Wikipedia
alswiki
https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
Medium
Spezial
Diskussion
Benutzer
Benutzer Diskussion
Wikipedia
Wikipedia Diskussion
Datei
Datei Diskussion
MediaWiki
MediaWiki Diskussion
Vorlage
Vorlage Diskussion
Hilfe
Hilfe Diskussion
Kategorie
Kategorie Diskussion
Portal
Portal Diskussion
Buech
Buech Diskussion
Wort
Wort Diskussion
Text
Text Diskussion
Spruch
Spruch Diskussion
Nochricht
Nochricht Diskussion
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Schwäbisch
0
2234
1086056
1085656
2026-07-03T22:45:23Z
Jcb
356
1086056
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
[[Datei:Meschkerle-Brunne.jpg|mini|250px|''Doraus detnaus ·<br />bei d'r altâ Lendâ naus ···'']]
'''Schwäbisch''' isch â Grupp von [[Dialekt|Dialägd]] wo mer em Zendrom, em Oschdâ vo [[Baden-Württemberg|Badâ-Wirdâberg]] ond em [[Schwaben (Bayern)|Regierongsbezirk Schwabe]] vo [[Bayern|Boerâ]] schwätzt – ond se ghöred zu de [[Alemannisch]]e Dialekt.
== Geografische Verbroedong vom Schwäbischâ ==
[[Datei:Alemannic-Dialects-Map-German.png|mini|s Schwäbisch e Hellblau]]
S’Schwäbische isch â nôrdeschdliche Ausbrägong vom Alemannischâ em weidârâ Senn. Ouserhalb vom alemannischâ Schbrôchraom saed mr em Gebied, wo schwäbisch gschwätzt wird, zmoescht „Schwaben“, säll isch abr oegedlich falsch.
D oenzige Gegend, wo mr heitzudag „Schwaben“ (odr „Schwôbâ“) hoeßd, isch dr Regierongsbezirk Schwaba vom Bundesland Boerâ ond des historische [[Herzogtum Schwaben]] hät s ganze alemannische Schbroch- und Siâdlungsgebiat umfasst ghet. D richtige Bezoechnong firr d Gegend, wo schwäbisch gschwätzt wird, isch em „Schwäbischa“ odr au em „Schwôbâland“. S mittlera und eschdlicha Bade-Wirdâberg ond en Bayern da Regierongsbezirk Schwabe bildet also s Schwäbische.
D’Abgrenzung zo de andere Dialekt isch it immer ganz oifach zom fasse, weil d’Iibergangsgebiat maischt kairer politischä oder naduurraemlichâ Grenz entsprechet. A Ausnahm isch dä eschdliche Iibergang zum [[Bairisch]]ä, weller zimle guat dä Oschdgrenz vom Regiirongsbezirk Schwabe entschpricht. Im Siida und Siadweschtä vom schwäbische Sprochgebiat orientiiret sich d’Leyt oft a dä friahner bolitischa Grenz zwischem [[Grossherzogtum Baden|Großherzogtum Bade]] ond äm [[Württemberg#Königriich Württeberg vu 1806 bis 1918|Kenigroech Wirdâberg]], ob se iiren Dialekt Schwäbisch oder Bodeseealemannisch (am Bodesee) oder au Badisch (zom Schwarzwald na) nennet. Des entspricht aber zom Beyspiil nitt der Aidailung uff dr Kart rechts, wo d’siadliche Dail vo [[Oberschwaben|Oberwschwabe]] asä niideralemannisch aegordnet send.
D'schwäbische Dialägd onderschaeded sich zom Doel arg. Zu de bsonders endressande Doeldialägd vom ''Schwäbischâ'' ghert’s ''Älbler Schwäbisch,'' wo fo denne Leid gschwätzt wird, wo fo dr [[Schwäbische Alb|Schwäbischâ Alb]] ra kommet. Des Älbler Schwäbisch wird oft fo de Leit, wo dene er abgflachdâ Dialägd rond om [[Stuttgart|Schduagrd]] („Honoratiorâschwäbisch“) schwätzed, kaum verschtandâ. Ond en Schduagrd selbschd schwätzed vor ällem d’jonge Leid faschd bloß no [[hochdeutsch|hochdeitsch]], od’r was se zomendescht glaubed, dass hochdeidsch sei. (S’ geit dozua au sella Witz, zur Verdeitlichong: Said a Schduagrdere zu ihrm Buaba: „Bua, mr said ed gsagt, mr sagd gsaid…“)
== Oidoilung vom Schwäbischâ ==
Dr [[Friedrich E. Vogt]] (gugg onder Literatur) onderschaeded wie dr [[Karl Bohnenberger|Karl Bohnâberger]] ond dr Haag â schwäbische Dreigliederong:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Weschdschwäbisch'''||'''Middlschwäbisch'''||'''Oschdschwäbisch'''
|-----
|bråad, noa||bråed, noe||brôed/braed/broit, …
|-----
|raod, Sae||raod/rood, Sae/See||rôad, Sea
|-----
|Schlåf||Schlåf||Schlaof
|}
D ald Grenz zwischa Weschdschwäbisch ond Middlschwäbisch laofd vo Norda nåch Sida ogfär vo [[Ludwigsburg]] ibor [[Böblingen|Bebleng]], [[Tübingen|Dibeng]], [[Gammertingen|Gammerdenga]], Meßkirch bis nåch [[Pfullendorf|Pfulladorf]].
D ald Grenz zwischa Middlschwäbisch ond Oschdschwäbisch isch schwär zom ãgäa, weil ed älle [[Isoglosse|Isoglossâ]] zsẽma falled. Boerisch-Schwåba ghaerd drzua ond zwoe wirddabärgische Gẽgeda, wo jedes wie a Keil-Spitz uff Ulm zuaguggd: D Gẽged om Haedâhaem, [[Aalen|Ååla]] ond d Gẽged om [[Biberach an der Riß|Bibrach]] rom.<br /> Ao andore Laudonga hend a weschd-, middl- odor oschdschwäbischa Ausbrägong, gugg z. B. ondor [[Diphthong]].
== Kennzôecha vom Schwäbischâ ==
=== Ordografisch ond Grammadigalisch ===
S Schwäbische hôt a baar Kennzôechâ, wo fir s [[Niederalemannisch|Niideralemannische]] im Nôrde tibbisch send (also firs [[Oberrheinalemannisch|Oberrhaealemannische]] ond ebâ s Schwäbische):
*ö on ü kommed ed vor, s hoeßt ''Fr'''e'''sch, H'''ee'''f, Sch'''i'''ssl, K'''ii'''bl;'' des kommt ao beiâmâ Diphthong ([[altalemannisch]] üe) zom dragâ: ''m'''i'''ad, R'''i'''abl'' (= Rüpel). Säll hoeßt mr [[Entrundung]], ond die geits ao en a baar andere alemannische Dialägd.
*d [[Konsonant|Konsonandâ]] p ond t send ällâweil wôech: ''ha'''bb'''â, bä'''dd'''â, Bo'''dd''', gnä'''dd'''â,'' '''''D'''ibingâ'' – die Erschôenong hôeßt mr [[Oberdeutsche Konsonantenschwächung|Oberdeidsche Konsonandâschwächung]]; se isch im nerdlichâ Niideralemannischâ so schdarg, dass mr ao ''bättâ'' ka schreibâ, ohne dass es en Oehoemescher falsch läsâ dääd. Zu de verwôechde Konsonandâ gherd ao k, bloß dass säll am Silbâafang vor [[Vokal]] erhaldâ bleibd: '''''k'''oe Drä'''gg'''''
*d ''e'' am End send ällâweil abgheit, ''Aff, Aog, die Schwenz, Bejg'' (= Beige), ''Schäll'' (= Schelle)
Andere Kennzôechâ send tibbisch firs Schwäbische, aber doch send se ned ällâweil in jederâ Gegend verbrôeded:
 starke Neigung zur [[Diphthongierung|Diphdongierong]]; dr Vogt zähld uf u. a.:
*''H'''äâ'''rd, f'''äâ'''rn'' (= s letscht Johr), ''W'''äâ'''rchdech, D''ôâ'''rn, K'''ôâ'''rn''
*''Br'''ao'''schd'' (= Brunst), ''D'''ao'''schd'' (= Dunst)
*''f'''ai'''f'' (= fünf), ''f'''ai'''schdr'' (= finster), ''L'''ai'''sâ'' (= Linse), '''''wai'''schâ'' (= wünschen)
*''n'''ea'''mâ (nehmen), g'''eâ''' (geben), F'''eâ'''schdr'' (Fenster)
*''D'''ui'''fl, Z'''ui'''gs, Sch'''ui'''er'' (= Scheuer), ''F'''ui'''er'', ''n'''ui''''' (= neu); ed vom Vogt: ''Gn'''ui'''b'''ui'''g'' (= Kniekehle)<br />Andere schwäbische Zwôelout guck onder [[Diphthong]].
*Dr Partikel gi/ge (''i gang '''ge''' essa'') isch im [[Südwestdeutscher Sprachatlas|Siedweschtdeitschâ Sprôchatlas]] fir s wirdebärgische Schwäbisch iberal belegt, ouser emâ glôene Dôel vom Graes Reidlingâ ond emâ großâ Dôel vom Graes Ulm ond Biberach (SSA III/1.401).<br />Dr [[Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben|Bayrisch-Schwäbische Sprochatlas]] hôt ''gi/ge'' lôeder bloß no im Zemahang mit „es kommt … regnen“ ufgnommâ – dô isch môeschtens ''zum'' ôegfiägt worâ, aber ällâmol ao ''ge''. Em â Drittel von dr Ortschaft isch ''ge'' in andere Zemahäng doch zuafällich ufgfallâ ond nodierd worâ (SBA 6/I Kart 14). Ällamôôl heert mr no d'Dobbld Form, wia en „nô kenna mr gô ge essa ganga“. Des gheert abr schao zom fordgschriddana Schwäbisch, wo mr blos noo ufam Land schwätzt.
*Im Schwäbischâ gälded die bekannte alemannische Kurz[[infinitv]]: ''hao, ha, hong'' (= haben), ''dao, doâ, duâ, doo'' (= tun), ''sae, sing'' (= sein), ''gao, go, gong, gangâ'' (= gehen), ''lao, lo, long'' (= lassen) ond äbâfalls in verschiidene Variandâ ''schdao, geâ, (g)säâ'' (= sehen).
*S [[Partizip Perfekt]] vo ''sae'' hôeßt im greaßârâ Dôel vom Schwôbâland ''gwä'' oder ''gwäâ'' im siedlichâ Wescht- ond im siedlichâ Middlschwäbisch hôeßts môeschdens ''gsai,'' im Greis Roddweil on Tuddlingâ ao ''gsee'' (SSA III/1.512). Im bayrischâ Schwôbâland wird ''gwäâ/gwä'' in dr Näe vom Bairischâ von ''gwesd'' oder ''gwesâ'' abgleest (SBS 6/I 165).
*S geit ao no fir's Ausdricka vo râ zeidlichâ Abfolge (Vorzeidigkeid) a dobbelts Partizip Perfekt en beschdimmde Ausdrick: „wia e (nô) gessa gheet hao, be´n e schaffa ganga“.
*Wia bei „oine, oiner, ois“, kâ mr ao zwoi beigâ: „zwoi“ (neidraal/ôglaar, sechlich), „zwua“ (weiblich), „zwee“ (mennlich). We mr also said: „dia zwee“ bedeided dees 2 Menner odr mennlich; „die zwua“ send nô 2 Weibr odr weiblich, ond „dia zwoi“ wär no gmischd odr ôglaar.
*Vrwended wrd ao „hao“ mid mâ Dativ- ond Akkusativ-Objekt („ebbr ebbes hao“), vôr ällem bei Bidda/Frôga: „Hôsch mr (bidde) a Weggle?“ – „Noi, i hao (dr) kois/nix“ ond erseds z. B. Sätz wia „Hôsch (bidde) a Weggle fir mi?“
Von ''hao'' isch s Partizip Perfekt ''ghett'' oder ''gheet'' (SSA III/1.502).
=== Pragmatik ===
Mr heert efters von Leid ouserhalb vom Schwôbâland, dr Schwôb a sich sei maulfaul. Säll isch aber ed wôar. Em Schwäbischâ geids aber so â Ard ''[[Datenkompression|Dadâkombressio]],'' mid derâ â Schwôb mit wenich Werder viel sagâ kaa. Mr saet nô ousdricklich blos no, was ed durch dâ Zsammahang scho glar isch.
Wenn sich zom Beischpiel zwôe schwäbische Baurâ morgends zuafällich uffem gleichâ Wäg dreffâd, ond ôener drvo saet ôefach ''„ao“,'' nô wär säller Sadz – je nach Jôhreszeid – uf hochdeitsch iebersedzd: „Guten morgen, gehen Sie auch auf's Feld zum (säen, Ernten, Pflügen, Eggen – je nach Jôhreszeid)?“.
S' geid em Schwäbischâ â ganz bekannde Gschicht vonemâ Wengerder, der mid saem Dengâ en dr Wengert nufgôôd, ond ondâ am Schdäffele â Felghaoâ schdandâ sied wo schaends äbbr vergessâ hôd. Em Vorbeilaofâ saed'r saem Bua blos: ''„Em Ra“''. Des hoesd: ''„Wemmr heid ôbâd wiedr hoemgangâd ond s'Schdäffâle ra kommâd nemmâd mr sälle Felghaoâ mid, mir kennâd so äbbes nemlich guad brauchâ“''.
A anders Beischbiel: Ân Maa laufd nôch viele Jôhr âmôl wiedr durch sôen Hôemedord im piedischdischâ Remsdaal, zmôl guggd ân frierâ Nôchbr von em ousemâ Faeschdr ond ruafd em ganz oofermiddeld zuâ: „Dr Deng isch dondâ“. Obwohl säller Maa den Nôchbr scho â baar Jôhr nemme gsäâ hôd, wôeß er glei, dass der Sadz bedeided: „Mein Sohn wohnt jetzt in Heidelberg und studiert Theologie.“
Ous Reidlengâ kommd no â ganz anders Beischbiel zu dem Thema. Des isch allerdengs â bissle makabr.
En Reidlengâ hôd mr frier zom Dood verudeilde begnadichd, wenn se no vor dr Hinrichdung a Weib zom heiradâ gfondâ hend. Also hôd au amôl ân verurdeilder Merder, wo scho uffm Schaffodd am Galgâ gschdândâ ischd, noâmôl guggt, ob bei dene Weibsleid ond Maedlâ, wo om dr Galga rom schdanded, ed vileichd no ôene wär, wo em gfallâ kedd.
Nochdemer kurz rom ond nom guggd ghed hôd, hôd er bloß no gsaed: „Nuff.“ Des ischs ledschde Wôrd, wo no vonem ieberlieferd ischd.
== Onderschied zwischâm Schwäbischâ ond andere alemannische Dialegd ==
S'Schwäbische hôd nadirlich schao â baar Onderschaedongskennzoechâ gegânieber de weschdliche ond siedliche alemannische Dialegd, abr sälle schdarge Drennong, wo heid ao no ällâmôl zwischâ „Alemannisch“ ond „Schwäbisch“ gmachd wird, hod en dr Haobdsach hischdorisch-polidische Ursachâ, ond koene schbrôchwissâschafdliche. So duâd mr ao heid no „Schwäbisch“ mit „Wirdâberg“ ond „Alemannisch“ mit „Badâ“ gleichsetzâ, ao wenn d'Schbrôchgrenza a bissle anderschd verlaofâd. Wemmr vo Schduâgârd ge Siedâ zuâ gôhd, merkt mr ganz deidlich, dass en de weschdlich glägene alemannische (em engerâ Sinn) Dialegd, ond de eschdlich drvo glägene schwäbische Dialegd beschdemmde Oegâardâ sich baraläl vo Nordâ noch Siedâ ousbraeded. Säll gild fir Wordgrenzâ, abr ao zom Beischbiel fir [[Diphthong|Diphtongierong]] ond [[Entrundung]].
Drom schdreidâd sich ao d'Schbrôchexperdâ, wie mr etz gnao Schwäbisch vom Alemannisch em engerâ Senn abgrenzâ kennd.
=== Gwäâ/Gsi Onderschied ===
Oen Vorschlag zom Onderschaedâ isch d'''gwäâ'' / ''gsi'' – Grenz, abr s'hod au Gegendâ, wo mr ''gsai'' oder vileichd sogar ''gsi'' saed, wo d Leid sich sälbr abr oedeidich als Schwôbâ bezoechnâd. Ouserdem isch sälle Grenz ([[Isoglosse|Isoglossâ]]) zwischa ''gwäâ'' ond ''gsai'' gared so karagderischdisch, des hoeßd, entlang vo derâ Grenz verlaofed koene andere uffälliche Word- oder Loudgrenzâ.
=== Neihochdeidsche Diphthongierong ===
Ân andrâ Vorschlag isch, d' sognannde "[[Diphthong|neihochdeidsche Diphthongierong]]" härznemmâ, des hoeßt, dass mr em Alemannischâ em engerâ Senn bschdemmde Loud, wo em Hochdeidschâ zuâ zwoeloud ''(Diphthong)'' verschobâ worâ sen, ed als zwoelout ousschbrichd, sondern als oen oenzichâ [[Vokal]] ([[Monophthong]]). Em Schwäbischâ isch des anderschd, dô hôd mr em sächzehndâ Jôrhonderd von de nerdlichere Dialekt sälle Diphthongierong iebernommâ:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Alemannisch im engerâ Senn'''||'''Hochdeidsch'''||'''Schwäbisch'''
|-----
|Ês n'''üü'''s H'''uu'''s ''(westlichs Hochalemannisch)''||Ein n'''eu'''es H'''au'''s||Â n'''ei'''s/n'''ui'''s H'''ou'''s
|}
S''''üü''' onds '''uu''' sen em Schwäbischâ also wie en de nerdlichere Oberdeidsche Dialegd ouserhalb vom Alemannischâ zuâ zwoelout verschobâ worâ, wenn ao abgschwächd ('''ou''' isch ân schwächerâ Zwoelout wie '''au''', ond '''ei''' isch â „entrundede“ Form vo '''eu'''. Des isch s'Merkmôl wo am heifichschdâ zur Drennong zwischâ Schwäbisch on Alemannisch im engerâ Senn brauchd wird. Onder '''[[Diphthong]]''' isch säll älles nomôl gnau erklärt.
Abr wie mit de andere Onderschaedongsmerkmôl hods ao dô Leid, wo ihr oegene Schbrôch als Schwäbisch bzoechnâd, wo abr e'er sälle hochalemannische „'''Uu'''sschprôch“ schwätzâd.
=== Woecher ig-Loud ===
 driddes Kennzoechâ kedd sae, dass mr em Nordweschtschwäbischâ dr Ousloud '''-ig''' woech machd, sogar no efters wie en dr Schdandardschbrôch, wo säller Ousloud ao scho wôecher wie en andra alemannischâ Dialekt brauchd wird. Nadirlich hôds en de oenzelne Dialegd fir a baar vo de folgende Beischbielwerder schbezielle Forma (z. B. dääd mr im Schwäbischâ ond ao en viele andere alemannische Dialegd e’er „reacht“ sagâ, anschdadd „richdich“), abr dôhannâ gôhds etz om d'Ousschbrôch:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Schrifdschbrôch'''||'''Schdandard-Ousschbrôch'''||'''NW-Schwäbisch'''||'''SO-Schwäbisch'''/'''Oberrhoialemannisch''' ||'''Südalemannisch'''
|-----
|wirklich||wirklich||wirglich|| wirglig || würkli/würklich
|-----
|richtig (= richtich)||richtich||richdich||richtig||richtig
|-----
|sündigen||sündigen||sindichâ||sindigê||sündigê
|-----
|eindeutig (=eindeutich)||eindeutich||oedeidich||oedeitig/eideitig/eiditig||eidütig
|-----
|wenig (=wenich)||wenich||wenich||wenig||wenig
|-----
|weniger||weniger||wenicher||weniger||weniger
|}
Allerdengs isch ao dees ed oedeidich, weil en manche hochalemannische Gegendâ säller Lout oefach abgschniddâ wird ('''würkli''', '''döitli''' …).
== Schbråchdiafena vom Schwäbischa ==
S'Schwäbische hôd – wia ao viele andere Dialegd – verschiedene Diâfâ, odr Ebânâ, wo sich en dr Haobdsach dren onderschaeded, wia eng am Hochdeidschâ, odr uf dr andrâ Seid, wie nôô am urschbrenglichâ Schwäbisch ôener schwädzd oder schreibd.
Mr kaa ao saagâ, dass ân Houfâ Leid em Schwôbâland ed bloß oene von dene Diâfâ schwädzed on beherrschâd, sondern älle. Faschd älle Schwôbâ verwendâd je nôch dem, in welârâ Omgäâbong se sich bewegâd, â Schbrôchdiafâ wo sällârâ Omgäâbong abassd isch.
A Beischbiel:
Wenn em Friâjôhr dr Ma morgends ousem Hous gôhd, saed er sôenerâ Frao:<br />
„I gao heid ge Wenderrôefâ ra dao.“
Wenn er drnô em Gschäfd bei sôene Kollegâ ischd, saed er:<br />
„I gang heid ge Winderraefâ ronder doa.“
Driffd'r uf dr Schdrôß en oobekanndâ ond will em sagâ, was'r vorhôd, nô saed'r:<br />„I geh heud Winderraefâ ronder machâ.“
Driffd'r abr ôen, wo er wôeß dass'r kôe Schwäbisch verschdôhd, nô saed'r:<br />
„Ich gehe heute Winterreifen herunter machen“, also Hochdeidsch mid schwäbischem Sadzbou.
Gugged ao, wia die Ousschbroch von „Wenderrôefâ“ ab dr zwôedâ Diâfâ aa s'Hochdeidsche aabassd wird!
Dr [[Friedrich E. Vogt]] (guck onder Lidderadur) onderschaeded als Schbrôchebânâ onder anderem:
=== Vollschwäbisch ===
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Em a Flägga uff dor sidwäschdlicha Alb'''||Mr said, se dääre iitz gao
|-----
|'''Em Lechschwäbischa'''||Ma sääd, se diare jezzed gong
|-----
|'''En dor Stuagordor Altstadt'''||Mr sechd, se dääded ezz gangâ
|-----
|'''En Zendralwirddabärg ond uff dor middlora Alb'''||Mor saed, se däded jezzd gao
|-----
|'''En Sigmaringa'''||Ma sait se daerad jetzd gau
|}
=== Honoratiorâ-Schwäbisch ===
Dô heißt em Vogt sae Sadz:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Honoratiorâ-Schwäbisch'''||Mr saggd, se würded ezzd gee
|}
Andere Ardâ vo „Schwäbisch“ sen s „Salonschwäbisch“ in dr Dialäkddichtung, wo an Houfâ Werder ond Formâ ous em Hochdeidschâ verdlehnd wärâd, à la „Auf de schwäbsche Eisebahnâ wollt amôl a Bäuerle fahrâ …“ – dr Vogt monierd dô „wollt“ – s unalemannisch [[Präteritum]]. Drôm miasts oegedlich hoeßâ: „Uf de schwäbische Eisâbahnâ hôd amôl â Beierle faarâ wellâ.“
=== Grammadigalische Aabassongâ a’s Hochdeidsche ===
Wie bei de andere alemannische Dialegd ao, wird's Schwäbische durch Oefliss vo de hochdeidschlaschdiche Mediâ ond d'graoßâ Mobilidäd en aeserâ modernâ Gsellschafd immer meh ufgwoechd. Ieber säll ka mr jammrâ odr ao ed – s'bassierd oefach. Drbei send oegendlich älle alemannische Dialegd ogfäär gleich bedroffâ. Â baar Ouswirgongâ uf d'schwäbische Grammadig zoegâd die folgende Beischbiel:
Vogt: „''wia s drhoim war'' – es gibt keine erste Vergangenheit im Schwäbischen! Es kann nur heißen: ''Wia s drhoim gwä isch.''“<br />
Dr [[Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben|Sprôchadlas von Boerisch-Schwôbâ]], wo anno … erhobâ wôrâ isch, hôd sôene Gwährspersonâ dr Satz „als ich noch ein kleiner Bub war …“ ibersedzâ lao. Im greaschdâ Dôel vom Ondersuechungsgebiit sen d Leid von dr Vorlag abgwichâ on hend ibersedzd: ''gwäe/gwesd/gwese be'' (Band 6/I, Kart 165).
