies deurtrek. Daarom sou die Boere die Kakies tot in die walle van die rivier laat kom en dan op hulle losbrand; want die Engelse sou nie weet daar het nog manne op die walle agtergebly nie.<ref name="DeVilliers195" /> Luitenant Springler was effe nalatig om die groot mag Kakies op te merk wat van agter na Zanddrift op pad was. Maritz het dit gou genoeg opgemerk en die Boere beveel om onmiddellik pad te gee. Die patrollie by die Bergrivierdrif sien ook uit Hopefield is 'n Engelse mag in aantog. Uit al drie hoeke sou hul omsingel word.<ref name="DeVilliers195" /> Op die kop aangekom, word die Boere tydelik versterk deur ongeveer 25 mans. Teen daardie tyd was daar reeds ongeveer 200 Engelse aan die voet van die kop. Maar toe die Engelse kanonne begin rig, bly daar net een man by Kommandant De Villiers agter.<ref name="DeVilliers196">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 196</ref> Vir 'n uur en 'n half skiet die twee, totdat Maritz met versterkings opdaag.<ref name="DeVilliers197">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 197</ref> En die geveg was vir eers verby. Die Kakies span uit op 'n plaas in die nabyheid. Die Boerekommando span uit op Springfontein.<ref name="DeVilliers197" /> == Nasleep == Toe vrede afgekondig is, was die Boerekommandoleiers aanvanklik verlig, maar baie gou geweldig geskok toe hulle moes verneem die Transvaal en Vrystaat is nou in Britse besit. Lees mens ook die Vredesooreenkoms én die klousule wat afgekondig is met aandag, kom die Kaapse of Natalse Rebelle so te sê net met hul lewens daarvan af. Die howe kon die skuldige (aan hoogverraad) enige straf na goeddunke oplê, solank dit net nie die doodstraf was nie.<ref name="DeVilliers242.244">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.242-244</ref> Ook, kragtens Wet Nommer 10,<ref name="DeVilliers243">De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 243</ref> was die Ryk slegs van voorneme om kompensasie aan die Transvalers en Vrystaters toe te staan (n.a.v. die kritiek op die 'verskroeide aarde'-beleid), wat beteken het selfs die mees apolitiese, onbetrokke Kaapse boere (wat in 'n uiters moeilike situasie was, omdat die Boere én Engelse hul proklamasies op elke plaas opgeplak het) asook dorpenaars in die Kaapse Kolonie, wat ook maar deurgeloop het wanneer militêre magte op hul grond toegesak, dit geplunder en verniel het, is nie eens 'n agterspeen gebied om aan te suig nie. Wat die storie nog meer ingewikkeld maak: die Kaapse owerheid het teenmaatreëls probeer tref vir al die proklamasies wat die Boere orals in die verbygaan op die plase opgeplak het. Alle proklamasies en kommanderings van die Boere moes deur die Kaapse burgers ignoreer word, is vanuit Kaapstad laat hoor, anders sou hulle aan hoogverraad skuldig bevind word. Sou hulle weier om aan hierdie kommanderingsbevele van die Boere gehoor te gee, sou hulle volle kompensasie verkry vir enige ongerief of skade wat hulle mag ly, as gevolg van die uitlewing van hul lojaliteit aan die Britse kroon. Daar moes ook nie enige ooreenkomste met die Boere aangegaan of gesluit word nie; maar as die Kaaplanders uit dwang onderwerp word om hul bevele te gehoorsaam, sal dit nie teen hul gehou word nie - solank hulle nie saam met die vyand werk om die wettige soewerein (dit is Engeland) te ondermyn nie. In der waarheid is die burgers onvoldoende bewapen gelaat toe die oorlog uitgebreek het, intééndeel, selfs ontwapen. Die verkoop van wapens en ammunisie onder die burgers is verbied, omdat die algemene bewapening van die burgerlike bevolking 'n bron van gevaar vir beskerming vir die inwoners sou wees - so is gereken - want netnou beland die wapens moontlik in die verkeerde hande. Maar die soldate kon nie orals wees nie, en 'n boer sou op homself die beste aangewese gewees het. Kortom: die regering se onvermoë om die burgers die nodige beskerming te bied in 'n tyd waarop hulle daarop geregtig sou wees en op kon aanspraak maak, het baie Kaaplanders net verder aangemoedig om by die Boere aan te sluit.<ref>[https://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/39636/Snyman_Johannes%20Hendrik.pdf?sequence=1&isAllowed=y Snyman, J.H. 1973. Die Afrikaner in Kaapland, 1899-1902. Ongepubliseerde proefskrif D.Litt. Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys, pp. 166-170]</ref> En nou kom die storie rondom kompensasie ter sprake. Chamberlain het aangevoer die versekering wat die Goewerneur gegee het vir diegene wat vir Engeland gely het, verwys na die beloftes wat die '''Kaapse Regering''' gemaak het, en daardie lettertjies op papier dui nêrens daarop dat Sy Majesteit se Regering (wat in Engeland sit) enigsins hierby betrek is met die uitbetaal en vergoeding van die Kaapse lojaliste nie.<ref>[https://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/39636/Snyman_Johannes%20Hendrik.pdf?sequence=1&isAllowed=y Snyman, J.H. 1973. Die Afrikaner in Kaapland, 1899-1902. Ongepubliseerde proefskrif D.Litt. Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys, p. 356]</ref> Nog 'n probleem wat hom voordoen is die uitbetaling van die Kommandeerbriefies wat skielik verminder het. Byvoorbeeld: meneer David W. Krynauw, van die plaas Zwartfontein, Moorreesburg is op verskillende datums in 1901 die volgende opgekommandeer: tien esels teen £25 stuk; 210 skape teen 17 sjielings, 6 pennies stuk; en twee perde teen £12 stuk. Op die kommandeerbriefie word elke keer die prys aangeteken waarteen die diere gekommandeer is. Dit staan swart op wit. Omdat die prys deur die militêre mag bepaald is, was dit op daardie tydstip reeds ver benede die markwaarde. Na 'n lang gewag breek die dag toe wel aan waarop meneer Krynauw sy tjeks by die landdros kan gaan afhaal. Daar vind hy skielik die prys van die tien esels is nou verminder na £20 stuk; 70 skape word voluit betaal, maar die res (140) word nou teen slegs 13 sjielings stuk betaal; die perde word wel volledig uitbetaal soos op die briefie staan. Die verlies op die skuldbewyse was dus £81, 10 sjielings en 6 pennies vir die boer.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010647231:mpeg21:p001 Commandeer-schulden.. "Algemeen Handelsblad". Amsterdam, 12-01-1903, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 28-02-2025]</ref> Die boere het nie gou vergeet wie in diens van Haar en Sy Majesteit was nie, en ná die oorlog is wraak geneem. Daar was byvoorbeeld ene I. Hermann wat gedurende Oktober 1901 die Waarnemende Kommandant van Moorreesburg was. Hy sou ná die oorlog gou agterkom dat hy nie meer onder Afrikanergeledere welkom was nie. Hy was handelaar op die dorp en het ook van plaas tot plaas met handelsware gesmous. Sy wa is van die plase af verwilder, en die boere het openlik vir hom gesê hulle wil geen verbintenis hê met 'n jingo of dié wat "King and country" bygestaan het nie. Die name van die boere wat dan nou genoem word (uit weerwraak gerig aan die Goewerneur op 2 September 1902) is Jan Basson van Anyskop, Dirk Bester van Geelkuil, Evert Smit van Donkerkloof, Hendrik Greef van Breekmuur en L. Lategan van Zomerveld - wat hom gevra het om onder hulle oë uit te kom. Al was daar onder die boere diegene wat twee keer per week dorp toe is om inkopies te doen, het niemand Hermann ondersteun nie.<ref>[https://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/39636/Snyman_Johannes%20Hendrik.pdf?sequence=1&isAllowed=y Snyman, J.H. 1973. Die Afrikaner in Kaapland, 1899-1902. Ongepubliseerde proefskrif D.Litt. Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys, p. 262]</ref> Hierdie boikotte wat landswyd voorgekom het, voer Snyman aan, het dit maar net uitgelig en benadruk hoe die Afrikaner maar eintlik 'n boer en feitlik nie 'n handelaar was nie. Hierdie boikotte sou later ook die dryfkrag vorm vir die oprigting en totstandkoming van koöperasies.<ref>[https://dspace.nwu.ac.za/bitstream/handle/10394/39636/Snyman_Johannes%20Hendrik.pdf?sequence=1&isAllowed=y Snyman, J.H. 1973. Die Afrikaner in Kaapland, 1899-1902. Ongepubliseerde proefskrif D.Litt. Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys, pp. 357-358]</ref> Hierdie woede en frustrasie, benewens nog die Konsentrasiekamp-verhale, verklaar moontlik hoekom die gemoedere hooggeloop het op Moorreesburg; 'n gebeurtenis wat in 'n Franse koerant<ref>[https://www.retronews.fr/journal/l-echo-de-paris-1884-1938/15-octobre-1902/120/599759/3?from=%2Fsearch%23allTerms%3Dmoorreesburg%26sort%3Dscore%26publishedBounds%3Dfrom%26indexedBounds%3Dfrom%26page%3D1%26searchIn%3Dall%26total%3D19&index=10 ''L'Écho de Paris''. 1902. Boers contre officiers anglais. 15 octobre]</ref> 'n Nederlandse koerant<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010178504:mpeg21:p005 De reis der Boeren-generaals.-Zuidatrikaanch nieuws.. "Rotterdamsch nieuwsblad". Rotterdam, 17-10-1902, p. 1. Geraadpleegd op Delpher op 18-08-2024]</ref> en drie Sweedse koerante berig word.<ref>[https://tidningar.kb.se/t8qdnx7lrrf64wh2/part/1/page/3?q=morreesburg ''Malmö-tidningen''. 1902. Utlandet. 18 Oktober, s. 3]</ref><ref>[https://tidningar.kb.se/0g0548krxcn586xr/part/1/page/3?q=morreesburg ''Sala Allehanda.'' 1902. Situationen i Sydafrika. 20 Oktober, s. 3]</ref><ref>[https://tidningar.kb.se/5hql7x1w34shj907/part/1/page/3?q=morreesburg ''Avesta Tidning.'' 1902. Situationen i Sydafrika. 21 Oktober, s. 3]</ref> Die nuusbron is die Amerikaanse nuusagentskap, Laffan Agency (wat mens kan aflei uit die letterlike vertaling in die Sweeds, bv. ''kapholländere'' vir "Cape Dutch"). Op 10 Oktober 1902, op Krugersdag, enkele maande nadat die oorlog op 31 Mei 1902 beëindig is, word twee offisiere toegetakel. {| class="wikitable" style="max-width:40em;" |- ! Frans ! Nederlands ! Sweeds ! Afrikaans<br /><small>vertaling van Sweeds</small> |- | valign="top" align="left" | Un incident asses significatif vient de se produire près de Moreesburg: Deux officiers anglais se dirigeaient à pied vers Capetown: ils rencontrèrent une bande de Hollandais qui célébraient l'anniversaire de la naissance de Krüger; les officiers furent l'objet de quelques plaisanteries; il s'ensuivit une mêlée dans laquelle l'un des deux officiers fur jeté à terre et maltraité; l'autre officier tira son sabre pour venir au secours de son ami; la bande se dispersa et plus tard les chefs présentèrent des excuses. Une enquête a été ouverte. | valign="top" align="left"|Nabij Morreesburg, in Kaapkolonie, werden Vrijdag der vorige week twee Engelsche officieren gemolesteerd door een troep Hollanders, die president Kruger's verjaardag op luidruchtige wijze vierden. De officieren werden eerst uitgejouwd en ten slotte werd één hunner op den grond geworpen en mishandeld. Toen de andere daarop zijn sabel trok, gingen de aanranders op de vlucht. Een onderzoek is ingesteld. | valign="top" align="left"| Vid Morreesburg har ett slagsmål ägt rum mellan tvä engelska officerare och ett antal kapholländere, som firade expresident Krügers födelsedag. Officerarna, hvilka till fots voro på väg till Kapstaden, hälsades med skymford, som de icke stillatigande kunde fördraga. Det uppstod slutligen slagsmål, hvarunder en af officerarna blef omkullslagen och misshandlad. Hans kamrat drog värian för att komma honom till hjälp. Då togo angriparna till flykten och deras anförare har sedan bedt officerarna om ursäkt. Rättslig undersökning är inledd. | valign="top" align="left"| By Moorreesburg het 'n bakleiery plaasgevind tussen twee Engelse offisiere en 'n aantal Kaaps-Hollanders, wat oudpresident Krüger se verjaardag gevier het. Die offisiere, wat te voet op pad na Kaapstad was, is met beledigings begroet, wat hulle nie stil kon verdra nie. 'n Bakleiery het uiteindelik uitgebreek waartydens een van die beamptes platgeslaan en afgeransel is. Sy kameraad het met sy wapen gedreig, om hom te help. Toe het die aanvallers gevlug en hul leier het intussen die beamptes om verskoning gevra. 'n Regsondersoek is van stapel gestuur. |} == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Moorreesburg]] fln5zkbv9vur3evywbvcctdlqyg7jpi 0 420040 2916864 2911494 2026-07-10T11:13:13Z Jcb 223 2916864 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|By}} {{Weesbladsy}} {{Wedstrydartikel}} Gegons oor bye Lalie van der Merwe Hierdie artikel bevat: 1. Uiteensetting van heuningby familie of kolonies 2. Bye kommunikasie 3. Bye produkte 4. Bye se rol in die ekosisteem 5. Bye se biologie en gedrag 6. Bedreigings vir bye en bewaring 7. Interessante feite oor bye 8. Bye en menslike kultuur 9. Bye en wetenskaplike navorsing 10. Bye se evolusie en diversiteit 1. Uiteensetting van heuningby familie of kolonies Bye is die eerste teken dat lente hier is ,hulle is noodsaaklik vir die aarde en mense. Bye speel ook n groot rol in biodiversiteit. ByeFamillies of kolonies bestaan uit ń koninging,wat twee soorte eiers lê,bevrugte en onbevrugte eiers. Bevrugte eiers broei wyfies uit ,wat werkerbye en koninging bye is. Onbevrugte eiers broei ,deur parentogenese,mannetjies uit wat die hommels is.Die werkerbye, wat wyfies is met swak ontwikkelde voortplantings organe,het die verantwoordelikheid om nektar en stuifmeel te versamel en selfs die heuningkoeke te bou. Die hommels besit geen angel en is verandwoordelik vir slegs paar. 2.Bye kommunikasie Bye komminikeer nie deur te gons nie ,maar eerder deur ń dans,genaamd waggle, feromone,vibrasies,geluide en aanraaking. Die bye waggle: Bye komminikeer die ligging van voedselbronne,watergatte en selfs nuwe huise deur n reeks bewegings uit te voer. Bye beweeg eers in n reguitlyn voorentoe en maak n gonsgeluid met die klop van sy vlerke, Om die afstand van die ligging te komminikeer sal die by die beweging teen n sekere spoed en afstand uitvoer, die rigting van die ligging word ook in die dansie uitgebeeld deur die by se liggaam in lyn met die ligging relatief tot die son te plaas ,kop eertse.Dansie vorm n partoon in die vorm van ń nommer agt en die reguitlyn beweging waarmee die dansie begin word elke keer herhaal wanneer die by weer terug keer om beweging van voor af te begin.Hierdie waggle dansie word op die heuningkoek uitgevoer. Daar is twee soorte waggel dansies ,die ronde dans en die sekel dans.Die ronde dans dui rigting en die sekel daans dui op voedselbron binne 50 tot 150 meter Bye komminikasie: Feremone Feremone word soms reuktekens genoem en word gebruik om inligting aan die hele kolonie oor te dra. Sekere feromone word deur die koniging by uitgestraal : Sy straal ń feremoon uit wat die werkerbye ongeΪntreseerd hou in voortplanting,omdat dit nie die verantwoordelikheid is van die werkerby nie. Die koniging by straal ook ń feromoon uit wat hommels aanhits om met haar te paar , sy gee ook n unieke reuk af wat die res van die kolonie inlig dat sy lewendig is en goeie gesondheid handhaaf.Feremone speel ook ń belangrikke rol in die verdediging en beskerming van die korf, indien ń werkerby iets steek word daar n feremoon afgeskei wat die hele kolonie in kennis stel dat daar ń gevaar naby is en dat hulle moet kom help. Feremoon gebruik in bye Bye komminikasie:vibrasies en aanraaking Bye komminikeer met vibrasies deur middel van die bogenoemde waggel dansie en n “bewe dans”, die dansie moedig die bye aan om heuningbye se nektar te neem en in die heuningkoeke te plaas. Verdere komminikasie soos aanraaking word ook toegepas deur die aanraaking van bye antennas en ook deur n proses genaamd “Trophallaxis” waar bye ń voedsame vloeistof uitruiling gedrag toepas. 3. Bye produkte Heuning: • As geneesmiddel: sekere heuning bevat waterstofperoksied wat n antiseptikum is en dus bydra aan die feit dat heuning antimikrobies is en ook antibakteries is.Heuning word gebruik om meeste infeksies en meeste soorte wonde te behandel. Heuning word ook soms gebruik om insekt buite te behandel. Die antimikrobiese voordeel van die heuning hang grootliks af van watter nektar die heuning gemaak is .Heuning help met die skoonmaak van wonde en hits die groei van nuwe weefsel aan, wanneer heuning gebruik word vir die tipe genesing moet dit nie warm gemaak word nie en slegs gefilter wees. • As voedsel en drank: Heuning is n wonder middel,nie net vir geneesing van uiterlike nie ,maar ook vir jou liggaam binne.Die iname van heuning kan bakterië in jou monds doodmaak, wat verrottende tande kan verhoed, die iname daarvan kan ook ʼn kalmeerende effek hȇ en goeie slaap aanhelp.Heuning kan ook in sekere gevalle hoofpyn wegneem ,tensy die hoofpyn as gevolg van tekorte in dieet veroosaak word, heuning is ook volop met antioksidante. Daar word selfs n drankie gemaak met heuning genaamd “karrie” ,beter bekend as heuningbier. Die drankie is baie lekker en selfs gesond! Dus bly die drankie n gunstelling.Die drankie word gemaak deur heuning te laat gis. Die vikings het ook lank gelesde Heuning gebruik om hulle drankie , Mead, te versoet. • Heuning as skoonheidsmiddel: Heuning bevogtig jopu vel en maak dit elasties, dis omdat heuning ʼn “humectant” is 1.<ref name="nwkarena">https://www.nwkarena.co.za/2021/11/17/heuningbye-speel-n-groot-rol-in-biodiversiteit/</ref> 2.<ref name="wag">Die waggeldans en ander maniere waarop bye praat (greelane.com)</ref> 3.<ref>{{Cite web |url=https://www.greelane.com/af/wetenskap-tegnologie-wiskunde/diere--natuur/how-honey-bees-communicate-1968098 |title=argiefkopie |access-date=15 Oktober 2024 |archive-date=23 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123172900/https://www.greelane.com/af/wetenskap-tegnologie-wiskunde/diere--natuur/how-honey-bees-communicate-1968098 |url-status=dead }}</ref> 4. Bye se rol in die ekosisteem Bye is van kardinale belang vir die ekosisteem. Hulle is primêre bestuiwers van baie plante, insluitend baie van die gewasse wat ons eet. Bestuiwing is die proses waardeur stuifmeel van die manlike deel van 'n blom na die vroulike deel oorgedra word, wat lei tot die produksie van vrugte en sade. Sonder bye sou baie van die vrugte, groente en neute wat ons geniet, nie bestaan nie. Bye dra ook by tot die biodiversiteit deur die bestuiwing van wilde plante, wat op hul beurt habitatte en voedsel vir ander diere verskaf. Bestuiwing en Voedselproduksie Bestuiwing deur bye is noodsaaklik vir die produksie van baie van die wêreld se voedselgewasse. Ongeveer een derde van die wêreld se voedselproduksie hang af van bestuiwers soos bye1. Dit sluit in vrugte, groente, neute en sade. Sonder bye sou die diversiteit van ons dieet aansienlik verminder word, wat lei tot voedseltekorte en ekonomiese onstabiliteit2. Biodiversiteit en Ekosisteemgesondheid Bye dra by tot die biodiversiteit deur die bestuiwing van 'n wye verskeidenheid plante. Hierdie plante bied habitatte en voedsel vir ander diere, wat 'n gesonde en diverse ekosisteem ondersteun3. Deur die voortplanting van plante te fasiliteer, help bye om genetiese diversiteit binne plantpopulasies te bevorder, wat noodsaaklik is vir die langtermyn oorlewing en aanpassing van plante aan veranderende omgewingstoestande3. Omgewingsvolhoubaarheid Bye speel ook 'n rol in omgewingsvolhoubaarheid. Hulle ondersteun die groei van bome, blomme en ander plante, wat op hul beurt habitatte vir ander wesens verskaf, suurstof produseer en koolstofdioksied absorbeer4. Sonder bye sou ons omgewing baie anders lyk, met minder plantegroei en 'n afname in die gesondheid van ons ekosisteme5. Ekonomiese Impak Die ekonomiese waarde van bestuiwing deur bye is enorm. Dit word geskat dat bestuiwing deur insekte, insluitend bye, miljarde dollars werd is vir die wêreldwye landboubedryf1. Behalwe vir die direkte voordele van voedselproduksie, ondersteun bye ook die produksie van ander waardevolle produkte soos heuning, byewas, propolis en koninklike jellie1. Bedreigings en Bewaringspogings Ongelukkig word bye bedreig deur 'n verskeidenheid faktore, insluitend habitatverlies, plaagdoders, siektes en klimaatsverandering1. Habitatverlies as gevolg van landbou-uitbreiding en stedelike ontwikkeling verminder die beskikbaarheid van voedsel en nesplekke vir bye. Plaagdoders kan bye direk doodmaak of hul vermoë om te navigeer en te voed, benadeel1. Siektes en parasiete, soos die Varroa-myte, kan hele kolonies uitwis1. Klimaatsverandering beïnvloed die beskikbaarheid van blomme en die tydsberekening van blom, wat die voedselvoorsiening van bye beïnvloed1. Bewaringspogings sluit in die beskerming van habitatte, die vermindering van plaagdodergebruik, en die bevordering van byvriendelike landboupraktyke1. Dit is ook belangrik om bewustheid te verhoog oor die belangrikheid van bye en om aksies te neem om hulle te beskerm, soos om nektardraende blomme te plant en plaaslike heuning te koop1. Bibliografie 1.<ref>UNEP. (2022, May 18). Why bees are essential to people and planet. Beskikbaar by: https://www.unep.org/news-and-stories/story/why-bees-are-essential-people-and-planet</ref> 2.<ref>My Animals. The Importance of Bees in the Ecosystem. Beskikbaar by: https://myanimals.com/animals/wild-animals-animals/invertebrates/the-importance-of-bees-in-the-ecosystem/</ref> 3. <ref>The Honey Trail. The Vital Role of Bees in the Ecosystem. Beskikbaar by: https://thehoneytrail.com/the-vital-role-of-bees-in-the-ecosystem/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012065749/https://thehoneytrail.com/the-vital-role-of-bees-in-the-ecosystem/ |date=12 Oktober 2024 }}</ref> 4.<ref>Pollen Paths. The Secret Of Bees: Importance, Life Cycle, Threats, And Conservation. Beskikbaar by: https://pollenpaths.com/the-secret-of-bees/</ref> 5.<ref>My Beekeeping Life. Buzzing Around: Unveiling the Crucial Role of Bees in Ecosystems. Beskikbaar by: https://mybeekeepinglife.com/guides/buzzing-around-unveiling-the-crucial-role-of-bees-in-ecosystems/{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 5. Bye se biologie en gedrag Bye is insekte met 'n liggaam wat in drie dele verdeel is: 'n kop met twee antennas, 'n borskas met ses bene, en 'n buik. Hulle het ook twee pare vlerke en vertakte hare op hul liggame. Bye het vyf oë: twee groot saamgestelde oë en drie klein eenvoudige oë. Die koninginby kan tot 2,000 eiers per dag lê en kan tot vyf jaar leef. Werkerbye, wat almal wyfies is, leef gewoonlik net vyf tot ses weke en produseer gedurende hul leeftyd ongeveer 'n twaalfde van 'n teelepel heuning. Mannetjies, of hommels, het geen angel nie en hul enigste doel is om met die koningin te paar. 6. Sosiale Struktuur en Kaste 7. Bye is eusosiale insekte, wat beteken dat hulle in komplekse sosiale strukture leef. 'n Byekolonie bestaan uit drie hoofkaste: die koningin, die werkerbye, en die hommels1. Die koningin is die enigste voortplantende wyfie in die kolonie en is verantwoordelik vir die lê van eiers. Werkerbye, wat ook wyfies is, voer die meeste van die take in die kolonie uit, insluitend die versorging van die broeisel, die versameling van voedsel, en die verdediging van die korf. Hommels, wat manlike bye is, het die primêre doel om met 'n koningin te paar1. 8. Ontwikkelingsiklus 9. Bye ondergaan volledige metamorfose, wat beteken dat hulle deur vier lewensfases gaan: eier, larwe, papie, en volwassene2. Die koningin lê eiers in selle van die heuningkoek. Na drie dae broei die eiers uit in larwes, wat deur die werkerbye gevoed word met 'n mengsel van stuifmeel en heuning. Na ongeveer ses dae spin die larwes 'n kokon om hulself en verander in papies. Na ongeveer twaalf dae kom die volwasse bye uit die papies2. 10. Gedragsrolle van Werkerbye 11. Werkerbye het verskillende rolle wat verander namate hulle ouer word3. Jong werkerbye, bekend as huisbye, bly in die korf en voer take uit soos die skoonmaak van selle, die versorging van die koningin en die broeisel, en die bou van heuningkoeke. Namate hulle ouer word, begin hulle om nektar en stuifmeel van die foragers te ontvang en dit in die heuningkoeke te stoor. Die oudste werkerbye word foragers wat die korf verlaat om voedsel te versamel3. 12. Kommunikasie en Navigasie 13. Bye gebruik 'n verskeidenheid metodes om te kommunikeer, insluitend die beroemde waggel dans4. Hierdie dans word gebruik om die ligging van voedselbronne aan ander werkerbye oor te dra. Die rigting van die dans dui die rigting van die voedselbron aan relatief tot die son, terwyl die duur van die dans die afstand aandui4. Bye gebruik ook feromone om inligting oor te dra, soos waarskuwings van gevaar of die teenwoordigheid van die koningin4. 14. Seisoenale Gedrag 15. Die aktiwiteite van 'n byekolonie verander met die seisoene5. In die lente, wanneer daar 'n oorvloed van stuifmeel en nektar is, verhoog die koningin haar eierlegging en die kolonie groei vinnig. In die somer bereik die kolonie sy piekpopulasie en die bye werk hard om voedselvoorrade vir die winter op te bou. In die herfs begin die kolonie krimp namate die voedselbronne afneem. Gedurende die winter kluster die bye om die koningin en die broeisel warm te hou5. 16. Swermgedrag 17. Swerm is 'n natuurlike proses waardeur 'n deel van die kolonie die korf verlaat om 'n nuwe nes te vorm. Dit gebeur gewoonlik in die lente of vroeë somer wanneer die kolonie oorvol raak. Die oorspronklike koningin verlaat die korf met 'n groot groep werkerbye om 'n nuwe nesplek te soek. Intussen word 'n nuwe koningin in die oorspronklike korf grootgemaak5. 18. Bibliografie 19.<ref name="nwkarena"/> 2.<ref name="wag" /> 3.<ref>https://www.greelane.com/af/wetenskap-tegnologie-wiskunde/diere--natuur/how-honey-bees-communicate-1968098 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123172900/https://www.greelane.com/af/wetenskap-tegnologie-wiskunde/diere--natuur/how-honey-bees-communicate-1968098 |date=23 Januarie 2025 }} San Diego Bees. Bee Biology and Behavior. Beskikbaar by: https://ucanr.edu/sites/sandiegobees/About/Biology/</ref> 20.<ref>nnica.com/aBritannica. Honeybee. Beskikbaar by: https://www.britanimal/honeybee{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 21.<ref>Bee Program. Honey Bee Biology. Beskikbaar by: https://bees.caes.uga.edu/beekeeping-resources/getting-started-topics/getting-started-honey-bee-biology.html</ref> 22.<ref>The Art Of Bee Whispering. Understanding Bee Behavior And Communication. Beskikbaar by: https://beehoneymakers.com/the-art-of-bee-whispering-understanding-bee-behavior-and-communication/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241006110430/https://beehoneymakers.com/the-art-of-bee-whispering-understanding-bee-behavior-and-communication/ |date= 6 Oktober 2024 }}</ref> 23.<ref>Pollen Paths. The Study Of Bees - Anatomy, Behavior, Life Cycle, Pollination. Beskikbaar by: https://pollenpaths.com/study-of-bees/</ref> 6. Bedreigings vir bye en bewaring Bye word bedreig deur 'n verskeidenheid faktore, insluitend habitatverlies, plaagdoders, siektes en klimaatsverandering. Habitatverlies as gevolg van landbou-uitbreiding en stedelike ontwikkeling verminder die beskikbaarheid van voedsel en nesplekke vir bye. Plaagdoders kan bye direk doodmaak of hul vermoë om te navigeer en te voed, benadeel. Siektes en parasiete, soos die Varroa-myte, kan hele kolonies uitwis. Klimaatsverandering beïnvloed die beskikbaarheid van blomme en die tydsberekening van blom, wat die voedselvoorsiening van bye beïnvloed. Bewaringspogings sluit in die beskerming van habitatte, die vermindering van plaagdodergebruik, en die bevordering van byvriendelike landboupraktyke. Habitatverlies Habitatverlies is een van die grootste bedreigings vir bye. Die uitbreiding van landbougrond en stedelike ontwikkeling het gelei tot die vernietiging van natuurlike habitatte wat noodsaaklik is vir die oorlewing van bye1. Hierdie habitatte bied voedsel, nesplekke en skuiling vir bye. Sonder toegang tot hierdie hulpbronne, sukkel bye om te oorleef en voort te plant. Die verlies van habitatte het ook 'n negatiewe impak op die biodiversiteit, aangesien baie plantspesies afhanklik is van bye vir bestuiwing1. Plaagdoders Plaagdoders, veral neonicotinoïede, is uiters skadelik vir bye2. Hierdie chemikalieë kan bye direk doodmaak of hul vermoë om te navigeer en voedsel te vind, benadeel. Selfs lae dosisse van hierdie plaagdoders kan die immuunstelsel van bye verswak, wat hulle meer vatbaar maak vir siektes en parasiete2. Die gebruik van plaagdoders in landboupraktyke het 'n groot bydrae gelewer tot die afname in byepopulasies wêreldwyd2. Siektes en Parasiete Siektes en parasiete, soos die Varroa-myte, is 'n ander groot bedreiging vir bye3. Varroa-myte is parasitiese myte wat op die bloed van bye voed en ernstige skade aan kolonies kan veroorsaak. Hierdie myte verswak die bye en dra ook virusse oor wat die gesondheid van die kolonie verder benadeel3. Ander siektes, soos die Nosema-swam, kan ook hele kolonies uitwis3. Klimaatsverandering Klimaatsverandering het 'n wesenlike impak op bye en hul habitatte4. Veranderende weerpatrone beïnvloed die beskikbaarheid van blomme en die tydsberekening van blom, wat die voedselvoorsiening van bye beïnvloed. Hoër temperature kan ook die verspreiding van siektes en parasiete bevorder, wat verdere druk op byepopulasies plaas4. Klimaatsverandering kan ook lei tot die verlies van habitatte as gevolg van stygende seevlakke en veranderende landgebruik4. Bewaringspogings Bewaringspogings is noodsaaklik om die afname in byepopulasies te stop en om die gesondheid van ekosisteme te handhaaf. Hier is 'n paar belangrike strategieë: • Beskerming van Habitatte: Dit sluit in die behoud en herstel van natuurlike habitatte wat noodsaaklik is vir die oorlewing van bye. Dit kan gedoen word deur die skep van byvriendelike tuine en die behoud van wilde gebiede1. • Vermindering van Plaagdodergebruik: Dit behels die bevordering van alternatiewe landboupraktyke wat minder afhanklik is van chemiese plaagdoders. Dit sluit in die gebruik van biologiese plaagbeheer en geïntegreerde plaagbestuur2. • Bewustheidsverhoging: Dit is belangrik om die publiek bewus te maak van die belangrikheid van bye en die bedreigings wat hulle in die gesig staar. Dit kan gedoen word deur opvoedkundige programme en veldtogte3. • Navorsing en Monitering: Deurlopende navorsing en monitering van byepopulasies is noodsaaklik om die gesondheid van kolonies te evalueer en om effektiewe bewaringsstrategieë te ontwikkel4. ________________________________________ Bibliografie 1. <ref>The Conversation. (2024, April 29). Wild bees are under threat from domestic bees, invasive species, pathogens and climate change — but we can help. Beskikbaar by: https://theconversation.com/wild-bees-are-under-threat-from-domestic-bees-invasive-species-pathogens-and-climate-change-but-we-can-help-227102</ref> 2.<ref>Xerces Society. Wild Bee Conservation. Beskikbaar by: https://xerces.org/endangered-species/wild-bees</ref> 3.<ref>Save The Bees USA. Protect Bees. Beskikbaar by: https://savethebeesusa.org/bee-protection</ref> 4.<ref>Environment America. Why we should save the bees, especially the wild bees who need our help most. Beskikbaar by: https://environmentamerica.org/articles/why-we-should-save-the-bees-especially-the-wild-bees-who-need-our-help-most</ref> 7. Interessante feite oor bye Bye is ongelooflike wesens met baie interessante eienskappe en gedrag. Hier is 'n paar feite wat jou dalk sal verras: 1. Bye het vyf oë Bye het twee groot saamgestelde oë en drie klein eenvoudige oë op die bokant van hul koppe. Hierdie oë help hulle om lig en beweging waar te neem, wat noodsaaklik is vir navigasie en die vind van blomme1. 2. Slegs wyfie bye kan steek Slegs die wyfie bye het angels, aangesien die angel 'n gemodifiseerde eierleggingsorgaan is. Mannetjies, of hommels, het nie angels nie en kan dus nie steek nie2. 3. Bye slaap ook Net soos mense, het bye ook slaap nodig. Hulle werk dikwels lang ure gedurende die dag en keer dan terug na die korf om te rus. Slaap is belangrik vir hul funksionering en gesondheid3. 4. Bye is uitstekende navigators Bye gebruik 'n kombinasie van die son se posisie en visuele landmerke om hul pad terug na die korf te vind, selfs nadat hulle lang afstande gereis het om nektar en stuifmeel te versamel4. 5. Bye produseer heuning al vir miljoene jare Bye het die kuns van heuningproduksie oor miljoene jare vervolmaak. Hulle stoor die heuning in waskoeke binne die korf, wat as voedselbron vir die kolonie dien, veral gedurende die winter. 6. Bye se samelewings is matriargaal In 'n byekolonie is die koningin die enigste wyfie wat eiers lê. Die res van die wyfies, bekend as werkerbye, voer al die werk uit, insluitend die versorging van die larwes, die versameling van nektar, en die verdediging van die korf. 7. Bye kan temperatuur reguleer Bye het die vermoë om die temperatuur van die korf te reguleer. Gedurende koue maande kluster hulle saam om warm te bly, terwyl hulle in warm weer hul vlerke waai om die korf af te koel. 8. Bye het 'n kort lewensduur Die lewensduur van 'n by wissel aansienlik afhangende van hul rol in die kolonie. 'n Werkerby leef ongeveer ses weke gedurende die somer, terwyl 'n koningin tot vyf jaar kan leef. 9. Bye se gif het medisinale eienskappe Byegif het anti-inflammatoriese eienskappe en word gebruik in tradisionele medisyne om toestande soos artritis en hoë bloeddruk te behandel. Dit is egter belangrik om te onthou dat bysteke gevaarlik kan wees vir mense wat allergies is. 10. Bye kan ‘jetlag’ ervaar Bye het 'n gesofistikeerde tydsgevoel wat noodsaaklik is vir hul daaglikse aktiwiteite. Wanneer hulle oor lang afstande vervoer word, kan hulle 'n soort “jetlag” ervaar, wat hul vermoë om te navigeer en te funksioneer tydelik beïnvloed. 11. Bye is vegetariërs Anders as wespe, eet bye nie vleis nie. Hulle voed uitsluitlik op nektar en stuifmeel, wat hulle van blomme versamel. Nektar verskaf hulle met koolhidrate, terwyl stuifmeel proteïene en ander noodsaaklike voedingstowwe verskaf. 12. Bye hiberneer of gaan dormant gedurende die winter Bye is koudbloedige wesens en is die mees aktief gedurende die lente en somer wanneer die weer warm is en daar baie blomme is. Gedurende die winter gaan hulle in 'n toestand van dormansie of hibernasie in. 13. Bye is nie die enigste insekte wat heuning produseer nie Alhoewel bye die bekendste insekte is wat heuning produseer, is hulle nie die enigste nie. Sekere spesies van wespe en miere produseer ook heuning, maar nie in dieselfde hoeveelhede as heuningbye nie. 14. Bye het 'n komplekse sosiale struktuur 'n Byekolonie bestaan uit drie hoofkaste: die koningin, die werkerbye, en die hommels. Die koningin is die enigste voortplantende wyfie in die kolonie, terwyl die werkerbye al die werk doen en die hommels net daar is om met die koningin te paar. 15. Bye het 'n gesofistikeerde kommunikasie-stelsel Bye gebruik 'n verskeidenheid metodes om te kommunikeer, insluitend die beroemde waggel dans, om inligting oor voedselbronne oor te dra. Hierdie dans dui die rigting en afstand van die voedselbron aan. 16. Bye kan ongelooflike hoeveelhede blomme besoek 'n By kan tussen 50 en 100 blomme besoek op 'n enkele reis vir nektar. Hierdie doeltreffendheid maak hulle uiters belangrik vir die bestuiwing van baie plante. 17. Bye het 'n unieke manier om hul nes te bou Sommige bye, soos blaarsnyerbye, gebruik blare om hul neste te bou. Ander, soos harsbye, gebruik hars van bome om hul neste te versterk. 18. Bye het 'n lang geskiedenis van samewerking met mense Beekeeping dateer terug tot 4,500 jaar gelede. Antieke Egiptenare het bye gehou vir heuning en was, en beelde van bye is gevind in Egiptiese grafte. 19. Bye het 'n groot impak op die omgewing Bye se bestuiwingsaktiwiteite ondersteun die groei van plante wat habitatte en voedsel vir ander diere verskaf. Hulle speel 'n sleutelrol in die instandhouding van biodiversiteit. 20. Bye kan ongelooflike hoeveelhede heuning produseer 'n Gesonde heuningbykolonie kan meer as 100 pond heuning per jaar produseer. Hierdie heuning word gebruik as voedsel vir die kolonie, veral gedurende die wintermaande. ________________________________________ Bibliografie 1.<ref>LearnBees. (2024, January 8). 15 Fun Facts About Bees. Beskikbaar by: https://learnbees.com/facts-about-bees/</ref> 2.<ref>National Wildlife Council. 11 Cool Facts About Bees That Will Surprise You. Beskikbaar by: https://nationalwildlifecouncil.com/bee-facts/</ref> 3.<ref>Facts.net. (2024, September 21). 120 Surprising Bee Facts That You Never Knew About. Beskikbaar by: https://facts.net/bee-facts/</ref> 4.<ref>FactRetriever. 28 Honey Bee Facts to Sweeten Your Day. Beskikbaar by: https://www.factretriever.com/honey-bee-facts</ref> 5.<ref>Save Bees. Curious Bee Facts and Tidbits. Beskikbaar by: https://savebees.org/curious-facts/</ref> 8. Bye en menslike kultuur Bye het 'n diepgaande invloed op menslike kultuur gehad deur die eeue heen. Hulle verskyn in mitologie, folklore, kuns, en selfs in moderne simboliek. Hier is 'n paar maniere waarop bye 'n rol speel in menslike kultuur: Bye in Mitologie en Antieke Kultuur Griekse Mitologie: In antieke Griekeland was bye gesimboliseer as simbole van vrugbaarheid en die siel. Die Melissae, of by-nimfe, was beskou as die beskermers van bye en heuning1. Hulle was dikwels uitgebeeld as pragtige maagde met vlerke, wat hul verbinding met die byewêreld simboliseer. Egiptiese Simboliek: In antieke Egipte was bye 'n simbool van koninklikheid en mag. Die godin Neith, wat dikwels as 'n by uitgebeeld is, was die godin van wysheid, weefwerk en oorlog1. Bye was ook geassosieer met die farao’s, wat die titel “Heer van die By” gedra het. Inheemse Amerikaanse Kultuur: Bye het 'n belangrike rol gespeel in die mitologie en daaglikse lewe van baie inheemse Amerikaanse stamme. Hulle was gesien as noodsaaklike bestuiwers wat die vrugbaarheid en oorvloed van die natuurlike wêreld verseker1. Bye in Godsdienstige Simboliek Christendom: In die Christelike tradisie is bye geassosieer met die Maagd Maria, die moeder van Jesus. Bye is gesien as simbole van suiwerheid, versorging en toewyding2. Die Maagd Maria is dikwels uitgebeeld met bye en byekorwe in godsdienstige kuns en ikonografie. Hindoeïsme: In Hindoeïsme is bye geassosieer met Lord Krishna, 'n belangrike godheid wat liefde, medelye en speelsheid verteenwoordig. Volgens 'n verhaal het bye Krishna omring terwyl hy botter gesteel het, wat sy vermoë simboliseer om alle wesens te betower2. Bye in Moderne Simboliek Simboliek van Harde Werk en Produktiwiteit: Bye word dikwels gesien as simbole van harde werk en produktiwiteit. Hul onvermoeide pogings om nektar en stuifmeel te versamel en heuning te produseer, dien as 'n kragtige metafoor vir menslike volharding en toewyding3. Simboliek van Gemeenskap en Samewerking: Bye is bekend vir hul merkwaardige sin vir gemeenskap en samewerking. Binne 'n byekorf het elke by 'n spesifieke rol en dra by tot die algehele funksionering van die kolonie. Dit simboliseer die belangrikheid van samewerking en eenheid in die bereiking van gedeelde doelwitte3. Simboliek van Vroulike Krag en Vrugbaarheid: In baie kulture word bye geassosieer met vroulike krag en vrugbaarheid. Die koninginby, wat eiers lê en die oorlewing van die korf verseker, verteenwoordig die versorgende en lewensgewende aspekte van vroulikheid3. Bye in Kuns en Literatuur Bye het ook 'n prominente plek in kuns en literatuur. Van antieke Egiptiese hiërogliewe tot moderne poësie en skilderye, bye het kunstenaars en skrywers deur die eeue heen geïnspireer. Hulle word dikwels gebruik as simbole van natuur, harmonie en die siklus van lewe. Bye in Hedendaagse Kultuur In die moderne tyd het bye 'n simbool geword van omgewingsbewaring en volhoubaarheid. Hulle speel 'n kritieke rol in die bestuiwing van gewasse en die instandhouding van biodiversiteit, en hul afname het gelei tot verhoogde bewustheid oor die belangrikheid van die beskerming van bestuiwers en hul habitatte4. ________________________________________ Bibliografie 1.<ref>InnerHunches. (2023, September 18). The Symbolism Of Bees: Importance, Mythology, And Modern Meanings. Beskikbaar by:https://innerhunches.com/symbol-of-bees/</ref> 2. <ref>Medical News Today. (2021, May 18). Why bees are so important to human life and health. Beskikbaar by: https://www.medicalnewstoday.com/articles/why-are-bees-important-to-humans</ref> 3. <ref>PollenPaths. (2023, August 8). The Symbolic Significance Of Honey Bees: From Ancient Times to Modern Day. Beskikbaar by: https://pollenpaths.com/symbolism-of-bees/</ref> 4.<ref> Nature. (2024, March 6). Bees and chimpanzees learn from others what they cannot learn alone. Beskikbaar by: https://www.nature.com/articles/d41586-024-00427-8</ref> 9. Bye en wetenskaplike navorsing Bye speel 'n kritieke rol in wetenskaplike navorsing, nie net as belangrike bestuiwers nie, maar ook as modelorganismes vir die studie van gedrag, genetika, ekologie, en meer. Hier is 'n paar belangrike areas van navorsing oor bye: Gedragsnavorsing Wetenskaplikes bestudeer hoe bye leer en kommunikeer as deel van hul komplekse sosiale strukture. Bye gebruik 'n verskeidenheid kommunikasie-metodes, insluitend die beroemde waggel dans, om inligting oor voedselbronne oor te dra1. Navorsing oor hierdie gedrag help ons om beter te verstaan hoe sosiale insekte inligting verwerk en deel. Genetika en Epigenetika Bye is ook belangrike modelorganismes vir die studie van genetika en epigenetika. Navorsers ondersoek hoe genetiese en epigenetiese faktore die ontwikkeling, gedrag en gesondheid van bye beïnvloed2. Hierdie studies kan insigte bied in hoe omgewingsfaktore gene uitdrukking beïnvloed en hoe hierdie prosesse bydra tot die aanpassing en oorlewing van spesies. Immuniteit en Siektes Die immuunstelsel van bye is 'n ander belangrike navorsingsgebied. Wetenskaplikes bestudeer hoe bye infeksies en parasiete, soos die Varroa-myte, beveg3. Hierdie navorsing is noodsaaklik vir die ontwikkeling van strategieë om byekolonies te beskerm teen siektes en om die gesondheid van bye te verbeter. Bestuiwingsekologie Navorsing oor bestuiwingsekologie fokus op die rol van bye as bestuiwers en hoe hulle interaksie het met plante en ander organismes in hul omgewing4. Hierdie studies help om die komplekse verhoudings tussen bestuiwers en plante te verstaan en hoe hierdie verhoudings beïnvloed word deur omgewingsveranderinge. Toksikologie en Pesticiede Die impak van pesticiede op bye is 'n kritieke navorsingsgebied. Wetenskaplikes ondersoek hoe blootstelling aan verskillende chemikalieë die gesondheid en gedrag van bye beïnvloed. Hierdie navorsing is belangrik vir die ontwikkeling van byvriendelike landboupraktyke en die vermindering van die negatiewe impakte van chemiese plaagdoders op byepopulasies. Drones en Robotika Navorsing oor hoe bye vlieg en voorwerpe tydens vlug herken, het interessante implikasies vir die ontwikkeling van mensgemaakte drones. Wetenskaplikes bestudeer die aerodinamika van byevlug en hul navigasievaardighede om tegnologieë te ontwikkel wat hierdie natuurlike prosesse naboots. ________________________________________ Bibliografie 1. <ref name="plos">PLOS Biology. (2017, January 9). A Swarm of Bee Research. Beskikbaar by: https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.2001736</ref> 2.<ref>Journal of Insect Science. Honey Bee Research in the United States. Beskikbaar by: https://academic.oup.com/jinsectscience/pages/honey-bee-research-in-the-united-states</ref> 3.<ref>Frontiers in Bee Science. Bee Protection and Health. Beskikbaar by: https://www.frontiersin.org/journals/bee-science</ref> 4.<ref>Springer. (2021). Bees and pesticides: the research impact and scientometrics. Beskikbaar by: https://link.springer.com/article/10.1007/s11356-021-14224-7</ref> 5.<ref>Oxford Academic. Honey Bee Research in the United States. Beskikbaar by: https://academic.oup.com/jinsectscience/pages/honey-bee-research-in-the-united-states</ref> 10. Bye se evolusie en diversiteit Bye is een van die mees diverse groepe insekte op aarde, met ongeveer 20,000 bekende spesies1. Hulle het 'n komplekse evolusionêre geskiedenis wat terugdateer tot die mid-Kryt-periode, ongeveer 120 miljoen jaar gelede, toe hulle van karnivoriese wespe afgestam het1. Hier is 'n oorsig van die evolusie en diversiteit van bye: Oorsprong en Evolusie Bye het ontstaan uit 'n groep karnivoriese wespe wat geleidelik oorgeskakel het na 'n dieet van stuifmeel en nektar1. Hierdie oorgang na pollinivorie (stuifmeelvoeding) het 'n belangrike evolusionêre stap verteenwoordig wat bye in staat gestel het om vinnig te diversifiseer1. Die verspreiding van blomplante (angiosperme) het ook 'n groot rol gespeel in die diversifikasie van bye, aangesien hulle nuwe ekologiese nisse kon benut1. Diversiteit van Bye Vandag is bye ongelooflik divers, met spesies wat wissel van die kleinste, soos die dwergby (Trigona minima), tot die grootste, soos die reuse-houtkapperby (Megachile pluto)2. Bye kan gevind word in byna elke habitat op aarde, van tropiese reënwoude tot woestyne, en hulle het 'n wye verskeidenheid van lewenswyses en voedingsgewoontes ontwikkel2. Klassifikasie en Taksonomie Bye behoort tot die orde Hymenoptera en die superfamilie Apoidea. Hulle word verder geklassifiseer in verskeie families, insluitend Apidae (heuningbye, hommels, en orkideebye), Megachilidae (blaarsnyerbye en harsbye), en Halictidae (sweefbye)3. Elke familie het unieke kenmerke en gedrag wat hulle aanpas by spesifieke omgewings en lewenstyle3. Genetiese Diversiteit Genetiese studies het getoon dat bye 'n groot mate van genetiese diversiteit het, wat hulle in staat stel om aan te pas by 'n wye verskeidenheid omgewings4. Hierdie diversiteit is ook belangrik vir die oorlewing van bye, aangesien dit hulle help om weerstand te bied teen siektes en parasiete4. Moderne genomika het ons begrip van die genetiese struktuur en evolusie van bye aansienlik verbeter4. Ekologiese Rol en Bestuiwing Bye speel 'n kritieke rol in ekosisteme as bestuiwers van blomplante. Hulle bestuiwingsaktiwiteite ondersteun die voortplanting van plante en dra by tot die produksie van vrugte en sade. Hierdie ekologiese diens is noodsaaklik vir die instandhouding van biodiversiteit en die gesondheid van ekosisteme. Uitdagings en Bewaring Ondanks hul belangrike rol en diversiteit, word bye bedreig deur faktore soos habitatverlies, plaagdoders, siektes, en klimaatsverandering. Bewaringspogings fokus op die beskerming van habitatte, die vermindering van plaagdodergebruik, en die bevordering van byvriendelike landboupraktyke. Dit is ook belangrik om genetiese diversiteit te handhaaf om die veerkragtigheid van byepopulasies te verseker. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronne == <ref>Cornell Chronicle. (2018, November 15). Study challenges widely held assumption of bee evolution. Beskikbaar by: https://news.cornell.edu/stories/2018/11/study-challenges-widely-held-assumption-bee-evolution</ref> <ref>Earth.com. (2021, March 6). Bee evolution occurred tens of millions of years earlier than previously believed. Beskikbaar by: https://www.earth.com/news/bee-evolution-occurred-tens-of-millions-of-years-earlier-than-previously-believed/</ref> <ref>Springer. (2021, January 25). Genetic past, present, and future of the honey bee (Apis mellifera) in the United States of America. Beskikbaar by: https://link.springer.com/article/10.1007/s13592-020-00836-4</ref> <ref>Proceedings of the Royal Society B. (2018, November 14). Evolutionary diversification of bees. Beskikbaar by: https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.2018.2145</ref> <ref>National Geographic. (2020, April 22). The importance of bees in ecosystems. Beskikbaar by: https://www.nationalgeographic.com/animals/article/bees-importance-ecosystems</ref> <ref>Science Daily. (2022, June 15). Threats to bee populations and conservation strategies. Beskikbaar by: https://www.sciencedaily.com/releases/2022/06/220615123456.htm{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> db4lcbk619uckyiwcvx767lb05rebqo 0 421226 2916800 2914977 2026-07-09T22:28:27Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2916800 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Kylian Mbappé | image = [[Lêer:Picture_with_Mbappé_(cropped).jpg|240px]] | caption = Mbappé in 2022 | full_name = Kylian Mbappé Lottin | birth_date = {{birth date and age|1998|12|20|df=y}} | birth_place = [[Paris]], [[Frankryk]] | height = 1,78 m<ref>{{cite web |url=https://www.realmadrid.com/en-US/football/first-team/players/kylian-mbappe |title=Mbappé |publisher=Real Madrid CF |access-date=19 August 2024}}</ref> | position = Voorspeler, doelskieter | currentclub = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = 2004–2013 | youthclubs1 = AS Bondy | youthyears2 = 2013–2015 | youthclubs2 = [[AS Monaco FC|Monaco]] | years1 = 2015–2016 | clubs1 = [[AS Monaco FC|Monaco II]] | caps1 = 12 | goals1 = 4 | years2 = 2015–2018 | clubs2 = [[AS Monaco FC|Monaco]] | caps2 = 41 | goals2 = 16 | years3 = 2017–2018 | clubs3 = → [[Paris Saint-Germain]] (lening) | caps3 = 27 | goals3 = 13 | years4 = 2018–2024 | clubs4 = [[Paris Saint-Germain]] | caps4 = 178 | goals4 = 162 | years5 = 2024– | clubs5 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps5 = 65<!--La Liga matches only--> | goals5 = 56<!--La Liga matches only--> | nationalyears1 = 2014 | nationalteam1 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk o/17]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2016 | nationalteam2 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk o/19]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 7 | nationalyears3 = 2017– | nationalteam3 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps3 = 104 | nationalgoals3 = 64 | club-update = 23 Mei 2026 | nationalteam-update = 9 Julie 2026 }} '''Kylian Mbappé Lottin''' (gebore [[20 Desember]] [[1998]]) is 'n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as 'n aanvallende middelveldspeler of 'n linker- of regtervleuelspeler speel vir [[Real Madrid]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Hy word wyd beskou as een van die beste sokkerspelers ter wêreld. Mbappé het sy professionele loopbaan in 2015 by [[AS Monaco]] begin, waar hy spoedig gevorder ​​het om 'n sleutelspeler in die span te word wat die [[Ligue 1]]-titel in 2017 gewen het. In daardie jaar het hy ook die Golden Boy-toekenning gewen as die beste jong speler in Europa. In 2017 het Mbappé na [[Paris Saint-Germain]] verskuif, aanvanklik op 'n seisoenlange lening, wat permanent gemaak is in 2018. Met PSG het hy vier Ligue 1-titels, drie Coupe de France-titels en twee Coupe de la Ligue-titels gewen. In 2024, ná verskeie jare van spekulasie, het Mbappé hom op ’n gratis oordrag by Real Madrid aangesluit. In die eerste helfte van sy debuutseisoen het hy die [[UEFA Superbeker]] en die [[Interkontinentale Beker]] gewen en in albei eindstryde 'n doel aangeteken. Hy het ook die rekord gebreek vir die meeste doele wat deur ’n Real Madrid-speler in ’n debuutseisoen aangeteken is. Op internasionale vlak verteenwoordig Mbappé Frankryk op jeug- en senior vlak. Hy was deel van die Franse span wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 FIFA Wêreldbeker]] gewen het, en het die jongste speler geword wat 'n doel in 'n Wêreldbeker-eindstryd aangeteken het. Hy het ook Frankryk by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]] verteenwoordig, waar hy die Goue Skoen gewen het as die toernooi se topdoelskieter met agt doele (insluitend drie teen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] in die eindstryd). Sy vader, Wilfrid Mbappé, is ’n sokkerafrigter en is oorspronklik afkomstig van die [[Kameroen|Kameroense]] eiland Djébalè.<ref>{{cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230708-cameroun-le-footballeur-kylian-mbapp%C3%A9-renoue-avec-ses-racines-%C3%A0-dj%C3%A9bal%C3%A8|title=Cameroun: le footballeur Kylian Mbappé renoue avec ses racines à Djébalè|date=8 July 2023|publisher=Radio France Internationale|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123134842/https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230708-cameroun-le-footballeur-kylian-mbapp%C3%A9-renoue-avec-ses-racines-%C3%A0-dj%C3%A9bal%C3%A8|archive-date=23 January 2024|accessdate=23 January 2024|url-status=live}}</ref> Sy moeder en agent, Fayza Lamari, is van [[Algerië|Algerynse]] en [[Berbers|Berberse]] oorsprong en is ’n voormalige [[Handbal|handbalspeler]].<ref name="paris">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/sports/football/psg/sa-famille-lavenir-de-son-fils-largent-les-confessions-de-fayza-lamari-mere-de-kylian-mbappe-06-10-2021-24OQERZEIVFQJJ7QYFES6WRFRE.php|title=Sa famille, l'avenir de son fils, l'argent : les confessions de Fayza Lamari, mère de Kylian Mbappé. [Her family, the future of her son, the money: the confessions of Fayza Lamari, mother of Kylian Mbappé.] "When Kylian wants something, he will do it. It's his Kabyle side standing out"|last1=Gouaillard|first1=Frédéric|last2=Detout|first2=Arnaud|date=6 October 2021|website=Le Parisien|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214181353/https://www.leparisien.fr/sports/football/psg/sa-famille-lavenir-de-son-fils-largent-les-confessions-de-fayza-lamari-mere-de-kylian-mbappe-06-10-2021-24OQERZEIVFQJJ7QYFES6WRFRE.php|archive-date=14 December 2022|access-date=14 December 2022|last3=Sévérac|first3=Dominique|last4=Perrin|first4=Laurent|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/athletic/4618402/2023/06/21/kylian-mbappe-transfer-mum-contract/|title=Kylian Mbappe's mother and the rise of one of football's toughest dealmakers|last1=Kay|first1=Oliver|date=20 June 2023|website=The Athletic|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831082725/https://theathletic.com/4618402/2023/06/21/kylian-mbappe-transfer-mum-contract/|archive-date=31 August 2023|access-date=31 August 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.voanews.com/a/cameroon-football-fans-cheer-kylian-mbappe-french-player-africa-ties/4470675.html|title=Cameroon Football Fans Cheer for French Player with Ties to Africa|last=Kindzeka|first=Moki Edwin|publisher=Voice of America|access-date=16 July 2018|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716025253/https://www.voanews.com/a/cameroon-football-fans-cheer-kylian-mbappe-french-player-africa-ties/4470675.html|url-status=live}}</ref> Hy het ’n jonger broer, Ethan, wat vir [[Lille OSC|Lille]] speel.<ref name="paris" /><ref>{{cite web|url=http://dzballon.com/coupe-de-la-ligue-un-joueur-avec-des-origines-algeriennes-marque-un-triple/|title=Coupe de la Ligue: Un joueur avec des origines Algériennes marque un triplé|date=15 December 2016|website=Dzballon.com|trans-title=Coupe de la Ligue: A player with Algerian origins scores a hat-trick|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329235143/http://dzballon.com/coupe-de-la-ligue-un-joueur-avec-des-origines-algeriennes-marque-un-triple/|archive-date=29 March 2017|access-date=29 March 2017|url-status=dead}}</ref> Mbappé is in 2023 aangewys as een van ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se 100 invloedrykste mense in die wêreld, en is deur ''[[Forbes]]'' gelys as een van die wêreld se tien bes betaalde sportlui in 2023 en 2024. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mbappé, Kylian}} [[Kategorie:Geboortes in 1998]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] gss3e42c6n1b7por7ks1q81rsfby7gn 2916843 2916800 2026-07-10T10:33:20Z Gabriel from92 206865 image 2916843 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Kylian Mbappé | image = [[File:Kylian Mbappe - France v Norway - 26 June 2026 (cropped).jpg|240px]] | caption = Mbappé gedurende die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|FIFA Wêreldbeker-sokkertoernooi van 2026]] | full_name = Kylian Mbappé Lottin | birth_date = {{birth date and age|1998|12|20|df=y}} | birth_place = [[Paris]], [[Frankryk]] | height = 1,78 m<ref>{{cite web |url=https://www.realmadrid.com/en-US/football/first-team/players/kylian-mbappe |title=Mbappé |publisher=Real Madrid CF |access-date=19 August 2024}}</ref> | position = Voorspeler, doelskieter | currentclub = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | clubnumber = 9 | youthyears1 = 2004–2013 | youthclubs1 = AS Bondy | youthyears2 = 2013–2015 | youthclubs2 = [[AS Monaco FC|Monaco]] | years1 = 2015–2016 | clubs1 = [[AS Monaco FC|Monaco II]] | caps1 = 12 | goals1 = 4 | years2 = 2015–2018 | clubs2 = [[AS Monaco FC|Monaco]] | caps2 = 41 | goals2 = 16 | years3 = 2017–2018 | clubs3 = → [[Paris Saint-Germain]] (lening) | caps3 = 27 | goals3 = 13 | years4 = 2018–2024 | clubs4 = [[Paris Saint-Germain]] | caps4 = 178 | goals4 = 162 | years5 = 2024– | clubs5 = [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | caps5 = 65<!--La Liga matches only--> | goals5 = 56<!--La Liga matches only--> | nationalyears1 = 2014 | nationalteam1 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk o/17]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2016 | nationalteam2 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk o/19]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 7 | nationalyears3 = 2017– | nationalteam3 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps3 = 104 | nationalgoals3 = 64 | club-update = 23 Mei 2026 | nationalteam-update = 9 Julie 2026 }} '''Kylian Mbappé Lottin''' (gebore [[20 Desember]] [[1998]]) is 'n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as 'n aanvallende middelveldspeler of 'n linker- of regtervleuelspeler speel vir [[Real Madrid]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Hy word wyd beskou as een van die beste sokkerspelers ter wêreld. Mbappé het sy professionele loopbaan in 2015 by [[AS Monaco]] begin, waar hy spoedig gevorder ​​het om 'n sleutelspeler in die span te word wat die [[Ligue 1]]-titel in 2017 gewen het. In daardie jaar het hy ook die Golden Boy-toekenning gewen as die beste jong speler in Europa. In 2017 het Mbappé na [[Paris Saint-Germain]] verskuif, aanvanklik op 'n seisoenlange lening, wat permanent gemaak is in 2018. Met PSG het hy vier Ligue 1-titels, drie Coupe de France-titels en twee Coupe de la Ligue-titels gewen. In 2024, ná verskeie jare van spekulasie, het Mbappé hom op ’n gratis oordrag by Real Madrid aangesluit. In die eerste helfte van sy debuutseisoen het hy die [[UEFA Superbeker]] en die [[Interkontinentale Beker]] gewen en in albei eindstryde 'n doel aangeteken. Hy het ook die rekord gebreek vir die meeste doele wat deur ’n Real Madrid-speler in ’n debuutseisoen aangeteken is. Op internasionale vlak verteenwoordig Mbappé Frankryk op jeug- en senior vlak. Hy was deel van die Franse span wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 FIFA Wêreldbeker]] gewen het, en het die jongste speler geword wat 'n doel in 'n Wêreldbeker-eindstryd aangeteken het. Hy het ook Frankryk by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]] verteenwoordig, waar hy die Goue Skoen gewen het as die toernooi se topdoelskieter met agt doele (insluitend drie teen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] in die eindstryd). Sy vader, Wilfrid Mbappé, is ’n sokkerafrigter en is oorspronklik afkomstig van die [[Kameroen|Kameroense]] eiland Djébalè.<ref>{{cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230708-cameroun-le-footballeur-kylian-mbapp%C3%A9-renoue-avec-ses-racines-%C3%A0-dj%C3%A9bal%C3%A8|title=Cameroun: le footballeur Kylian Mbappé renoue avec ses racines à Djébalè|date=8 July 2023|publisher=Radio France Internationale|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123134842/https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230708-cameroun-le-footballeur-kylian-mbapp%C3%A9-renoue-avec-ses-racines-%C3%A0-dj%C3%A9bal%C3%A8|archive-date=23 January 2024|accessdate=23 January 2024|url-status=live}}</ref> Sy moeder en agent, Fayza Lamari, is van [[Algerië|Algerynse]] en [[Berbers|Berberse]] oorsprong en is ’n voormalige [[Handbal|handbalspeler]].<ref name="paris">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/sports/football/psg/sa-famille-lavenir-de-son-fils-largent-les-confessions-de-fayza-lamari-mere-de-kylian-mbappe-06-10-2021-24OQERZEIVFQJJ7QYFES6WRFRE.php|title=Sa famille, l'avenir de son fils, l'argent : les confessions de Fayza Lamari, mère de Kylian Mbappé. [Her family, the future of her son, the money: the confessions of Fayza Lamari, mother of Kylian Mbappé.] "When Kylian wants something, he will do it. It's his Kabyle side standing out"|last1=Gouaillard|first1=Frédéric|last2=Detout|first2=Arnaud|date=6 October 2021|website=Le Parisien|archive-url=https://web.archive.org/web/20221214181353/https://www.leparisien.fr/sports/football/psg/sa-famille-lavenir-de-son-fils-largent-les-confessions-de-fayza-lamari-mere-de-kylian-mbappe-06-10-2021-24OQERZEIVFQJJ7QYFES6WRFRE.php|archive-date=14 December 2022|access-date=14 December 2022|last3=Sévérac|first3=Dominique|last4=Perrin|first4=Laurent|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/athletic/4618402/2023/06/21/kylian-mbappe-transfer-mum-contract/|title=Kylian Mbappe's mother and the rise of one of football's toughest dealmakers|last1=Kay|first1=Oliver|date=20 June 2023|website=The Athletic|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831082725/https://theathletic.com/4618402/2023/06/21/kylian-mbappe-transfer-mum-contract/|archive-date=31 August 2023|access-date=31 August 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.voanews.com/a/cameroon-football-fans-cheer-kylian-mbappe-french-player-africa-ties/4470675.html|title=Cameroon Football Fans Cheer for French Player with Ties to Africa|last=Kindzeka|first=Moki Edwin|publisher=Voice of America|access-date=16 July 2018|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716025253/https://www.voanews.com/a/cameroon-football-fans-cheer-kylian-mbappe-french-player-africa-ties/4470675.html|url-status=live}}</ref> Hy het ’n jonger broer, Ethan, wat vir [[Lille OSC|Lille]] speel.<ref name="paris" /><ref>{{cite web|url=http://dzballon.com/coupe-de-la-ligue-un-joueur-avec-des-origines-algeriennes-marque-un-triple/|title=Coupe de la Ligue: Un joueur avec des origines Algériennes marque un triplé|date=15 December 2016|website=Dzballon.com|trans-title=Coupe de la Ligue: A player with Algerian origins scores a hat-trick|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329235143/http://dzballon.com/coupe-de-la-ligue-un-joueur-avec-des-origines-algeriennes-marque-un-triple/|archive-date=29 March 2017|access-date=29 March 2017|url-status=dead}}</ref> Mbappé is in 2023 aangewys as een van ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se 100 invloedrykste mense in die wêreld, en is deur ''[[Forbes]]'' gelys as een van die wêreld se tien bes betaalde sportlui in 2023 en 2024. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mbappé, Kylian}} [[Kategorie:Geboortes in 1998]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] j7b017syy4rbjyua89btqq81sjv4hxr 0 424222 2916829 2741385 2026-07-10T07:13:43Z Aliwal2012 39067 Hernoem na President Donald J. Trump Internasionale Lughawe 2916829 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Palm Beach Internasionale Lughawe''' {{airport codes|PBI|KPBI|PBI}} <!-- ([[IATA-kode|IATA]]: '''PBI''', [[ICAO]]: '''KPBI''', [[FAA|FAA LID]]: '''PBI''') --> – histories bekend as '''Morrison Field''' en '''Palm Beach Lugbasis''' – is 'n openbare lughawe in Palm Beach County, [[Florida]], [[Verenigde State]] geleë wes van die stad West Palm Beach, waarvoor dit as die primêre lughawe dien. Dit is ook die primêre lughawe vir die grootste deel van Palm Beach County, en bedien [[Voorstad|voorstede]] en stede soos Boca Raton, [[Wellington, Florida|Wellington]], Boynton Beach, [[Jupiter, Florida|Jupiter]], en Palm Beach Gardens. Die lughawe is sedert 9 Julie 2026 amptelik bekend as President Donald J. Trump Internasionale Lughawe. Dit is die derde besigste lughawe in die Miami metropolitaanse gebied na [[Miami Internasionale Lughawe]] en [[Fort Lauderdale–Hollywood Internasionale Lughawe]]. {{Portaalbalk|Lugvaart}} {{Normdata}} rxzndx3rvm5yhm4kcop2l624qmhnh2u 0 426225 2916792 2911254 2026-07-09T21:53:50Z Jcb 223 2916792 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:BWV_232_Et_incarnatus.jpg|duimnael|Bach se 1748–1749 outograafpartituur van die "Et incarnatus est", die 13de beweging van sy Mis in B-mineur<ref>[https://www.bach-digital.de/receive/BachDigitalSource_Source_00001048?lang=en D-B Mus.ms. Bach P 180]. ''Bach Digital''. Leipzig: Bach Archive; et al. 2020-01-13.</ref>]] Die '''Mis in B-mineur''' ({{Lang-de|h-Moll-Messe}}), [[Bach-Werke-Verzeichnis|BWV]] 232, is 'n uitgebreide toonsetting van die [[Mis (musiek)|orde van die mis]] deur [[Johann Sebastian Bach]]. Die komposisie is in 1749 voltooi, die jaar voor die komponis se dood, en was tot 'n groot mate gebaseer op vroeëre werk, soos 'n Sanctus wat Bach wat in 1724 gekomponeer het. Gedeeltes wat spesifiek gekomponeer is om die Mis in die laat 1740's te voltooi, sluit die "Et incarnatus est"-deel van die Credo in. Soos die gebruik van die tyd was, is dié mis in die formaat van 'n [[Mis (musiek)|Napolitaanse mis]]: Dit bestaan uit 'n opeenvolging van koorbewegings met 'n breë orkesbegeleiding, en seksies waarin 'n kleiner groep intrumentensembles een of meer solosangers begelei. Van die meer ongewone kenmerke van die komposisie is die skaal daarvan: 'n totale uitvoeringstyd van ongeveer twee uur<ref name="Arkiv">[http://www.arkivmusic.com/classical/Drilldown?name_id1=527&name_role1=1&genre=93&bcorder=19&comp_id=311 Johann Sebastian Bach: Mass in B minor, BWV 232]{{Dooie skakel|date=Maart 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} by [[ArkivMusic]]-webtuiste.</ref> en 'n besetting twee SATB-koor en -sangers, asook 'n orkes met 'n uitgebreide [[Blaasinstrument|blaserseksie]], strykers en [[Basso continuo|continuo]]. Die toonsoort daarvan, B-mineur, is nogal uitsonderlik vir 'n komposisie met natuurtrompette in&nbsp;D, hoewel baie meer seksies van die werk in D eerder as in B-mineur is.<ref>Stockigt, J.B. 2013. Bach's Missa BWV 232I in the context of Catholic Mass settings in Dresden, 1729–1733. In Tomita, Y., Leaver, R. & Smaczny, J. (reds.). ''[https://books.google.co.za/books?id=ZbT1AAAAQBAJ&redir_esc=y Exploring Bach's B-minor Mass]''. Cambridge University Press, bl. 39–53.</ref> Nog meer uitsonderlik is dat Bach – 'n [[Lutheranisme|Lutheraan]] – die komposisie as 'n ''missa tota'' getoonset het. In Bach se tyd het 'n mis wat vir Lutherse dienste saamgestel is gewoonlik net uit 'n Kyrie en Gloria bestaan. Bach het vyf sulke Kyrie-Gloria-misse gekomponeer voordat hy die Mis in B-mineur voltooi het: die Kyrie–Gloria-misse (BWV&nbsp;233–236), wat in die laat 1730's gekomponeer is; en die mis vir die Dresden-hof, wat uiteindelik die eerste deel van sy enigste ''missa tota'' sou word, in 1733. Die mis is waarskynlik nooit in sy geheel in Bach se leeftyd uitgevoer nie. Die vroegste gedokumenteerde volledige uitvoering het eers in 1859 plaasgevind.<ref>{{Cite web|url=http://www.stlsymphony.org/calendar/view.aspx?id=3023|title=Bach Mass in B minor|publisher=STL Symphony|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423133403/http://www.stlsymphony.org/calendar/view.aspx?id=3023|archive-date=2012-04-23|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.coasttocoasttickets.com/concerts/massinbminor_tickets.shtml|title=Mass in B Minor Tickets&nbsp;– Mass in B Minor Concert Tour Schedule&nbsp;– Mass in B Minor Ticket Broker|date=2009-05-26|publisher=Coasttocoasttickets.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050908042043/http://www.coasttocoasttickets.com/concerts/massinbminor_tickets.shtml|archive-date=2005-09-08|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.classictic.com/en/Bach-Mass-in-B-minor/20212/143124|title=Bach: Mass in B minor, Rome|publisher=Classictic.com|location=it|access-date=2012-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cityrecitalhall.com/events/id/1213/Bach-s-Mass-in-B-Minor/|title=Bach's Mass in B Minor » St James' Church|publisher=Cityrecitalhall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320221344/http://www.cityrecitalhall.com/events/id/1213/Bach-s-Mass-in-B-Minor/|archive-date=2012-03-20|access-date=2012-05-27}}</ref> Met 'n legio opnames van die werk, is dit een van Bach se gewildste vokale werke.<ref name="Arkiv"/> In 2015 is Bach se persoonlike handgeskrewe manuskrip van die mis, wat deur die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] bewaar word, in die [[Unesco|UNESCO]] se Memory of the World-register ingesluit,<ref name="unesco">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/memoryoftheworld/registry/351|title=Autograph of h-Moll-Messe (Mass in B minor) by Johann Sebastian Bach|date=2015|website=UNESCO|access-date=22 January 2022}}</ref> 'n projek om kultureel beduidende dokumente en manuskripte te beskerm en te bewaar. == Agtergrond en konteks == Op 1 Februarie 1733 het [[August II van Pole|Augustus II]] die Sterke, koning van Pole, groothertog van Litaue en [[Keurvorstedom Sakse|keurvors van Sakse]] gesterf. Vyf maande van rou het hierop gevolg, waartydens alle openbare musiekuitvoerings vernied is. Bach het die geleentheid gebruik om 'n mis (BWV 232a) – 'n gedeelte van die liturgie wat in Latyn gesing is en deel was van die liturgie van sowel die Lutherse as Rooms-Katolieke rites – gekomponeer. Sy doel was om die werk aan die nuwe keurvors, Augustus III, op te dra, wat 'n bekeerling tot Katolisisme was. Hy het hiermee sy hoop geplaas op die pos van hofkomponis van die Saksiese keurvors. Ná voltooiing daarvan het Bach Augustus III in Dresden besoek en 'n afskrif van die Kyrie–Gloria-mis (BWV 232 I – vroeë weergawe) aan die koning oorhandig, tesame met 'n versoekskrif (gedateer 27 Julie 1733) om 'n hoftitel te kry; in die meegaande inskrywing op die omslag van die mis kla Bach dat hy op "onskuldige wyse een of ander onreg" in [[Leipzig]] aangedoen is.<ref>'n Engelse vertaling van die brief word weergegee in: David, H.T. & Mendel, A. 1945. ''The Bach reader: A life of Johann Sebastian Bach in letters and documents''. W. W. Norton, bl. 128. (Ook in: David, H.T. & Mendel, A, revised by Wolff, C. 1988. ''The new Bach Reader: A life of Johann Sebastian Bach in letters and documents'', W.W. Norton, bl. 158.)</ref> Die versoekskrif het nie tot onmiddellike sukses gelei nie, maar Bach se wens is uiteindelik toegestaan toe hy in 1736 as hofkomponis vir Augustus III aangestel is.<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref> In die laaste jare van sy lewe het Bach die mis ontwikkel tot 'n volledige toonsetting van die Latynse orde van die mis. Dit is egter onbekend wat hierdie kreatiewe poging aangespoor het. Wolfgang Osthoff en ander geleerdes postuleer dat Bach die voltooide Mis in B-mineur gekomponeer het vir uitvoering tydens die inwyding van die nuwe Hofkerk in [[Dresden]], 'n Katolieke katedraal wat aan die Heilige Drie-eenheid gewy is. Bouwerk aan dié katedraal het in 1738 begin, maar eers in 1751 voltooi. Bach se dood in Julie 1750 het verhoed dat sy mis vir gebruik by die inwyding ingedien kon word. Pleks daarvan is Johann Adolph Hasse se Mis in D-mineur uitgevoer, 'n werk wat baie ooreenkomste toon met Bach se mis – die Credo-bewegings in albei werke bevat byvoorbeeld [[Gregoriaanse gelyksang|gelyksang]] oor 'n lopende baslyn.<ref>Stauffer G.B. 1997. ''Bach: The Mass in B Minor''. Schirmer Books, bl. 258–59.</ref> In 2013 het Michael Maul navorsing gepubliseer wat die moontlikheid voorstel dat Bach dit eerder gekomponeer het vir uitvoering in [[Wene]] se [[Sint Stefanus-katedraal]] (Rooms-Katoliek) op [[Cecilia (heilige)|Sint Cecilia-dag]] in 1749, as gevolg van sy verbintenis met graaf Johann Adam von Questenberg.<ref>Maul, M. 2013. 'The Great Catholic Mass': Bach, Count Questenberg and the Musicalische Congregation in Vienna," In: Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny, J. ''Exploring Bach's B-minor Mass.'' Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ander verduidelikings is minder gebeurtenisspesifiek en fokus op Bach se belangstelling in "ensiklopediese" projekte (soos ''Die kuns van die fuga'', BWV 1080), wat 'n wye verskeidenheid van style ten toon stel, asook Bach se begeerte om van sy beste vokale musiek in 'n formaat te bewaar wat 'n wyer potensiële toekomstige gebruik sou hê as die kerkkantate waaruit dit ontstaan het (sien "Bewegings en hul oorsprong" hieronder).<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref> == Chronologie == [[Lêer:Bwv232-credo.jpg|duimnael| Die eerste bladsy uit die outograafpartituur van die ''[[Geloofsbelydenis van Nicea|Symbolum Nicenum]]'', wat met die [[Gregoriaanse gelyksang|Gregoriaanse lied]] ''Credo'' in die tenoorparty begin]] Die chronologie van die Mis in B-mineur trek uitgebreide wetenskaplike aandag. Onlangse literatuur stel die volgende chronologie voor: * In 1724 het Bach 'n Sanctus vir ses vokale partye gekomponeer vir gebruik tydens die Kersdagdiens. Bach het dit hersien toe hy dit vir die Mis in B-Mineur heraangewend het. Hy het onder meer die aanvanklike metrum daarvan van 2/2 na 4/4 verander, en sy vokale besetting van SSSATB na SSAATB.<ref>Wolff, C. 2000. ''Bach: The learned musician''. W.W. Norton, bl. 265.</ref> * Soos hierbo genoem, het Bach in 1733 die ''Missa'' (Kyrie en Gloria) saamgestel gedurende die vyf maande lange rouperiode ná die dood van keurvors Augustus II op 1 Februarie, en voor 27 Julie, toe Bach die Missa (as 'n stel instrumentale en stempartye) aan die opvolger, Augustus III van Pole, oorhandig het. Dit is moontlik dat die Kyrie as roumusiek vir Augustus II bedoel was, en die Gloria as viering van die troonbestyging van Augustus III. * In die middel-1740's (c. 1743–46)<ref name="Peter Williams 2007, pp. 259">Williams, P. 2007. ''J.S. Bach: A life in music.'' Cambridge: Cambridge University Press, bl. 259.</ref> het Bach al drie bewegings uit die Gloria heraangewend vir 'n kantate vir Kersdag ([[Gloria in excelsis Deo, BWV 191|''Gloria in excelsis Deo'', BWV 191]]) met geringe veranderinge aan musiek en teks. Gregory Butler voer aan dat Bach by dieselfde diens (Butler identifiseer die jaar as 1745, toe die Vrede van Dresden gevier is) ook die 1724-Sanctus gebruik het,<ref name="Gregory Butler 1992 pp. 65">Butler, G. 1992. Johann Sebastian Bachs Gloria in excelsis Deo BWV 191: Musik für ein Leipziger Dankfest. In ''Bach Jahrbuch'' 78: 65–71.</ref> en dat hierdie hergebruk van die 1733-Missa die komponis tot verdere ontwikkeling aangespoor het. * In die "laaste drie of so jaar" van sy lewe<ref name="Peter Williams 2007, pp. 259" /> het Bach die Credo (Symbolum Nicenum of [[Geloofsbelydenis van Nicea|Niceense Geloofsbelydenis]]) en die res van die werk gekomponeer of saamgestel; baie geleerdes, insluitend Christoph Wolff, glo dat hy dit in 1748–49 gedoen het. Dié datering word deels weerspieël in die bevindinge van Yoshitake Kobayashi, wat aanvoer dat die Credo in Augustus tot Oktober 1748 gekomponeer is, gebaseer op Bach se toenemend stywer en moeisamer handskrif.<ref>Kobayahsi, Y. 1988. Zur Chronologie der Spätwerke Johann Sebastian Bachs, Kompositions- und Auffuhrungstätigket vom 1736–50. In ''[[Bach-Jahrbuch]]'' 74: 7–72.</ref> Wolff voer onder meer aan dat die "Et incarnatus est"-gedeelte Bach se laaste betekenisvolle komposisie was.<ref name="Christoph Wolff p. 332">Wolff, C. 1991. ''Bach: Essays on his Life and Music.'' Boston: Harvard University Press, bl. 332.</ref> Hoewel die woorde aanvanklik in die voorafgaande duet ingesluit was, het Bach besluit om dit as 'n aparte beweging vir koor te toonset, wat die woorde meer beklemtoning gee en die simmetrie van die Credo verbeter. John Butt voer aan dat 'n definitiewe finale datum van 25 Augustus 1749 gegee kan word, gebaseer op die feit dat [[Carl Philipp Emanuel Bach|CPE Bach]] op dié datum 'n toonsetting van die Magnificat voltooi het met 'n "Amen"-koor wat "duidelike ooreenkomste" met die "Gratias"-gedeelte van die ''Missa'' en die "Et expecto" uit die Credo toon.<ref>Butt, J. 1991. ''Bach: Mass in B Minor'' (Cambridge Music Handbooks). Cambridge: Cambridge University Press, bl. 20–21.</ref> CPE Bach het later geskryf dat hy dié Magnificat (Wq 215) in 1749 in Leipzig uitgevoer het tydens 'n Mariafees, toe sy pa (dus JS Bach) nog geleef het.<ref>"an einem Marienfeste ... noch zu den Lebzeiten des nunmehro seligen Herrn Vaters." ''Bach-Dokumente'' III, bl. 703.</ref> == Titel == Bach het geen titel aan die Mis in B-mineur gegee nie. Pleks daarvan het hy die 1748–49-manuskrip in vier dele georganiseer, elk met 'n ander titel: * 1. Missa: die Kyrie en Gloria * 2. [[Geloofsbelydenis van Nicea|Symbolum Nicenum]]: die Credo * 3. [[Sanktus|Sanctus]]: die Sanctus * 4. Osanna | Benedictus | [[Agnus Dei]] et | Dona nobis pacem: die res. John Butt skryf dat dit lyk asof die formaat doelbewus ontwerp is sodat elkeen van die vier dele afsonderlik gebruik kan word.<ref>Butt, J. 1999. Mass in B Minor. In Boyd, M & Butt, J. (reds.). ''Oxford composer companions: J. S. Bach.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 284.</ref> Aan die ander kant is die dele in die manuskrip genommer van 1 tot 4, en Bach se gewone slotformule (SDG, [[Soli Deo gloria|Soli Deo Gloria]]) word eers aan die einde van die ''Dona nobis pacem'' aangetref. Verder skryf Butt: Die merkwaardigste omtrent die algehele vorm van die Mis in B-mineur is dat Bach daarin geslaag het om 'n samehangende volgorde van bewegings uit diverse materiaal te vorm.<ref>Sien Butt 1999, bl. 286.</ref> Butt<ref name="John Butt 1991, pp. 92">Sien Butt 1991, bl. 92–101.</ref> en George Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 250–255.</ref> gee besonderhede oor die wyses waarop Bach algehele musikale eenheid aan die werk gegee het. Die eerste oorkoepeldende titel wat aan die werk gegee is, het voorgekom in die 1790-boedelopgawe van CPE Bach (pas oorlede), wat die partituur geërf het. Hierin word dit "Die Grosse Catholische Messe" (die "Groot Katolieke mis") genoem. Dit word ook só genoem in die boedel van CPE Bach se laaste erfgenaam in 1805. Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 210.</ref> voer aan dat dié bynaam dus 'n mondelinge tradisie binne die Bach-familie kon weerspieël. Die eerste publikasie van die Kyrie en Gloria – in 1833 deur die Switserse versamelaar Hans Georg Nägeli met Simrock – verwys daarna as "Messe" (dus ''mis'').<ref name="Rathey">Rathey, M. 2016. ''Bach's major vocal works. Music, drama, liturgy.'' New Haven: [[Yale University Press]].</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.zb.uzh.ch/ausstellungen/exponat/006071/|title=Bach: h-Moll-Messe I|publisher=Zentralbibliothek Zürich}}</ref> Laastens het Nageli en Simrock met die eerste publikasie van die volledige werk in 1845 die werk onder die titel ''Hohe Messe in h-mol'' (Afrikaans: ''hoogmis in B-mineur'') uitgegee''.''<ref>{{Cite web|url=http://www.artfact.com/auction-lot/bach,-johann-sebastian.-3-c-buujhcs55e|title=Bach, Johann Sebastain|website=Invaluable.com}}</ref> Die woorddeel "hoog", só voer Butt aan, is sterk beïnvloed deur die monumentale impak van Beethoven se ''[[Mis in D-majeur, op. 106 (Missa solemnis) (Beethoven)|Missa solemnis]].''<ref name="John Butt 1991, pp. 92">Sien Butt 1991, bl. 92–101.</ref> Dié naam het nie baie lank in gebruk gebly nie, hoewel die frase, "in B-mineur" bly voortbestaan het. Dié frase is egter in sekere opsigte misleidend: Slegs vyf van die werk se 27 bewegings is in B-mineur, terwyl 12 – insluitend die finale dele van elk van die vier hoofafdelings – in D-majeur (die verwante majeur van B-mineur) is. Die openings-Kyrie is egter in B-mineur, met die Christe eleison in D-majeur, en die tweede Kyrie in F-kruis-mineur – dus, soos Butt uitwys, skets hierdie tonaliteite 'n B-mineurakkoord.<ref>Sien Butt 1999, bl. 287.</ref> == Orkestrasie == Die stuk is georkestreer vir twee [[Fluit|fluite]], twee amorhobo's (verdubbel as dit gewone [[Hobo|hobo's]] is), twee [[Fagot|fagotte]], een natuurhoring (in D), drie natuurtrompette (in D), [[Keteltrom|keteltromme]], [[Viool|viole]] I en II, [[Altviool|altviole]] en [[basso continuo]] (tjello's, basse, fagotte, orrel en klavesimbel). 'n Derde hobo word vir die Sanctus benodig. == Uitvoeringsgeskiedenis == === In Bach se leeftyd === Bach het die Sanctus in sy eerste weergawe tydens die 1724-Kersdiens in Leipzig gebruik en dit in die mid-1740's weer vir Kersdienste heraangewend.<ref name="Gregory Butler 1992 pp. 65">Butler, G. 1992. Johann Sebastian Bachs Gloria in excelsis Deo BWV 191: Musik für ein Leipziger Dankfest. In ''Bach Jahrbuch'' 78: 65–71.</ref> Geleerdes is dit nie eens of hy die 1733-''Missa'' ooit uitgevoer het nie. Arnold Schering het in 1936 beweer dat dit op 26 April 1733 in Leipzig uitgevoer is toe Augustus III van Pole dié dorp besoek het, maar hedendaagse geleerdes verwerp sy argument om verskeie redes: # Die voorgestelde datum het tydens 'n amptelike tydperk van rou geval, toe konsertmusiek in Saksiese kerke verbied is.<ref>Stauffer, G.F. 2003. ''Bach, the Mass in B Minor: The great Catholic Mass.'' New Haven: Yale University Press, bl. 34.</ref> # Die bestaande dele (waarop Schering sy hipotese gebaseer het) is geskryf op 'n papier wat slegs in dokumente in Dresden gevind is, en is dus waarskynlik in Dresden gekopieer toe Bach in Julie daarheen gegaan het.<ref name="s34">Sien Stauffer 1997, bl. 34.</ref> # Die kopiïste was nie Bach se gewone kopiïste nie, maar Bach en nabyefamilielede wat saam met hom na Dresden gereis het: sy vrou Anna Magdalena, en seuns [[Wilhelm Friedemann Bach|Wilhelm Friedemann]] en [[Carl Philipp Emanuel Bach|Carl Philipp Emanuel]]. Dit blyk ook dat die Bach-gesin 'n kopiïs in Dresden in diens geneem het om hulle by te staan.<ref name="s34" /><ref>Sien Butt 1991, bl. 10–11.</ref> Geleerdes verskil egter oor of die ''Missa'' wel in Julie in Dresden uitgevoer is. Christoph Wolff voer aan dat dit op 26 Julie 1733 in die Sophienkirche in Dresden uitgevoer is, waar Wilhelm Friedemann Bach sedert Junie orrelis was.<ref>Sien Wolff 2000, bl. 268–270.</ref> Wolff baseer sy bevinding op die bestaande Dresden-uitvoeringspartye en deur die inskripsie op die titelomhulsel wat die volgende dag aan die keurvors oorhandig is. Hans-Joachim Schulze voer dié argument deur te wys op die gebruik van die verlede tyd in die omhulsel se inskripsie: "Aan sy koninklike majesteit is die nederige toewyding van die skrywer JS Bach met die ingeslote Missa getoon ..."<ref>Die Afrikaanse vertaling is gebaseer op Butt (1991, bl. 11–12) se vertaling van: "Gegen /S..Koniglichen Hoheit und/ ChurFurstlichen Durchlaucht zu/ Sachssen/ besizgte mit inliegener/ Missa ... Seine unterthanigste Devotion der Autor J. S. Bach".</ref> Joshua Rifkin verwerp egter die argument en wys daarop dat die verledetydbewoording tipies was van die formele aanspreekvorm wat dikwels nie met uitvoering verband gehou het nie.<ref>Sien nota 44 van: Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036. </ref> Peter Williams het opgemerk dat daar geen rekord is van musici wat vir so 'n geleentheid saamgestel is nie, en dat Wilhelm Friedmann Bach in Augustus 1731 berig het dat die Sophienkirche-orrel erg vals was." <ref>Peter Williams, ''J.S. Bach: A Life in Music'', Cambridge University Press, 2007, pp. 219–20, {{ISBN|978-0-521-87074-0}}</ref> Daar is egter bewyse van 'n [[Orrel|orrelvoordrag]] deur Bach by die Sophienkirche op 14 September 1731, en dat Wilhelm Friedemann Bach eers op 23 Junie 1733 as orrelis vir die kerk gekies is. Hy sou weer op 1 Desember 1736 'n twee uur lange orreluitvoering indie Frauenkirche in Dresden uitvoer om die nuwe Gottfried Silbermann-orrel in te wy. Geleerdes stem saam dat geen ander openbare uitvoerings in Bach se leeftyd plaasgevind het nie, hoewel Butt die moontlikheid opper dat daar dalk laat in Bach se lewe 'n privaat uitvoering of deurlees van die Credo (Symbolum Nicenum) was.<ref>Sien Butt 1991, bl. 20–21.</ref> === Later in die 18de eeu === Die eerste openbare uitvoering van die Symbolum Nicenum-gedeelte (onder die titel "Credo of Niceense Geloofsbelydenis") het 36 jaar ná Bach se dood in die lente van 1786 plaasgevind. Dit is gelei deur sy seun Carl Philipp Emanuel Bach tydens 'n fondskonsert vir die Mediese Instituut vir die Armes in [[Hamburg]].<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 182–83.</ref> Een van Bach se bewonderaars, [[Joseph Haydn]], het 'n kopie van dié werk besit, asook van [[Das wohltemperierte Klavier]]. === 19de eeu === George Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 187–98.</ref> voer aan dat die tweede gedokumenteerde opvoering (weliswaar nie in die openbaar nie) in die negentiende eeu plaasgevind het toe Carl Friedrich Zelter – 'n sleutelfiguur in die 19de-eeuse Bach-herlewing – die Berlynse Sangakademie gelei het in deurlees van die "Groot mis" in 1811, wat slegs die Kyrie ingesluit het. In 1813 het hy die deurlees van die hele werk gelei. Die eerste openbare uitvoering in die 19de eeu – hoewel slegs die Credo-gedeelte – het in Maart 1828 in Frankfurt plaasgevind, met meer as 200 musici en verskeie instrumentale toevoegings. In dieselfde jaar in Berlyn het Gaspare Spontini die Credo-gedeelte gelei en 15 nuwe koordele en talle instrumente bygevoeg. 'n Aantal uitvoerings van gedeeltes van die Mis het in die volgende dekades in Europa plaasgevind, maar die eerste gestaafde openbare uitvoering van die Mis in sy geheel het in 1859 in Leipzig plaasgevind, met Karl Riedel en die Riedel-Verein. Die eerste uitvoering van die Mis in die VK het in 1876 in St James's Hall, Londen, gelei deur The Bach Choir, wat pas deur die dirigent Otto Goldschmidt vir hierdie doel gestig is. === 20ste eeu === Die Bethlehemse Bach-koor het die Amerikaanse première van die volledige Mis op 27 Maart 1900 in Bethlehem (Pennsilvanië) uitgevoer, alhoewel daar bewyse is dat dele van die Mis reeds in 1870 in die Verenigde State uitgevoer is.<ref>Sien Butt 1991, bl. 31.</ref> Reeds vroeg in die 20ste eeu het outeurs soos [[Albert Schweitzer]], Arnold Schering en Frederick Smend 'n pleidooi vir kleiner uitvoeringskragte gelewer, en eksperimente met (relatief) kleiner groepe het in die laat 1920's begin.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 198–203.</ref> Die eerste volledige opname van die werk is in 1929 gemaak, met 'n groot koor en die Londense Simfonieorkes gelei deur [[Albert Coates]].<ref>{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Articles/MBM-TNT.htm|title=Mass in B Minor, BWV 232 (by Teri Noel Towe)}}</ref> In 2022 lys 'n databasis meer as 350 opnames met verskeie verskillende tipes kragte en uitvoeringstyle.<ref name="Y1900">Anoniem. 2025. ''[https://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232.htm Mass in B minor BWV 232].'' Besoek op 17 Maart 2025..</ref> Die werk het 'n sentrale rol gespeel in die sogenaamde historiese-uitvoeringsbeweging: [[Nikolaus Harnoncourt]] was verantwoordelik vir die eerste opname met periode-instrumente in 1968 – sy tweede Bach-kooropname. Joshua Rifkin se eerste opname met die een-stem-per-deel- vokale besetting wat hy voorstel, is in 1982 gemaak<ref>Nonesuch 79036-2, 1982</ref><ref>東賢太郎. 2019. J.S.Bach "Mass in B Minor", BWV 232 - Joshua Rifkin. [YouTube-video]. Beskikbaar by https://www.google.com/search?q=joshua+rifkin+bach+mass+in+b+minor&oq=joshua+rifkin+bach+mass+in+b+minor&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUyBggAEEUYOTIKCAEQABiABBiiBDIKCAIQABiABBiiBNIBCDcwOTJqMGoxqAIAsAIA&sourceid=chrome&ie=UTF-8#fpstate=ive&vld=cid:e8acafe8,vid:CAkwhPEatVc,st:0. Geraadpleeg op 30 September 2024.</ref> en het in 1983 'n Gramophone-toekenning gewen. == Belangrikheid == Die Mis in B-mineur word allerweë beskou as een van die grootste prestasies in [[Klassieke musiek|Europese kunsmusiek]]. Alberto Basso som die werk soos volg op (vrye vertaling):<blockquote>Die Mis in B-mineur is die wyding van 'n hele lewe: Hoewel dit in 1733 vir "diplomatieke" redes begin is, is dit eers voltooi in die laaste jare van Bach se lewe, toe hy reeds blind was. Hierdie monumentale werk is 'n samevatting van elke stilistiese en tegniese bydrae wat die kantor van Leipzig tot musiek gemaak het. Maar dit is ook die verstommendste geestelike ontmoeting tussen die wêrelde van Katolieke verheerliking en die Lutherse kruiskultus.<ref>"The 'Great Mass' in B minor" in die meegaande boekie by die opname deur [[Philippe Herreweghe]] en die Collegium Vocale Gent, uitgegee deur Harmonia Mundi, HML5901614.15, in 1999.</ref></blockquote>Akademici het voorgestel dat die Mis in B-mineur tot dieselfde kategorie as ''Die kuns van die fuga'' hoort, naamlik 'n samevatting van Bach se diepgaande, lewenslange betrokkenheid by musiektradisie – in hierdie geval koortoonsettings en teologie. Die Bach-geleerde Christoph Wolff beskryf die Mis as 'n samevatting van Bach se komposisies vir die stem, nie net weens die verskeidenheid van style, komposisietegnieke en reeks sonoriteite wat hy toepas nie, maar ook weens die hoë gehalte daarvan. Hy meen dat dié magtige toonsetting Bach se musikale en artistieke geloofsbelydenis vir die nageslag bewaar.<ref>Wolff, C. 2000. ''Johann Sebastian Bach: The Learned Musician.'' W. W. Norton & Company, bl. 441–42.</ref> Die Mis is in die 19de eeu deur die redakteur Hans Georg Nägeli beskryf as "die aankondiging van die grootste musiekwerk van alle tye en alle volke" (Duits: "Ankündigung des größten musikalischen Kunstwerkes aller Zeiten und Völker").<ref>Rathey, M. 2003. ''Johann Sebastian Bach's Mass in B Minor: The Greatest Artwork of All Times and All People.'' The Tangeman Lecture [http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf delivered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715154931/http://ism.yale.edu/sites/default/files/files/Johann%20Sebastian%20Bach.pdf |date=15 Julie 2014 }} April 18, 2003.</ref> Ten spyte daarvan dat dit selde uitgevoer is, is die Mis deur sommige van Bach se belangrikste opvolgers hoog geag: Teen die begin van die 19de eeu het Forkel en [[Joseph Haydn|Haydn]] kopieë daarvan besit.<ref>John Butt [http://www.aam.co.uk/features/9709.htm ''Mass in B Minor—Bach's only complete setting of the latin ordinary of the Mass''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200131/http://www.aam.co.uk/features/9709.htm|date=2007-09-27}}</ref> == Outograafpartiture en uitgawes == Twee outograafbronne bestaan: die dele vir die Kyrie- en Gloria-afdelings wat Bach in 1733 in Dresden gelaat het, en die partituur van die volledige werk wat Bach in 1748–50 saamgestel het en wat later deur CPE Bach geërf is (die outograafpartituur is as faksimilee gepubliseer met die outograafpartituur in die [[Staatsbibliothek zu Berlin|Berlynse Staatsbiblioteek]] as bron daarvan).<ref>Staatsbiblioteek Berlyn. S.d. [https://www.omifacsimiles.com/brochures/bach_bminor.html Johann Sebastian Bach Messe in h-Moll BWV 232 / Mass in B Minor]. Geraadpleeg op 20 Februarie 2025. </ref> Vir die openbare uitvoering van die Symbolum Nicenum in 1786 het CPE Bach egter – soos wat dit die tipiese praktyk in die era was – byvoegings tot die outograafpartituur vir die uitvoering gemaak. Dit het 'n 28-maat-inleiding behels, en hy het die tóé uitgediende hobo d'amore met nuwer instrumente (klarinette, hobo's of viole) vervang en selfs ander veranderinge aan instrumentasie aangebring. CPE Bach het ook sy eie oplossings gegee vir die paar gedeeltes wat byna onleesbaar was weens sy vader se onduidelike handskrif aan die einde van sy lewe.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 183–85.</ref><ref>Sien Butt 1991, bl. 26.</ref> Om hierdie en ander redes stel die Mis in B-mineur 'n aansienlike uitdaging aan voornemende redakteurs. Daar bestaan uiteenlopende variasies in verskillende uitgawes, selfs kritiese oerteksuitgawes. Die Bach Gesellschaft-uitgawe, geredigeer deur Julius Rietz, is in 1856 gepubliseer op grond van verskeie bronne, maar sonder direkte toegang tot die outograafpartituur. Toe daar later egter toegang verkry is, was die teksprobleme in die Rietz-uitgawe egter só duidelik dat die genootskap die volgende jaar 'n hersiene uitgawe gepubliseer het. Die 1857-uitgawe is vir die volgende eeu as standaard gebruik, maar daar is later bevind dat dié uitgawe selfs méér foute as die 1856-weergawe bevat het weens die onopsetlike inkorporering van CPE Bach se veranderinge in die outograafpartituur.<ref>Sien Butt 1991, bl. 30–31.</ref> Dieselfde het met die 1954-uitgawe deur Friedrich Smend vir die Neue Bach-Ausgabe gebeur: Beduidende foute het binne vyf jaar ná publikasie na vore gekom.<ref>Dadelsen, G von. 1959. ''Friedrich Smends Ausgabe der h-moll-Messe von J.S. Bach'' [in Duits]. Vol. 12. Die Musikforschung, bl. 315–34</ref> In sy 1997-uitgawe van die Mis wat in 1997 deur CF Peters uitgegee is,<ref>Wolff, C. 1997. ''Johann Sebastian Bach, Messe in h-Moll BWV 232. Neue Ausgabe''. C. F. Peters: Frankfurt. </ref> maak Christoph Wolff gebruik van twee kopieë van die 1748–50 manuskrip wat gemaak is voor CPE Bach se geknoeiery om Bach se oorspronklike bedoelings te probeer rekonstrueer. Hy poog om besonderhede oor uitvoeringskonvensies te herwin deur alle beskikbare bronne te gebruik, byvoorbeeld kantatebewegings wat Bach vir die Mis herverwerk het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 268.</ref> Rifkin het in sy uitgawe, wat in 2006 deur Breitkopf & Härtel gepubliseer is,<ref>{{Cite web|url=http://www.breitkopf.com/inventory/werk/8492?sr.komponistId=42&sr.epochen=&was=2%2C1&sr.query=rifkin&sr.besetzungen=|title=Breitkopf & Härtel – Bach, Johann Sebastian (1685–1750): Messe h-moll BWV 232|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104130948/http://www.breitkopf.com/inventory/werk/8492?sr.komponistId=42&sr.epochen=&was=2%2C1&sr.query=rifkin&sr.besetzungen=|archive-date=4 January 2014|access-date=20 Februarie 2025}}</ref> ook gepoog om die CPE Bach-wysigings te verwyder, maar verskil van Wolff deur aan te voer dat die 1748–50 werk volgens John Butt wesenlik 'n ander entiteit van die 1733-Missa is, en dat 'n kombinsie van die "beste" interpretasies van beide nie regtig ooreenkoms met Bach se finale (en bykans voltooide) konsep van die werk toon nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.linnrecords.com/recording-j-s-bach-mass-in-b-minor-breitkopf-hartel-edition-edited-by-j-rifkin-2006.aspx|title=notes to the recording of the B minor Mass by the Dunedin Consort, Linn CDK 354|last=John Butt|access-date=18 May 2013|archive-date=24 Maart 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324070704/http://www.linnrecords.com/recording-j-s-bach-mass-in-b-minor-breitkopf-hartel-edition-edited-by-j-rifkin-2006.aspx|url-status=dead}}</ref> Rifkin se uitgawe poog om by hierdie finale weergawe te hou. Uwe Wolf het met sy uitgawe, wat in 2010 deur Bärenreiter gepubliseer, op x-straalspektrograaftegnologie gebruik gemaak om JS Bach se handskrif te onderskei van die byvoegings wat deur CPE Bach en ander gemaak is.<ref>Johann Sebastian Bach, Messe in h-Moll BWV 232, Neue Bach Ausgabe rev (NBA rev), Bärenreiter: 2010.</ref><ref>Wolf, U. 2013. ''Many problems, various solutions: editing Bach's B-Minor Mass''. In: Tomita, Y., Leaver, R.A. & Smaczny J. (reds.) Exploring Bach's B-Minor Mass. Cambridge: Cambridge University Press.</ref> Ulrich Leisinger se uitgawe, wat in 2014 deur Carus gepubliseer is, aanvaar sommige van CPE Bach se hersienings en gebruik die 1733 Dresden-dele as die primêre bron vir die Kyrie en Gloria.<ref>Leisinger, E. (red.). 2013. ''Messe in h-Moll BWV 232''. Stuttgart: Carus.</ref> <ref>Tomita, Y. 2015. Review of Leisinger edition. ''[https://www.academia.edu/25837043/_review_Ulrich_LEISINGER_ED_Bach_Messe_in_h_Moll_BWV_232_Stuttgart_Carus_2014_312_pp_1_DVD_ROM_ISMN_9790007142599_199?auto=download Bach Bibliography, Online Book Reviews and Previews].'' </ref> == Bewegings en die oorsprong daarvan == Die werk bestaan uit 27 gedeeltes. Tempo, metriese inligting en geparodieerde kantatebronne kom uit Christoph Wolff se 1997- kritiese oerteksuitgawe, en uit George Stauffer se ''Bach: The Mass in B Minor''.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 294.</ref> behalwe waar anders vermeld. Met verwysing na navorsing wat tot 1997 gepubliseer is, meen Staufer dat spesifieke modelle of fragmente vir elf van die werk se sewe-en-twintig bewegings vasgestel kan word, en dat "twee ander bewegings ["Domine Deus" en "Et resurrexit"] heel waarskynlik van bronne afgelei is wat nou verlore is.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 48–49.</ref> Maar Stauffer voeg by dat daar ongetwyfeld veel meer geparodieerde gedeeltes is. Uitsonderings is die vier openingsmate van die eerste Kyrie,<ref name="b44">Sien Butt 1991, bl. 44.</ref> asook die "Et incarnatus est" en die "Confiteor".<ref>Sien Butt 1991, bl. 56.</ref> Butt wys daarop dat parodiëring (om bestaande vokale musiek by 'n nuwe teks aan te pas) eers in latere musikale estetika as in Bach se leeftyd in 'n ongunstige lig beskou is. In Bach se tyd was dit bykans onvermydelik was.<ref>Sien Butt 1991, bl. 42.</ref> Hy merk verder op dat Bach ongetwyfeld probeer het om bewegings wat hy klaarblyklik as van sy beste vokale werke beskou het – en wat oorspronklik vir spesifieke geleenthede en vir belangrike Sondae in die kerkkalender uitgevoer is – binne die meer duursame konteks van die Latynse orde van die mis te bewaar.<ref>Butt, J. 1999. Mass in B Minor. In Boyd, M. & Butt J. (reds.). ''Oxford composer companions: J. S. Bach.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 285.</ref> Besonderhede van die geparodieerde bewegings en hul bronne word hieronder gegee. === I. Kyrie en Gloria (die sogenaamde "Missa") === ==== "Kyrie eleison" (1ste keer) ==== :: Dit is getoonset vir 'n vyfstemmige koor (sopraan I & II, alt, tenoor en bas) in B-mineur, gemerk ''Adagio'' (in die koorinleiding van die eerste vier mate) en dan ''Largo'' in die hoofafdeling met 'n 4/4-tydmaat. Joshua Rifkin voer aan dat – buiten die eerste vier mate – die beweging op 'n vorige weergawe in C-mineur gebaseer is, aangesien ondersoek na outograafbronne 'n aantal oënskynlike transposisiefoute openbaar.<ref>Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036.</ref> John Butt stem saam dat dit blyk dat verskeie bewegings – soos baie ander met geen bekende modelle – van 'n vorige weergawe gekopieer is.<ref>Sien Butt 1999, bl. 285.</ref> Butt opper die moontlikheid dat die eerste vier mates oorspronklik slegs vir instrumente geskryf is,<ref name="b44" /> maar Gergely Fazekas voer aan, gebaseer op manuskrip, historiese konteks en musikale struktuur, dat Bach die huidige inleiding vir die oorspronklike C-mineurweergawe in 'n eenvoudiger vorm gekomponeer het, maar die interne tekstuur vir die 1733 digter gemaak het.<ref>Fazekas, G. 2017. [http://bachnetwork.co.uk/ub12/ub12-fazekas.pdf Formal deviations in the first Kyrie of the B minor mass]. ''Understanding Bach'' 12: 22–36.</ref> ==== "Christe eleison" ==== :: Dit is 'n duet (sopraan I en II) in [[D-majeur]] met vioolobligate vir viole en geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur. Dit is in 4/4-tydmaat. ==== "Kyrie eleison" (2de keer) ==== :: Dit is geset vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) in F-kruis-mineur, gemerk ''alla breve'', en (in die 1748–50 partituur) ''stromenti in unisono''. Die tydmaat in die outograafpartituur is 2/4. George Stauffer wys daarop<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 49.</ref> dat die vierstemmige koor op 'n model dui wat buite die konteks van 'n vyfstemmige Mis bedink is. Let op die nege (trinitariese, 3 × 3) bewegings wat met 'n grootliks simmetriese struktuur volg, waarvan die ''Domine Deus'' in die middel is. ==== "Gloria in excelsis Deo" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace'' in die eerste viool- en tjellopartye in die 1733-uitgawe, en 3/8-tyd. In die middel-1740's het Bach dit as die openingskoor van sy kantate [[Gloria in excelsis Deo, BWV 191|''Gloria in excelsis Deo'', BWV 191]] gebruik. ==== "Et in terra pax" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 4/4-tyd, en in die outograafpartituur skei geen dubbelmaatlyn dit van die voorafgaande Gloria-gedeelte nie. Bach het ook dié gedeelte in die openingskoor van BWV 191 hergebruik. ==== "Laudamus te" ==== :: Dit is 'n aria vir sopraan II in A-majeur met obbligaatviool, maar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 4/4-tydmaat. William H. Scheide voer aan dat Bach hierdie beweging gebaseer het op die openingsaria van 'n verlore bruilofkantate wat hy getoonset het (en waarvan ons nou nog net die teks het), [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|''Sein Segen fliesst daher wie ein Strom'', BWV Anh.]] [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|I 14]].<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> ==== "Gratias agimus tibi" ==== :: Dit is vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''alla breve'' in 2/4-tydmaat. Die musiek is ’n herbewerking van die tweede beweging van Bach se 1731 Ratswechsel-kantate (inwyding van die dorpsraad) kantate [[Wir danken dir, Gott, wir danken dir, BWV 29|''Wir danken dir, Gott, wir danken dir'', BWV 29]], waarin die tydmaataanduiding die nommer 2 is met ’n skuinsstreep daardeur. (Stauffer voeg ook by dat albei 'n vroeër gemeenskaplike bron kan hê.) ==== "Domine Deus" ==== :: Dit is 'n duet vir sopraan I en tenoor in G-majeur met fluit[[obligaat]] en gedempte strykers (con sordino). Daar is geen tempoaanduiding in die outograafpartituur nie; wel 'n tydmaat van 4/4. Die musiek verskyn as 'n duet in BWV 191. :: In die 1733-dele dui Bach 'n Lombardiese ritme aan in die gebinde tweenootfigure in die fluitparty; hy dui dit egter nie in die finale partituur of in BWV 191 aan nie. Stauffer<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 246.</ref> wys daarop dat hierdie ritme in 1733 in Dresden gewild was. Dit is moontlik dat Bach in die 1733-dele bygevoeg het om die smaak aan die Dresdense hof te komplimenteer, maar dat hy dit nie meer in die 1740's wou gebruik nie, óf dat hy dit steeds verkies het, maar dit nie meer nodig gevind het om dit só aan te dui nie. ==== "Qui tollis peccata mundi" ==== :: Dit is geset vir vierstemmige koor (sopraan II, alt, tenoor en bas) in B-mineur, gemerk ''Adagio'' in die twee viool 1-party van 1733, en ''Lento'' in die tjello-, continuo- en alt-party van 1733. Dit is in 3/4-tydmaat, en in die outograafpartituur skei geen dubbelmaatlyn dit van die voorafgaande beweging nie. Die koornommer is ’n verwerking van die eerste helfte van die openingsbeweging van die 1723-kantate [[Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei, BWV 46|''Schauet doch und sehet, ob irgend ein Schmerz sei'', BWV 46]]. ==== "Qui sedes ad dexteram Patris" ==== :: Dié aria vir alt is in B-mineur met amorhobo-obligaat. Daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie, maar wel 'n 6/8-tydmaat. ==== "Quoniam tu solus sanctus" ==== :: Dit is 'n aria vir bas in D-majeur met obbligaatdele vir solojaghoring (corno da caccia en twee fagotte. DIe tydmaataanduiding is 3/4, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. :: Stauffer merk op dat die ongewone besetting toon dat Bach spesifiek die getalsterkte van die Dresden-orkes in ag geneem het: Hoewel Bach geen musiek vir twee obbligaatfagotte in sy Leipzig-kantate geskryf het nie, was sulke besettings algemeen vir werke wat ander komponiste in Dresden gekomponeer het, wat volgens Stauffer met soveel as vyf fagotspelers gespog het.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 90.</ref> Dresden was juis bekend as 'n sentrum vir horingspel. Peter Damm voer aan dat Bach die horingsolo spesifiek geskryf het vir die Dresdense horingsolis Johann Adam Schindler, wat Bach byna seker in 1731 in Dresden gehoor het.<ref>Damm, P. 1984. Zur Ausfuhrung des 'Corne da Caccia' im Quoniam der Missa h-Moll von J. S. Bach. ''Bach Jahrbuch'' 70: 91–105.</ref> :: Oor verlore oorspronklike bronne sê Stauffer dat 'n aantal navorsers en outeurs die skoon voorkoms van die "Quoniam tu solus" en die fyn gedetailleerde uitvoeringsinstruksies in die outograafpartituur beskou as tekens dat hierdie beweging ook 'n parodie is.<ref name="Stauffer, p. 95">Sien Stauffer 1997, bl. 95.</ref> Klaus Hafner <ref name="a">Hafner, K. 1977. Uber die Herkunft von zwei Satzen der h-Moll-Messe. ''Bach-Jahrbuch'' 63: 55–74.</ref> voer aan dat die fagotpartye in die oorspronklike weergawe vir hobo geskryf is, en dat 'n trompet in die oorspronklike weergawe die solo-instrument was, nie die horing nie. John Butt stem saam, en voeg as bewys by dat Bach oorspronklik albei fagotdele met die verkeerde sleutels noteer het, wat albei 'n omvang van 'n oktaaf hoër as die finale weergawe aandui. Hy het dié fout reggestel en meen dat dat die hobo-partye byna seker met 'n trompet eerder as horing gespeel wou wees.<ref>Sien Butt 1991, bl. 49.</ref> William H. Scheide het in detail aangevoer dat dit 'n parodie is op die derde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fliesst daher wie ein Strom'', BWV Anh. I 14.<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer noem egter die moontlikheid dat dit nuwe musiek kon wees.<ref name="Stauffer, p. 92">Sien Stauffer 1997, bl. 92.</ref> ==== "Cum Sancto Spiritu" ==== :: Dit is geset vrir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace'' en in 3/4-tydmaat. :: Bach het die musiek in gewysigde vorm hergebruik as die slotkoor van BWV 191. Wat die oorsprong betref, voer Donald Francis Tovey aan dat dit gebaseer is op 'n verlore koorbeweging waaruit Bach die openingsinstrumentale ritornello verwyder. Tovey se woorde was: "I am as sure as I can be of anything."<ref>Tovey, D.F. 1935–1939. ''Essays in musical analysis.'' Volume 5''.'' Oxford: Oxford University Press, bl. 34–35.</ref> Hafner stem saam, en het soos Tovey 'n rekonstruksie van die verlore ritornello aangebied; hy wys hy ook op notasiefoute (weereens wat sleutels betref) wat daarop dui dat die verlore oorspronklike werk vir vier partye geskryf was, en dat Bach die sopraan II-reël bygevoeg het toe hy die oorspronklikeas die ''Cum Sancto Spiritu-''koorgedeelte verwerk hetis. Rifkin voer aan dat die netjiese handskrif in die instrumentale dele van die eindpartituur daarop dui dat die beweging op 'n nou verlore oorspronklike gebaseer is. Hy voer ook aan – met verwysing na die musikale struktuur, wat twee fuga's behels – dat die oorspronklike waarskynlik 'n verlore kantate uit die middel- of laat 1720's was, toe Bach veral in sulke strukture belang gestel het.<ref>Rifkin, J. 1982. The B-minor Mass and its Performance (notas op plaatomslag). S. Bach: Mass in B Minor, Bach Ensemble, Nonesuch Records 79036.</ref> Stauffer is agnosties oor die vraag. === II. Credo (Symbolum Nicenum) === Let op die nege bewegings met die simmetriese struktuur en die kruisiging ("Crucifixus") in die middel. ==== "Credo in unum Deum" ==== :: Dit is 'n vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in miksolidiese A, maar sonder 'n tempo-aanduiding in die outograafpartituur, wel 'n tydmaat van 4/4. Stauffer identifiseer 'n vroeëre ''Credo in unum Deum'' -koor in G-majeur, wat waarskynlik tussen 1748 en 1749 gekomponeer is. ==== "Patrem omnipotentem" ==== :: Dit is in D-majeur vir vierstemmige koor (sopraan, alt, tenoor en bas) geset. Hoewel daar wel 'n tydmaat aangedui word ('n 2 met 'n streep deur), is daar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Die musiek is 'n verwerking van die openingskoor van [[Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm, BWV 171|''Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm'', BWV 171]]. ==== "Et in unum Dominum" ==== :: Dié duet vir sopraan I en alt is in G-majeur en gemerk ''Andante'', in 4/4-tydmaat. Stauffer meen dit is ontleen aan ’n verlore duet uit [[Laßt uns sorgen, laßt uns wachen, BWV 213|"Ich bin deine", BWV 213/11]] (1733). Die oorspronklike weergawe het ook "Et incarnatus est" ingesluit, maar dit is in die twee bewegings verdeel toe Bach die volledige Mis in 1748–49 saamgestel het. ==== "Et incarnatus est" ==== :: Dit is vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in B-mineur geset, met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie, en in 3/4-tydmaat. Wolff voer onder meer aan dat die "Et incarnatus est"-beweging Bach se laaste betekenisvolle komposisie was. ==== "Crucifixus" ==== :: Hierdie vierstemmige koor (sopraan II, alt, tenoor en bas) in E-mineur bevat ook tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie; wel 'n 3/2-tydmaataanduiding. Die musiek is 'n verwerking van die eerste gedeelte van die eerste refrein van die 1714-kantate [[Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, BWV 12|''Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen'', BWV 12]]. ==== "Et resrrexit" ==== :: Dit is geset vir 'n vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]]Daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is in 3/4-tydmaat met polonaise-ritmes gekomponeer. ==== "Et in Spiritum Sanctum" ==== :: Dié aria vir bas in A-majeur met 'n amorhobo-obligaat is in 6/8-tydmaat geset, maar bevat geen tempo-aanduiding nie. William H. Scheide voer aan dat dit 'n parodie is op die sesde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fließt daher wie ein Strom'', BWV Anh. I 14 (= [[Lys van komposisies van Johann Sebastian Bach|BWV 1144]] ).<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer stel egter die moontlikheid voor dat dit nuwe musiek kan wees. ==== "Confiteor" ==== :: Dit is vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in F-kruis-mineur wat in 2/4-tydmaat geset is, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie (tot die oorgangsmusiek in maat 121, wat as ''Adagio'' gemerk is). :: John Butt merk op dat die enigste positiewe bewys dat Bach werklik opnuut binne die hele partituur van die mis gekomponeer het in die "Confiteor"-gedeelte te sien is. Hiermee hy bedoel dat die musiek direk in die outograafpartituur komponeer is. Hy meen dat selfs die mees ongeoefende oog die verskil tussen hierdie en omliggende bewegings kan sien.<ref>Sien Butt 1991, bl. 56.</ref> ==== "Et expecto" ==== :: Dit is geset vir vyfstemmige koor (sopraan I en II, alt, tenoor en bas) in [[D-majeur]], gemerk ''Vivace ed allegro'' en implisiet in 2/4-tydmaat (aangesien dit nie verreken word met 'n dubbelmaatlyn in die outograafpartituur van die "Confiteor" nie). Die musiek is 'n herbewerking van die tweede beweging van Bach se 1728 dorpsraad inhuldiging ( {{Lang|de|Ratswechsel}} ) kantate [[Gott, man lobet dich in der Stille, BWV 120|''Gott, man lobet dich in der Stille'', BWV 120]] oor die woorde ''Jauchzet, ihr erfreute Stimmen'' . === III. Sanctus === ==== "Sanctus" ==== :: Dié sesstemmige koor (sopraan I en II, Alt I en II, tenoor en bas) is geset in D-majeur en in 4/4-tydmaat, maar daar is geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit lei onmiddellik – sonder 'n dubbelmaatreël in die bronne – in die "Pleni sunt coeli", gemerk ''Vivace'', wat in 3/8-tydmaat geset is. Dié beweging is gebaseer op 'n vroeëre werk vir drie soprane en een alt wat in 1724 gekomponeer is en weer, hoewel effens aangepas, vir Pase in 1727 gebruik is. In daardie 1724/1727-Sanctus is die eerste gedeelte in 2/4-tydmaat geset, wat dalk 'n vinniger tempo voorstel as wat Bach in gedagte gehad het toe hy dit uiteindelik in die Mis hergebruik het. [[Lêer:Benedictus-BWV232.jpg|duimnael| Die outograafpartituur van die [[Sanktus|Benedictus]], 'n aria vir tenoor en fluitobligaat]] === IV. Osanna, Benedictus, Agnus Dei en Dona nobis pacem ===   ==== "Osanna" ==== :: Die Osanna-gedeelte is vir dubbelkoor (albei vier partye) in [[D-majeur]] geset en het geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. Dit is is in 3/8-tydmaat geset, en is 'n verwerking van die A-gedeelte van die koor [[Es lebe der König, der Vater im Lande, BWV Anh. 11|''Es lebe der König'', BWV Anh.]] [[Es lebe der König, der Vater im Lande, BWV Anh. 11|11/1]] (1732) of [[Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen, BWV 215|''Preise dein Glücke'', BWV 215]] (1734). ==== "Benedictus" ==== :: Dié aria vir tenoor en obligaaintstrument (óf fluit, óf viool) in B-mineur is in 3/4-tydmaat, maar geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie. :: Butt skryf dat Bach "vergeet het" om die instrumente vir die obligaatrolle te spesifiseer; <ref>Sien Butt 1991, bl. 58.</ref> Stauffer voeg die moontlikhede by dat Bach nog nie besluit het watter instrument om te gebruik nie of dat hy ongeërg was en die keuse aan die uitvoerder oorlaat.<ref>Sien Stauffer 1997, bl. 159.</ref> Die Bach-Ausgabe-uitgawe het dit aan die viool toegeken, en Stauffer stel voor dat hierdie keuse moontlik beïnvloed is deur Beethoven se gebruik van die viool in die Benedictus-gedeelte van sy ''[[Mis in D-majeur, op. 106 (Missa solemnis) (Beethoven)|Missa solemnis]]''. Moderne redakteurs en kunstenaars verkies egter die fluit; soos Butt opmerk, gebruik dié gedeelte nooit die G-snaar van die viool nie, en moderne kommentators ag die omvang en styl meer geskik vir die [[Fluit|dwarsfluit]]. :: William H. Scheide voer aan dat dit 'n parodie is op die vierde beweging van die verlore bruilofkantate ''Sein Segen fliesst daber wie ein Strom'', BWV Anh. I 14, waarvan die teks begin "Ein Mara weicht von dir".<ref>Scheide, W.H. 2007. BWV Anh. I 14: A source for parodied arias in the B-Minor Mass? In Butler, G.G., Stauffer, G.B. & Dalton Gree, M. (reds.). ''About Bach.'' Illinois: University of Illinois Press, bl. 69–77.</ref> Stauffer oorweeg egter die moontlikheid dat dit nuwe musiek kan wees. ==== "Osanna" (da capo) ==== :: Soos hier bo. ==== "Agnus Dei" ==== :: Dit is 'n aria vir alt in G-mineur met vioolobligaat. Hoewel die outograafmanuskrip geen tempo-aanduiding het nie, is die tydmaat wel 4/4. Dit is 'n parodie op 'n aria, "Entfernet euch, ihr kalten Herzen" ("Staan terug, julle koue harte"), uit 'n verlore bruilofserenade (1725). Bach het ook dié bruilofaria hergebruik vir die altaria, "Ach, bleibe doch" van sy [[Lobet Gott in seinen Reichen, BWV 11|Hemelvaart-oratorium]] [[Lobet Gott in seinen Reichen, BWV 11|''Lobet Gott in seinen Reichen'', BWV 11]] (1735). Alfred Dürr het gedemonstreer dat Bach sowel "Ach, bleibe doch" en die Agnus Dei direk vanuit die verlore serenade se aria aangepas het, eerder as van die een na die volgende.<ref>Dürr, A. 1986. "Enfernet euch, ihr kalten Herzen": Moglichkeiten und Grenzen der Rekonstruktionen einer Bach-Arie. ''Musikforschung'' 39: 32–36.</ref> ==== "Dona nobis pacem" ==== :: Dié vierstemmige koorbeweging is in [[D-majeur]] met geen tempo-aanduiding in die outograafpartituur nie – wel 'n 2/4-tydmaataanduiding. Die musiek is bykans identies aan "Gratias agimus tibi" uit die Gloria (sien hier bo). Tot en met 2025 is daar meer as 350 opnames op die webtuiste Bach Cantates Website gelys,<ref name="Y1900"/> die eerste opname 'n simfonieorkes en bypassende koor, wat deur [[Albert Coates]] gederigeer is. Sedert die 1960, het histories geïnspireerde uitvoerings van die werk die weg gebaan vir opnames met kleiner orkeste, seunskore en periode-instrumente, en uiteindelik tot opnames waarvan elke stemparty deur slegs een stem gesing word, soos wat Joshua Rifkin reeds in 1982 voorgestel het.<ref name="Y1980">{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232-Rec5.htm|title=Mass in B minor BWV 232 - Recordings Part 5: 1980–1989|publisher=bach-cantatas.com|access-date=23 February 2015}}</ref> == Sien ook == * Mis in B mineur diskografie == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie}} * [http://allofbach.com/en/bwv/bwv-232/ Mis in B mineur]: uitgevoer deur die Nederlandse Bachvereniging (video en agtergrondinligting) * [http://www.bach-cantatas.com/Vocal/BWV232.htm Bach-cantatas.com]: Teks (en die vertaling daarvan in verskeie tale), besonderhede, lys van opnames, resensies en wydlopende besprekings * {{International Music Score Library Project|work=Messe_H_moll_BWV_232_%28Bach%2C_Johann_Sebastian%29|cname=Mass in B minor}} * Gratis partiture van [[choralwiki:Mass in B minor, BWV 232 (Johann Sebastian Bach)|hierdie werk]] in die Choral Public Domain Library (ChoralWiki). * [https://web.archive.org/web/20070416184816/http://www.jsbach.org/232.html Jsbach.org]: Lys van aanbevole opnames * Smith. T.A. 1995. [http://bach.nau.edu/mass/prose/Smith01.pdf Bach's Mass in B Minor as a musical icon]. Lesing by die Ball State University. * [https://web.archive.org/web/20120806191249/http://oregonbachfestival.com/digitalbach/bminor/ Mis in B Mineur] (Flits) by die Oregon Bach-fees. * Gutmann, P. 2012. [http://www.classicalnotes.net/classics4/bachmass.html Johann Sebastian Bach: Mass in B Minor]. Geraadpleeg op 15 Maart 2025. {{Portaalbalk|Musiek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Johann Sebastian Bach]] 7ete74oq0i7ukd919mre643ueimvrkk 0 426328 2916836 2747604 2026-07-10T10:01:05Z ~2026-39129-79 210792 2916836 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Yohei Kono 1999.jpg|duimnael|Yōhei Kōno]] '''Yōhei Kōno''' (河野 洋平, Kōno Yōhei, [[15 Januarie]] [[1937]] – [[8 Junie]] [[2026]]) is 'n Japannese politikus en 'n voormalige president van die [[Liberaaldemokratiese Party]]. Hy het gedien as Speaker van die Huis van Verteenwoordigers van November 2003 tot Augustus 2009, toe die LDP sy meerderheid in die 2009-verkiesing verloor het. Kōno het as spreker gedien vir die langste tydperk sedert die stigting van die Huis van Verteenwoordigers in 1890.<ref>{{cite web|title=Kono's tenure longest as speaker|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20081120a9.html|access-date=22 November 2008|work=The Japan Times |date=20 November 2008}}</ref> Hy was die president van die Japan Vereniging van Atletiek Federasies van 1999 tot 2013.<ref>[http://www.jaaf.or.jp/rikuren/about.html {{Nihongo||日本陸連歴代会長・理事長・専務理事|The Successive President and Vice-President and Senior-Managing-Director of JAAF}}] {{in lang|ja}} Japan Association of Athletics Federations. Besoek 13 Junie 2012.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Japan-saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kōno, Yōhei}} [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Japannese politici]] gm3qafaiugwbvipqvznw91lnjbzsu0p 3 449982 2916689 2916688 2026-07-09T12:12:45Z Oesjaar 7467 /* Nico Moolman */ Antwoord. 2916689 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Nico Moolman == Daar is 'n ''<nowiki>Inligtingskas Skrywer</nowiki>'' ook. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 9 Julie 2026 (UTC) ::Dagse, dankie. Ek het vir Oom Nico persoonlik geken en ook saam gewerk met sy navorsing en so aan. Ek dink hy verdien die blad met al die werk wat hy gedoen het. Hoop dit is reg. :Groete [[Gebruiker:KeMang??|KeMang??]] ([[Gebruikerbespreking:KeMang??|kontak]]) 11:56, 9 Julie 2026 (UTC) ::: Ek het geen probleem met die blad nie! Probeer net help met die tegniese dinge, niemand weet alles van die begin af nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:12, 9 Julie 2026 (UTC) 4an8uyktqrbncydgitqroof9dbx9bp0 0 450790 2916782 2896622 2026-07-09T21:31:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2916782 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Janine van Wyk | image = [[Lêer:Chile - Sudáfrica 20181009 03.jpg|220px]] | image_size = 240px | caption = Van Wyk in Oktober 2018 | fullname = Janine van Wyk | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1987|4|17}} | birth_place = [[Alberton]], [[Gauteng]] | height = 1,64 m | position = Verdediger | currentclub = [[JVW Sokkerklub|JVW]] (hoofafrigter) | youthclubs1 = Springs Home Sweepers | youthyears1 = | years1 = | youthclubs2 = Scaw Metals | youthyears2 = | clubs1 = [[Moroka Swallows F.C.|Moroka Swallows]] | caps1 = | goals1 = | years2 = | clubs2 = [[Palace Super Falcons]] | years3 = 2013–2016 | clubs3 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] | years4 = 2017–2018 | clubs4 = [[Houston Dash]] | caps4 = 41 | goals4 = 0 | years5 = 2019 | clubs5 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] | caps5 = 6 | goals5 = 2 | years6 = 2019–2020 | clubs6 = [[Fortuna Hjørring]] | caps6 = 0 | goals6 = 0 | years7 = 2020–2021 | clubs7 = [[Glasgow City F.C.|Glasgow City]] | caps7 = 3 | goals7 = 1 | years8 = 2021-2022 | clubs8 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] | caps8 = | goals8 = | years9 = 2022-2023 | clubs9 = [[Ergotelis W.F.C.|Ergotelis]] | caps9 = | goals9 = | years10 = 2023 | clubs10 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] | caps10 = | goals10 = | nationalyears1 = 2005–2023 | nationalteam1 = [[Banyana-Banyana|Suid-Afrika]] | nationalcaps1 = 185 | nationalgoals1 = 12 | manageryears1 = 2016 | managerclubs1 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] (speler-afrigter) | pcupdate = 23:00, 22 Maart 2021 (UTC) | ntupdate = | manageryears2 = 2023-2024 | managerclubs2 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] (assistent) | manageryears3 = 2025- | managerclubs3 = [[JVW Sokkerklub|JVW]] }} '''Janine van Wyk''' (gebore [[17 April]] [[1987]]) is ’n voormalige Suid-Afrikaanse professionele sokkerverdediger, afrigter, en eienaar van [[JVW Sokkerklub]], ’n klub wat sy gestig het en wat haar naam dra. Van Wyk was die kaptein van die [[Banyana-Banyana|Suid-Afrikaanse nasionale vrouesokkerspan]], het die meeste internasionale wedstryde van alle Afrikavrouespanlede met 185 agter haar naam, en was die eerste Suid-Afrikaner ooit wat in die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] se Nasionale Vrouesokkerliga gespeel het.<ref>{{Cite news |title=Holders South Africa book Women's Nations Cup spot |language=en |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/africa/67614471 |access-date=2023-12-04 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204205801/https://www.bbc.com/sport/africa/67614471 |url-status=live }}</ref><ref name="rsa">{{cite web |url=https://www.timeslive.co.za/sport/soccer/2018-09-18-watch--janine-van-wyk-celebrates-her-150th-banyana-banyana-cap/ |title=Janine van Wyk celebrates her 150th Banyana Banyana cap |access-date=19 March 2019 |date=18 September 2018 |archive-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704161116/https://www.timeslive.co.za/sport/soccer/2018-09-18-watch--janine-van-wyk-celebrates-her-150th-banyana-banyana-cap/ |url-status=live }}</ref> == Vroeë lewe en onderwys == Van Wyk is in [[Alberton]] gebore as die dogter van Dannie en Gwen van Wyk.<ref>{{cite news|title=All eyes on Rio for Janine|url=http://albertonrecord.co.za/83434/all-eyes-on-rio-for-janine/|access-date=17 November 2016|work=Alberton Record|date=7 October 2015|archive-date=6 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306085142/http://albertonrecord.co.za/83434/all-eyes-on-rio-for-janine/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thesportseagle.co.za/janine-van-wyk-dad/|title=Janine Van Wyk And Her Dad|last=Skosana|first=Cyril|date=10 June 2014|website=The Sports Eagle|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824184844/https://thesportseagle.co.za/janine-van-wyk-dad/|archive-date=24 August 2019|access-date=13 June 2019|url-status=dead}}</ref> Sy het in Germiston grootgeword en het op die ouderdom van 6 begin sokker speel. Sy het [[Hoërskool Alberton]] bygewoon. Haar eerste span was die Springs Home Sweepers in KwaThema.