An därâ Schdell hedd mr miaßâ dr hochdeidsche [[Relativsatz]] ufzealâ – aber dr Vogt isch ned paranoid gnuag gwää, dass er sich 1977 hedd kennâ vorschdellâ, dass amôl schwäbische Schrifdschdeller ufdräddâ däded wo schreibâd: „''Luit, '''die''' den ehnder abgflachta Dialekt um Stuagart rum sprechat''“ (Quälle: D Diskussion zu därâ Seide). Ao dr Akkusativ „den“ in dem Satz muâß mr mit Frogezôechâ versäâ.
Relativsätz ous âmâ Gedicht vom Vogt:<br />
''I suach nòch dene Nama, '''wo''' dò send nei'gsteckt gwä.''<br />
''I schlurk halt en dui Stehbierhalle nomm ('''wo''' dòmòls no net baut isch gwä)''
== S Aasääa vo dr schwääbischa Mundaart ==
Grad so wie em alemannischa em engera Senn (ond ao de moeschde andere Mundaarda em heidicha Eiroopa) schlaagt em Schwääbischa a ganz a kaldr Weed entgeega, wemmr uf d gsellschaftlich Akzeptanz naa guggt.
Dr Keeberle (Georg Köberlein) vo dr Rockgruppe [[Grachmusikoff]] môend wenigschdens:
*''Mir Schwòòba send en Deitschland dr allerledschde Drägg / wenn òenr schreit: ein Schwabe! – nòò sprenged älle wäg / mir wissed it warom, mir hend kòem was dao / kòener schwätzt mit ons, kòener will ons hao (…) ällaweil griaget mir òes uff dr Grend / blos weil mir Schwòòba send.''
Wenn ao dr Keeberle ned ällaweil älles Ärnschd mòend, ka mr ed vo dr Haad weisa:
*''Dr Fischkopf ond dr Boear kommt ällaweil en dr Glotza / Dr Schwòb kommt niä em Ferseä, s'isch jòò grad zom kotza / En de deitsche Media kommt älles, blos kòe Schwòòb / mir hend a scheiße Image, mir send dr Underdog …''
== Gugg ao ==
* [[Buech:Bibliografie Dialektliteratur/Schwaben|Lischt vo Schwäbische Autore]]
* [[Tübinger Gogenwitze|Dibenger Gogawitz]]
== Literatur ==
* [[Karl Bohnenberger]]: ''Die Mundartarten Württembergs. Eine heimatkundliche Sprachlehre'' (= ''Schwäbische Volkskunde.'' Band 4). Silberburg, Stuttgart 1928.
* [[Roland Groner]]: ''Gschriebå wiå gschwätzt. Schwäbisch mit all seinen Reizen – anschaulich und lebensnah; mit vielen konkreten Beispielen aus dem Alltag und einer umfangreichen Wortsammlung.'' SP-Verlag, Albstadt 2007, ISBN 3-9811017-4-X.
* [[Hubert Klausmann]]: ''Kleiner Sprachatlas von Baden-Württemberg.'' Verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2020.
* Hubert Klausmann: ''Schwäbisch. Eine süddeutsche Sprachlandschaft.'' wbg Theiss, Darmstadt 2014, ISBN 978-3-8062-3005-5.
* Hubert Klausmann, [[Konrad Kunze]], [[Renate Schrambke]]: ''Kleiner Dialektatlas. Alemannisch und Schwäbisch in Baden-Württemberg'' (= ''Themen der Landeskunde.'' Band 6). [[Konkordia GmbH|Konkordia-Verlag GmbH]], Bühl/Baden 1993, 2. Auflage 1994. 3. Auflage 1997, ISBN 3-7826-0166-1.
* Langenscheid Lilliput Schwäbisch: ''Rund 4000 Wörter und Wendungen.'' München 2000, ISBN 3-468-20036-6.
* Friedrich E. Vogt: ''Schwäbisch in Laut und Schrift. Eine ergründende und ergötzliche Sprachlehre.'' Stuttgart 1977, ISBN 3-7984-0340-6.
:En dr Grammatik vom Friedrich E. Vogt wird schwerpunktmäßich bhandeld s Schwäbisch em Gebiit em Oschdâ vo dr Nagold, im Südâ vo dr Enz ond im Nôrdâ on em Weschdâ vum mittlere Neggr – des isch s Land zwischâ Schduagrd, Reidlengâ, Diibengâ, Raodâburg on Pforzâ. Die andere schwäbische Landschafdâ wärâd am Rand berücksichtigd.
* Hermann Wax: ''Etymologie des Schwäbischen. Geschichte von mehr als 4.500 schwäbischen Wörtern.'' 2. erw. Auflage. Ulm 2005, ISBN 3-9809955-1-8.
* [[Schwäbisches Wörterbuch]]
* [[Schwäbisches Handwörterbuch]]
* [[Südwestdeutscher Sprachatlas]] (SSA)
* [[Sprachatlas von Nord-Baden-Württemberg]]
* [[Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben]] (SBS)
== External links ==
* {{Commons category|Swabian language|Schwäbisch}}
* {{Commons category|Swabian pronunciation|Schwäbischa Audiobeispil}}
* [http://www.schwaebisch-schwaetza.de/ Schwäbisch schwätza!] Schwäbisch-Werderbuâch ond ân Houfa andere endressande Gschichdâ iebers Schwäbische
* [http://www.autenrieths.de/links/linkwitz.htm A Linklischtâ zu schwäbische Seidâ] Werderbiachr, Schwobarock ond Schwobaseidâ
{{Normdaten}}
{{DEFAULTSORT:Schwabisch}}
[[Kategorie:Alemannischer Dialäkt]]
[[Kategorie:Schwobeland]]
sb04mp4pkwz82sg6fdi48jomczfu792
1086066
1086056
2026-07-03T23:02:22Z
Jcb
356
1086066
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
[[Datei:Meschkerle-Brunne.jpg|mini|250px|''Doraus detnaus ·<br />bei d'r altâ Lendâ naus ···'']]
'''Schwäbisch''' isch â Grupp von [[Dialekt|Dialägd]] wo mer em Zendrom, em Oschdâ vo [[Baden-Württemberg|Badâ-Wirdâberg]] ond em [[Schwaben (Bayern)|Regierongsbezirk Schwabe]] vo [[Bayern|Boerâ]] schwätzt – ond se ghöred zu de [[Alemannisch]]e Dialekt.
== Geografische Verbroedong vom Schwäbischâ ==
[[Datei:Alemannic-Dialects-Map-German.png|mini|s Schwäbisch e Hellblau]]
S’Schwäbische isch â nôrdeschdliche Ausbrägong vom Alemannischâ em weidârâ Senn. Ouserhalb vom alemannischâ Schbrôchraom saed mr em Gebied, wo schwäbisch gschwätzt wird, zmoescht „Schwaben“, säll isch abr oegedlich falsch.
D oenzige Gegend, wo mr heitzudag „Schwaben“ (odr „Schwôbâ“) hoeßd, isch dr Regierongsbezirk Schwaba vom Bundesland Boerâ ond des historische [[Herzogtum Schwaben]] hät s ganze alemannische Schbroch- und Siâdlungsgebiat umfasst ghet. D richtige Bezoechnong firr d Gegend, wo schwäbisch gschwätzt wird, isch em „Schwäbischa“ odr au em „Schwôbâland“. S mittlera und eschdlicha Bade-Wirdâberg ond en Bayern da Regierongsbezirk Schwabe bildet also s Schwäbische.
D’Abgrenzung zo de andere Dialekt isch it immer ganz oifach zom fasse, weil d’Iibergangsgebiat maischt kairer politischä oder naduurraemlichâ Grenz entsprechet. A Ausnahm isch dä eschdliche Iibergang zum [[Bairisch]]ä, weller zimle guat dä Oschdgrenz vom Regiirongsbezirk Schwabe entschpricht. Im Siida und Siadweschtä vom schwäbische Sprochgebiat orientiiret sich d’Leyt oft a dä friahner bolitischa Grenz zwischem [[Grossherzogtum Baden|Großherzogtum Bade]] ond äm [[Württemberg#Königriich Württeberg vu 1806 bis 1918|Kenigroech Wirdâberg]], ob se iiren Dialekt Schwäbisch oder Bodeseealemannisch (am Bodesee) oder au Badisch (zom Schwarzwald na) nennet. Des entspricht aber zom Beyspiil nitt der Aidailung uff dr Kart rechts, wo d’siadliche Dail vo [[Oberschwaben|Oberwschwabe]] asä niideralemannisch aegordnet send.
D'schwäbische Dialägd onderschaeded sich zom Doel arg. Zu de bsonders endressande Doeldialägd vom ''Schwäbischâ'' ghert’s ''Älbler Schwäbisch,'' wo fo denne Leid gschwätzt wird, wo fo dr [[Schwäbische Alb|Schwäbischâ Alb]] ra kommet. Des Älbler Schwäbisch wird oft fo de Leit, wo dene er abgflachdâ Dialägd rond om [[Stuttgart|Schduagrd]] („Honoratiorâschwäbisch“) schwätzed, kaum verschtandâ. Ond en Schduagrd selbschd schwätzed vor ällem d’jonge Leid faschd bloß no [[hochdeutsch|hochdeitsch]], od’r was se zomendescht glaubed, dass hochdeidsch sei. (S’ geit dozua au sella Witz, zur Verdeitlichong: Said a Schduagrdere zu ihrm Buaba: „Bua, mr said ed gsagt, mr sagd gsaid…“)
== Oidoilung vom Schwäbischâ ==
Dr [[Friedrich E. Vogt]] (gugg onder Literatur) onderschaeded wie dr [[Karl Bohnenberger|Karl Bohnâberger]] ond dr Haag â schwäbische Dreigliederong:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Weschdschwäbisch'''||'''Middlschwäbisch'''||'''Oschdschwäbisch'''
|-----
|bråad, noa||bråed, noe||brôed/braed/broit, …
|-----
|raod, Sae||raod/rood, Sae/See||rôad, Sea
|-----
|Schlåf||Schlåf||Schlaof
|}
D ald Grenz zwischa Weschdschwäbisch ond Middlschwäbisch laofd vo Norda nåch Sida ogfär vo [[Ludwigsburg]] ibor [[Böblingen|Bebleng]], [[Tübingen|Dibeng]], [[Gammertingen|Gammerdenga]], Meßkirch bis nåch [[Pfullendorf|Pfulladorf]].
D ald Grenz zwischa Middlschwäbisch ond Oschdschwäbisch isch schwär zom ãgäa, weil ed älle [[Isoglosse|Isoglossâ]] zsẽma falled. Boerisch-Schwåba ghaerd drzua ond zwoe wirddabärgische Gẽgeda, wo jedes wie a Keil-Spitz uff Ulm zuaguggd: D Gẽged om Haedâhaem, [[Aalen|Ååla]] ond d Gẽged om [[Biberach an der Riß|Bibrach]] rom.<br /> Ao andore Laudonga hend a weschd-, middl- odor oschdschwäbischa Ausbrägong, gugg z. B. ondor [[Diphthong]].
== Kennzôecha vom Schwäbischâ ==
=== Ordografisch ond Grammadigalisch ===
S Schwäbische hôt a baar Kennzôechâ, wo fir s [[Niederalemannisch|Niideralemannische]] im Nôrde tibbisch send (also firs [[Oberrheinalemannisch|Oberrhaealemannische]] ond ebâ s Schwäbische):
*ö on ü kommed ed vor, s hoeßt ''Fr'''e'''sch, H'''ee'''f, Sch'''i'''ssl, K'''ii'''bl;'' des kommt ao beiâmâ Diphthong ([[altalemannisch]] üe) zom dragâ: ''m'''i'''ad, R'''i'''abl'' (= Rüpel). Säll hoeßt mr [[Entrundung]], ond die geits ao en a baar andere alemannische Dialägd.
*d [[Konsonant|Konsonandâ]] p ond t send ällâweil wôech: ''ha'''bb'''â, bä'''dd'''â, Bo'''dd''', gnä'''dd'''â,'' '''''D'''ibingâ'' – die Erschôenong hôeßt mr [[Oberdeutsche Konsonantenschwächung|Oberdeidsche Konsonandâschwächung]]; se isch im nerdlichâ Niideralemannischâ so schdarg, dass mr ao ''bättâ'' ka schreibâ, ohne dass es en Oehoemescher falsch läsâ dääd. Zu de verwôechde Konsonandâ gherd ao k, bloß dass säll am Silbâafang vor [[Vokal]] erhaldâ bleibd: '''''k'''oe Drä'''gg'''''
*d ''e'' am End send ällâweil abgheit, ''Aff, Aog, die Schwenz, Bejg'' (= Beige), ''Schäll'' (= Schelle)
Andere Kennzôechâ send tibbisch firs Schwäbische, aber doch send se ned ällâweil in jederâ Gegend verbrôeded:
 starke Neigung zur [[Diphthongierung|Diphdongierong]]; dr Vogt zähld uf u. a.:
*''H'''äâ'''rd, f'''äâ'''rn'' (= s letscht Johr), ''W'''äâ'''rchdech, D''ôâ'''rn, K'''ôâ'''rn''
*''Br'''ao'''schd'' (= Brunst), ''D'''ao'''schd'' (= Dunst)
*''f'''ai'''f'' (= fünf), ''f'''ai'''schdr'' (= finster), ''L'''ai'''sâ'' (= Linse), '''''wai'''schâ'' (= wünschen)
*''n'''ea'''mâ (nehmen), g'''eâ''' (geben), F'''eâ'''schdr'' (Fenster)
*''D'''ui'''fl, Z'''ui'''gs, Sch'''ui'''er'' (= Scheuer), ''F'''ui'''er'', ''n'''ui''''' (= neu); ed vom Vogt: ''Gn'''ui'''b'''ui'''g'' (= Kniekehle)<br />Andere schwäbische Zwôelout guck onder [[Diphthong]].
*Dr Partikel gi/ge (''i gang '''ge''' essa'') isch im [[Südwestdeutscher Sprachatlas|Siedweschtdeitschâ Sprôchatlas]] fir s wirdebärgische Schwäbisch iberal belegt, ouser emâ glôene Dôel vom Graes Reidlingâ ond emâ großâ Dôel vom Graes Ulm ond Biberach (SSA III/1.401).<br />Dr [[Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben|Bayrisch-Schwäbische Sprochatlas]] hôt ''gi/ge'' lôeder bloß no im Zemahang mit „es kommt … regnen“ ufgnommâ – dô isch môeschtens ''zum'' ôegfiägt worâ, aber ällâmol ao ''ge''. Em â Drittel von dr Ortschaft isch ''ge'' in andere Zemahäng doch zuafällich ufgfallâ ond nodierd worâ (SBA 6/I Kart 14). Ällamôôl heert mr no d'Dobbld Form, wia en „nô kenna mr gô ge essa ganga“. Des gheert abr schao zom fordgschriddana Schwäbisch, wo mr blos noo ufam Land schwätzt.
*Im Schwäbischâ gälded die bekannte alemannische Kurz[[infinitv]]: ''hao, ha, hong'' (= haben), ''dao, doâ, duâ, doo'' (= tun), ''sae, sing'' (= sein), ''gao, go, gong, gangâ'' (= gehen), ''lao, lo, long'' (= lassen) ond äbâfalls in verschiidene Variandâ ''schdao, geâ, (g)säâ'' (= sehen).
*S [[Partizip Perfekt]] vo ''sae'' hôeßt im greaßârâ Dôel vom Schwôbâland ''gwä'' oder ''gwäâ'' im siedlichâ Wescht- ond im siedlichâ Middlschwäbisch hôeßts môeschdens ''gsai,'' im Greis Roddweil on Tuddlingâ ao ''gsee'' (SSA III/1.512). Im bayrischâ Schwôbâland wird ''gwäâ/gwä'' in dr Näe vom Bairischâ von ''gwesd'' oder ''gwesâ'' abgleest (SBS 6/I 165).
*S geit ao no fir's Ausdricka vo râ zeidlichâ Abfolge (Vorzeidigkeid) a dobbelts Partizip Perfekt en beschdimmde Ausdrick: „wia e (nô) gessa gheet hao, be´n e schaffa ganga“.
*Wia bei „oine, oiner, ois“, kâ mr ao zwoi beigâ: „zwoi“ (neidraal/ôglaar, sechlich), „zwua“ (weiblich), „zwee“ (mennlich). We mr also said: „dia zwee“ bedeided dees 2 Menner odr mennlich; „die zwua“ send nô 2 Weibr odr weiblich, ond „dia zwoi“ wär no gmischd odr ôglaar.
*Vrwended wrd ao „hao“ mid mâ Dativ- ond Akkusativ-Objekt („ebbr ebbes hao“), vôr ällem bei Bidda/Frôga: „Hôsch mr (bidde) a Weggle?“ – „Noi, i hao (dr) kois/nix“ ond erseds z. B. Sätz wia „Hôsch (bidde) a Weggle fir mi?“
Von ''hao'' isch s Partizip Perfekt ''ghett'' oder ''gheet'' (SSA III/1.502).
=== Pragmatik ===
Mr heert efters von Leid ouserhalb vom Schwôbâland, dr Schwôb a sich sei maulfaul. Säll isch aber ed wôar. Em Schwäbischâ geids aber so â Ard ''[[Datenkompression|Dadâkombressio]],'' mid derâ â Schwôb mit wenich Werder viel sagâ kaa. Mr saet nô ousdricklich blos no, was ed durch dâ Zsammahang scho glar isch.
Wenn sich zom Beischpiel zwôe schwäbische Baurâ morgends zuafällich uffem gleichâ Wäg dreffâd, ond ôener drvo saet ôefach ''„ao“,'' nô wär säller Sadz – je nach Jôhreszeid – uf hochdeitsch iebersedzd: „Guten morgen, gehen Sie auch auf's Feld zum (säen, Ernten, Pflügen, Eggen – je nach Jôhreszeid)?“.
S' geid em Schwäbischâ â ganz bekannde Gschicht vonemâ Wengerder, der mid saem Dengâ en dr Wengert nufgôôd, ond ondâ am Schdäffele â Felghaoâ schdandâ sied wo schaends äbbr vergessâ hôd. Em Vorbeilaofâ saed'r saem Bua blos: ''„Em Ra“''. Des hoesd: ''„Wemmr heid ôbâd wiedr hoemgangâd ond s'Schdäffâle ra kommâd nemmâd mr sälle Felghaoâ mid, mir kennâd so äbbes nemlich guad brauchâ“''.
A anders Beischbiel: Ân Maa laufd nôch viele Jôhr âmôl wiedr durch sôen Hôemedord im piedischdischâ Remsdaal, zmôl guggd ân frierâ Nôchbr von em ousemâ Faeschdr ond ruafd em ganz oofermiddeld zuâ: „Dr Deng isch dondâ“. Obwohl säller Maa den Nôchbr scho â baar Jôhr nemme gsäâ hôd, wôeß er glei, dass der Sadz bedeided: „Mein Sohn wohnt jetzt in Heidelberg und studiert Theologie.“
Ous Reidlengâ kommd no â ganz anders Beischbiel zu dem Thema. Des isch allerdengs â bissle makabr.
En Reidlengâ hôd mr frier zom Dood verudeilde begnadichd, wenn se no vor dr Hinrichdung a Weib zom heiradâ gfondâ hend. Also hôd au amôl ân verurdeilder Merder, wo scho uffm Schaffodd am Galgâ gschdândâ ischd, noâmôl guggt, ob bei dene Weibsleid ond Maedlâ, wo om dr Galga rom schdanded, ed vileichd no ôene wär, wo em gfallâ kedd.
Nochdemer kurz rom ond nom guggd ghed hôd, hôd er bloß no gsaed: „Nuff.“ Des ischs ledschde Wôrd, wo no vonem ieberlieferd ischd.
== Onderschied zwischâm Schwäbischâ ond andere alemannische Dialegd ==
S'Schwäbische hôd nadirlich schao â baar Onderschaedongskennzoechâ gegânieber de weschdliche ond siedliche alemannische Dialegd, abr sälle schdarge Drennong, wo heid ao no ällâmôl zwischâ „Alemannisch“ ond „Schwäbisch“ gmachd wird, hod en dr Haobdsach hischdorisch-polidische Ursachâ, ond koene schbrôchwissâschafdliche. So duâd mr ao heid no „Schwäbisch“ mit „Wirdâberg“ ond „Alemannisch“ mit „Badâ“ gleichsetzâ, ao wenn d'Schbrôchgrenza a bissle anderschd verlaofâd. Wemmr vo Schduâgârd ge Siedâ zuâ gôhd, merkt mr ganz deidlich, dass en de weschdlich glägene alemannische (em engerâ Sinn) Dialegd, ond de eschdlich drvo glägene schwäbische Dialegd beschdemmde Oegâardâ sich baraläl vo Nordâ noch Siedâ ousbraeded. Säll gild fir Wordgrenzâ, abr ao zom Beischbiel fir [[Diphthong|Diphtongierong]] ond [[Entrundung]].
Drom schdreidâd sich ao d'Schbrôchexperdâ, wie mr etz gnao Schwäbisch vom Alemannisch em engerâ Senn abgrenzâ kennd.
=== Gwäâ/Gsi Onderschied ===
Oen Vorschlag zom Onderschaedâ isch d'''gwäâ'' / ''gsi'' – Grenz, abr s'hod au Gegendâ, wo mr ''gsai'' oder vileichd sogar ''gsi'' saed, wo d Leid sich sälbr abr oedeidich als Schwôbâ bezoechnâd. Ouserdem isch sälle Grenz ([[Isoglosse|Isoglossâ]]) zwischa ''gwäâ'' ond ''gsai'' gared so karagderischdisch, des hoeßd, entlang vo derâ Grenz verlaofed koene andere uffälliche Word- oder Loudgrenzâ.
=== Neihochdeidsche Diphthongierong ===
Ân andrâ Vorschlag isch, d' sognannde "[[Diphthong|neihochdeidsche Diphthongierong]]" härznemmâ, des hoeßt, dass mr em Alemannischâ em engerâ Senn bschdemmde Loud, wo em Hochdeidschâ zuâ zwoeloud ''(Diphthong)'' verschobâ worâ sen, ed als zwoelout ousschbrichd, sondern als oen oenzichâ [[Vokal]] ([[Monophthong]]). Em Schwäbischâ isch des anderschd, dô hôd mr em sächzehndâ Jôrhonderd von de nerdlichere Dialekt sälle Diphthongierong iebernommâ:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Alemannisch im engerâ Senn'''||'''Hochdeidsch'''||'''Schwäbisch'''
|-----
|Ês n'''üü'''s H'''uu'''s ''(westlichs Hochalemannisch)''||Ein n'''eu'''es H'''au'''s||Â n'''ei'''s/n'''ui'''s H'''ou'''s
|}
S''''üü''' onds '''uu''' sen em Schwäbischâ also wie en de nerdlichere Oberdeidsche Dialegd ouserhalb vom Alemannischâ zuâ zwoelout verschobâ worâ, wenn ao abgschwächd ('''ou''' isch ân schwächerâ Zwoelout wie '''au''', ond '''ei''' isch â „entrundede“ Form vo '''eu'''. Des isch s'Merkmôl wo am heifichschdâ zur Drennong zwischâ Schwäbisch on Alemannisch im engerâ Senn brauchd wird. Onder '''[[Diphthong]]''' isch säll älles nomôl gnau erklärt.
Abr wie mit de andere Onderschaedongsmerkmôl hods ao dô Leid, wo ihr oegene Schbrôch als Schwäbisch bzoechnâd, wo abr e'er sälle hochalemannische „'''Uu'''sschprôch“ schwätzâd.