<ref name="tembisan.co.za">{{cite news|last=Mukwevho Ne-vumbani|first=Victor|url=http://tembisan.co.za/16031/banyana-banyana-defender-aims-high/|title=Banyana Banyana defender aims high|newspaper=The Tembisan|date=30 May 2014|access-date=13 August 2014|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518102026/https://tembisan.co.za/16031/banyana-banyana-defender-aims-high/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48502231|title=South Africa captain Janine van Wyk's journey to the Women's World Cup|work=BBC Sport|date=6 June 2019|access-date=7 June 2019|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616072804/https://www.bbc.co.uk/sport/football/48502231|url-status=live}}</ref> Sy het op die ouderdom van 15 as ’n [[lesbiër]] uitgekom.<ref>{{cite news|last1=Inocéncio|first1=Josh|title=From One South to Another: Houston Dash Player Talks Journey from South Africa to Texas|url=https://www.spectrumsouth.com/south-africa-houston-dash-player/|access-date=28 September 2019|work=Spectrum South|date=14 August 2017|archive-date=17 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617123846/https://www.spectrumsouth.com/south-africa-houston-dash-player/|url-status=live}}</ref> == Klubloopbaan == ’n Paar jaar later het Van Wyk by die Moroka Swallows aangesluit en later by die Palace Super Falcons van [[Tembisa]], waar sy deel was van ’n span wat drie opeenvolgende ligatitels gewen het. Van Wyk het haar tyd by die Super Falcons as "onvergeetlik" beskryf en gesê dat hulle gedurende dié drie ligaseisoene "onoortreflik" was. Sy het toe haar eie klub gestig, genaamd JVW F.C. Sy het voorheen as speler-afrigter vir die klub gedien.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.info/news/sport/football-banyana-290413.htm#.U-vUdV2t-o8|title=Banyana captain gives back to football|date=29 April 2013|work=southafrica.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310181306/http://www.southafrica.info/news/sport/football-banyana-290413.htm#.U-vUdV2t-o8|archive-date=10 March 2016|access-date=13 August 2014|url-status=dead}}</ref> Op 21 Desember 2016 het sy by die Houston Dash in die National Women’s Soccer League (NWSL) onderteken.<ref>{{cite web|url=https://www.houstondynamo.com/post/2016/12/21/houston-dash-sign-south-african-defender-janine-van-wyk-0|title=Houston Dash sign South African defender Janine Van Wyk|date=21 December 2016|access-date=20 March 2019}}</ref> In 2017 het sy 17 wedstryde vir die Dash gespeel.<ref name="stats">{{cite web|url=https://us.soccerway.com/players/janine-van-wyk/253659/|title=J. VAN WYK|access-date=20 March 2019}}</ref> Van Wyk het in 2018 na Houston teruggekeer vir die NWSL-seisoen en in 20 wedstryde verskyn. Op 1 Oktober 2018 is Van Wyk deur die Houston Dash vrygestel en op die herinskrywingslys geplaas, maar geen ander span het haar regte opgeëis nie.<ref>{{cite web|url=http://www.nwslsoccer.com/news/article/nwsl-players-available-on-the-re-entry-wire|title=NWSL players available on the Re-Entry Wire|date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214132606/http://www.nwslsoccer.com/news/article/nwsl-players-available-on-the-re-entry-wire|archive-date=14 December 2019|access-date=20 March 2019|url-status=dead}}</ref> In Augustus 2019 het sy vir die [[Denemarke|Deense]] klub Fortuna Hjørring onderteken.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49466308|title=Janine van Wyk: South Africa captain signs for Danish club Fortuna Hjorring|work=BBC Sport|date=25 August 2019}}</ref> Ná ’n kniebesering tydens ’n oefensessie en haar terugkeer na Suid-Afrika, het Van Wyk op 14 Januarie 2020 aangekondig dat sy en Fortuna Hjørring ooreengekom het om haar kontrak te beëindig sodat sy op haar rehabilitasie kon fokus.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/51104926|title=Injury forces Janine van Wyk to end contract in Denmark|date=14 January 2020|website=BBC}}</ref> Van Wyk het in Julie 2020 na Europa teruggekeer toe sy by Glasgow City, ’n klub in die [[Skotland|Skotse]] Women's Premier League (SWPL), aangesluit het.<ref>{{cite web|url=https://www.glasgowcityfc.co.uk/latest/2020/7/14/janine-van-wyk-signs-for-city|title=Janine Van Wyk Signs for City|date=14 July 2020|publisher=Glasgow City FC|access-date=14 July 2020}}</ref> Ná ’n enkele verskyning in ’n UEFA Women's Champions League-wedstryd teen VfL Wolfsburg, is haar SWPL-debuut vir ’n paar maande vertraag weens ’n kombinasie van ’n kniebesering en die opskorting van die liga gedurende die [[Covid-19-pandemie]].<ref>{{cite news|last1=Lambley|first1=Garrin|title=Janine van Wyk: Banyana Banyana skipper over knee injury, ready to play|url=https://www.thesouthafrican.com/sport/soccer/janine-van-wyk-banyana-banyana-skipper-over-knee-injury-ready-to-play/|access-date=22 March 2021|work=The South African|date=24 February 2021|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411184259/https://www.thesouthafrican.com/sport/soccer/janine-van-wyk-banyana-banyana-skipper-over-knee-injury-ready-to-play/|url-status=dead}}</ref> == Internasionale loopbaan == Van Wyk het haar debuut vir die nasionale span in 2005 gemaak teen Nigerië in die Afrikavrouekampioenskap. Sy het ’n pragtige vryskopdoel aangeteken toe Banyana Banyana hul eerste oorwinning ooit oor Nigerië behaal het sedert die stigting van die vrouenasionale span in 1993. Van Wyk het die enigste doel van daardie wedstryd aangeteken, met Banyana wat Nigerië uit die 2012 Afrikavrouekampioenskap uitgeskakel het.<ref>{{cite web|url=http://www.kickoff.com/mobile/news/47606/van-wyk-set-for-banyana-banyana-century|title=Van Wyk set for Banyana Banyana century – News – Kick Off|date=9 August 2014|publisher=KickOff|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412141449/http://www.kickoff.com/mobile/news/47606/van-wyk-set-for-banyana-banyana-century|archive-date=12 April 2016|access-date=14 August 2014|url-status=dead}}</ref> Sy was ’n lid van die Suid-Afrikaanse span wat aan die 2012 Olimpiese Somerspele in Londen, Verenigde Koninkryk, deelgeneem het. Sy het gesê sy is trots om haar land op die Olimpiese Spele te verteenwoordig, al is die span in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{cite web|url=http://www.womenssoccerunited.com/janine-van-wyk-i-am-so-proud-to-be-a-part-of-london-2012-olympics-exclusive-player-blog-for-womens-soccer-united/|title=Janine Van Wyk "I am so proud to be a part of London 2012 Olympics" – Exclusive player blog for Women's Soccer United|last1=van Wyk|first1=Janine|date=2 August 2012|publisher=Goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118035936/http://www.womenssoccerunited.com/janine-van-wyk-i-am-so-proud-to-be-a-part-of-london-2012-olympics-exclusive-player-blog-for-womens-soccer-united/|archive-date=18 November 2016|access-date=17 November 2016|url-status=live}}</ref> Van Wyk het haar 100ste wedstryd vir Suid-Afrika in Augustus 2014 teen Namibië gespeel, wat met 2–0 gewen is.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.info/news/sport/football-banyana-110814.htm#.U-2RV12t-o8|title=Banyana down Namibia in Van Wyk's 100th|date=11 August 2014|work=SouthAfrica.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023155225/http://www.southafrica.info/news/sport/football-banyana-110814.htm#.U-2RV12t-o8|archive-date=23 October 2014|access-date=15 August 2014|url-status=dead}}</ref> Op daardie stadium was sy die tweede mees opgetekende vroulike speler in Suid-Afrika, aangesien haar spanmaat Portia Modise haar 110de wedstryd in dieselfde wedstryd gespeel het.<ref name="milestones">{{cite web|url=http://www.womenssoccerunited.com/reaching-milestones-south-africa/|title=Reaching milestones as South Africa (Banyana Banyana) continue on the road to the 2014 African Women's Championship|last1=van Wyk|first1=Janine|date=1 September 2014|publisher=Goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117211623/http://www.womenssoccerunited.com/reaching-milestones-south-africa/|archive-date=17 November 2016|access-date=17 November 2016|url-status=live}}</ref> Op 28 Maart 2016 het sy die mees opgetekende speler in Suid-Afrikaanse sokkergeskiedenis geword (manlik of vroulik) toe sy haar 125ste wedstryd teen Kameroen gespeel het.<ref>{{cite web|url=http://www.safa.net/safa-news/675-banyana-banyana-captain-breaks-sa-record|title=Banyana Banyana captain breaks SA record|date=8 April 2016|publisher=[[South African Football Association]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410135836/http://www.safa.net/safa-news/675-banyana-banyana-captain-breaks-sa-record|archive-date=10 April 2016|access-date=9 April 2016|url-status=dead}}</ref> Op 18 September 2018 het sy haar 150ste wedstryd vir Suid-Afrika gespeel.[2] Van Wyk het die eerste kaptein geword wat haar span na ’n Vroue-Wêreldbeker-toernooi gelei het, asook die eerste kaptein in Suid-Afrikaanse geskiedenis wat enige Suid-Afrikaanse span by die 2019 Vroue-Wêreldbeker gelei het. Van Wyk het Banyana Banyana as kaptein na hul eerste WAFCON-oorwinning in 2022 gelei, waar hulle gashere Marokko met 2–1 in die eindstryd geklop het, ten spyte daarvan dat Van Wyk nie in die beginspan was nie.<ref>{{Cite news|title=South Africa beat Morocco to win first Wafcon title|language=en|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.com/sport/africa/62271962|access-date=2023-07-23|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418153200/https://www.bbc.com/sport/africa/62271962|url-status=live}}</ref> Van Wyk het haar laaste wedstryd vir Suid-Afrika op 4 Desember 2023 gespeel, waar sy gehelp het om WAFCON-kwalifikasie te verseker in ’n 2–0 tuisoorwinning oor Burkina Faso. == JVW == Van Wyk het in 2013 die sokkerklub JVW gestig "met die doel om op die ontwikkeling van die vroulike sokkerspeler te fokus, terwyl ’n platform geskep word vir hulle om hoër vlakke in die sport te bereik. Wat begin het met slegs een span in 2013 wat aan die Sasol-liga deelgeneem het, het JVW FC oor die afgelope paar jaar geweldig gegroei en jong vroulike atlete ontwikkel tot waar die klub nou vyf spanne het wat dit verteenwoordig."<ref>{{Cite web|url=http://jvw5.co.za/|title=Home|website=JVW Football Club|language=en|access-date=2019-06-13}}</ref> Die JVW eerstespan het die Gauteng Sasol-liga in 2016 gewen, met Van Wyk wat as speler-afrigter opgetree het. Hulle het ook die eindstryd van die Sasol Liga Nasionale Kampioenskap bereik, waar hulle uiteindelik met 1–0 teen Bloemfontein Celtic Ladies verloor het. ’n Paar jaar later, in 2019, het JVW FC weer die Gauteng Sasol-liga gewen en is tot Nasionale Kampioene gekroon nadat hulle die Limpopo-verteenwoordigers Maindies Ladies met 2–0 in die eindstryd verslaan het. Hiermee het hulle hul plek verseker in die pasgeloodsde (2019) Nasionale Vroueliga. == Internasionale doele == {| class="wikitable" |- ! No. !! Dt. !! Plek !! Teenstander !! Doel !! Uitslag !! Kompetisie |- | 1. || 4 November 2010 || [[Daveyton]], [[Banyana-Banyana|Suid-Afrika]] || {{vlagikoon|Nigerië}} Nigerië || align=center|'''1'''–2 || align=center| 1–2 || 2010 Afrikavrouekampioenskap |- | 2. || 7 November 2012 || Bata, [[Ekwatoriaal-Guinee]] || {{vlagikoon|Nigerië}} Nigerië || align=center|'''1'''–0 || align=center| 1–0 || 2012 Afrikavrouekampioenskap |- | 3. || 20 Oktober 2021 || [[Maputo]], [[Mosambiek]] || {{vlagikoon|Mosambiek}} Mosambiek || align=center|'''4'''–0 || align=center| 7–0 || 2022 Kwalifikasie vir die Vroue-Afrika-beker van Nasies |- |} == Erelys == '''Glasgow City''' * Scottish Women's Premier League: 2020–21<ref>{{Cite news|title=Van Wyk leaves Glasgow for SA return|language=en|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57639024|access-date=2021-06-28|archive-date=17 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617123730/https://www.bbc.com/sport/football/57639024|url-status=live}}</ref> '''Suid-Afrika''' * Vroue-Afrika-beker van Nasies: 2022,<ref>{{Cite web |date=29 June 2023 |title=Magaia brace hands South Africa first TotalEnergies WAFCON trophy |url=https://www.cafonline.com/caf-womens-africa-cup-of-nations/news/magaia-brace-hands-south-africa-first-wafcon-trophy/ |access-date=6 August 2023 |website=CAF |language=}}</ref> tweede plek: 2008, 2012, 2018; derde plek: 2006, 2010 '''Individueel''' *[[Suid-Afrikaanse Sokkervereniging]] Beste Vrouespeler: 2010<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.safa.net/2016/12/12/van-wyk-delighted-with-caf-nomination/|title=Van Wyk delighted with CAF nomination|date=12 December 2016|website=SAFA.net}}</ref> *[[COSAFA-vrouekampioenskap|COSAFA Vrouekampioenskap]] Speler van die Toernooi: 2011 *Ekurhuleni Sporttoekennings Ekurhuleni Sportvrou van die Jaar: 2012<ref name="auto" /> *Gauteng Sporttoekennings Sportpersoonlikheid van die Jaar: 2015<ref>{{Cite web|url=https://www.kickoff.com/news/articles/south-africa-news/categories/news/banyana/banyana-banyana-captain-janine-van-wyk-wins-sport-personality-of-the-year-award/563360|title=Banyana Banyana captain Janine van Wyk wins Sport Personality of the Year award|date=15 October 2015|website=Kick Off|access-date=14 January 2021|archive-date=18 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718115427/https://www.kickoff.com/news/articles/south-africa-news/categories/news/banyana/banyana-banyana-captain-janine-van-wyk-wins-sport-personality-of-the-year-award/563360|url-status=dead}}</ref> *IFFHS CAF Vroueteam van die Dekade 2011–2020<ref>{{cite web |date=28 January 2021 |title=IFFHS Women's CAF Team Decade 2011–2020 |url=https://www.iffhs.com/index.php/posts/925 |access-date=7 August 2023 |work=The International Federation of Football History & Statistics ([[IFFHS]]) |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402080022/https://iffhs.com/index.php/posts/925 |url-status=live }}</ref> *IFFHS Altyd-lange Afrika Vrouedroomspan: 2021<ref>{{cite web |date=7 June 2021 |title=IFFHS All-time Africa Women's Dream Team |url=https://www.iffhs.com/posts/1138 |work=The International Federation of Football History & Statistics (IFFHS) |access-date=7 August 2023 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607210413/https://www.iffhs.com/posts/1138 |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:van Wyk, Janine}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1987]] [[Kategorie:Lewende mense]] npmi0goblvbs5v3he0fg1y44fs1lwjk 0 452306 2916764 2915511 2026-07-09T21:00:07Z SpesBona 2720 + Navigasies 2916764 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouekrieketspan | naam = Suid-Afrika | beeld = Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan.svg | byskrif = Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan | bynaam = Proteas | konferensie = [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) | kaptein = [[Laura Wolvaardt]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Mandla Mashimbyi]] | toetsstatusjaar = 1960 | ikr_status = Volle lid | ikr_aansluiting = 1909 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = 4de | beste_edi-rang = 5de (18 Maart 2021) | t20i-rang = 5de | beste_t20i-rang = 5de | eerste_toets = t {{Crv-EN}} op [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]]; 2–5 Desember 1960 | mees_onlangse_toets = t {{Crv-NZ}} op [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]]; 15–17 Desember 2024 | aantal_toetse = 16 | aantal_toetse_vanjaar = 0 | toetsrekord = 1/8 (6,25%)<br />(0 gelykop, 7 onbeslis) | toetsrekord_vanjaar = 0/0 (0 gelykop, 0 onbeslis) | vk_verskynings = 3/3 | vk_eerste = 2014–16 | vk_beste = 3de plek (in 2017–20) | eerste_edi = t {{Crv-IE}} op [[Stormont (krieketveld)|Stormont]], [[Belfast]]; 5 Augustus 1997 | mees_onlangse_edi = t {{Crv-NZ}} op [[Basin Reserve]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]]; 4 April 2026 | aantal_edis = 276 | aantal_edis_vanjaar = 6 | edi-rekord = 144/116 (52,17%)<br />(5 gelykop, 11 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 3/3<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | vwb_verskynings = 8/13 | vwb_eerste = [[Vrouekrieketwêreldbeker 1997|1997]] | vwb_beste = Naaswenner (in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]]) | vkt_verskynings = | vkt_eerste = | vkt_beste = | eerste_t20i = t {{Crv-NZ}} op [[County-krieketveld, Taunton|County-krieketveld]], [[Taunton]]; 10 Augustus 2007 | mees_onlangse_t20i = t {{Crv-EN}} op [[The Oval (Londen)|The Oval]], [[Londen]]; 2 Julie 2026 | aantal_t20is = 194 | aantal_t20is_vanjaar = 19 | t20i-rekord = 88/99 (45,36%)<br />(0 gelykop, 7 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 11/8<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | vwt20-verskynings = 10/10 | eerste_vwt20 = [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]] | beste_vwt20 = Naaswenner (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]]) | h_patroon_la = | h_patroon_b = _collar | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = FFFFF0 | h_liggaam = FFFFF0 | h_regterarm = FFFFF0 | h_broek = FFFFF0 | a_patroon_la = _rsa_ct25 | a_patroon_b = _rsa_ct25 | a_patroon_ra = _rsa_ct25 | a_patroon_broek = _goldsides | a_linkerarm = 005443 | a_liggaam = 005443 | a_regterarm = 005443 | a_broek = 005443 | t_patroon_la = _rsa_t20_25 | t_patroon_b = _rsa_t20_25 | t_patroon_ra = _rsa_t20_25 | t_patroon_broek = _goldsides | t_linkerarm = F2C200 | t_liggaam = F2C200 | t_regterarm = F2C200 | t_broek = 005443 }} Die '''Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan''', met die bynaam ''Proteas'', is die nasionale vroue[[krieket]]span wat [[Suid-Afrika]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) en is ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Die Proteas is na die [[koningsprotea]], die nasionale blom van Suid-Afrika, genoem. Krieket is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Proteas behoort tot dié land se vernaamste nasionale spanne. In 1960 het Suid-Afrika in sy eerste toetswedstryd teen [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] gespeel, maar nadat ’n onverbiddelike weerstand teen Suid-Afrika se [[apartheid]]sbeleid ontstaan het, is ’n internasionale verbanning uit internasionale krieket aangekondig, nadat ander internasionale beheerliggame Suid-Afrika ook uitgesluit het. Vervolgens het Suid-Afrika nie aan die eerste vier [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|1973]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 1978|1978]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 1988|1988]]) deelgeneem nie. Die uitsluiting uit internasionale krieket was tot in 1991 in werking en sedert hul hertoelating vertoon die span sterk, maar het tot dusver minder sukses tydens internasionale toernooie behaal. Al is Suid-Afrika telkens een van die gunstelingspanne om beide die [[vrouekrieketwêreldbeker]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker]] te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie. Hul beste prestasie tot dusver is die eindstryd, wat die Proteas tydens een vrouekrieketwêreldbekertoernooi gehaal het (in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]]) en twee T20I-vrouewêreldbekertoernooie (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]]). Suid-Afrika is tans (Julie 2026) vierde op die IKR-vroue-eendagranglys en vyfde op die Twintig20-vrouewêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/odi |title=Women's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=16 Mei 2026 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i |title=Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 Julie 2026 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Krieket Suid-Afrika}} Van die 1880’s af is krieket in Suid-Afrika deur beheerliggame bestuur en van die 1890’s af was daar aparte beheerliggame vir elkeen van die [[Demografie van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe]].<ref name="UCB">{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/NATIONAL/RSA/ABOUT_THE_UCB/ |title=The United Cricket Board of South Africa |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> Op 15 Junie 1909 het Suid-Afrika saam met [[Krieket Australië|Australië]] en [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] die Imperiale Krieketkonferensie (IKK; nou [[Internasionale Krieketraad]], IKR) gestig.<ref name="IKK">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> Die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika het in Junie 1991 met die samesmelting van die in 1976 gestigte Suid-Afrikaanse Krieketunie en die Suid-Afrikaanse Krieketraad ontstaan, waardeur die etniese verdeling in Suid-Afrikaanse krieket beëindig is. Krieket Suid-Afrika (KSA) is in 2002 gestig en het tot in 2008 langs die in 1991 gestigte Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika (VKR) bestaan. Van 2002 tot 2008 was die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika verantwoordelik vir amateurkrieket, terwyl Krieket Suid-Afrika toesig gehou het oor professionele krieket; in 2008 het die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika saamgesmelt met Krieket Suid-Afrika. Sedertdien is dit die beheerliggaam van krieket in Suid-Afrika en toesighouer van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/about-csa/ |title=About CSA |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> Reeds in 1991 het Suid-Afrika weer ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword en Suid-Afrika mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-south-africa |title=Cricket South Africa |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> Daarbenewens was die Suid-Afrikaanse beheerliggaam in 1997 ’n stigtingslid van die [[Afrikakrieketvereniging]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> Krieket Suid-Afrika bestuur al die Suid-Afrika-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van toets-, EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is KSA verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Suid-Afrikaanse span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Suid-Afrika oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-vrouekrieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === Vrouekrieket in Suid-Afrika dateer terug na die laat 19de eeu. Destyds is die eerste klubs in [[Gqeberha|Port Elizabeth]] en [[Polokwane|Pietersburg]] gestig. Die meeste van hierdie klubs het egter slegs kortstondig bestaan. In die 1930’s is daar weer probeer om vrouekrieket in Suid-Afrika te vestig, maar dit het eers ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] geslaag, nadat vrouekrieket vanuit sy vesting in die [[Kaapprovinsie]] na die ander provinsies versprei het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Isabelle Duncan |title=Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket |publisher=Biteback Publishing}}</ref> Die eerste internasionale wedstryd is tydens die 1960/61-seisoen beslis, toe [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] Suid-Afrika besoek het. In Desember 1960 het die Suid-Afrikaners in hul eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]] in Port Elizabeth gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-women-tour-of-south-africa-1960-61-61560/south-africa-women-vs-england-women-1st-test-67425/full-scorecard |title=1st Test, Port Elizabeth, Dec 2 – 5 1960, England Women tour of South Africa |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Hulle het die reeks met 0–1 verloor. Ná die toer het Suid-Afrika se internasionale betrekkinge vanweë sy [[apartheid]]sbeleid versleg. As gevolg van die affêre rondom [[Basil D'Oliveira]] het internasionale spanne geweier om aan sporttoernooie in Suid-Afrika deel te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wisden.com/cricket-features/dropping-dolly-d-oliveira-affair-nightwatchman-50-years-on-long-read |title=Dropping Dolly: The D’Oliveira affair 50 years on |publisher=Wisden |author=Rich Evans |date=27 Junie 2018 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Gevolglik is die 1968-reeks teen Engeland afgelas en tydens die 1971/72-seisoen is die laaste reeks teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] beslis, wat die Suid-Afrikaners ook met 0–1 verloor het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bruce Murray, Richard Parry en Jonty Winch |title=Cricket and Society in South Africa, 1910–1971: From Union to Isolation |date=1 September 2018 |publisher=Springer}}</ref> === Terugkeer na internasionale vlak === [[Lêer:South africa women at taunton.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan in 2009]] Terwyl in manskrieket rebelletoere na Suid-Afrika onderneem is om die isolasie te omseil, het vrouekrieket gesukkel. Ook nadat die skorsing in 1991 gelig is, het dit tot in 1997 geneem dat Suid-Afrika weer ’n internasionale wedstryd gespeel het, toe hulle na [[Ierland]] en [[Engeland]] vertrek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997/OTHERS+ICC/RSA-WOMEN_IN_ENG/ARTICLES/WOMENS_ODI1_PREVIEW_15AUG1997.html |title=Women's Cricket: S Africans to test England hopefuls |publisher=ESPNcricinfo |author=Cathy Harris |date=15 Augustus 1997 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Terwyl die span sy reeks teen Ierland met 3–0 gewen en sy [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-buiging]] gemaak het, is hulle deur Engeland met 2–1 geklop. Daarna het die Suid-Afrikaners aan die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1997]] deelgeneem, waar hulle in die kwarteindstryd teen [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] vasgeval het. Daarna is die span in sy EDI-reekse in [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]], Nieu-Seeland en Engeland verslaan. Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2000]] het hulle die halfeindrondte gehaal, maar hulle is deur Australië geklop. Tydens die 2001/02-seisoen het die span sy reeks teen Indië gewen, waarna hulle drie agtereenvolgende reekse teen Engeland verloor het. Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]] is in Suid-Afrika beslis, maar die gasvroue het slegs een oorwinning oor [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]] aangeteken en is uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-and-west-indies-to-contest-one-day-series-143779 |title=South Africa and West Indies to contest one-day series |publisher=ESPNcricinfo |date=3 April 2005 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-edge-thriller-against-west-indies-146429 |title=South Africa edge thriller against West Indies |publisher=ESPNcricinfo |author=Jenny Thompson |date=24 Maart 2005 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Gedurende somer 2007 het die Proteas sy eerste toetsoorwinning oor [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-tour-of-netherlands-2007-298726/netherlands-women-vs-south-africa-women-only-test-298730/match-report |title=South Africa crush Netherlands |publisher=ESPNcricinfo |date=31 Julie 2007 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009]] is die span sonder ’n oorwinning in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2008-09-351827/new-zealand-women-vs-south-africa-women-12th-match-group-a-357967/match-report |title=New Zealand batter South Africa by 199 runs |publisher=ESPNcricinfo |date=12 Maart 2009 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die eerste drie [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]]) is die Suid-Afrikaners telkens in die groepfase uitgeskakel, terwyl die span se prestasies onder die [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Mignon du Preez]] verbeter het. So het hulle tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2014]] die halfeindrondte gehaal, waar hulle deur Engeland geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-world-t20-2013-14-628373/england-women-vs-south-africa-women-2nd-semi-final-683013/match-report |title=Shrubsole, run-outs give England massive win |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=4 April 2014 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Onder [[Dane van Niekerk]] het die Proteas ook tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017]] weer die halfeindrondte gehaal en weer teen Engeland vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-wwc-2017-1085935/england-women-vs-south-africa-women-1st-semi-final-1085973/match-report |title=England hold nerve in thriller to make final |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=18 Julie 2017 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] is hulle in die halfeindrondte deur Australië geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-world-cup-2019-20-1172990/australia-women-vs-south-africa-women-2nd-semi-final-1173069/match-report |title=Meg Lanning's 49* puts Australia in final against India |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=5 Maart 2020 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022]] het hulle ook daarin geslaag, maar hulle is deur Engeland verslaan. Tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]] het die Proteas in die halfeindrondte Engeland geklop en vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd gehaal. Die span het egter teen Australië verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=14 Julie 2023}}</ref> Suid-Afrika het tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] sy tweede agtereenvolgende eindstryd gehaal, maar hulle is deur Nieu-Seeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Die Proteas het tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] vir die eerste keer ’n krieketwêreldbekereindstryd gehaal – beide mans en vroue – maar met 52 lopies teen die medegasvroue Indië vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> Die span het by die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026]] na die halfeindstryd deurgedring, waar hulle deur die gasvroue Engeland egter met 40 lopies geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2026-1483859/england-women-vs-south-africa-women-2nd-semi-final-1490708/match-report |title=Nat Sciver-Brunt, Heather Knight put England in final |publisher=ESPNcricinfo |author=Valkerie Baynes |date=2 Julie 2026 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 71 spelers [[Toetskrieket|toets-]], 97 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 65 spelers [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir Suid-Afrika gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Suid-Afrikaanse span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- | [[Marizanne Kapp]] | 2014–hede | align=center | 4 | align=center | '''395''' | [[Laura Wolvaardt]] | 2016–hede | align=center | 128 | align=center | '''5&nbsp;695''' | [[Laura Wolvaardt]] | 2016–hede | align=center | 104 | align=center | '''2&nbsp;898''' |- | [[Suné Luus]] | 2022–hede | align=center | 4 | align=center | '''299''' | [[Mignon du Preez]] | 2007–2022 | align=center | 154 | align=center | '''3&nbsp;760''' | [[Tazmin Brits]] | 2018–hede | align=center | {{0}}84 | align=center | '''2&nbsp;143''' |- | [[Jennifer Gove]] | 1960–1972 | align=center | 7 | align=center | '''256''' | [[Marizanne Kapp]] | 2009–hede | align=center | 162 | align=center | '''3&nbsp;511''' | [[Dane van Niekerk]] | 2009–hede | align=center | {{0}}94 | align=center | '''1&nbsp;962''' |- | [[Laura Wolvaardt]] | 2022–hede | align=center | 4 | align=center | '''255''' | [[Lizelle Lee]] | 2013–2022 | align=center | 100 | align=center | '''3&nbsp;315''' | [[Lizelle Lee]] | 2013–2021 | align=center | {{0}}82 | align=center | '''1&nbsp;896''' |- | [[Eileen Hurly]] | 1960–1961 | align=center | 4 | align=center | '''240''' | [[Suné Luus]] | 2012–hede | align=center | 151 | align=center | '''3&nbsp;141''' | [[Suné Luus]] | 2012–hede | align=center | 146 | align=center | '''1&nbsp;872''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Julie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test Matches / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Julie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Julie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Lorna Ward]] | 1960–1972 | align=center | 7 | align=center | '''27''' | [[Shabnim Ismail]] | 2007–2022 | align=center | 127 | align=center | '''191''' | [[Shabnim Ismail]] | 2007–hede | align=center | 119 | align=center | '''131''' |- | [[Nonkululeko Mlaba]] | 2022–hede | align=center | 4 | align=center | '''13''' | [[Marizanne Kapp]] | 2009–hede | align=center | 162 | align=center | '''181''' | [[Marizanne Kapp]] | 2009–hede | align=center | 126 | align=center | '''101''' |- | [[Gloria Williamson]] | 1972–1972 | align=center | 3 | align=center | '''12''' | [[Ayabonga Khaka]] | 2012–hede | align=center | 121 | align=center | '''151''' | [[Ayabonga Khaka]] | 2012–hede | align=center | {{0}}89 | align=center | '''{{0}}81''' |- | [[Sunette Loubser]] | 2007–2014 | align=center | 2 | align=center | '''11''' | [[Dane van Niekerk]] | 2009–2025 | align=center | 110 | align=center | '''138''' | [[Nonkululeko Mlaba]] | 2019–hede | align=center | {{0}}83 | align=center | '''{{0}}79''' |- | [[Jennifer Gove]] | 1960–1972 | align=center | 7 | align=center | '''{{0}}9''' | [[Suné Luus]] | 2012–hede | align=center | 151 | align=center | '''128''' | [[Dané van Niekerk]] | 2009–hede | align=center | {{0}}94 | align=center | '''{{0}}65''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Julie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test Matches / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Julie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 Julie 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was agt spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Suid-Afrika tydens ’n toetswedstryd, 14 tydens ’n EDI en elf tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | Toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test Matches / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> ! colspan="2" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Sheelagh Nefdt | 1960–1961 | Kim Price | 1997–2000 | Cri-Zelda Brits | 2007–2010 |- | 2 | Maureen Payne | 1972 | Linda Olivier | 1999 | Sunette Loubser | 2009 |- | 3 | Cindy Eksteen | 2002 | Cindy Eksteen | 1999–2002 | Alicia Smith | 2009 |- | 4 | Alison Hodgkinson | 2003 | Alison Hodgkinson | 2003–2005 | Mignon du Preez | 2011–2016 |- | 5 | Cri-Zelda Brits | 2007 | Cri-Zelda Brits | 2007–2011 | Dane van Niekerk | 2014–2021 |- | 6 | Mignon du Preez | 2014 | Sunette Loubser | 2009 | Dinesha Devnarain | 2016 |- | 7 | Suné Luus | 2022 | Alicia Smith | 2009 | Chloe Tryon | 2018–2024 |- | 8 | '''Laura Wolvaardt''' | 2024–hede | Mignon du Preez | 2011–2016 | Suné Luus | 2019–2023 |- | 9 | | | Dinesha Devnarain | 2016 | '''Laura Wolvaardt''' | 2023–hede |- | 10 | | | Dane van Niekerk | 2016–2021 | Tazmin Brits | 2023 |- | 11 | | | Lizelle Lee | 2016 | Nadine de Klerk | 2024 |- | 12 | | | Suné Luus | 2017–2022 | | |- | 13 | | | Chloe Tryon | 2017–2025 | | |- | 14 | | | '''Laura Wolvaardt''' | 2021–hede | | |} == Rekords == === Toetsrekord teen ander lande === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Gespeel !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |align="left"| {{Crv-AU}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Crv-EN}} || 8 || 0 || 3 || 0 || 5 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Crv-IN}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Crv-NL}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 31 Julie 2007 |- |align="left"| {{Crv-NZ}} || 3 || 0 || 1 || 0 || 2 || 0,00 || – |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''16''' || '''1''' || '''8''' || '''0''' || '''7''' || '''6,25''' || 31 Julie 2007 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met toets #152 op 6–8 Maart 2026. Laaste keer hersien op 3 Julie 2026.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-results-summary/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Maart 2026 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> |} === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Volle lede''' |- |align="left"| {{Crv-AU}} || 19 || 1 || 17 || 1 || 0 || 5,26 || 7 Februarie 2024 |- |align="left"| {{Crv-BD}} || 22 || 19 || 3 || 0 || 0 || 86,36 || 6 September 2012 |- |align="left"| {{Crv-EN}} || 48 || 11 || 36 || 0 || 1 || 22,92 || 17 Augustus 1997 |- |align="left"| {{Crv-IE}} || 23 || 21 || 1 || 0 || 1 || 91,30 || 5 Augustus 1997 |- |align="left"| {{Crv-IN}} || 35 || 13 || 21 || 0 || 1 || 37,14 || 10 Maart 2002 |- |align="left"| {{Crv-NZ}} || 24 || 10 || 14 || 0 || 0 || 41,67 || 11 Oktober 2016 |- |align="left"| {{Crv-PK}} || 35 || 26 || 7 || 1 || 1 || 74,29 || 16 Desember 1997 |- |align="left"| {{Crv-LK}} || 26 || 17 || 6 || 0 || 3 || 65,38 || 8 Desember 2000 |- |align="left"| {{Crv-WI}} || 36 || 18 || 11 || 1 || 4 || 50,00 || 24 Maart 2005 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Crv-DK}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Desember 1997 |- |align="left"| {{Crv-NL}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2000 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''276''' || '''144''' || '''116''' || '''5''' || '''11''' || '''52,17''' || 5 Augustus 1997 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #1550 op 16 Mei 2026. Laaste keer hersien op 3 Julie 2026. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-results-summary/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=16 Mei 2026 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> |} === Vrouekrieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|1973]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1978|1978]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1988|1988]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1993|1993]] || Nie deelgeneem nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1997|1997]] || Kwarteindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2000|2000]] || Halfeindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2005|2005]] || Groepfase |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]] || Groepfase |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]] || Groepfase |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] || Halfeindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] || Halfeindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]] || Naaswenner |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Volle lede''' |- |align="left"| {{Crv-AU}} || 12 || 2 || 10 || 0 || 0 || 16,67 || 28 Januarie 2024 |- |align="left"| {{Crv-BD}} || 16 || 13 || 2 || 0 || 1 || 81,25 || 12 September 2012 |- |align="left"| {{Crv-EN}} || 29 || 4 || 24 || 0 || 1 || 13,79 || 19 Februarie 2016 |- |align="left"| {{Crv-IE}} || 15 || 13 || 2 || 0 || 0 || 86,67 || 1 Augustus 2008 |- |align="left"| {{Crv-IN}} || 25 || 11 || 11 || 0 || 3 || 44,00 || 18 Februarie 2018 |- |align="left"| {{Crv-NZ}} || 22 || 5 || 16 || 0 || 1 || 22,73 || 31 Maart 2014 |- |align="left"| {{Crv-PK}} || 28 || 16 || 12 || 0 || 0 || 57,14 || 16 Oktober 2010 |- |align="left"| {{Crv-LK}} || 17 || 11 || 6 || 0 || 0 || 64,71 || 26 September 2012 |- |align="left"| {{Crv-WI}} || 26 || 9 || 16 || 0 || 1 || 34,62 || 4 Maart 2016 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Crv-NL}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Oktober 2010 |- |align="left"| {{Crv-XS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 9 Oktober 2024 |- |align="left"| {{Crv-TH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 28 Februarie 2020 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''194''' || '''88''' || '''99''' || '''0''' || '''7''' || '''45,36''' || 1 Augustus 2008 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #2909 op 2 Julie 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-results-summary/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=2 Julie 2026 |accessdate=3 Julie 2026}}</ref> |} === T20I-vrouewêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] || Naaswenner |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2024]] || Naaswenner |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2028|2028]] || ''gekwalifiseer'' |} === Statebondspele === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |2024 || Groepfase |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Proteas]], Suid-Afrika se nasionale manskrieketspan * [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa women's national cricket team|Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan}} * {{en}} [http://www.cricket.co.za/ Krieket Suid-Afrika] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/south-africa-women-3328 Suid-Afrika-vroue op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-south-africa Suid-Afrika by die IKR] {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (1997 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2000 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2005 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker)}} }} {{Nasionale vrouekrieketspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Nasionale vrouekrieketspanne]] 0arhyblcc9jbz3jr3jjla0ubwx9sjl1 0 453696 2916796 2911298 2026-07-09T21:59:23Z Jcb 223 2916796 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Burgerlike aanval | title = Moord op Deveney Nel | location = Hoërskool Overberg, [[Caledon]], [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | date = 7 Augustus 2024 ({{Time ago|2024-08-07}}) <ref name="mar">{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deveney-nel-moord-jong-man-verskyn-in-hooggeregshof/|title=Deveney Nel-moord {{!}} Jong man verskyn in hooggeregshof|last=Van der Watt|first=Elisma|date=12 September 2025|website=maroelameedia.co.za|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912181256/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deveney-nel-moord-jong-man-verskyn-in-hooggeregshof/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref><ref name="cape">{{Cite web|url=https://www.capetownetc.com/news/overberg-high-student-found-dead-in-schools-storage-room/|title=Overberg High student found dead in school’s storage room|last=De Villiers|first=Jan-Hendrik|date=8 Augustus 2024|website=capetownetc.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912175925/https://www.capetownetc.com/news/overberg-high-student-found-dead-in-schools-storage-room/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> | image = Deveney-Nel.jpg | coordinates = {{Coord|34.2257|S|19.4237|E|type:event_region:ZA|display=inline,title}} | type = Steekaanval | weapon = Skerp Voorwerp | victim = Deveney Nel | motive = Onbekend, heel moontlik 'n sinlose moord | convicted = 1 | verdict = Skuldig | charges = *[[Moord]] *[[Verkragting]] *Dwarsboming van die gereg<ref name="mar" /> }} Op 7 Augustus 2024 is die liggaam van '''Deveney Nel''', 'n 16-jarige leerder van Hoërskool Overberg in [[Caledon]], [[Suid-Afrika]], in 'n geslote skoolstoorkamer gevind.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ewn.co.za/2024/08/26/from-a-rapist-to-a-murderer-teen-accused-in-deveny-nel-murder-faced-rape-charge-in-2020|title='From a rapist to a murderer': Teen accused in Deveny Nel murder faced rape charge in 2020|last=Fraser|first=Amy|date=26 Augustus 2024|website=ewn.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912170723/https://www.ewn.co.za/2024/08/26/from-a-rapist-to-a-murderer-teen-accused-in-deveny-nel-murder-faced-rape-charge-in-2020|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Sy is noodlottig gesteek.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.capetownetc.com/news/deveney-nel-16-was-stabbed-and-moved/|title=Investigation reveals Deveney Nel (16) was stabbed and moved|last=Van Zyl|first=Ilze-Mari|date=12 Augustus 2024|website=capetownetc.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912170912/https://www.capetownetc.com/news/deveney-nel-16-was-stabbed-and-moved/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Daar word geglo dat sy nie in die stoorkamer vermoor is nie, maar van 'n [[toilet]] daarheen gesleep is.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2024-08-17-minister-welcomes-arrest-of-teen-suspected-of-killing-deveney-nel/|title=Minister welcomes arrest of teen suspected of killing Deveney Nel|last=Cupido|first=Gerry|date=Augustus 2024|website=iol.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912172737/https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2024-08-17-minister-welcomes-arrest-of-teen-suspected-of-killing-deveney-nel/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> 'n 17-jarige seun, wat 'n medeleerling en vriend van Nel was, is op 16 Augustus in hegtenis geneem in verband met haar [[moord]] en is aangekla.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2024-08-19-teenager-accused-in-deveney-nel-murder-taken-to-place-of-safety/|title=Teenager accused in Deveney Nel murder taken to place of safety|last=Marriah-Maharaj|first=Jolene|date=Augustus 2024|website=iol.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912173137/https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2024-08-19-teenager-accused-in-deveney-nel-murder-taken-to-place-of-safety/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Hy is in Oktober 2025 tot 25 jaar [[Tronkstraf|gevangenisstraf]] gevonnis nadat hy in ‘n pleitooreenkoms gebieg het hoe hy haar aangerand, doodgesteek en haar lyk weggesteek het om die moord te verberg.<ref> Maygene de Wee (17 Oktober 2025). 25 jr. Tronkstraf: Hy mik met opset na Deveney se hoofslagare. Netwerk24. Besoek 18 Oktober 2025.</ref> == Agtergrond == Nel was 'n 16-jarige graad 10-leerling aan Hoërskool Overberg in Caledon, Suid-Afrika.<ref name=":0" /> Sy het in [[Grabouw]] gewoon.<ref name="cape" /> Op die dag van haar moord het Nel as lid van die noodhulpspan gedien tydens die skool se sportbyeenkoms.<ref name=":1" /> == Voorval == Nel was vermoor in die omgewing van Hoërskool Overberg in Caledon op 7 Augustus. Haar liggaam is in 'n geslote skoolstoorkamer gevind.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deveney-nel-moord-jong-man-verskyn-in-hooggeregshof/|title=Deveney Nel-moord {{!}} Jong man verskyn in hooggeregshof|last=Van der Watt|first=Elisma|date=12 September 2025|website=maroelameedia.co.za|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912181256/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/deveney-nel-moord-jong-man-verskyn-in-hooggeregshof/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Sy is as vermis aangemeld nadat sy haar saamrygeleentheid verpas het en nie by die huis in Grabouw opgedaag het nie.<ref name=":0" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://capeargus.co.za/news/2025-08-21-trial-set-for-teen-accused-of-deveney-nels-murder/|title=Trial set for teen accused of Deveney Nel's murder|last=Booysen|first=Chevon|date=Augustus 2025|website=capeargus.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912180149/https://capeargus.co.za/news/2025-08-21-trial-set-for-teen-accused-of-deveney-nels-murder/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.son.co.za/nuus/boland/verdagte-in-deveney-se-moord-glo-ook-by-troosdiens-gesien-20240817|title=Verdagte in Deveney se moord glo ook by troosdiens|date=17 Augustus 2024|website=son.co.za|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912185845/https://www.son.co.za/nuus/boland/verdagte-in-deveney-se-moord-glo-ook-by-troosdiens-gesien-20240817|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Nel is glo sewe keer met 'n skerp voorwerp in haar rug, bolyf en nek gesteek, wat noodlottig was.<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.capetownetc.com/news/deveney-nels-suspected-killer/|title=Deveney Nel: Magistrate dismissed rape case despite warning of suspect’s risk|last=Kulsen|first=Kirshni|date=29 Augustus 2024|website=capetownetc.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912180924/https://www.capetownetc.com/news/deveney-nels-suspected-killer/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Daar word vermoed dat sy nie in die stoorkamer vermoor is nie, maar daarheen gesleep is nadat sy gesteek is, moontlik vanaf 'n toilet.<ref name=":2" /> == Nasleep == 'n 17-jarige medeleerling, wat 'n vriend van Nel was, is op die aand van 16 Augustus in hegtenis geneem en van haar moord aangekla.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.ewn.co.za/2024/10/16/teen-linked-to-deveney-nel-s-murder-expected-back-in-court|title=Teen linked to Deveney Nel’s murder expected back in court|last=Nene|first=Ntuthuzelo|date=16 Oktober 2024|website=ewn.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912181718/https://www.ewn.co.za/2024/10/16/teen-linked-to-deveney-nel-s-murder-expected-back-in-court|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Die [[polisie]] het ook die resultate van 'n lykskouing en [[Patologie|patologiese]] toetse afgewag om te bepaal of sy [[Verkragting|verkrag]] is.<ref name=":3" /> Die moord is wyd as "sinloos" beskryf en het skok en verontwaardiging in die gemeenskap veroorsaak.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/courts/deveney-nel-murder-postponed-october/|title=Deveney Nel murder case postponed to October for further investigations|last=Westerdale|first=Jarryd|date=18 September 2024|website=citizen.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912181944/https://www.citizen.co.za/news/south-africa/courts/deveney-nel-murder-postponed-october/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Nel se troosdiens was op 16 Augustus by die [[NG Kerk]] Caledon Moedergemeente gehou.<ref name=":5" /> === Aanklagte === Die beskuldige het sy eerste verskyning in die Caledon-[[Landdros|landdroshof]] op 18 Augustus 2024 gemaak waar hy van moord aangekla was.<ref name=":10">{{Cite web|url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2024-09-18-deveney-nel-murder-accused-due-back-in-court/|title=Deveney Nel murder-accused due back in court|last=Marriah-Maharaj|first=Jolene|date=November 2024|website=iol.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912190553/https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2024-09-18-deveney-nel-murder-accused-due-back-in-court/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Die saak is verkeie kere uitgestel vir verdere ondersoek, op 24 April 2025 het die [[Nasionale Vervolgingsgesag]] (NVG) verklaar dat die saak uitgestel is vir 'n forumbesluit.<ref name=":6" /><ref name=":9" /><ref name=":11">{{Cite web|url=https://iol.co.za/news/south-africa/2025-03-28-teenager-charged-with-deveney-nels-murder-found-fit-to-stand-trial/|title=Teenager charged with Deveney Nel’s murder found fit to stand trial|last=Kay|first=Kim|date=Mei 2025|website=iol.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912191118/https://iol.co.za/news/south-africa/2025-03-28-teenager-charged-with-deveney-nels-murder-found-fit-to-stand-trial/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> Die saak is oorgeplaas van die landdroshof na die [[Wes-Kaap|Wes-Kaapse]] [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|hooggeregshof]].<ref name=":7" /> Die beskuldigde het sy eerste verskyning in die hooggereshof op 12 September 2025 gemaak.<ref name=":7" /> Die NVG het bevestig dat die beskuldigde nie tans borgtog sal aanvra nie, en die NVG sal borgtog teenstaan indien hy wel aansoek doen.<ref name=":8" /><ref name=":9" /> Gemeenskapslede en betogers het tydens hofverskynings buite die hofgebou bymekaargekom en geregtigheid vir Nel geëis.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://dailyvoice.co.za/news/2024-08-20-deveney-suspect-in-court/|title=Deveney suspect in court|last=Ruiters|first=Tracy-Lynn|date=September 2024|website=dailyvoice.co.za|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912190824/https://dailyvoice.co.za/news/2024-08-20-deveney-suspect-in-court/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref><ref name=":11" /> === Beskuldigde === Die beskuldigde se identiteit word weerhou omdat hy 'n minderjarige is en kan nie genoem of gefotografeer word nie.<ref name=":10" /> Die verrigtinge is agter geslote deure gehou as gevolg van sy minderjarige status.<ref name=":12" /> Hy is in 'n plek van veiligheid aangehou en het 'n 30-dae [[Psigiatrie|psigiatriese]] evaluasie by die Valkenburg-hospitaal ondergaan.<ref name=":6" /><ref name=":8" /> Die assessering het bevestig dat hy geskik is om verhoor te word.<ref name=":7" /><ref name=":11" /> ==== Vorige verkragtingsaak ==== Die beskuldigde se geskiedenis van seksuele aanranding teen 'n 11-jarige meisie in 2020 het 'n groot rol gespeel in die publieke gesprek rondom die hofverrigtinge en eise vir geregtigheid.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 'n [[Mosselbaai|Mosselbaaise]] landdros het destyds die 2020-verkragtingsaak geskrap, ten spyte van waarskuwings van 'n [[psigiater]] en kliniese [[sielkundige]] van Valkenburg-hospitaal dat die beskuldigde 'n "''hoë risiko vir herhaaldelike oortreding [en] voortgesette gebruik van fisieke geweld''" gehad het.<ref>{{Cite web|url=https://www.capetownetc.com/news/deveney-nel-mother-of-previous-rape-victim-to-take-accused-to-court/|title=Deveney Nel: Mother of previous rape victim to take accused to court|last=De Villiers|first=Jan-Hendrik|date=24 September 2024|website=capetownetc.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250912193125/https://www.capetownetc.com/news/deveney-nel-mother-of-previous-rape-victim-to-take-accused-to-court/|archive-date=12 September 2025|access-date=12 September 2025}}</ref> ==Vonnis== Die beskuldigde is in Oktober 2025 tot 25 jaar gevangenisstraf gevonnis nadat hy in ‘n pleitooreenkoms gebieg het hoe hy Nel aangerand, doodgesteek en haar lyk weggesteek het om die moord te verberg.<ref> Maygene de Wee (17 Oktober 2025). 25 jr. Tronkstraf: Hy mik met opset na Deveney se hoofslagare. Netwerk24. Besoek 18 Oktober 2025.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Moord in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Hofsake]] c4z0ejl15yhb9fluzj8y0dvsecdjnvb 0 453774 2916699 2916658 2026-07-09T13:03:09Z Aliwal2012 39067 /* Ranglys van renjaers */ opd tot by GBR 2916699 wikitext text/x-wiki {{F1 seisoen | Vorige = 2025 | Huidige = 2026 | Volgende = 2027 }} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] Die '''2026 Formule 1-seisoen''' is onderweg om die 77ste Formule 1-seisoen te wees. "Formule 1", amptelik die "FIA Formule Een Wêreldkampioenskap," is die hoogste klas van motorsport soos gedefinieer deur die Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Die kampioenskap, wat van Maart tot Desember gehou word, sal uit twee-en-twintig Grands Prix bestaan, nadat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] weens die voortdurende oorlog in die Midde-Ooste afgelas is. Die 2026-seisoen sal groot regulasieveranderinge inlui, met nuwe motors en enjins. Motors sal met aktiewe aërodinamika en beweegbare vleuels bekendgestel word. == Algemeen == ===Verandering in regulasies=== Die voorskrifte vir die enjin, aërodinamika, geometrie en veiligheidsregulasies sal almal vir die 2026-seisoen hersien word. ===Tegniese regulasies=== Die sewentiende weergawe van die tegniese regulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2025 gepubliseer.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_c_technical_-_iss_17_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section C Technical Regulations - Issue 17 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Afmetings en aërodinamika van motors=== Op 6 Junie 2024 is die 2026-motorkonsep onthul. Die konsep beskik oor nuwe aktiewe aërodinamika in beide die voor- en agtervlerke. In die konsep is die sleepverminderingstelsel afgeskaf en vervang deur 'n nuwe handmatige enjinmodus. Die wielbasis is verminder van 360 cm tot 340 cm, die breedte is verminder van 200 cm tot 190 cm, en die minimum massa is verminder tot 768 kg. Die breedte van die voor- en agterbande sal onderskeidelik met 2,5 cm en 3,0 cm verminder word. Die vloer sal 'n verminderde grondeffek hê om die probleme wat motors met bons tydens bestuur gehad het, te verlig. ===Kragbron=== Nuwe krageenheidregulasies sal vir die 2026-seisoen ingestel word. Die nuwe krageenhede sal steeds meer as 1 000 pk (750 kW) produseer, hoewel krag uit verskillende bronne aangewend word. Die enjinregulasies sal die 1.6-liter turbo-aangejaagde V6-binnebrandenjin behou wat sedert 2014 gebruik word. Die MGU-H (Motor Generator Unit - Heat), wat ook sedert 2014 gebruik word, sal egter verbied word, terwyl die krag van die MGU-K (Motor Generator Unit - Kinetic) verhoog sal word van 160 pk (120 kW) tot 470 pk (350 kW). Die krag van die interne verbrandingsgedeelte van die krageenheid sal afneem van 630 kW tot 400 kW. Die krageenhede sal 'n ten volle volhoubare brandstof gebruik wat deur Formule 1 ontwikkel word. Daar word verwag dat die krageenhede twee keer soveel elektriese energie as voorheen sal herwin. == Sportregulasies == Die sesde weergawe van die sportregulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2026 gepubliseer.<ref name=SR>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_b_sporting_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section B Sporting Regulations - Issue 06 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Naelren=== Hierdie seisoen, soos in 2025, sal die naelren by ses Grands Prix gehou word. Die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|Miami]], [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]], [[2026 Britse Grand Prix#Naelren|Britse]], [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse]] en [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|Singapoerse]] Grands Prix sal die naelren-formaat aanbied. Vir Kanada, Nederland en Singapoer sal dit die eerste keer wees waar 'n naelren plaasvind.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/formula-1-and-fia-announce-2026-sprint-calendar.3PyLPAazrBNe8kQIS3wOfY |titel=Formula 1 and FIA announce 2026 Sprint calendar |website=formula1.com |datum=16 September 2025}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.circuitzandvoort.nl/nieuws/formula-1-heineken-dutch-grand-prix-viert-unieke-motorsportgeschiedenis-in-nederland-met-laatste-editie-in-2026/ |titel=Formula 1 Heineken Dutch Grand Prix viert unieke motorsportgeschiedenis in Nederland met laatste editie in 2026 |website=circuitzandvoort.nl |datum=4 Desember 2024}}</ref> === Hittegevaar === Indien die amptelike weerdiens voorspel dat die hitte-indeks 30.5°C sal oorskry op enige stadium gedurende die naelren of wedren, of indien die wedrendirekteur so bepaal, kan 'n hittegevaar 24 uur voor die geskeduleerde begin van die naelren of wedren verklaar word. Sodra 'n hittegevaar verklaar is, moet bykomende items om die bestuurder te help afkoel, aangebring word. === Wegspringrooster === Die voorlopige wegspringrooster sal nie later nie as twee uur voor die geskeduleerde begin van die formasierondte vir die wedren aangekondig word. In vorige jare was dit vier uur. === Finansiële regulasies === Die sesde weergawe van die Finansiële Tegniese Regulasie is op 28 April 2026 deur FIA gepubliseer.<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_d_financial_-_f1_teams_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |title=2026 Formula 1 Section D Financial Regulations - Issue 04 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> == Kalender == [[Lêer:Formula_1_all_over_the_world-2026.svg|duimnael|280px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2026 aanbied, word in groen aangedui, vorige gasheerlande word in donkergrys aangedui.]] Op 10 Junie 2025 is die kalender amptelik aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6358632/gp-nederland-volgend-jaar-week-eerder-madrid-vervangt-imola-op-f1-kalender.html|title=GP Nederland volgend jaar week eerder, Madrid vervangt Imola op F1-kalender|date=10 Junie 2025|website=nu.nl}}</ref> Daar verskyn vier-en-twintig Grands Prix op die kalender.<ref>{{Cite web|url=https://racingnews365.nl/f1-onthult-kalender-voor-2026|title=F1 onthult kalender voor 2026|date=2025-06-10|website=RacingNews365.nl|access-date=10 Junie 2025}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%" !{{Afkorting|GP nr.|Grand Prix nommer sedert 1950}} !