=== Woecher ig-Loud ===
 driddes Kennzoechâ kedd sae, dass mr em Nordweschtschwäbischâ dr Ousloud '''-ig''' woech machd, sogar no efters wie en dr Schdandardschbrôch, wo säller Ousloud ao scho wôecher wie en andra alemannischâ Dialekt brauchd wird. Nadirlich hôds en de oenzelne Dialegd fir a baar vo de folgende Beischbielwerder schbezielle Forma (z. B. dääd mr im Schwäbischâ ond ao en viele andere alemannische Dialegd e’er „reacht“ sagâ, anschdadd „richdich“), abr dôhannâ gôhds etz om d'Ousschbrôch:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Schrifdschbrôch'''||'''Schdandard-Ousschbrôch'''||'''NW-Schwäbisch'''||'''SO-Schwäbisch'''/'''Oberrhoialemannisch''' ||'''Südalemannisch'''
|-----
|wirklich||wirklich||wirglich|| wirglig || würkli/würklich
|-----
|richtig (= richtich)||richtich||richdich||richtig||richtig
|-----
|sündigen||sündigen||sindichâ||sindigê||sündigê
|-----
|eindeutig (=eindeutich)||eindeutich||oedeidich||oedeitig/eideitig/eiditig||eidütig
|-----
|wenig (=wenich)||wenich||wenich||wenig||wenig
|-----
|weniger||weniger||wenicher||weniger||weniger
|}
Allerdengs isch ao dees ed oedeidich, weil en manche hochalemannische Gegendâ säller Lout oefach abgschniddâ wird ('''würkli''', '''döitli''' …).
== Schbråchdiafena vom Schwäbischa ==
S'Schwäbische hôd – wia ao viele andere Dialegd – verschiedene Diâfâ, odr Ebânâ, wo sich en dr Haobdsach dren onderschaeded, wia eng am Hochdeidschâ, odr uf dr andrâ Seid, wie nôô am urschbrenglichâ Schwäbisch ôener schwädzd oder schreibd.
Mr kaa ao saagâ, dass ân Houfâ Leid em Schwôbâland ed bloß oene von dene Diâfâ schwädzed on beherrschâd, sondern älle. Faschd älle Schwôbâ verwendâd je nôch dem, in welârâ Omgäâbong se sich bewegâd, â Schbrôchdiafâ wo sällârâ Omgäâbong abassd isch.
A Beischbiel:
Wenn em Friâjôhr dr Ma morgends ousem Hous gôhd, saed er sôenerâ Frao:<br />
„I gao heid ge Wenderrôefâ ra dao.“
Wenn er drnô em Gschäfd bei sôene Kollegâ ischd, saed er:<br />
„I gang heid ge Winderraefâ ronder doa.“
Driffd'r uf dr Schdrôß en oobekanndâ ond will em sagâ, was'r vorhôd, nô saed'r:<br />„I geh heud Winderraefâ ronder machâ.“
Driffd'r abr ôen, wo er wôeß dass'r kôe Schwäbisch verschdôhd, nô saed'r:<br />
„Ich gehe heute Winterreifen herunter machen“, also Hochdeidsch mid schwäbischem Sadzbou.
Gugged ao, wia die Ousschbroch von „Wenderrôefâ“ ab dr zwôedâ Diâfâ aa s'Hochdeidsche aabassd wird!
Dr [[Friedrich E. Vogt]] (guck onder Lidderadur) onderschaeded als Schbrôchebânâ onder anderem:
=== Vollschwäbisch ===
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Em a Flägga uff dor sidwäschdlicha Alb'''||Mr said, se dääre iitz gao
|-----
|'''Em Lechschwäbischa'''||Ma sääd, se diare jezzed gong
|-----
|'''En dor Stuagordor Altstadt'''||Mr sechd, se dääded ezz gangâ
|-----
|'''En Zendralwirddabärg ond uff dor middlora Alb'''||Mor saed, se däded jezzd gao
|-----
|'''En Sigmaringa'''||Ma sait se daerad jetzd gau
|}
=== Honoratiorâ-Schwäbisch ===
Dô heißt em Vogt sae Sadz:
{| {{prettytable}}
|-----
|'''Honoratiorâ-Schwäbisch'''||Mr saggd, se würded ezzd gee
|}
Andere Ardâ vo „Schwäbisch“ sen s „Salonschwäbisch“ in dr Dialäkddichtung, wo an Houfâ Werder ond Formâ ous em Hochdeidschâ verdlehnd wärâd, à la „Auf de schwäbsche Eisebahnâ wollt amôl a Bäuerle fahrâ …“ – dr Vogt monierd dô „wollt“ – s unalemannisch [[Präteritum]]. Drôm miasts oegedlich hoeßâ: „Uf de schwäbische Eisâbahnâ hôd amôl â Beierle faarâ wellâ.“
=== Grammadigalische Aabassongâ a’s Hochdeidsche ===
Wie bei de andere alemannische Dialegd ao, wird's Schwäbische durch Oefliss vo de hochdeidschlaschdiche Mediâ ond d'graoßâ Mobilidäd en aeserâ modernâ Gsellschafd immer meh ufgwoechd. Ieber säll ka mr jammrâ odr ao ed – s'bassierd oefach. Drbei send oegendlich älle alemannische Dialegd ogfäär gleich bedroffâ. Â baar Ouswirgongâ uf d'schwäbische Grammadig zoegâd die folgende Beischbiel:
Vogt: „''wia s drhoim war'' – es gibt keine erste Vergangenheit im Schwäbischen! Es kann nur heißen: ''Wia s drhoim gwä isch.''“<br />
Dr [[Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben|Sprôchadlas von Boerisch-Schwôbâ]], wo anno … erhobâ wôrâ isch, hôd sôene Gwährspersonâ dr Satz „als ich noch ein kleiner Bub war …“ ibersedzâ lao. Im greaschdâ Dôel vom Ondersuechungsgebiit sen d Leid von dr Vorlag abgwichâ on hend ibersedzd: ''gwäe/gwesd/gwese be'' (Band 6/I, Kart 165).
An därâ Schdell hedd mr miaßâ dr hochdeidsche [[Relativsatz]] ufzealâ – aber dr Vogt isch ned paranoid gnuag gwää, dass er sich 1977 hedd kennâ vorschdellâ, dass amôl schwäbische Schrifdschdeller ufdräddâ däded wo schreibâd: „''Luit, '''die''' den ehnder abgflachta Dialekt um Stuagart rum sprechat''“ (Quälle: D Diskussion zu därâ Seide). Ao dr Akkusativ „den“ in dem Satz muâß mr mit Frogezôechâ versäâ.
Relativsätz ous âmâ Gedicht vom Vogt:<br />
''I suach nòch dene Nama, '''wo''' dò send nei'gsteckt gwä.''<br />
''I schlurk halt en dui Stehbierhalle nomm ('''wo''' dòmòls no net baut isch gwä)''
== S Aasääa vo dr schwääbischa Mundaart ==
Grad so wie em alemannischa em engera Senn (ond ao de moeschde andere Mundaarda em heidicha Eiroopa) schlaagt em Schwääbischa a ganz a kaldr Weed entgeega, wemmr uf d gsellschaftlich Akzeptanz naa guggt.
Dr Keeberle (Georg Köberlein) vo dr Rockgruppe [[Grachmusikoff]] môend wenigschdens:
*''Mir Schwòòba send en Deitschland dr allerledschde Drägg / wenn òenr schreit: ein Schwabe! – nòò sprenged älle wäg / mir wissed it warom, mir hend kòem was dao / kòener schwätzt mit ons, kòener will ons hao (…) ällaweil griaget mir òes uff dr Grend / blos weil mir Schwòòba send.''
Wenn ao dr Keeberle ned ällaweil älles Ärnschd mòend, ka mr ed vo dr Haad weisa:
*''Dr Fischkopf ond dr Boear kommt ällaweil en dr Glotza / Dr Schwòb kommt niä em Ferseä, s'isch jòò grad zom kotza / En de deitsche Media kommt älles, blos kòe Schwòòb / mir hend a scheiße Image, mir send dr Underdog …''
== Gugg ao ==
* [[Buech:Bibliografie Dialektliteratur/Schwaben|Lischt vo Schwäbische Autore]]
* [[Tübinger Gogenwitze|Dibenger Gogawitz]]
== Literatur ==
* [[Karl Bohnenberger]]: ''Die Mundartarten Württembergs. Eine heimatkundliche Sprachlehre'' (= ''Schwäbische Volkskunde.'' Band 4). Silberburg, Stuttgart 1928.
* [[Roland Groner]]: ''Gschriebå wiå gschwätzt. Schwäbisch mit all seinen Reizen – anschaulich und lebensnah; mit vielen konkreten Beispielen aus dem Alltag und einer umfangreichen Wortsammlung.'' SP-Verlag, Albstadt 2007, ISBN 3-9811017-4-X.
* [[Hubert Klausmann]]: ''Kleiner Sprachatlas von Baden-Württemberg.'' Verlag regionalkultur, Ubstadt-Weiher 2020.
* Hubert Klausmann: ''Schwäbisch. Eine süddeutsche Sprachlandschaft.'' wbg Theiss, Darmstadt 2014, ISBN 978-3-8062-3005-5.
* Hubert Klausmann, [[Konrad Kunze]], [[Renate Schrambke]]: ''Kleiner Dialektatlas. Alemannisch und Schwäbisch in Baden-Württemberg'' (= ''Themen der Landeskunde.'' Band 6). [[Konkordia GmbH|Konkordia-Verlag GmbH]], Bühl/Baden 1993, 2. Auflage 1994. 3. Auflage 1997, ISBN 3-7826-0166-1.
* Langenscheid Lilliput Schwäbisch: ''Rund 4000 Wörter und Wendungen.'' München 2000, ISBN 3-468-20036-6.
* Friedrich E. Vogt: ''Schwäbisch in Laut und Schrift. Eine ergründende und ergötzliche Sprachlehre.'' Stuttgart 1977, ISBN 3-7984-0340-6.
:En dr Grammatik vom Friedrich E. Vogt wird schwerpunktmäßich bhandeld s Schwäbisch em Gebiit em Oschdâ vo dr Nagold, im Südâ vo dr Enz ond im Nôrdâ on em Weschdâ vum mittlere Neggr – des isch s Land zwischâ Schduagrd, Reidlengâ, Diibengâ, Raodâburg on Pforzâ. Die andere schwäbische Landschafdâ wärâd am Rand berücksichtigd.
* Hermann Wax: ''Etymologie des Schwäbischen. Geschichte von mehr als 4.500 schwäbischen Wörtern.'' 2. erw. Auflage. Ulm 2005, ISBN 3-9809955-1-8.
* [[Schwäbisches Wörterbuch]]
* [[Schwäbisches Handwörterbuch]]
* [[Südwestdeutscher Sprachatlas]] (SSA)
* [[Sprachatlas von Nord-Baden-Württemberg]]
* [[Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben]] (SBS)
== External links ==
* {{Commons category|Swabian language|Schwäbisch}}
* {{Commons category|Swabian pronunciation|Schwäbischa Audiobeispil}}
* [http://www.schwaebisch-schwaetza.de/ Schwäbisch schwätza!] Schwäbisch-Werderbuâch ond ân Houfa andere endressande Gschichdâ iebers Schwäbische
* [http://www.autenrieths.de/links/linkwitz.htm A Linklischtâ zu schwäbische Seidâ] Werderbiachr, Schwobarock ond Schwobaseidâ
{{Normdaten}}
{{DEFAULTSORT:Schwabisch}}
[[Kategorie:Alemannischer Dialäkt]]
[[Kategorie:Schwobeland]]
lbbx5x36i3zyv14khnw48zxbp068bwt
Alemannischer Beispielsatz
0
2593
1086026
1085713
2026-07-03T22:21:45Z
Jcb
356
1086026
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Alemannische Byspilsatz}}
[[Datei:Alemannisch.png|miniatur|300px|Alemannischer Schprôchruum]]
S [[Alemannische Dialekte|Alemannische]] isch en vilsytige [[Dialekt|Dialäkt]], wo z. T. vo Ort zu Ort, aber bsunders vo Region zu Region unterschidlech cha sy. Für nes Gfüel vo denen Unterschide z becho, hets hie en Uflischtig vo Übersetzige vomene bestimmte Satz mit Aagab vo Härkunftsort und -region.
== 1. Bispiusatz ==
=== [[Hochdeutsch|Hochdütsch]] ===
*''Mutter:'' Warst du auf dem Markt einkaufen?
*''Fritzchen:'' Ja, ich habe drei Kilogramm Kartoffeln, 250 g Butter, ein Glas Johannisbeer-Marmelade und eine Packung Spaghetti gekauft.
[[Datei:AlemByspylsatz Ort1.svg|right|600px]]
=== [[Schwäbisch]] ===
==== Neckar-Alb-Schwäbisch ====
*''D Muader:'' Bisch uff am Markt eikaufa gwäa?
*''S Fritzle:'' Jo, i han/hao drei Kilo/ sechs Pfond Grombiera, an halbr Pfond Budder, an Hafa Dreibles-Gsälz ond an Pagga Schbageddi kaofd.
==== Heuberg-Schwäbisch (südlicher Albzipfel) ====
*''Et`Muedtr:'' Bisch uffm Markt gi/ge iikaufe/eikaufe gsii/gsei?
*''Es`Fritzli:'' Jo, i hou drei Kilo Jädepfl/Hädepfl, e halbs Pfund/Pfond Buttr, en Havve Treibligsälz und/ond e Päckli/Päckle Schbagetti kauft.
==== [[Baar (Landschaft)|Baar]]-Schwäbisch (östliche Baar vorm Iibergang zom Niideralemanischä) ====
*''d'Muttr:'' Bisch uffem Märt ge/beym eekaufa gsee?
*''dr Fritz:'' Jå, i han drey Kilo Herdepfel ond ä halb Pfond Buttr, ä Glas Dreiblesgsälz ond ä Päggle Spaghetti khaufd.
==== Hesselberg-Schwäbisch (Nordost-Sprachraumgrenze) ====
*''D Muatr:'' Bischt ufm Markt eikauffa gwäst?
*''S Fritzla:'' Jo, i hob drei Kilo Erbero, e halbs Pfund Butr, e Glos Johannisbeermarmlod und a Päckla Schbageddi kafft.
==== Âugschburg (Oschtschwäbisch) ====
*''D'Muadr:'' Bisch âuf('am/'em/'m) Markt oikâufa g'wésar/g'wéa?
*''Z'Fritzle:'' Jâ, i hâo/hâb drei Kilo Erdäpfl/Kardoffla/Grombiara, ar halbs/halbads Pfond Buddr, a Glâs Johannisbéarla-Marmelôôd/-G'sälz ond ar Päggle Schbageddi kâofft/kofft (khâbt).
==== [[Oberschwaben|Ohbrland]] ====
*''D`M`ttr:'' Bisch auffm Markt eikaufa gsai/gwäa?
*''S`Fridzle:'' Joa, i hoan drei Kilo Erdepfel/Bodabirra, e halbs Pfund Buttr, e Glahs Treibles-Gsälz und en Pagg Spaghetti kauft.
==== [[Aulendorf|Auledorf]]/[[Oberschwaben|Ohbrland]] ====
*''D Muoder:'' Bisch uf em Markt gwäa ge eikaufa?
*''S Fritzla:'' I hon segs Bfund Bodabira, zwoihundertfuchzg Gramm Budder, a Glas Johannesbeergsälz ond e Bhäggla Spageddi kaufd.
==== [[Ravensburg|Raveschburg]] ====
*''D'Mudder:'' Bisch du aufem Markdd ge eikaufe gwä?
*''S'Fritzle:'' Jo, I hon drei Kilo Grumbire, e halbs Pfund Buddr, e Gläsle Treiblegsälz ond e Päckle Schbbageddi kaufdd.
==== [[Sigmaringen|Semerenga]] (Sprachraumgrenze Schwäbisch / Bodenseealemannisch) ====
*''D`Muatr:'' Bischd auffm Mah`gd eikaufa gsei?
*''S`Fridzle:'' Joa, i han drey Killo (sechs Pfund) Headepfl, å halbs Pfund Buaddr, å Glaas Johannisbeermarmelahd ond å Päggle Schbagedti kaufd.
==== [[Unterallgäu]] ([[Memmingen|Memminga]]) ====
*''D`Muattr:'' Bisch auffm Markt eikaufa gwea?
*''S`Fritzla:'' Ja, i hau drei Kilo Bodabira, a halbs Pfond Buttr, a Glahs Johannisbeermarmelad und an Pagg Schbahgeddi kauft.
==== [[Reutte]] ([[Tirol]]) ====
* D' Muater: 'Bisch aufm Markt inkoufa gwest?
* Dr Fritz: Joo, i hon drei Kilu Grumpara, a viertlkilo Butt'r und a Glous Johannesbeer-Gsalz und a Packle Spaghetti kooft.
==== [[Remstal|Remsdaal]] (bei Schduagerd) ====
*''D`Muadr:'' Bisch uffem Markt aekaofa gwä?
*''S`Fritzle:'' Ja, i han drei Kilo Erbiire, a halbpfond Buddr, a Glas Dreiblesgsälz ond a Päggle Schbaggeddi kaoft.
=== [[Oberrheinalemannisch|Oberrhiinalemannisch / Nideralemannisch]] ===
==== [[Basel]] am mim Rhy ====
*''d'Muetter:'' Bisch uff em Märt gsi go yykaufe?
*''dr Fritzli:'' Joo, y(ch) ha drey Kilo Härdepfel, e halb Pfund Angge, e Glaas Johannisbeeri-Gomfi (Santihanstryybel-Gomfi) und e Paggig Schbagetti kauft.
==== [[Freiburg im Breisgau|Friiburg]], [[Breisgau|Brisgau]] (Suidbaade) ====
*'' D'Mamme:'' Bisch zum iikaufe uffem Friiburger Märkt gsi?
*'' S' Fritzli: ''Hajoh, i hab drei Kilo Härdäbfel, e halbs Pfund Budder, e Gläsli Hannstriebelemarmelad un e Päggli Schbagetti kauft.
==== [[Furtwangen|Furtwange]], [[Hochschwarzwald]] (Suidbaade) ====
*'' D'Muetr:'' Bisch iikoufe uff'm Markt gsi?
*'' S' Fritzle: ''Häjó, ich han drei Kilo Härdebfel, ä halb Pfund Angge, ä Glaas Wibeerlimuäss un ä Päckli Schbagetti kouft.
==== [[Iffezheim|Iffze]], Middlbade ====
*''D`Muuder:'' Bisch uff'm Märk ingkoufe gwä?
*''S`Fritzel:'' Joo, i hab drei Kilo Grumbiire, e halbs Pfund Budda, e Glas Johonnisbeerschlecksl un e Päckl Schbaigeddi koufd.
==== [[Kork]] (Kerkerisch/Hanauerisch), Middlbade/Hanauerland ====
*''D`Mamme:'' Bisch uff'm Märkt innkaoufe gsinn?
*''S`Fritzl:'' Hajo, drej Kilo Grumbeere, ä halb Pfund Budder, ä Glääsl Kannstriewlsschläggl un e Päggl Schbaggeddi hawwi g'kaouft!
==== [[Renchen-Ulm]], Ortenau/Renchtal ====
*''d' Mamme: ''Bisch uffm Märgd iikaufe gsii?
*'''s Fritzl: ''Hajo, ich ha drey Kilo Ärdepfl, e halbs Pfund Budder, ä Gläsl Hansdriebelschlecksel un ä Päggl Schbageddi kauft.
==== Hohberg-[[Hofweier|Hofier]], Ortenau ====
*''d' Müader: ''Bisch uffm Märikt iikaufe gsii?
*'''s Fritzli: ''Hajo, i hab drey Kilo Ärdepfl, e halb Pfund Budder, e Glas Hanstriewilischläckli un e Päckli Schbageddii kauft.
==== [[Oberrotweil|Rothwiil]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuehl]] ====
*''d Mueter:'' Bisch uf em Märgd gsii ge iikaüfe?
*''s Fritzli:'' Jo, ich hab drej Kilo Härdebfel, e halb Bfund Budder, e Glas Johannisbeer-Güüts un e Paggung Schbageddi kaüfd.
==== [[Ihringen|Ihringe]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuehl]] ====
*''d Mueter:'' Bisch uf em Märgd gsii go iikaüfe?
*''s Fritzli:'' Jo, ich han drej Kilo Härdebfel, e halb Bfund Budder, e Glas Hansedriibili-Güüts un e Paggung Schbageddi kaüfd.
==== [[Herrlisheim (Unterelsass)|Harrelse]], Ùnterelsàss ====
*''D Màmme:''Bìsch ùffem Marik inkoefe gwann?
*''S Frìtzel:''Ajoo, Ich hàb dréi Kilo Grùmmbeere, e hàlbs Pfùnd Bùdder, e Glàs Johànnesbeerekùnfitür ùn e Packele Spàghetti gkoeft.
==== [[Straßburg|Strossbùri]], Ùnterelsàss ====
*''D Màmme:''Bìsch ùffem Märik inkaafe gsìnn?
*''S Frìtzel:''Ajo, Ich hàb dréi Kilo Grùmmbeere, e hàlwes Pfùnd Bùdder, e Glàs Johannesbeerekonfitür ùn e Päckel Spàghetti gekaaft.
==== [[Oberehnheim|Owernah]], Unterelsass ====
*''d'Màmme:'' Besch dü uf'm Marik inkeüfe gsé?
*''s'Fritzle:'' Hajo, ich hàb drej Kilo Hàrdepfel, e hàlb Pfund Butter, e Glàs Johannesbeerkonfitür/schleckl un e Packl Spàghetti gkeuft.
==== [[Mülhausen|Milhüse]], Oberelsass ====
*''d'Màmma:'' Besch dü uf'm Màrkt iikàüfa gsé?
*''s'Fritzla:'' Hajo, ech hà drej Kilo Hàrdepfel, a hàlb Pfund Butter, a Glàs Johànnesbeerkonfitür un a Pàckla Spàghetti kàüft.
=== [[Bodenseealemannisch|Bodesee-Alemannisch / Mittelalemannisch]] ===
==== Weschdlichä [[Bodensee|Boddesee]] ====
*'' 'D'Modder:'' Bischd uff äm Markt gi iikaufä gsi?
*'' 'S'Fritzle:'' Jo, i ha drei Kilo Herdepfl, ä halbs Pfund Buddr, a Glas Johannesbeer-I'gmax und ä Päckle Schbagetti kauft.
==== z'[[Überlingen|Iberlinge]] ====
*'' 'D'Mame:'' Bischt uff m'Mart go iikaufe gsi?
*'' 'S'Fritzle:'' Jó, i hon drei Kilo Härdäpfl, ä halbs Pfund Buttr, a Glas Johannesbeer-Marmelad und en Pack Schpagetti gkouft.
==== [[Allgäu|Weschtallgäu]] ====
*''D`Mueter:'' Bisch üf`m Maart bim iikoufe gsi?
*''S`Fritzle:'' Jo, i ho drei Kilo Grumbra, a halbs Pfund Butter, a Glas Johannesbeer-Marmelaad und a Packung Schpagetti kouft.
==== [[Egg (Vorarlberg)|Egg]] ([[Bregenzerwald]]) ====
*'' 'D'Mama:'' Bischt ufm Maart ga inkoufo gsinn?
*'' 'S'Fritzlä:''Jo, i hea drü Kilo Grumppra, a Schlägle Buttor, a Glas Johannisbeer-Insutt und an Pack Schpagetti kouft.
==== [[Chur|Khur]] ====
*''d Mamma:'' Bisch uf am Marcht gsii gu iikaufa?
*''dr Frizzli:'' Jô, i han drei Khilo Herdöpfal, as halbs Pfund Buttar, as Glas Trüübli-Komfi und a Pakhig Schpagetti khauft.
==== [[Stockach|Schtocke]] ====
*'' 'D'Mamme:'' Bisch ufm Markt gsi ge eikaufe?
*'' 'S'Fritzle:'' Jo, i hon drei Kilo Herdäpfel, a haalbs Pfund Buttr, a Glas Johannisbeer-Marmelad und en Packe Schpagetti gkouft.
=== [[Hochalemannisch]] ===
==== [[Kanton Appenzell Innerrhoden|Appezöll Innerhode]], [[Appenzell (Dorf)|Appezöll]] ====
* ''D Muètè:'' Bisch z Maat gi pòschte?
* ''De Fritzli:'' Jò, i ha dröi Kilo Hèdepfl, zwähòndèdföfzg Gramm Schmaalz, è Glas Sanntjohannsbèi-Latwèri ònd èn Pack Schpaghetti gchauft.
==== [[Balsthal|Bauschtu]], (Balsthal, SO) ====
* ''D Mama:'' Bisch ufm Märed gsy go Komissione mache?
* ''S Fritzli:'' Jo, e ha drü Kilo Härdöpfu, s haubs Pfung Anke, s Glas Trübeligommfi un a Packig Schpagetti gchauft.
==== [[Balzers]] ([[Liechtenstein|Liachtaschta]]) ====
* ''D Mama:'' Bischt uffm Markt am iikofa gse?
* ''S Fritzle:'' Jo, i ha drü Kilo Härdöpfel, a viartel Kilo Putter, a Glas Johannisbeer-Gonfi und an Pack Schbageti koft.
==== [[Kanton Basel-Landschaft|Obers Baselbiet]] ====
* ''D Muetter (d Mamme, s Mami):'' Bisch uff em Märt go ichauffe (gange go poschte)?
* ''Dr Fritzli:'' Jä (Jo), ich han drei Kilo Härdöpfel, e halbs Pfund Buttr (Angge), e Glas Johannisbeer-Gonfi (Gomfi) und e Päckli Spagetti gchauft.
==== [[Bludenz|Bludaz]] ([[Walgau]], Vorarlberg) ====
* ''D Muatr:'' Bisch ufm Maarkt iikoofa gsi?
* ''Ds Fritzle:'' Joo, i ha drä Kilo Herdöpfl, a Viertlkilo Puttr, a Glas Johannispeergonfi und an Pack Schpagetti kooft.
neuer:
* ''Ds Fritzle:'' Joo, i hon drei Kilo Kartoffla, a Viertlkilo Puttr, a Glas Johannisbeermarmelad und an Pack Schpagetti kooft.
==== [[Bern|Bärn]], [[Kanton Bern|Bärn]] ====
* ''Ds Mami:'' Bisch ụf ə Märit ga kömerle?
* ''Dr Fritzli:'' Ja, i ha drụ̈ Kilo Härdöpfu, əs haubs Pfung Ankə, əs Glās Meertrụ̈bəli-Gonfi u nəs Pack Spagetti gchouft.
==== [[Oberriet SG|Oberriet]] ([[St. Galler Rheintal|Sangaller Rhintl]]) ====
* ''D Moatr:'' 'Beascht ufm Maat gi pôschta gsi?'
* ''S Fritzli:'' 'Jô, i ha drei Kilo Häadöpfil (Grumpara), a halbpfund Schmaalz, a Glas Jahannisbeer-Hunk und an Pack Schpagetti kooft.'
==== [[Grenzach-Wyhlen|Chränzach]], [[Markgräflerland]] (de letschdi Zipfel) ====
* ''D Mamme: ''Bisch uf em Märt gsi go iichaufe?
* ''S Fritzli: ''Jo, ich ha drai Kilo Herdöpfel, e halbs Pfund Anke, e Glas Johannisbeeri-Gutzi und e Packig Spagetti gchauft.
==== [[Lörrach]], [[Markgräflerland|Markgrääflerland]] ====
* ''D Mamme: Bisch ùf em Märt gsìì gò iichaufe?''
* ''S Fritzlì: Joo, ich ha drei Kilo Hèrdöpfel, e halbs Pfùnd Anke, e Glaas Johannisbeeri-Gòmfi ùn e Packig Spaghetti chauft.
==== [[Weil am Rhein|Wil am Rhii]], [[Markgräflerland]] (Südweschtbade im Dreiländereck) ====
* ''D Müder:'' Bisch uff'm Märt go iichaufe gsi?
* ''S Fritzli:'' Joo, i ha drei Kilo Grumbiire, ä halbs Pfund Angge, ä Glas Zanderli-Gützeli un ä Packig Schbageddi gchauft.
==== [[Ebringen|Ebringe]], [[Markgräflerland|Markgrääflerland]] ====
* ''D Mueder: Bisch uffem Märkt go iichaufe gsi?''
* ''S Fritzlì: Jo, i ha drei Kilo Herdepfel, e halbs Pfund Budder, e Glas Johannisbeere-Schlägg un e Päckli Spaghettli gchauft.
==== [[Glarnerland]] ====
* ''D Muätter'': Bisch uff em Märt gsii gu poschtne?
* ''Dr Fritzli:'' Jaa, ich ha drüü Kilo Herdöpfel, zwäihundertfüffzg Gramm Anggä, äs Glaas Johannisbeeri-Gomfi und es Phagg Schpagetti gchauft.
==== [[Freiamt (Schweiz)|Freyamt]] (südöschtleche Teil vom Aargou) ====
* ''D Muetter:''' Besch ofem Määrt gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo. ech ha drüü Kilo Härdöpfu, es halbs Pfond Anke, es Glas Trüübeli-Komfi ond es Pack Schpaghetti gchauft.
==== [[Lustenau|Luschtnou]] ([[Vorarlberger Rheintal|Vorarlberger Rhytal, Unterland]]) ====
* ''D Muatr:'' 'Bioscht ufm Markdt ga botta gsin?
* ''S Fritzli:'' 'Jô, i han drü Kilo Grompira, a viertl Kilo Buttr und a glas Johannisbeer-Honk und a Päckli Spaghetti pottat (kouft).
==== [[Messen|Messä]], südlechschti Gmeind vom [[Kanton Solothurn|Kanton Soledurn]] ====
* ''D Muetter:'' Bisch uf em Märet gsi go iichouffe?
* ''Dr Fritzli:'' Jo, i ha drü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfung Angke, es Glesli Meerdrübeligumfi unes Päckli Schpagetti gchouft.
==== [[Opfingen|Obfige]], [[Breisgau]] (Siidweschdbaade) ====
*''D Möeder:'' Bisch ùf em Määrd gsii go yychaufe?
*''Dr Fridsli:'' Joo, ich haa drèi Kilo Härdebfel, e halbs Bfùnd Angge, e Glaas Hansisdriibili-Göeds ùn e Pagig Schifsnuudle gchaufd.
==== [[Lungern]] ([[Kanton Obwalden|Obwalden]]) ====
* ''D Mioter:'' Bischt ufm Märt gsi go ichoiffä?
* ''Dr Frizzli:'' Ja, ich ha dryy Kilo Häärdepfl, äs halbs Pfund Ankä, äs Glas Johannisber-Kumfityyrä und äs Pack Schbagetti gchoifd.
==== [[Ostschweiz|Oschtschwyz]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf de Märt go poschte?
* ''De Fritzli:'' Jo, i ha drüü Kilo Härdöpfel, zwäihunderfüfzg (elter: zwaahondertföfzg) Gramm Butter (elter: Schmalz), ä Glas Johannisbeer-Gomfi und e Päckli Schpaghetti gchauft.
==== [[Rankweil|Rankwil]] ([[Vorarlberger Rheintal|Vorarlberger Rhytal]]) ====
* ''D Muettr:'' Bisch offem Markt gi iikofa gsi? (älter: Bescht off da Markt ga iikofa gsi?)
* ''S Fritzle:'' Jo, i ha drü Kilo Herdöpfl, a viertl Kila' Pottr, a Glas Johannisbeer-Marmalad und an Pack Schpagetti kooft.
==== [[Rheinfelden (Baden)|Badisch-Rhyfälde]], [[Hochrhein|Hochrhy]] ====
* '' D Müetter:'' Bisch ufem Markt go ykaufe gsi?
* '' S Fritzli:'' Joo, ich haa drei Kilo Grumbire, e halbs Pfund Anke, e Glas Johannisbeerguuzi un e Packig Spagedti kauft.
==== [[Bezirk Schwyz|Schwyz]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Märcht gsi go poschte?
* ''De Fritzli:'' Ja, ich ha drüü Kilo Gumel, äs halbs Pfund Anke, äs Glas Trüübäli-Kumfi und äs Pack Schpagetti gchauft.
==== [[Sursee|Soorsi]] (Sursee, LU) ====
* ''D Muetter:'' Besch of em Määrt gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo. Ech ha drüü Kilo Häppere, es haubs Pfond Anke, es Glaas Trüübali-Komfi ond es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Vals GR|Vals]] ([[Kanton Graubünden|Graubünde]]) ====
* ''t Muätär:'' Bescht z Märt ggsi?
* ''ts Fritzli:'' Jaa, ech hän drii Kilo Härdöppfäl, äs halbs Pfund Schmaalz, äs Gglass Johanäsberi-Kompfitüürä und äs Päcktli Schpagetti ggchauft.
==== [[Langenthal|Stadt Langetau]] ====
* ''D Mueter:''' Bisch ufe m Märit gsi, go ychouffe/boschte?
* ''De Fritzli:'' Jo, i ha drüü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfung Anke, es Glas Meertrüübeli-Gonfi u es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Luzern|Stadt Lozärn]] ====
* ''D Muetter:''' Besch of em Märt gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo. ech ha drüü Kilo Härdöpfel, es halbs Pfond Anke, es Glas Trüübali-Komfi ond es Pack Schpaghetti gchauft.
==== [[Olten|Stadt Oute]] ====
* ''D Mueter:''' Besch of em Märed gsy go boschte?
* ''Dr Fretzli:'' Jo, e ha drüü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfond Anke (jünger: Botter), es Glas Meertrüübeli-Gomfi und es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Obergösgen|Obergösge]] ====
* ''D Muetter:'' Besch of em Märed gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo, e ha drüü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfond Anke (jünger: Botter), es Glas Truube-Gomfi und es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Zürich|Stadt Züri]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Mèèrt gsy go poschte?
* ''De Fritzli:'' Ja, ich ha drüü Kilo Hèrdöpfel, e halbs Pfund Anke (jünger: Butter), es Glaas Trüübeli-Gomfi (jünger: Johanisbeeri-Gomfi) und es Phack Schpagetti gchauft.
==== [[Zürich|Züri Oberland]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Mèèrt gsi go poschte?
* ''De Fritzli:'' Jo, ich han drüü Kilo Häröpfel, es Halbpfund Anke, es Glaas Santehansebeeri-Gomfi und es Phack Schpagetti gchauft.
==== [[Zug (Stadt)|Stadt Zug]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Märt gsi go poschte?
* ''De Fritz:'' Ja, ech han drü Kilo Gummeli, es halbs Pfund Anke, es Glas Trüübeli-Gumfi und es Pack Schpaggeti gchauft.
==== [[Stühlingen|Stühlinge]] ([[Schwarzwald|Südschwarzwald]]) ====
* ''D Muet r:'' Bisch uffem Märkt gsi go ykaufe?
* ''De Fritz:'' Joa, ich ha drei Kilo Hèrdöpfel, ä halbs Pfund Buttar, ä Glas Johannisbeer Marmelad und en Pack Schpagetti kauft.
==== [[Toggenburg|Toggeboərg]] ====
* ''D Muätə:'' Bisch uf dä Mäət go poschtə?
* ''Də Fritzli:'' Jo, i ha drü Kilo Hèədöpfel, zwähondətföfzg Gramm Puttə (elter: Schmalz), ä Glas Johanisbeer-Gomfi und än Pack Schpaghetti gchauft.
=== [[Höchstalemannisch]] ===
==== [[Raron|weschtlich Raron]] odär halt lägnu Dialäkt ([[Kanton Wallis|Wallis]]) ====
* ''d Müätär:'' Bischd uffum Määrt gsi ?
* ''ds Fritzji:'' Ja, ha drii Kilo Härpfl, äs halbs Pfund Anku, äs Glas Hannisbärkonfitür und äs Päckli Spaghetti gchöift.
==== [[Simplon VS|Simpilu]] ([[Kanton Wallis|Wallis]]) ====
* ''d Müätär:'' Bisch dü uf um Marcht gsii ga ichöiffu?
* ''ds Fritzji:'' Ja, ich hä drii Kilo Härpfil, 250 g Aichu, us Glas Johanissbeer-Konfitür und us Pack Spaghetti gchöift.
==== [[Davos]], [[Graubünden]] ====
* ''D Mueter:'' Bischt ätten esie ufem Maarcht gsin ge ichauffe?
* ''Dr Fritzli:'' Gwüss, i han drii Kilo Herdöpfel, zwäihundertfüffzg Gramm Schmaalz, es Glaas Griifla-Ggomfi und es Pack Schpagetti gchauft.
==== [[St. Antoni|Santooni]] ([[Sensebezirk|Seisebezirk, FR]]) ====
* ''d Mueter:'' Bǜschù ùf ùm Määrit gsyy?
* ''ds Fritzli:'' Ja, i ha drüü Kylo Häppere, as Mödeli Anke, as Glaas Trübeli-Ggompfi ún as Päckli Spagetti gchùùft.
==== [[Frutigen|Frutige]] ([[Berner Oberland]]) ====
* ''D Mueter: ''Bisch uf em Märit gsii ga iichùùffe (oder: ga kömerle)?
* ''Dr Fritzli: ''Ja, i ha drü Kilo Häbla, äs Mödeli Ankä, äs Glas Meertrübeli-Gomfi un es Päckli Spaghetti gchùùft.
==== [[Zumholz FR|Zumhouz]] ([[Sensebezirk|Seisebezirk, FR]]) ====
* ''T Muetter:'' Büschu z Määret gsi ga iichùùffe?
* ''De Fritzli:'' Ja, i ha drüü Kilo Häppere, as Mödeli Anke, as Glaas Trübeligompfi unas Päckli Schpaghetti gchùùft.
=== Sonschtige ===
==== Kämpfelbach bei [[Pforzheim|Pforze]] ====
(Oberrhein-Alemannisch mit schwäbische un fränkische Eischläg)
*''D`Muader:'' Bisch uff`m Markt eikaufa gwä?
*''S`Fritzle:'' Hajo, i häb drei Kilo Grumbiire, e halbs Pfunn Budda, e Glas Hannsdreibles-Gsälz un a Päckle Schbageddi kaafd.
==== [[Rastatt|Raschdadderisch]], Middlbade (nua 5 Kilomeda von [[Iffezheim|Iffze]]) ====
*''D`Mudder:'' Bisch uff'm Moarkt eikaufe gwä?
*''S`Fritzle:'' Joo, i heb drei Kilo Grumbeere, oi halb Pfund Budda, e Glos Johennisbeerschleck unn ä Bäggl Schbageddi koufd.
== 2. Bispuisatz (us "[[Johann Peter Hebel]]") ==
=== [[Hochdeutsch|Hochdütsch]] ===
* Seine Kindheit verlebte Hebel während der Wintermonate in Hausen im Wiesental, wo seine Eltern Weber waren. Im Sommer arbeiteten die Eltern als Dienstleute in einem Basler [[Daig|Patrizier]]-Haus.
=== [[Alemannisch]] ===
* Sinni Kíndhäät het de Hebbel wäärend de Wíndermónet dähääm im Wisedaal g'lääbt, wo sinni Eltre Wäber g'sinn sinn. Im Sommer hänn d'Eltre als Dienschtlitt imme Básler Badrízierhuus g'schafft ''([[Hanauerland]])''
* Ìn sinre Kìndhët het de Hebel wahred de Wìntermonet dhëëm ìm Wìsetààl gelaabt, wie sini Eltere Wawer sìn gewann. Ìm Sùmmer hàn d Eltere àls Dienschtlitt ìme Bàsler Pàtrizier-Hüss gschàfft. ''([[Département Bas-Rhin|Ùnterelsàss]])''
* Sini Khindhait het dar Hebel wäärand da Wintarmoonat z Huusa im Wisataal verlääbt, wo sini Eltara Wääbar gsi sind. Im Summar hend t Eltara als Dianschtlütt in ama Basler Patriziar-Huus gschafft. ''([[Chur]])''
* Schiini Chendhäit het där Hebel dörr t Wentärmaanät z Huusä em Wisätaal verläpt, waa schiini Eltärä Wäbär ggsi sent. Em Summär hent t Eltätä as Diänschtlütt emänä Baslär Patriziär-Huss ggwäärchät. ''([[Vals GR|Vals]] [fals] (Graubünden))''
* Sini Chindheit hät dr Hebel während dä Wintermonät z'Huuse im Wiesedal voläbt, wo sini Ältere Wäber gsi sin. Im Summer hän d'Ältere als Dienschtlüt inemne Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Weil am Rhein|Wiil am Rhii]] (Südbade))''
* In sinere Chinderzit het dr Hebel iber d'Wintermunät z'Hüse im Wiisedal gwohnt, wo sini Eltere Wäber gsi sin. Iber dr Summer hän d'Eltere as Dienschtlit imene Basler Patrizier-Hüs gschafft. ''([[Ebringen|Ebringe (Markgräflerland)]] (Südbade))''
* Siini Chindheit het de Hebel während de Wintermonet z’Huuse im Wiesetal verläbt, wo siini Eltere Weber gsi sin. Im Summer hän d’Eltere als Dienschtlüt imene Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Grenzach-Wyhlen|Chränzach]], [[Markgräflerland]])''
* Sinni Chìndheit hät de Hebel während de Wìndermonet z Huse ìm Wììsedaal verläbt, wùù sinni Èltere Wäber gsìì sìn. Ìm Sùmmer hän d'Èltere als Dienschtlütt ì'me-ne Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Lörrach]], Markgrääflerland)
* Als Bueb isch de Hebel amel im Winter z Huuse im Wisetal gsi, wo sini Eltere Wäber gsii sind. Im Sumer sind dänn d Eltere im e Basler Patrizierhuus z Dienst gange. ''([[Zürich|Züri]])''
* I siner Juget hät de Hebel de Winter duur z Huuse im Wisetal gläbt, wo sini Eltere Wäber gsii sind. De Sumer duur händ d Eltere als Dienschtlüüt imene Basler Hèrehuus gschaffet. ''([[Zürich|Züri Oberland]])''
* Äs Chend hettr Hebu im Wentr ame be sinen Eutere z'Huuse im Wesetaau gläbt. Di händ deet äs Wäbr gschaffet. Im Sommer hänzzi imene Basler Hèrehuus gschaffet. ''([[Aarau]])''
* Sini Chindhait hät dä Hebel i dä Wintermönet z'Huuse im Wiestal vobrocht, wo sini Elterä Wäber gsi sind. Im Sommer hend sini Elterä als Diänschtlüüt imenä Basler Patriziärhuus gschafft. ''([[Kanton St. Gallen|Sanggallä]])''
* Syni Chendheit het der Hebel während de Wentermönet z'Huuse em Wisetau verbrocht, wo syni Öutere Wäber gsy se. Em Sommer hei d' Öutere aus Dienschtlüt em-ene Basler Patrizierhuus gschafft. ''([[Olten|Olte]])''
* Sini Chindhäit hed dä Hebl während dä Winttermönett Zhuse im Wisätaal verbracht wo sini Ältere Wäber gsi sind. Im Summär hend sini Alte als Dienstbote imene Basler Herrähuus gschaffet. ''([[Bezirk Schwyz|Schwyz]])''
* Sini Chindhäidt het dä Heibl wärentä Wintermönet zhuuse im wiisätaal verbrouchdt wouä sini Eltere gwäbbt hend. Im Summr hend sini Eldtere als Dienstboudt imene Basler Herrähuus gschaffet. ''([[Bezirk Einsiedeln|Eisiidle]])''
* I syrə Chindheit het dər Hebu im Winter z Hụsən im Wisətāu gläbt, wo syni Eutərə Wäbər sy gsȳ. Im Summər hei d Eutərən aus Dientschtlụ̈t imnə Baslər Patrizjərhụụs gschaffət. ''([[Bern|Bǟrn]])''
* Sinre Chkindheid hot de Häbl i de Wintrmohnädd z'Haus em Wiissädaal gläbt, wo d'Eltre Wäbber gsi sind. Em Summr händ d'Eltre aas Dinschtlüüt ge Basel i em Patrizier-Huus gschaffed. ''([[Radolfzell am Bodensee|Radolfzell]]/[[Bodensee|Bodesee]])''
* Sii Kindhait hot də Hebl i də Wintərmoonət z Huusə im Wisətaal vələbt, wo sini Eltərə Wəbər gsi sind. Im Summər hond d Eltərə as Diinstləit i mənə Baslər Patriziər-Huus gschaffət. ''([[Linzgau]]/[[Bodensee|Bodesee]])''
* Sine Kindheit heät dr Hebl im Wintr z'Huusa im Wiesatal gläabt, wo sine Ältra Weabr gsi sind. Im Summr hond d'Ältra als Dientschtlüt inam Basler Patrizjerhuus gschafft. ''([[Bregenz]], [[Vorarlberg]])''
* Siini Kindhait hot dr Hebbl im Wintr z Huusa im Wiisatal gläbbt, wo siini Eltera Wäbbr ksii sin. Im Summr hon d Eltera als Tianschpoota ima Baslr Patritzjerhuus kschaffat. ''([[Bludenz]], Vorarlberg)''
* Si Kindhoit hot dr Johann Hebl dr Wintr ibr z`Huuse im Wiisedtal verleabt, wo sine Ealtre Weaber gsi sind. De Summer ibr hond sine Ealtre als Diinschtleit im`ma Baasler Patrizier-Huus gschaffed. ''([[Allgäu|Weschtallgäu]])''
* Sei Kindheit haut dr Hebel in da Wintermonet z'Hausa im Wiisadal verleabt, wo seina Eltra Weabr gwea sind. Da Sommer ibr hand d'Eltra als Dinschtbotta imma Basler Patrizierhaus gschaffet. ''([[Allgäu|Unterallgäu]])''
* Si Kindheit hät da Hebl da Winter iber im Wisadal volebt, wo sine Leit Weber gsi sind. Im Summer hond sine Leit imma Basler Patrizierhaus gschaffad. ''([[Landkreis Rottweil|Rottwüül]])''
* Asä Kind hät dr Hebl im Winter i Hause im Wiisedaal gläbd, wo senne Leyt Wäbber gsee send. Im Sommer hond senne Leit imma Patrizierhaus i Bassl asä Dienschtleyt gschaffed. ''(Ostbaar)''
* As Chind hed der Heebel im Winder als z Huusen im Wiisedaal gläbd, wùù syyni Eldere Wääber gsii sin. Im Sùmer hän d Elderen as Dienschdlyd in eme Baasler Padryyzjerhuus gschafd. ''([[Opfingen|Obfige]], [[Breisgau|Brisgau]])''
* Syyni Kindhait het dr Heebel während de Winddermoonet z Huusen im Wiisedaal verläbt, wo syni Elddere Wäber gsi sin.Im Summer hän d'Elddere als Dienschtlyt imene Basler Badrizierhuus gschafft. ''([[Basel]])''
* Schini Chindheit her där Hebul währund dä Wintärmonatä im Huis im Wiäsutelji värläbt, wa schini Eltru Wäbär sind gsii. Im Summär hent d'Eltru als Diänschtlit imunu Baslär-Paritzer-Huis gschaffut. ''([[Simplon VS|Simpilu]] / [[Kanton Wallis|Wallis]])''
* Wo de Hebù no as Chin gsyy isch, het er wärend de Wintermaanet z Huuse im Wisetaau gläbt, wo synner Öütere Wääber gsyy sy. Im Sùmmer hii d Öütere ime'n a Basler Patryzier-Huus ùs Dienschtlütt gschaffet. ''([[St. Antoni FR|Santooni]] / Seisebezirk, FR)
* Sei Kendheit hot dr Hebl während de Wendermonet en Hause em Wiesadal verläbt, wo seine Eltra Wäber waret. Em Sommr hen d'Eltra als Dennschtleit em a Basler Patrizer-Haus gschafft. ''([[Stuttgart|Schduagert]])''
*Sei Kindhait hedd da Hebel während da Wintermonät in Hause im Wissedal verläbt, wo sei Eldern Wäber gwä sinn. Im Summer hen d´Eldern als Dienschtlitt imme Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Kuppenheim|Kuppene]], Middlbade)''
* Sii Kindhait hätt dr Hebbl während dr Wiitermounet z'House im Wisedtaal vrläbt, wo sini Eltre Wäbbr waared/gsi sind. Im Summr hond't'Eltre als Dinschtleit ime Baaslr Patrizier-Hous gschaffet. ''(Schwäbisch vum [[Schwäbische Alb|Haiberg]] / am Südalbzipfeli)''
* Sii Chindhäit hed dr Hebl währnd dä Wintrmaanet z Huisä im Wisätal vrbläbt, wo siinr Elträ Wäbr gsi sind. Im Summr häind d Elträ as Tiänschtliit imnä Baslr Patrizier-Huis gschaffed. ''([[Lungern]], [[Obwalden|Obwalde]])''
* Sini Chendheit hed de Hebu währed de Wentermönet z'Huuse im Wiisetau verläbt, wo sini Öutere Wäber gsi send. Em Sommer hend d'Öutere aus Dienschtlüüt imene Basler Patrizier-Huus gschaffet. ''(Soorsi, [[Kanton Luzern|Kanton Lozärn]])''
* Sine Göbljôhr hat dr Hebl duro Wiotor dahoam im Wiasotal vorbrôt, wo sine Eltora Wäabar gsin sand. Im Summor händ d Eltora als Dionschtlüt in am Baslar Patriziar-Huus gschaffot. ''Wäldarisch aus [[Andelsbuch]] im [[Bregenzerwald]] (Vorarlberg)
* Wo'ar nõ å Kind gsai isch hoat dr'Hebl im Wenter z'Hause im Wiesedal glebt, wo seine Leid Wäber gwäse sind. Im Sommr hand d'Leid äs "Dienschdleid" imma Haus võ so Reiche z'Basl gschaffed. ''(Oberschwäbisch vo [[Sigmaringen|Semerenge]])''
* Wu dr Hebel noch e Kind gsii isch, hed-er während dr Windermoned z Hüüse im Wiisedal gläbd, wu sini Eldere Wäber gsii sin. Im Summer hän d Eldere as Diänschtlid im e Basler Padriziär-Hüüs gschaffd. Oder: Si Kindheit hed dr Hebel … verläbd … usw. ''(Dialäkt vu [[Oberrotweil|Rothwiil]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuehl]]([[Oberrheinalemannisch|Oberrhiinalemannisch]]))''
* Wôu'ar/wô'ra no a Kind g'wésar isch, hôddar Hebel iabar d'Windarmonat/Wendarmonat in/en Hâusa im/em Wiasardâl g'lebbt/g'leabt, wo/wôu soine Eldara/Eldarn Weabar g'wésar sin/sen[d]. Im Sommar hând/hâm d'Eldara/Eldarn als Dianschtleit in'ram Baslar Patriziar-Hâus garbadd/g'schâfft. (''In ond umara d'Augschbuarrgar Stâdtgegad'')
* Wo-nr no a klois Kind gwäa/gsai isch, håt dr Hebl im Winddr z'Hausa im Wiesadal gläabt, wo saine Leit Wäabr gwäa/gsai sind. Im Sommr hont seine Leit as Dienschdleit imma Basler Padritzier Hous gschaffet. ''(Obrschwäbisch vom obera Schussadal (nördlich vo [[Weingarten (Württemberg)|Wãẽgaade]] / [[Ravensburg|Raveschbrg]]
* Als Chind het dr Hebel im Winter z Huse im Wisetal gwoont, wo syner Eltere Wäber sy gsy. Im Summer hii d Eltere als Dienschtlüt imene Basler Patrizier-Hus gwärchet. ''([[Adelboden|Adelbode]], [[Kanton Bern|Kanton Bärn]])''
* Sãe Kindrzeit hòt dr Hebel ibr d'Wendrmonet z'Housa em Wysadal vrleabt, wo sãene Leit/Eltra Weabr gwäa send. Sommrs hend sãene Leit/Eltra als Deanstleit emma Baslr Patrizierhous gschafft. ''(Mundârt im Esslingr Raum, fõ dr Gegad um Obrdirgna ([[Obertürkheim]]), Kròes Stuogrt (Kreis [[Stuttgart]]))''
* As Goof isch dè Hebl èm Weentè aadè z Huusè èm Wesètaal gse, wo emm siini Öltèrè dèheem gse sööd. Wèrèd èm Soomè heed emm siini Öltèrè aml as Diènschdlüüt imènè Patrizièhuus z Basl gwèèchèd. ''([[Appenzell (Dorf)|Appèzöll]], [[Kanton Appenzell Innerrhoden|Kanto Appèzöll Innèroodè]])''
* As ä Kind hät de Hebl iwer de Winter z Huuse im Wisedahl gläbt, wo sine Eltre Wäber gsi sin. Iwer de Summer hän sine Eltre zBasl as Dienschtlitt immenä Patrizierhus gschaffet. ''(Oberrheinalemannisch/Bodenseealemannisch -Übergangszone (vo [[St. Georgen im Schwarzwald|Sanderge (St. Georgen)]] / [[Schwarzwald]]))''
* Sei Kindhait hot de Hebl i de Wintrmoonet in Housä im Wisädaal vrläbt, wo d'Eltre Webber gsi sind. Im Summr hond d'Eltre als Dienschtbote ime ne Patrizier-Hous z`Basel gschafft. ([[Konstanz|Konschtanz]]/[[Bodensee|Bodesee]])
* Sini Kindait wärre de Windermoonet het de Hebl in Huuse im Wiesädaal verläbt, wo sinne eldere Wääber gsi sin. Im Summer hänn d`Eldere als Dienschtlid inemä Baasler Patrizierhuus gschafft. ([[Ortenau]])
== Referenzä ==
<references />
[[Kategorie:Alemannisch]]
6fbn0scoom5suaa17d3vnfirsemeq5n
1086062
1086026
2026-07-03T22:55:24Z
Jcb
356
1086062
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Alemannische Byspilsatz}}
[[Datei:Alemannisch.png|miniatur|300px|Alemannischer Schprôchruum]]
S [[Alemannische Dialekte|Alemannische]] isch en vilsytige [[Dialekt|Dialäkt]], wo z. T. vo Ort zu Ort, aber bsunders vo Region zu Region unterschidlech cha sy. Für nes Gfüel vo denen Unterschide z becho, hets hie en Uflischtig vo Übersetzige vomene bestimmte Satz mit Aagab vo Härkunftsort und -region.