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Datum |- |{{Middel|1150}} !1 |[[Australiese Grand Prix|GP van Australië]] |{{AU-VLAG}} [[Albert Park Renbaan]] |[[Melbourne]] |8 Maart |- |{{Middel|1151}} !2 |[[Chinese Grand Prix|GP van China]] |{{CN-VLAG}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]] |[[Shanghai]] |15 Maart |- |{{Middel|1152}} !3 |[[Japannese Grand Prix|GP van Japan]] |{{JP-VLAG}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]] |Suzuka |29 Maart |- |{{Middel|1153}} !4 |[[Miami Grand Prix|GP van Miami]] |{{US-VLAG}} [[Miami International Autodrome]] |Miami Gardens ([[Florida]]) |3 Mei |- |{{Middel|1154}} !5 |[[Kanadese Grand Prix|GP van Kanada]] |{{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]] |[[Montreal]] ([[Quebec]]) |24 Mei |- |{{Middel|1155}} !7 |[[Monaco Grand Prix|GP van Monaco]] |{{MC-VLAG}} [[Monaco-renbaan]] |[[Monaco]] |7 Junie |- |{{Middel|1156}} !7 |[[Barcelona-Katalonië Grand Prix|GP van Barcelona-Katalonië]] |{{ES-VLAG}} [[Barcelona-Catalunya-renbaan]] |Montmeló |14 Junie |- |{{Middel|1157}} !8 |[[Oostenrykse Grand Prix|GP van Oostenryk]] |{{AT-VLAG}} [[Red Bull Ring]] |Spielberg |28 Junie |- |{{Middel|1158}} !9 |[[Britse Grand Prix|GP van Groot-Brittanje]] |{{GB-VLAG}} [[Silverstone-renbaan]] |Silverstone |5 Julie |- |{{Middel|1159}} !10 |[[Belgiese Grand Prix|GP van België]] |{{BE-VLAG}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]] |Stavelot |19 Julie |- |{{Middel|1160}} !11 |[[Hongaarse Grand Prix|GP van Hongarye]] |{{HU-VLAG}} [[Hungaroring]] |Mogyoród |26 Julie |- |{{Middel|1161}} !12 |[[Nederlandse Grand Prix|GP van Nederland]] |{{NL-VLAG}} [[Zandvoort-renbaan]] |Zandvoort |23 Augustus |- |{{Middel|1162}} !13 |[[Italiaanse Grand Prix|GP van Italië]] |{{IT-VLAG}} [[Autodromo Nazionale di Monza]] |Monza |6 September |- |{{Middel|1163}} !14 |[[Spaanse Grand Prix|GP van Spanje]] |{{ES-VLAG}} Circuito de Madring |[[Madrid]] |13 September |- |{{Middel|1164}} !15 |[[Azerbeidjanse Grand Prix|GP van Azerbeidjan]] |{{AZ-VLAG}} [[Bakoe-straatrenbaan]] |[[Bakoe]] |26 September |- |{{Middel|1165}} !16 |[[Singapoerse Grand Prix|GP van Singapoer]] |{{SG-VLAG}} [[Marinabaai Straatrenbaan]] |[[Singapoer|Singapore]] |11 Oktober |- |{{Middel|1166}} !17 |[[Verenigde State Grand Prix|GP van die Verenigde State]] |{{US-VLAG}} [[Circuit of the Americas]] |[[Austin, Texas|Austin]] ([[Texas]]) |25 Oktober |- |{{Middel|1167}} !18 |[[Meksikaanse Grand Prix|GP van Meksiko-Stad]] |{{MX-VLAG}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] |[[Meksikostad]] |1 November |- |{{Middel|1168}} !19 |[[Brasiliaanse Grand Prix|GP van São Paulo]] |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan]] |[[São Paulo]] |8 November |- |{{Middel|1169}} !20 |[[Las Vegas Grand Prix|GP van Las Vegas]] |{{US-VLAG}} [[Las Vegas Straatrenbaan]] |[[Las Vegas]] ([[Nevada]]) |21 November |- |{{Middel|1170}} !21 |[[Katarse Grand Prix|GP van Katar]] |{{Vlagikoon|QAT}} [[Losail Internasionale Renbaan]] |[[Lusail]] |29 November |- |{{Middel|1171}} !22 |[[Aboe Dhabi Grand Prix|GP van Aboe Dhabi]] |{{AE-VLAG}} [[Yas Marina-renbaan]] |[[Yas-eiland|Yas]] |6 Desember |} === Kalenderwysigings in 2026 === * Die [[Emilia-Romagna Grand Prix]] het van die kalender verdwyn omdat die kontrak nie hernu is nie. * Die [[Kanadese Grand Prix]] is op die kalender vervroeg om die doeltreffendheid van vragvervoer te verbeter. Vrag kan nou van Miami Gardens na [[Montreal]] vervoer word sonder om eers na Monaco en Montmeló in Europa te reis. * Die [[Spaanse Grand Prix]] sal by die Madring-straatrenbaan in Madrid gehou word in plaas van die [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], wat ook 'n ren genaamd die Grand Prix van Barcelona-Katalonië aanbied. * Die [[Nederlandse Grand Prix]] is vir die laaste keer op die kalender en sal vir die eerste keer 'n naelren aanbied. * Die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] word met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsviering op 27 September. Op versoek van die organiseerders sal die wedren op Saterdag 26 September gehou word. === Afgelaste renne === Op 13 Maart 2026 word bekendgemaak dat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] nie sal plaasvind in April nie, vanweë die voortgesette oorlog in [[Iran]] en die Midde-Ooste.<ref>{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bahrain-and-saudi-arabian-grands-prix-will-not-take-place-in-april.1hnqllVG85RSt8pbFc5Ivx |titel=Bahrain and Saudi Arabian Grands Prix will not take place in April |website=formula1.com |datum=14 Maart 2026 | taal=en}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaat races in Bahrein en Saoedi-Arabië van de kalender halen wegens oorlog in het Midden-Oosten |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 85%" !Rondte !|Grand Prix ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Oorspronklike datum |- !4 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{BH-VLAG}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]] |[[Sakhir]] |12 April |- !5 |[[Saoedi-Arabiese Grand Prix|GP van Saoedi-Arabië]] |{{Vlagikoon|SAU}} [[Djedda-straatrenbaan]] |[[Djedda|Jeddah]] |19 April |} == Inskrywings == Die volgende vervaardigers en jaers is onder kontrak om aan die 2025 Wêreldkampioenskap deel te neem. Alle spanne ding mee met bande wat slegs deur [[Pirelli]] verskaf word.<ref>{{en}}{{citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/pirelli-to-continue-as-formula-1s-exclusive-tyre-supplier-until-2027.7xJIxJyMe84N3p7k4iIMjK |titel=Pirelli to continue as Formula 1's exclusive tyre supplier until 2027 |website=formula1.com |datum=2023-10-10}}</ref> Elke span het ten minste twee renjaers ingeskryf, een vir elk van die twee verpligte motors. <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+{{Nowrap|Spanne en jaers wat gekontrakteer is om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem}} !Inskrywer !Vervaardiger !Onderstel !Kragbron !Nr. !Renjaer !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} !style="border-left:2px solid #aaaaaa"|Nr. !Renjaers in<br />vrye oefening !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{Vlagikoon|FRA}} BWT Alpine Formule 1-span !rowspan=2|[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]] |rowspan=2|A526<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/alpine/modeles.aspx |titel=Alpine Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref name="AlpineMercedes">{{nl}}{{Cite web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |titel=Alpine stapt vanaf 2026 over op Mercedes-motoren |website=Formule 1.nl |datum=12 November 2024 }}</ref> |{{Center|10}} |{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}}{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6318484/gasly-verbindt-formule-1-toekomst-aan-alpine-met-meerjarig-contract.html |titel=Gasly verbindt Formule 1-toekomst aan Alpine met meerjarig contract |website=nu.nl |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–9 |rowspan=2 align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| |rowspan=2| |rowspan=2 align=center| |- |{{Center|43}} |{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/alpine-verlengt-contract-franco-colapinto-bevestigt-line-up-2026-paul-aron/ |titel=Alpine verlengt contract Franco Colapinto, bevestigt line-up voor 2026 |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |datum=2025-11-07 |bezochtdatum=7 November 2025 |werk=Formule1.nl}}</ref> |align=center|1–9 <!-- |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| --> |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Aston Martin Aramco Formule 1-span !rowspan=2|[[Aston Martin F1|Aston Martin]] Aramco-[[Honda]] |rowspan=2|AMR26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/aston-martin/modeles.aspx |titel=Aston Martin Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Honda RA626H<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/honda-neemt-tijd-nieuwe-aston-martin-motor-ontwikkelen-laatste-moment/ |titel=Honda neemt tijd voor nieuwe Aston Martin-motor: ‘Ontwikkelen tot het laatste moment’ |website=formule1.nl |datum=2025-03-05 |bezochtdatum=2025-04-24}}</ref> |{{Center|14}} |{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2516397-formule-1-coureur-alonso-verlengt-contract-bij-aston-martin|titel=Formule 1-coureur Alonso verlengt contract bij Aston Martin |website=nos.nl |datum=2024-04-11}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}</ref> |align=center|3 |- |{{Center|18}} |{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]<ref name="Stroll">{{en}}{{Citeer web|url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-confirms-lance-stroll-for-2025-and-beyond |titel=Aston Martin Aramco confirms Lance Stroll for 2025 and beyond |website=astonmartinf1.com |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref name=entrylistOOS2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}</ref> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Atlassian Williams F1-span !rowspan=2|[[Williams F1|Atlassian Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|FW48<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/williams/modeles.aspx |titel=Williams Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |titel=Williams F1 team to use Mercedes engines until at least 2030 |website=Reuters |datum=2024-01-08}}</ref> |{{Center|23}} |{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-williams-confirm-albon-for-2023-on-new-multi-year-contract.1rpexVv61cyqPW7h7La6LZ.html |titel=Williams confirm Albon for 2023 on new multi-year contract |website=Formula1.com |datum=2023-08-03}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistCAT2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}</ref> |align=center|7 |- |{{Center|55}} |{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2530783-formule-1-coureur-sainz-stapt-over-van-ferrari-naar-williams |titel=Formule 1-coureur Sainz stapt over van Ferrari naar Williams |website=nos.nl |datum=2024-07-29 |bezochtdatum=2024-07-29}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} Audi Revolut F1-span<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/officieel-audi-slaat-de-handen-ineen-met-formule-1-team |titel=Officieel: Audi slaat de handen ineen met Formule 1-team |website=racingnews365.nl |datum=26 Oktober 2022}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/audi-presenteert-titelsponsor-nieuw-f1-team-2026 |titel=Audi presenteert titelsponsor nieuw F1-team 2026 |website=racingnews365.nl |datum=30 Julie 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Audi F1-span|Audi]] |rowspan=2|R26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/audi/modeles.aspx |titel=Audi Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Audi AFR 26 Hybrid |{{Center|5}} |{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/formule-2-coureur-gabriel-bortoleto-2025-naar-sauber-line-up-compleet/ |titel=Formule 2-coureur Gabriel Bortoleto in 2025 naar Sauber, line-up compleet |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |website=Formule1.nl |datum=2024-11-06 |bezochtdatum=2024-11-06}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|27}} |{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2518255-hulkenberg-stapt-na-dit-seizoen-over-van-haas-naar-sauber-dat-vanaf-2026-audi-wordt |titel=Hülkenberg stapt na dit seizoen over van Haas naar Sauber, dat vanaf 2026 Audi wordt |website=nos.nl |datum=2024-04-26}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name="entrylistCAT2026" /> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/statement-on-general-motors-application-to-join-fia-formula-one-world.69uoRF1uwHwXkr4efkpnhc |titel=Statement on General Motors application to join FIA Formula One World Championship in 2026 |website=Formula 1.com |datum=25 November 2024 |bezochtdatum=24 April 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|MAC-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/cadillac/modeles.aspx |titel=Cadillac Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/breaking-gloednieuw-f1-team-tekent-eerste-motordeal |titel=Gloednieuw F1-team tekent eerste motordeal |website=racingnews365.nl |datum=2024-12-10}}</ref> |{{Center|11}} |{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref name=PERBOT>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2579988-veteranen-bottas-en-perez-keren-bij-nieuw-team-cadillac-terug-in-formule-1 |titel=Veteranen Bottas en Pérez keren bij nieuw team Cadillac terug in Formule 1|website=Nos.nl |datum=2025-08-26}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|77}} |{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref name=PERBOT/> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Scuderia Ferrari [[Hewlett-Packard|HP]] !rowspan=2|[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2|SF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nl.motorsport.com/f1/news/ferrari-onthult-naam-f1-auto-seizoen-2026/10788970/ |titel=Ferrari onthult naam van F1-auto die ommekeer moet brengen |datum=2026-01-11 |bezochtdatum=2026-01-12 |werk=nl.motorsport.com }}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.ferrari.com/en-NL/formula1/sf-26 |titel=Ferrari SF-26 |website=ferrari.com |datum=2026-01-23}}</ref> |{{Center|16}} |{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://racingnews365.nl/breaking-leclerc-verlengt-zijn-contract-bij-ferrari |titel=Leclerc verlengt zijn contract bij Ferrari voor onbepaalde tijd |website=racingnews365.nl |datum=2024-01-25}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|44}} |{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2507120-sensationele-transfer-is-rond-hamilton-rijdt-in-2025-voor-ferrari-sainz-weg |titel=Sensationele transfer is rond: Hamilton rijdt in 2025 voor Ferrari, Sainz weg |website=nos.nl |datum=2024-02-01}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] [[Haas F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-gazoo-racing-to-become-title-sponsors-of-haas-from-2026.7cSSDjuSpWld580YQKVtvh |titel=Toyota Gazoo Racing to become title sponsors of Haas from 2026 |website=formula1.com |datum=4 Desember 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|VF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/haas/modeles.aspx |titel=Haas Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6 |{{Center|31}} |{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-esteban-ocon-tekent-meerjarig-contract-bij-haas/ |titel=Esteban Ocon tekent meerjarig contract bij Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-25 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|87}} |{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-oliver-bearman-tekent-meerjarig-contract-haas/ |titel=Ferrari-talent Oliver Bearman tekent meerjarig contract met Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-04 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} McLaren Mastercard F1 Team !rowspan=2|[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|MCL40<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mclaren/modeles.aspx |titel=McLaren Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|1}} |{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/norris-verlengt-contract-en-wil-met-mclaren-op-jacht-naar-verstappen-en-red-bull/ |titel=Norris verlengt contract, wil met McLaren op jacht naar Verstappen en Red Bull |website=formule1.nl |datum=26 Januarie 2024 |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| 67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|81}} |{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-piastri-agrees-new-multi-year-contract-extension-with-mclaren.29O2HI46I2Te3orUqkwdwX |titel=Piastri agrees new multi-year contract extension with McLaren |datum=15 Oktober 2025 |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formule1.nl}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} {{Nowrap|Mercedes AMG Petronas F1-span}} !rowspan=2|[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |rowspan=2|F1 W17<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mercedes/modeles.aspx |titel=Mercedes Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|12}} |{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]<ref name=MER>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-and-antonelli-confirmed-as-2026-mercedes-line-up.1vrWrdgEflkIwPgaybBEDj |titel=Russell and Antonelli confirmed as 2026 Mercedes line-up |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formula1.com }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72 |{{DK-VLAG}} Frederik Vesti<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|63}} |{{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6364018/mercedes-gaat-door-met-russell-en-antonelli-hebben-bewezen-sterk-duo-te-zijn.html |titel=Mercedes gaat door met Russell en Antonelli: 'Hebben bewezen sterk duo te zijn' |website=nu.nl |datum=15 Oktober 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Visa Cash App Racing Bulls F1-span !rowspan=2|[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=2|VCARB 03<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/racing-bulls/modeles.aspx |titel=Racing Bulls Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF>{{en}}{{Citeer web |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |titel=Ford returns to Formula 1; Strategic partner to Oracle Red Bull Racing for 2026 season and beyond |website=media.ford.com |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWLIN>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.visacashapprb.com/int-en/2026-driver-live-up-announcement |titel=Our Driver Line-Up For 2026 |website=visacashapprb.com |datum=2 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|90 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|41}} |{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]<ref name=LAWLIN/> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{AT-VLAG}} Oracle Red Bull Racing !rowspan=2|[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=2|RB22<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/red-bull/modeles.aspx |titel=Red Bull Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF/> |{{Center|3}} |{{nowrap|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]}}<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6187089/verstappen-verlengt-contract-en-blijft-tot-en-met-2028-bij-red-bull.html |titel=Verstappen verlengt contract en blijft tot en met 2028 bij Red Bull |website=nu.nl |datum=2022-09-22}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |- |{{Center|6}} |{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2592751-hadjar-volgt-tsunoda-op-als-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing|titel=Hadjar volgt Tsunoda op als teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing|website=Nos.nl|datum=1 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !colspan="10" align=center| Bron: FIA<ref name=inskryflys>{{en}}{{citeer web|url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2026/2026-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2026 FIA Formula One World Championship Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2025-12-19}}</ref><ref>Amptelike inskrywingslyste: * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_australian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Australian Grand Prix – Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-06}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Chinese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-13}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Miami Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-01}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Canadian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-22}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Monaco Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-05}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_british_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 British Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-06}} </ref> |}</div> == Uitslae en ranglys == === Grands Prix === <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {|class="wikitable" style=font-size:85% !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] !Voorste wegspringplek !Vinnigste ronde !Wenner<br/>(renjaer) !Wenner<br/>(vervaardiger) !Verslag |- !1 | {{AU-VLAG}} [[Australiese Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Australiese Grand Prix|Verslag]] |- !2 | {{CN-VLAG}} [[Chinese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Chinese Grand Prix|Verslag]] |- !3 | {{JP-VLAG}} [[Japannese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Japannese Grand Prix|Verslag]] |- !4 | [[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]] [[Miami Grand Prix]] +Naelren '''*²''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Miami Grand Prix|Verslag]] |- !5 | {{CA-VLAG}} [[Kanadese Grand Prix]] +Naelren '''*³''' | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Kanadese Grand Prix|Verslag]] |- !6 | {{MC-VLAG}} [[Monaco Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Monaco Grand Prix|Verslag]] |- !7 | {{nowrap|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]] [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]]}} | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|Verslag]] |- !8 | {{AT-VLAG}} [[Oostenrykse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]] |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Britse Grand Prix]] +Naelren '''*⁴''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Britse Grand Prix|Verslag]] |- !10 | {{BE-VLAG}} [[Belgiese Grand Prix]] | | | | | [[2026 Belgiese Grand Prix|Verslag]] |- !11 | {{HU-VLAG}} [[Hongaarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Hongaarse Grand Prix|Verslag]] |- !12 | {{NL-VLAG}} [[Nederlandse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Nederlandse Grand Prix|Verslag]] |- !13 | {{IT-VLAG}} [[Italiaanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Italiaanse Grand Prix|Verslag]] |- !14 | {{ES-VLAG}} [[Spaanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Spaanse Grand Prix|Verslag]] |- !15 | {{AZ-VLAG}} [[Azerbeidjanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- !16 | {{SG-VLAG}} [[Singapoerse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Singapoerse Grand Prix|Verslag]] |- !17 | {{VS-VLAG}} [[Verenigde State Grand Prix]] | | | | | [[2026 Verenigde State Grand Prix|Verslag]] |- !18 | [[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]] [[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] | | | | | [[2026 Meksikostad Grand Prix|Verslag]] |- !19 | [[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]] [[Brasiliaanse Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] | | | | | [[2026 São Paulo Grand Prix|Verslag]] |- !20 | [[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]] [[Las Vegas Grand Prix]] | | | | | [[2026 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- !21 | {{vlagikoon|QAT}} [[Katarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Katarse Grand Prix|Verslag]] |- !22 | [[Beeld:Flag of Abu Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]] [[Aboe Dhabi Grand Prix]] | | | | | [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]] |} </div> '''*¹''' [[George Russell]] wen die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|naelren van die Chinese Grand Prix]].<br/> '''*²''' [[Lando Norris]] wen die [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|naelren van die Miami Grand Prix]].<br/> '''*³''' [[George Russell]] wen die [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|naelren van die Kanadese Grand Prix]].<br/> '''*⁴''' [[Kimi Antonelli]] wen die [[2026 Britse Grand Prix#Naelrenuitslag|naelren van die Britse Grand Prix]].<br/> === Puntestelsel === Punte word volgens 'n glyskaal toegeken vir die eerste tien geklassifiseerde renjaers. Punte vir die naelren word op 'n glyskaal toegeken vir die eerste agt geklassifiseerde renjaers. Die punte vir elke wedren word soos volg toegeken: {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center" |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Plek''' |bgcolor=ffffbf|{{0}}'''1ste'''{{0}} |bgcolor=dfdfdf|{{0}}'''2de'''{{0}} |bgcolor=ffdf9f|{{0}}'''3de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''4de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''5de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''6de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''7de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''8de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''9de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''10de'''{{0}} |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Grand Prix''' |bgcolor=ffffbf|25 |bgcolor=dfdfdf|18 |bgcolor=ffdf9f|15 |bgcolor=dfffdf|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|2 |bgcolor=dfffdf|1 |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Naelren''' |bgcolor=ffffff|8 |bgcolor=ffffff|7 |bgcolor=ffffff|6 |bgcolor=ffffff|5 |bgcolor=ffffff|4 |bgcolor=ffffff|3 |bgcolor=ffffff|2 |bgcolor=ffffff|1 |} === Ranglys van renjaers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class= "wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |- !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !1 |12 |align=left|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ANT|seasonpoints}} |- !2 |63 |align=left|{{GB-VLAG}} [[George Russell]] |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|RUS|seasonpoints}} |- !3 |44 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAM|seasonpoints}} |- !4 |16 |align=left|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LEC|seasonpoints}} |- !5 |1 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|NOR|seasonpoints}} |- !6 |81 |align=left|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PIA|seasonpoints}} |- !7 |3 |align=left|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|VER|seasonpoints}} |- !8 |6 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAD|seasonpoints}} |- !9 |10 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|GAS|seasonpoints}} |- !10 |30 |align=left|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LAW|seasonpoints}} |- !11 |41 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LIN|seasonpoints}} |- !12 |87 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BEA|seasonpoints}} |- !13 |43 |align=left|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|COL|seasonpoints}} |- !14 |5 |align=left|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOR|seasonpoints}} |- !15 |55 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|SAI|seasonpoints}} |- !16 |23 |align=left|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALB|seasonpoints}} |- !17 |31 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|OCO|seasonpoints}} |- !18 |14 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALO|seasonpoints}} |- !19 |27 |align=left|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HUL|seasonpoints}} |- !20 |77 |align=left|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOT|seasonpoints}} |- !21 |11 |align=left|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PER|seasonpoints}} |- !22 |18 |align=left|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|STR|seasonpoints}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. === Ranglys van vervaardigers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |-valign="top" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|1 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |align=center|12<!--ANT--> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|262 |- |align=center|63<!--RUS--> |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|2 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |align=center|16<!--LEC--> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|190 |- |align=center|44<!--HAM--> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram snelste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|3 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|1<!--NOR--> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|141 |- |align=center|81<!--PIA--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|5 vc |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|4 |rowspan=2 align=left|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|3<!--VER--> |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|89 |- |align=center|6<!--HAD--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|5 |rowspan=2 align=left|{{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|10<!--GAS--> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|57 |- |align=center|43<!--COL--> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|6 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|41 |- |align=center|41<!--LIN--> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|7 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Haas F1-span]]-[[Ferrari]] |align=center|31<!--OCO--> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dffddf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|21 |- |align=center|87<!--BEA--> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|8 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|23<!--ALB--> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|11 |- |align=center|55<!--SAI--> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|9 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] |align=center|5<!--BOR--> |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|2 |- |align=center|27<!--HUL--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|10 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-<br/>[[Honda]] |align=center|14<!--ALO--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|1 |- |align=center|18<!--STR--> |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|11 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |align=center|11<!--PER--> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|0 |- |align=center|77<!--BOT--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Formule Een-seisoene]] 8z3ju6riuuoqvc509v3zcv7u7xrug9h 2916701 2916699 2026-07-09T13:15:44Z Aliwal2012 39067 /* Ranglys van vervaardigers */ 2916701 wikitext text/x-wiki {{F1 seisoen | Vorige = 2025 | Huidige = 2026 | Volgende = 2027 }} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] Die '''2026 Formule 1-seisoen''' is onderweg om die 77ste Formule 1-seisoen te wees. "Formule 1", amptelik die "FIA Formule Een Wêreldkampioenskap," is die hoogste klas van motorsport soos gedefinieer deur die Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Die kampioenskap, wat van Maart tot Desember gehou word, sal uit twee-en-twintig Grands Prix bestaan, nadat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] weens die voortdurende oorlog in die Midde-Ooste afgelas is. Die 2026-seisoen sal groot regulasieveranderinge inlui, met nuwe motors en enjins. Motors sal met aktiewe aërodinamika en beweegbare vleuels bekendgestel word. == Algemeen == ===Verandering in regulasies=== Die voorskrifte vir die enjin, aërodinamika, geometrie en veiligheidsregulasies sal almal vir die 2026-seisoen hersien word. ===Tegniese regulasies=== Die sewentiende weergawe van die tegniese regulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2025 gepubliseer.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_c_technical_-_iss_17_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section C Technical Regulations - Issue 17 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Afmetings en aërodinamika van motors=== Op 6 Junie 2024 is die 2026-motorkonsep onthul. Die konsep beskik oor nuwe aktiewe aërodinamika in beide die voor- en agtervlerke. In die konsep is die sleepverminderingstelsel afgeskaf en vervang deur 'n nuwe handmatige enjinmodus. Die wielbasis is verminder van 360 cm tot 340 cm, die breedte is verminder van 200 cm tot 190 cm, en die minimum massa is verminder tot 768 kg. Die breedte van die voor- en agterbande sal onderskeidelik met 2,5 cm en 3,0 cm verminder word. Die vloer sal 'n verminderde grondeffek hê om die probleme wat motors met bons tydens bestuur gehad het, te verlig. ===Kragbron=== Nuwe krageenheidregulasies sal vir die 2026-seisoen ingestel word. Die nuwe krageenhede sal steeds meer as 1 000 pk (750 kW) produseer, hoewel krag uit verskillende bronne aangewend word. Die enjinregulasies sal die 1.6-liter turbo-aangejaagde V6-binnebrandenjin behou wat sedert 2014 gebruik word. Die MGU-H (Motor Generator Unit - Heat), wat ook sedert 2014 gebruik word, sal egter verbied word, terwyl die krag van die MGU-K (Motor Generator Unit - Kinetic) verhoog sal word van 160 pk (120 kW) tot 470 pk (350 kW). Die krag van die interne verbrandingsgedeelte van die krageenheid sal afneem van 630 kW tot 400 kW. Die krageenhede sal 'n ten volle volhoubare brandstof gebruik wat deur Formule 1 ontwikkel word. Daar word verwag dat die krageenhede twee keer soveel elektriese energie as voorheen sal herwin. == Sportregulasies == Die sesde weergawe van die sportregulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2026 gepubliseer.<ref name=SR>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_b_sporting_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section B Sporting Regulations - Issue 06 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Naelren=== Hierdie seisoen, soos in 2025, sal die naelren by ses Grands Prix gehou word. Die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|Miami]], [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]], [[2026 Britse Grand Prix#Naelren|Britse]], [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse]] en [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|Singapoerse]] Grands Prix sal die naelren-formaat aanbied. Vir Kanada, Nederland en Singapoer sal dit die eerste keer wees waar 'n naelren plaasvind.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/formula-1-and-fia-announce-2026-sprint-calendar.3PyLPAazrBNe8kQIS3wOfY |titel=Formula 1 and FIA announce 2026 Sprint calendar |website=formula1.com |datum=16 September 2025}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.circuitzandvoort.nl/nieuws/formula-1-heineken-dutch-grand-prix-viert-unieke-motorsportgeschiedenis-in-nederland-met-laatste-editie-in-2026/ |titel=Formula 1 Heineken Dutch Grand Prix viert unieke motorsportgeschiedenis in Nederland met laatste editie in 2026 |website=circuitzandvoort.nl |datum=4 Desember 2024}}</ref> === Hittegevaar === Indien die amptelike weerdiens voorspel dat die hitte-indeks 30.5°C sal oorskry op enige stadium gedurende die naelren of wedren, of indien die wedrendirekteur so bepaal, kan 'n hittegevaar 24 uur voor die geskeduleerde begin van die naelren of wedren verklaar word. Sodra 'n hittegevaar verklaar is, moet bykomende items om die bestuurder te help afkoel, aangebring word. === Wegspringrooster === Die voorlopige wegspringrooster sal nie later nie as twee uur voor die geskeduleerde begin van die formasierondte vir die wedren aangekondig word. In vorige jare was dit vier uur. === Finansiële regulasies === Die sesde weergawe van die Finansiële Tegniese Regulasie is op 28 April 2026 deur FIA gepubliseer.<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_d_financial_-_f1_teams_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |title=2026 Formula 1 Section D Financial Regulations - Issue 04 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> == Kalender == [[Lêer:Formula_1_all_over_the_world-2026.svg|duimnael|280px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2026 aanbied, word in groen aangedui, vorige gasheerlande word in donkergrys aangedui.]] Op 10 Junie 2025 is die kalender amptelik aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6358632/gp-nederland-volgend-jaar-week-eerder-madrid-vervangt-imola-op-f1-kalender.html|title=GP Nederland volgend jaar week eerder, Madrid vervangt Imola op F1-kalender|date=10 Junie 2025|website=nu.nl}}</ref> Daar verskyn vier-en-twintig Grands Prix op die kalender.<ref>{{Cite web|url=https://racingnews365.nl/f1-onthult-kalender-voor-2026|title=F1 onthult kalender voor 2026|date=2025-06-10|website=RacingNews365.nl|access-date=10 Junie 2025}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%" !{{Afkorting|GP nr.|Grand Prix nommer sedert 1950}} !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Datum |- |{{Middel|1150}} !1 |[[Australiese Grand Prix|GP van Australië]] |{{AU-VLAG}} [[Albert Park Renbaan]] |[[Melbourne]] |8 Maart |- |{{Middel|1151}} !2 |[[Chinese Grand Prix|GP van China]] |{{CN-VLAG}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]] |[[Shanghai]] |15 Maart |- |{{Middel|1152}} !3 |[[Japannese Grand Prix|GP van Japan]] |{{JP-VLAG}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]] |Suzuka |29 Maart |- |{{Middel|1153}} !4 |[[Miami Grand Prix|GP van Miami]] |{{US-VLAG}} [[Miami International Autodrome]] |Miami Gardens ([[Florida]]) |3 Mei |- |{{Middel|1154}} !5 |[[Kanadese Grand Prix|GP van Kanada]] |{{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]] |[[Montreal]] ([[Quebec]]) |24 Mei |- |{{Middel|1155}} !7 |[[Monaco Grand Prix|GP van Monaco]] |{{MC-VLAG}} [[Monaco-renbaan]] |[[Monaco]] |7 Junie |- |{{Middel|1156}} !7 |[[Barcelona-Katalonië Grand Prix|GP van Barcelona-Katalonië]] |{{ES-VLAG}} [[Barcelona-Catalunya-renbaan]] |Montmeló |14 Junie |- |{{Middel|1157}} !8 |[[Oostenrykse Grand Prix|GP van Oostenryk]] |{{AT-VLAG}} [[Red Bull Ring]] |Spielberg |28 Junie |- |{{Middel|1158}} !9 |[[Britse Grand Prix|GP van Groot-Brittanje]] |{{GB-VLAG}} [[Silverstone-renbaan]] |Silverstone |5 Julie |- |{{Middel|1159}} !10 |[[Belgiese Grand Prix|GP van België]] |{{BE-VLAG}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]] |Stavelot |19 Julie |- |{{Middel|1160}} !11 |[[Hongaarse Grand Prix|GP van Hongarye]] |{{HU-VLAG}} [[Hungaroring]] |Mogyoród |26 Julie |- |{{Middel|1161}} !12 |[[Nederlandse Grand Prix|GP van Nederland]] |{{NL-VLAG}} [[Zandvoort-renbaan]] |Zandvoort |23 Augustus |- |{{Middel|1162}} !13 |[[Italiaanse Grand Prix|GP van Italië]] |{{IT-VLAG}} [[Autodromo Nazionale di Monza]] |Monza |6 September |- |{{Middel|1163}} !14 |[[Spaanse Grand Prix|GP van Spanje]] |{{ES-VLAG}} Circuito de Madring |[[Madrid]] |13 September |- |{{Middel|1164}} !15 |[[Azerbeidjanse Grand Prix|GP van Azerbeidjan]] |{{AZ-VLAG}} [[Bakoe-straatrenbaan]] |[[Bakoe]] |26 September |- |{{Middel|1165}} !16 |[[Singapoerse Grand Prix|GP van Singapoer]] |{{SG-VLAG}} [[Marinabaai Straatrenbaan]] |[[Singapoer|Singapore]] |11 Oktober |- |{{Middel|1166}} !17 |[[Verenigde State Grand Prix|GP van die Verenigde State]] |{{US-VLAG}} [[Circuit of the Americas]] |[[Austin, Texas|Austin]] ([[Texas]]) |25 Oktober |- |{{Middel|1167}} !18 |[[Meksikaanse Grand Prix|GP van Meksiko-Stad]] |{{MX-VLAG}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] |[[Meksikostad]] |1 November |- |{{Middel|1168}} !19 |[[Brasiliaanse Grand Prix|GP van São Paulo]] |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan]] |[[São Paulo]] |8 November |- |{{Middel|1169}} !20 |[[Las Vegas Grand Prix|GP van Las Vegas]] |{{US-VLAG}} [[Las Vegas Straatrenbaan]] |[[Las Vegas]] ([[Nevada]]) |21 November |- |{{Middel|1170}} !21 |[[Katarse Grand Prix|GP van Katar]] |{{Vlagikoon|QAT}} [[Losail Internasionale Renbaan]] |[[Lusail]] |29 November |- |{{Middel|1171}} !22 |[[Aboe Dhabi Grand Prix|GP van Aboe Dhabi]] |{{AE-VLAG}} [[Yas Marina-renbaan]] |[[Yas-eiland|Yas]] |6 Desember |} === Kalenderwysigings in 2026 === * Die [[Emilia-Romagna Grand Prix]] het van die kalender verdwyn omdat die kontrak nie hernu is nie. * Die [[Kanadese Grand Prix]] is op die kalender vervroeg om die doeltreffendheid van vragvervoer te verbeter. Vrag kan nou van Miami Gardens na [[Montreal]] vervoer word sonder om eers na Monaco en Montmeló in Europa te reis. * Die [[Spaanse Grand Prix]] sal by die Madring-straatrenbaan in Madrid gehou word in plaas van die [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], wat ook 'n ren genaamd die Grand Prix van Barcelona-Katalonië aanbied. * Die [[Nederlandse Grand Prix]] is vir die laaste keer op die kalender en sal vir die eerste keer 'n naelren aanbied. * Die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] word met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsviering op 27 September. Op versoek van die organiseerders sal die wedren op Saterdag 26 September gehou word. === Afgelaste renne === Op 13 Maart 2026 word bekendgemaak dat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] nie sal plaasvind in April nie, vanweë die voortgesette oorlog in [[Iran]] en die Midde-Ooste.<ref>{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bahrain-and-saudi-arabian-grands-prix-will-not-take-place-in-april.1hnqllVG85RSt8pbFc5Ivx |titel=Bahrain and Saudi Arabian Grands Prix will not take place in April |website=formula1.com |datum=14 Maart 2026 | taal=en}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaat races in Bahrein en Saoedi-Arabië van de kalender halen wegens oorlog in het Midden-Oosten |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 85%" !Rondte !|Grand Prix ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Oorspronklike datum |- !4 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{BH-VLAG}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]] |[[Sakhir]] |12 April |- !5 |[[Saoedi-Arabiese Grand Prix|GP van Saoedi-Arabië]] |{{Vlagikoon|SAU}} [[Djedda-straatrenbaan]] |[[Djedda|Jeddah]] |19 April |} == Inskrywings == Die volgende vervaardigers en jaers is onder kontrak om aan die 2025 Wêreldkampioenskap deel te neem. Alle spanne ding mee met bande wat slegs deur [[Pirelli]] verskaf word.<ref>{{en}}{{citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/pirelli-to-continue-as-formula-1s-exclusive-tyre-supplier-until-2027.7xJIxJyMe84N3p7k4iIMjK |titel=Pirelli to continue as Formula 1's exclusive tyre supplier until 2027 |website=formula1.com |datum=2023-10-10}}</ref> Elke span het ten minste twee renjaers ingeskryf, een vir elk van die twee verpligte motors. <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+{{Nowrap|Spanne en jaers wat gekontrakteer is om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem}} !Inskrywer !Vervaardiger !Onderstel !Kragbron !Nr. !Renjaer !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} !style="border-left:2px solid #aaaaaa"|Nr. !Renjaers in<br />vrye oefening !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{Vlagikoon|FRA}} BWT Alpine Formule 1-span !rowspan=2|[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]] |rowspan=2|A526<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/alpine/modeles.aspx |titel=Alpine Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref name="AlpineMercedes">{{nl}}{{Cite web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |titel=Alpine stapt vanaf 2026 over op Mercedes-motoren |website=Formule 1.nl |datum=12 November 2024 }}</ref> |{{Center|10}} |{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}}{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6318484/gasly-verbindt-formule-1-toekomst-aan-alpine-met-meerjarig-contract.html |titel=Gasly verbindt Formule 1-toekomst aan Alpine met meerjarig contract |website=nu.nl |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–9 |rowspan=2 align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| |rowspan=2| |rowspan=2 align=center| |- |{{Center|43}} |{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/alpine-verlengt-contract-franco-colapinto-bevestigt-line-up-2026-paul-aron/ |titel=Alpine verlengt contract Franco Colapinto, bevestigt line-up voor 2026 |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |datum=2025-11-07 |bezochtdatum=7 November 2025 |werk=Formule1.nl}}</ref> |align=center|1–9 <!-- |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| --> |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Aston Martin Aramco Formule 1-span !rowspan=2|[[Aston Martin F1|Aston Martin]] Aramco-[[Honda]] |rowspan=2|AMR26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/aston-martin/modeles.aspx |titel=Aston Martin Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Honda RA626H<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/honda-neemt-tijd-nieuwe-aston-martin-motor-ontwikkelen-laatste-moment/ |titel=Honda neemt tijd voor nieuwe Aston Martin-motor: ‘Ontwikkelen tot het laatste moment’ |website=formule1.nl |datum=2025-03-05 |bezochtdatum=2025-04-24}}</ref> |{{Center|14}} |{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2516397-formule-1-coureur-alonso-verlengt-contract-bij-aston-martin|titel=Formule 1-coureur Alonso verlengt contract bij Aston Martin |website=nos.nl |datum=2024-04-11}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}</ref> |align=center|3 |- |{{Center|18}} |{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]<ref name="Stroll">{{en}}{{Citeer web|url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-confirms-lance-stroll-for-2025-and-beyond |titel=Aston Martin Aramco confirms Lance Stroll for 2025 and beyond |website=astonmartinf1.com |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref name=entrylistOOS2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}</ref> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Atlassian Williams F1-span !rowspan=2|[[Williams F1|Atlassian Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|FW48<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/williams/modeles.aspx |titel=Williams Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |titel=Williams F1 team to use Mercedes engines until at least 2030 |website=Reuters |datum=2024-01-08}}</ref> |{{Center|23}} |{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-williams-confirm-albon-for-2023-on-new-multi-year-contract.1rpexVv61cyqPW7h7La6LZ.html |titel=Williams confirm Albon for 2023 on new multi-year contract |website=Formula1.com |datum=2023-08-03}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistCAT2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}</ref> |align=center|7 |- |{{Center|55}} |{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2530783-formule-1-coureur-sainz-stapt-over-van-ferrari-naar-williams |titel=Formule 1-coureur Sainz stapt over van Ferrari naar Williams |website=nos.nl |datum=2024-07-29 |bezochtdatum=2024-07-29}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} Audi Revolut F1-span<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/officieel-audi-slaat-de-handen-ineen-met-formule-1-team |titel=Officieel: Audi slaat de handen ineen met Formule 1-team |website=racingnews365.nl |datum=26 Oktober 2022}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/audi-presenteert-titelsponsor-nieuw-f1-team-2026 |titel=Audi presenteert titelsponsor nieuw F1-team 2026 |website=racingnews365.nl |datum=30 Julie 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Audi F1-span|Audi]] |rowspan=2|R26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/audi/modeles.aspx |titel=Audi Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Audi AFR 26 Hybrid |{{Center|5}} |{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/formule-2-coureur-gabriel-bortoleto-2025-naar-sauber-line-up-compleet/ |titel=Formule 2-coureur Gabriel Bortoleto in 2025 naar Sauber, line-up compleet |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |website=Formule1.nl |datum=2024-11-06 |bezochtdatum=2024-11-06}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|27}} |{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2518255-hulkenberg-stapt-na-dit-seizoen-over-van-haas-naar-sauber-dat-vanaf-2026-audi-wordt |titel=Hülkenberg stapt na dit seizoen over van Haas naar Sauber, dat vanaf 2026 Audi wordt |website=nos.nl |datum=2024-04-26}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name="entrylistCAT2026" /> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/statement-on-general-motors-application-to-join-fia-formula-one-world.69uoRF1uwHwXkr4efkpnhc |titel=Statement on General Motors application to join FIA Formula One World Championship in 2026 |website=Formula 1.com |datum=25 November 2024 |bezochtdatum=24 April 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|MAC-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/cadillac/modeles.aspx |titel=Cadillac Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/breaking-gloednieuw-f1-team-tekent-eerste-motordeal |titel=Gloednieuw F1-team tekent eerste motordeal |website=racingnews365.nl |datum=2024-12-10}}</ref> |{{Center|11}} |{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref name=PERBOT>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2579988-veteranen-bottas-en-perez-keren-bij-nieuw-team-cadillac-terug-in-formule-1 |titel=Veteranen Bottas en Pérez keren bij nieuw team Cadillac terug in Formule 1|website=Nos.nl |datum=2025-08-26}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|77}} |{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref name=PERBOT/> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Scuderia Ferrari [[Hewlett-Packard|HP]] !rowspan=2|[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2|SF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nl.motorsport.com/f1/news/ferrari-onthult-naam-f1-auto-seizoen-2026/10788970/ |titel=Ferrari onthult naam van F1-auto die ommekeer moet brengen |datum=2026-01-11 |bezochtdatum=2026-01-12 |werk=nl.motorsport.com }}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.ferrari.com/en-NL/formula1/sf-26 |titel=Ferrari SF-26 |website=ferrari.com |datum=2026-01-23}}</ref> |{{Center|16}} |{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://racingnews365.nl/breaking-leclerc-verlengt-zijn-contract-bij-ferrari |titel=Leclerc verlengt zijn contract bij Ferrari voor onbepaalde tijd |website=racingnews365.nl |datum=2024-01-25}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|44}} |{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2507120-sensationele-transfer-is-rond-hamilton-rijdt-in-2025-voor-ferrari-sainz-weg |titel=Sensationele transfer is rond: Hamilton rijdt in 2025 voor Ferrari, Sainz weg |website=nos.nl |datum=2024-02-01}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] [[Haas F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-gazoo-racing-to-become-title-sponsors-of-haas-from-2026.7cSSDjuSpWld580YQKVtvh |titel=Toyota Gazoo Racing to become title sponsors of Haas from 2026 |website=formula1.com |datum=4 Desember 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|VF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/haas/modeles.aspx |titel=Haas Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6 |{{Center|31}} |{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-esteban-ocon-tekent-meerjarig-contract-bij-haas/ |titel=Esteban Ocon tekent meerjarig contract bij Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-25 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|87}} |{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-oliver-bearman-tekent-meerjarig-contract-haas/ |titel=Ferrari-talent Oliver Bearman tekent meerjarig contract met Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-04 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} McLaren Mastercard F1 Team !rowspan=2|[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|MCL40<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mclaren/modeles.aspx |titel=McLaren Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|1}} |{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/norris-verlengt-contract-en-wil-met-mclaren-op-jacht-naar-verstappen-en-red-bull/ |titel=Norris verlengt contract, wil met McLaren op jacht naar Verstappen en Red Bull |website=formule1.nl |datum=26 Januarie 2024 |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| 67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|81}} |{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-piastri-agrees-new-multi-year-contract-extension-with-mclaren.29O2HI46I2Te3orUqkwdwX |titel=Piastri agrees new multi-year contract extension with McLaren |datum=15 Oktober 2025 |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formule1.nl}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} {{Nowrap|Mercedes AMG Petronas F1-span}} !rowspan=2|[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |rowspan=2|F1 W17<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mercedes/modeles.aspx |titel=Mercedes Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|12}} |{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]<ref name=MER>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-and-antonelli-confirmed-as-2026-mercedes-line-up.1vrWrdgEflkIwPgaybBEDj |titel=Russell and Antonelli confirmed as 2026 Mercedes line-up |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formula1.com }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72 |{{DK-VLAG}} Frederik Vesti<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|63}} |{{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6364018/mercedes-gaat-door-met-russell-en-antonelli-hebben-bewezen-sterk-duo-te-zijn.html |titel=Mercedes gaat door met Russell en Antonelli: 'Hebben bewezen sterk duo te zijn' |website=nu.nl |datum=15 Oktober 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Visa Cash App Racing Bulls F1-span !rowspan=2|[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=2|VCARB 03<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/racing-bulls/modeles.aspx |titel=Racing Bulls Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF>{{en}}{{Citeer web |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |titel=Ford returns to Formula 1; Strategic partner to Oracle Red Bull Racing for 2026 season and beyond |website=media.ford.com |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWLIN>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.visacashapprb.com/int-en/2026-driver-live-up-announcement |titel=Our Driver Line-Up For 2026 |website=visacashapprb.com |datum=2 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|90 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|41}} |{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]<ref name=LAWLIN/> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{AT-VLAG}} Oracle Red Bull Racing !rowspan=2|[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=2|RB22<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/red-bull/modeles.aspx |titel=Red Bull Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF/> |{{Center|3}} |{{nowrap|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]}}<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6187089/verstappen-verlengt-contract-en-blijft-tot-en-met-2028-bij-red-bull.html |titel=Verstappen verlengt contract en blijft tot en met 2028 bij Red Bull |website=nu.nl |datum=2022-09-22}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |- |{{Center|6}} |{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2592751-hadjar-volgt-tsunoda-op-als-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing|titel=Hadjar volgt Tsunoda op als teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing|website=Nos.nl|datum=1 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !colspan="10" align=center| Bron: FIA<ref name=inskryflys>{{en}}{{citeer web|url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2026/2026-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2026 FIA Formula One World Championship Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2025-12-19}}</ref><ref>Amptelike inskrywingslyste: * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_australian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Australian Grand Prix – Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-06}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Chinese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-13}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Miami Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-01}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Canadian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-22}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Monaco Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-05}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_british_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 British Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-06}} </ref> |}</div> == Uitslae en ranglys == === Grands Prix === <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {|class="wikitable" style=font-size:85% !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] !Voorste wegspringplek !Vinnigste ronde !Wenner<br/>(renjaer) !Wenner<br/>(vervaardiger) !Verslag |- !1 | {{AU-VLAG}} [[Australiese Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Australiese Grand Prix|Verslag]] |- !2 | {{CN-VLAG}} [[Chinese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Chinese Grand Prix|Verslag]] |- !3 | {{JP-VLAG}} [[Japannese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Japannese Grand Prix|Verslag]] |- !4 | [[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]] [[Miami Grand Prix]] +Naelren '''*²''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Miami Grand Prix|Verslag]] |- !5 | {{CA-VLAG}} [[Kanadese Grand Prix]] +Naelren '''*³''' | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Kanadese Grand Prix|Verslag]] |- !6 | {{MC-VLAG}} [[Monaco Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Monaco Grand Prix|Verslag]] |- !7 | {{nowrap|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]] [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]]}} | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|Verslag]] |- !8 | {{AT-VLAG}} [[Oostenrykse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]] |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Britse Grand Prix]] +Naelren '''*⁴''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Britse Grand Prix|Verslag]] |- !10 | {{BE-VLAG}} [[Belgiese Grand Prix]] | | | | | [[2026 Belgiese Grand Prix|Verslag]] |- !11 | {{HU-VLAG}} [[Hongaarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Hongaarse Grand Prix|Verslag]] |- !12 | {{NL-VLAG}} [[Nederlandse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Nederlandse Grand Prix|Verslag]] |- !13 | {{IT-VLAG}} [[Italiaanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Italiaanse Grand Prix|Verslag]] |- !14 | {{ES-VLAG}} [[Spaanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Spaanse Grand Prix|Verslag]] |- !15 | {{AZ-VLAG}} [[Azerbeidjanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- !16 | {{SG-VLAG}} [[Singapoerse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Singapoerse Grand Prix|Verslag]] |- !17 | {{VS-VLAG}} [[Verenigde State Grand Prix]] | | | | | [[2026 Verenigde State Grand Prix|Verslag]] |- !18 | [[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]] [[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] | | | | | [[2026 Meksikostad Grand Prix|Verslag]] |- !19 | [[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]] [[Brasiliaanse Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] | | | | | [[2026 São Paulo Grand Prix|Verslag]] |- !20 | [[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]] [[Las Vegas Grand Prix]] | | | | | [[2026 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- !21 | {{vlagikoon|QAT}} [[Katarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Katarse Grand Prix|Verslag]] |- !22 | [[Beeld:Flag of Abu Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]] [[Aboe Dhabi Grand Prix]] | | | | | [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]] |} </div> '''*¹''' [[George Russell]] wen die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|naelren van die Chinese Grand Prix]].<br/> '''*²''' [[Lando Norris]] wen die [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|naelren van die Miami Grand Prix]].<br/> '''*³''' [[George Russell]] wen die [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|naelren van die Kanadese Grand Prix]].<br/> '''*⁴''' [[Kimi Antonelli]] wen die [[2026 Britse Grand Prix#Naelrenuitslag|naelren van die Britse Grand Prix]].<br/> === Puntestelsel === Punte word volgens 'n glyskaal toegeken vir die eerste tien geklassifiseerde renjaers. Punte vir die naelren word op 'n glyskaal toegeken vir die eerste agt geklassifiseerde renjaers. Die punte vir elke wedren word soos volg toegeken: {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center" |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Plek''' |bgcolor=ffffbf|{{0}}'''1ste'''{{0}} |bgcolor=dfdfdf|{{0}}'''2de'''{{0}} |bgcolor=ffdf9f|{{0}}'''3de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''4de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''5de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''6de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''7de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''8de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''9de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''10de'''{{0}} |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Grand Prix''' |bgcolor=ffffbf|25 |bgcolor=dfdfdf|18 |bgcolor=ffdf9f|15 |bgcolor=dfffdf|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|2 |bgcolor=dfffdf|1 |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Naelren''' |bgcolor=ffffff|8 |bgcolor=ffffff|7 |bgcolor=ffffff|6 |bgcolor=ffffff|5 |bgcolor=ffffff|4 |bgcolor=ffffff|3 |bgcolor=ffffff|2 |bgcolor=ffffff|1 |} === Ranglys van renjaers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class= "wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |- !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !1 |12 |align=left|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ANT|seasonpoints}} |- !2 |63 |align=left|{{GB-VLAG}} [[George Russell]] |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|RUS|seasonpoints}} |- !3 |44 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAM|seasonpoints}} |- !4 |16 |align=left|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LEC|seasonpoints}} |- !5 |1 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|NOR|seasonpoints}} |- !6 |81 |align=left|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PIA|seasonpoints}} |- !7 |3 |align=left|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|VER|seasonpoints}} |- !8 |6 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAD|seasonpoints}} |- !9 |10 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|GAS|seasonpoints}} |- !10 |30 |align=left|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LAW|seasonpoints}} |- !11 |41 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LIN|seasonpoints}} |- !12 |87 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BEA|seasonpoints}} |- !13 |43 |align=left|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|COL|seasonpoints}} |- !14 |5 |align=left|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOR|seasonpoints}} |- !15 |55 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|SAI|seasonpoints}} |- !16 |23 |align=left|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALB|seasonpoints}} |- !17 |31 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|OCO|seasonpoints}} |- !18 |14 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALO|seasonpoints}} |- !19 |27 |align=left|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HUL|seasonpoints}} |- !20 |77 |align=left|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOT|seasonpoints}} |- !21 |11 |align=left|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PER|seasonpoints}} |- !22 |18 |align=left|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|STR|seasonpoints}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. === Ranglys van vervaardigers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |-valign="top" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|1 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |align=center|12<!