== 1. Bispiusatz ==
=== [[Hochdeutsch|Hochdütsch]] ===
*''Mutter:'' Warst du auf dem Markt einkaufen?
*''Fritzchen:'' Ja, ich habe drei Kilogramm Kartoffeln, 250 g Butter, ein Glas Johannisbeer-Marmelade und eine Packung Spaghetti gekauft.
[[Datei:AlemByspylsatz Ort1.svg|right|600px]]
=== [[Schwäbisch]] ===
==== Neckar-Alb-Schwäbisch ====
*''D Muader:'' Bisch uff am Markt eikaufa gwäa?
*''S Fritzle:'' Jo, i han/hao drei Kilo/ sechs Pfond Grombiera, an halbr Pfond Budder, an Hafa Dreibles-Gsälz ond an Pagga Schbageddi kaofd.
==== Heuberg-Schwäbisch (südlicher Albzipfel) ====
*''Et`Muedtr:'' Bisch uffm Markt gi/ge iikaufe/eikaufe gsii/gsei?
*''Es`Fritzli:'' Jo, i hou drei Kilo Jädepfl/Hädepfl, e halbs Pfund/Pfond Buttr, en Havve Treibligsälz und/ond e Päckli/Päckle Schbagetti kauft.
==== [[Baar (Landschaft)|Baar]]-Schwäbisch (östliche Baar vorm Iibergang zom Niideralemanischä) ====
*''d'Muttr:'' Bisch uffem Märt ge/beym eekaufa gsee?
*''dr Fritz:'' Jå, i han drey Kilo Herdepfel ond ä halb Pfond Buttr, ä Glas Dreiblesgsälz ond ä Päggle Spaghetti khaufd.
==== Hesselberg-Schwäbisch (Nordost-Sprachraumgrenze) ====
*''D Muatr:'' Bischt ufm Markt eikauffa gwäst?
*''S Fritzla:'' Jo, i hob drei Kilo Erbero, e halbs Pfund Butr, e Glos Johannisbeermarmlod und a Päckla Schbageddi kafft.
==== Âugschburg (Oschtschwäbisch) ====
*''D'Muadr:'' Bisch âuf('am/'em/'m) Markt oikâufa g'wésar/g'wéa?
*''Z'Fritzle:'' Jâ, i hâo/hâb drei Kilo Erdäpfl/Kardoffla/Grombiara, ar halbs/halbads Pfond Buddr, a Glâs Johannisbéarla-Marmelôôd/-G'sälz ond ar Päggle Schbageddi kâofft/kofft (khâbt).
==== [[Oberschwaben|Ohbrland]] ====
*''D`M`ttr:'' Bisch auffm Markt eikaufa gsai/gwäa?
*''S`Fridzle:'' Joa, i hoan drei Kilo Erdepfel/Bodabirra, e halbs Pfund Buttr, e Glahs Treibles-Gsälz und en Pagg Spaghetti kauft.
==== [[Aulendorf|Auledorf]]/[[Oberschwaben|Ohbrland]] ====
*''D Muoder:'' Bisch uf em Markt gwäa ge eikaufa?
*''S Fritzla:'' I hon segs Bfund Bodabira, zwoihundertfuchzg Gramm Budder, a Glas Johannesbeergsälz ond e Bhäggla Spageddi kaufd.
==== [[Ravensburg|Raveschburg]] ====
*''D'Mudder:'' Bisch du aufem Markdd ge eikaufe gwä?
*''S'Fritzle:'' Jo, I hon drei Kilo Grumbire, e halbs Pfund Buddr, e Gläsle Treiblegsälz ond e Päckle Schbbageddi kaufdd.
==== [[Sigmaringen|Semerenga]] (Sprachraumgrenze Schwäbisch / Bodenseealemannisch) ====
*''D`Muatr:'' Bischd auffm Mah`gd eikaufa gsei?
*''S`Fridzle:'' Joa, i han drey Killo (sechs Pfund) Headepfl, å halbs Pfund Buaddr, å Glaas Johannisbeermarmelahd ond å Päggle Schbagedti kaufd.
==== [[Unterallgäu]] ([[Memmingen|Memminga]]) ====
*''D`Muattr:'' Bisch auffm Markt eikaufa gwea?
*''S`Fritzla:'' Ja, i hau drei Kilo Bodabira, a halbs Pfond Buttr, a Glahs Johannisbeermarmelad und an Pagg Schbahgeddi kauft.
==== [[Reutte]] ([[Tirol]]) ====
* D' Muater: 'Bisch aufm Markt inkoufa gwest?
* Dr Fritz: Joo, i hon drei Kilu Grumpara, a viertlkilo Butt'r und a Glous Johannesbeer-Gsalz und a Packle Spaghetti kooft.
==== [[Remstal|Remsdaal]] (bei Schduagerd) ====
*''D`Muadr:'' Bisch uffem Markt aekaofa gwä?
*''S`Fritzle:'' Ja, i han drei Kilo Erbiire, a halbpfond Buddr, a Glas Dreiblesgsälz ond a Päggle Schbaggeddi kaoft.
=== [[Oberrheinalemannisch|Oberrhiinalemannisch / Nideralemannisch]] ===
==== [[Basel]] am mim Rhy ====
*''d'Muetter:'' Bisch uff em Märt gsi go yykaufe?
*''dr Fritzli:'' Joo, y(ch) ha drey Kilo Härdepfel, e halb Pfund Angge, e Glaas Johannisbeeri-Gomfi (Santihanstryybel-Gomfi) und e Paggig Schbagetti kauft.
==== [[Freiburg im Breisgau|Friiburg]], [[Breisgau|Brisgau]] (Suidbaade) ====
*'' D'Mamme:'' Bisch zum iikaufe uffem Friiburger Märkt gsi?
*'' S' Fritzli: ''Hajoh, i hab drei Kilo Härdäbfel, e halbs Pfund Budder, e Gläsli Hannstriebelemarmelad un e Päggli Schbagetti kauft.
==== [[Furtwangen|Furtwange]], [[Hochschwarzwald]] (Suidbaade) ====
*'' D'Muetr:'' Bisch iikoufe uff'm Markt gsi?
*'' S' Fritzle: ''Häjó, ich han drei Kilo Härdebfel, ä halb Pfund Angge, ä Glaas Wibeerlimuäss un ä Päckli Schbagetti kouft.
==== [[Iffezheim|Iffze]], Middlbade ====
*''D`Muuder:'' Bisch uff'm Märk ingkoufe gwä?
*''S`Fritzel:'' Joo, i hab drei Kilo Grumbiire, e halbs Pfund Budda, e Glas Johonnisbeerschlecksl un e Päckl Schbaigeddi koufd.
==== [[Kork]] (Kerkerisch/Hanauerisch), Middlbade/Hanauerland ====
*''D`Mamme:'' Bisch uff'm Märkt innkaoufe gsinn?
*''S`Fritzl:'' Hajo, drej Kilo Grumbeere, ä halb Pfund Budder, ä Glääsl Kannstriewlsschläggl un e Päggl Schbaggeddi hawwi g'kaouft!
==== [[Renchen-Ulm]], Ortenau/Renchtal ====
*''d' Mamme: ''Bisch uffm Märgd iikaufe gsii?
*'''s Fritzl: ''Hajo, ich ha drey Kilo Ärdepfl, e halbs Pfund Budder, ä Gläsl Hansdriebelschlecksel un ä Päggl Schbageddi kauft.
==== Hohberg-[[Hofweier|Hofier]], Ortenau ====
*''d' Müader: ''Bisch uffm Märikt iikaufe gsii?
*'''s Fritzli: ''Hajo, i hab drey Kilo Ärdepfl, e halb Pfund Budder, e Glas Hanstriewilischläckli un e Päckli Schbageddii kauft.
==== [[Oberrotweil|Rothwiil]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuehl]] ====
*''d Mueter:'' Bisch uf em Märgd gsii ge iikaüfe?
*''s Fritzli:'' Jo, ich hab drej Kilo Härdebfel, e halb Bfund Budder, e Glas Johannisbeer-Güüts un e Paggung Schbageddi kaüfd.
==== [[Ihringen|Ihringe]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuehl]] ====
*''d Mueter:'' Bisch uf em Märgd gsii go iikaüfe?
*''s Fritzli:'' Jo, ich han drej Kilo Härdebfel, e halb Bfund Budder, e Glas Hansedriibili-Güüts un e Paggung Schbageddi kaüfd.
==== [[Herrlisheim (Unterelsass)|Harrelse]], Ùnterelsàss ====
*''D Màmme:''Bìsch ùffem Marik inkoefe gwann?
*''S Frìtzel:''Ajoo, Ich hàb dréi Kilo Grùmmbeere, e hàlbs Pfùnd Bùdder, e Glàs Johànnesbeerekùnfitür ùn e Packele Spàghetti gkoeft.
==== [[Straßburg|Strossbùri]], Ùnterelsàss ====
*''D Màmme:''Bìsch ùffem Märik inkaafe gsìnn?
*''S Frìtzel:''Ajo, Ich hàb dréi Kilo Grùmmbeere, e hàlwes Pfùnd Bùdder, e Glàs Johannesbeerekonfitür ùn e Päckel Spàghetti gekaaft.
==== [[Oberehnheim|Owernah]], Unterelsass ====
*''d'Màmme:'' Besch dü uf'm Marik inkeüfe gsé?
*''s'Fritzle:'' Hajo, ich hàb drej Kilo Hàrdepfel, e hàlb Pfund Butter, e Glàs Johannesbeerkonfitür/schleckl un e Packl Spàghetti gkeuft.
==== [[Mülhausen|Milhüse]], Oberelsass ====
*''d'Màmma:'' Besch dü uf'm Màrkt iikàüfa gsé?
*''s'Fritzla:'' Hajo, ech hà drej Kilo Hàrdepfel, a hàlb Pfund Butter, a Glàs Johànnesbeerkonfitür un a Pàckla Spàghetti kàüft.
=== [[Bodenseealemannisch|Bodesee-Alemannisch / Mittelalemannisch]] ===
==== Weschdlichä [[Bodensee|Boddesee]] ====
*'' 'D'Modder:'' Bischd uff äm Markt gi iikaufä gsi?
*'' 'S'Fritzle:'' Jo, i ha drei Kilo Herdepfl, ä halbs Pfund Buddr, a Glas Johannesbeer-I'gmax und ä Päckle Schbagetti kauft.
==== z'[[Überlingen|Iberlinge]] ====
*'' 'D'Mame:'' Bischt uff m'Mart go iikaufe gsi?
*'' 'S'Fritzle:'' Jó, i hon drei Kilo Härdäpfl, ä halbs Pfund Buttr, a Glas Johannesbeer-Marmelad und en Pack Schpagetti gkouft.
==== [[Allgäu|Weschtallgäu]] ====
*''D`Mueter:'' Bisch üf`m Maart bim iikoufe gsi?
*''S`Fritzle:'' Jo, i ho drei Kilo Grumbra, a halbs Pfund Butter, a Glas Johannesbeer-Marmelaad und a Packung Schpagetti kouft.
==== [[Egg (Vorarlberg)|Egg]] ([[Bregenzerwald]]) ====
*'' 'D'Mama:'' Bischt ufm Maart ga inkoufo gsinn?
*'' 'S'Fritzlä:''Jo, i hea drü Kilo Grumppra, a Schlägle Buttor, a Glas Johannisbeer-Insutt und an Pack Schpagetti kouft.
==== [[Chur|Khur]] ====
*''d Mamma:'' Bisch uf am Marcht gsii gu iikaufa?
*''dr Frizzli:'' Jô, i han drei Khilo Herdöpfal, as halbs Pfund Buttar, as Glas Trüübli-Komfi und a Pakhig Schpagetti khauft.
==== [[Stockach|Schtocke]] ====
*'' 'D'Mamme:'' Bisch ufm Markt gsi ge eikaufe?
*'' 'S'Fritzle:'' Jo, i hon drei Kilo Herdäpfel, a haalbs Pfund Buttr, a Glas Johannisbeer-Marmelad und en Packe Schpagetti gkouft.
=== [[Hochalemannisch]] ===
==== [[Kanton Appenzell Innerrhoden|Appezöll Innerhode]], [[Appenzell (Dorf)|Appezöll]] ====
* ''D Muètè:'' Bisch z Maat gi pòschte?
* ''De Fritzli:'' Jò, i ha dröi Kilo Hèdepfl, zwähòndèdföfzg Gramm Schmaalz, è Glas Sanntjohannsbèi-Latwèri ònd èn Pack Schpaghetti gchauft.
==== [[Balsthal|Bauschtu]], (Balsthal, SO) ====
* ''D Mama:'' Bisch ufm Märed gsy go Komissione mache?
* ''S Fritzli:'' Jo, e ha drü Kilo Härdöpfu, s haubs Pfung Anke, s Glas Trübeligommfi un a Packig Schpagetti gchauft.
==== [[Balzers]] ([[Liechtenstein|Liachtaschta]]) ====
* ''D Mama:'' Bischt uffm Markt am iikofa gse?
* ''S Fritzle:'' Jo, i ha drü Kilo Härdöpfel, a viartel Kilo Putter, a Glas Johannisbeer-Gonfi und an Pack Schbageti koft.
==== [[Kanton Basel-Landschaft|Obers Baselbiet]] ====
* ''D Muetter (d Mamme, s Mami):'' Bisch uff em Märt go ichauffe (gange go poschte)?
* ''Dr Fritzli:'' Jä (Jo), ich han drei Kilo Härdöpfel, e halbs Pfund Buttr (Angge), e Glas Johannisbeer-Gonfi (Gomfi) und e Päckli Spagetti gchauft.
==== [[Bludenz|Bludaz]] ([[Walgau]], Vorarlberg) ====
* ''D Muatr:'' Bisch ufm Maarkt iikoofa gsi?
* ''Ds Fritzle:'' Joo, i ha drä Kilo Herdöpfl, a Viertlkilo Puttr, a Glas Johannispeergonfi und an Pack Schpagetti kooft.
neuer:
* ''Ds Fritzle:'' Joo, i hon drei Kilo Kartoffla, a Viertlkilo Puttr, a Glas Johannisbeermarmelad und an Pack Schpagetti kooft.
==== [[Bern|Bärn]], [[Kanton Bern|Bärn]] ====
* ''Ds Mami:'' Bisch ụf ə Märit ga kömerle?
* ''Dr Fritzli:'' Ja, i ha drụ̈ Kilo Härdöpfu, əs haubs Pfung Ankə, əs Glās Meertrụ̈bəli-Gonfi u nəs Pack Spagetti gchouft.
==== [[Oberriet SG|Oberriet]] ([[St. Galler Rheintal|Sangaller Rhintl]]) ====
* ''D Moatr:'' 'Beascht ufm Maat gi pôschta gsi?'
* ''S Fritzli:'' 'Jô, i ha drei Kilo Häadöpfil (Grumpara), a halbpfund Schmaalz, a Glas Jahannisbeer-Hunk und an Pack Schpagetti kooft.'
==== [[Grenzach-Wyhlen|Chränzach]], [[Markgräflerland]] (de letschdi Zipfel) ====
* ''D Mamme: ''Bisch uf em Märt gsi go iichaufe?
* ''S Fritzli: ''Jo, ich ha drai Kilo Herdöpfel, e halbs Pfund Anke, e Glas Johannisbeeri-Gutzi und e Packig Spagetti gchauft.
==== [[Lörrach]], [[Markgräflerland|Markgrääflerland]] ====
* ''D Mamme: Bisch ùf em Märt gsìì gò iichaufe?''
* ''S Fritzlì: Joo, ich ha drei Kilo Hèrdöpfel, e halbs Pfùnd Anke, e Glaas Johannisbeeri-Gòmfi ùn e Packig Spaghetti chauft.
==== [[Weil am Rhein|Wil am Rhii]], [[Markgräflerland]] (Südweschtbade im Dreiländereck) ====
* ''D Müder:'' Bisch uff'm Märt go iichaufe gsi?
* ''S Fritzli:'' Joo, i ha drei Kilo Grumbiire, ä halbs Pfund Angge, ä Glas Zanderli-Gützeli un ä Packig Schbageddi gchauft.
==== [[Ebringen|Ebringe]], [[Markgräflerland|Markgrääflerland]] ====
* ''D Mueder: Bisch uffem Märkt go iichaufe gsi?''
* ''S Fritzlì: Jo, i ha drei Kilo Herdepfel, e halbs Pfund Budder, e Glas Johannisbeere-Schlägg un e Päckli Spaghettli gchauft.
==== [[Glarnerland]] ====
* ''D Muätter'': Bisch uff em Märt gsii gu poschtne?
* ''Dr Fritzli:'' Jaa, ich ha drüü Kilo Herdöpfel, zwäihundertfüffzg Gramm Anggä, äs Glaas Johannisbeeri-Gomfi und es Phagg Schpagetti gchauft.
==== [[Freiamt (Schweiz)|Freyamt]] (südöschtleche Teil vom Aargou) ====
* ''D Muetter:''' Besch ofem Määrt gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo. ech ha drüü Kilo Härdöpfu, es halbs Pfond Anke, es Glas Trüübeli-Komfi ond es Pack Schpaghetti gchauft.
==== [[Lustenau|Luschtnou]] ([[Vorarlberger Rheintal|Vorarlberger Rhytal, Unterland]]) ====
* ''D Muatr:'' 'Bioscht ufm Markdt ga botta gsin?
* ''S Fritzli:'' 'Jô, i han drü Kilo Grompira, a viertl Kilo Buttr und a glas Johannisbeer-Honk und a Päckli Spaghetti pottat (kouft).
==== [[Messen|Messä]], südlechschti Gmeind vom [[Kanton Solothurn|Kanton Soledurn]] ====
* ''D Muetter:'' Bisch uf em Märet gsi go iichouffe?
* ''Dr Fritzli:'' Jo, i ha drü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfung Angke, es Glesli Meerdrübeligumfi unes Päckli Schpagetti gchouft.
==== [[Opfingen|Obfige]], [[Breisgau]] (Siidweschdbaade) ====
*''D Möeder:'' Bisch ùf em Määrd gsii go yychaufe?
*''Dr Fridsli:'' Joo, ich haa drèi Kilo Härdebfel, e halbs Bfùnd Angge, e Glaas Hansisdriibili-Göeds ùn e Pagig Schifsnuudle gchaufd.
==== [[Lungern]] ([[Kanton Obwalden|Obwalden]]) ====
* ''D Mioter:'' Bischt ufm Märt gsi go ichoiffä?
* ''Dr Frizzli:'' Ja, ich ha dryy Kilo Häärdepfl, äs halbs Pfund Ankä, äs Glas Johannisber-Kumfityyrä und äs Pack Schbagetti gchoifd.
==== [[Ostschweiz|Oschtschwyz]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf de Märt go poschte?
* ''De Fritzli:'' Jo, i ha drüü Kilo Härdöpfel, zwäihunderfüfzg (elter: zwaahondertföfzg) Gramm Butter (elter: Schmalz), ä Glas Johannisbeer-Gomfi und e Päckli Schpaghetti gchauft.
==== [[Rankweil|Rankwil]] ([[Vorarlberger Rheintal|Vorarlberger Rhytal]]) ====
* ''D Muettr:'' Bisch offem Markt gi iikofa gsi? (älter: Bescht off da Markt ga iikofa gsi?)
* ''S Fritzle:'' Jo, i ha drü Kilo Herdöpfl, a viertl Kila' Pottr, a Glas Johannisbeer-Marmalad und an Pack Schpagetti kooft.
==== [[Rheinfelden (Baden)|Badisch-Rhyfälde]], [[Hochrhein|Hochrhy]] ====
* '' D Müetter:'' Bisch ufem Markt go ykaufe gsi?
* '' S Fritzli:'' Joo, ich haa drei Kilo Grumbire, e halbs Pfund Anke, e Glas Johannisbeerguuzi un e Packig Spagedti kauft.
==== [[Bezirk Schwyz|Schwyz]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Märcht gsi go poschte?
* ''De Fritzli:'' Ja, ich ha drüü Kilo Gumel, äs halbs Pfund Anke, äs Glas Trüübäli-Kumfi und äs Pack Schpagetti gchauft.
==== [[Sursee|Soorsi]] (Sursee, LU) ====
* ''D Muetter:'' Besch of em Määrt gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo. Ech ha drüü Kilo Häppere, es haubs Pfond Anke, es Glaas Trüübali-Komfi ond es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Vals GR|Vals]] ([[Kanton Graubünden|Graubünde]]) ====
* ''t Muätär:'' Bescht z Märt ggsi?
* ''ts Fritzli:'' Jaa, ech hän drii Kilo Härdöppfäl, äs halbs Pfund Schmaalz, äs Gglass Johanäsberi-Kompfitüürä und äs Päcktli Schpagetti ggchauft.
==== [[Langenthal|Stadt Langetau]] ====
* ''D Mueter:''' Bisch ufe m Märit gsi, go ychouffe/boschte?
* ''De Fritzli:'' Jo, i ha drüü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfung Anke, es Glas Meertrüübeli-Gonfi u es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Luzern|Stadt Lozärn]] ====
* ''D Muetter:''' Besch of em Märt gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo. ech ha drüü Kilo Härdöpfel, es halbs Pfond Anke, es Glas Trüübali-Komfi ond es Pack Schpaghetti gchauft.
==== [[Olten|Stadt Oute]] ====
* ''D Mueter:''' Besch of em Märed gsy go boschte?
* ''Dr Fretzli:'' Jo, e ha drüü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfond Anke (jünger: Botter), es Glas Meertrüübeli-Gomfi und es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Obergösgen|Obergösge]] ====
* ''D Muetter:'' Besch of em Märed gsi go poschte?
* ''De Fretzli:'' Jo, e ha drüü Kilo Härdöpfu, es haubs Pfond Anke (jünger: Botter), es Glas Truube-Gomfi und es Pack Schpagetti gchouft.
==== [[Zürich|Stadt Züri]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Mèèrt gsy go poschte?
* ''De Fritzli:'' Ja, ich ha drüü Kilo Hèrdöpfel, e halbs Pfund Anke (jünger: Butter), es Glaas Trüübeli-Gomfi (jünger: Johanisbeeri-Gomfi) und es Phack Schpagetti gchauft.
==== [[Zürich|Züri Oberland]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Mèèrt gsi go poschte?
* ''De Fritzli:'' Jo, ich han drüü Kilo Häröpfel, es Halbpfund Anke, es Glaas Santehansebeeri-Gomfi und es Phack Schpagetti gchauft.
==== [[Zug (Stadt)|Stadt Zug]] ====
* ''D Mueter:'' Bisch uf em Märt gsi go poschte?
* ''De Fritz:'' Ja, ech han drü Kilo Gummeli, es halbs Pfund Anke, es Glas Trüübeli-Gumfi und es Pack Schpaggeti gchauft.
==== [[Stühlingen|Stühlinge]] ([[Schwarzwald|Südschwarzwald]]) ====
* ''D Muet r:'' Bisch uffem Märkt gsi go ykaufe?
* ''De Fritz:'' Joa, ich ha drei Kilo Hèrdöpfel, ä halbs Pfund Buttar, ä Glas Johannisbeer Marmelad und en Pack Schpagetti kauft.
==== [[Toggenburg|Toggeboərg]] ====
* ''D Muätə:'' Bisch uf dä Mäət go poschtə?
* ''Də Fritzli:'' Jo, i ha drü Kilo Hèədöpfel, zwähondətföfzg Gramm Puttə (elter: Schmalz), ä Glas Johanisbeer-Gomfi und än Pack Schpaghetti gchauft.
=== [[Höchstalemannisch]] ===
==== [[Raron|weschtlich Raron]] odär halt lägnu Dialäkt ([[Kanton Wallis|Wallis]]) ====
* ''d Müätär:'' Bischd uffum Määrt gsi ?
* ''ds Fritzji:'' Ja, ha drii Kilo Härpfl, äs halbs Pfund Anku, äs Glas Hannisbärkonfitür und äs Päckli Spaghetti gchöift.
==== [[Simplon VS|Simpilu]] ([[Kanton Wallis|Wallis]]) ====
* ''d Müätär:'' Bisch dü uf um Marcht gsii ga ichöiffu?
* ''ds Fritzji:'' Ja, ich hä drii Kilo Härpfil, 250 g Aichu, us Glas Johanissbeer-Konfitür und us Pack Spaghetti gchöift.
==== [[Davos]], [[Graubünden]] ====
* ''D Mueter:'' Bischt ätten esie ufem Maarcht gsin ge ichauffe?
* ''Dr Fritzli:'' Gwüss, i han drii Kilo Herdöpfel, zwäihundertfüffzg Gramm Schmaalz, es Glaas Griifla-Ggomfi und es Pack Schpagetti gchauft.
==== [[St. Antoni|Santooni]] ([[Sensebezirk|Seisebezirk, FR]]) ====
* ''d Mueter:'' Bǜschù ùf ùm Määrit gsyy?
* ''ds Fritzli:'' Ja, i ha drüü Kylo Häppere, as Mödeli Anke, as Glaas Trübeli-Ggompfi ún as Päckli Spagetti gchùùft.
==== [[Frutigen|Frutige]] ([[Berner Oberland]]) ====
* ''D Mueter: ''Bisch uf em Märit gsii ga iichùùffe (oder: ga kömerle)?
* ''Dr Fritzli: ''Ja, i ha drü Kilo Häbla, äs Mödeli Ankä, äs Glas Meertrübeli-Gomfi un es Päckli Spaghetti gchùùft.
==== [[Zumholz FR|Zumhouz]] ([[Sensebezirk|Seisebezirk, FR]]) ====
* ''T Muetter:'' Büschu z Määret gsi ga iichùùffe?
* ''De Fritzli:'' Ja, i ha drüü Kilo Häppere, as Mödeli Anke, as Glaas Trübeligompfi unas Päckli Schpaghetti gchùùft.
=== Sonschtige ===
==== Kämpfelbach bei [[Pforzheim|Pforze]] ====
(Oberrhein-Alemannisch mit schwäbische un fränkische Eischläg)
*''D`Muader:'' Bisch uff`m Markt eikaufa gwä?
*''S`Fritzle:'' Hajo, i häb drei Kilo Grumbiire, e halbs Pfunn Budda, e Glas Hannsdreibles-Gsälz un a Päckle Schbageddi kaafd.
==== [[Rastatt|Raschdadderisch]], Middlbade (nua 5 Kilomeda von [[Iffezheim|Iffze]]) ====
*''D`Mudder:'' Bisch uff'm Moarkt eikaufe gwä?
*''S`Fritzle:'' Joo, i heb drei Kilo Grumbeere, oi halb Pfund Budda, e Glos Johennisbeerschleck unn ä Bäggl Schbageddi koufd.
== 2. Bispuisatz (us "[[Johann Peter Hebel]]") ==
=== [[Hochdeutsch|Hochdütsch]] ===
* Seine Kindheit verlebte Hebel während der Wintermonate in Hausen im Wiesental, wo seine Eltern Weber waren. Im Sommer arbeiteten die Eltern als Dienstleute in einem Basler [[Daig|Patrizier]]-Haus.
=== [[Alemannisch]] ===
* Sinni Kíndhäät het de Hebbel wäärend de Wíndermónet dähääm im Wisedaal g'lääbt, wo sinni Eltre Wäber g'sinn sinn. Im Sommer hänn d'Eltre als Dienschtlitt imme Básler Badrízierhuus g'schafft ''([[Hanauerland]])''
* Ìn sinre Kìndhët het de Hebel wahred de Wìntermonet dhëëm ìm Wìsetààl gelaabt, wie sini Eltere Wawer sìn gewann. Ìm Sùmmer hàn d Eltere àls Dienschtlitt ìme Bàsler Pàtrizier-Hüss gschàfft. ''([[Département Bas-Rhin|Ùnterelsàss]])''
* Sini Khindhait het dar Hebel wäärand da Wintarmoonat z Huusa im Wisataal verlääbt, wo sini Eltara Wääbar gsi sind. Im Summar hend t Eltara als Dianschtlütt in ama Basler Patriziar-Huus gschafft. ''([[Chur]])''
* Schiini Chendhäit het där Hebel dörr t Wentärmaanät z Huusä em Wisätaal verläpt, waa schiini Eltärä Wäbär ggsi sent. Em Summär hent t Eltätä as Diänschtlütt emänä Baslär Patriziär-Huss ggwäärchät. ''([[Vals GR|Vals]] [fals] (Graubünden))''
* Sini Chindheit hät dr Hebel während dä Wintermonät z'Huuse im Wiesedal voläbt, wo sini Ältere Wäber gsi sin. Im Summer hän d'Ältere als Dienschtlüt inemne Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Weil am Rhein|Wiil am Rhii]] (Südbade))''
* In sinere Chinderzit het dr Hebel iber d'Wintermunät z'Hüse im Wiisedal gwohnt, wo sini Eltere Wäber gsi sin. Iber dr Summer hän d'Eltere as Dienschtlit imene Basler Patrizier-Hüs gschafft. ''([[Ebringen|Ebringe (Markgräflerland)]] (Südbade))''
* Siini Chindheit het de Hebel während de Wintermonet z’Huuse im Wiesetal verläbt, wo siini Eltere Weber gsi sin. Im Summer hän d’Eltere als Dienschtlüt imene Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Grenzach-Wyhlen|Chränzach]], [[Markgräflerland]])''
* Sinni Chìndheit hät de Hebel während de Wìndermonet z Huse ìm Wììsedaal verläbt, wùù sinni Èltere Wäber gsìì sìn. Ìm Sùmmer hän d'Èltere als Dienschtlütt ì'me-ne Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Lörrach]], Markgrääflerland)
* Als Bueb isch de Hebel amel im Winter z Huuse im Wisetal gsi, wo sini Eltere Wäber gsii sind. Im Sumer sind dänn d Eltere im e Basler Patrizierhuus z Dienst gange. ''([[Zürich|Züri]])''
* I siner Juget hät de Hebel de Winter duur z Huuse im Wisetal gläbt, wo sini Eltere Wäber gsii sind. De Sumer duur händ d Eltere als Dienschtlüüt imene Basler Hèrehuus gschaffet. ''([[Zürich|Züri Oberland]])''
* Äs Chend hettr Hebu im Wentr ame be sinen Eutere z'Huuse im Wesetaau gläbt. Di händ deet äs Wäbr gschaffet. Im Sommer hänzzi imene Basler Hèrehuus gschaffet. ''([[Aarau]])''
* Sini Chindhait hät dä Hebel i dä Wintermönet z'Huuse im Wiestal vobrocht, wo sini Elterä Wäber gsi sind. Im Sommer hend sini Elterä als Diänschtlüüt imenä Basler Patriziärhuus gschafft. ''([[Kanton St. Gallen|Sanggallä]])''
* Syni Chendheit het der Hebel während de Wentermönet z'Huuse em Wisetau verbrocht, wo syni Öutere Wäber gsy se. Em Sommer hei d' Öutere aus Dienschtlüt em-ene Basler Patrizierhuus gschafft. ''([[Olten|Olte]])''
* Sini Chindhäit hed dä Hebl während dä Winttermönett Zhuse im Wisätaal verbracht wo sini Ältere Wäber gsi sind. Im Summär hend sini Alte als Dienstbote imene Basler Herrähuus gschaffet. ''([[Bezirk Schwyz|Schwyz]])''
* Sini Chindhäidt het dä Heibl wärentä Wintermönet zhuuse im wiisätaal verbrouchdt wouä sini Eltere gwäbbt hend. Im Summr hend sini Eldtere als Dienstboudt imene Basler Herrähuus gschaffet. ''([[Bezirk Einsiedeln|Eisiidle]])''
* I syrə Chindheit het dər Hebu im Winter z Hụsən im Wisətāu gläbt, wo syni Eutərə Wäbər sy gsȳ. Im Summər hei d Eutərən aus Dientschtlụ̈t imnə Baslər Patrizjərhụụs gschaffət. ''([[Bern|Bǟrn]])''
* Sinre Chkindheid hot de Häbl i de Wintrmohnädd z'Haus em Wiissädaal gläbt, wo d'Eltre Wäbber gsi sind. Em Summr händ d'Eltre aas Dinschtlüüt ge Basel i em Patrizier-Huus gschaffed. ''([[Radolfzell am Bodensee|Radolfzell]]/[[Bodensee|Bodesee]])''
* Sii Kindhait hot də Hebl i də Wintərmoonət z Huusə im Wisətaal vələbt, wo sini Eltərə Wəbər gsi sind. Im Summər hond d Eltərə as Diinstləit i mənə Baslər Patriziər-Huus gschaffət. ''([[Linzgau]]/[[Bodensee|Bodesee]])''
* Sine Kindheit heät dr Hebl im Wintr z'Huusa im Wiesatal gläabt, wo sine Ältra Weabr gsi sind. Im Summr hond d'Ältra als Dientschtlüt inam Basler Patrizjerhuus gschafft. ''([[Bregenz]], [[Vorarlberg]])''
* Siini Kindhait hot dr Hebbl im Wintr z Huusa im Wiisatal gläbbt, wo siini Eltera Wäbbr ksii sin. Im Summr hon d Eltera als Tianschpoota ima Baslr Patritzjerhuus kschaffat. ''([[Bludenz]], Vorarlberg)''
* Si Kindhoit hot dr Johann Hebl dr Wintr ibr z`Huuse im Wiisedtal verleabt, wo sine Ealtre Weaber gsi sind. De Summer ibr hond sine Ealtre als Diinschtleit im`ma Baasler Patrizier-Huus gschaffed. ''([[Allgäu|Weschtallgäu]])''
* Sei Kindheit haut dr Hebel in da Wintermonet z'Hausa im Wiisadal verleabt, wo seina Eltra Weabr gwea sind. Da Sommer ibr hand d'Eltra als Dinschtbotta imma Basler Patrizierhaus gschaffet. ''([[Allgäu|Unterallgäu]])''
* Si Kindheit hät da Hebl da Winter iber im Wisadal volebt, wo sine Leit Weber gsi sind. Im Summer hond sine Leit imma Basler Patrizierhaus gschaffad. ''([[Landkreis Rottweil|Rottwüül]])''
* Asä Kind hät dr Hebl im Winter i Hause im Wiisedaal gläbd, wo senne Leyt Wäbber gsee send. Im Sommer hond senne Leit imma Patrizierhaus i Bassl asä Dienschtleyt gschaffed. ''(Ostbaar)''
* As Chind hed der Heebel im Winder als z Huusen im Wiisedaal gläbd, wùù syyni Eldere Wääber gsii sin. Im Sùmer hän d Elderen as Dienschdlyd in eme Baasler Padryyzjerhuus gschafd. ''([[Opfingen|Obfige]], [[Breisgau|Brisgau]])''
* Syyni Kindhait het dr Heebel während de Winddermoonet z Huusen im Wiisedaal verläbt, wo syni Elddere Wäber gsi sin.Im Summer hän d'Elddere als Dienschtlyt imene Basler Badrizierhuus gschafft. ''([[Basel]])''
* Schini Chindheit her där Hebul währund dä Wintärmonatä im Huis im Wiäsutelji värläbt, wa schini Eltru Wäbär sind gsii. Im Summär hent d'Eltru als Diänschtlit imunu Baslär-Paritzer-Huis gschaffut. ''([[Simplon VS|Simpilu]] / [[Kanton Wallis|Wallis]])''
* Wo de Hebù no as Chin gsyy isch, het er wärend de Wintermaanet z Huuse im Wisetaau gläbt, wo synner Öütere Wääber gsyy sy. Im Sùmmer hii d Öütere ime'n a Basler Patryzier-Huus ùs Dienschtlütt gschaffet. ''([[St. Antoni FR|Santooni]] / Seisebezirk, FR)
* Sei Kendheit hot dr Hebl während de Wendermonet en Hause em Wiesadal verläbt, wo seine Eltra Wäber waret. Em Sommr hen d'Eltra als Dennschtleit em a Basler Patrizer-Haus gschafft. ''([[Stuttgart|Schduagert]])''
*Sei Kindhait hedd da Hebel während da Wintermonät in Hause im Wissedal verläbt, wo sei Eldern Wäber gwä sinn. Im Summer hen d´Eldern als Dienschtlitt imme Basler Patrizier-Huus gschafft. ''([[Kuppenheim|Kuppene]], Middlbade)''
* Sii Kindhait hätt dr Hebbl während dr Wiitermounet z'House im Wisedtaal vrläbt, wo sini Eltre Wäbbr waared/gsi sind. Im Summr hond't'Eltre als Dinschtleit ime Baaslr Patrizier-Hous gschaffet. ''(Schwäbisch vum [[Schwäbische Alb|Haiberg]] / am Südalbzipfeli)''
* Sii Chindhäit hed dr Hebl währnd dä Wintrmaanet z Huisä im Wisätal vrbläbt, wo siinr Elträ Wäbr gsi sind. Im Summr häind d Elträ as Tiänschtliit imnä Baslr Patrizier-Huis gschaffed. ''([[Lungern]], [[Obwalden|Obwalde]])''
* Sini Chendheit hed de Hebu währed de Wentermönet z'Huuse im Wiisetau verläbt, wo sini Öutere Wäber gsi send. Em Sommer hend d'Öutere aus Dienschtlüüt imene Basler Patrizier-Huus gschaffet. ''(Soorsi, [[Kanton Luzern|Kanton Lozärn]])''
* Sine Göbljôhr hat dr Hebl duro Wiotor dahoam im Wiasotal vorbrôt, wo sine Eltora Wäabar gsin sand. Im Summor händ d Eltora als Dionschtlüt in am Baslar Patriziar-Huus gschaffot. ''Wäldarisch aus [[Andelsbuch]] im [[Bregenzerwald]] (Vorarlberg)
* Wo'ar nõ å Kind gsai isch hoat dr'Hebl im Wenter z'Hause im Wiesedal glebt, wo seine Leid Wäber gwäse sind. Im Sommr hand d'Leid äs "Dienschdleid" imma Haus võ so Reiche z'Basl gschaffed. ''(Oberschwäbisch vo [[Sigmaringen|Semerenge]])''
* Wu dr Hebel noch e Kind gsii isch, hed-er während dr Windermoned z Hüüse im Wiisedal gläbd, wu sini Eldere Wäber gsii sin. Im Summer hän d Eldere as Diänschtlid im e Basler Padriziär-Hüüs gschaffd. Oder: Si Kindheit hed dr Hebel … verläbd … usw. ''(Dialäkt vu [[Oberrotweil|Rothwiil]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuehl]]([[Oberrheinalemannisch|Oberrhiinalemannisch]]))''
* Wôu'ar/wô'ra no a Kind g'wésar isch, hôddar Hebel iabar d'Windarmonat/Wendarmonat in/en Hâusa im/em Wiasardâl g'lebbt/g'leabt, wo/wôu soine Eldara/Eldarn Weabar g'wésar sin/sen[d]. Im Sommar hând/hâm d'Eldara/Eldarn als Dianschtleit in'ram Baslar Patriziar-Hâus garbadd/g'schâfft. (''In ond umara d'Augschbuarrgar Stâdtgegad'')
* Wo-nr no a klois Kind gwäa/gsai isch, håt dr Hebl im Winddr z'Hausa im Wiesadal gläabt, wo saine Leit Wäabr gwäa/gsai sind. Im Sommr hont seine Leit as Dienschdleit imma Basler Padritzier Hous gschaffet. ''(Obrschwäbisch vom obera Schussadal (nördlich vo [[Weingarten (Württemberg)|Wãẽgaade]] / [[Ravensburg|Raveschbrg]]
* Als Chind het dr Hebel im Winter z Huse im Wisetal gwoont, wo syner Eltere Wäber sy gsy. Im Summer hii d Eltere als Dienschtlüt imene Basler Patrizier-Hus gwärchet. ''([[Adelboden|Adelbode]], [[Kanton Bern|Kanton Bärn]])''
* Sãe Kindrzeit hòt dr Hebel ibr d'Wendrmonet z'Housa em Wysadal vrleabt, wo sãene Leit/Eltra Weabr gwäa send. Sommrs hend sãene Leit/Eltra als Deanstleit emma Baslr Patrizierhous gschafft. ''(Mundârt im Esslingr Raum, fõ dr Gegad um Obrdirgna ([[Obertürkheim]]), Kròes Stuogrt (Kreis [[Stuttgart]]))''
* As Goof isch dè Hebl èm Weentè aadè z Huusè èm Wesètaal gse, wo emm siini Öltèrè dèheem gse sööd. Wèrèd èm Soomè heed emm siini Öltèrè aml as Diènschdlüüt imènè Patrizièhuus z Basl gwèèchèd. ''([[Appenzell (Dorf)|Appèzöll]], [[Kanton Appenzell Innerrhoden|Kanto Appèzöll Innèroodè]])''
* As ä Kind hät de Hebl iwer de Winter z Huuse im Wisedahl gläbt, wo sine Eltre Wäber gsi sin. Iwer de Summer hän sine Eltre zBasl as Dienschtlitt immenä Patrizierhus gschaffet. ''(Oberrheinalemannisch/Bodenseealemannisch -Übergangszone (vo [[St. Georgen im Schwarzwald|Sanderge (St. Georgen)]] / [[Schwarzwald]]))''
* Sei Kindhait hot de Hebl i de Wintrmoonet in Housä im Wisädaal vrläbt, wo d'Eltre Webber gsi sind. Im Summr hond d'Eltre als Dienschtbote ime ne Patrizier-Hous z`Basel gschafft. ([[Konstanz|Konschtanz]]/[[Bodensee|Bodesee]])
* Sini Kindait wärre de Windermoonet het de Hebl in Huuse im Wiesädaal verläbt, wo sinne eldere Wääber gsi sin. Im Summer hänn d`Eldere als Dienschtlid inemä Baasler Patrizierhuus gschafft. ([[Ortenau]])
== Referenzä ==
<references />
[[Kategorie:Alemannisch]]
8vgga3j7hwnuyznl196f6vjnom15jfh
Schwörstadt
0
4402
1086057
1085666
2026-07-03T22:45:36Z
Jcb
356
1086057
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Schwörstedt}}
{{Infobox Gemeinde in Deutschland
| Name = Schwörstedt
| Name_amtlich = Schwörstadt
| Wappen = Wappen Schwoerstadt.png
| Breitengrad = 47/35/34/N
| Längengrad = 07/52/49/E
| Lageplan = Schwörstadt in LÖ.svg
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Freiburg|Friburg]]
| Landkreis = Lörrach
| Landkreisalem = Löörech
| Höhe = 298
| Fläche = 20.08
| PLZ = 79739
| Vorwahl = 07762
| Kfz = LÖ
| Gemeindeschlüssel = 08336082
| Gliederung = 2 [[Ortsteil]]e
| Straße = Hauptstraße 107
| Website = [http://www.schwoerstadt.de/ www.schwoerstadt.de]
| Bürgermeister = Christine Trautwein-Domschat
| Bürgermeistertitel= Bürgermeisterin
| DIAFAM =[[Alemannisch]]
| DIALECT =[[Hochalemannisch]]
| DIAREG =[[Dinkelbergisch]]
| DIALOC =
| DIAACT =
}}
'''Schwörstedt''' (amtlich ''Schwörstadt'') isch e [[Gemeinde|Gmeind]] im [[Landkreis Lörrach]] in [[Baden-Württemberg|Bade-Württeberg]].