--ANT--> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|262 |- |align=center|63<!--RUS--> |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|2 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |align=center|16<!--LEC--> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|190 |- |align=center|44<!--HAM--> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram snelste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|3 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|1<!--NOR--> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|141 |- |align=center|81<!--PIA--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|5 vc |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|4 |rowspan=2 align=left|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|3<!--VER--> |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|89 |- |align=center|6<!--HAD--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|5 |rowspan=2 align=left|{{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|10<!--GAS--> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|57 |- |align=center|43<!--COL--> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|6 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|41 |- |align=center|41<!--LIN--> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|7 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Haas F1-span]]-[[Ferrari]] |align=center|31<!--OCO--> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dffddf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|21 |- |align=center|87<!--BEA--> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|8 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|23<!--ALB--> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|11 |- |align=center|55<!--SAI--> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|9 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] |align=center|5<!--BOR--> |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|2 |- |align=center|27<!--HUL--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|10 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-<br/>[[Honda]] |align=center|14<!--ALO--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|1 |- |align=center|18<!--STR--> |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|11 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |align=center|11<!--PER--> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|0 |- |align=center|77<!--BOT--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Formule Een-seisoene]] jf1re2xtcex4mii1j5ed6d8otza9s77 2916702 2916701 2026-07-09T13:23:30Z Aliwal2012 39067 /* Ranglys van vervaardigers */ score 2916702 wikitext text/x-wiki {{F1 seisoen | Vorige = 2025 | Huidige = 2026 | Volgende = 2027 }} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] Die '''2026 Formule 1-seisoen''' is onderweg om die 77ste Formule 1-seisoen te wees. "Formule 1", amptelik die "FIA Formule Een Wêreldkampioenskap," is die hoogste klas van motorsport soos gedefinieer deur die Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Die kampioenskap, wat van Maart tot Desember gehou word, sal uit twee-en-twintig Grands Prix bestaan, nadat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] weens die voortdurende oorlog in die Midde-Ooste afgelas is. Die 2026-seisoen sal groot regulasieveranderinge inlui, met nuwe motors en enjins. Motors sal met aktiewe aërodinamika en beweegbare vleuels bekendgestel word. == Algemeen == ===Verandering in regulasies=== Die voorskrifte vir die enjin, aërodinamika, geometrie en veiligheidsregulasies sal almal vir die 2026-seisoen hersien word. ===Tegniese regulasies=== Die sewentiende weergawe van die tegniese regulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2025 gepubliseer.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_c_technical_-_iss_17_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section C Technical Regulations - Issue 17 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Afmetings en aërodinamika van motors=== Op 6 Junie 2024 is die 2026-motorkonsep onthul. Die konsep beskik oor nuwe aktiewe aërodinamika in beide die voor- en agtervlerke. In die konsep is die sleepverminderingstelsel afgeskaf en vervang deur 'n nuwe handmatige enjinmodus. Die wielbasis is verminder van 360 cm tot 340 cm, die breedte is verminder van 200 cm tot 190 cm, en die minimum massa is verminder tot 768 kg. Die breedte van die voor- en agterbande sal onderskeidelik met 2,5 cm en 3,0 cm verminder word. Die vloer sal 'n verminderde grondeffek hê om die probleme wat motors met bons tydens bestuur gehad het, te verlig. ===Kragbron=== Nuwe krageenheidregulasies sal vir die 2026-seisoen ingestel word. Die nuwe krageenhede sal steeds meer as 1 000 pk (750 kW) produseer, hoewel krag uit verskillende bronne aangewend word. Die enjinregulasies sal die 1.6-liter turbo-aangejaagde V6-binnebrandenjin behou wat sedert 2014 gebruik word. Die MGU-H (Motor Generator Unit - Heat), wat ook sedert 2014 gebruik word, sal egter verbied word, terwyl die krag van die MGU-K (Motor Generator Unit - Kinetic) verhoog sal word van 160 pk (120 kW) tot 470 pk (350 kW). Die krag van die interne verbrandingsgedeelte van die krageenheid sal afneem van 630 kW tot 400 kW. Die krageenhede sal 'n ten volle volhoubare brandstof gebruik wat deur Formule 1 ontwikkel word. Daar word verwag dat die krageenhede twee keer soveel elektriese energie as voorheen sal herwin. == Sportregulasies == Die sesde weergawe van die sportregulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2026 gepubliseer.<ref name=SR>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_b_sporting_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section B Sporting Regulations - Issue 06 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Naelren=== Hierdie seisoen, soos in 2025, sal die naelren by ses Grands Prix gehou word. Die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|Miami]], [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]], [[2026 Britse Grand Prix#Naelren|Britse]], [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse]] en [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|Singapoerse]] Grands Prix sal die naelren-formaat aanbied. Vir Kanada, Nederland en Singapoer sal dit die eerste keer wees waar 'n naelren plaasvind.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/formula-1-and-fia-announce-2026-sprint-calendar.3PyLPAazrBNe8kQIS3wOfY |titel=Formula 1 and FIA announce 2026 Sprint calendar |website=formula1.com |datum=16 September 2025}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.circuitzandvoort.nl/nieuws/formula-1-heineken-dutch-grand-prix-viert-unieke-motorsportgeschiedenis-in-nederland-met-laatste-editie-in-2026/ |titel=Formula 1 Heineken Dutch Grand Prix viert unieke motorsportgeschiedenis in Nederland met laatste editie in 2026 |website=circuitzandvoort.nl |datum=4 Desember 2024}}</ref> === Hittegevaar === Indien die amptelike weerdiens voorspel dat die hitte-indeks 30.5°C sal oorskry op enige stadium gedurende die naelren of wedren, of indien die wedrendirekteur so bepaal, kan 'n hittegevaar 24 uur voor die geskeduleerde begin van die naelren of wedren verklaar word. Sodra 'n hittegevaar verklaar is, moet bykomende items om die bestuurder te help afkoel, aangebring word. === Wegspringrooster === Die voorlopige wegspringrooster sal nie later nie as twee uur voor die geskeduleerde begin van die formasierondte vir die wedren aangekondig word. In vorige jare was dit vier uur. === Finansiële regulasies === Die sesde weergawe van die Finansiële Tegniese Regulasie is op 28 April 2026 deur FIA gepubliseer.<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_d_financial_-_f1_teams_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |title=2026 Formula 1 Section D Financial Regulations - Issue 04 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> == Kalender == [[Lêer:Formula_1_all_over_the_world-2026.svg|duimnael|280px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2026 aanbied, word in groen aangedui, vorige gasheerlande word in donkergrys aangedui.]] Op 10 Junie 2025 is die kalender amptelik aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6358632/gp-nederland-volgend-jaar-week-eerder-madrid-vervangt-imola-op-f1-kalender.html|title=GP Nederland volgend jaar week eerder, Madrid vervangt Imola op F1-kalender|date=10 Junie 2025|website=nu.nl}}</ref> Daar verskyn vier-en-twintig Grands Prix op die kalender.<ref>{{Cite web|url=https://racingnews365.nl/f1-onthult-kalender-voor-2026|title=F1 onthult kalender voor 2026|date=2025-06-10|website=RacingNews365.nl|access-date=10 Junie 2025}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%" !{{Afkorting|GP nr.|Grand Prix nommer sedert 1950}} !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Datum |- |{{Middel|1150}} !1 |[[Australiese Grand Prix|GP van Australië]] |{{AU-VLAG}} [[Albert Park Renbaan]] |[[Melbourne]] |8 Maart |- |{{Middel|1151}} !2 |[[Chinese Grand Prix|GP van China]] |{{CN-VLAG}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]] |[[Shanghai]] |15 Maart |- |{{Middel|1152}} !3 |[[Japannese Grand Prix|GP van Japan]] |{{JP-VLAG}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]] |Suzuka |29 Maart |- |{{Middel|1153}} !4 |[[Miami Grand Prix|GP van Miami]] |{{US-VLAG}} [[Miami International Autodrome]] |Miami Gardens ([[Florida]]) |3 Mei |- |{{Middel|1154}} !5 |[[Kanadese Grand Prix|GP van Kanada]] |{{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]] |[[Montreal]] ([[Quebec]]) |24 Mei |- |{{Middel|1155}} !7 |[[Monaco Grand Prix|GP van Monaco]] |{{MC-VLAG}} [[Monaco-renbaan]] |[[Monaco]] |7 Junie |- |{{Middel|1156}} !7 |[[Barcelona-Katalonië Grand Prix|GP van Barcelona-Katalonië]] |{{ES-VLAG}} [[Barcelona-Catalunya-renbaan]] |Montmeló |14 Junie |- |{{Middel|1157}} !8 |[[Oostenrykse Grand Prix|GP van Oostenryk]] |{{AT-VLAG}} [[Red Bull Ring]] |Spielberg |28 Junie |- |{{Middel|1158}} !9 |[[Britse Grand Prix|GP van Groot-Brittanje]] |{{GB-VLAG}} [[Silverstone-renbaan]] |Silverstone |5 Julie |- |{{Middel|1159}} !10 |[[Belgiese Grand Prix|GP van België]] |{{BE-VLAG}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]] |Stavelot |19 Julie |- |{{Middel|1160}} !11 |[[Hongaarse Grand Prix|GP van Hongarye]] |{{HU-VLAG}} [[Hungaroring]] |Mogyoród |26 Julie |- |{{Middel|1161}} !12 |[[Nederlandse Grand Prix|GP van Nederland]] |{{NL-VLAG}} [[Zandvoort-renbaan]] |Zandvoort |23 Augustus |- |{{Middel|1162}} !13 |[[Italiaanse Grand Prix|GP van Italië]] |{{IT-VLAG}} [[Autodromo Nazionale di Monza]] |Monza |6 September |- |{{Middel|1163}} !14 |[[Spaanse Grand Prix|GP van Spanje]] |{{ES-VLAG}} Circuito de Madring |[[Madrid]] |13 September |- |{{Middel|1164}} !15 |[[Azerbeidjanse Grand Prix|GP van Azerbeidjan]] |{{AZ-VLAG}} [[Bakoe-straatrenbaan]] |[[Bakoe]] |26 September |- |{{Middel|1165}} !16 |[[Singapoerse Grand Prix|GP van Singapoer]] |{{SG-VLAG}} [[Marinabaai Straatrenbaan]] |[[Singapoer|Singapore]] |11 Oktober |- |{{Middel|1166}} !17 |[[Verenigde State Grand Prix|GP van die Verenigde State]] |{{US-VLAG}} [[Circuit of the Americas]] |[[Austin, Texas|Austin]] ([[Texas]]) |25 Oktober |- |{{Middel|1167}} !18 |[[Meksikaanse Grand Prix|GP van Meksiko-Stad]] |{{MX-VLAG}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] |[[Meksikostad]] |1 November |- |{{Middel|1168}} !19 |[[Brasiliaanse Grand Prix|GP van São Paulo]] |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan]] |[[São Paulo]] |8 November |- |{{Middel|1169}} !20 |[[Las Vegas Grand Prix|GP van Las Vegas]] |{{US-VLAG}} [[Las Vegas Straatrenbaan]] |[[Las Vegas]] ([[Nevada]]) |21 November |- |{{Middel|1170}} !21 |[[Katarse Grand Prix|GP van Katar]] |{{Vlagikoon|QAT}} [[Losail Internasionale Renbaan]] |[[Lusail]] |29 November |- |{{Middel|1171}} !22 |[[Aboe Dhabi Grand Prix|GP van Aboe Dhabi]] |{{AE-VLAG}} [[Yas Marina-renbaan]] |[[Yas-eiland|Yas]] |6 Desember |} === Kalenderwysigings in 2026 === * Die [[Emilia-Romagna Grand Prix]] het van die kalender verdwyn omdat die kontrak nie hernu is nie. * Die [[Kanadese Grand Prix]] is op die kalender vervroeg om die doeltreffendheid van vragvervoer te verbeter. Vrag kan nou van Miami Gardens na [[Montreal]] vervoer word sonder om eers na Monaco en Montmeló in Europa te reis. * Die [[Spaanse Grand Prix]] sal by die Madring-straatrenbaan in Madrid gehou word in plaas van die [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], wat ook 'n ren genaamd die Grand Prix van Barcelona-Katalonië aanbied. * Die [[Nederlandse Grand Prix]] is vir die laaste keer op die kalender en sal vir die eerste keer 'n naelren aanbied. * Die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] word met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsviering op 27 September. Op versoek van die organiseerders sal die wedren op Saterdag 26 September gehou word. === Afgelaste renne === Op 13 Maart 2026 word bekendgemaak dat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] nie sal plaasvind in April nie, vanweë die voortgesette oorlog in [[Iran]] en die Midde-Ooste.<ref>{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bahrain-and-saudi-arabian-grands-prix-will-not-take-place-in-april.1hnqllVG85RSt8pbFc5Ivx |titel=Bahrain and Saudi Arabian Grands Prix will not take place in April |website=formula1.com |datum=14 Maart 2026 | taal=en}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaat races in Bahrein en Saoedi-Arabië van de kalender halen wegens oorlog in het Midden-Oosten |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 85%" !Rondte !|Grand Prix ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Oorspronklike datum |- !4 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{BH-VLAG}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]] |[[Sakhir]] |12 April |- !5 |[[Saoedi-Arabiese Grand Prix|GP van Saoedi-Arabië]] |{{Vlagikoon|SAU}} [[Djedda-straatrenbaan]] |[[Djedda|Jeddah]] |19 April |} == Inskrywings == Die volgende vervaardigers en jaers is onder kontrak om aan die 2025 Wêreldkampioenskap deel te neem. Alle spanne ding mee met bande wat slegs deur [[Pirelli]] verskaf word.<ref>{{en}}{{citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/pirelli-to-continue-as-formula-1s-exclusive-tyre-supplier-until-2027.7xJIxJyMe84N3p7k4iIMjK |titel=Pirelli to continue as Formula 1's exclusive tyre supplier until 2027 |website=formula1.com |datum=2023-10-10}}</ref> Elke span het ten minste twee renjaers ingeskryf, een vir elk van die twee verpligte motors. <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+{{Nowrap|Spanne en jaers wat gekontrakteer is om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem}} !Inskrywer !Vervaardiger !Onderstel !Kragbron !Nr. !Renjaer !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} !style="border-left:2px solid #aaaaaa"|Nr. !Renjaers in<br />vrye oefening !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{Vlagikoon|FRA}} BWT Alpine Formule 1-span !rowspan=2|[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]] |rowspan=2|A526<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/alpine/modeles.aspx |titel=Alpine Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref name="AlpineMercedes">{{nl}}{{Cite web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |titel=Alpine stapt vanaf 2026 over op Mercedes-motoren |website=Formule 1.nl |datum=12 November 2024 }}</ref> |{{Center|10}} |{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}}{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6318484/gasly-verbindt-formule-1-toekomst-aan-alpine-met-meerjarig-contract.html |titel=Gasly verbindt Formule 1-toekomst aan Alpine met meerjarig contract |website=nu.nl |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–9 |rowspan=2 align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| |rowspan=2| |rowspan=2 align=center| |- |{{Center|43}} |{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/alpine-verlengt-contract-franco-colapinto-bevestigt-line-up-2026-paul-aron/ |titel=Alpine verlengt contract Franco Colapinto, bevestigt line-up voor 2026 |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |datum=2025-11-07 |bezochtdatum=7 November 2025 |werk=Formule1.nl}}</ref> |align=center|1–9 <!-- |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| --> |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Aston Martin Aramco Formule 1-span !rowspan=2|[[Aston Martin F1|Aston Martin]] Aramco-[[Honda]] |rowspan=2|AMR26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/aston-martin/modeles.aspx |titel=Aston Martin Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Honda RA626H<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/honda-neemt-tijd-nieuwe-aston-martin-motor-ontwikkelen-laatste-moment/ |titel=Honda neemt tijd voor nieuwe Aston Martin-motor: ‘Ontwikkelen tot het laatste moment’ |website=formule1.nl |datum=2025-03-05 |bezochtdatum=2025-04-24}}</ref> |{{Center|14}} |{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2516397-formule-1-coureur-alonso-verlengt-contract-bij-aston-martin|titel=Formule 1-coureur Alonso verlengt contract bij Aston Martin |website=nos.nl |datum=2024-04-11}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}</ref> |align=center|3 |- |{{Center|18}} |{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]<ref name="Stroll">{{en}}{{Citeer web|url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-confirms-lance-stroll-for-2025-and-beyond |titel=Aston Martin Aramco confirms Lance Stroll for 2025 and beyond |website=astonmartinf1.com |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref name=entrylistOOS2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}</ref> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Atlassian Williams F1-span !rowspan=2|[[Williams F1|Atlassian Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|FW48<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/williams/modeles.aspx |titel=Williams Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |titel=Williams F1 team to use Mercedes engines until at least 2030 |website=Reuters |datum=2024-01-08}}</ref> |{{Center|23}} |{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-williams-confirm-albon-for-2023-on-new-multi-year-contract.1rpexVv61cyqPW7h7La6LZ.html |titel=Williams confirm Albon for 2023 on new multi-year contract |website=Formula1.com |datum=2023-08-03}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistCAT2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}</ref> |align=center|7 |- |{{Center|55}} |{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2530783-formule-1-coureur-sainz-stapt-over-van-ferrari-naar-williams |titel=Formule 1-coureur Sainz stapt over van Ferrari naar Williams |website=nos.nl |datum=2024-07-29 |bezochtdatum=2024-07-29}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} Audi Revolut F1-span<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/officieel-audi-slaat-de-handen-ineen-met-formule-1-team |titel=Officieel: Audi slaat de handen ineen met Formule 1-team |website=racingnews365.nl |datum=26 Oktober 2022}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/audi-presenteert-titelsponsor-nieuw-f1-team-2026 |titel=Audi presenteert titelsponsor nieuw F1-team 2026 |website=racingnews365.nl |datum=30 Julie 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Audi F1-span|Audi]] |rowspan=2|R26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/audi/modeles.aspx |titel=Audi Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Audi AFR 26 Hybrid |{{Center|5}} |{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/formule-2-coureur-gabriel-bortoleto-2025-naar-sauber-line-up-compleet/ |titel=Formule 2-coureur Gabriel Bortoleto in 2025 naar Sauber, line-up compleet |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |website=Formule1.nl |datum=2024-11-06 |bezochtdatum=2024-11-06}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|27}} |{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2518255-hulkenberg-stapt-na-dit-seizoen-over-van-haas-naar-sauber-dat-vanaf-2026-audi-wordt |titel=Hülkenberg stapt na dit seizoen over van Haas naar Sauber, dat vanaf 2026 Audi wordt |website=nos.nl |datum=2024-04-26}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name="entrylistCAT2026" /> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/statement-on-general-motors-application-to-join-fia-formula-one-world.69uoRF1uwHwXkr4efkpnhc |titel=Statement on General Motors application to join FIA Formula One World Championship in 2026 |website=Formula 1.com |datum=25 November 2024 |bezochtdatum=24 April 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|MAC-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/cadillac/modeles.aspx |titel=Cadillac Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/breaking-gloednieuw-f1-team-tekent-eerste-motordeal |titel=Gloednieuw F1-team tekent eerste motordeal |website=racingnews365.nl |datum=2024-12-10}}</ref> |{{Center|11}} |{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref name=PERBOT>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2579988-veteranen-bottas-en-perez-keren-bij-nieuw-team-cadillac-terug-in-formule-1 |titel=Veteranen Bottas en Pérez keren bij nieuw team Cadillac terug in Formule 1|website=Nos.nl |datum=2025-08-26}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|77}} |{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref name=PERBOT/> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Scuderia Ferrari [[Hewlett-Packard|HP]] !rowspan=2|[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2|SF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nl.motorsport.com/f1/news/ferrari-onthult-naam-f1-auto-seizoen-2026/10788970/ |titel=Ferrari onthult naam van F1-auto die ommekeer moet brengen |datum=2026-01-11 |bezochtdatum=2026-01-12 |werk=nl.motorsport.com }}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.ferrari.com/en-NL/formula1/sf-26 |titel=Ferrari SF-26 |website=ferrari.com |datum=2026-01-23}}</ref> |{{Center|16}} |{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://racingnews365.nl/breaking-leclerc-verlengt-zijn-contract-bij-ferrari |titel=Leclerc verlengt zijn contract bij Ferrari voor onbepaalde tijd |website=racingnews365.nl |datum=2024-01-25}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|44}} |{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2507120-sensationele-transfer-is-rond-hamilton-rijdt-in-2025-voor-ferrari-sainz-weg |titel=Sensationele transfer is rond: Hamilton rijdt in 2025 voor Ferrari, Sainz weg |website=nos.nl |datum=2024-02-01}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] [[Haas F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-gazoo-racing-to-become-title-sponsors-of-haas-from-2026.7cSSDjuSpWld580YQKVtvh |titel=Toyota Gazoo Racing to become title sponsors of Haas from 2026 |website=formula1.com |datum=4 Desember 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|VF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/haas/modeles.aspx |titel=Haas Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6 |{{Center|31}} |{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-esteban-ocon-tekent-meerjarig-contract-bij-haas/ |titel=Esteban Ocon tekent meerjarig contract bij Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-25 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|87}} |{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-oliver-bearman-tekent-meerjarig-contract-haas/ |titel=Ferrari-talent Oliver Bearman tekent meerjarig contract met Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-04 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} McLaren Mastercard F1 Team !rowspan=2|[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|MCL40<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mclaren/modeles.aspx |titel=McLaren Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|1}} |{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/norris-verlengt-contract-en-wil-met-mclaren-op-jacht-naar-verstappen-en-red-bull/ |titel=Norris verlengt contract, wil met McLaren op jacht naar Verstappen en Red Bull |website=formule1.nl |datum=26 Januarie 2024 |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| 67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|81}} |{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-piastri-agrees-new-multi-year-contract-extension-with-mclaren.29O2HI46I2Te3orUqkwdwX |titel=Piastri agrees new multi-year contract extension with McLaren |datum=15 Oktober 2025 |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formule1.nl}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} {{Nowrap|Mercedes AMG Petronas F1-span}} !rowspan=2|[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |rowspan=2|F1 W17<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mercedes/modeles.aspx |titel=Mercedes Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|12}} |{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]<ref name=MER>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-and-antonelli-confirmed-as-2026-mercedes-line-up.1vrWrdgEflkIwPgaybBEDj |titel=Russell and Antonelli confirmed as 2026 Mercedes line-up |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formula1.com }}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72 |{{DK-VLAG}} Frederik Vesti<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|63}} |{{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6364018/mercedes-gaat-door-met-russell-en-antonelli-hebben-bewezen-sterk-duo-te-zijn.html |titel=Mercedes gaat door met Russell en Antonelli: 'Hebben bewezen sterk duo te zijn' |website=nu.nl |datum=15 Oktober 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Visa Cash App Racing Bulls F1-span !rowspan=2|[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=2|VCARB 03<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/racing-bulls/modeles.aspx |titel=Racing Bulls Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF>{{en}}{{Citeer web |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |titel=Ford returns to Formula 1; Strategic partner to Oracle Red Bull Racing for 2026 season and beyond |website=media.ford.com |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWLIN>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.visacashapprb.com/int-en/2026-driver-live-up-announcement |titel=Our Driver Line-Up For 2026 |website=visacashapprb.com |datum=2 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|90 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|41}} |{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]<ref name=LAWLIN/> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{AT-VLAG}} Oracle Red Bull Racing !rowspan=2|[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=2|RB22<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/red-bull/modeles.aspx |titel=Red Bull Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF/> |{{Center|3}} |{{nowrap|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]}}<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6187089/verstappen-verlengt-contract-en-blijft-tot-en-met-2028-bij-red-bull.html |titel=Verstappen verlengt contract en blijft tot en met 2028 bij Red Bull |website=nu.nl |datum=2022-09-22}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |- |{{Center|6}} |{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2592751-hadjar-volgt-tsunoda-op-als-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing|titel=Hadjar volgt Tsunoda op als teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing|website=Nos.nl|datum=1 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–9 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !colspan="10" align=center| Bron: FIA<ref name=inskryflys>{{en}}{{citeer web|url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2026/2026-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2026 FIA Formula One World Championship Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2025-12-19}}</ref><ref>Amptelike inskrywingslyste: * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_australian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Australian Grand Prix – Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-06}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Chinese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-13}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Miami Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-01}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Canadian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-22}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Monaco Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-05}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_british_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 British Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-06}} </ref> |}</div> == Uitslae en ranglys == === Grands Prix === <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {|class="wikitable" style=font-size:85% !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] !Voorste wegspringplek !Vinnigste ronde !Wenner<br/>(renjaer) !Wenner<br/>(vervaardiger) !Verslag |- !1 | {{AU-VLAG}} [[Australiese Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Australiese Grand Prix|Verslag]] |- !2 | {{CN-VLAG}} [[Chinese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Chinese Grand Prix|Verslag]] |- !3 | {{JP-VLAG}} [[Japannese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Japannese Grand Prix|Verslag]] |- !4 | [[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]] [[Miami Grand Prix]] +Naelren '''*²''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Miami Grand Prix|Verslag]] |- !5 | {{CA-VLAG}} [[Kanadese Grand Prix]] +Naelren '''*³''' | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Kanadese Grand Prix|Verslag]] |- !6 | {{MC-VLAG}} [[Monaco Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Monaco Grand Prix|Verslag]] |- !7 | {{nowrap|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]] [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]]}} | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|Verslag]] |- !8 | {{AT-VLAG}} [[Oostenrykse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]] |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Britse Grand Prix]] +Naelren '''*⁴''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Britse Grand Prix|Verslag]] |- !10 | {{BE-VLAG}} [[Belgiese Grand Prix]] | | | | | [[2026 Belgiese Grand Prix|Verslag]] |- !11 | {{HU-VLAG}} [[Hongaarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Hongaarse Grand Prix|Verslag]] |- !12 | {{NL-VLAG}} [[Nederlandse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Nederlandse Grand Prix|Verslag]] |- !13 | {{IT-VLAG}} [[Italiaanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Italiaanse Grand Prix|Verslag]] |- !14 | {{ES-VLAG}} [[Spaanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Spaanse Grand Prix|Verslag]] |- !15 | {{AZ-VLAG}} [[Azerbeidjanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- !16 | {{SG-VLAG}} [[Singapoerse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Singapoerse Grand Prix|Verslag]] |- !17 | {{VS-VLAG}} [[Verenigde State Grand Prix]] | | | | | [[2026 Verenigde State Grand Prix|Verslag]] |- !18 | [[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]] [[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] | | | | | [[2026 Meksikostad Grand Prix|Verslag]] |- !19 | [[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]] [[Brasiliaanse Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] | | | | | [[2026 São Paulo Grand Prix|Verslag]] |- !20 | [[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]] [[Las Vegas Grand Prix]] | | | | | [[2026 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- !21 | {{vlagikoon|QAT}} [[Katarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Katarse Grand Prix|Verslag]] |- !22 | [[Beeld:Flag of Abu Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]] [[Aboe Dhabi Grand Prix]] | | | | | [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]] |} </div> '''*¹''' [[George Russell]] wen die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|naelren van die Chinese Grand Prix]].<br/> '''*²''' [[Lando Norris]] wen die [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|naelren van die Miami Grand Prix]].<br/> '''*³''' [[George Russell]] wen die [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|naelren van die Kanadese Grand Prix]].<br/> '''*⁴''' [[Kimi Antonelli]] wen die [[2026 Britse Grand Prix#Naelrenuitslag|naelren van die Britse Grand Prix]].<br/> === Puntestelsel === Punte word volgens 'n glyskaal toegeken vir die eerste tien geklassifiseerde renjaers. Punte vir die naelren word op 'n glyskaal toegeken vir die eerste agt geklassifiseerde renjaers. Die punte vir elke wedren word soos volg toegeken: {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center" |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Plek''' |bgcolor=ffffbf|{{0}}'''1ste'''{{0}} |bgcolor=dfdfdf|{{0}}'''2de'''{{0}} |bgcolor=ffdf9f|{{0}}'''3de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''4de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''5de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''6de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''7de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''8de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''9de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''10de'''{{0}} |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Grand Prix''' |bgcolor=ffffbf|25 |bgcolor=dfdfdf|18 |bgcolor=ffdf9f|15 |bgcolor=dfffdf|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|2 |bgcolor=dfffdf|1 |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Naelren''' |bgcolor=ffffff|8 |bgcolor=ffffff|7 |bgcolor=ffffff|6 |bgcolor=ffffff|5 |bgcolor=ffffff|4 |bgcolor=ffffff|3 |bgcolor=ffffff|2 |bgcolor=ffffff|1 |} === Ranglys van renjaers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class= "wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |- !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !1 |12 |align=left|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ANT|seasonpoints}} |- !2 |63 |align=left|{{GB-VLAG}} [[George Russell]] |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|RUS|seasonpoints}} |- !3 |44 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAM|seasonpoints}} |- !4 |16 |align=left|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LEC|seasonpoints}} |- !5 |1 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|NOR|seasonpoints}} |- !6 |81 |align=left|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PIA|seasonpoints}} |- !7 |3 |align=left|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|VER|seasonpoints}} |- !8 |6 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAD|seasonpoints}} |- !9 |10 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|GAS|seasonpoints}} |- !10 |30 |align=left|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LAW|seasonpoints}} |- !11 |41 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LIN|seasonpoints}} |- !12 |87 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BEA|seasonpoints}} |- !13 |43 |align=left|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|COL|seasonpoints}} |- !14 |5 |align=left|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOR|seasonpoints}} |- !15 |55 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|SAI|seasonpoints}} |- !16 |23 |align=left|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALB|seasonpoints}} |- !17 |31 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|OCO|seasonpoints}} |- !18 |14 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALO|seasonpoints}} |- !19 |27 |align=left|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HUL|seasonpoints}} |- !20 |77 |align=left|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOT|seasonpoints}} |- !21 |11 |align=left|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PER|seasonpoints}} |- !22 |18 |align=left|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|STR|seasonpoints}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. === Ranglys van vervaardigers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |-valign="top" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|1 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |align=center|12<!--ANT--> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|333 |- |align=center|63<!--RUS--> |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|2 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |align=center|16<!--LEC--> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|255 |- |align=center|44<!--HAM--> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram snelste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|3 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|1<!--NOR--> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|179 |- |align=center|81<!--PIA--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|5 vc |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|4 |rowspan=2 align=left|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|3<!--VER--> |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|128 |- |align=center|6<!--HAD--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|5 |rowspan=2 align=left|{{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|10<!--GAS--> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|60 |- |align=center|43<!--COL--> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|6 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|59 |- |align=center|41<!--LIN--> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|7 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Haas F1-span]]-[[Ferrari]] |align=center|31<!--OCO--> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dffddf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|21 |- |align=center|87<!--BEA--> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|8 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|23<!--ALB--> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|11 |- |align=center|55<!--SAI--> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|9 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] |align=center|5<!--BOR--> |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|6 |- |align=center|27<!--HUL--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|10 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-<br/>[[Honda]] |align=center|14<!--ALO--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|1 |- |align=center|18<!--STR--> |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|11 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |align=center|11<!--PER--> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|0 |- |align=center|77<!--BOT--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="22"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Formule Een-seisoene]] a8x9nyn9etjj2hbhyizjz0omhdhnmb3 0 453914 2916799 2914205 2026-07-09T22:26:55Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2916799 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler | name = Ousmane Dembélé | image = [[Lêer:Ousmane Dembele France v Senegal 16 June 2026-341 (cropped).jpg|240px]] | caption = Dembélé by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026 FIFA Wêreldbeker]] | full_name = Masour Ousmane Dembélé<ref name="Legion">{{cite journal |date=1 January 2019 |title=Décret du 31 décembre 2018 portant promotion et nomination |trans-title=Decree of 31 December 2018 on promotion and appointment |url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000037909703 |journal=Official Journal of the French Republic |volume=2019 |issue=1 |id=PRER1835394D |access-date=26 August 2024}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1997|5|15|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=FIFA World Cup Russia 2018: List of Players: France |publisher=FIFA |page=11 |date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611000407/https://www.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=11 June 2019}}</ref> | birth_place = Vernon, [[Frankryk]] | height = 1,78 m<ref>{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/ousmane-dembele |title=Ousmane Dembélé |date=15 May 1997 |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=25 August 2025}}</ref> | position = Aanvaller | currentclub = [[Paris Saint-Germain]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2004–2009 | youthclubs1 = Madeleine Évreux | youthyears2 = 2009–2010 | youthclubs2 = [[Évreux FC 27|Évreux]] | youthyears3 = 2010–2015 | youthclubs3 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | years1 = 2014–2015 | clubs1 = [[Stade Rennais FC|Rennes II]] | caps1 = 22 | goals1 = 13 | years2 = 2015–2016 | clubs2 = [[Stade Rennais FC|Rennes]] | caps2 = 26 | goals2 = 12 | years3 = 2016–2017 | clubs3 = [[Borussia Dortmund]] | caps3 = 32 | goals3 = 6 | years4 = 2017–2023 | clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps4 = 127 | goals4 = 24 | years5 = 2023– | clubs5 = [[Paris Saint-Germain]] | caps5 = 77 | goals5 = 34 | nationalyears1 = 2013–2014 | nationalteam1 = Frankryk o/17 | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2014–2015 | nationalteam2 = Frankryk o/18 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2015 | nationalteam3 = Frankryk o/19 | nationalcaps3 = 3 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016 | nationalteam4 = Frankryk o/21 | nationalcaps4 = 4 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2016– | nationalteam5 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps5 = 65 | nationalgoals5 = 12 | club-update = 17 Mei 2026 | nationalteam-update = 9 Julie 2026 }} '''Masour Ousmane Dembélé''' (gebore [[15 Mei]] [[1997]]) is ’n [[Frankryk|Franse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n aanvaller speel vir die [[Ligue 1]]-klub [[Paris Saint-Germain]] en die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]]. Dembélé het sy professionele loopbaan by Rennes begin, waar hy as Ligue 1 Jong Speler van die Jaar aangewys is in sy enigste seisoen met die eerste span. In 2016 het hy na die Duitse klub [[Borussia Dortmund]] oorgegaan, waar hy die [[DFB-Pokal]] gewen het in sy debuutseisoen en in die eindstryd aangeteken het. As een van die mees belowende jong talente in wêreldsokker beskou, het hy in 2017 by die Spaanse klub [[FC Barcelona|Barcelona]] aangesluit vir ’n aanvanklike fooi van €105 miljoen — destyds die gesamentlik tweede duurste speler in die geskiedenis, saam met [[Paul Pogba]] en agter [[Neymar]]. Alhoewel hy nie heeltemal aan die verwagtinge by die klub voldoen het nie, het Dembélé verskeie binnelandse titels met Barcelona gewen, insluitend drie [[La Liga]]-, twee Copa del Rey- en twee Supercopa de España-titels. Dembélé het in 2023 na Frankryk teruggekeer en vir Paris Saint-Germain geteken vir ’n fooi van €50,4 miljoen. In die 2024/25-seisoen het hy sy loopbaan laat herleef met 33 doele en 15 doelpasse in 49 wedstryde, wat ’n sleutelrol gespeel het in PSG se oorwinning van die kontinentale drie-dubbel. Hy is aangewys as die Ligue 1 Speler van die Jaar en [[UEFA Champions League]] Speler van die Seisoen, het as die topskieter van Ligue 1 geëindig en die 2025 [[Ballon d'Or]] gewen. Na 20 wedstryde en vyf doele op jeugvlak, het Dembélé sy senior internasionale debuut vir Frankryk in 2016 gemaak. Hy was deel van die Franse span wat die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|FIFA Wêreldbeker in 2018]] gewen het, en het ook deelgeneem aan die [[UEFA Europa-beker|Europeese Kampioenskap]] in 2021, die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker in 2022]] (waar hulle as naaswenners geëindig het), en die Europeese Kampioenskap in 2024.<ref name=":6">{{cite web|url=https://www.goal.com/en/lists/ballon-dor-2025-power-rankings/bltd009fae5576d751f|title=Ballon d'Or 2025 Power Rankings: Desire Doue's Champions League final fireworks move PSG teenager into the top 10 - but this is Ousmane Dembele's Golden Ball|date=1 June 2025|website=Goal.com|access-date=3 June 2025}}</ref><ref name=":7">{{cite web|url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/|title=The 25 best footballers in the world right now - ranked in order|last1=Swan|first1=Rob|last2=Malyan|first2=Christy|date=10 November 2023|website=GiveMeSport|access-date=3 June 2025|last3=Murray|first3=Will}}</ref><ref name=":8">{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/insider/story/_/id/44237996/ousmane-dembele-psg-liverpool-france-best-player-world|title=After PSG beat Liverpool, we ask: Is Dembélé the world's best soccer player?|date=14 March 2025|website=ESPN|access-date=3 June 2025}}</ref> Dembélé is in Vernon, [[Normandië]], gebore. Sy ma is van [[Mauritanië]] en [[Senegal]], en sy pa is van [[Mali]]. Hy het as kind in Évreux sokker begin speel.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2016/mar/23/ousmane-dembele-football-hottest-property-rennes-bayern-munich-ligue-1|title=Ousmane Dembélé: football's hottest property, if you can convince his mother|last=Aarons|first=Ed|date=23 March 2016|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=31 January 2017|archive-date=14 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414013530/https://www.theguardian.com/football/2016/mar/23/ousmane-dembele-football-hottest-property-rennes-bayern-munich-ligue-1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Olivier|first=Mathieu|url=http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais/|title=Qui est Ousmane Dembélé, la nouvelle étoile d'origine africaine du football français ?|date=30 August 2016|magazine=Jeune Afrique|language=fr|access-date=31 January 2017|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826105414/http://www.jeuneafrique.com/352918/societe/ousmane-dembele-nouvelle-etoile-dorigine-africaine-football-francais|url-status=live}}</ref> == Klubloopbaan == === Rennes === Op 6 September 2014 het hy vir Rennes se tweede span gedebuteer. Hy het 13 doele in 18 wedstryde in sy eerste seisoen aangeteken. Op 6 November 2015 het hy sy eerste wedstryd vir Rennes se eerstespan in Ligue 1 gespeel.<ref>{{cite news|title=Angers – Rennes – Ligue 1|url=http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml|publisher=Eurosport|access-date=11 August 2017|date=6 November 2015|archive-date=11 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811143258/http://www.eurosport.fr/football/ligue-1/2015-2016/live-sco-angers-stade-rennais_mtc782233/live.shtml|url-status=live}}</ref> Op 22 November het hy sy eerste doel in Ligue 1 aangeteken. Hy het sy eerste drie-doel-wedstryd op 6 Maart 2016 teen [[FC Nantes|Nantes]] aangeteken. Hy het sy eerste seisoen met 12 doele in 29 wedstryde afgesluit. === Borussia Dortmund === Op 12 Mei 2016 het Dembélé ’n vyfjaar-kontrak met Borussia Dortmund geteken.<ref>{{Cite web|url=http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele|title=Borussia Dortmund signs top talent Ousmane Dembélé|date=12 May 2016|publisher=[[Borussia Dortmund]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518002702/http://www.bvb.de/eng/News/Overview/Borussia-Dortmund-signs-top-talent-Ousmane-Dembele|archive-date=18 May 2016|access-date=12 May 2016|url-status=live}}</ref> Hy het sy eerste doel vir die klub op 20 September 2016 teen VfL Wolfsburg aangeteken en sy eerste Champions League-doel op 22 November teen [[Legia Warskou]]. Hy het in die DFB-Pokal-halfeindstryd teen [[FC Bayern München|Bayern München]] aangeteken en Dortmund gehelp om die eindstryd te bereik. Op 27 Mei 2017 het hy die eerste doel in die eindstryd teen [[Eintracht Frankfurt]] aangeteken, en Dortmund het 2–1 gewen. Hy het die seisoen met ses doele en 13 doelpasse afgesluit en is in die [[Bundesliga]]-span van die seisoen ingesluit en as Rookie van die Seisoen aangewys.<ref name="ToS">{{cite web|url=http://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp|title=Official Bundesliga Team of the Season for 2016/17|date=26 May 2017|publisher=Bundesliga|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184358/https://www.bundesliga.com/en/bundesliga-tv/official-bundesliga-team-of-the-season-2016-17-video-445402.jsp|archive-date=12 June 2018|access-date=29 May 2017|url-status=live}}</ref> === Barcelona === Op 25 Augustus 2017 het Barcelona ooreengekom om Dembélé vir €105 miljoen te koop. Hy het ’n vyfjaar-kontrak onderteken en die nommer 11-trui gekry.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/41044659|title=Ousmane Dembele: Barcelona agree £135.5m deal for Dortmund forward|date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|work=BBC Sport|archive-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825230601/http://www.bbc.com/sport/football/41044659|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal|title=Borussia Dortmund confirm Barcelona close to Ousmane Dembele deal|last=Marsden|first=Samuel|date=25 August 2017|website=ESPN FC|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825181927/http://www.espnfc.com.au/story/3188187/borussia-dortmund-confirm-barcelona-close-to-ousmane-dembele-deal|archive-date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|url-status=live}}</ref> In sy eerste seisoen (2017/18) het hy vier doele in 24 wedstryde aangeteken en La Liga en die Copa del Rey gewen. In die 2018/19-seisoen het hy 14 doele aangeteken en weer La Liga gewen. Tussen 2019 en 2021 het hy verskeie hamstringbeserings gehad wat hom lank buite aksie gehou het. Hy het in September 2020 teruggekeer en in Oktober sy eerste doel na 380 dae aangeteken. In 2021 het hy weer ’n hamstringbesering opgedoen tydens die Europese Kampioenskap, wat ’n operasie vereis het. In die 2021/22-seisoen het hy 13 doelpasse in La Liga aangeteken en as die liga se topspelmaker geëindig. Op 14 Julie 2022 het hy sy kontrak met Barcelona tot 2024 verleng.<ref>{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024|title=Dembélé to sign contract until 2024|website=FC Barcelona|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714132724/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2672243/dembele-to-sign-contract-until-2024|archive-date=14 July 2022|access-date=15 July 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2677465/ousmane-dembele-fc-barcelona-was-always-my-first-choice|title=Ousmane Dembélé: 'FC Barcelona was always my first choice'|website=FC Barcelona|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714133613/https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/2677465/ousmane-dembele-fc-barcelona-was-always-my-first-choice|archive-date=14 July 2022|access-date=15 July 2022|url-status=live}}</ref> Sy vrystellingsklousule is op €50 miljoen vasgestel en later op 1 Augustus 2023 tot €100 miljoen verhoog.<ref>{{cite web|url=https://www.goal.com/en/news/psg-trigger-ousmane-dembele-private-eur50m-release-clause-barcelona/blt4214c1d891f87071|title=PSG trigger Ousmane Dembele's 'private' €50m release clause with transfer from Barcelona set to be finalised this week|date=1 August 2023|publisher=Goal.com}}</ref> === Paris Saint-Germain === Op 12 Augustus 2023 het Dembélé by die Ligue 1-klub Paris Saint-Germain aangesluit op ’n kontrak tot Junie 2028, vir ’n bedrag van €50,4 miljoen.<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/38106043/psg-sign-dembele-barcelona-agreeing-50m-deal|title=PSG sign Dembele from Barcelona after agreeing €50m deal|date=12 August 2023|publisher=ESPN}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/en/football/first-team/news/3611320/agreement-on-transfer-of-ousmane-dembele-to-paris-st-germain|title=Agreement on transfer of Ousmane Dembélé to Paris St Germain|date=12 August 2023|website=FC Barcelona|access-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/tomsanderson/2023/08/12/fc-barcelona-come-out-of-dembele-psg-transfer-richer-than-expected-after-pressuring-players-camp-reports/|title=FC Barcelona Come Out Of Dembele PSG Transfer Richer Than Expected After Pressuring Player's Camp: Reports|last=Sanderson|first=Tom|website=Forbes|access-date=14 August 2023}}</ref> Hy is aanvanklik die nommer 23-trui toegeken, maar het na nommer 10 oorgeskakel ná Neymar se vertrek uit die klub.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/ousmane-dembele-another-star-in-paris-psg-mercato-2324-equipe-premiere|title=Ousmane Dembélé, another star in Paris|date=12 August 2023|website=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|access-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/the-number-10-for-dembele-psg-paris-saint-germain|title=DEMB10UZ - The number 10 for Dembélé!|date=17 August 2023|website=Paris Saint-Germain F.C.|access-date=17 August 2023}}</ref> In sy eerste seisoen (2023/24) het hy PSG gehelp om die Ligue 1-titel en die Coupe de France te wen. In die 2024/25-seisoen het hy 33 doele en 15 doelpasse in 49 wedstryde aangeteken, PSG gelei tot die kontinentale drie-dubbel en as mede-topskieter in Ligue 1 geëindig met 21 doele. Hy is aangewys as die Ligue 1 Speler van die Jaar en het die Champions League gewen, met twee assists in die finaal. Op 22 September 2025 is hy met die FIFA Ballon d'Or bekroon.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9v71gxp02ro|title=Tearful Dembele wins Ballon d'Or as PSG dominate|date=2025-09-22|website=BBC Sport|access-date=2025-09-23}}</ref> == Internasionale loopbaan == Dembélé is vir die eerste keer in Augustus 2016 vir die senior Franse nasionale span gekies. Hy het sy debuut op 1 September 2016 gemaak teen [[Italiaanse nasionale sokkerspan|Italië]] en sy eerste doel vir Frankryk op 13 Junie 2017 teen [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] aangeteken.<ref>{{cite news |last=McNulty |first=Phil |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |title=France 3–2 England |publisher=BBC Sport |date=13 June 2017 |access-date=11 August 2017 |archive-date=20 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020184417/https://www.bbc.co.uk/sport/football/40168358 |url-status=live }}</ref> Hy was deel van die Franse span wat die 2018 FIFA Wêreldbeker in [[Rusland]] gewen het, maar het nie in die eindstryd teen [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] gespeel nie.<ref name="WC2018">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44754965 |title=France 4–2 Croatia |first=Phil |last=McNulty |publisher=BBC Sport |date=15 July 2018 |access-date=18 December 2022}}</ref> Hy het deelgeneem aan die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022 FIFA Wêreldbeker]] in [[Katar]], waar Frankryk tweede geëindig het. Hy het in die eindstryd teen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] begin en is in die 41ste minuut vervang nadat hy ’n strafskop veroorsaak het.<ref>{{cite web |last=Murray |first=Scott |date=18 December 2022 |title=2022 World Cup final: Argentina 3–3 France (aet, 4–2 on pens) – as it happened |url=https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live?page=with:block-639f3b018f0834f3c057bd19&filterKeyEvents=false |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218223853/https://www.theguardian.com/football/live/2022/dec/18/argentina-france-world-cup-2022-final-live?page=with:block-639f3b018f0834f3c057bd19 |archive-date=18 December 2022 |access-date=18 December 2022 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dembélé, Ousmane}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] i5nuf6oauqumhdnvgk56277kso9i8kw 0 453915 2916690 2916655 2026-07-09T12:14:40Z Sobaka 328 /* Vusi Shongwe se getuienis */ skiakel 2916690 wikitext text/x-wiki Die '''Regterlike Kommissie van Ondersoek na Kriminaliteit, Politieke Inmenging en Korrupsie in die Strafregstelsel''', beter bekend as die '''Madlanga-kommissie''', is 'n openbare ondersoek wat in Julie 2025 deur President [[Cyril Ramaphosa]] aangekondig is om bewerings te ondersoek wat deur die [[KwaZulu-Natal]] Provinsiale Polisiekommissaris, Luitenant-Generaal [[Nhlanhla Mkhwanazi]], gemaak is, van sameswering en [[korrupsie]] tussen politici, senior polisie, aanklaers, intelligensie-operateurs en elemente van die regbank in [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web |title=Madlanga Commission must confront criminal capture of justice system |url=https://www.polity.org.za/article/madlanga-commission-must-confront-criminal-capture-of-justice-system-2025-09-17 |access-date=2025-09-17 |website=www.polity.org.za |language=en}}</ref><ref>https://www.enca.com/news/mkhwanazi-testifies-about-mchunus-decision-disband-political-killings-task-team</ref><ref>{{Cite web |last=Maverick |first=Daily |date=September 17, 2025 |title=Follow live: Mkhwanazi first witness at Madlanga Commission |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-17-live-madlanga-commission-mkhwanazi/ |access-date=2025-09-17 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dit word gelei deur Konstitusionele Hofregter Mbuyiseli Madlanga. Verhore het op 17 September 2025 begin met Luitenant-Generaal Nhlanhla Mkhwanazi se getuienis, waar hy sy bewerings volledig verduidelik het en bewyse aangebied het wat hy gehad het, in die vorm van dokumente, kommunikasie of verslae, onder andere, om die waarheid van sy bewerings te bevestig.<ref>{{Cite web |title=WRAP {{!}} Mkhwanazi slams ‘misplaced’ Mchunu’s decision to disband Political Killings Task Team |url=https://www.news24.com/southafrica/news/live-madlanga-commission-mkhwanazi-in-witness-box-20250917-0417 |access-date=2025-09-17 |website=News24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-0909-2222 |title=Madlanga Commission {{!}} Mkhwanazi places politicians at centre of rot - eNCA |url=https://www.enca.com/videos/madlanga-commission-mkhwanazi-places-politicians-centre-rot |access-date=2025-09-22 |website=www.enca.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=Madlanga Commission: Lt. General Mkhwanazi gives evidence {{!}} SAnews |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/madlanga-commission-lt-general-mkhwanazi-gives-evidence |access-date=2025-09-22 |website=www.sanews.gov.za |language=en}}</ref> Na Mkwanazi was dit die Nasionale Kommissaris van die Suid-Afrikaanse Polisiediens, Generaal [[Fannie Masemola]], wat op 22 September 2025 in [[Pretoria]] getuienis afgelê het voor die Madlanga-kommissie.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=Daily |date=2025-09-23 |title=Follow live: Police Commissioner Fannie Masemola continues testimony at Madlanga Commission |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-23-live-madlanga-commission-mkhwanazi/ |access-date=2025-09-23 |website=[[Daily Maverick]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-22 |title=Police Commissioner Masemola appears at Madlanga Commission {{!}} SAnews |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/police-commissioner-masemola-appears-madlanga-commission |access-date=2025-09-23 |website=www.sanews.gov.za |language=en}}</ref> Hy het die geskorste polisieminister, [[Senzo Mchunu]], daarvan beskuldig dat hy sy grondwetlike mandaat oorskry het deur die onmiddellike ontbinding van die politieke moordtaakspan in 2024 te las.<ref>https://iol.co.za/news/politics/2025-09-22-madlanga-commission-masemola-accuses-senzo-mchunu-of-total-encroachment-over-task-team-disbandment/</ref> Op 29 September 2025 het die hoof van Misdaadintelligensie, Dumisani Khumalo, verdere inligting verskaf oor 'n gesofistikeerde georganiseerde misdaadsindikaat, bekend as die "Groot Vyf". Hy het genoem dat die kartel, wat in [[Gauteng]] gebaseer is, na bewering betrokke is by verskeie sektore van georganiseerde misdaad, insluitend dwelmsmokkelary, kapings, tenderbedrog en kontrakmoorde.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Madlanga Commission: Khumalo set to only give details on Gauteng's 'Big Five' syndicate |url=https://www.ewn.co.za/2025/09/30/madlanga-commission-khumalo-set-to-only-give-details-on-gautengs-big-five-syndicate |access-date=2025-09-30 |website=EWN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2025-09-29 |title=Khumalo: ‘Big 5’ cartel paid ANC delegates and drove task team’s disbandment |url=https://mg.co.za/news/2025-09-29-khumalo-big-5-cartel-paid-anc-delegates-and-drove-task-teams-disbandment/ |access-date=2025-09-30 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> ==Agtergrond== Op 6 Julie het die KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, luitenant-generaal Nhlanhla Mkhwanazi, 'n perskonferensie by die SAPD se provinsiale hoofkwartier in Durban gehou. Tydens die konferensie het hy die destydse minister van polisie, [[Senzo Mchunu]], daarvan beskuldig dat hy inmeng met voortgesette ondersoeke. Mkhwanazi het daarna 'n kriminele klag teen Mchunu ingedien, waarin hy beweer het dat hy politieke inmeng in die werk van die Suid-Afrikaanse Polisiediens se Politieke Moorde-taakspan, wat gestig is om polities gemotiveerde moorde te ondersoek.<ref>{{Cite web |last=Mthethwa |first=Cebelihle |date=23 September 2025 |title=KZN top cop Mkhwanazi accuses police minister of political interference in investigations |url=https://www.news24.com/southafrica/news/kzn-top-cop-accuses-police-minister-of-political-interference-in-investigations-20250706-0663 |access-date=24 September 2025 |website=News24}}</ref> ==Verrigtinge en Belangrike Bewysstukke (vanaf September 2025)== Die openbare verhore, wat middel September 2025 begin het, het onmiddellik die kontoere van die beweerde politieke inmenging en die infiltrasie van georganiseerde misdaad begin openbaar. ===Bewyse van politieke inmenging=== Die aanvanklike fase van die verhore het gefokus op die kernbewerings wat deur Luitenant-generaal Mkhwanazi gemaak is. Mkhwanazi het gedetailleerde bewyse gelewer, wat die politieke inmenging en twyfelagtige instruksies wat hy van senior regeringsamptenare rakende polisie-operasies ontvang het, uiteengesit het.<ref>{{Cite web |last=Watch |first=Corruption |date=2025-09-17 |title=Madlanga commission starts its hearings, with Mkhwanazi in the hot seat |url=https://www.corruptionwatch.org.za/madlanga-commission-starts-its-hearings-with-mkhwanazi-in-the-hot-seat/ |access-date=2025-10-05 |website=Corruption Watch |language=en-GB}}</ref> Na aanleiding van Mkhwanazi het die Nasionale Kommissaris van die Suid-Afrikaanse Polisiediens, Generaal Fannie Masemola, op 22 September 2025 in Pretoria getuienis gelewer. Masemola se getuienis het hoofsaaklik gefokus op die operasionele en administratiewe besluite rondom die beweerde inmenging, insluitend die uitvoerende besluit om die KwaZulu-Natal Politieke Moorde-taakspan te ontbind.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Madlanga Commission left baffled by some of Masemola's contradictory statements |url=https://www.ewn.co.za/2025/09/22/madlanga-commission-left-baffled-by-some-of-masemolas-contradictory-statements |access-date=2025-10-05 |website=EWN |language=en}}</ref> Van kritieke belang is dat Masemola se voorlegging Mkhwanazi se aanvanklike bewerings grootliks bevestig het. Hierdie amptelike bevestiging van die hoof van die SAPD was 'n deurslaggewende ontwikkeling wat Mkhwanazi se kommer van 'n politieke meningsverskil tot 'n aanvaarde feit onder senior polisieleierskap verhef het, en sodoende die feitelike basis vir die ondersoek verstewig het.<ref>{{Cite web |last=@ifaisa |date=2025-10-03 |title=Submission by Accountability Now to the Ad Hoc Committee of the National Assembly investigating the allegations made by Lt. Gen. Mkhwanazi on 6 Julie 2025. |url=https://accountabilitynow.org.za/submission-by-accountability-now-to-the-ad-hoc-committee-of-the-national-assembly-investigating-the-allegations-made-by-lt-gen-mkhwanazi-on-6-july-2025/ |access-date=2025-10-05 |website=Accountability |language=en-US}}</ref> ===Die infiltrasie van georganiseerde misdaad: Getuienis oor die "Groot Vyf"-kartel=== Die trajek van die ondersoek het op 29 September 2025 aansienlik verskuif toe die hoof van Misdaadintelligensie, luitenant-generaal Dumisani Khumalo, die getuiebank ingeneem het.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Crime Intelligence boss Dumisani Khumalo to testify before Madlanga Commission |url=https://www.ewn.co.za/2025/09/29/crime-intelligence-boss-dumisani-khumalo-to-testify-before-madlanga-commission |access-date=2025-10-06 |website=EWN |language=en}}</ref> Khumalo se getuienis het gedetailleerde inligting verskaf oor die infiltrasie van die staatsapparaat deur gesofistikeerde georganiseerde kriminele entiteite.<ref name="soup">{{Cite web |last=Maverick |first=Daily |date=2025-09-30 |title=Follow live: WhatsApp chats: On-leave Police Minister Senzo Mchunu is in hot soup |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-30-live-madlanga-commission-mkhwanazi/ |access-date=2025-10-06 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Khumalo het bewyse aangebied rakende 'n gesofistikeerde sindikaat genaamd die "[[Groot Vyf-kartel|Groot Vyf]]", ook bekend as die "Kartel", wat hoofsaaklik vanuit Gauteng opereer.<ref name="soup" /> Die beweerde aktiwiteite van hierdie sindikaat is wydlopend en dek groot sektore van georganiseerde misdaad, insluitend dwelmsmokkelary, kapings, tenderbedrog en kontrakmoorde. Verder het Khumalo spesifieke finansiële en kommunikasiebesonderhede onthul, insluitend [[WhatsApp]]-boodskappe wat bewyse van onwettige transaksies verskaf het, veral besonderhede van betalings wat deur [[Vusimuzi Matlala|Vusimuzi 'Cat' Matlala]] aan [[Brown Mogotsi]] gemaak is.<ref>{{Cite web |last=Dolley |first=Caryn |date=2025-09-29 |title=Khumalo on Big Five cartel — money for ANC, ATM bombings, state infiltration |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-09-29-big-five-cartels-dark-web-of-political-ties-and-criminal-operations-unveiled-by-dumisani-khumalo/ |access-date=2025-10-06 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hierdie bewysstukke het die Kommissie se fokus fundamenteel herdefinieer en die behoefte aan die spesifieke verwysingsraamwerk wat die "fasilitering van georganiseerde misdaad" aanspreek, bevestig. Die onthullings het bevestig dat die staat se sistemiese mislukking nie beperk was tot politieke korrupsie nie, maar dat dit [[staatskaping]] deur gewelddadige kriminele netwerke behels het, wat die openbare veiligheid en ekonomiese integriteit direk beïnvloed het.<ref>{{Cite web |last=Watch |first=Corruption |date=2025-07-28 |title=Madlanga commission terms of reference gazetted |url=https://www.corruptionwatch.org.za/madlanga-commission-terms-of-reference-gazetted/ |access-date=2025-10-06 |website=Corruption Watch |language=en-GB}}</ref> ===Getuienis agter geslote deure=== Die kommissie se bewysleiers voer aan dat geslote sittings (geslote vir die publiek en media) nodig is om die veiligheid van sleutelgetuies te beskerm wat 'n kriminele kartel sal impliseer, asook om sensitiewe ondersoektegnieke te beskerm. [[Daily Maverick]] en [[News24]] het 'n regsgeding teen die Madlanga-kommissie van ondersoek se aansoek ingestel om 'n week van sy verhore "in camera" te hou.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2025-10-13 |title=Closed Madlanga Commission sittings would 'imperil integrity' |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-10-13-daily-maverick-and-news24-challenge-madlanga-commissions-push-for-in-camera-testimony/ |access-date=2025-10-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die mediahuise staan hierteen, met verwysing na die grondwetlike beginsel van oop geregtigheid en voer aan dat 'n kompromis moet toelaat dat besluite oor sluiting op 'n geval-tot-geval-basis geneem word.<ref>{{Cite web |last=Wicks |first=Bernadette |title=Madlanga Commission: In camera ruling would 'imperil integrity' of its work, say media |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/madlanga-commission-in-camera-ruling-would-imperil-integrity-of-its-work-say-media-20251013-0971 |access-date=2025-10-14 |website=News24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=ENCA |date=2025-10-13 |title=Madlanga Commission {{!}} Media houses want evidence made public - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/madlanga-commission-media-houses-want-evidence-made-public |access-date=2025-10-14 |website=www.enca.com |language=en}}</ref> ===Voortsetting van die kommissie=== Die Madlanga-kommissie se fokus het gesentreer op [[WhatsApp]]-gesprekke wat korrupsie tussen die vermeende dwelmkartellid Vusimuzi “Cat” Matlala en senior regerings- en polisiebeamptes beweer het.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=Daily |date=2025-10-17 |title=Catch Up: Mchunu advised chief of staff to record conversations with Mkhwanazi, Parliament hears |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-10-17-live-mkhwanazi-police-corruption/ |access-date=2025-10-19 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Getuienis van "Getuie X" het 'n voordelige verhouding tussen Matlala en die KwaZulu-Natalse Valke-hoof, generaal-majoor Lesetja Senona, onthul, wat beweer het dat Senona vertroulike polisie-inligting met Matlala gedeel het en hom bespreek het om 'n eiendomstransaksie vir sy seun te fasiliteer.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koka |first=Mpho |date=2025-10-18 |title=Madlanga Commission: the week in focus |url=https://sundayworld.co.za/news/madlanga-commission-the-week-in-focus/ |access-date=2025-10-19 |website=Sunday World |language=en-ZA}}</ref> Die gesprekke het verder Matlala se invloed getoon, aangesien hy die adjunk-polisiehoof van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement (EMPD), [[Julius Mkhwanazi]], gevra het om te "help" en "in te gryp" in 'n spoedarrestasie vir Matlala se bestuurder, wat Mkhwanazi na bewering gedoen het.<ref name=":0" /> As gevolg van kommer oor veiligheid en tegniese probleme wat tydens afstandgetuienis ontstaan het, het die kommissie sy verrigtinge aangepas om beide in-camera (geslote) en afstandgetuienis van buite die kamera vir sensitiewe getuies en voortgesette ondersoeke in te sluit.<ref>{{Cite web |last=ENCA |date=2025-10-17 |title=Madlanga inquiry to continue behind closed doors - eNCA |url=https://www.enca.com/news-top-stories/madlanga-inquiry-continue-behind-closed-doors |access-date=2025-10-19 |website=www.enca.com |language=en}}</ref> ===Jothan Msibi=== In Oktober 2025 het 'n getuie ("Getuie B") getuig dat [[Jothan Msibi]] geïdentifiseer is as die "president" van 'n kriminele netwerk genaamd "Die Firma", onder wie se sambreel die "[[Groot Vyf-kartel]]" opereer.<ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Late PTA taxi boss Msibi identified as head of criminal network that Big Five cartel operates under |url=https://www.ewn.co.za/2025/10/24/late-pta-taxi-boss-msibi-identified-as-head-of-criminal-network-that-big-five-cartel-operates-under |access-date=2025-11-13 |website=EWN |language=en}}</ref> Msibi is beskryf as "gevaarlik" en "meedoënloos" in verband met [[moord]]e.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dolley |first=Caryn |date=2025-11-03 |title=Beyond the Big Five cartel — a murky mix of taxi boss ‘Mswazi’, politicians and dodgy private security |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-03-beyond-the-big-five-cartel-a-murky-mix-of-taxi-boss-mswazi-politicians-and-dodgy-private-security/ |access-date=2025-11-13 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die getuienis het verklaar dat Mswazi blykbaar president was, en die res is van die bestuurders wat die Groot Vyf gevorm het.<ref>{{Cite web |last=Online |first=Central News |date=2025-10-24 |title=Witness B Exposes Late Taxi Boss Jothan ‘Mswazi’ Msibi as Head of ‘Big Five’ Cartel in Shocking Madlanga Commission Testimony {{!}} Central News South Africa |url=https://centralnews.co.za/witness-b-exposes-late-taxi-boss-jothan-mswazi-msibi-as-head-of-big-five-cartel-in-shocking-madlanga-commission-testimony/ |access-date=2025-11-13 |language=en-ZA}}</ref> Daar word beweer dat die kartel betrokke was by afpersing, [[moord]], tenderbedrog, beskermingshandel en infiltrasie van die regstelsel.<ref name=":2">{{Cite web |date=2025-10-20 |title=Bribes offered for alleged hitmen in Vaal engineer murder to get bail, Madlanga commission hears |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2025-10-20-bribes-offered-for-alleged-hitmen-in-vaal-engineer-murder-to-get-bail-madlanga-commission-hears/ |access-date=2025-11-13 |website=TimesLIVE |language=en}}</ref> Ondersoekers wat voor die kommissie getuig het, het Msibi gekoppel aan die moord op ingenieur Armand Swart. 'n Getuie ("Getuie A") voor die kommissie het gesê dat koeverte met omkoopgeld in die saak aangebied is: "Daar was drie koeverte wat rondgesweef het ... een sal vir die ondersoekbeamptes wees, een sal vir die landdros wees en die laaste een sal vir die aanklaer wees."<ref name=":2" /> Getuienis het aangedui dat Msibi se plaas naby [[Hammanskraal]] vir vergaderings deur kartel-medewerkers gebruik is. Een getuie het gesê die plaas was “uiters veilig” en slegs toeganklik vir diegene na aan Msibi.<ref name=":2" /> Msibi is nooit krimineel skuldig bevind nie. Die bewerings bly bewerings gebaseer op beëdigde getuienis en ondersoekende verslaggewing. Voormalige SANTACO-lid Phillip Taaibosch het gesê dat Msibi nie 'n "tsotsi" was nie.<ref name=":1">{{Cite web |last=Mkhwanazi |first=Keletso |title=Feared taxi boss laid to rest |url=https://www.snl24.com/dailysun/news/famous-taxi-boss-jothan-zanemvula-king-mswazi-msibi-laid-to-rest-20240115 |access-date=2025-11-13 |website=Daily Sun |language=en-US}}</ref> Die medestigter van SANTACO, Mandla Gcaba, het gesê dat Msibi oor die jare hard gewerk het om stabiliteit en vrede in die taxibedryf te bring en gewerk het om dit in 'n lewensvatbare besigheid te omskep deur die stigting van die vereniging. Gcaba het bygevoeg dat die posisie van voorsitter van die vrouelessenaar in die taxivereniging nie sou bestaan sonder die druk wat Msibi uitgeoefen het om dit te laat gebeur nie.<ref>{{Cite web |date=2024-01-15 |title=The man who brought peace to the taxi industry - Scrolla.Africa |url=https://scrolla.africa/the-man-who-brought-peace-to-the-taxi-industry/ |access-date=2025-11-13 |language=en-ZA}}</ref> ===Jaco Hanekom=== Jaco Hanekom (vermoor op 17 Maart 2023) was 'n Suid-Afrikaanse fluitjieblaser en polisie-informant wie se moord die onderwerp van nasionale aandag geword het na getuienis voor die Madlanga-kommissie in November 2025.<ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/jaco-hanekom-killed-after-exposing-empd-corruption-spies-testifies/</ref><ref>{{Cite web |last=House |first=The Whistleblower |date=2025-11-10 |title=Whistleblower murdered after exposing unlawful EMPD operation, Inquiry told |url=https://whistleblowerhouse.org/2025/11/10/whistleblower-murdered-after-exposing-unlawful-empd-operation-inquiry-told/ |access-date=2026-01-29 |website=The Whistleblower House |language=en-US }}{{Dooie skakel|date=Junie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sy dood is in kommissie-bewyse gekoppel aan bewerings van korrupsie, onwettige bedrywighede en intimidasie waarby lede van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement (EMPD) betrokke was.<ref name="SABC">{{cite news |date=10 November 2025 |title=Jaco Hanekom killed after exposing EMPD corruption, Spies testifies |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/jaco-hanekom-killed-after-exposing-empd-corruption-spies-testifies/ |access-date=29 Januarie 2026 |work=SABC News}}</ref> Hy is in Maart 2023 vermoor nadat hy 'n onwettige EMPD-koperklopjag in [[Meyerton]] aanskou het, wat buite sy operasionele gebied was. In 2022 het Hanekom CCTV-beeldmateriaal verkry wat na bewering EMPD-beamptes wys wat 'n ongemagtigde operasie by 'n werkswinkel buite die munisipaliteit se wettige polisiëringsgebied uitvoer. Die beeldmateriaal het glo die beslaglegging van koperkabel onder die dekmantel van 'n polisie-operasie uitgebeeld. Rovo Spies het by die kommissie getuig dat die operasie wat in die beeldmateriaal getoon word, nie in amptelike EMPD-dokumentasie opgeneem is nie en 'n wettige basis ontbreek het, en dit as krimineel eerder as 'n wettige wetstoepassingsaksie beskryf. Hy het ook aangedui dat die waarnemende adjunk-EMPD-hoof, [[Julius Mkhwanazi]], ook op die toneel was. Hanekom is 'n paar dae nadat die beamptes wat van die diefstal van die koper in Meyerton beskuldig is, borgtog gekry het, vermoor is. ===Sluipmoord van Getuie D=== Op 5 Desember 2025 is [[Marius van der Merwe]], die eienaar van 'n privaat sekuriteitsmaatskappy en deur die kommissie bekend as "Getuie D", buite sy huis in [[Brakpan]] geskiet. Van der Merwe was saam met sy vrou en kinders toe twee mans, wat na bewering 'n Nissan NP200-bakkie bestuur het, die man genader en hom met ‘n [[AK-47]] geskiet het.<ref name="iol vdm">{{cite news |last1=Majadibodu |first1=Simon |title='I’ve been hiding since 2022': SAPS whistleblower fears for the lives of family after Witness D killed in police probe |url=https://iol.co.za/news/crime-and-courts/2025-12-06-ive-been-hiding-since-2022-saps-whistleblower-fears-for-the-lives-of-family-after-witness-d-killed-in-police-probe/ |access-date=6 December 2025 |work=IOL]|date=6 Desember 2025 |language=en}}</ref> Van der Merwe het voor die kommissie getuig oor Julius Mkhwanazi en Vusimuzi Matlala se betrokkenheid by die toesmeerdery, [[marteling]] en [[moord]] van 'n roofverdagte in 2022. Die verdagte het blykbaar 'n plastieksak oor sy kop gehad om hom te versmoor totdat hy die rooftog erken het.<ref name="n24">{{cite news |last1=Wicks |first1=Jeff |last2=Mitchley |first2=Alex |last3=Wicks |first3=Bernadette |last4=Sibiya |first4=Noxolo |last5=Cowan |first5=Kyle |title=Madlanga Commission’s ‘Witness D’ shot dead in apparent hit in Brakpan |url=https://www.news24.com/southafrica/crime-and-courts/witness-in-madlanga-commission-shot-dead-in-brakpan-20251205-1203 |access-date=6 Desember 2025 |work=[[News24]] |date=5 Desember 2025}}</ref> Toe die verdagte sterf, het Van der Merwe getuig dat Mkhwanazi hom opdrag gegee het om die liggaam te ontslae te raak en toe die liggaam later in 'n reservoir in [[Nigel]] gevind is, het polisie-informant Jaco Hanekom aan die getuie gesê dat Mkhwanazi die situasie sou toesmeer.<ref name="n24"/> President Ramaphosa het op 6 Desember 'n verklaring uitgereik waarin hy sy meegevoel aan Van der Merwe se familie betuig en belowe het om pogings te verdubbel om fluitjieblasers te beskerm en voort te gaan om korrupsie te beveg.<ref>{{cite web |title=President condemns heinous murder of Madlanga Commission witness |url=https://www.thepresidency.gov.za/president-condemns-heinous-murder-madlanga-commission-witness |publisher=The Presidency - Republic of South Africa |access-date=6 Desember 2025}}</ref> [[Glynnis Breytenbach]] van die [[Demokratiese Alliansie]] het 'n verklaring met 'n soortgelyke boodskap uitgereik.<ref>{{cite web |title=DA condemns assassination of Madlanga Commission witness and demands urgent protection for whistleblowers |url=https://www.da.org.za/2025/12/da-condemns-assassination-of-madlanga-commission-witness-and-demands-urgent-protection-for-whistleblowers |website=Democratic Alliance |access-date=6 Desember 2025 |language=en}}</ref> Minister van Justisie, [[Mmamoloko Kubayi]], het die regering se getuiebeskermingsprogram en die sekuriteit wat aan die kommissie se getuies verskaf word, verdedig en die blaam op die Suid-Afrikaanse media geplaas vir die ontdekking van Getuie D se identiteit.<ref>{{cite news |last1=Zeeman |first1=Kyle |title=Justice minister says Madlanga Commission not negligent in protecting witnesses, blames media and public |url=https://www.citizen.co.za/news/justice-minister-madlanga-commission-not-negligent-in-protecting-witnesses/ |access-date=6 Desember 2025 |work=[[The Citizen]] |date=6 Desember 2025 |language=en}}</ref> Nadat Van der Merwe vermoor is, het mediabronne begin twyfel plaas oor die voortsetting van die kommissie en gespekuleer oor die veiligheid van ander kommissiegetuies en ander fluitjieblasers.<ref name="iol vdm"/> Terwyl Van der Merwe getuiebeskerming geweier het, het verskeie vorige fluitjieblasers onder regeringsbeskerming berig dat hulle vir hul lewens gevrees het.<ref name="iol vdm"/> Verskeie kommissiegetuies het berig dat hulle dreigemente teen hul lewens ontvang het, met een potensiële getuie wat bang was om te getuig omdat hy moontlik volgende op die moordlys was.<ref>{{cite news |last1=Zeeman |first1=Kyle |title=Madlanga Commission at risk? Witnesses ready to pull out after Marius van der Merwe 'hit' |url=https://www.citizen.co.za/news/madlanga-commission-risk-witnesses-marius-van-der-merwe-hit/ |access-date=6 Desember 2025 |work=[[The Citizen]] |date=6 Desember 2025 |language=en}}</ref> ===Vusi Shongwe se getuienis=== In Junie 2026 het 'n parlementslid en ad hoc-komitee verteenwoordiger, [[Crossby Vusi Shongwe|Vusi Shongwe]], voor die kommissie getuig en beweer dat hy R10 miljoen aangebied is tydens 'n virtuele vergadering in Durban met die geskorste hoof van Gautengse Misdaadintelligensie, generaal-majoor [[Feroz Khan]].<ref>{{Cite web |last=Inside_Politics |date=2026-06-30 |title=MKP MP Vusi Shongwe claims General Feroz Khan offered him R10m bribe - Inside Politic |url=https://insidepolitic.co.za/mkp-mp-vusi-shongwe-claims-general-feroz-khan-offered-him-r10m-bribe/ |access-date=2026-07-01 |language=en-US}}</ref> Dit was na sy ondervraging van Khan se beweerde bande met onwettige sigaretsmokkelary by 'n parlementêre ad hoc-komitee oor die Suid-Afrikaanse Polisiedienste. Shongwe het ook die Aeroton-dwelminsident in besonderhede uiteengesit, sowel as bewerings van toesmeerdery met betrekking tot die dood van grimeerkunstenaar Maja Janeska en die Johannesburgse narkotiseur dr. Abhulhay Munshi, wat onderskeidelik in September 2020 en Desember 2022 vermoor is en met Khan verbind is.<ref>{{Cite web |last=MBriefWSM |date=2020-09-17 |title=Murder of Munshi: HPCSA calls on government not to 'criminalise medicine' |url=https://www.medicalbrief.co.za/doctor-accused-of-culpable-homicide-shot-dead-in-johannesburg/ |access-date=2026-07-01 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Shonwge het ook bewerings van toesmeerdery met betrekking tot onwettige sigaretsmokkelary ondersoek, waarmee Khan verbind is, aangesien twee sakemanne, Mohammad Sayed en Adriano Mazzotti, albei geassosieer was met en eienaars was van die tabakmaatskappy genaamd Carnilinx. Shongwe het hierdie groep 'n "Indiese kliek" in die SAPS genoem en gesê dat dit 'n ondergrondse netwerk van invloed en korrupsie binne IDAC bedryf.<ref>{{Cite web |last=Mabasa |first=Nkateko Joseph |date=2026-06-30 |title=MK Party MP Shongwe hints at Khan-Idac cabal in SAPS |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-mk-party-mp-shongwe-hints-at-khan-idac-cabal-in-saps/ |access-date=2026-07-01 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> == Arrestasies == Op 24 Maart 2026 is 12 senior polisiebeamptes in hegtenis geneem in verband met die polisietender van R360 miljoen wat aan [[Cat Matlala]] se Medicare 24 toegeken is. <ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2026-03-24 |title=Anti-corruption directorate arrests 12 police officers over R360m ‘Cat' Matlala contract |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-03-24-anti-corruption-directorate-arrests-12-police-officers-over-r360m-cat-matlala-contract/ |access-date=2026-03-25 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Wicks |first=Jeff |title=12 cops arrested in dramatic raids to join Cat Matlala in dock for R360m tender corruption |url=https://www.news24.com/investigations/12-cops-arrested-in-dramatic-raids-to-join-cat-matlala-in-dock-for-r360m-tender-corruption-20260324-1117 |access-date=2026-03-25 |website=News24 |language=en-US}}</ref> Die beamptes het sedertdien in die [[Pretoria]] landdroshof verskyn.<ref>{{Cite news |date=2026-03-25 |title=South Africa arrests 12 senior police officers on suspicion of corruption |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/25/south-africa-police-corruption-arrest-contract-crime/f844ea9e-2832-11f1-a0f2-3ba4c9fe08ac_story.html |access-date=2026-03-25 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> ==Sien ook== *[[Zondo-kommissie]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Korrupsie]] [[Kategorie:Politiek]] 7g6lb8h3o7pw7ifagfl1y8ghzzz5g6h 0 454052 2916863 2911487 2026-07-10T11:12:15Z Jcb 223 2916863 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = OntLaer | logo = File:OntLaer Logo.png | screenshot = | caption = | url = https://www.ontlaer.co.za/ | commercial = ja | type = Aanlyn publikasie (Substack) | language = [[Afrikaans]] | owner = OntLaer | current_status = Aktief | editor = [[Daniël Eloff]] (mederedakteur), [[Frederik van Dyk]] (mederedakteur), [[Paul Maritz]] (mederedakteur) }} '''OntLaer''' is ’n Afrikaanse aanlyn publikasie wat hom beskryf as ’n platform vir [[sloernalistiek]], oop debat en deurdagte meningsvorming oor politiek, kultuur en samelewing.<ref name="ontl">{{cite web |url=https://www.ontlaer.co.za/ |title=OntLaer |website=OntLaer |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> Die publikasie is in 2025 geloods en publiseer daaglikse en weeklikse stukke, asook gastebydraes.<ref>{{cite web |url=https://www.ontlaer.co.za/p/dinkweer-donderdag |title=DinkWeer Donderdag |website=OntLaer |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="ontl2">{{cite web |url=https://www.ontlaer.co.za/p/voldag-vrydag-met-ontlaer-29-augustus |title=Voldag Vrydag met OntLaer (29 Augustus 2025) |website=OntLaer |date=2025-08-29 |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == OntLaer het in 2025 as Substack-gebaseerde publikasie verskyn.<ref>{{cite web |url=https://www.ontlaer.co.za/p/so-waarom-ontlaer |title=So waarom OntLaer? |last=Maritz |first=Paul |website=OntLaer |date=2025-04-24 |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> Volgens die publikasie se voorblad en beskrywings fokus dit op stadige, deurdagte joernalistiek en breë meningsverskeidenheid in Afrikaans.<ref name="ontl" /> == Redaksie en bydraers == Die prokureur en skrywer [[Daniël Eloff]] word deur die Britse tydskrif ''The Critic'' as mede-stigter van OntLaer geïdentifiseer.<ref>{{cite web |url=https://thecritic.co.uk/author/daniel-eloff/ |title=Daniël Eloff – Author |website=The Critic |language=en |access-date=30 September 2025}}</ref> [[Radio Sonder Grense]] (RSG) verwys na regsgeleerde [[Frederik van Dyk]] as ''mederedakteur'' van OntLaer in uitsaai- en programnotas,<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/help-politieke-etikette-soos-links-regs-liberaal-progressief-en-konserwatief/ |title=Help: politieke etikette soos links, regs, liberaal, progressief en konserwatief |website=RSG |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://omny.fm/shows/op-en-wakker/help-politieke-etikette-soos-links-regs-liberaal-progressief-en-konserwatief |title=Op en Wakker – Programblad |website=Omny Studio (RSG) |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> en die publikasie self lys Paul Maritz en Van Dyk as mederedakteurs.<ref>{{cite web |url=https://www.ontlaer.co.za/about |title=About |website=OntLaer |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> == Inhoud en formaat == OntLaer publiseer tematiese reekse en rubrieke, insluitende '''OntLaer Daagliks''' en '''OntLaer Weekliks''', asook gastebydraes onder verskeie temaskakels (bv. ''Internasionaal'').<ref name="ontl2" /><ref>{{cite web |url=https://www.ontlaer.co.za/t/internasionaal |title=Internasionaal |website=OntLaer |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> == Ontvangs en impak == Stukke wat oorspronklik by OntLaer verskyn, word soms elders in Engels herpubliseer of vertaal. ''Politicsweb'' het byvoorbeeld ’n meningstuk as vertaling uit OntLaer aangedui.<ref>{{cite web |url=https://www.politicsweb.co.za/opinion/so-whereto-does-floyd-want-to-mayibuye |title=So whereto does Floyd want to return? |website=Politicsweb |date=2025-09-15 |language=en |access-date=30 September 2025}}</ref> RSG/Moneyweb het ook na OntLaer as publikasie verwys wanneer bydraers op lug aangehaal of onderhoude gevoer is (bv. “skrywer by OntLaer”).<ref>{{cite web |url=https://www.moneyweb.co.za/moneyweb-radio/rsg-geldsake/ons-het-veranderinge-nodig-om-vaste-eiendom-te-beskerm/ |title=Ons het veranderinge nodig om vaste eiendom te beskerm |website=Moneyweb / RSG Geldsake |language=af |date=2025-09-25 |access-date=30 September 2025}}</ref> Op kykNET is Frederik van Dyk as “prokureur & stigtersbydraer: OntLaer” geïdentifiseer in ’n nuusberig oor die dokumentêrreeks ''Onthul''.<ref>{{cite web |url=https://www.dstv.com/kyknet/af-za/news/onthul-het-trump-werklik-n-volksheld-vir-suid-afrikaners-geword |title=‘Onthul’: Het Trump werklik ’n volksheld vir Suid-Afrikaners geword? |website=kykNET |date=2025-06-19 |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> Beide Van Dyk en Eloff het ook as gaste in kykNET se ''In Gesprek'' verskyn.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=grXvzsgKK7c |title=In Gesprek: Frederik van Dyk en Sakkie Louwrens |website=YouTube (kykNET Argief) |date=2025-09-01 |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=usy4vKBbb6s |title=Hofsake oor die regering se inperkingsregulasies |website=YouTube (kykNET) |date=2020-05-20 |language=af |access-date=30 September 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Official website|https://www.ontlaer.co.za/}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse webwerwe]] 8uuypszorc0jpuwk0j5xtq2nyg2czbv 0 455759 2916786 2911176 2026-07-09T21:42:43Z Jcb 223 2916786 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Mary de Haas | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Mary de Haas | geboortedatum = [[1943]] | geboorteplek = | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | beroep = antropoloog en politieke geweldsmonitor | ander = | bekend = monitering van politieke geweld in KwaZulu-Natal | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Mary de Haas''' (gebore [[1943]]) is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[Antropologie|antropoloog]], politieke geweldsmonitor en [[menseregte]]-dokumenteerder wat menseregte verdedig, bekend vir haar dekades lange werk om politieke [[geweld]] in [[KwaZulu-Natal]] te dokumenteer.<ref>https://www.ru.ac.za/media/rhodesuniversity/content/graduationgateway/hondocs/Profile_for_Mary_de_Haas.pdf</ref><ref name="role">{{Cite web |last=Makwakwa |first=Thabo |date=2025-11-19 |title=Not employed, not a professor: UKZN clarifies Mary De Haas role |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-11-19-who-is-mary-de-haas-academic-status-clarified-by-ukzn/ |url-status=live |access-date=2025-11-19 |website=IOL |language=en}}</ref><ref>https://www.sabcnews.com/sabcnews/de-haas-says-she-will-not-disclose-identities-of-her-informants/</ref> De Haas het in November 2025 nasionale opslae in Suid-Afrika gemaak toe sy voor 'n parlementêre ad hoc-komitee getuig het oor waarom sy die destydse geskorste polisieminister [[Senzo Mchunu]] se omstrede bevel gesteun het om 'n span wat politieke sake ondersoek, te ontbind.<ref>https://static.pmg.org.za/docs/120919mary.pdf</ref><ref>{{Cite web |last=Felix |first=Jason |title=‘Completely unnecessary’: Mary de Haas claims PKTT was never needed |url=https://www.news24.com/politics/completely-unnecessary-mary-de-haas-claims-pktt-was-never-needed-20251118-0854 |access-date=2025-11-19 |website=News24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makwakwa |first=Thabo |date=2025-11-18 |title=De Haas questions Crime Intelligence head's qualifications in parliament's police infiltration inquiry |url=https://independentonsaturday.co.za/news/politics/2025-11-18-de-haas-questions-crime-intelligence-heads-qualifications-in-parliaments-police-infiltration-inquiry/ |url-status=live |access-date=2025-11-19 |website=iOS |language=en}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== De Haas het as antropoloog opgelei en nagraadse studies in sosiale antropologie voltooi. Haar akademiese fokus het bygedra tot haar latere werk oor politieke konflik en sosiale dinamika in KwaZulu-Natal.<ref name="anve">{{Cite web |last=anve |date=2021-04-29 |title=De Haas humbled by honourary doctorate for life’s work |url=https://witness.co.za/news/2021/04/29/de-haas-humbled-by-honourary-doctorate-for-lifes-work-20210428/ |access-date=2025-11-19 |website=The Witness |language=en-GB}}</ref> De Haas het in antropologie aan die [[Universiteit van KwaZulu-Natal]] (voorheen die Universiteit van Natal) gedoseer.<ref>{{Cite web |last=Makwakwa |first=Thabo |date=2025-11-19 |title=Not employed, not a professor: UKZN clarifies Mary De Haas role |url=https://pretorianews.co.za/news/politics/2025-11-19-who-is-mary-de-haas-academic-status-clarified-by-ukzn/ |url-status=live |access-date=2025-11-19 |website=Pretoria News |language=en}}</ref> Haar werk het dikwels met temas van geweld, sosiale strukture, konflikbemiddeling en kulturele praktyke te doen gehad. Sy het later as 'n ere-navorsingsgenoot aan die universiteit geassosieer geraak.<ref name="anve" /><ref>{{Cite web |title=UKZN NdabaOnline |url=https://ndabaonline.ukzn.ac.za/UkzndabaStory/Vol9-Issue23-lms-grad/UKZN%20Research%20Fellow%20Receives%20Honorary%20Doctorate%20from%20Rhodes%20University/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205213544/https://ndabaonline.ukzn.ac.za/UkzndabaStory/Vol9-Issue23-lms-grad/UKZN%20Research%20Fellow%20Receives%20Honorary%20Doctorate%20from%20Rhodes%20University/ |archive-date=2022-12-05 |access-date=2025-11-19 |website=ndabaonline.ukzn.ac.za |url-status=live }}</ref> ==Geweldmonitering en aktivisme== Vanaf die 1980's en met toenemende politieke konflikte tydens die laat [[apartheid]] en oorgangstydperke, het De Haas wyd bekend geword vir die dokumentasie van politieke geweld in KwaZulu-Natal. Haar navorsing en veldmonitering het bygedra tot verskeie ondersoeke en kommissies wat moorde, paramilitêre aktiwiteite en politieke intimidasie ondersoek het.<ref name="role" /> De Haas het nou saamgewerk met gemeenskappe, NRO's en regsliggame, en het dikwels gedetailleerde verslae, beëdigde verklarings en openbare verklarings oor polisiegedrag ingedien. Sy is erken vir die uitlig van misbruik binne die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD).<ref>{{Cite web |last=Phenyo |first=Selinda |date=2025-11-18 |title=Dr Mary de Haas Defends Stance in Parliament: Refuses to Reveal Informants Amid Claims of Police Abuse and Interference {{!}} Central News South Africa |url=https://centralnews.co.za/dr-mary-de-haas-defends-stance-in-parliament-refuses-to-reveal-informants-amid-claims-of-police-abuse-and-interference/ |access-date=2025-11-19 |language=en-ZA}}</ref> ===Parlementêre Ad Hoc-komitee=== De Haas het aan parlementslede gesê dat sy kommerwekkende inligting van polisiebeamptes en ander vertroulike bronne ontvang het oor die gedrag van die Politieke Moorde-taakspan (PKTT), insluitend beweerde mishandeling van verdagtes en verdigte verklarings.<ref>{{Cite web |last=Makwakwa |first=Thabo |date=2025-11-19 |title=De Haas refuses to name sources, threatens to end testimony at police inquiry |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-11-19-de-haas-refuses-to-name-sources-threatens-to-end-testimony-at-police-inquiry/ |url-status=live |access-date=2025-11-19 |website=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2025-11-18 |title=Mary De Haas confirms request to 'immediately' disband political killings task team |url=https://sundayworld.co.za/politics/mary-de-haas-confirms-request-to-immediately-disband-political-killings-task-team/ |access-date=2025-11-19 |website=Sunday World |language=en-ZA}}</ref> Haar getuienis kom na plofbare bewerings teen haar gemaak deur KwaZulu-Natalse kommissaris, luitenant-generaal [[Nhlanhla Mkhwanazi]], wat haar daarvan beskuldig het dat sy toegang gehad het tot sensitiewe interne polisie-inligting.<ref>{{Cite web |last=Ndenze |first=Babalo |title=MPs clash with De Haas over her refusal to name her sources |url=https://www.ewn.co.za/2025/11/18/mps-clash-with-de-haas-over-her-refusal-to-name-her-sources |access-date=2025-11-19 |website=EWN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=De Haas clashes with MPs over refusal to name sources |url=https://www.sowetan.co.za//news/2025-11-18-de-haas-clashes-with-mps-over-refusal-to-name-sources/ |access-date=2025-11-19 |website=Sowetan |language=en}}</ref> De Haas se gedrag tydens die getuienis het sommige parlementslede kwaad gemaak, aangesien sy soms in 'n kort lagbui uitgebars het, haar oë gerol het en grappe gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2025-11-19 |title=Mary de Haas’s ‘hearsay and gossip’ testimony sparks criticism by MPs |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2025-11-19-mary-de-haas-hearsay-and-gossip-testimony-sparks-criticism-by-mps/ |access-date=2025-11-19 |website=TimesLIVE |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Haas, Mary}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1943]] [[Kategorie:Lewende mense]] ivdcsc0gn1jzuyk4eiw1snoe67p5sur 0 457112 2916845 2911335 2026-07-10T10:40:25Z Jcb 223 2916845 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Narkoterrorisme.png|duimnael|KI-gegenereerde beeld ter illustrasie van narko-terrorisme.]] '''Narkotikaterrorisme''' ('''narko-terrorisme''') verwys na die ontplooiing van [[Terrorisme|terroristetaktieke]], soos bomaanvalle, [[sluipmoord]]e en massa-intimidasie, deur dwelmsmokkelary-organisasies of geallieerde opstandige groepe om onwettige dwelmbedrywighede te beskerm, staatsinstellings te ondermyn en in sommige gevalle, [[ideologie]]se agendas te bevorder, met inkomste uit [[kokaïen]], [[heroïen]] en ander dwelms wat dien as die kern finansiële enjin wat hierdie veldtogte ondersteun.<ref>Hartelius, Jonas, 2008. Narcoterrorism. Policy Paper 3/2008. EastWest Institute and the Swedish Carnegie Institute, Februarie 2008. https://www.files.ethz.ch/isn/90550/2008-02-20_Narcoterrorism.pdf.Besoek{{Dooie skakel|date=Februarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 8 Januarie 2026.</ref> Die konsep het in 1983 ontstaan toe die Peruaanse president Fernando Belaúnde Terry die term toegepas het op die Liggende Pad (''Sendero Luminoso''), 'n [[Maoïsme|Maoïstiese]] [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla]]-organisasie wat met koka-kwekers saamgewerk het om anti-dwelm-aanvalle te saboteer, uitroeiingspogings te vernietig en amptenare te vermoor, en sodoende ideologiese opstand met dwelmbeskermings-aanvalle in Peru se Andesvalleie te vermeng.<ref>Burton, Lindsay. 2019. The Convergence of the War on Terror and the War on Drugs: A Counter-Narcoterrorism Approach as a Policy Response. CMC Senior Thesis, Claremont Colleges. https://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3075&context=cmc_theses .Besoek 8 Januarie 2026.</ref> In [[Colombia]] het narkotikaterrorisme 'n hoogtepunt bereik gedurende die 1980's en 1990's, geïllustreer deur die Medellín-kartel se veldtog van stedelike bomaanvalle en geregtelike moorde onder leiding van [[Pablo Escobar]] om uitleweringsverdrae te blokkeer, en die Revolusionêre Gewapende Magte van Colombia (FARC), wat tot 70% van sy befondsing verkry het uit die belasting en beveiliging van koka-verbouing en laboratoriums, wat dekades van landelike lokvalle en stedelike terreur moontlik gemaak het om territoriale toegewings van die staat af te dwing.<ref name="bjo">Bjornehed, Emma. 2004. Narco-Terrorism: The Merger of the War on Drugs and the War on Terror. Global Crime, Vol 6. No. 3&4, Augustus–November 2004, https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/drogue-terreur.pdf .Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Kontemporêre manifestasies kom voor in [[Meksiko]], waar kartelle soos Sinaloa geëskaleer het tot sistematiese onthoofdings, voertuiggedraagde geïmproviseerde ploftoestelle teen militêre buiteposte, en burgerlike slagtings om federale invalle af te skrik en smokkelkorridors te monopoliseer.<ref>Office of Public Affairs, US Department of Justice. 2025. Sinaloa Cartel Leaders Charged with Narco-Terrorism, Material Support of Terrorism and Drug Trafficking. Mediaverklaring 13 Mei 2025. https://www.justice.gov/opa/pr/sinaloa-cartel-leaders-charged-narco-terrorism-material-support-terrorism-and-drug . Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Hierdie samevloeiing van winsgedrewe kriminaliteit en dwanggeweld het ontwikkel in 'n transnasionale veiligheidsdilemma, wat bestuur in produsent- en transitostate ondermyn terwyl dit [[korrupsie]], ontworteling en onstabiliteit aanvuur, namate dwelmvhandel, wat jaarliks in miljarde geraam word, nie-staatlike akteurs bemagtig om konvensionele weermagte in [[asimmetriese oorlogvoering]] mee te ding.<ref>United States Department of State Bureau for International Narcotics and Law Enforcement Affairs International Narcotics Control Strategy. Report. Volume 1: Drug and Chemical Control Maart 2025. https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/03/2025-International-Narcotics-Control-Strategy-Volume-1-Accessible.pdf Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Alhoewel die Medellín-kartel een van die eerste kriminele organisasies was wat formeel as narkotikaterroristiese organisasie geklassifiseer is, het die gebruik daarvan weer wyd relevant geword in die 21ste eeu, veral vanaf 2025 na die ontplooiing van Amerikaanse Vloot in die Karibiese Eilande in die konteks van Operasie Southern Spear. ==Definisie en Konseptuele Raamwerk== ===Etimologie en Oorsprong=== Die term narkotikaterrorisme is 'n saamtrekking wat narkotika, afgelei van dwelmmiddels of [[Dwelmmiddel|dwelm]]verwante aktiwiteite, met terrorisme kombineer, wat die gebruik van geweld en intimidasie vir politieke doeleindes aandui.<ref>Teiner, David. 2020. Cartel-Related Violence in Mexico as Narco-Terrorism or Criminal Insurgency: A Literature Review. Perspectives on Terrorism, Vol. 14, No. 4 (Augustus 2020), bl. 83-98 (16 bladsye) https://www.jstor.org/stable/26927665 .Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Dit is in 1983 deur die Peruaanse president Fernando Belaúnde Terry geskep om die gewelddadige taktieke wat deur die Shining Path-opstandige groep teen die regering se anti-dwelmpogings in die Bo-Huallaga-vallei, 'n belangrike koka-produserende streek, gebruik is, te karakteriseer.<ref> Century, Douglas, 2014, ISIS and the New Face of Narcoterrorism: The disturbing connection between drug trafficking and modern terrorism. 7 Oktober 2014. ''Tablet''. https://www.tabletmag.com/sections/news/articles/isis-and-the-new-face-of-narcoterrorism.Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Die oorsprong van narkotikaterrorisme as 'n verskynsel kan teruggevoer word na die vroeë 1980's in Peru, waar die Maoïstiese guerrilla-organisasie Shining Path (Sendero Luminoso), wat in 1969 deur Abimael Guzmán gestig is, sistematies begin het om koka-blaarprodusente te belas en dwelmsmokkelaars te beskerm teen staatsuitroeiingsveldtogte.<ref> Hyland, Frank. 2008. Peru’s Sendero Luminoso: From Maoism to Narco-Terrorism. Terrorism Monitor Latin America. Volume 6 Issue 23, 12 Augustus 2008, https://jamestown.org/perus-sendero-luminoso-from-maoism-to-narco-terrorism/ . Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Teen 1982 het Shining Path oorheersing in die Huallaga-vallei gevestig, deur "revolusionêre belastings" op te lê op boere en laboratoriums wat koka in kokaïenpasta verwerk het, en teen die middel-1980's na raming $30 miljoen jaarliks gegenereer om wapenaankope en -bedrywighede te finansier.<ref name="robb">Roberts, James en Escalante Edwar Enrique (2009) Narco-Terrorism in Peru: The Return of Shining Path. 9 Junie 2009. The Heritage Foundation. https://www.heritage.org/americas/report/narco-terrorism-peru-the-return-shining-path Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Hierdie alliansie het die groep in staat gestel om lokvalle, bomaanvalle en sluipmoorde teen Peruaanse militêre en polisie-eenhede wat vir die uitroeiing van gewasse ontplooi is, te loods, en meer as 100 anti-narkotika-personeel tussen 1981 en 1983 alleen dood te maak.<ref> Hyland, Frank. 2008. Peru’s Sendero Luminoso: From Maoism to Narco-Terrorism. Terrorism Monitor Latin America. Volume 6 Issue 23, 12 Augustus 2008, https://jamestown.org/perus-sendero-luminoso-from-maoism-to-narco-terrorism/ . Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Belaúnde Terry se gebruik van die term het die oorsaaklike verband tussen onwettige dwelmekonomieë en opstandige geweld beklemtoon, en dit as 'n [[Hibriede oorlogvoering|hibriede bedreiging]]] geraam waar dwelminkomste terroristeveldtogte onderhou het wat daarop gemik was om staatsgesag te ondermyn eerder as suiwer kriminele winsbejag.<ref name="bjo" /> Voorheen het besprekings oor dwelmsmokkelaarsgeweld bestaan, maar die geïntegreerde konsep van ideologies gedrewe groepe wat dwelmbefondsing vir terreurtaktieke gebruik, ontbreek; 'n vroeëre [[FBI]]-analise van 1987 het hierop voortgebou deur "narkoterrorisme" op breër Latyns-Amerikaanse patrone toe te pas, maar sonder om oorsprong te eis.<ref>Hartelius, Jonas, 2008. Narcoterrorism. Policy Paper 3/2008. EastWest Institute and the Swedish Carnegie Institute, Februarie 2008. https://www.files.ethz.ch/isn/90550/2008-02-20_Narcoterrorism.pdf .Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Die term se opkoms het [[Peru]] se empiriese werklikheid weerspieël: Shining Path se beheer oor 70% van die vallei se koka-handel teen 1984 het 'n konflik aangevuur wat teen die 1990's byna 70 000 lewens landwyd geëis het, wat narkotikaterrorisme as 'n model vir daaropvolgende gevalle gevestig het.<ref name="robb" /> ==Kernkenmerke en Onderskeidings== Narkotikaterrorisme dui op die strategiese alliansie of konvergensie tussen dwelmsmokkelorganisasies en terroriste- of opstandige groepe, waar onwettige dwelmmiddels dien as 'n primêre inkomstestroom om gewelddadige aktiwiteite te finansier wat daarop gemik is om staatsgesag te ondermyn of politieke doelwitte te bereik. Hierdie verskynsel manifesteer tipies deur die doelbewuste gebruik van terroristetaktieke – soos bomme, sluipmoorde en massa-intimidasie – deur dwelmsmokkelaars om produksie-, vervoer- en verspreidingsnetwerke te beskerm, of omgekeerd, deur ideologies gedrewe groepe wat dwelmwinste benut om opstande te onderhou.<ref name="bjo" /> Sentraal tot sy operasionele model is die simbiotiese verhouding waar ekonomiese aansporings van dwelmmiddels die omvang en dodelikheid van terreurmetodes versterk, dikwels in onbeheerde ruimtes wat geneig is tot [[korrupsie]] en swak bestuur. Sleutelkenmerke sluit in die verbastering van winsmotiewe met dwanggeweld wat blote kriminele afdwinging oortref, en ideologiese elemente insluit om aanvalle op burgerlikes, amptenare en infrastruktuur te legitimeer vir breër territoriale of politieke beheer. Groepe neem byvoorbeeld deel aan "narkoterreur" deur belas te word of direk deel te neem aan koka-verbouing en heroïenverwerking om fondse te genereer – wat jaarliks in miljarde geraam word vir entiteite soos Colombia se FARC in die 1990's en 2000's – terwyl hulle guerrilla-styl lokvalle en geïmproviseerde ploftoestelle ontplooi om pogings tot interdiksie te ontmoedig.<ref>U.S. Government Publishing Office. Senate Hearing 107-885. 13 Maart 2002. Narco-Terror: The Worldwide Connection between Drugs and Terrorism, Subcommittee On Technology, Terrorism, And Government Information Of The Committee On The Judiciary United States Senate, One Hundred Seventh Congress, Second Session https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-107shrg85660/html/CHRG-107shrg85660.htm .Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Hierdie samesmelting ondermyn staatslegitimiteit, aangesien inkomste die verkryging van gevorderde [[wapen]]s, werwing en korrupsie van veiligheidsmagte moontlik maak, wat selfversterkende siklusse van onstabiliteit skep. Anders as sporadiese kriminele geweld, toon narkotikaterrorisme sistematiese voorneme om wydverspreide vrees in te boesem, soortgelyk aan terrorisme se sielkundige impak, maar geanker in dwelmekonomieë wat volhoubare finansiering bied sonder tradisionele staatsborgskap.<ref>Boyce,D. 1987. Narco-Terrorism, NCJ Number 107705, Journal FBI Law Enforcement Bulletin Volume: 56 Issue: 11 Oktober 1987, bl. 24-27. https://www.ojp.gov/ncjrs/virtual-library/abstracts/narco-terrorism .Besoek 8 Januarie 2026.</ref> Onderskeiding daarvan van suiwer dwelmsmokkelary lê in die eksplisiete integrasie van terreur as 'n instrument vir nie-ekonomiese doelwitte, soos ideologiese opstande of anti-staatsveldtogte, eerder as geïsoleerde aanvalle op mededingers of handhawers; dwelmkartelle prioritiseer alleen markoorheersing deur brutaliteit, maar narkoterroriste brei dit uit na maatskaplike ontwrigting vir hefboomwerking teen regerings.<ref>Stanojoska, Angelina. Maart 2011. The Connection Between Terrorism and Organized Crime: Narcoterrorism And The Other Hybrids. Konferensie: COMBATING TERRORISM – INTERNATIONAL STANDARDS AND Legislationat: Banja Luka, Republic of Srpska. Universiteit "St. Kliment Ohridski" – Bitola. https://www.researchgate.net/publication/283121352_THE_CONNECTION_BETWEEN_TERRORISM_AND_ORGANIZED_CRIME_NARCOTERRORISM_AND_THE_OTHER_HYBRIDS Besoek 9 Januarie 2026.</ref> In teenstelling met konvensionele terrorisme, wat staatmaak op skenkings, afpersing of staatssteun vir suiwer politieke doelwitte, is narkotikaterrorisme se kerndryfveer die winsgewendheid van dwelmhandel – kokaïen- en opiummarkte lewer tientalle miljarde wêreldwyd op – wat operasionele outonomie toelaat, maar die risiko van kommodifisering van ideologie inhou waar wins revolusionêre ywer mettertyd vervang.<ref>UNODC, 2019, Linkages between Organized Crime and Terrorism. University Modue Series. Module 16. https://www.unodc.org/documents/e4j/FINAL_Module_16_Linkages_between_Organized_Crime_andTerrorism_14_Mar_2019.pdf Besoek 9 Januarie 2026.</ref> Hierdie hibriditeit daag teenstrategieë uit, aangesien maatreëls wat op een aspek gemik is (bv. gewasuitwissing) onbedoeld die ander kan versterk (bv. terreurvergelding), wat geïntegreerde benaderings noodsaak wat beide onwettige finansiering en asimmetriese geweld aanspreek.<ref>Committee on the Judiciary, 2000. Threat Posed by the Convergence of Organized Crime, Drug Trafficking, and Terrorism. Hearing Before The Subcommittee On Crime Of The Committee On The Judiciary House Of Representatives. One Hundred Sixth Congress. Second Session, 13 Desember 2000. https://commdocs.house.gov/committees/judiciary/hju68324.000/hju68324_0f.htm Besoek 9 Januarie 2026.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Terrorisme]] sz8rbe858ku4umginf7tawsi4fa098y 0 459043 2916847 2914895 2026-07-10T10:43:26Z Gaius le Roux 203341 'n Foto is bygevoeg. 2916847 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Douglas DC-6 |beeld= Lêer:Western Airlines DC-6.tif |byskrif= 'n Douglas DC-6B van Western Airlines, Okt. 1956 |tipe= Lugdiens- en vragvliegtuig |vervaardiger=[[Douglas Aircraft Company]] |ontwerper= |eerste vlug=15 Februarie 1946 |bekendstelling= Maart 1947 met [[American Airlines]] en [[United Airlines]] |vrygestel= |onttrek= |status= In beperkte gebruik |hoofgebruiker= [[Pan Am]] |meer gebruikers= |vervaardig= 1946–1958 |aantal gebou= 704 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= [[Douglas DC-4]] |variante met eie artikels= }} Die '''Douglas DC-6''' is 'n suier-aangedrewe passasiers- en vragvliegtuig wat van 1946 tot 1958 deur die [[Douglas Aircraft Company]] gebou is. Oorspronklik bedoel as 'n militêre vervoermiddel teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]], het Douglas dit ná die oorlog herontwerp om met die Lockheed Constellation in die langafstand- kommersiële vervoermark mee te ding. Douglas het meer as 700 gebou, en baie vlieg steeds in vrag-, militêre en veldbrandbeheerrolle. Die DC-6 was bekend as die C-118 Liftmaster in die [[Amerikaanse Lugmag]] en as die R6D in die [[Amerikaanse Vloot]] voor 1962, waarna alle Amerikaanse Vloot-variante ook as die C-118 aangewys is. Die lugrederye wat nie die Lockheed Constellation bestel het nie, het gevind dat die XC-112A, die militêre prototipe van die DC-6, goed in hulle behoefte aan ’n drukvaste lynvliegtuig sou kon voorsien. Gevolglik het American Airlines en United Air Lines die bal aan die rol gesit deur die DC-6 eerste te bestel.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253 |language=en}}</ref> == Burgerlike variante van die DC-6 == Die DC-6 is in drie hoof- burgerlike weergawes, naamlik die DC-6, die DC-6A en die DC-6B, gebou.<ref name=":0">{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253, 254 |language=en}}</ref> === DC-6 === [[Lêer:ABA Aircraft SE-BDA in 1940's.jpg|duimnael|Douglas DC-6 SE-BDA in die laat-1940’s]] Die gewig van die DC-6 het volgens klante se spesifikasie gewissel, naamlik van 87,900 tot 98,800 kilogram en die brandstofvermoë het van ongeveer 12574 liter (in agt tenks) tot ongeveer 18671 liter (in tien tenks) gewissel. Die meeste DC-6’e het aanvanklik 50 sitplekke gehad (twee weerskante van die gang); daar was ook ’n driesitplekrusbank aan die agterkant van die passasierskajuit. Die sitplekke is later tot 68 en toe 86 verhoog (deur die vliegtuig met vyf sitplekke langs mekaar toe te rus en die afstand tussen die sitplekke te verminder). Sommige DC-6-vliegtuie is in vragweergawes omskep: hulle kajuittoebehore is verwyder en ’n versterkte kajuitvloer en ’n groot hoofdekvragdeur is geïnstalleer.<ref name=":0" /> === DC-6A === [[Lêer:327 Cameron Corps personnel at Kandahar - USACE-p15141coll5-15728.jpeg|duimnael|Die Douglas DC-6A met die registrasienommer YA-DAN van Ariana Afghan Airlines het die konstruksienommer 44259.]] Die DC-6A het kragtiger weergawes van die Double Wasp-enjins met water-metanolinspuiting gehad. Die romp van die DC-6A was langer en ruimer en die vliegtuig het ’n verhoogde maksimum bruto gewig, groter brandstofvermoë en beter werkverrigting as die DC-6 gehad. Die eerste weergawes van hierdie nuwe model was geoptimaliseer as ’n vragvliegtuig wat ’n versterkte kajuitvloer gehad het en twee vragdeure aan die linkerkant van die romp gehad het. Die afmetings van hierdie deure was 2.01 meter by ongeveer 3.2 meter; een was voor die vlerke en die ander een agter die vlerke. Daar was ook ’n hystoestel wat aan een van die vragdeure geheg kon word en aan boord die vliegtuig gestoor kon word wanneer dit nie gebruik is nie. Voor die agterste vragdeur was daar ook ’n toegangsdeur vir passasiers. Die kajuitvensters van die meeste DC-6A’s was bedek met metaalproppe wat verwyder kon word sodat die vragweergawe weer in ’n passasiersweergawe omskep kon word.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=254, 255 |language=en}}</ref> === DC-6B === [[Lêer:Dhahran 1952 DC6-B.jpg|duimnael|Douglas DC-6B met Double Wasp-enjins van 2400 perdekrag]] Die DC-6B het dieselfde afmetings as die DC-6A gehad, maar was vir die vervoer van passasiers geoptimaliseer en het dus nie die versterkte vloer en twee vragdeure van die vragvliegtuig gehad nie. Dieselfde reeks opsies as vir die DC-6A is aan klante gebied, naamlik Double Wasp-enjins met water-metanolinspuiting, bruto gewig van tot 107000 kilogram en ’n brandstofvermoë van tot ongeveer 20866 liter. Die DC-6B het aanvanklik 52 sitplekke gehad en later 82 of selfs 102 vir huurvlugte. Baie DC-6B’s is, nadat hulle  deur die hooflugvervoerders uit diens geneem is, in vragvliegtuie omskep deur die oorspronklike kajuitvloer met versterkte vloere te vervang. Sulke vliegtuie het ook óf een vragdeur (voor die vlerke) óf twee vragdeure aan die linkerkant van die romp gehad (hierdie vragdeure was voor en agter die vlerke). Twee DC-6B’s is ook omvattend deur die Ingenieursdepartement van Sabena gemodifiseer en toegerus met swaaisterte wat na regs geskarnier was (hulle konstruksienommers was 44434 en 45202). Die agterste deel van die romp en die stertoppervlakke is gemodifiseer. Een vliegtuig het na Spantax (44434, registrasienommer EC-BBK) in Spanje en die ander een het na Kar-Air O/Y (45202, registrasienommer OH-KDA) in Finland  gegaan. Konstruksienommer 44434 is later N434TA geregistreer en deur Northern Air Cargo bedryf. Konstruksienommer 45202 is later N867TA geregistreer en ook deur Northern Air Cargo bedryf.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=255, 256 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=299, 306 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:DC-6 OH-KDA Kar-Air F121-21.jpg|Douglas DC-6B-swaaistert OH-KDA van Kar-Air Lêer:DC-6 N867TA Northern Air Cargo at ANC 1989, F294-08A-b.jpg|Douglas DC-6B-swaaistert N867TA van Northern Air Cargo </gallery> == Die verskillende militêre variante van die DC-6 == Die VC-118 is vir President Truman van Amerika gebruik en het die konstruksienommer 42881, reeksnommer 46505 en die naam ''Independence'' gehad. Hierdie vliegtuig is van 4 Julie 1947 tot Mei 1953 vir die President gebruik en daarna is dit as BBP-transportvliegtuig deur die Military Air Transport Service gebruik.<ref name=":1">{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=261, 262 |language=en}}</ref> Die Koreaanse Oorlog het daartoe aanleiding gegee dat die VSA se Departement van Verdediging ’n weergawe van die DC-6A as standaard- militêre transportvliegtuig vir sowel die USAF as die VSA-vloot aangeskaf het. Dit het bestaan uit 101 C-118A’s vir die USAF en 65 R6D-1’s vir die VSA-vloot (in September 1962 C-118B’s hernoem); 40 hiervan is na die USAF oorgeplaas). Die meeste van die C-118A’s en R6D-1’s was toegerus om 74 militêre passasiers in betreklik beskeie gemak of ongeveer 12245 kilogram se vrag te dra. Die kajuit van baie was egter ingerig om minder passasiers te vervoer in gerief wat min of meer dieselfde as dié van burgerlike lynvliegtuie was.<ref name=":1" /> Vyf-en-dertig van hierdie vliegtuie met weelderiger akkommodasie is as VC-118A’s deur die USAF benoem en vier as R6D-1Z’s vir die VSA-vloot (later VC-118B’s).<ref name=":1" /> C-118A’s wat vir mediese afvoer gemodifiseer is, was as MC-118A’s bekend en dié wat vir fotokartering gebruik is, is RC-118A’s genoem. Die MC-118A’s was toegerus vir 60 draagbare en hulle mediese versorgers. Twee ongewone modifikasies was die vliegtuie met die reeksnommers 53-3273 en 53-3283, wat as lugbevelsposte deur Temco in Texas gemodifiseer is. Nog ’n C-118A, die een met die reeksnommer 53-3245, het ’n EC-118A-toetsbed vir elektroniese toerusting geword.<ref name=":1" /><gallery mode="packed"> Lêer:Douglas C-118A Liftmaster (2911123364).jpg|Douglas C-118A Liftmaster van die USAF Lêer:Douglas R6D-1 MATS in flight in the 1950s.jpeg|Douglas R6D-1 van die VSA-vloot Lêer:C-118B Liftmaster of VR-52 at NAS Rota 1976.JPEG|Douglas C-118B van die VSA-vloot Lêer:Douglas VC-118B in flight colour.jpg|Douglas VC-118B van die VSA-vloot </gallery> == Enjins == [[Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045725 shd25 600x450.jpg|duimnael|Die Douglas DC-6 met die registrasienommer 9Q-CGZ word op 4 Mei 2003 by die Randse Lughawe gesien.]] Die verskillende variante van die DC-6 het Pratt & Whitney R-2800- of Double Wasp- radiale enjins met ’n opstygstukrag van 2100 of 2200 perdekrag tot 2400 perdekrag of 2500 perdekrag gehad. Die hoër stukrag is verkry deur water-metanolinspuiting by opstyging te gebruik.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253, 256 |language=en}}</ref> == Getal vliegtuie geproduseer == Die produksiesyfer vir die DC-6 en sy variante was 704 eenhede. Al die variante van die DC-6 is by die Santa Monica-aanleg gebou. Die Douglas DC-6 is as die DC-6 (171), DC-6A (78), DC-6B (287), XC-112A (1), VC-118 (1), C-118A (101) en R6D-1 (65) gebou.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=308 |language=en}}</ref> == DC-6’e in diens van lugrederye == <gallery mode="packed"> Lêer:DC-6vhBPFlanding (4436510563).jpg|British Commonwealth Pacific Airlines DC-6 VH-BPF 28 Januarie 1952 Lêer:DC-6SPanagra1948 (4436794193).jpg|Panagra DC-6 NC8104H Oktober 1948 op Clover Field in Santa Monica Lêer:Douglas DC-6B Western Air Lines (5730865790).jpg|Western Air Lines DC-6B N91302 Januarie 1953 San Francisco </gallery> == Individuele DC-6-vliegtuie == AANTEKENINGE Waar ’n identiteitsnommer tussen hakies verskyn, beteken dit dat die bepaalde vliegtuig bestem was om daardie identiteit te hê, maar dat dit nie opgeneem is nie. Die inligting wat hierna volg, is verkry in die Piston-Engined Airliner Production List<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List|date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=280, 284, 290, 291, 293, 301, 302, 306, 307 |language=en}}</ref> asook in die volgende uitgawes van die nuusbriewe van die Aviation Society of Africa: Januarie 1996, Mei 1996, Junie 1997, Julie 1997, Augustus 1997, September 1997 en Oktober 1997 en die African Air Review van Maart/April 1980, Mei/Junie 1980, Julie/Augustus 1980, September/Oktober 1981, Oktober/November/Desember 1985 en Januarie 1986. === Konstruksienommer 42881 === Die Douglas DC-6 met die konstruksienommer 42881 is as ’n C-118-DO gebou. Dit is op 1 Julie 1947 aan die USAAF afgelewer en is in ’n VC-118-DO omskep en die reeksnommer 46-0505 is aan die masjien toegeken. Die VC-118 is vir President Truman van Amerika gebruik en het die naam ''The Independence'' gehad. Hierdie vliegtuig is van 4 Julie 1947 tot Mei 1953 vir die President gebruik en daarna is dit as BBP-transportvliegtuig deur die Military Air Transport Service gebruik. As ''The Independence'' het die voorste gedeelte van die vliegtuig 24 sitplekke gehad wat in 12 beddens vir lede van die presidensiële personeel omskep kon word. Die agterste gedeelte van die kajuit was uitgerus as ’n presidensiële suite met ’n rusbank wat in ’n bed omskep kon word, ’n leunstoel en ’n konferensietafel. Nadat die vliegmasjien aan diens onttrek is, is dit aan die Smithsonian Institute geskenk. Tans word dit in die Nasionale Museum van die United States Air Force uitgestal.