== Geografie ==
Schwörstedt litt unmittelbar zwüschem [[Hochrhein|Hochrhy]] im Süde und em [[Dinkelberg]], nem Usläufer vom [[Südschwarzwald]], im Norde. De Ortsdeil [[Dossenbach|Dossebach]] litt ungfähr 3 km nördlich vo Schwörstadt uffem Dinkelberg. De Ortsdeil Niiderdossebach ungfähr 2 km nördlich vo Schwörstadt oder 1 km südlich vo Dossebach.
=== Nochbergmeie ===
Nochbergmeie sinn am [[Rhein|Rhy]] die Städt [[Wehr (Baden)|Wehr]] un [[Bad Säckingen]] flussufwärts un [[Rheinfelden (Baden)|Rhifelde]] flussabwärts, sowie [[Möhlin AG|Möhli (CH)]] uff de andere Rhysidde äne. Im Norde grenzt Schwörstadt an [[Schopfheim|Schopfe]].
=== Ortsgliederig ===
Die Gmei bestoht us de Ortsdeile Schwörstadt un Dossebach.
=== Igmeindige ===
[[Dossenbach|Dossebach]], 1971
== Gschicht ==
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Lörrach)}}
De Name ''Schwörstedt'' chunnt wahrschints uss de Zit, wo d [[Römer]], [[Kelten|Kelte]] und [[Alemannen|Alemanne]] gsydelt hän. Ursprünglig (um s 6. Johrhundert umme) hät s "Svercstat" ghyße; sæll isch e Zämmesetzig uss "Sver" (am Wasser glæge) und "Stet" (Stätte; evtl. au Verwys uff e Kastell). Deno hän sich di beide Ortsdeil Ober- und Nyderschwörstedt under de Kontrolle vo de Grafe vo Rhyfælde, Schönau, Stei und Wyladinge entwickelt. Vo de Zit denoch weiß mer nüt über s Schicksal vo Schwörstedt, allerdings werre si 1509 scho als selbständigi Gmeinde erwähnt, was wahrschints uff di schnælli Entwicklig von ene zruckgoht. Z Nyderschwörstedt hän sich wahrschints zerscht Fischer, spöter au Handwerker agsydelt. Z Oberschwörstedt isch de Ackerbau wichtiger gsi; uff alli Fäll hän beidi Gmeinde e separati Entwicklig gha. Erscht in de 1920er-Johr hät mer drüber diskutiert, di beide Ortsdeil z vereinige. D Bürger hän sich zwar gwehrt, s Inneministerium hät aber 1929 e Vereinigung erzwunge.<ref>{{Internetquelle |titel=www.schwoerstadt.de |url=http://www.schwoerstadt.de/index.php?id=24 |zugriff=2008-09-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070208080918/http://www.schwoerstadt.de/index.php?id=24 |archiv-datum=2007-02-08 }}</ref> Ab 1972 het´s Planunge gä, in Schwörstadt ä Atomkraftwerk mit drei Druckwasserreaktore, mit nere Leischdung vun je 1300 MW z´baue. Doch d Mensche in de Region hän sich gwehrt un den Bau verhindered.<ref>https://www.mitwelt.org/akw-kkw-atomkraftwerk-schwoerstadt</ref>
== Wahle ==
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006:<ref>Statistisches Landesamt Baden-Württemberg: {{Webarchiv|url=https://www.statistik-bw.de/Wahlen/Landtag/ |wayback=20190707200830 |text=Landtagswahl |archiv-bot=2020-03-02 12:32:19 InternetArchiveBot }}</ref>
{| class="wikitable" width=350
|- align=center class="hintergrundfarbe5"
|align=left | '''Johr''' || '''CDU''' || '''SPD''' || '''FDP''' || '''Grüeni''' || '''Linki'''<sup>1</sup> || '''AfD''' || '''Suschtigi'''
|- align=center
|align=left| '''2016''' || 27,5 % || 15,5 % || 5,8 % || 30,9 % || 2,3 % || 11,6 % || 6,3 %
|- align=center
|align=left| '''2011''' || 36,7 % || 30,2 % || 4,5 % || 20,5 % || 2 % || || 6,2 %
|- align=center
|align=left| '''2006''' || 43,6 % || 33,2 % || 7,4 % || 7,4 % || 1,8 % || || 6,6 %
|}
<sup>1</sup> 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
== Freizit ==
D Lag am Dreiländereck Dütschland-Schwiz-Frankrych, d Nöchi zum [[Feldberg im Schwarzwald|Fældberg]] und zum [[Wiesental|Wiesedal]] sin für d Schwörstädter Wirtschaft e Vordeil. Wanderige em [[Rhein|Rhy]] entlang werre durch s Wægnetz und d Wälder begünstigt. Regional bekannt isch au s Schwörstädter Rhyschwimmbad.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.schwoerstadt.de/index.php?id=18 |wayback=20070525121024 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2019-10-08 12:35:38 InternetArchiveBot }}, {{Webarchiv|url=http://www.schwoerstadt.de/index.php?id=44 |wayback=20070208080948 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2019-10-08 12:35:38 InternetArchiveBot }}, {{Webarchiv|url=http://www.schwoerstadt.de/index.php?id=43 |wayback=20070208080938 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2019-10-08 12:35:38 InternetArchiveBot }}</ref>
== Lüt ==
* [[Otto Heinrich Raupp]] (1867–1945), Haimetautor
== External links ==
* [https://web.archive.org/web/20070526150637/http://www.schwoerstadt.de/index.php?id=willkommen Internetufftritt]
== Quälle ==
<references />
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Lörrach}}
{{Normdaten}}
{{DEFAULTSORT:Schworstadt}}
[[Kategorie:Ort (Landkreis Lörrach)]]
[[Kategorie:Dinkelberg]]
f8t5yrgxiu5js4pn0x9eedeq2emqs3a
Bahnneigung
0
6965
1086031
1085661
2026-07-03T22:23:50Z
Jcb
356
1086031
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Bahnnaigig}}
[[Datei:Inclination in Elliptical Orbit.png|thumb|A – Objekt<br />
B – Zentralobjekt<br />
C – Referenzebeni<br />
D – Orbitalebeni<br />
i – Inklination]]
D' '''Bahnnaigig''' oder '''Inklination''' vume [[Himmelskörper]] isch de Winkel zwische sinere [[Bahnebene|Bahnebeni]] un ere Referenzebeni. Fer die wird im [[Sonnensystem|Sunnesystem]] maistens d'Ebeni vu de Erdbahn ([[Ekliptik]]) gwählt, wo d'[[Umlaufbahn]]e vu de große [[Planet]]e un vum [[Mond]] vun ere bloß um ainigi Grad abwiiche.
Fer [[Erdsatellit]]e wählt mer als Referenz die middler [[Äquator]]ebeni vu de Erde, ebeso au fer die Bahnbwegig vu [[Doppelstern]]. Si wird bi dene maistens als [[Positionswinkel]] vu de große [[Bahnachse|Bahnax]] relativ zum "[[Himmelskoordinatensystem|Himmelskoordinatesystem]]" ([[Rektaszension|RA]], [[Deklination (Astronomie)|δ]]) agä.
D'Bahnnaigig isch ains vu de sex [[Bahnelement]] vu de klassische [[Bahnbestimmung|Bahnbstimmig]] un wird fast immer mit '''i''' (fer Inklination) bezaichnet. Im Fall vu [[Keplerbahn]]e (bloß ''zwai'' Himmelskörper im Vakuum) isch si konstant un d'Bahnebeni blibt in ihrer Usrichtig under de [[Fixstern]] stabil.
Bi gravitative [[Störung|Störige]] dur "dritti Körper" erliidet d'Bahnnaigig chlaini Änderige, wo dailwiis periodisch si.
{{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Bahnneigung|3 = dütsch|4 =}}
[[Kategorie:Astronomi]]
nnhxgk12f38kx3mcemxfps7w65s5vkh
Elara (Mond)
0
7469
1086036
1085636
2026-07-03T22:25:26Z
Jcb
356
1086036
wikitext
text/x-wiki
{{Dieser Artikel|bschäftigt sich mitem [[Satellit (Astronomie)|Mond]] Elara vum Planet [[Jupiter (Planet)|Jupiter]], anderi Bedütige vu dem Begriff findener under [[Elara]]}}
{{Infobox_Mond
| Name = VII Elara
| SysName =
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Jupiter (Planet)| Jupiter]]
| Halbachse = 11.741.000
| Periapsis = 9.188.500
| Apoapsis = 14.293.500
| Exzentrizität = 0,2174
| Bahnneigung = 26,627
| Umlaufzeit = 259,64
| Umlaufgeschwindigkeit = 3,25
| Visuelle_Helligkeit = 16,32
| Albedo = 0,04
| Durchmesser = 86
| Masse = 8,66 × 10<sup>17</sup>
| Dichte = 2,6
| Rotation = ≈ 0,5
| Achsneigung =
| A_Fallen = 0,031
| V_Flucht = 52
| Entdecker = [[Charles Dillon Perrine|C. D. Perrine]]
| Entdeckungsdatum = 2. Jänner 1905
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
D' '''Elara''' (Jupiter VII) isch ene vu dr ussere Mönd vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
D'Elara isch am 2. Jänner 1905 vum [[Astronom]] [[Charles Dillon Perrine]] am [[Lick Observatorium]] ([[San José (Kalifornien)|San Jose]], [[Kalifornien|Kalifornie]]) entdeckt worre.
Daift worre isch sälle Mond uf de Namme vu dr [[Elara (Mythologie)|Elara]], ere Gliebte vum [[Zeus]] us dr [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]]. Ihr offizielle Namme het d'Elara anno 1975 erhalde, vorher isch si as Jupiter VII bezeichnet worre.
== Bahndate ==
D'Elara umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.741.000 km in 259 Däg, 15 Stund un 22 Minüte. D'Bahn wiist e [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,2174 uf un isch mit 26,627° starch gegeniber dr [[Äquator]]ebeni vum Jupiter gnaigt.
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si in dr [[Himalia-Gruppe]], benennt nochem Jupitermond [[Himalia (Mond)|Himalia]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
D'Elara het e middlere Durchmesser vu 86 km. Ihr Dichti isch mit 2,6 g/cm<sup>3</sup> relativ hoch, sofern d'Indizie stimme, dass si iberwigend us [[silikat]]ischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere [[Albedo]] vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihre [[scheinbare Helligkeit|schinbari Helligkeit]] betrait 16,3<sup>m</sup>. In guet 12 Stunde drillt si sich um die eige Ax.
== External links ==
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/BHarO/0178//0000001.000.html ''Harvard College Observatory Bulletin'', '''178''' (1905) 1]
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0017//0000062.000.html ''Publications of the Astronomical Society of the Pacific'', '''17''' (1905) 62]
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0169//0000027.000.html ''Astronomische Nachrichten'', '''169''' (1905) 43/44]
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
{{Übersetzungshinweis|de|Elara_(Mond)|dütsch}}
dkdtwo4uitq1vdpcza9yjgfympfolv3
Lysithea (Mond)
0
7470
1086045
1085645
2026-07-03T22:42:47Z
Jcb
356
1086045
wikitext
text/x-wiki
{{Dieser Artikel|beschäftigt sich mitem [[Satellit (Astronomie)|Mond]] Lysithea vum Planet [[Jupiter (Planet)|Jupiter]], anderi Bedütige vu dem Begriff findener under [[Lysithea]]}}
{{Infobox_Mond
| Name = X Lysithea
| SysName =
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Jupiter (Planet)| Jupiter]]
| Halbachse = 11.717.000
| Periapsis = 10.400.000
| Apoapsis = 13.034.000
| Exzentrizität = 0,1124
| Bahnneigung = 28,302
| Umlaufzeit = 259,20
| Umlaufgeschwindigkeit = 3,28
| Visuelle_Helligkeit = 18,3
| Albedo = 0,04
| Durchmesser = 36
| Masse = 6,3 × 10<sup>16</sup>
| Dichte = 2,6
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = 0,0013
| V_Flucht = 21,6
| Entdecker = [[Seth Barnes Nicholson|S. B. Nicholson]]
| Entdeckungsdatum = 6. Juli 1938
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
D' '''Lysithea''' (Jupiter X) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
D'Lysithea isch am 6. Juli 1938 vum [[Astronom]] [[Seth Barnes Nicholson]] am [[Mount Wilson Observatorium]] entdeckt worre.
Daift worre isch sälle Mond erscht anno 1975 uf dr Namme [[Lysithea (Mythologie)|Lysithea]], noch ere Geliebte vum [[Zeus]] us dr [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]]. Vorcher het mer d'Lysithea as Jupiter X bezeichnet.
== Bahndate ==
D'Lysithea umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.717.000 km in 250 Däg, 4 Stund un 48 Minüte. D'Bahn wiist e [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,1124 uf un isch mit 28,302° starch gegeniber dr [[Äquator]]ebeni vum Jupiter gneigt.
Ufgrund vu ihrene Bahneigeschafte wird si in dr [[Himalia-Gruppe]], benennt noochem Jupitermond [[Himalia (Mond)|Himalia]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
D'Lysithea besitzt e middlere Durchmesser vu 36 km. Ihri Dichti isch mit 2,6 g/cm<sup>3</sup> relativ hoch, sofern d'Indizie stimme, dass si iberwigend us [[silikat]]ischem Gstei ufbaut isch.
Si wiist e sehr dunkli Oberflächo mit ere [[Albedo]] vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert. Ihri [[scheinbare Helligkeit|schinbar Helligkeit]] betrait 18,3<sup>m</sup>.
== External links ==
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0050//0000292.000.html Seth B. Nicholson, "Two new satellites of Jupiter", PASP '''50''' (1938) 292 – 293]
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|Lysithea_(Mond)|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
oegxp9vjb45x3a6yb4r7re6we88s3sq
S/2003 J 3
0
7474
1086053
1085652
2026-07-03T22:44:46Z
Jcb
356
1086053
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name =
| SysName = S/2003 J 3
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Jupiter (Planet)|Jupiter]]
| Halbachse = 20.224.000
| Periapsis = 16.242.000
| Apoapsis = 24.206.000
| Exzentrizität = 0,1969
| Bahnneigung = 147,541
| Umlaufzeit = 583,88
| Umlaufgeschwindigkeit = 2,49
| Visuelle_Helligkeit = 23,4
| Albedo = 0,04
| Durchmesser = ≈ 2
| Masse = ≈ 1,1 * 10<sup>13</sup>
| Dichte = 2,6
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Entdecker = Universität Hawaii
| Entdeckungsdatum = 05.02.2003
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
'''S/2003 J 3''' isch ain vu de chlainere Mond vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
S/2003 J 3 isch am 5. Februar 2003 vu de [[Astronom]]e [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]], [[Jan Kleyna]], [[Yanga R. Fernández]] un [[Henry H. Hsieh]] entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermond sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]] – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de [[Internationale Astronomische Union]] [[IAU]] vorläufig als S/2003 J 3 bezaichnet.
== Bahndate ==
S/2003 J 3 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.221.000 km in 583 Däg, 21 Stund un 7 Minute. D'Bahn wiist ä [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,1970 uf. Mit ere Naigig vu 147,550° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 3 de [[Ananke-Gruppe]], bnennt nochem Jupitermond [[Ananke (Mond)| Ananke]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
S/2000 J 3 bsitzt ä Durchmesser vu etwa 2 km. D'Dichte vu 2,6 g/cm<sup>3</sup> isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us [[silikat]]ischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Si [[scheinbare Helligkeit|schinbari Helligkait]] betrait 23,4<sup>m</sup>.
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|S/2003_J_3|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
f5jyx8bm2qma6gvphjgfjafnv14b8hv
S/2003 J 18
0
7475
1086052
1085651
2026-07-03T22:44:30Z
Jcb
356
1086052
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name =
| SysName = S/2003 J 18
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Jupiter (Planet)|Jupiter]]
| Halbachse = 20.426.000
| Periapsis = 19.198.000
| Apoapsis = 21.654.000
| Bahnneigung = 145,91
| Exzentrizität = 0,060
| Umlaufzeit = 596,58
| Visuelle_Helligkeit = 23,4
| Umlaufgeschwindigkeit = 2,49
| Durchmesser = ≈ 2
| Albedo = 0,04
| Masse = ≈ 1,1 × 10<sup>13</sup>
| Dichte = asymp; 2,6
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Entdecker = [http://www.ifa.hawaii.edu/ IFA Hawaii]
| Entdeckungsdatum = 6. Februar 2003
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
'''S/2003 J 18''' isch ain vu de ussere Zwergmonde vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
S/2003 J 18 isch am 6. Februar 2003 von den [[Astronom]]en [[Brett Gladman]], [[John J. Kavelaars]],
[[Jean-Marc Petit]], [[Lynne Allen]], [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]] un [[Jan Kleyna]] entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermond sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]] – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de [[Internationale Astronomische Union]] [[IAU]] vorläufig als S/2003 J 18 bezaichnet.
== Bahndate ==
S/2003 J 18 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 20.514.000 km in 596 Däg, 14 Stund un 10 Minute. D'Bahn wiist ä [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,0221 uf. Mit ere Naigig vu 146,104° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planete.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 18 de [[Ananke-Gruppe]], bnennt noochem Jupitermond [[Ananke (Mond)| Ananke]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
S/2000 J 18 bsitzt ä Durchmesser vu etwa 2 km. D'Dichte vu 2,6 g/cm<sup>3</sup> isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us [[silikat]]ischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|S/2003_J_18|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
1e7yrd7tqvffb5hw96xgkds0q5cspfo
S/2003 J 4
0
7639
1086054
1085655
2026-07-03T22:44:59Z
Jcb
356
1086054
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name =
| SysName = S/2003 J 4
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = Jupiter
| Halbachse = 23.257.920
| Exzentrizität = 0,204
| Periapsis = 18.513.304
| Apoapsis = 28.002.536
| Bahnneigung = 144,9
| Umlaufzeit = 723,2
| Umlaufgeschwindigkeit = 2,34
| Visuelle_Helligkeit = 23
| Albedo = 0,04
| Durchmesser = ≈ 2
| Masse = ≈ 1,5 * 10<sup>13</sup>
| Dichte = 2,6
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Entdecker = Universität Hawaii
| Entdeckungsdatum = 05.02.2003
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
'''S/2003 J 4''' isch ein vu de ussere Zwergmönd vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
S/2003 J 4 isch am 5. Februar 2003 vu de [[Astronom]]e [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]], [[Jan Kleyna]], [[Yanga R. Fernández]] un [[Henry H. Hsieh]] entdeckt worre. Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]] – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de [[Internationale Astronomische Union]] [[IAU]] vorläufig als S/2003 J 4 bezaichnet.
== Bahndate ==
S/2003 J 4 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.930.000 km in 755 Däg, 5 Stund un 46 Minute. D'Bahn wiist ä [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,3618 uf. Mit ere Naigig vu 149,581° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 4 de [[Pasiphae-Gruppe]], bnennt nooch em Jupitermond [[Pasiphae (Mond)| Pasiphae]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
S/2003 J 4 besitzt ä Durmesser vu etwa 2 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm<sup>3</sup> isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us [[silikat]]ischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Si [[scheinbare Helligkeit|schinbari Helligkait]] betrait 23,0<sup>m</sup>.
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|S/2003_J_4|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
091bl61hjhnqwczdl5vn7v80bugiw7n
S/2003 J 9
0
7642
1086055
1085654
2026-07-03T22:45:11Z
Jcb
356
1086055
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name =
| SysName = S/2003 J 9
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = Jupiter
| Halbachse = 22.441.680
| Exzentrizität = 0,269
| Periapsis = 16.404.868
| Apoapsis = 28.478.492
| Bahnneigung = 164,5
| Umlaufzeit = 683
| Umlaufgeschwindigkeit = 2,39
| Visuelle_Helligkeit = 23,7
| Albedo = 0,04
| Durchmesser = ≈ 1
| Masse = ≈ 1,4 * 10<sup>12</sup>
| Dichte = 2,6
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Entdecker = Universität Hawaii
| Entdeckungsdatum = 06.02.2003
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
'''S/2003 J 9''' isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
S/2003 J 9 isch am 6. Februar 2003 vu de [[Astronom]]e [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]], [[Yanga R. Fernández]] un [[Jan Kleyna]] entdeckt worre.
Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]] – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de [[Internationale Astronomische Union]] [[IAU]] vorläufig als S/2003 J 9 bezeichnet.
== Bahndate ==
S/2003 J 9 umchreist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.884.000 km in 733 Däg, 6 Stunde un 58 Minute. D'Bahn wiist ä [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,2632 uf. Mit ere Naigig vu 165,079° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 5 de [[Carme-Gruppe]], benennt nooch em Jupitermond [[Carme (Mond)|Carme]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
S/2003 J 9 besitzt ä Durmesser vu etwa 1 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm<sup>3</sup> isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us [[silikat]]ischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Si [[scheinbare Helligkeit|schinbari Helligkait]] betrait 23,7<sup>m</sup>.
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|S/2003_J_9|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
6cgh6e3gesn914qa3wkwby0ti1jwbog
S/2003 J 10
0
7643
1086050
1085653
2026-07-03T22:44:03Z
Jcb
356
1086050
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name =
| SysName = S/2003 J 10
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Jupiter (Planet)| Jupiter]]
| Halbachse = 24.249.600
| Periapsis = 19.060.200
| Apoapsis = 29.439.000
| Bahnneigung = 164,1
| Exzentrizität = 0,214
| Umlaufzeit = 767,0
| Visuelle_Helligkeit = 23,6
| Umlaufgeschwindigkeit = 2,3
| Durchmesser = ≈ 2
| Albedo = ≈ 0,05
| Masse = ≈ 1,5 × 10<sup>13</sup>
| Oberfläche =
| Dichte =
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Temperatur =
| Entdecker = [http://www.ifa.hawaii.edu/ IFA Hawaii]
| Entdeckungsdatum = 6. Februar 2003
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
'''S/2003 J 10''' isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
S/2003 J 10 isch am 6. Februar 2003 vu de [[Astronom]]e [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]], [[Jan Kleyna]] un [[Yanga R. Fernández]] entdeckt worre.
Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]] – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de [[Internationale Astronomische Union]] [[IAU]] vorläufig als S/2003 J 10 bezaichnet.
== Bahndate ==
S/2003 J 10 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.041.000 km in 716 Däg un 6 Stund. D'Bahn wiist ä [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,4295 auf. Mit ere Naigig vu 165,086° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 10 de [[Carme-Gruppe]], benennt nooch em Jupitermond [[Carme (Mond)| Carme]], zuegordnet.
== Physikalischi Date ==
S/2000 J 10 besitzt ä Durmesser vu etwa 3 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm<sup>3</sup> isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us [[silikat]]ischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Si [[scheinbare Helligkeit|schinbari Helligkait]] betrait 23,6<sup>m</sup>.
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|S/2003_J_10|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
k2x6tcgrwvwlgcngpgtfdef3kq1ny6a
S/2003 J 15
0
7649
1086051
1085650
2026-07-03T22:44:17Z
Jcb
356
1086051
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name =
| SysName = S/2003 J 15
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Jupiter (Planet)| Jupiter]]
| Halbachse = 22.630.000
| Periapsis = 18.231.000
| Apoapsis = 27.029.000
| Bahnneigung = 146,55
| Exzentrizität = 0,1944
| Umlaufzeit = 689,8
| Visuelle_Helligkeit = 23,5
| Umlaufgeschwindigkeit = 2,39
| Durchmesser = ≈ 2,0
| Albedo = 0,04
| Masse = ≈ 1,1 × 10<sup>13</sup>
| Oberfläche =
| Dichte = 2,6
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Temperatur =
| Entdecker = [http://www.ifa.hawaii.edu/ IFA Hawaii]
| Entdeckungsdatum = 6. Februar 2003
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
'''S/2003 J 15''' isch ain vu de ussere Zwergmonde vum [[Planet]] [[Jupiter (Planet)|Jupiter]].