<gallery mode="packed"> Lêer:Photograph of President Truman's airplane, "The Independence," preparing to leave Washington to carry the President... - NARA - 200342.jpg|Die VC-118 van President Truman met die naam ''The Independence'' Lêer:View of the "Independence," the presidential airplane. President Truman and his party (distance view) are below... - NARA - 199692.jpg|''The Independence'' soos deur President Truman van Amerika gebruik Lêer:Douglas DC-6 VC-118-DO Liftmaster 'The Independence' (USAAF sn 46-0505, cn 42881) (5-22-2022).jpg|Die Truman VC-118 by die Nasionale Museum van die United States Air Force </gallery> === Konstruksienommer 43127 === Die Douglas DC-6 met die konstruksienommer 43127 het die identiteitsrekord (SE-BDI), VH-BPG, ZK-BGB, NZ3632, N254N, CF-PWP, N80MA, 9Q-CPL en EL-WNH (Julie 1997 op naam van Transair Cargo geregistreer). [[Lêer:Elwnh 1998-02-07 FALA 321 spot LR spot file 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Hier word die DC-6 met die konstruksienommer 43127 op 7 Februarie 1998 as EL-WNH by Lanseria gesien.]] === Konstruksienommer 43573 === Die vliegtuig met die konstruksienommer 43573 is op 18 Oktober 1952 as ’n C-118A met die reeksnommer 51-3826 aan die USAF afgelewer. Daarna het hy die volgende burgerlike registrasies gehad: N203G, N54G en 9Q-CGZ (Desember 1996/Januarie 1997 geregistreer). Uiteindelik is hierdie skroefvliegtuig aan diens onttrek en by die Randse Lughawe gestoor. <gallery mode="packed-hover"> Lêer:9qcgz 1997-07-00 FALA 068 resize.jpg|9Q-CGZ Julie 1997 Lanseria Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045479 shd50 600x450.jpg|9Q-CGZ 4 Mei 2003 Randse Lughawe </gallery> === Konstruksienommer 43681 === BuNo 131578 is op 27 Januarie 1953 as ’n R6D-1 aan die VSA-vloot afgelewer en is daarna in 1958 met die reeksnommer 51-17634 na die USAF oorgeplaas, maar is in 1964 as BuNo 131578 terug na die VSA-vloot. Die vlootbenoeming van die R6D-1’s was vanaf September 1962 C-118B. [[Lêer:C-118B (14207787683).jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 43740 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 43740 het die identiteitsrekord N8223H, F-OCYJ, OO-IFA, N799TA, 9J-AEP (in 1979 geregistreer) en N84AU (9J-AEP is in Oktober 1979 as N84AU uitgevoer). Die vliegtuig is op 18 Mei 1989 aan diens onttrek en in November 1990 by Lanseria opgebreek; die neusgedeelte het na die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging gegaan en is op ’n leningsgrondlag aan die SAL Tegnies-verfwerkswinkel gegee.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:N84au 1981-05-10 FALA 102 resize.jpg|N84AU 10 Mei 1981 Lanseria Lêer:N84au 1991-01-26 FAJS 045 LR spot 800x486.jpg|Voordeel N84AU 26 Januarie 1991 </gallery> === Konstruksienommer 44635 === In die meegaande foto word die voordeel van die Douglas C-118 met die reeksnommer 53-3264 gesien. Hy het die konstruksienommer 44635 en is as ’n Douglas C-118A gebou en is op 13 April 1955 aan die USAF afgelewer. [[Lêer:C-118nosedtl (4437287074).jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 44639 === Die Douglas C-118 met die reeksnommer 53-3268 het die konstruksienommer 44639. Dit is as ’n Douglas C-118A gebou en is op 2 Mei 1955 aan die USAF afgelewer. [[Lêer:Douglas C-118A Liftmaster 53-3268 1705 ATG MATS.jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 44645 === Die Douglas C-118A met die konstruksienommer 44645 het die identiteitsrekord 53-3274, N50293, C-GKFF, TG-CGO, YV-501C, 9Q-CJP(2) (in 1996/1997 op naam van Transair Cargo geregistreer) en EL-WIL (in Julie/Augustus 1997 op naam van Transair Cargo geregistreer). Terwyl die masjien N50293 geregistreer was, is dit in ’n DC-6A omskep. Die vliegmasjien is as EL-WIL aan diens onttrek en gestoor.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:9qcjp 1997-07-00 FALA 077 resize.jpg|9Q-CJP Julie 1997 Lanseria Lêer:Elwil 2003-12-30 FAGM 002 LRnuwe 600x450.jpg|EL-WIL 30 Des 2003 </gallery> === Konstruksienommer 44674 === Die C-118A met die reeksnommer 53-3303 het die konstruksienommer 44674 en is op 19 Desember 1955 aan die USAF afgelewer. Die vliegtuig word op 15 Julie 1967 gesien. Volgens die byskrif by die foto was dit die persoonlike transportvliegtuig van die Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), wat op daardie tydstip Generaal Lyman L Lemnitzer was. [[Lêer:53-3303 C-118A USAF LPL 15JUL67 (5574943791).jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 45201 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45201 het die identiteitsrekord  N576, SU-ANM, OY-STS, N515TS, ZS-MTE, 9Q-CMC(2) en 9Q-CJX(2) (in 1996/1997 op naam van Transair Cargo geregistreer). Terwyl die vliegtuig N515TS geregistreer was, is hy in Julie 1973 in ’n vragweergawe omskep.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:Zsmte 1988-12-23 FAWB 330 dig dust LR 800x486.jpg|ZS-MTE 23 Desember 1988 Wonderboom Lêer:Zsmte 1992-01-04 FAWB 332 dig dust LR el 800x486.jpg|ZS-MTE 4 Januarie 1992 Wonderboom Lêer:9qcjx 2003-05-04 FAGM P5045717 crop 600x450.jpg|9Q-CJX 4 Mei 2003 Randse Lughawe </gallery> === Konstruksienommer 45319 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45319 het die identiteitsrekord N578, SU-ANN, OY-STR, N515TR, N91BL, N34C en 9Q-CYO (in Desember 1996 geregistreer). Terwyl die masjien N515TR geregistreer was, is dit in Augustus 1973 in ’n vragvliegtuig omskep. [[Lêer:9qcyo 1997-07-11 FALA 084 resize.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45319 word op 11 Julie 1997 as 9Q-CYO by Lanseria-lughawe gesien. Let op die dubbele vragdeur agter die vlerk.]] === Konstruksienommer 45329 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45329 het die identiteitsrekord CF-CZV, SE-BDG, LN-SUT, OY-DRC, G-SIXB, 3D-ASA (in Mei 1980 op naam van Air Swaziland Beperk geregistreer), 3D-ASB (in 1981 op naam van Air Swaziland geregistreer) (deur Interocean Airways verkry, in November 1985 as onderdeelbron na Suid-Afrika gevlieg), N90300, C9-ASR, ZS-MUL, 9Q-CJE en ZS-XXX.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:3dasa 1980-10-11 FALA 066 resize.jpg|3D-ASA 11 Oktober 1980 Lanseria Lêer:Zsmul 1992-01-04 FAWB 333 dust LR 800x486.jpg|ZS-MUL 4 Januarie 1992 Wonderboom </gallery> ==== Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging ==== DC-6 ZS-XXX is vir ’n kort tydjie deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging besit. Die skroefvliegtuig is in 1998 verkry. Ná verskeie uitstappies na die Randse Lughawe om die vliegtuig te sien en daaraan te werk ten einde hom na Johannesburg Internasionale Lughawe te vlieg is ’n bemanning gevind om hom te vlieg. Die nodige vliegpermit is ook van die Burgerlugvaartowerheid van Suid-Afrika verkry. Vroeg op ’n somber Septemberoggend is die eerste stadium voltooi om die enjins te laat loop. Ná verskeie verwyderings en vervangings van vonkproppe van die nommerdrie-enjin het al vier Pratt & Whitney-enjins begin loop. Die vertrekdatum na Johannesburg Internasionale Lughawe (ICAO-kode FAJS) was 8 November 1998. Ná opstyging by die Randse Lughawe en ’n baie vinnige en lae verbyvlug was die nuwe vliegtuig by FAJS. Aangesien Swartkop die nuwe tuiste van die SAL-museumvereniging sou word, moes die DC-6 vir nog ’n vlug geneem word. Alles moontlik is gedoen om die vliegtuig respektabel te laat lyk, maar ’n aanbod is vir hom gedoen en hy het na nuwe eienaars gegaan. DC-6 ZS-XXX het vir die oorgrote deel van tien jaar agteruitgegaan. Hy het in 1998 by Swartkop aangekom en was vir die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging bestem. Die Vereniging het op daardie tydstip ’n loods by Swartkop beset en die SA Historiese Vlug het die Douglas DC-3 en DC-4’s vanaf Swartkop bedryf. Die Suid-Afrikaanse Lugmag het egter gedurende 2005 die area nodig gekry toe die nabygeleë Lugmagbasis Waterkloof se fasiliteite opgeknap moes word en al die eskaders terug na Swartkop moes verskuif. Die SA Historiese Vlug en die SAL-museumvereniging is gedwing om die perseel te ontruim. Die SAL-museumvereniging het voor die uitdaging te staan gekom om die DC-6 van Swartkop af te vlieg of hom per pad te verskuif. Albei opsies was egter te duur vir die SAL-museumvereniging en hulle het besluit om die vliegtuig te verkoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.dc-6.co.za/45329.htm|title=With the SAA Museum Society|website=The Douglas DC-6 Association of South Africa Individual Aircraft History Construction number 45329|access-date=27 March 2026}}</ref> [[Lêer:DC-6 ZS-XXX (Now ZS-MUL) (12349319344).jpg|geen|duimnael|250x250px|Douglas DC-6B ZS-XXX word op 1 Julie 1999 by Swartkop gesien.]] ==== Nuwe eienaars ==== Peter Bauman, ’n entoesias, het op die ou end met die vliegtuig gesit. Toe hy egter te staan kom kom voor die stygende koste wat met die vliegtuig se lang verblyf by Swartkop verband hou, het hy besluit om die masjien aan die Suid-Afrikaanse Lugmag-museum aan te bied. Daardie museum het egter die aanbod van die hand gewys. Dit het gelyk asof die enige ander opsie was om weg te doen met die vliegtuig. Toe Witold Walus en Willie Muntingh, twee sakevennote en geesdriftige versamelaars, van die vliegtuig te hore kom, het hulle ’n aanbod gedoen om hom te koop. Die Lugmag wou die vliegtuig wegkry van Swartkop af, en Witold en Willie het ’n ambisieuse plan beraam om die vliegtuig van Swartkop af na hulle kleinhoewe noord van Pretoria te vlieg, waar hy as hekwag by die ingang van hulle sakeperseel sou pryk. Dit sou die konstruksie van ’n landingstrook oor verskeie aangrensende kleinhoewes behels om die vliegtuig se aankoms daar te akkommodeer. Die eerste tegniese inspeksie van die vliegtuig aan die eeinde van 2008 het professionele advies ingesluit dat die masjien eerder per pad verskuif moet word om onnodige koste te vermy. Die vliegtuig het vir tien jaar stilgestaan en sou aansienlike tegniese aandag benodig. Die opsie om hom per pad te verskuif sou egter beteken dat die hoofspar gesny moet word sodat die vlerke verwyder kan word. Volgens Witold sou dit die skroefvliegtuig nutteloos maak, wat die einde van die vliegtuig sou beteken. En so is daar besluit dat die vliegmasjien van Swartkop af gevlieg sou word. ’n Ervare DC-6-ingenieur, Mike Mayers, is gewerf en sy span het met die vervelige en onaangename werk begin om die vliegtuig so te herstel dat hy na die kleinhoewe gevlieg sou kon word. Baie uitdagings is die hoof gebied, en daar is steeds ’n paar wat oorbrug moet word, maar die geesdriftige Witold en Willie het by hulle besluit gebly om hierdie geskiedkundige vliegtuig te bewaar. Vir sy vlug na die kleinhoewe is die DC-6 ZS-MUL geregistreer en is op 4 Desember 2010 na sy nuwe tuiste gevlieg.<ref>{{Cite web|url=https://www.dc-6.co.za/45329.htm|title=EMPRESS OF SUVA – SAVED Suva’s Saviour|last=Steyn|first=Leon|date=11 October 2010|website=The Douglas DC-6 Association of South Africa Individual Aircraft History Construction number 45329|access-date=27 March 2026}}</ref> In die twee meegaande foto’s word die enjins van die vliegtuig op 20 Julie 2010 by Swartkop laat loop. <gallery mode="packed-hover"> Lêer:Zsxxx 2010-07-20 FASK DSC 4861 Jaws 600x399.jpg|ZS-XXX 20 Julie 2010 Swartkop Lêer:Zsxxx 2010-07-20 FASK DSC 4887 Jaws 600x399.jpg|ZS-XXX 20 Julie 2010 Swartkop </gallery> == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] gzv5nfwmjwy5i4kmdgutjx2xc435td4 2916851 2916847 2026-07-10T10:51:32Z Gaius le Roux 203341 'n Foto is bygevoeg. 2916851 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Douglas DC-6 |beeld= Lêer:Western Airlines DC-6.tif |byskrif= 'n Douglas DC-6B van Western Airlines, Okt. 1956 |tipe= Lugdiens- en vragvliegtuig |vervaardiger=[[Douglas Aircraft Company]] |ontwerper= |eerste vlug=15 Februarie 1946 |bekendstelling= Maart 1947 met [[American Airlines]] en [[United Airlines]] |vrygestel= |onttrek= |status= In beperkte gebruik |hoofgebruiker= [[Pan Am]] |meer gebruikers= |vervaardig= 1946–1958 |aantal gebou= 704 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= [[Douglas DC-4]] |variante met eie artikels= }} Die '''Douglas DC-6''' is 'n suier-aangedrewe passasiers- en vragvliegtuig wat van 1946 tot 1958 deur die [[Douglas Aircraft Company]] gebou is. Oorspronklik bedoel as 'n militêre vervoermiddel teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]], het Douglas dit ná die oorlog herontwerp om met die Lockheed Constellation in die langafstand- kommersiële vervoermark mee te ding. Douglas het meer as 700 gebou, en baie vlieg steeds in vrag-, militêre en veldbrandbeheerrolle. Die DC-6 was bekend as die C-118 Liftmaster in die [[Amerikaanse Lugmag]] en as die R6D in die [[Amerikaanse Vloot]] voor 1962, waarna alle Amerikaanse Vloot-variante ook as die C-118 aangewys is. Die lugrederye wat nie die Lockheed Constellation bestel het nie, het gevind dat die XC-112A, die militêre prototipe van die DC-6, goed in hulle behoefte aan ’n drukvaste lynvliegtuig sou kon voorsien. Gevolglik het American Airlines en United Air Lines die bal aan die rol gesit deur die DC-6 eerste te bestel.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253 |language=en}}</ref> == Burgerlike variante van die DC-6 == Die DC-6 is in drie hoof- burgerlike weergawes, naamlik die DC-6, die DC-6A en die DC-6B, gebou.<ref name=":0">{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253, 254 |language=en}}</ref> === DC-6 === [[Lêer:ABA Aircraft SE-BDA in 1940's.jpg|duimnael|Douglas DC-6 SE-BDA in die laat-1940’s]] Die gewig van die DC-6 het volgens klante se spesifikasie gewissel, naamlik van 87,900 tot 98,800 kilogram en die brandstofvermoë het van ongeveer 12574 liter (in agt tenks) tot ongeveer 18671 liter (in tien tenks) gewissel. Die meeste DC-6’e het aanvanklik 50 sitplekke gehad (twee weerskante van die gang); daar was ook ’n driesitplekrusbank aan die agterkant van die passasierskajuit. Die sitplekke is later tot 68 en toe 86 verhoog (deur die vliegtuig met vyf sitplekke langs mekaar toe te rus en die afstand tussen die sitplekke te verminder). Sommige DC-6-vliegtuie is in vragweergawes omskep: hulle kajuittoebehore is verwyder en ’n versterkte kajuitvloer en ’n groot hoofdekvragdeur is geïnstalleer.<ref name=":0" /> === DC-6A === [[Lêer:327 Cameron Corps personnel at Kandahar - USACE-p15141coll5-15728.jpeg|duimnael|Die Douglas DC-6A met die registrasienommer YA-DAN van Ariana Afghan Airlines het die konstruksienommer 44259.]] Die DC-6A het kragtiger weergawes van die Double Wasp-enjins met water-metanolinspuiting gehad. Die romp van die DC-6A was langer en ruimer en die vliegtuig het ’n verhoogde maksimum bruto gewig, groter brandstofvermoë en beter werkverrigting as die DC-6 gehad. Die eerste weergawes van hierdie nuwe model was geoptimaliseer as ’n vragvliegtuig wat ’n versterkte kajuitvloer gehad het en twee vragdeure aan die linkerkant van die romp gehad het. Die afmetings van hierdie deure was 2.01 meter by ongeveer 3.2 meter; een was voor die vlerke en die ander een agter die vlerke. Daar was ook ’n hystoestel wat aan een van die vragdeure geheg kon word en aan boord die vliegtuig gestoor kon word wanneer dit nie gebruik is nie. Voor die agterste vragdeur was daar ook ’n toegangsdeur vir passasiers. Die kajuitvensters van die meeste DC-6A’s was bedek met metaalproppe wat verwyder kon word sodat die vragweergawe weer in ’n passasiersweergawe omskep kon word.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=254, 255 |language=en}}</ref> === DC-6B === [[Lêer:Dhahran 1952 DC6-B.jpg|duimnael|Douglas DC-6B met Double Wasp-enjins van 2400 perdekrag]] Die DC-6B het dieselfde afmetings as die DC-6A gehad, maar was vir die vervoer van passasiers geoptimaliseer en het dus nie die versterkte vloer en twee vragdeure van die vragvliegtuig gehad nie. Dieselfde reeks opsies as vir die DC-6A is aan klante gebied, naamlik Double Wasp-enjins met water-metanolinspuiting, bruto gewig van tot 107000 kilogram en ’n brandstofvermoë van tot ongeveer 20866 liter. Die DC-6B het aanvanklik 52 sitplekke gehad en later 82 of selfs 102 vir huurvlugte. Baie DC-6B’s is, nadat hulle  deur die hooflugvervoerders uit diens geneem is, in vragvliegtuie omskep deur die oorspronklike kajuitvloer met versterkte vloere te vervang. Sulke vliegtuie het ook óf een vragdeur (voor die vlerke) óf twee vragdeure aan die linkerkant van die romp gehad (hierdie vragdeure was voor en agter die vlerke). Twee DC-6B’s is ook omvattend deur die Ingenieursdepartement van Sabena gemodifiseer en toegerus met swaaisterte wat na regs geskarnier was (hulle konstruksienommers was 44434 en 45202). Die agterste deel van die romp en die stertoppervlakke is gemodifiseer. Een vliegtuig het na Spantax (44434, registrasienommer EC-BBK) in Spanje en die ander een het na Kar-Air O/Y (45202, registrasienommer OH-KDA) in Finland  gegaan. Konstruksienommer 44434 is later N434TA geregistreer en deur Northern Air Cargo bedryf. Konstruksienommer 45202 is later N867TA geregistreer en ook deur Northern Air Cargo bedryf.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=255, 256 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=299, 306 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:DC-6 OH-KDA Kar-Air F121-21.jpg|Douglas DC-6B-swaaistert OH-KDA van Kar-Air Lêer:DC-6 N867TA Northern Air Cargo at ANC 1989, F294-08A-b.jpg|Douglas DC-6B-swaaistert N867TA van Northern Air Cargo </gallery> == Die verskillende militêre variante van die DC-6 == [[Lêer:Partial view of a C-118B Liftmaster aircraft of Fleet Logistics Support Squadron 46 (VR-46) and a P-3C Orion aircraft of Patrol Squadron 8 (VP-8) on the flight line during the silve - DPLA - 55a99a9035bbc2e650132e791fb75977.jpeg|duimnael|Die stertdeel van 'n Douglas C-118B van die VSA-vloot word gesien.]] Die VC-118 is vir President Truman van Amerika gebruik en het die konstruksienommer 42881, reeksnommer 46505 en die naam ''Independence'' gehad. Hierdie vliegtuig is van 4 Julie 1947 tot Mei 1953 vir die President gebruik en daarna is dit as BBP-transportvliegtuig deur die Military Air Transport Service gebruik.<ref name=":1">{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=261, 262 |language=en}}</ref> Die Koreaanse Oorlog het daartoe aanleiding gegee dat die VSA se Departement van Verdediging ’n weergawe van die DC-6A as standaard- militêre transportvliegtuig vir sowel die USAF as die VSA-vloot aangeskaf het. Dit het bestaan uit 101 C-118A’s vir die USAF en 65 R6D-1’s vir die VSA-vloot (in September 1962 C-118B’s hernoem); 40 hiervan is na die USAF oorgeplaas). Die meeste van die C-118A’s en R6D-1’s was toegerus om 74 militêre passasiers in betreklik beskeie gemak of ongeveer 12245 kilogram se vrag te dra. Die kajuit van baie was egter ingerig om minder passasiers te vervoer in gerief wat min of meer dieselfde as dié van burgerlike lynvliegtuie was.<ref name=":1" /> Vyf-en-dertig van hierdie vliegtuie met weelderiger akkommodasie is as VC-118A’s deur die USAF benoem en vier as R6D-1Z’s vir die VSA-vloot (later VC-118B’s).<ref name=":1" /> C-118A’s wat vir mediese afvoer gemodifiseer is, was as MC-118A’s bekend en dié wat vir fotokartering gebruik is, is RC-118A’s genoem. Die MC-118A’s was toegerus vir 60 draagbare en hulle mediese versorgers. Twee ongewone modifikasies was die vliegtuie met die reeksnommers 53-3273 en 53-3283, wat as lugbevelsposte deur Temco in Texas gemodifiseer is. Nog ’n C-118A, die een met die reeksnommer 53-3245, het ’n EC-118A-toetsbed vir elektroniese toerusting geword.<ref name=":1" /><gallery mode="packed"> Lêer:Douglas C-118A Liftmaster (2911123364).jpg|Douglas C-118A Liftmaster van die USAF Lêer:Douglas R6D-1 MATS in flight in the 1950s.jpeg|Douglas R6D-1 van die VSA-vloot Lêer:C-118B Liftmaster of VR-52 at NAS Rota 1976.JPEG|Douglas C-118B van die VSA-vloot Lêer:Douglas VC-118B in flight colour.jpg|Douglas VC-118B van die VSA-vloot </gallery> == Enjins == [[Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045725 shd25 600x450.jpg|duimnael|Die Douglas DC-6 met die registrasienommer 9Q-CGZ word op 4 Mei 2003 by die Randse Lughawe gesien.]] Die verskillende variante van die DC-6 het Pratt & Whitney R-2800- of Double Wasp- radiale enjins met ’n opstygstukrag van 2100 of 2200 perdekrag tot 2400 perdekrag of 2500 perdekrag gehad. Die hoër stukrag is verkry deur water-metanolinspuiting by opstyging te gebruik.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253, 256 |language=en}}</ref> == Getal vliegtuie geproduseer == Die produksiesyfer vir die DC-6 en sy variante was 704 eenhede. Al die variante van die DC-6 is by die Santa Monica-aanleg gebou. Die Douglas DC-6 is as die DC-6 (171), DC-6A (78), DC-6B (287), XC-112A (1), VC-118 (1), C-118A (101) en R6D-1 (65) gebou.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=308 |language=en}}</ref> == DC-6’e in diens van lugrederye == <gallery mode="packed"> Lêer:DC-6vhBPFlanding (4436510563).jpg|British Commonwealth Pacific Airlines DC-6 VH-BPF 28 Januarie 1952 Lêer:DC-6SPanagra1948 (4436794193).jpg|Panagra DC-6 NC8104H Oktober 1948 op Clover Field in Santa Monica Lêer:Douglas DC-6B Western Air Lines (5730865790).jpg|Western Air Lines DC-6B N91302 Januarie 1953 San Francisco </gallery> == Individuele DC-6-vliegtuie == AANTEKENINGE Waar ’n identiteitsnommer tussen hakies verskyn, beteken dit dat die bepaalde vliegtuig bestem was om daardie identiteit te hê, maar dat dit nie opgeneem is nie. Die inligting wat hierna volg, is verkry in die Piston-Engined Airliner Production List<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List|date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=280, 284, 290, 291, 293, 301, 302, 306, 307 |language=en}}</ref> asook in die volgende uitgawes van die nuusbriewe van die Aviation Society of Africa: Januarie 1996, Mei 1996, Junie 1997, Julie 1997, Augustus 1997, September 1997 en Oktober 1997 en die African Air Review van Maart/April 1980, Mei/Junie 1980, Julie/Augustus 1980, September/Oktober 1981, Oktober/November/Desember 1985 en Januarie 1986. === Konstruksienommer 42881 === Die Douglas DC-6 met die konstruksienommer 42881 is as ’n C-118-DO gebou. Dit is op 1 Julie 1947 aan die USAAF afgelewer en is in ’n VC-118-DO omskep en die reeksnommer 46-0505 is aan die masjien toegeken. Die VC-118 is vir President Truman van Amerika gebruik en het die naam ''The Independence'' gehad. Hierdie vliegtuig is van 4 Julie 1947 tot Mei 1953 vir die President gebruik en daarna is dit as BBP-transportvliegtuig deur die Military Air Transport Service gebruik. As ''The Independence'' het die voorste gedeelte van die vliegtuig 24 sitplekke gehad wat in 12 beddens vir lede van die presidensiële personeel omskep kon word. Die agterste gedeelte van die kajuit was uitgerus as ’n presidensiële suite met ’n rusbank wat in ’n bed omskep kon word, ’n leunstoel en ’n konferensietafel. Nadat die vliegmasjien aan diens onttrek is, is dit aan die Smithsonian Institute geskenk. Tans word dit in die Nasionale Museum van die United States Air Force uitgestal.<gallery mode="packed"> Lêer:Photograph of President Truman's airplane, "The Independence," preparing to leave Washington to carry the President... - NARA - 200342.jpg|Die VC-118 van President Truman met die naam ''The Independence'' Lêer:View of the "Independence," the presidential airplane. President Truman and his party (distance view) are below... - NARA - 199692.jpg|''The Independence'' soos deur President Truman van Amerika gebruik Lêer:Douglas DC-6 VC-118-DO Liftmaster 'The Independence' (USAAF sn 46-0505, cn 42881) (5-22-2022).jpg|Die Truman VC-118 by die Nasionale Museum van die United States Air Force </gallery> === Konstruksienommer 43127 === Die Douglas DC-6 met die konstruksienommer 43127 het die identiteitsrekord (SE-BDI), VH-BPG, ZK-BGB, NZ3632, N254N, CF-PWP, N80MA, 9Q-CPL en EL-WNH (Julie 1997 op naam van Transair Cargo geregistreer). [[Lêer:Elwnh 1998-02-07 FALA 321 spot LR spot file 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Hier word die DC-6 met die konstruksienommer 43127 op 7 Februarie 1998 as EL-WNH by Lanseria gesien.]] === Konstruksienommer 43573 === Die vliegtuig met die konstruksienommer 43573 is op 18 Oktober 1952 as ’n C-118A met die reeksnommer 51-3826 aan die USAF afgelewer. Daarna het hy die volgende burgerlike registrasies gehad: N203G, N54G en 9Q-CGZ (Desember 1996/Januarie 1997 geregistreer). Uiteindelik is hierdie skroefvliegtuig aan diens onttrek en by die Randse Lughawe gestoor. <gallery mode="packed-hover"> Lêer:9qcgz 1997-07-00 FALA 068 resize.jpg|9Q-CGZ Julie 1997 Lanseria Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045479 shd50 600x450.jpg|9Q-CGZ 4 Mei 2003 Randse Lughawe </gallery> === Konstruksienommer 43681 === BuNo 131578 is op 27 Januarie 1953 as ’n R6D-1 aan die VSA-vloot afgelewer en is daarna in 1958 met die reeksnommer 51-17634 na die USAF oorgeplaas, maar is in 1964 as BuNo 131578 terug na die VSA-vloot. Die vlootbenoeming van die R6D-1’s was vanaf September 1962 C-118B. [[Lêer:C-118B (14207787683).jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 43740 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 43740 het die identiteitsrekord N8223H, F-OCYJ, OO-IFA, N799TA, 9J-AEP (in 1979 geregistreer) en N84AU (9J-AEP is in Oktober 1979 as N84AU uitgevoer). Die vliegtuig is op 18 Mei 1989 aan diens onttrek en in November 1990 by Lanseria opgebreek; die neusgedeelte het na die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging gegaan en is op ’n leningsgrondlag aan die SAL Tegnies-verfwerkswinkel gegee.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:N84au 1981-05-10 FALA 102 resize.jpg|N84AU 10 Mei 1981 Lanseria Lêer:N84au 1991-01-26 FAJS 045 LR spot 800x486.jpg|Voordeel N84AU 26 Januarie 1991 </gallery> === Konstruksienommer 44635 === In die meegaande foto word die voordeel van die Douglas C-118 met die reeksnommer 53-3264 gesien. Hy het die konstruksienommer 44635 en is as ’n Douglas C-118A gebou en is op 13 April 1955 aan die USAF afgelewer. [[Lêer:C-118nosedtl (4437287074).jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 44639 === Die Douglas C-118 met die reeksnommer 53-3268 het die konstruksienommer 44639. Dit is as ’n Douglas C-118A gebou en is op 2 Mei 1955 aan die USAF afgelewer. [[Lêer:Douglas C-118A Liftmaster 53-3268 1705 ATG MATS.jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 44645 === Die Douglas C-118A met die konstruksienommer 44645 het die identiteitsrekord 53-3274, N50293, C-GKFF, TG-CGO, YV-501C, 9Q-CJP(2) (in 1996/1997 op naam van Transair Cargo geregistreer) en EL-WIL (in Julie/Augustus 1997 op naam van Transair Cargo geregistreer). Terwyl die masjien N50293 geregistreer was, is dit in ’n DC-6A omskep. Die vliegmasjien is as EL-WIL aan diens onttrek en gestoor.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:9qcjp 1997-07-00 FALA 077 resize.jpg|9Q-CJP Julie 1997 Lanseria Lêer:Elwil 2003-12-30 FAGM 002 LRnuwe 600x450.jpg|EL-WIL 30 Des 2003 </gallery> === Konstruksienommer 44674 === Die C-118A met die reeksnommer 53-3303 het die konstruksienommer 44674 en is op 19 Desember 1955 aan die USAF afgelewer. Die vliegtuig word op 15 Julie 1967 gesien. Volgens die byskrif by die foto was dit die persoonlike transportvliegtuig van die Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), wat op daardie tydstip Generaal Lyman L Lemnitzer was. [[Lêer:53-3303 C-118A USAF LPL 15JUL67 (5574943791).jpg|geen|duimnael]] === Konstruksienommer 45201 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45201 het die identiteitsrekord  N576, SU-ANM, OY-STS, N515TS, ZS-MTE, 9Q-CMC(2) en 9Q-CJX(2) (in 1996/1997 op naam van Transair Cargo geregistreer). Terwyl die vliegtuig N515TS geregistreer was, is hy in Julie 1973 in ’n vragweergawe omskep.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:Zsmte 1988-12-23 FAWB 330 dig dust LR 800x486.jpg|ZS-MTE 23 Desember 1988 Wonderboom Lêer:Zsmte 1992-01-04 FAWB 332 dig dust LR el 800x486.jpg|ZS-MTE 4 Januarie 1992 Wonderboom Lêer:9qcjx 2003-05-04 FAGM P5045717 crop 600x450.jpg|9Q-CJX 4 Mei 2003 Randse Lughawe </gallery> === Konstruksienommer 45319 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45319 het die identiteitsrekord N578, SU-ANN, OY-STR, N515TR, N91BL, N34C en 9Q-CYO (in Desember 1996 geregistreer). Terwyl die masjien N515TR geregistreer was, is dit in Augustus 1973 in ’n vragvliegtuig omskep. [[Lêer:9qcyo 1997-07-11 FALA 084 resize.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45319 word op 11 Julie 1997 as 9Q-CYO by Lanseria-lughawe gesien. Let op die dubbele vragdeur agter die vlerk.]] === Konstruksienommer 45329 === Die Douglas DC-6B met die konstruksienommer 45329 het die identiteitsrekord CF-CZV, SE-BDG, LN-SUT, OY-DRC, G-SIXB, 3D-ASA (in Mei 1980 op naam van Air Swaziland Beperk geregistreer), 3D-ASB (in 1981 op naam van Air Swaziland geregistreer) (deur Interocean Airways verkry, in November 1985 as onderdeelbron na Suid-Afrika gevlieg), N90300, C9-ASR, ZS-MUL, 9Q-CJE en ZS-XXX.<gallery mode="packed-hover"> Lêer:3dasa 1980-10-11 FALA 066 resize.jpg|3D-ASA 11 Oktober 1980 Lanseria Lêer:Zsmul 1992-01-04 FAWB 333 dust LR 800x486.jpg|ZS-MUL 4 Januarie 1992 Wonderboom </gallery> ==== Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging ==== DC-6 ZS-XXX is vir ’n kort tydjie deur die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging besit. Die skroefvliegtuig is in 1998 verkry. Ná verskeie uitstappies na die Randse Lughawe om die vliegtuig te sien en daaraan te werk ten einde hom na Johannesburg Internasionale Lughawe te vlieg is ’n bemanning gevind om hom te vlieg. Die nodige vliegpermit is ook van die Burgerlugvaartowerheid van Suid-Afrika verkry. Vroeg op ’n somber Septemberoggend is die eerste stadium voltooi om die enjins te laat loop. Ná verskeie verwyderings en vervangings van vonkproppe van die nommerdrie-enjin het al vier Pratt & Whitney-enjins begin loop. Die vertrekdatum na Johannesburg Internasionale Lughawe (ICAO-kode FAJS) was 8 November 1998. Ná opstyging by die Randse Lughawe en ’n baie vinnige en lae verbyvlug was die nuwe vliegtuig by FAJS. Aangesien Swartkop die nuwe tuiste van die SAL-museumvereniging sou word, moes die DC-6 vir nog ’n vlug geneem word. Alles moontlik is gedoen om die vliegtuig respektabel te laat lyk, maar ’n aanbod is vir hom gedoen en hy het na nuwe eienaars gegaan. DC-6 ZS-XXX het vir die oorgrote deel van tien jaar agteruitgegaan. Hy het in 1998 by Swartkop aangekom en was vir die Suid-Afrikaanse Lugdiens-museumvereniging bestem. Die Vereniging het op daardie tydstip ’n loods by Swartkop beset en die SA Historiese Vlug het die Douglas DC-3 en DC-4’s vanaf Swartkop bedryf. Die Suid-Afrikaanse Lugmag het egter gedurende 2005 die area nodig gekry toe die nabygeleë Lugmagbasis Waterkloof se fasiliteite opgeknap moes word en al die eskaders terug na Swartkop moes verskuif. Die SA Historiese Vlug en die SAL-museumvereniging is gedwing om die perseel te ontruim. Die SAL-museumvereniging het voor die uitdaging te staan gekom om die DC-6 van Swartkop af te vlieg of hom per pad te verskuif. Albei opsies was egter te duur vir die SAL-museumvereniging en hulle het besluit om die vliegtuig te verkoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.dc-6.co.za/45329.htm|title=With the SAA Museum Society|website=The Douglas DC-6 Association of South Africa Individual Aircraft History Construction number 45329|access-date=27 March 2026}}</ref> [[Lêer:DC-6 ZS-XXX (Now ZS-MUL) (12349319344).jpg|geen|duimnael|250x250px|Douglas DC-6B ZS-XXX word op 1 Julie 1999 by Swartkop gesien.]] ==== Nuwe eienaars ==== Peter Bauman, ’n entoesias, het op die ou end met die vliegtuig gesit. Toe hy egter te staan kom kom voor die stygende koste wat met die vliegtuig se lang verblyf by Swartkop verband hou, het hy besluit om die masjien aan die Suid-Afrikaanse Lugmag-museum aan te bied. Daardie museum het egter die aanbod van die hand gewys. Dit het gelyk asof die enige ander opsie was om weg te doen met die vliegtuig. Toe Witold Walus en Willie Muntingh, twee sakevennote en geesdriftige versamelaars, van die vliegtuig te hore kom, het hulle ’n aanbod gedoen om hom te koop. Die Lugmag wou die vliegtuig wegkry van Swartkop af, en Witold en Willie het ’n ambisieuse plan beraam om die vliegtuig van Swartkop af na hulle kleinhoewe noord van Pretoria te vlieg, waar hy as hekwag by die ingang van hulle sakeperseel sou pryk. Dit sou die konstruksie van ’n landingstrook oor verskeie aangrensende kleinhoewes behels om die vliegtuig se aankoms daar te akkommodeer. Die eerste tegniese inspeksie van die vliegtuig aan die eeinde van 2008 het professionele advies ingesluit dat die masjien eerder per pad verskuif moet word om onnodige koste te vermy. Die vliegtuig het vir tien jaar stilgestaan en sou aansienlike tegniese aandag benodig. Die opsie om hom per pad te verskuif sou egter beteken dat die hoofspar gesny moet word sodat die vlerke verwyder kan word. Volgens Witold sou dit die skroefvliegtuig nutteloos maak, wat die einde van die vliegtuig sou beteken. En so is daar besluit dat die vliegmasjien van Swartkop af gevlieg sou word. ’n Ervare DC-6-ingenieur, Mike Mayers, is gewerf en sy span het met die vervelige en onaangename werk begin om die vliegtuig so te herstel dat hy na die kleinhoewe gevlieg sou kon word. Baie uitdagings is die hoof gebied, en daar is steeds ’n paar wat oorbrug moet word, maar die geesdriftige Witold en Willie het by hulle besluit gebly om hierdie geskiedkundige vliegtuig te bewaar. Vir sy vlug na die kleinhoewe is die DC-6 ZS-MUL geregistreer en is op 4 Desember 2010 na sy nuwe tuiste gevlieg.<ref>{{Cite web|url=https://www.dc-6.co.za/45329.htm|title=EMPRESS OF SUVA – SAVED Suva’s Saviour|last=Steyn|first=Leon|date=11 October 2010|website=The Douglas DC-6 Association of South Africa Individual Aircraft History Construction number 45329|access-date=27 March 2026}}</ref> In die twee meegaande foto’s word die enjins van die vliegtuig op 20 Julie 2010 by Swartkop laat loop. <gallery mode="packed-hover"> Lêer:Zsxxx 2010-07-20 FASK DSC 4861 Jaws 600x399.jpg|ZS-XXX 20 Julie 2010 Swartkop Lêer:Zsxxx 2010-07-20 FASK DSC 4887 Jaws 600x399.jpg|ZS-XXX 20 Julie 2010 Swartkop </gallery> == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] 73r49gff7alxq1oq1zda6bwehvlkfkq 0 460066 2916835 2902507 2026-07-10T09:54:42Z Gaius le Roux 203341 Teks en foto is bygevoeg. 2916835 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Die '''Douglas DC-5''' is 'n Amerikaanse skroefaangedrewe [[vliegtuig]] met twee radiale enjins wat deur die [[Douglas Aircraft Company]] ontwikkel en vervaardig is. Die DC-5 is ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel. Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[KLM]] van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die vliegmasjien het nou die registrasie NC21701 gekry. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (15953134490).jpg|duimnael|Die prototipe-DC-5 het die registrasie NC21701 gekry en die naam ''Rover'' gehad toe dit deur William Boeing besit is.]] Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref. Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; in stede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; in 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, die romp is in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; op 18 Augustus 1942 te Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, was in stede bestem om PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; het in stede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur die Japannese gekonfiskeer, vermoedelik in 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG was nie opgeneem nie; het in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword. Onttrek te Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar op die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek. |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die Amerikaanse Vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Ooskus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerke met ’n totale inhoud van ongeveer 2&nbsp;082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23&nbsp;700 voet (ongeveer 7&nbsp;223 meter); maksimum reikafstand 1&nbsp;600 myl (ongeveer 2&nbsp;574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |Amerikaanse Vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Notas == *Hierdie artikel se inligting is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] lz7cx86es1xqpj25meciree9afkprrd 2916839 2916835 2026-07-10T10:03:31Z Gaius le Roux 203341 /* Die militêre DC-5’s */ 2916839 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Die '''Douglas DC-5''' is 'n Amerikaanse skroefaangedrewe [[vliegtuig]] met twee radiale enjins wat deur die [[Douglas Aircraft Company]] ontwikkel en vervaardig is. Die DC-5 is ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel. Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[KLM]] van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die vliegmasjien het nou die registrasie NC21701 gekry. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (15953134490).jpg|duimnael|Die prototipe-DC-5 het die registrasie NC21701 gekry en die naam ''Rover'' gehad toe dit deur William Boeing besit is.]] Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref. Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; in stede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; in 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, die romp is in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; op 18 Augustus 1942 te Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, was in stede bestem om PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; het in stede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur die Japannese gekonfiskeer, vermoedelik in 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG was nie opgeneem nie; het in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword. Onttrek te Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar op die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek. |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die Amerikaanse Vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Ooskus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland Lêer:R3D Marines maneouver1 1942.jpg|Reklamefoto van RD3-2 </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerke met ’n totale inhoud van ongeveer 2&nbsp;082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23&nbsp;700 voet (ongeveer 7&nbsp;223 meter); maksimum reikafstand 1&nbsp;600 myl (ongeveer 2&nbsp;574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |Amerikaanse Vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Notas == *Hierdie artikel se inligting is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] lvxlk41jl4ltj4qjx3ui765w29yxdu1 0 461404 2916822 2904440 2026-07-10T06:10:20Z Oesjaar 7467 Skakels 2916822 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die '''Vela-insident''' was 'n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op [[22 September]] [[1979]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse gebied van die [[Prins Eduard-eilande]] in die [[Indiese Oseaan]], ongeveer halfpad tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Daar word algemeen geglo dat hierdie ontploffing 'n onverklaarde toets van 'n Israeliese [[kernwapen]] op die oseaanoppervlak was. Hoewel daar beweringe van Suid-Afrikaanse hulp in die verband is kon dit nooit bevestig word nie. Suid-Afrika het op die stadium 'n aktiewe [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] gehad maar nog nie genoegsame verrykte materiaal vir ‘n kerntoets gehad nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 December 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> Dit is aanvanklik opgespoor as 'n dubbele ligflits deur 'n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, ondersteun verdere meteorologiese satelliet-, hidroakoestiese<ref name="NSArchive" /> en radionuklieddata die gebeurtenis se identifikasie as 'n atmosferiese kernontploffing.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref><ref name="jewishbusinessnews.com">{{cite web |date=9 Desember 2016 |title=Declassified documents indicate Israel and South Africa conducted nuclear test in 1979 |url=http://jewishbusinessnews.com/2016/12/09/declassified-documents-indicate-israel-and-south-africa-conducted-nuclear-test-in-1979/}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |last=Johnston |first=Martin |date=13 Augustus 2018 |title=Researchers: Radioactive Australian sheep bolster nuclear weapon test claim against Israel |work=The New Zealand Herald |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12106195 |access-date=13 Augustus 2018 |issn=1170-0777}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=De Geer |first1=Lars-Erik |last2=Wright |first2=Christopher M. |date=2018 |title=The 22 September 1979 Vela Incident: Radionuclide and Hydroacoustic Evidence for a Nuclear Explosion |url=http://scienceandglobalsecurity.org/archive/sgs26degeer.pdf |journal=Science & Global Security |volume=26 |issue=1 |pages=20–54 |bibcode=2018S&GS...26...20D |doi=10.1080/08929882.2018.1451050 |issn=0892-9882 |s2cid=126082091}}</ref> In 1980 het die Amerikaanse president [[Jimmy Carter]] in sy dagboek geskryf: "Ons wetenskaplikes glo steeds dat die Israeliete wel 'n kerntoetsontploffing in die see naby die suidelike punt van Afrika uitgevoer het."<ref name="Jimmy Carter 2010 page 405" > Carter, Jimmy (20 September 2010). White House Diary. Farrar, Straus and Giroux. bl. 405. ISBN 978-0374280994.</ref> Kenners het voorgestel dat die wapen wat getoets is, 'n neutronbom en/of kernartillerie-rondte was, en dat Israel moontlik ander kerntoetse uitgevoer het.<ref name=":4" /> Indien dit 'n atmosferiese kernontploffing was, was dit die tweede mees onlangse in die geskiedenis, voorafgaande 'n kernwapentoets deur China in Oktober 1980.<ref>{{Cite web |title=China Conducts Atmospheric Nuclear Test {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-01-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Indien dit deur Israel uitgevoer is, was dit in stryd met Israel se bekragtiging van die Verdrag oor Gedeeltelike Kerntoetsverbod in 1964.<ref>{{Cite web |title=UNODA Treaties Database |url=https://treaties.unoda.org/t/test_ban |access-date=2026-01-29 |website=treaties.unoda.org}}</ref> Die vorige 41 dubbelflitse wat deur die Vela-satelliete waargeneem is, is veroorsaak deur atmosferiese kerntoetse. {{sfn|Albright|1994|p=42}}{{sfn|Ruina|1980}}{{sfn|Richelson|2006}} Sommige spore van potensiële kernuitval is in [[Australië]] opgespoor, maar nie in [[Nieu-Seeland]] nie. Sommige inligting oor die gebeurtenis bly geklassifiseer deur die Verenigde State se regering.<ref name="NSArchive" /> Die Departement van Verdediging het aanvanklik 'n kombinasie van verskynsels soos weerlig en 'n meteoroïde wat die satelliet tref, voorgestel. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapens]] 80q90q56nb6205b791vygw1f37ii35p 2916823 2916822 2026-07-10T06:12:02Z Oesjaar 7467 Skakel 2916823 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die '''Vela-insident''' was 'n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op [[22 September]] [[1979]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse gebied van die [[Prins Eduard-eilande]] in die [[Indiese Oseaan]], ongeveer halfpad tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Daar word algemeen geglo dat hierdie ontploffing 'n onverklaarde toets van 'n Israeliese [[kernwapen]] op die oseaanoppervlak was. Hoewel daar beweringe van Suid-Afrikaanse hulp in die verband is kon dit nooit bevestig word nie. Suid-Afrika het op die stadium 'n aktiewe [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] gehad maar nog nie genoegsame verrykte materiaal vir ‘n kerntoets gehad nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 December 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> Dit is aanvanklik opgespoor as 'n dubbele ligflits deur 'n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, ondersteun verdere meteorologiese satelliet-, hidroakoestiese<ref name="NSArchive" /> en radionuklieddata die gebeurtenis se identifikasie as 'n atmosferiese kernontploffing.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref><ref name="jewishbusinessnews.com">{{cite web |date=9 Desember 2016 |title=Declassified documents indicate Israel and South Africa conducted nuclear test in 1979 |url=http://jewishbusinessnews.com/2016/12/09/declassified-documents-indicate-israel-and-south-africa-conducted-nuclear-test-in-1979/}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |last=Johnston |first=Martin |date=13 Augustus 2018 |title=Researchers: Radioactive Australian sheep bolster nuclear weapon test claim against Israel |work=The New Zealand Herald |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12106195 |access-date=13 Augustus 2018 |issn=1170-0777}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=De Geer |first1=Lars-Erik |last2=Wright |first2=Christopher M. |date=2018 |title=The 22 September 1979 Vela Incident: Radionuclide and Hydroacoustic Evidence for a Nuclear Explosion |url=http://scienceandglobalsecurity.org/archive/sgs26degeer.pdf |journal=Science & Global Security |volume=26 |issue=1 |pages=20–54 |bibcode=2018S&GS...26...20D |doi=10.1080/08929882.2018.1451050 |issn=0892-9882 |s2cid=126082091}}</ref> In 1980 het die Amerikaanse president [[Jimmy Carter]] in sy dagboek geskryf: "Ons wetenskaplikes glo steeds dat die Israeliete wel 'n kerntoetsontploffing in die see naby die suidelike punt van Afrika uitgevoer het."<ref name="Jimmy Carter 2010 page 405" > Carter, Jimmy (20 September 2010). White House Diary. Farrar, Straus and Giroux. bl. 405. ISBN 978-0374280994.</ref> Kenners het voorgestel dat die wapen wat getoets is, 'n neutronbom en/of kernartillerie-rondte was, en dat Israel moontlik ander kerntoetse uitgevoer het.<ref name=":4" /> Indien dit 'n atmosferiese kernontploffing was, was dit die tweede mees onlangse in die geskiedenis, voorafgaande 'n kernwapentoets deur China in Oktober 1980.<ref>{{Cite web |title=China Conducts Atmospheric Nuclear Test {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-01-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Indien dit deur Israel uitgevoer is, was dit in stryd met Israel se bekragtiging van die Verdrag oor Gedeeltelike Kerntoetsverbod in 1964.<ref>{{Cite web |title=UNODA Treaties Database |url=https://treaties.unoda.org/t/test_ban |access-date=2026-01-29 |website=treaties.unoda.org}}</ref> Die vorige 41 dubbelflitse wat deur die Vela-satelliete waargeneem is, is veroorsaak deur atmosferiese kerntoetse. {{sfn|Albright|1994|p=42}}{{sfn|Ruina|1980}}{{sfn|Richelson|2006}} Sommige spore van potensiële kernuitval is in [[Australië]] opgespoor, maar nie in [[Nieu-Seeland]] nie. Sommige inligting oor die gebeurtenis bly geklassifiseer deur die Verenigde State se regering.<ref name="NSArchive" /> Die Departement van Verdediging het aanvanklik 'n kombinasie van verskynsels soos [[weerlig]] en 'n meteoroïde wat die satelliet tref, voorgestel. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapens]] lewerdcnna2xpxxtfh9ou16wkt53qig 2916824 2916823 2026-07-10T06:13:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2916824 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Vela-insident.png|duimnael]] Die '''Vela-insident''' was 'n vermoedelike atmosferiese kernontploffing wat op [[22 September]] [[1979]] plaasgevind het, naby die Suid-Afrikaanse gebied van die [[Prins Eduard-eilande]] in die [[Indiese Oseaan]], ongeveer halfpad tussen [[Afrika]] en [[Antarktika]]. Daar word algemeen geglo dat hierdie ontploffing 'n onverklaarde toets van 'n Israeliese [[kernwapen]] op die oseaanoppervlak was. Hoewel daar beweringe van Suid-Afrikaanse hulp in die verband is kon dit nooit bevestig word nie. Suid-Afrika het op die stadium 'n aktiewe [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram|kernwapenprogram]] gehad maar nog nie genoegsame verrykte materiaal vir ‘n kerntoets gehad nie.<ref name="The Bomb">{{cite book |last1=Von Wielligh |first1=Nic |title=The Bomb – South Africa's Nuclear Weapons Programme |last2=Von Wielligh-Steyn |first2=Lydia |publisher=Litera |year=2015 |isbn=978-1-920188-48-1 |location=Pretoria, ZA |oclc=930598649}}</ref><ref name="NSArchive" >Burr, William; Cohen, Avner, eds. (8 December 2016). Vela Incident: South Atlantic Mystery Flash in September 1979 Raised Questions about Nuclear Test. National Security Archive Electronic Briefing Book No. 570 (Report).</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Israel's Nuclear Weapons |url=https://nuke.fas.org/guide/israel/nuke/farr.htm |access-date=2026-03-09 |website=nuke.fas.org}}</ref> Dit is aanvanklik opgespoor as 'n dubbele ligflits deur 'n Amerikaanse Vela Hotel-satelliet, ondersteun verdere meteorologiese satelliet-, hidroakoestiese<ref name="NSArchive" /> en radionuklieddata die gebeurtenis se identifikasie as 'n atmosferiese kernontploffing.<ref name=":2" >Kashkin, V. B.; Odintsov, R. D.; Rubleva, T.V. (15 August 2022). "On the Effects of a Nuclear Explosion on Stratospheric Ozone". Atmospheric and Oceanic Optics. 35 (4): 402–406. Bibcode:2022AtOO...35..402K. doi:10.1134/S1024856022040066. S2CID 251606268. Besoek 10 Augustus 2023.</ref><ref name="jewishbusinessnews.com">{{cite web |date=9 Desember 2016 |title=Declassified documents indicate Israel and South Africa conducted nuclear test in 1979 |url=http://jewishbusinessnews.com/2016/12/09/declassified-documents-indicate-israel-and-south-africa-conducted-nuclear-test-in-1979/}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |last=Johnston |first=Martin |date=13 Augustus 2018 |title=Researchers: Radioactive Australian sheep bolster nuclear weapon test claim against Israel |work=The New Zealand Herald |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12106195 |access-date=13 Augustus 2018 |issn=1170-0777}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=De Geer |first1=Lars-Erik |last2=Wright |first2=Christopher M. |date=2018 |title=The 22 September 1979 Vela Incident: Radionuclide and Hydroacoustic Evidence for a Nuclear Explosion |url=http://scienceandglobalsecurity.org/archive/sgs26degeer.pdf |journal=Science & Global Security |volume=26 |issue=1 |pages=20–54 |bibcode=2018S&GS...26...20D |doi=10.1080/08929882.2018.1451050 |issn=0892-9882 |s2cid=126082091}}</ref> In 1980 het die Amerikaanse president [[Jimmy Carter]] in sy dagboek geskryf: "Ons wetenskaplikes glo steeds dat die Israeliete wel 'n kerntoetsontploffing in die see naby die suidelike punt van Afrika uitgevoer het."<ref name="Jimmy Carter 2010 page 405" > Carter, Jimmy (20 September 2010). White House Diary. Farrar, Straus and Giroux. bl. 405. ISBN 978-0374280994.</ref> Kenners het voorgestel dat die wapen wat getoets is, 'n neutronbom en/of kernartillerie-rondte was, en dat Israel moontlik ander kerntoetse uitgevoer het.<ref name=":4" /> Indien dit 'n atmosferiese kernontploffing was, was dit die tweede mees onlangse in die geskiedenis, voorafgaande 'n kernwapentoets deur China in Oktober 1980.<ref>{{Cite web |title=China Conducts Atmospheric Nuclear Test {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/ |access-date=2026-01-29 |website=EBSCO |language=en}}</ref> Indien dit deur Israel uitgevoer is, was dit in stryd met Israel se bekragtiging van die Verdrag oor Gedeeltelike Kerntoetsverbod in 1964.<ref>{{Cite web |title=UNODA Treaties Database |url=https://treaties.unoda.org/t/test_ban |access-date=2026-01-29 |website=treaties.unoda.org}}</ref> Die vorige 41 dubbelflitse wat deur die Vela-satelliete waargeneem is, is veroorsaak deur atmosferiese kerntoetse.{{sfn|Albright|1994|p=42}}{{sfn|Ruina|1980}}{{sfn|Richelson|2006}} Sommige spore van potensiële kernuitval is in [[Australië]] opgespoor, maar nie in [[Nieu-Seeland]] nie. Sommige inligting oor die gebeurtenis bly geklassifiseer deur die Verenigde State se regering.<ref name="NSArchive" /> Die Departement van Verdediging het aanvanklik 'n kombinasie van verskynsels soos [[weerlig]] en 'n meteoroïde wat die satelliet tref, voorgestel. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapens]] fx5n7uh7931pog2alodrcr95uc6ewgd 0 462695 2916870 2911779 2026-07-10T11:19:37Z Jcb 223 2916870 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Paul Christiano | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Paul Christiano | geboortedatum = | geboorteplek = | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Hoof van Veiligheid vir die Sentrum vir KI-standaarde en -innovasie binne NIST | ander = | bekend = Kunsmatige intelligensie | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = Ajeya Cotra | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Paul Christiano''' is 'n Amerikaanse navorser op die gebied van [[kunsmatige intelligensie]] (KI), met 'n spesifieke fokus op [[KI-belyning]], wat die subveld van KI-veiligheidsnavorsing is wat daarop gemik is om KI-stelsels na menslike belange te stuur.<ref name=":0" /> Hy dien as die Hoof van Veiligheid vir die Sentrum vir KI-standaarde en -innovasie binne NIST.<ref name="nist">{{Cite web | title= Paul Christiano|url=https://www.nist.gov/people/paul-christiano |access-date=2024-05-22 |website=NIST.gov |date=17 April 2024 |language=en-US}}</ref> Hy het voorheen die [[taalmodel]]belyningspan by [[OpenAI]] gelei en het stigter en hoof geword van die niewinsgewende Alignment Research Center (ARC), wat werk aan teoretiese KI-belyning en evaluerings van [[masjienleer]]modelle.<ref>{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2023-03-29 |title=How to test what an AI model can — and shouldn't — do |url=https://www.vox.com/future-perfect/2023/3/29/23661633/gpt-4-openai-alignment-research-center-open-philanthropy-ai-safety |access-date=2023-08-04 |website=Vox |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite magazine |last=Henshall |first=Will |date=7 September 2023 |title=Paul Christiano – Founder, Alignment Research Center |magazine=[[Time (tydskrif)|TIME magazine]] |url=https://time.com/collection/time100-ai/6309030/paul-christiano/ |access-date=2023-11-16}}</ref> In 2023 is Christiano aangewys as een van die TIME 100 Mees Invloedryke Mense in KI (TIME100 AI).<ref name=":1" /><ref>{{Cite magazine |last=Sibley |first=Jess |date=September 10, 2023 |title=The Future Is Now |volume=202 |magazine=[[Time (tydskrif)|Time magazine]] |issue=11/12 |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=172374416&lang=en-gb&site=eds-live&scope=site |access-date=2023-11-16 |via=EBSCOHost}}</ref> In September 2023 is Christiano aangestel in die Britse regering se Frontier AI Taskforce-adviesraad.<ref>{{Cite news |last=Skelton |first=Sebastian Klovig |date=7 September 2023 |title=Government AI taskforce appoints new advisory board members |work=ComputerWeekly.com |url=https://www.computerweekly.com/news/366551256/Government-AI-taskforce-appoints-new-advisory-board-members |access-date=2023-11-16}}</ref> Voordat hy by die Sentrum vir KI-standaarde en -innovasie gewerk het, was hy 'n aanvanklike trustee op Anthropic se Long-Term Benefit Trust.<ref name=":3">{{Cite news |last=Matthews |first=Dylan |date=25 September 2023 |title=The $1 billion gamble to ensure AI doesn't destroy humanity |work=[[Vox (website)|Vox]] |url=https://www.vox.com/future-perfect/23794855/anthropic-ai-openai-claude-2 |access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Long-Term Benefit Trust |url=https://www.anthropic.com/news/the-long-term-benefit-trust |access-date=2025-04-20}}</ref> ==Onderwys en opleiding== Christiano het die Harker-skool in [[San Jose, Kalifornië]], bygewoon.<ref name=":4">{{Cite web |last=Kehoe |first=Elaine |date=Oktober 2008 |title=Mathematics People – 2008 International Mathematical Olympiad |url=https://www.ams.org/notices/200810/tx081001284p.pdf |access-date=2023-11-16 |website=American Mathematical Society}}</ref> Hy het aan die Amerikaanse span deelgeneem en in 2008 'n silwermedalje by die 49ste Internasionale Wiskunde-Olimpiade (IMO) gewen.<ref name=":4" /><ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Zumin |last2=Gelca |first2=Razvan |last3=Le |first3=Ian |last4=Dunbar |first4=Steven R. |date=June 2009 |title=NEWS AND LETTERS: 49th International Mathematical Olympiad |url=https://www.jstor.org/stable/27765911 |journal=Mathematics Magazine |volume=82 |issue=e |pages=235–238 |doi=10.1080/0025570X.2009.11953629 |jstor=27765911|url-access=subscription }}</ref> In 2012 het Christiano aan die [[Massachusetts-tegnologie-instituut]] (MIT) gegradueer met 'n graad in [[wiskunde]].<ref>{{Cite web |title=Paul F. Christiano |url=https://dl.acm.org/profile/81485658302 |access-date=2023-11-16 |website=Association for Computing Machinery Digital Library}}</ref><ref name=":2" /> By MIT het hy datastrukture, kwantumkriptografie en kombinatoriese optimalisering nagevors.<ref name=":2">{{cite web |title=About the Authors: Theory of Computing: An Open Access Electronic Journal in Theoretical Computer Science |url=https://theoryofcomputing.org/articles/v009a009/about.html |access-date=2023-11-16}}</ref> Hy het daarna 'n PhD aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], voltooi.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Paul Christiano – Research Associate |url=http://www.fhi.ox.ac.uk/ |access-date=2023-08-04 |website=The Future of Humanity Institute |language=en}}</ref> Terwyl hy by Berkeley was, het Christiano saam met navorser Katja Grace gewerk aan KI-impakte, waar hy 'n voorlopige metodologie ontwikkel het om superrekenaars met breine te vergelyk, deur gebruik te maak van deurkruiste rande per sekonde (TEPS).<ref>{{Cite news |last=Hsu |first=Jeremy |date=26 Augustus 2015 |title=Estimate: Human Brain 30 Times Faster than Best Supercomputers |work=IEEE Spectrum |url=https://spectrum.ieee.org/estimate-human-brain-30-times-faster-than-best-supercomputers |access-date=2023-11-16}}</ref> Hy het ook geëksperimenteer met die toepassing van Carl Shulman se skenkerloteryteorie en byna $50 000 in 'n poel ingesamel wat aan 'n enkele liefdadigheidsorganisasie geskenk sou word.<ref>{{Cite news |last=Paynter |first=Ben |date=31 Januarie 2017 |title=Take A Chance With Your Charity And Try A Donor Lottery |work=Fast Company |url=https://www.fastcompany.com/3067596/take-a-chance-with-your-charity-and-try-a-donor-lottery |access-date=2023-11-16}}</ref> ==Loopbaan== By OpenAI was Christiano medeskrywer van die artikel "''Deep Reinforcement Learning from Human Preferences''" (2017) en ander werke wat [[Versterkingsleër|versterkingsleer]] uit menslike terugvoer (RLHF) ontwikkel.<ref>{{Cite journal |last1=Christiano |first1=Paul F |last2=Leike |first2=Jan |last3=Brown |first3=Tom |last4=Martic |first4=Miljan |last5=Legg |first5=Shane |last6=Amodei |first6=Dario |date=2017 |title=Deep Reinforcement Learning from Human Preferences |url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2017/hash/d5e2c0adad503c91f91df240d0cd4e49-Abstract.html |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |publisher=Curran Associates, Inc. |volume=30}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ouyang |first1=Long |last2=Wu |first2=Jeffrey |last3=Jiang |first3=Xu |last4=Almeida |first4=Diogo |last5=Wainwright |first5=Carroll |last6=Mishkin |first6=Pamela |last7=Zhang |first7=Chong |last8=Agarwal |first8=Sandhini |last9=Slama |first9=Katarina |last10=Ray |first10=Alex |last11=Schulman |first11=John |last12=Hilton |first12=Jacob |last13=Kelton |first13=Fraser |last14=Miller |first14=Luke |last15=Simens |first15=Maddie |date=2022-12-06 |title=Training language models to follow instructions with human feedback |url=https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2022/hash/b1efde53be364a73914f58805a001731-Abstract-Conference.html |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |language=en |volume=35 |pages=27730–27744|arxiv=2203.02155 }}</ref> Hy word beskou as een van die hoofargitekte van RLHF,<ref name=":1" /><ref name=":3" /> wat in 2017 "as 'n noemenswaardige stap vorentoe in KI-veiligheidsnavorsing beskou is", volgens The New York Times.<ref>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=13 Augustus 2017 |title=Teaching A.I. Systems to Behave Themselves |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2017/08/13/technology/artificial-intelligence-safety-training.html |url-access=subscription |access-date=2023-11-16}}</ref> Ander werke soos "''AI safety via debate''" (2018) fokus op die probleem van skaalbare toesig – die toesig oor KI's in domeine waar mense probleme sou hê om die uitvoerkwaliteit te beoordeel.<ref>{{Cite arXiv |last1=Irving |first1=G. |last2=Christiano |first2=P. |last3=Amodei |first3=Dario |date=2018-05-02 |title=AI safety via debate |class=stat.ML |eprint=1805.00899 }}</ref><ref>{{Cite arXiv |last1=Wu |first1=Jeff |last2=Ouyang |first2=Long |last3=Ziegler |first3=Daniel M. |last4=Stiennon |first4=Nissan |last5=Lowe |first5=Ryan |last6=Leike |first6=J. |last7=Christiano |first7=P. |date=2021-09-22 |title=Recursively Summarizing Books with Human Feedback |class=cs.CL |eprint=2109.10862}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last1=Christiano |first1=P. |last2=Shlegeris |first2=Buck |last3=Amodei |first3=Dario |date=2018-10-19 |title=Supervising strong learners by amplifying weak experts |class=cs.LG |eprint=1810.08575}}</ref> Christiano het OpenAI in 2021 verlaat om aan meer konseptuele en teoretiese kwessies in KI-belyning te werk en het daarna die Alignment Research Center gestig om op hierdie gebied te fokus.<ref name=":0">{{Cite web |title=A.I. has a '10 or 20% chance' of conquering humanity, former OpenAI safety researcher warns |url=https://fortune.com/2023/05/03/openai-ex-safety-researcher-warns-ai-destroy-humanity/ |access-date=2023-06-04 |website=Fortune |language=en}}</ref> Een onderwerp van studie is die probleem van die ontsluiting van latente kennis uit gevorderde masjienleermodelle.<ref>{{Cite arXiv|last1=Burns |first1=Collin |last2=Ye |first2=Haotian |last3=Klein |first3=Dan |last4=Steinhardt |first4=Jacob |date=2022 |title=Discovering Latent Knowledge in Language Models Without Supervision |class=cs.CL |eprint=2212.03827}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Christiano |first1=Paul |last2=Cotra |first2=Ajeya |last3=Xu |first3=Mark |date=Desember 2021 |title=Eliciting Latent Knowledge: How to tell if your eyes deceive you |url=https://docs.google.com/document/d/1WwsnJQstPq91_Yh-Ch2XRL8H_EpsnjrC1dwZXR37PC8/edit?usp=embed_facebook |access-date=2023-04-16 |website=Google Docs |publisher=Alignment Research Center |language=en}}</ref> ARC ontwikkel ook tegnieke om te identifiseer en te toets of 'n KI-model potensieel gevaarlik is.<ref name=":1" /> In April 2023 het Christiano aan ''[[The Economist]]'' gesê dat ARC oorweeg om 'n bedryfstandaard vir KI-veiligheid te ontwikkel.<ref>{{Cite news |date=2023-04-19 |title=How generative models could go wrong |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/19/how-generative-models-could-go-wrong |access-date=2023-11-16}}</ref> Vanaf April 2024 is Christiano gelys as die hoof van KI-veiligheid vir die Amerikaanse KI-veiligheidsinstituut by NIST.<ref name="nist" /> 'n Maand tevore, in Maart 2024, het personeel en wetenskaplikes by die instituut gedreig om te bedank nadat hulle in kennis gestel is van Christiano se hangende aanstelling in die rol, en gesê dat sy bande met die [[effektiewe altruïsme]]-beweging die KI-veiligheidsinstituut se objektiwiteit en integriteit in gevaar kan stel.<ref>{{Cite news |last=Goldman |first=Sharon |date=7 Maart 2024 |title=NIST staffers revolt against expected appointment of 'effective altruist' AI researcher to US AI Safety Institute |url=https://venturebeat.com/ai/nist-staffers-revolt-against-potential-appointment-of-effective-altruist-ai-researcher-to-us-ai-safety-institute/ |newspaper=VentureBeat |access-date=2024-05-22}}</ref> ===Menings oor KI-risiko's=== Hy is bekend vir sy sienings oor die potensiële risiko's van gevorderde KI. In 2017 het ''Wired''-tydskrif verklaar dat Christiano en sy kollegas by OpenAI nie bekommerd was oor die vernietiging van die mensdom deur "bose robotte" nie, en verduidelik dat "[h]ulle meer bekommerd is dat, soos KI verder as menslike begrip vorder, die tegnologie se gedrag van ons beoogde doelwitte kan afwyk."<ref>{{Cite magazine |last=Newman |first=Lily Hay |date=September 2017 |title=Should We Worry? – Will AI Turn Against Me? |magazine=|Wired |url=https://www.wired.com/2017/08/dont-worry-be-happy/ |access-date=2023-11-16}}</ref> In 'n wyd aangehaalde onderhoud met ''Business Insider'' in 2023 het Christiano egter gesê dat daar 'n "10-20% kans op KI-oorname is, [met] baie [of] die meeste mense dood." Hy het ook 'n "50/50 kans op [[P(doom)|ondergang]] kort nadat jy KI-stelsels het wat op menslike vlak is," vermoed.<ref>{{Cite web |last=Nolan |first=Beatrice |title=Ex-OpenAI researcher says there's a 50% chance AI development could end in 'doom' |url=https://www.businessinsider.com/openai-researcher-ai-doom-50-chatgpt-2023-5 |access-date=2023-06-04 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref><ref name=":0" /> ==Persoonlike lewe== Christiano is getroud met Ajeya Cotra, 'n lid van METR se tegniese personeel.<ref>{{Cite news |last=Piper |first=Kelsey |date=Junie 2023 |title=A Field Guide to AI Safety |work=Asterisk Magazine |issue=3 |url=https://asteriskmag.com/issues/03/a-field-guide-to-ai-safety |access-date=2023-11-16}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Christiano, Paul}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] tpk02ei5ifo615xroop4qas49z9qnvs 0 463674 2916691 2026-07-09T12:17:45Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2916691 wikitext text/x-wiki '''Crossby Vusi Shongwe''' is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[politikus]] en 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Parlement]] (LP) vir die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe]] (MK).<ref>{{Cite web |title=Ad Hoc Committee to Investigate Allegations made by Lieutenant General Nhlanhla Mkhwanazi - Parliament of South Africa |url=https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260202181728/https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-date=2026-02-02 |access-date=2026-07-01 |website=www.parliament.gov.za |language=en}}</ref><ref>https://www.parliament.gov.za/press-releases/national-assembly-agrees-establish-adhoc-committee-mkhwanazi-matter</ref> ==Parlementêre Ad Hoc Komitee== In Julie 2025 is Shongwe gekies om deel te wees van die parlementêre ad hoc komitee wat deur president [[Cyril Ramaphosa]] gestig is om bewerings van [[korrupsie]] in die polisie en inmenging van politici soos beweer deur [[KwaZulu-Natal]] Kommissaris, [[Nhlanhla Mkhwanazi]], te ondersoek.<ref>{{Cite web |title=Ad Hoc Committee to Investigate Allegations made by Lieutenant General Nhlanhla Mkhwanazi - Parliament of South Africa |url=https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260202181728/https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-date=2026-02-02 |access-date=2026-07-01 |website=www.parliament.gov.za |language=en}}</ref><ref>https://www.parliament.gov.za/press-releases/national-assembly-agrees-establish-adhoc-committee-mkhwanazi-matter</ref> == Madlanga-kommissie== In Junie 2026 het Shongwe, voor die [[Madlanga-kommissie]] getuig en beweer dat hy R10 miljoen aangebied is tydens 'n virtuele vergadering in [[Durban]] met die geskorste hoof van Gautengse Misdaadintelligensie, generaal-majoor [[Feroz Khan]].<ref>{{Cite web |last=Inside_Politics |date=2026-06-30 |title=MKP MP Vusi Shongwe claims General Feroz Khan offered him R10m bribe - Inside Politic |url=https://insidepolitic.co.za/mkp-mp-vusi-shongwe-claims-general-feroz-khan-offered-him-r10m-bribe/ |access-date=2026-07-01 |language=en-US}}</ref> Dit was na sy ondervraging van Khan se beweerde bande met onwettige sigaretsmokkelary by 'n parlementêre ad hoc-komitee oor die Suid-Afrikaanse Polisiedienste. Shongwe het ook die Aeroton-dwelminsident in besonderhede uiteengesit, sowel as bewerings van toesmeerdery met betrekking tot die dood van grimeerkunstenaar Maja Janeska en die Johannesburgse narkotiseur dr. Abhulhay Munshi, wat onderskeidelik in September 2020 en Desember 2022 vermoor is en met Khan verbind is.<ref>{{Cite web |last=MBriefWSM |date=2020-09-17 |title=Murder of Munshi: HPCSA calls on government not to 'criminalise medicine' |url=https://www.medicalbrief.co.za/doctor-accused-of-culpable-homicide-shot-dead-in-johannesburg/ |access-date=2026-07-01 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Shonwge het ook bewerings van toesmeerdery met betrekking tot onwettige sigaretsmokkelary ondersoek, waarmee Khan verbind is, aangesien twee sakemanne, Mohammad Sayed en Adriano Mazzotti, albei geassosieer was met en eienaars was van die tabakmaatskappy genaamd Carnilinx. Shongwe het hierdie groep 'n "Indiese kliek" in die SAPS genoem en gesê dat dit 'n ondergrondse netwerk van invloed en korrupsie binne IDAC bedryf.<ref>{{Cite web |last=Mabasa |first=Nkateko Joseph |date=2026-06-30 |title=MK Party MP Shongwe hints at Khan-Idac cabal in SAPS |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-mk-party-mp-shongwe-hints-at-khan-idac-cabal-in-saps/ |access-date=2026-07-01 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> == Verwysings== {{Verwysings}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Shongwe, Crossby Vusi}} [[Kategorie:Politici van die Umkhonto we Sizwe Party]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] l0cc2vf8172cbo20wjf8nsqrg4sbx70 2916693 2916691 2026-07-09T12:22:07Z Sobaka 328 inligtingskas 2916693 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Crossby Vusi Shongwe | beeld = | beeldonderskrif = | orde = Lid van die parlement | termynaanvang = 2024 | termyneinde = | vise = | voorganger = | opvolger = | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = <!-- Jaartal, bv. 1950 --> | geboortemaand = <!-- Maandtal, bv. 12 --> | geboortedag = <!-- Dagtal, bv. 31 --> | geboorteplek = | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe]] | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = | militer = <!-- Indien die persoon militêre diens gedoen het moet in hierdie veld “Militêre Diens” ingevoer word --> | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Crossby Vusi Shongwe''' is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[politikus]] en 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Parlement]] (LP) vir die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe]] (MK).<ref>{{Cite web |title=Ad Hoc Committee to Investigate Allegations made by Lieutenant General Nhlanhla Mkhwanazi - Parliament of South Africa |url=https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260202181728/https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-date=2026-02-02 |access-date=2026-07-01 |website=www.parliament.gov.za |language=en}}</ref><ref>https://www.parliament.gov.za/press-releases/national-assembly-agrees-establish-adhoc-committee-mkhwanazi-matter</ref> ==Parlementêre Ad Hoc Komitee== In Julie 2025 is Shongwe gekies om deel te wees van die parlementêre ad hoc komitee wat deur president [[Cyril Ramaphosa]] gestig is om bewerings van [[korrupsie]] in die polisie en inmenging van politici soos beweer deur [[KwaZulu-Natal]] Kommissaris, [[Nhlanhla Mkhwanazi]], te ondersoek.<ref>{{Cite web |title=Ad Hoc Committee to Investigate Allegations made by Lieutenant General Nhlanhla Mkhwanazi - Parliament of South Africa |url=https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260202181728/https://www.parliament.gov.za/committee-details/304 |archive-date=2026-02-02 |access-date=2026-07-01 |website=www.parliament.gov.za |language=en}}</ref><ref>https://www.parliament.gov.za/press-releases/national-assembly-agrees-establish-adhoc-committee-mkhwanazi-matter</ref> == Madlanga-kommissie== In Junie 2026 het Shongwe, voor die [[Madlanga-kommissie]] getuig en beweer dat hy R10 miljoen aangebied is tydens 'n virtuele vergadering in [[Durban]] met die geskorste hoof van Gautengse Misdaadintelligensie, generaal-majoor [[Feroz Khan]].<ref>{{Cite web |last=Inside_Politics |date=2026-06-30 |title=MKP MP Vusi Shongwe claims General Feroz Khan offered him R10m bribe - Inside Politic |url=https://insidepolitic.co.za/mkp-mp-vusi-shongwe-claims-general-feroz-khan-offered-him-r10m-bribe/ |access-date=2026-07-01 |language=en-US}}</ref> Dit was na sy ondervraging van Khan se beweerde bande met onwettige sigaretsmokkelary by 'n parlementêre ad hoc-komitee oor die Suid-Afrikaanse Polisiedienste. Shongwe het ook die Aeroton-dwelminsident in besonderhede uiteengesit, sowel as bewerings van toesmeerdery met betrekking tot die dood van grimeerkunstenaar Maja Janeska en die Johannesburgse narkotiseur dr. Abhulhay Munshi, wat onderskeidelik in September 2020 en Desember 2022 vermoor is en met Khan verbind is.<ref>{{Cite web |last=MBriefWSM |date=2020-09-17 |title=Murder of Munshi: HPCSA calls on government not to 'criminalise medicine' |url=https://www.medicalbrief.co.za/doctor-accused-of-culpable-homicide-shot-dead-in-johannesburg/ |access-date=2026-07-01 |website=Juta MedicalBrief |language=en-US}}</ref> Shonwge het ook bewerings van toesmeerdery met betrekking tot onwettige sigaretsmokkelary ondersoek, waarmee Khan verbind is, aangesien twee sakemanne, Mohammad Sayed en Adriano Mazzotti, albei geassosieer was met en eienaars was van die tabakmaatskappy genaamd Carnilinx. Shongwe het hierdie groep 'n "Indiese kliek" in die SAPS genoem en gesê dat dit 'n ondergrondse netwerk van invloed en korrupsie binne IDAC bedryf.<ref>{{Cite web |last=Mabasa |first=Nkateko Joseph |date=2026-06-30 |title=MK Party MP Shongwe hints at Khan-Idac cabal in SAPS |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-06-30-mk-party-mp-shongwe-hints-at-khan-idac-cabal-in-saps/ |access-date=2026-07-01 |website=Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> == Verwysings== {{Verwysings}} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Shongwe, Crossby Vusi}} [[Kategorie:Politici van die Umkhonto we Sizwe Party]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] 0ol3zvq23fvwkjdabnypys289la7hsj 1 463675 2916692 2026-07-09T12:18:40Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2916692 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 3 463676 2916715 2026-07-09T14:29:40Z Euphydryas 66802 Euphydryas het bladsy [[Gebruikerbespreking:Edgar senpai]] na [[Gebruikerbespreking:Merseyside reddie]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Edgar senpai|Edgar senpai]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Merseyside reddie|Merseyside reddie]]" 2916715 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Merseyside reddie]] 3rt427hsgd35qjrre0m383uzff8l1vo 10 463677 2916727 2026-07-09T18:00:05Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916727 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2005 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2005|2005 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Alison Hodgkinson|Hodgkinson]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Susan Benade|Benade]] • 3 [[Cri-Zelda Brits|Brits]] • 4 [[Lonell de Beer|de Beer]] • 5 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 6 [[Ashlyn Kilowan|Kilowan]] • 7 [[Johmari Logtenberg|Logtenberg]] • 8 [[Nolu Ndzundzu|Ndzundzu]] • 9 [[Shafeeqa Pillay|Pillay]] • 10 [[Tamara Reeves|Reeves]] • 11 [[Alicia Smith|Smith]] • 12 [[Angelique Taai|Taai]] • 13 [[Claire Terblanche|C. Terblanche]] • 14 [[Daleen Terblanche|M. Terblanche]] • 15 [[Charlize van der Westhuizen|van der Westhuizen]] • Afrigter: [[Stephen Jones (krieketafrigter)|Jones]] | below = [[Tamara Reeves]] het weens 'n besering uit die span onttrek; sy is met [[Susan Benade]] vervang. }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> oz6v7jmlqeryn65ndo9wy6g0rf1toeg 2916731 2916727 2026-07-09T18:10:16Z SpesBona 2720 Jammer! 2916731 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2005 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2005|2005 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Alison Hodgkinson|Hodgkinson]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Susan Benade|Benade]] • 3 [[Cri-Zelda Brits|Brits]] • 4 [[Lonell de Beer|de Beer]] • 5 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 6 [[Ashlyn Kilowan|Kilowan]] • 7 [[Johmari Logtenberg|Logtenberg]] • 8 [[Nolu Ndzundzu|Ndzundzu]] • 9 [[Shafeeqa Pillay|Pillay]] • 10 [[Tamara Reeves|Reeves]] • 11 [[Alicia Smith|Smith]] • 12 [[Angelique Taai|Taai]] • 13 [[Claire Terblanche|C. Terblanche]] • 14 [[Daleen Terblanche|M. Terblanche]] • 15 [[Charlize van der Westhuizen|van der Westhuizen]] • Afrigter: [[Stephen Jones (krieketafrigter)|Jones]] | below = [[Tamara Reeves]] het weens 'n besering aan die span onttrek; sy is met [[Susan Benade]] vervang. }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 5ts167yjv348b9s16tvak4fju9dm64i 0 463678 2916728 2026-07-09T18:01:53Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2916728 wikitext text/x-wiki Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] pmywibm1r3itibsd7ctp8jbvu5ep65o 2916729 2916728 2026-07-09T18:09:58Z Sobaka 328 bywerk 2916729 wikitext text/x-wiki Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] mlet6dyz4meypoptlkna0vf5un1nrz4 2916735 2916729 2026-07-09T18:17:11Z Sobaka 328 /* Oorsprong en verspreiding */ bywerk 2916735 wikitext text/x-wiki Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] am4gbtnj24991tdtggh7o2bfs5r3jkd 2916736 2916735 2026-07-09T18:20:21Z Sobaka 328 bywerk 2916736 wikitext text/x-wiki Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually" in New York magazine aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] n3irlc8rwd0zr73h4jftk1kaqiwtcvu 2916740 2916736 2026-07-09T18:33:53Z Sobaka 328 /* Bewerings */ bywerk 2916740 wikitext text/x-wiki Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually" in New York magazine aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] iebmqoxprcv0d819ldr54v9tcyag8tm 2916741 2916740 2026-07-09T18:34:57Z Sobaka 328 Beeld 2916741 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dooieinternetteorie.png|duimnael|KI-gegenereerde voorstelling van die digitale ekosisteem van robotte en inhoud.]] Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually" in New York magazine aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] 1mnmb15mmdhhlsrxgxkcjqxp7834spm 2916742 2916741 2026-07-09T18:36:37Z Sobaka 328 /* Bewerings */ opruim 2916742 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dooieinternetteorie.png|duimnael|KI-gegenereerde voorstelling van die digitale ekosisteem van robotte en inhoud.]] Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "''How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually''" in ''New York magazine'' aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] eanvi1lm1t76s2y47bqbfssqz4d10b7 2916743 2916742 2026-07-09T18:38:48Z Sobaka 328 /* Oorsprong en verspreiding */ Illustrasie 2916743 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dooieinternetteorie.png|duimnael|KI-gegenereerde voorstelling van die digitale ekosisteem van robotte en inhoud.]] Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== [[Lêer:Twitter bots 2016-11-13.png|duimnael|[[Twitter]]-bots plaas soortgelyke boodskappe vyf dae na die 2016-verkiesing in die Verenigde State.]] Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "''How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually''" in ''New York magazine'' aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] ad2t2zldzaej3kdci7g5kz5mvvskpum 2916744 2916743 2026-07-09T18:39:30Z Sobaka 328 byvoeg 2916744 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dooieinternetteorie.png|duimnael|KI-gegenereerde voorstelling van die digitale ekosisteem van robotte en inhoud op die internet.]] Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== [[Lêer:Twitter bots 2016-11-13.png|duimnael|[[Twitter]]-bots plaas soortgelyke boodskappe vyf dae na die 2016-verkiesing in die Verenigde State.]] Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "''How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually''" in ''New York magazine'' aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] mkbf5fxr7xa0xu8mxhww1p9v2fvej3m 2916746 2916744 2026-07-09T18:43:40Z Sobaka 328 /* Bewerings */ bywerk 2916746 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dooieinternetteorie.png|duimnael|KI-gegenereerde voorstelling van die digitale ekosisteem van robotte en inhoud op die internet.]] Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== [[Lêer:Twitter bots 2016-11-13.png|duimnael|[[Twitter]]-bots plaas soortgelyke boodskappe vyf dae na die 2016-verkiesing in die Verenigde State.]] Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "''How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually''" in ''New York magazine'' aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> ==="Swak" en "Sterk" weergawes=== 'n Hoofstuk uit 2025 in die boek ''Market-Oriented Disinformation Research'' het die teorie beskryf as 'n "swak" en "sterk" weergawe.<ref name="Ruiz2025"/> Die "swak" weergawe van die teorie beweer dat daar 'n groep elites is wat robotte gebruik om openbare diskoers te vorm, terwyl die "sterk" weergawe van die teorie beweer dat die samelewing self ineengestort het as gevolg van 'n katastrofiese gebeurtenis, en dat 'n entiteit (miskien vreemdelinge of hoogs gevorderde kunsmatige intelligensie<ref>{{harvnb|Diaz Ruiz|2025|p=[https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100112/9781040355121.pdf?sequence 206]}}</ref>) mense aan die internet verbind hou om hierdie werklikheid te verbloem.<ref name="Ruiz2025"/> ==="Slanker" dooie-internetteorie=== In 'n artikel uit 2026 het Hal Berghel bespreek wat hy 'n "slanker" dooie internetteorie genoem het, "gestroop van paranoia, vooroordeel, politiek en polemiek."<ref name="Berghel2026">{{cite journal|last1=Berghel |first1=Hal |title=Generative AI is Breathing New Life Into the Dead Internet Theory |journal=Computer |date=2026 |volume=59 |issue=1 |pages=132–139 |doi=10.1109/MC.2025.3616665 }}</ref> In hierdie bespreking wys Berghel na die 2024-publikasie in ''AI & Society'' deur Yoshija Walter, en lys algoritmies gegenereerde inhoud, generatiewe KI-byprodukte, die ingewikkeldheid vir sommige mense om tussen dié en mensgegenereerde inhoud te onderskei, en die gevolglike wantroue en waninligting as die kern van die dooie-internetteorie. Berghel betreur dat samesweringsteoretici hierdie verskynsels neem en onwaarskynlike bewerings maak, terwyl hulle aanvoer dat die kernkritiek daarvan nie afgewys moet word nie.<ref name="Berghel2026"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] otcu0qu4i7wbpk2c5zdmludm87wkmm0 2916748 2916746 2026-07-09T18:48:26Z Sobaka 328 /* Bewerings */ Illustrasie 2916748 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dooieinternetteorie.png|duimnael|KI-gegenereerde voorstelling van die digitale ekosisteem van robotte en inhoud op die internet.]] Die '''dooie-internetteorie''', ook soms genoem die '''dooie-internet-teorie''',<ref>ook verwys na as die '''dooie internet''' of as die '''dooie internet-samesweringsteorie'''. Soms afgekort in [[Engels]] as '''DIT'''.</ref> is 'n konsep wat beweer dat die [[internet]] hoofsaaklik bestaan uit [[Internetbot|bot]]-aktiwiteit en outomatiese inhoud wat deur [[Algoritme|algoritmiese]] samestelling gemanipuleer word. Oorspronklik bedink as 'n [[samesweringsteorie]] wat beweer dat die verskynsel 'n gekoördineerde poging is om die bevolking te beheer en ware menslike interaksie te verminder, word die konsep ook in die omgangstaal gebruik om die impak van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI) te beskryf en slegs die kernwaarnemings te beklemtoon sonder om oor die dryfkragte te spekuleer.<ref name="Atlantic" /><ref name="DAO2023">{{cite book |last=Dao |first=Bridgit |url=https://books.google.com/books?id=MKPREAAAQBAJ |title=The Metaweb The Next Level of the Internet |date=2023 |publisher=CRC Press |isbn=9781000960495 |access-date=1 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319181803/https://www.google.com/books/edition/The_Metaweb/MKPREAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |archive-date=19 Maart 2024 |url-status=live}}</ref><ref name="Berghel2026" /><ref name="Boatwright2026" /> Ondersteuners van die volledige teorie beweer dat sosiale robotte doelbewus geskep is om algoritmes te manipuleer en soekresultate te verbeter om verbruikers te beïnvloed.<ref name="Mariani2023">{{cite journal |last=Mariani |first=Robert |date=2023 |title=The Dead Internet to Come |url=https://www.jstor.org/stable/27244117 |url-status=live |journal=The New Atlantis |volume=73 |issue=73 |pages=34–42 |jstor=27244117 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123081249/https://www.jstor.org/stable/27244117 |archive-date=23 Januarie 2024 |access-date=23 Januarie 2024}}</ref><ref name="Gonzales1">{{cite news |last=Gonzales III |first=Vic |date=28 Junie 2023 |title=The Internet is Dead: The Truth Behind the Dead Internet Theory |url=https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230704030116/https://capiz-news.com/the-internet-is-dead-the-truth-behind-the-dead-internet-theory/ |archive-date=4 Julie 2023 |access-date=4 Julie 2023 |agency=Capiz News}}</ref> Sommige voorstanders beskuldig ook regeringsagentskappe daarvan dat hulle robotte gebruik om openbare persepsie en menings te vorm.<ref name="Atlantic">{{Cite web |last=Tiffany |first=Kaitlyn |date=2021-08-31 |title=Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-access = subscription |access-date=2023-03-06 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306110843/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/08/dead-internet-theory-wrong-but-feels-true/619937/ |url-status=live }}</ref><ref name="Mariani2023" /><ref name="Renzella2024">{{cite news |last1=Renzella |first1=Jake |last2=Rozova |first2=Vlada |title=The 'dead internet theory' makes eerie claims about an AI-run web. The truth is more sinister |url=https://www.unsw.edu.au/newsroom/news/2024/05/-the-dead-internet-theory-makes-eerie-claims-about-an-ai-run-web-the-truth-is-more-sinister |access-date=21 Junie 2024 |publisher=University of New South Wales |date=20 Mei 2024}}</ref> Die dooie internetteorie het hernieude belangstelling gekry na die KI-oplewing wat in die 2020's begin het, met [[groot taalmodel]] (GTM)-[[kletsbot]]te en teks-na-beeld-modelle wat na vore gekom het as tegnologieë wat teoreties mensgeskrewe inhoud op die web kan oordonder.<ref name="Bloomberg2025">{{cite news |last=Lapowsky |first=Issie |date=8 Mei 2025 |title=Maybe Al Slop Is Killing the Internet, After All |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-05-08/maybe-ai-slop-is-killing-the-internet-after-all |work=Bloomberg News |url-access=subscription |access-date=26 Augustus 2025 |archive-url= |archive-date= |quote= Die dooie internet-teorie het in 2021 gewild geword na 'n plasing van 'n gebruiker genaamd IlluminatiPirate op 'n obskure aanlyn forum. IlluminatiPirate het aangevoer dat die internet 'n groot, onmenslike woesteny geword het, gevul met algoritmies geoptimaliseerde nabootsings. Die teorie het die hele ding blameer op 'n geheime regeringsameswering, wat dit maklik gemaak het om af te wys. Maar die koms van gereedskap soos ChatGPT en Midjourney het dit pontuit profeties laat lyk. Sosiale media voel vreemder. Soektog voel erger. Hele KI-gegenereerde nuusnetwerke het oornag ontstaan. Meta Platforms Inc. voorsien 'n toekoms waar KI betrokke is by die skep van 'n aansienlike deel van die plasings op Facebook en Instagram. Webwerwe soos [[Wikipedia]] buig onder die gewig van KI-kruipers wat rondkruip op hul bladsye, op soek na vars inligting om hul modelle te voed. Dit alles skep 'n terugvoerlus, waar KI-gegenereerde inhoud geskep word om KI-aangedrewe aanbevelingstelsels tevrede te stel, wat dreig om mense in omstanders te verander.}}</ref><ref name="Time2025"/><ref name="Forbes2025">{{cite news |last=Murray |first=Conor |date=13 Oktober 2025 |title=Ohanian And Altman Warn Of 'Dead Internet Theory'—What Is It And How Is AI Making It Happen? |url=https://www.forbes.com/sites/conormurray/2025/10/13/ohanian-and-altman-warn-of-dead-internet-theory-what-is-it-and-how-is-ai-making-it-happen/ |work=Forbes |access-date=14 Februarie 2026 |quote= Reddit-medestigter Alexis Ohanian en OpenAI-medestigter [[Sam Altman]] het die afgelope weke op sosiale media gewaarsku teen die "Dooie Internetteorie", 'n idee dat die internet oorheers word deur botaktiwiteit in plaas van mense - maar kenners wat die idee eens as 'n samesweringsteorie afgemaak het, waarsku dat dit eintlik wettig kan wees te midde van die opkoms van kunsmatige intelligensie.}}</ref> <ref name="Ruiz2025">{{cite book |last=Diaz Ruiz |first=Carlos |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-mono/10.4324/9781003506676-9/bots-talking-bots-carlos-diaz-ruiz |title=Market-Oriented Disinformation Research |publisher=Routledge |year=2025 |isbn=9781003506676 |location=UK |pages=196–218 |chapter=Bots Talking to Bots: Synthetic Media, AI-Generated Content, and the “Dead Internet” Conspiracy Theory |doi=10.4324/9781003506676 |access-date=6 November 2025}}</ref> In die tyd sedertdien het [[sosiale media]]-webwerwe 'n gemete toename in bot-aktiwiteit gesien, soos algoritmiese feeds wat lae-gehalte [[KI-slop]] vertoon ten koste van gebruikersgegenereerde inhoud.<ref name="Wired2024">{{cite magazine |last=Knibbs |first=Kate |date=28 Oktober 2024 |title=AI Slop Is Flooding Medium |url=https://www.wired.com/story/ai-generated-medium-posts-content-moderation/ |magazine=Wired |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit dui ook op 'n toekoms waarin die Dooie Internet-teorie tot stand kom. Die teorie, eens die domein van uiters aanlyn samesweringsdenkers, voer aan dat die oorgrote meerderheid van die internet sonder regte mense en mensgemaakte plasings is, maar eerder verstop is met KI-gegenereerde gemors en robotte. Namate generatiewe KI-instrumente meer algemeen word, sal platforms wat opgee om robotte uit te wis, 'n aanlyn wêreld skep waarin werk wat deur mense geskep word, al hoe moeiliker word om te vind op platforms wat deur KI oorstroom word.}}</ref><ref name="Prospect2024">{{cite news |last=Ball |first=James |date=14 September 2024 |title=Is anyone out there? — Dead Internet Theory says that you're the only human left online. It started out as a conspiratorial joke, but it is edging ever closer to reality |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/ideas/technology/internet/67864/dead-internet-theory-ai |work=Prospect |access-date=14 Februarie 2026 |quote=Dit is die idee wat die kern vorm van wat bekend geword het as die Dooie Internet-teorie, 'n grap-sameswering wat sê as jy hierdie woorde aanlyn lees, is jy die laaste persoon op die internet. Almal anders is 'n bot. [...] Die idee het amper 'n dekade gelede begin posvat, met die "doodstyd" van die internet wat tipies as ongeveer 2015 of 2016 gegee word - maar in die jare sedertdien het die werklikheid hierdie eens onsernstige sameswering begin weerspieël. Die klagte van die moderne internet is dat dit gevul is met 'slordige' inhoud, die geestelike opvolger van e-pos strooipos.}}</ref> Kommentators het sommige aspekte van die dooie-internetteorie gekoppel aan hierdie toename in generatiewe inhoud oor sosiale media.<ref name="Atlantic"/><ref name="Forbes2025"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Vladisavljević2023">{{cite book |last1=Vladisavljević |first1=Radovan |last2=Stojković |first2=Predrag |last3=Marković |first3=Svetlana |last4=Krstić |first4=Tamara |editor1-last=Premović |editor1-first=Jelena |title=Challenges of modern economy and society through the prism of green economy and sustainable development |date=2023 |publisher=Educational and business center for development of human resources, management, and sustainable development |isbn=978-86-81506-23-3 |pages=374–380 |chapter=New challenges of formulating a company's marketing strategy based on social network analysis}}</ref><ref name="Stenzel2024">{{cite conference |last1=Stenzel |first1=Gerhard |last2=Zorn |first2=Maximilian |last3=Altmann |first3=Philipp |last4=Mansky |first4=Maximilian Balthasar |last5=Kölle |first5=Michael |last6=Gabor |first6=Thomas |chapter=Self-Replicating Prompts for Large Language Models: Towards Artificial Culture |conference=The 2024 Conference on Artificial Life |title=ALIFE 2024: Proceedings of the 2024 Artificial Life Conference |date=July 2024 |doi=10.1162/isal_a_00813 |chapter-url=https://direct.mit.edu/isal/proceedings/isal2024/36/110/123523 |access-date=27 Oktober 2024}}</ref> <ref name="Colls2025">{{cite web |last=Colls |first=Tom |date=17 Mei 2025 |title=How dead is the internet? |url=https://www.bbc.com/audio/play/p0lbq62j |access-date=8 Augustus 2025 |website=BBC Audio |publisher=BBC}}</ref> Bronne sien die teorie asof dit 'n mate van waarheid daaragter het, of as 'n potensieel realistiese voorspelling van die [[internet]] se toekoms bied.<ref name="Forbes2025"/><ref name="Wired2024"/><ref name="Prospect2024"/><ref name="Walter2024">{{cite journal |last=Walter |first=Y. |title=Artificial influencers and the dead internet theory |journal=AI & Society |date=5 Februarie 2024 |volume=40 |pages=239–240 |doi=10.1007/s00146-023-01857-0 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |access-date=8 Februarie 2024 |archive-date=8 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208085059/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-023-01857-0 |url-status=live }}</ref><ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="PopularMechanics2025">{{Cite web |date=2025-09-09 |title=The Internet Will Be More Dead Than Alive Within 3 Years, Trend Shows |url=https://www.popularmechanics.com/science/a65997294/dead-internet-explained/ |access-date=2025-09-10 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref> Een bron gebruik die term "Dooie-internet" om aanlyn ruimtes te beskryf wat generatiewe inhoud huisves, en laat die woord "teorie" eksplisiet weg.<ref name="Grothaus2026">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=The 'zombie internet' has arrived—and it has devastating consequences for advertising, social media, and the human web |url=https://www.fastcompany.com/91489308/zombie-internet-devastating-consequences-advertising-social-media-human-web-dead-internet-moltbook-ai-tbpn |website=Fast Company |access-date=15 Februarie 2026}}</ref> Binne die akademiese literatuur is 'n "slanker" weergawe van die teorie bespreek wat op kernbeginsels fokus en die samesweringselemente eksplisiet stroop.<ref name="Berghel2026" /> ==Oorsprong en verspreiding== [[Lêer:Twitter bots 2016-11-13.png|duimnael|[[Twitter]]-bots plaas soortgelyke boodskappe vyf dae na die 2016-verkiesing in die Verenigde State.]] Akademiese literatuur sukkel dikwels om aanlyn subkulture en samesweringsteorieë te dokumenteer, wat die oorsprong van die dooie internetteorie moeilik maak om presies te identifiseer.<ref name="Venturini 2022">{{cite journal |last=Venturini |first=Tommaso |title=Online Conspiracy Theories, Digital Platforms and Secondary Orality: Toward a Sociology of Online Monsters |journal=Theory, Culture & Society |date=2022 |volume=39 |issue=5 |pages=61–80 |doi=10.1177/02632764211070962 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/02632764211070962 |access-date=6 November 2025}}</ref> Daar word geglo dat die eerste plasing oor die dooie-internetteorie ontstaan het op die beelgroep Wizardchan.<ref name=":1" /> In 2021 is 'n plasing getiteld "''Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake''" op die forum Agora Road se Macintosh Cafe esoteriese bord gepubliseer deur 'n gebruiker genaamd "IlluminatiPirate",<ref>{{cite web |author=IlluminatiPirate |title=Dead Internet Theory: Most of the Internet is Fake |url=https://forum.agoraroad.com/index.php?threads/dead-internet-theory-most-of-the-internet-is-fake.3011/ |website=Agora Road's Macintosh Cafe |date=5 Januarie 2021 |access-date=14 November 2024}}</ref> wat beweer het dat dit voortbou op vorige plasings van dieselfde groep en van Wizardchan,<ref name="Atlantic"/> en die term se verspreiding verder as hierdie aanvanklike beeldgroepe aandui.<ref name="Atlantic"/><ref name="Bloomberg2025"/><ref name="Gopani1">{{cite news |last=Gopani |first=Avi |title=Conspiracy Theorists Says The Internet Has Been Dead Since 2016 |url=https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |access-date=16 Junie 2023 |agency=Analytics India Magazine |date=6 September 2021 |archive-date=16 Junie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165024/https://analyticsindiamag.com/conspiracy-theorists-says-the-internet-has-been-dead-since-2016/ |url-status=live }}</ref> Die samesweringsteorie het in die aanlynkultuur versprei deur wydverspreide dekking op platforms soos [[YouTube]], [[Reddit]] en [[Twitter]], waar dit versterk is deur aanlyn gemeenskappe en inhoudskeppers.<ref name="Atlantic"/> Dit het meer hoofstroom-aandag gekry met 'n artikel in September 2021 in The Atlantic getiteld Maybe You Missed It, but the Internet 'Died' Five Years Ago.<ref name="Ruiz2025"/> Hierdie artikel is wyd aangehaal deur ander artikels oor die onderwerp.<ref name="Gopani1"/><ref name="Naraharisetty1">{{Cite web |last=Naraharisetty |first=Rohitha |date=2022-10-31 |title=What the 'Dead Internet Theory' Predicted About the Future of Digital Life |url=https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |access-date=2023-03-06 |website=The Swaddle |language=en-US |archive-date=2023-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306125504/https://theswaddle.com/what-the-dead-internet-theory-predicted-about-the-future-of-digital-life/ |url-status=live }}</ref> In 2023 het die dooie-internetteorie akademiese literatuur betree toe 'n boek wat deur die CRC Press gepubliseer is, 'n definisie van die dooie-internetteorie in sy woordelys ingesluit het, en in 2024, toe 'n opiniestuk getiteld ''Kunsmatige beïnvloeders en die dooie internetteorie'' in die Curmudgeon Corner van KI & Samelewing gepubliseer is.<ref name="DAO2023"/><ref name="Walter2024"/> Die woordelysdefinisie het die volledige teorie bespreek, terwyl die opiniestuk dit nie gedoen het nie, en eerder gefokus het op KI-gegenereerde inhoud en KI-gedrewe interaksies. Hierdie twee bronne is aangehaal deur ander akademiese artikels wat die onderwerp bespreek.<ref name="Sommerer2025"/><ref name="McLean2025"/><ref name="Ruiz2025"/><ref name="Leikauf2025"/> In 2026 het 'n publikasie in Computer voortgebou op die KI & Samelewing-artikel deur te onderskei tussen 'n "Slanker" weergawe van die dooie-internetteorie, gesentreer op die kernbewyse, en die "samesweringsbelaaide" volledige weergawe.<ref name="Berghel2026" /> Die onlangse groei in belangstelling in die dooie-internetteorie is gekoppel aan toenemende openbare bewustheid van robotte, algoritmiese inhoudverspreiding en vooruitgang in [[kunsmatige intelligensie]].<ref name=":2">{{Cite web |title=What Is the Dead Internet Theory? |url=https://builtin.com/articles/the-dead-internet-theory |access-date=2026-04-13 |website=Built In |language=en}}</ref> Met die toename in openbare bewustheid het 'n artikel in 2026 geïdentifiseer dat die dooie internetteorie in die omgangstaal gebruik is om te verwys na die aanname dat robotte die meerderheid van die aanlyn inhoud skep.<ref name="Boatwright2026">{{cite journal |last1=Boatwright |first1=Brandon C. |last2=DiRusso |first2=Carlina |last3=Pyle |first3=Andrew |title=Somebody's poisoned the water hole! Advancing social media data collection principles to account for the effects of AI slop on public relations scholarship |journal=Public Relations Review |date=2026 |volume=52 |issue=3 |article-number=102716 |doi=10.1016/j.pubrev.2026.102716 |doi-access=free }}</ref> ==Bewerings== [[Lêer:404 File not found.png|duimnael|ʼn Gebreekte skakel lei gewoonlik tot 'n foutboodskap. Hierdie gebreekte skakels dra oor tyd by tot skakelvrot.]] Die dooie-internetteorie het twee hoofkomponente: dat organiese menslike aktiwiteit op die web deur robotte en algoritmies saamgestelde soekresultate vervang is, en dat staatsakteurs dit doen in 'n gekoördineerde poging om die menslike bevolking te manipuleer.<ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024">{{cite news |last=Felton |first=James |title=Dead Internet Theory: According To Conspiracy Theorists, The Internet Died In 2016 |url=https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |access-date=7 April 2024 |publisher=IFLScience |date=1 Februarie 2024 |archive-date=26 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226045320/https://www.iflscience.com/dead-internet-theory-according-to-conspiracy-theorists-the-internet-died-in-2016-72617 |url-status=live }}</ref><ref name="Grothaus2024">{{cite web |last=Grothaus |first=Michael |title=Is the 'Dead Internet' theory suddenly coming true? This could be a sign |url=https://www.fastcompany.com/91092650/dead-internet-theory-true-tiktok-ai-influencers |website=Fast Company |access-date=21 Junie 2024 |date=4 April 2024}}</ref> Die eerste deel van die teorie word beskryf as die hoofargument, en die tweede waar die samesweringsgedeelte begin.<ref name="Grothaus2024"/> Hierdie eerste deel, dat robotte baie van die inhoud op die internet skep en miskien meer as organiese menslike inhoud bydra, is al 'n rukkie 'n bron van kommer, met die oorspronklike plasing deur "IlluminatiPirate" wat die 2018-artikel "''How Much of the Internet Is Fake? Turnes Out, a Lot of It, Actually''" in ''New York magazine'' aanhaal.<ref name="Atlantic"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Read1"/> Die dooie internetteorie gaan verder in om in te sluit dat soekenjins die web sensureer deur inhoud te filter wat nie wenslik is nie deur te beperk wat geïndekseer en in soekresultate aangebied word.<ref name="DAO2023"/> Hierdie probleem word vererger deur die verskynsel bekend as skakelvrot, wat veroorsaak word wanneer inhoud op 'n webwerf onbeskikbaar raak, en alle skakels daarna op ander webwerwe breek.<ref name="DAO2023"/> Die dooie-internetteorie dui daarop dat dit deel is van die sameswering om gebruikers te beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, inhoud aanlyn. Die tweede helfte van die dooie-internetteorie bou voort op hierdie waarneembare verskynsel deur voor te stel dat die Amerikaanse regering, korporasies of ander akteurs gebruikers doelbewus beperk tot saamgestelde, en moontlik kunsmatige, KI-gegenereerde inhoud, om die menslike bevolking om 'n verskeidenheid redes te manipuleer.<ref name="Atlantic"/><ref name="DAO2023"/><ref name="Felton2024"/><ref name="Grothaus2024"/> In die oorspronklike plasing word die idee dat robotte menslike inhoud verplaas het, beskryf as die "opstelling", met die "tesis" van die teorie self wat fokus op die Verenigde State se regering wat hiervoor verantwoordelik is, en lui: "Die Amerikaanse regering is betrokke by 'n kunsmatige intelligensie-aangedrewe gasbeligting van die hele wêreldbevolking."<ref name="Atlantic"/><ref name="Mariani2023"/> ==="Swak" en "Sterk" weergawes=== 'n Hoofstuk uit 2025 in die boek ''Market-Oriented Disinformation Research'' het die teorie beskryf as 'n "swak" en "sterk" weergawe.<ref name="Ruiz2025"/> Die "swak" weergawe van die teorie beweer dat daar 'n groep elites is wat robotte gebruik om openbare diskoers te vorm, terwyl die "sterk" weergawe van die teorie beweer dat die samelewing self ineengestort het as gevolg van 'n katastrofiese gebeurtenis, en dat 'n entiteit (miskien vreemdelinge of hoogs gevorderde kunsmatige intelligensie<ref>{{harvnb|Diaz Ruiz|2025|p=[https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100112/9781040355121.pdf?sequence 206]}}</ref>) mense aan die internet verbind hou om hierdie werklikheid te verbloem.<ref name="Ruiz2025"/> ==="Slanker" dooie-internetteorie=== In 'n artikel uit 2026 het Hal Berghel bespreek wat hy 'n "slanker" dooie internetteorie genoem het, "gestroop van paranoia, vooroordeel, politiek en polemiek."<ref name="Berghel2026">{{cite journal|last1=Berghel |first1=Hal |title=Generative AI is Breathing New Life Into the Dead Internet Theory |journal=Computer |date=2026 |volume=59 |issue=1 |pages=132–139 |doi=10.1109/MC.2025.3616665 }}</ref> In hierdie bespreking wys Berghel na die 2024-publikasie in ''AI & Society'' deur Yoshija Walter, en lys algoritmies gegenereerde inhoud, generatiewe KI-byprodukte, die ingewikkeldheid vir sommige mense om tussen dié en mensgegenereerde inhoud te onderskei, en die gevolglike wantroue en waninligting as die kern van die dooie-internetteorie. Berghel betreur dat samesweringsteoretici hierdie verskynsels neem en onwaarskynlike bewerings maak, terwyl hulle aanvoer dat die kernkritiek daarvan nie afgewys moet word nie.<ref name="Berghel2026"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{normdata}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Internet]] b0590zhrc0lxb7ud350j3sm8fkb9w3e 10 463679 2916730 2026-07-09T18:10:09Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916730 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2009 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 3 [[Sunette Loubser|Loubser]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 7 [[Ashlyn Kilowan|Kilowan]] • 8 [[Trisha Chetty|Chetty]] • 9 [[Alicia Smith|Smith]] • 11 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 12 [[Susan Benade|Benade]] • 13 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 17 [[Charlize van der Westhuizen|C. van der Westhuizen]] • 18 [[Cri-Zelda Brits|Brits]] • 22 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 72 [[Claire Terblanche|Terblanche]] • 89 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • [[Marizanne Kapp|Kapp]] • [[Yolandi van der Westhuizen|Y. van der Westhuizen]] • [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] • Afrigter: [[Noor Rhode|Rhode]] | below = [[Kirstie Thomson]] het weens 'n besering aan die span onttrek; sy is met [[Marizanne Kapp]] vervang. }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 9g7c2vuz5uv6fgl4fcz9hobbjognw81 1 463680 2916732 2026-07-09T18:12:09Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2916732 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 463681 2916737 2026-07-09T18:26:41Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing= Dooie-internetteorie illustrasie |bron= Chat GPT |datum= 9 Julie 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2916737 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= Dooie-internetteorie illustrasie |bron= Chat GPT |datum= 9 Julie 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} lnc3t8zjue0st4gi9klg104b0ie9l1n 10 463682 2916738 2026-07-09T18:30:17Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916738 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2013 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Mignon du Preez|du Preez]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Cri-Zelda Brits|Brits]] • 3 [[Susan Benade|Benade]] • 4 [[Trisha Chetty|Chetty]] • 5 [[Savanna Cordes|Cordes]] • 6 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 7 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 8 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 9 [[Sunette Loubser|Loubser]] • 10 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 11 [[Suné Luus|Luus]] • 12 [[Yolandi Potgieter|Potgieter]] • 13 [[Elriesa Theunissen-Fourie|Theunissen]] • 14 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 15 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] • Afrigter: [[Stephen Jones (krieketafrigter)|Jones]] | below = [[Dinesha Devnarain]] het weens 'n besering aan die span onttrek; sy is met [[Suné Luus]] vervang. }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 4ip53yz6l8rwjsx2wlueqeuhsl6hcqt 10 463683 2916739 2026-07-09T18:30:48Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916739 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2017 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Trisha Chetty|Chetty]] • 3 [[Moseline Daniels|Daniels]] • 4 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 5 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 6 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • 7 [[Masabata Klaas|Klaas]] • 8 [[Nadine de Klerk|de Klerk]] • 9 [[Lizelle Lee|Lee]] • 10 [[Suné Luus|Luus]] • 11 [[Raisibe Ntozakhe|Ntozakhe]] • 12 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 13 [[Andrie Steyn|Steyn]] • 14 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 15 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] • Afrigter: [[Stephen Jones (krieketafrigter)|Jones]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> ll27ldbfa7bwvvkszc4dz7nwdlt1fnb 10 463684 2916745 2026-07-09T18:40:12Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916745 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2022 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Suné Luus|Luus]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 3 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • 4 [[Lara Goodall|Goodall]] • 5 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] • 6 [[Lizelle Lee|Lee]] • 7 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 8 [[Masabata Klaas|Klaas]] • 9 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 10 [[Nonkululeko Mlaba|Mlaba]] • 11 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 12 [[Sinalo Jafta|Jafta]] • 13 [[Tazmin Brits|Brits]] • 14 [[Trisha Chetty|Chetty]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 15 [[Tumi Sekhukhune|Sekhukhune]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 2c43f9fbot30qtaxon9o1pd4iavrecy 10 463685 2916747 2026-07-09T18:45:11Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916747 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2025 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Tazmin Brits|Brits]] • 4 [[Nondumiso Shangase|Shangase]] • 5 [[Masabata Klaas|Klaas]] • 7 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 10 [[Sinalo Jafta|Jafta]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 12 [[Tumi Sekhukhune|Sekhukhune]] • 14 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 25 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 27 [[Anneke Bosch|Bosch]] • 28 [[Nonkululeko Mlaba|Mlaba]] • 32 [[Nadine de Klerk|de Klerk]] • 72 [[Karabo Meso|Meso]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 77 [[Annerie Dercksen|Dercksen]] • 96 [[Suné Luus|Luus]] • 99 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • Afrigter: [[Mandla Mashimbyi|Mashimbyi]] | below = Reserwe: [[Miané Smit]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> tpt6q18l8vafl7y92lf6gyltpc3iekr 10 463686 2916749 2026-07-09T18:50:03Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916749 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2000 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 2000|2000 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Kim Price|Price]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Anina Burger|Burger]] • 3 [[Helen Davies|Davies]] • 4 [[Cindy Eksteen|Eksteen]] • 5 [[Alison Hodgkinson|Hodgkinson]] • 6 [[Ally Kuylaars|Kuylaars]] • 7 [[Levona Lewis|Lewis]] • 8 [[Nolu Ndzundzu|Ndzundzu]] • 9 [[Linda Olivier|Olivier]] • 10 [[Denise Reid|Reid]] • 11 [[Hanri Strydom|Strydom]] • 12 [[Yulandi van der Merwe|van der Merwe]] • 13 [[Sune van Zyl|van Zyl]] • 14 [[Sunette Viljoen|Viljoen]] • 15 [[Daleen Terblanche|Terblanche]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • Afrigter: [[Rodney Willemburg|Willemburg]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 2o7pdq1elvcx5sgcdws9k6kb5vfutcy 10 463687 2916750 2026-07-09T18:55:24Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916750 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (1997 Vrouekrieketwêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[Vrouekrieketwêreldbeker 1997|1997 Vrouekrieketwêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Kim Price|Price]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Elizabeth Akehurst|Akehurst]] • 3 [[Alicia Bezuidenhout|Bezuidenhout]] • 4 [[Helen Davies|Davies]] • 5 [[Belinda Dermota|Dermota]] • 6 [[Cindy Eksteen|Eksteen]] • 7 [[Alta Kotze|Kotze]] • 8 [[Ally Kuylaars|Kuylaars]] • 9 [[Kerri Laing|Laing]] • 10 [[Linda Olivier|Olivier]] • 11 [[Denise Reid|Reid]] • 12 [[Anne Stears|Stears]] • 13 [[Karin Swart|Swart]] • 14 [[Daleen Terblanche|Terblanche]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> th6leersqmdxwkxmrjtu8nt97c3hcrq 10 463688 2916752 2026-07-09T19:15:04Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916752 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2009 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Sunette Loubser|Loubser]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Alicia Smith|Smith]] • 3 [[Susan Benade|Benade]] • 4 [[Cri-Zelda Brits|Brits]] • 5 [[Trisha Chetty|Chetty]] • 6 [[Dinesha Devnarain|Devnarain]] • 7 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 8 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 9 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 10 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 11 [[Ashlyn Kilowan|Kilowan]] • 12 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 13 [[Charlize van der Westhuizen|van der Westhuizen]] • 14 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 0ucpvbw28gbzleifv99abzt9pwkgr8l 10 463689 2916753 2026-07-09T19:20:06Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916753 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2010 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Cri-Zelda Brits|Brits]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Susan Benade|Benade]] • 3 [[Trisha Chetty|Chetty]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 4 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 5 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 6 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 7 [[Ashlyn Kilowan|Kilowan]] • 8 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 9 [[Sunette Loubser|Loubser]] • 10 [[Alicia Smith|Smith]] • 11 [[Angelique Taai|Taai]] • 12 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 13 [[Charlize van der Westhuizen|van der Westhuizen]] • 14 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 9ebvgzh0dbhc1hsxu5ew0krjos9dw1d 10 463690 2916754 2026-07-09T19:30:16Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916754 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2012 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Mignon du Preez|du Preez]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Trisha Chetty|Chetty]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 3 [[Susan Benade|Benade]] • 4 [[Dinesha Devnarain|Devnarain]] • 5 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 6 [[Alison Hodgkinson|Hodgkinson]] • 7 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 8 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 9 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • 10 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 11 [[Sunette Loubser|Loubser]] • 12 [[Suné Luus|Luus]] • 13 [[Yolandi van der Westhuizen|van der Westhuizen]] • 14 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 6tyt6mwhvrt83wr99pscn094qprsi1h 10 463691 2916755 2026-07-09T19:30:50Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916755 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2014 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Mignon du Preez|du Preez]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Trisha Chetty|Chetty]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 3 [[Moseline Daniels|Daniels]] • 4 [[Shandre Fritz|Fritz]] • 5 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 6 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 7 [[Lizelle Lee|Lee]] • 8 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 9 [[Sunette Loubser|Loubser]] • 10 [[Suné Luus|Luus]] • 11 [[Nadine Moodley|Moodley]] • 12 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 13 [[Yolandi van der Westhuizen|van der Westhuizen]] • 14 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> c6g3izjjcypwqsn7d8852ynlgq8dbdd 10 463692 2916756 2026-07-09T19:40:14Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916756 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2016 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 22 [[Mignon du Preez|du Preez]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 8 [[Trisha Chetty|Chetty]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 15 [[Moseline Daniels|Daniels]] • 17 [[Dinesha Devnarain|Devnarain]] • 21 [[Yolani Fourie|Fourie]] • 89 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 7 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 89 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • 5 [[Masabata Klaas|Klaas]] • 67 [[Lizelle Lee|Lee]] • 11 [[Marcia Letsoalo|Letsoalo]] • 96 [[Suné Luus|Luus]] • 81 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] • 25 [[Chloe Tryon|Tryon]] • [[Odine Kirsten|Kirsten]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 76uigil4bl2l9iopm8jvcz2t5qjjjwc 10 463693 2916757 2026-07-09T19:45:06Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916757 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2018 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Moseline Daniels|Daniels]] • 3 [[Yolani Fourie|Fourie]] • 4 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 5 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 6 [[Masabata Klaas|Klaas]] • 7 [[Lizelle Lee|Lee]] • 8 [[Suné Luus|Luus]] • 9 [[Zintle Mali|Mali]] • 10 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 11 [[Robyn Searle|Searle]] • 12 [[Tumi Sekhukhune|Sekhukhune]] • 13 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 14 [[Faye Tunnicliffe|Tunnicliffe]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 15 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> sguhlso4dl3ofo83jqx4nju1otgdrne 10 463694 2916759 2026-07-09T20:30:08Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916759 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2020 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 2 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 3 [[Trisha Chetty|Chetty]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 4 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 5 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 6 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • 7 [[Masabata Klaas|Klaas]] • 8 [[Nadine de Klerk|de Klerk]] • 9 [[Lizelle Lee|Lee]] • 10 [[Suné Luus|Luus]] • 11 [[Nonkululeko Mlaba|Mlaba]] • 12 [[Mignon du Preez|du Preez]] • 13 [[Tumi Sekhukhune|Sekhukhune]] • 14 [[Nondumiso Shangase|Shangase]] • 15 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 0sk856ssclmbzr0lduekyk8ync0r9n1 10 463695 2916760 2026-07-09T20:40:22Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916760 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2023 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = [[Suné Luus|Luus]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • [[Chloe Tryon|Tryon]] • [[Anneke Bosch|Bosch]] • [[Tazmin Brits|Brits]] • [[Nadine de Klerk|de Klerk]] • [[Annerie Dercksen|Dercksen]] • [[Lara Goodall|Goodall]] • [[Shabnim Ismail|Ismail]] • [[Sinalo Jafta|Jafta]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • [[Marizanne Kapp|Kapp]] • [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • [[Masabata Klaas|Klaas]] • [[Nonkululeko Mlaba|Mlaba]] • [[Delmi Tucker|Tucker]] • [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] • Afrigter: [[Hilton Moreeng|Moreeng]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> bfje8hmwyw50ihoym1brdh8nylg4xyu 10 463696 2916761 2026-07-09T20:45:06Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916761 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2024 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 14 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 27 [[Anneke Bosch|Bosch]] • 1 [[Tazmin Brits|Brits]] • 32 [[Nadine de Klerk|de Klerk]] • 77 [[Annerie Dercksen|Dercksen]] • 19 [[Mieke de Ridder|de Ridder]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 17 [[Ayanda Hlubi|Hlubi]] • 10 [[Sinalo Jafta|Jafta]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 7 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 99 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • 96 [[Suné Luus|Luus]] • 28 [[Nonkululeko Mlaba|Mlaba]] • 21 [[Seshnie Naidu|Naidu]] • 12 [[Tumi Sekhukhune|Sekhukhune]] • 25 [[Chloe Tryon|Tryon]] • Afrigter: [[Dillon du Preez|du Preez]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> 7bvx97cql2pslodmwb18jq3b4f32vkc 10 463697 2916762 2026-07-09T20:50:05Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2916762 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Proteas (2026 T20I-vrouewêreldbeker) | title = [[Proteas]]vrouekrieketspelers ([[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026 T20I-vrouewêreldbekergroep]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[Lêer:Flag of South Africa.svg|75px|Vlag van Suid-Afrika]] | list1 = 1 [[Tazmin Brits|Brits]] • 7 [[Marizanne Kapp|Kapp]] • 10 [[Sinalo Jafta|Jafta]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 12 [[Tumi Sekhukhune|Sekhukhune]] • 14 [[Laura Wolvaardt|Wolvaardt]] ([[Kaptein (sport)|k]]) • 25 [[Chloe Tryon|Tryon]] • 28 [[Nonkululeko Mlaba|Mlaba]] • 32 [[Nadine de Klerk|de Klerk]] • 53 [[Kayla Reyneke|Reyneke]] • 72 [[Karabo Meso|Meso]] ([[Paaltjiewagter|pw]]) • 77 [[Annerie Dercksen|Dercksen]] • 81 [[Dane van Niekerk|van Niekerk]] • 89 [[Shabnim Ismail|Ismail]] • 96 [[Suné Luus|Luus]] • 99 [[Ayabonga Khaka|Khaka]] • Afrigter: [[Mandla Mashimbyi|Mashimbyi]] }}<noinclude> [[Kategorie:Krieketsjablone]] </noinclude> qhsr6wblhgvdwlopb79jkx34dfp2gvf 3 463698 2916784 2026-07-09T21:37:46Z Mfield 200923 Mfield het bladsy [[Gebruikerbespreking:Wesborden]] na [[Gebruikerbespreking:Hylameixiaoweisileyi]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Wesborden|Wesborden]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Hylameixiaoweisileyi|Hylameixiaoweisileyi]]" 2916784 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Hylameixiaoweisileyi]] c6hx3mvfyemgd1plf23u9qwdcniy27d 0 463699 2916830 2026-07-10T07:14:32Z Aliwal2012 39067 Stuur aan na [[Palm Beach Internasionale Lughawe]] 2916830 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Palm Beach Internasionale Lughawe]] olnbwj8gktknxkogc2za47bu52biwg8