== Entdeckig ==
S/2003 J 15 isch am 6. Februar 2003 vu de [[Astronom]]e [[Scott S. Sheppard]], [[David C. Jewitt]], [[Jan Kleyna]] un [[Yanga R. Fernández]] entdeckt worre.
Der Mond het noch kai offizielle Namme erhalde – bi de Jupitermonde sin des in de Regel wiblichi Gstalte us de [[griechische Mythologie|grichische Mythologi]] – sundern wird entsprechend vu de Systematik vu de [[Internationale Astronomische Union]] [[IAU]] vorläufig als S/2003 J 15 bezaichnet.
== Bahndate ==
S/2003 J 15 umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 22.627.000 km in 689 Däg, 18 Stunde un 29 Minute. D'Bahn wiist ä [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,1910 uf. Mit ere Naigig vu 146,501° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu sine Bahnaigeschafte wird S/2003 J 15 de [[Ananke-Gruppe]], benennt nooch em Jupitermond [[Ananke (Mond)| Ananke]], zuegordnet. S/2003 J 15 isch s'usserst Mitglid vu de Gruppe.
== Physikalischi Date ==
S/2000 J 15 besitzt ä Durmesser vu etwa 2 km. D'Dichti vu 2,6 g/cm<sup>3</sup> isch ä bloßi Muetmaßig, falls der Mond iberwigend us [[silikat]]ischem Gstai ufbaut isch.
Er wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert.
{{Navigationsleiste Monde Jupiter}}
{{Übersetzungshinweis|de|S/2003_J_15|dütsch}}
[[Kategorie:Jupitermond]]
egcfhgp8kmaczk1lzlzftgsk5v78gsk
Atlas (Mond)
0
7730
1086028
1085628
2026-07-03T22:22:21Z
Jcb
356
1086028
wikitext
text/x-wiki
{{Dieser Artikel|beschäftigt sich mitem Saturnmond '''Atlas''', viili anderi Bedütige vu dem Begriff findener under [[Atlas]]}}
{{Infobox_Mond
| Name = XV Atlas
| SysName = S/1980 S 28
| Bild = [[Datei:Atlas (NASA).jpg|300px]]
| Bildtext = Dr Saturnmond Atlas, ufgnumme vu dr Rümsonde Cassini am 12. Juni 2007.
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 137.700
| Bahnneigung = 0,0
| Exzentrizität = 0,000
| Periapsis = 137.700
| Apoapsis = 137.700
| Umlaufzeit = 0,602
| Visuelle_Helligkeit = 18,5
| Umlaufgeschwindigkeit = 16,63
| Durchmesser = ≈ 32
| Albedo = 0,40
| Masse = ≈ 6,6 × 10<sup>15</sup>
| Oberfläche =
| Dichte = 0,63
| Rotation = 0,602 Tage
| Achsneigung =
| A_Fallen = 0,0017
| V_Flucht = ≈ 7,4
| Temperatur =
| Entdecker = [[Richard John Terrile]]
| Entdeckungsdatum = 12. November 1980
| Anmerkung = <small>Eifach bundeni Rotation.</small>
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
Dr '''Atlas''' (oder Saturn XV – 1980S28) isch ain vu de innere [[Satellit (Astronomie)|Mönd]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
Er isch am 12. November 1980 vum [[Astronom]] R. Terrile bi Uswertige vu Ufnahme vu dr [[Raumsonde|Ruumsonde]] [[Voyager 1]] entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig ''1980 S 28'' erhalde un isch anno 1983 offiziell uf ''Atlas'' daift worre.
Si Name het der Mond noch em [[Titan (Mythologie)|Titan]] [[Atlas (Mythologie)|Atlas]] erhalde, wo in de [[Griechische Mythologie|grichische Mythologi]] d'Welt uf sine Schuldere trait.
Zwische 1980 un 2004 het der Mond mit irdische Instrumente nit wiider ufgfunde werre chänne. Erst im Juni 2004 isch er uf Photos vu de Ruumsonde [[Cassini]] "wiiderentdeckt" worre.
== Bahndate ==
Atlas umchraist de Saturn uf ere chraisrunde Bahn in 137.670 km Abstand in 14 Stund un 36 Minuten, wobi di Bahn gnau in de [[Äquator]]ebeni vum Planet lit.<br />
Er wirkt debi als [[Schäfermond]] mit siner [[Gravitation]] uf de innerste [[Saturnringe|A-Ring]] vum Saturn.
== Ufbau un physikalischi Date ==
Atlas isch ä sehr uregelmäßig gformte Körper mit ere Usdähnig vu 37×34×27 km. Er wiist, wie de [[Erdmond]], ä bundeni Rotation uf, d. h., er roteert in de gliche Zitt um die aige Ax, wo er de Planet drin umchraist.
Si [[Dichte|Dichti]] isch mit 0,63 g/m<sup>3</sup> sehr gring, was druf hiwiist, dass er yberwigend us [[Wassereis|Wasseriis]] zämmegsetzt isch.
Si [[Albedo]] betrait 0,4, d. h., 40 % vum igstrahlte Sunneleecht werre vu de Oberflächi [[Reflexion|reflekteert]].
Atlas isch ufgrund vu siner gringe Größi un siner große Entfernig zue de [[Erde (Planet)|Erde]] ä usserst leechtschwachs Objekt mit ere [[scheinbare Helligkeit|schinbare Helligkait]] vu 18,1<sup>m</sup>.
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
{{Übersetzungshinweis|de|Atlas_(Mond)|dütsch}}
[[Kategorie:Saturnmond]]
cszg0j775mcvr31z77wpcokhe3pka4u
Mundilfari (Mond)
0
7918
1086047
1085647
2026-07-03T22:43:16Z
Jcb
356
1086047
wikitext
text/x-wiki
{{Dieser Artikel|beschäftigt sich mitem Mond Mundilfari vum Planet [[Saturn (Planet)|Saturn]], anderi Bedütige vu dem Begriff findener under [[Mundilfari]]}}
{{Infobox_Mond
| Name = XXV Mundilfari
| SysName = S/2000 S 9
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 18.418.000
| Bahnneigung = 167,50
| Exzentrizität = 0,208
| Periapsis = 14.587.000
| Apoapsis = 22.249.000
| Umlaufzeit = 951,6
| Visuelle_Helligkeit = 23,8
| Umlaufgeschwindigkeit = 1,41
| Durchmesser = ≈ 7
| Albedo = 0,0
| Masse = ≈ 2,1 × 10<sup>14</sup>
| Oberfläche =
| Dichte = 2,3
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0,0011
| V_Flucht = ≈ 2,8
| Temperatur =
| Entdecker = [[Brett Gladman]] ''et al.''
| Entdeckungsdatum = 23. September 2000
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
Dr '''Mundilfari''' isch ein vu dr ussere [[Satellit (Astronomie)|Zwergmönd]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
Dr Mundilfari isch am 23. September 2000 vu de [[Astronom]]e [[John J. Kavelaars]] un [[Brett Gladman]] entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 S 9 erhalde.
Benennt worre isch er nooch em [[Mundilfari (Mythologie)|Mundilfari]], eme Riis us de [[Nordische Mythologie|nordische Mythologi]].
== Bahndate ==
Dr Mundilfari umchraist de Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 18.722.000 km in 951 Däg un 13 Stunde.<br />
D'[[Exzentrizität (Mathematik)|Bahnexzentrizität]] betrait 0,2078. D'Bahn isch 167,476° gege d'Äquatorebeni vum Saturn gnaigt un isch demit retrograd, d. h., der Mond lauft entgege vu de Rotationsrichtig vum Saturn um de Planet.
== Ufbau un physikalischi Date ==
Dr Mundilfari chönnt möglicherwiis ä Bruchstuck vum Mond [[Phoebe (Mond)|Phoebe]] si, wo bi eme [[Impakt]]eraignis abgsprengt worre isch.
Er besitzt e Durmesser vu etwa 7 km. Si [[Dichte|Dichti]] wird ufgrund vu sinere vermuetete Herchumft uf sälli vu Phoebe gschätzt un wär no mit 2,3 g/m<sup>3</sup> im Vergliich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch. Er isch vermuetlich us [[Wassereis|Wasseriis]] mit eme hoche Adeil an [[silikat]]ischem Gstai zämmegsetzt.
Er besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere [[Albedo]] vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneleecht werre [[Reflexion|reflektiert]].
Mit ere [[scheinbare Helligkeit|schinbare Helligkait]] vu 23,8<sup>m</sup> isch er ä usserscht leechtschwachs Objekt.
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
{{Übersetzungshinweis|de|Mundilfari_(Mond)|dütsch}}
[[Kategorie:Saturnmond]]
h6xnr17xsj0rnuaps9bepk9x7nu8z0v
Skathi (Mond)
0
7919
1086058
1085658
2026-07-03T22:45:50Z
Jcb
356
1086058
wikitext
text/x-wiki
{{Dieser Artikel|beschäftigt sich mitem Mond Skathi vum Planet [[Saturn (Planet)|Saturn]], anderi Bedütige vu dem Begriff findener under [[Skathi]]}}
{{Infobox_Mond
| Name = XXVII Skathi
| SysName = S/2000 S 8
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 15.539.000
| Bahnneigung = 152,70
| Exzentrizität = 0,270
| Periapsis = 11.343.500
| Apoapsis = 19.734.500
| Umlaufzeit = 728,2
| Visuelle_Helligkeit = 23,6
| Umlaufgeschwindigkeit = 1,55
| Durchmesser = ≈ 8
| Albedo = 0,06
| Masse = ≈ 3,1 × 10<sup>14</sup>
| Dichte = 2,3
| Rotation =
| A_Fallen = ≈ 0,0013
| V_Flucht = ≈ 3,2
| Temperatur =
| Entdecker = [[Brett Gladman]] ''et al.''
| Entdeckungsdatum = 23. September 2000
| Anmerkung =
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
D' '''Skathi''' (Skadi) isch ein vu dr ussere [[Satellit (Astronomie)|Zwergmönd]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
D'Skathi isch am 23. September 2000 vu de [[Astronom]]e [[John J. Kavelaars]] un [[Brett Gladman]] entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 S 8 erhalde.
Benennt worre isch si nooch [[Skadi|Skathi]], ere Riisi us de [[Nordische Mythologie|nordische Mythologi]]. <br />
Fer der Mond wird oftmols au die Bezaichnig ''Skadi'' verwendet, säller Namme isch au zuenächst veröffentlicht worre. Die International Astronomisch Union [[IAU]] het sich aber entschlosse, die offiziell nordisch Schriibwiis z'verwende.
== Bahndate ==
D'Skathi umchraist de Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 15.641.000 km in rund 728 Däg un 4 Stunde.
D'[[Exzentrizität (Mathematik)|Bahnexzentrizität]] betrait 0,3336. D'Bahn isch 152,621° gege d'Äquatorebeni vum Saturn gnaigt un isch demit retrograd, d. h., der Mond lauft entgege vu de Rotationsrichtig vum Saturn um de Planet.
== Ufbau un physikalischi Date ==
D'Skathi chönnt möglicherwiis ä Bruchstuck vum Mond [[Phoebe (Mond)|Phoebe]] si, wo bi eme [[Impakt]]eraignis abgsprengt worre isch.
D'Skathi besitzt ä Durmesser vu numme 6 km. Ihri [[Dichte|Dichti]] wird ufgrund vu ihrer vermuetete Herchumft uf sälli vu Phoebe gschätzt un wär no mit 2,3 g/m<sup>3</sup> im Vergliich zue de andere Saturnmonde relativ hoch. Si isch vermuetlich us [[Wassereis|Wasseriis]] mit eme hoche Adail an [[silikat]]ischem Gstai zämmegsetzt.
Si besitzt ä sehr dunkli Oberflächi mit ere [[Albedo]] vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneleecht werre [[Reflexion|reflektiert]].
Mit ere [[scheinbare Helligkeit|schinbare Helligkait]] vu 23,6<sup>m</sup> isch si ä usserst leechtschwachs Objekt.
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
{{Übersetzungshinweis|de|Skathi_(Mond)|dütsch}}
[[Kategorie:Saturnmond]]
7ofjh00b71gmtdnnaeirzq5op361sd1
Liste der Asteroiden – Trojaner
0
9890
1086044
1085644
2026-07-03T22:27:31Z
Jcb
356
1086044
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Liste vu dr Asteroide (Trojaner)}}
Die Tabelle enthaldet e Uswahl vu [[Asteroid]]e, wo als sognennti [[Trojaner (Astronomie)|Trojaner]] sich in dr gliche Umlaufbahn wie e grosse Planet bewege oder sich uf Umlaufbahne in dr Region vu dr [[Gasriese|Gasriise]] vum [[Sonnensystem|Sunnesystem]] bewege. Die in dr erste Spalte ufgfüehrte Ziffere gäbe d'Reihefolge vu ihrer Entdeckig a, diene als Identifikationsnummere un gelte als Bestanddeil vum Namme. (Stand: Juni 2006)
{| {{prettytable}} width = 100% align=center
|align=center colspan=6 bgcolor=#CDC5BF|'''Mars-[[Trojaner (Astronomie)|Trojaner]]'''
|-
!Nr.
!Namme
![[Durchmesser|Durmesser]]<br />(km)
!Middleri Distanz<br />vu dr Sunne<br />(in [[Astronomische Einheit|AE]])
!width=20%|Datum vu dr Entdeckig
!Entdecker
|-
|5261 ||[[(5261) Eureka|Eureka]] || 2 ||1,52 ||20. Juni 1990 || Henry E. Holt, David H. Levy
|-
|align=center colspan=6 bgcolor=#CDC5BF|'''Jupiter-[[Trojaner (Astronomie)|Trojaner]]'''
|-
!Nr.
!Namme
![[Durchmesser|Durmesser]]<br />(km)
!Middleri Distanz<br />vu dr Sunne<br />(in [[Astronomische Einheit|AE]])
!width=20%|Datum vu dr Entdeckig
!Entdecker
|-
|588 ||[[(588) Achilles|Achilles]] || 135,5 ||5,192 ||22. Februar 1906 || [[Max Wolf|M. Wolf]]
|-
|617 ||Patroclus || 105 × 95 ||5,228 ||17. Oktober 1906 || August Kopff
|-
|624 || Hektor || 370 × 195 ||5,223 ||10. Februar 1907 || August Kopff
|-
|659 || Nestor || 108,9 ||5,202 ||23. März 1908 || Max Wolf
|-
|884 ||Priamus || 117 ||5,164 ||22. September 1917 || Max Wolf
|-
|911 ||Agamemnon || 167 ||5,251 ||19. März 1919 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1143 ||Odysseus || 125,6 ||5,257 ||28. Januar 1930 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1172 ||Aeneas || 142,8 ||5,192 ||30. Oktober 1930 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1173 ||Anchises || 126,3 || 5,325 || 17. Oktober 1930 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1208 ||Troilus || 103,3 || 5,236 ||31. Dezember 1931 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1404 ||Ajax || 81,7 || 5,303 ||17. August 1936 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1437 ||Diomedes || 164,3 || 5,157 ||3. August 1937 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1583 ||Antilochus || 101,6 || 5,106 ||19. September 1950 || Sylvain Julien Victor Arend
|-
|1647 ||Menelaus || ? || 5,233 ||23. Juni 1957 || Seth Barnes Nicholson
|-
|1749 ||Telamon || 81,1 ||5,173 ||23. September 1949 || Karl Wilhelm Reinmuth
|-
|1867 ||Deiphobus || 122,7 ||5,135 ||3. März 1971 || Carlos Ulrrico Cesco
|-
|1868 ||Thersites || ? ||5,307 ||24. September 1960 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|1869 ||Philoctetes || ? ||5,280 ||24. September 1960 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|1870 ||Glaukos || ? ||5,255 ||24. März 1971 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|1871 ||Astyanax || ? ||5,292 ||24. März 1971 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|1872 ||Helenos || ? ||5,289 ||24. März 1971 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|1873 ||Agenor || 53,8 ||5,251 ||24. März 1971 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|2146 ||Stentor || ? ||5,201 ||24. Oktober 1976 || Richard M. West
|-
|2148 ||Epeios || ? ||5,204 ||24. Oktober 1976 || Richard M. West
|-
|2207 ||Antenor || 85,1 ||5,126 ||19. August 1977 || Nikolai Stepanowitsch Tschernych
|-
|2223 ||Sarpedon || 94,6 ||5,195 ||4. Oktober 1977 || Purple-Mountain-Observatorium
|-
|2241 ||Alcathous || 114,6 ||5,208 ||22. November 1979 || Charles Thomas Kowal
|-
|2260 ||Neoptolemeus || 71,7 ||5,190 ||26. November 1975 || Purple-Mountain-Observatorium
|-
|2357 ||Phereclos || 94,9 ||5,192 ||1. Januar 1981 || Edward L. G. Bowell
|-
|2363 ||Cebriones || 81,8 ||5,161 ||4. Oktober 1977 || Purple-Mountain-Observatorium
|-
|2456 ||Palamedes || 91,7 ||5,138 ||30. Januar 1966 || Purple-Mountain-Observatorium
|-
|2594 ||Acamas || ? ||5,091 ||4. Oktober 1978 || Charles Thomas Kowal
|-
|2674 ||Pandarus || 98,1 ||5,172 ||14. April 1982 || Oak-Ridge-Observatorium
|-
|2759 ||Idomeneus || 61,0 ||5,168 ||14. April 1980 || Edward L. G. Bowell
|-
|2797 ||Teucer || 111,1 ||5,106 ||4. Juni 1981 || Edward L. G. Bowell
|-
|2893 ||Peiroos || 87,5 ||5,180 ||30. August 1975 || Felix-Aguilar-Observatorium
|-
|2895 ||Memnon || ? ||5,232 ||10. Januar 1981 || Norman G. Thomas
|-
|2920 ||Automedon || 111,0 ||5,114 ||3. Mai 1981 || Edward L. G. Bowell
|-
|3063 ||Makhaon || 116,1 || 5,184 ||4. August 1983 || Ljudmila Georgijewna Karatschkina
|-
|3240 ||Laocoon || ? || 5,2563 ||7. November 1978 || Eleanor Helin, Schelte John Bus
|-
|3317 ||Paris || 116,3 ||5,216 ||26. Mai 1984 || Carolyn un Eugene Shoemaker
|-
|3391 ||Sinon || ? || 5,295 ||18. Februar 1977 || Hiroki Kosai, Kiichiro Hurukawa
|-
|3451 ||Mentor || ? || 5,095 ||19. April 1984 || Antonin Mrkos
|-
|3540 ||Protesilaos || ? || 5,251 ||27. Oktober 1973 || Freimut Börngen
|-
|3548 ||Eurybates || 72,1 || 5,159 ||19. September 1973 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|3564 ||Talthybius || 68,9 || 5,227 ||15. Oktober 1985 || Edward L. G. Bowell
|-
|3596 ||Meriones || ? || 5,144 ||14. November 1985 || Poul Jensen, Karl Augustesen
|-
|3708 ||1974 FV<sub>1</sub> || 79,6 || 5,222 ||21. März 1974 || Universität Chile
|-
|3709 ||Polypoites || 99,1 || 5,261 ||14. Oktober 1985 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|-
|3793 ||Leonteus || 86,3 || 5,194 ||11. Oktober 1985 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|-
|3794 ||Sthenelos || ? || 5,196 ||12. Oktober 1985 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|-
|3801 ||Thrasymedes || 18,9 || 5,312 ||6. November 1985 || Spacewatch
|-
|4007 ||Euryalos || ? || 5,157 ||19. September 1973 ||Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|4035 ||1986 WD || 68,5 || 5,279 ||22. November 1986 ||Kenzo Suzuki, Takeshi Urata
|-
|4057 ||Demophon || ? || 5,272 ||15. Oktober 1985 ||Edward L. G. Bowell
|-
|4060 ||Deipylos || 79,2 || 5,261 ||17. Dezember 1987 ||Eric Walter Elst, Guido Pizarro
|-
|4063 ||Euforbo || 102,5 || 5,169 ||1. Februar 1989 ||Observatorium San Vittore
|-
|4068 ||Menestheus || 62,4 || 5,192 ||19. September 1973 ||Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|4086 ||Podalirius || 86,9 || 5,224 ||9. November 1985 ||Ljudmila Wassiljewna Schurawljowa
|-
|4138 ||Kalchas || ? || 5,151 ||19. September 1973 ||Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|-
|4348 || Poulydamas || 47,9 || 5,250 ||11. September 1988 ||Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|-
|4489 ||1988 AK || 92,9 || 5,278 ||15. Januar 1988 ||Edward L. G. Bowell
|- align=left
| 4501 ||Eurypylos || ? || 5,178 || 4. Februar 1989 || Eric Walter Elst
|- align=left
| 4543 ||Phoinix || 62,8 || 5,095 || 2. Februar 1989 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4707 ||Khryses || ? || 5,177 || 13. August 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4708 || Polydoros || ? || 5,287 || 11. September 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4709 || Ennomos || 80,8 || 5,194 || 12. Oktober 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4715 || 1989 TS<sub>1</sub> || ? || 5,120 || 9. Oktober 1989 || Yoshiaki Oshima
|- align=left
| 4722 || Agelaos || ? || 5,219 || 16. Oktober 1977 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|- align=left
| 4754 || Panthoos || 53,2 || 5,188 || 16. Oktober 1977 || Cornelis Johannes un Ingrid van Houten-Groeneveld, Tom Gehrels
|- align=left
| 4791 || Iphidamas || 57,8 || 5,180 || 14. August 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4792 || Lykaon || ? || 5,272 || 10. September 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4805 || Asteropaios || ? || 5,235 || 13. November 1990 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4827 || Dares || ? || 5,121 || 17. August 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4828 || Misenus || ? || 5,186 || 11. September 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4829 || Sergestus || ? || 5,110 || 10. September 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4832 || Palinurus || ? || 5,257 || 12. Oktober 1988 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4833 || Meges || 87,3 || 5,257 || 8. Januar 1989 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4834 || Thoas || 86,8 || 5,237 || 11. Januar 1989 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4835 || 1989 BQ || ? || 5,188 || 29. Januar 1989 || Masayuki Iwamoto, Toshimasa Furuta
|- align=left
| 4836 || Medon || 67,7 || 5,181 || 2. Februar 1989 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4867 || Polites || ? || 5,158 || 27. September 1989 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4902 || Thessandrus || ? || 5,209 || 9. Januar 1989 || Carolyn Jean Spellmann Shoemaker
|- align=left
| 4946 || Askalaphus || ? || 5,310 || 21. Januar 1988 || Carolyn S. Shoemaker|C. S. un Eugene Shoemaker
|-
|align=center colspan=6 bgcolor=#CDC5BF|'''Neptun-Trojaner'''
|-
!Nr.
!Namme
!Durmesser<br />(km)
!Middleri Distanz<br />vu dr Sunne<br />(in [[Astronomische Einheit|AE]])
!width=20%|Datum vu dr Entdeckig
!Entdecker
|-
| ||2001 QR<sub>322</sub> || 230 ||30,139 ||21. August 2001 || Lowell DES
|-
|-
| ||2004 UP<sub>10</sub> || < 100 ||30,071 ||16. Oktober 2004 || [[Scott S. Sheppard|S. Sheppard]], Chad Trujillo,<br />[[David C. Jewitt|D. Jewitt]]
|-
|align=center colspan=6 bgcolor=#CDC5BF|'''Zentaure'''
|-
!Nr.
!Namme
!Durmesser<br />(km)
!Middleri Distanz<br />vu dr Sunne<br />(in [[Astronomische Einheit|AE]])
!width=20%|Datum vu dr Entdeckig
!Entdecker
|-
|2060 ||Chiron ||148 bis 208 ||13,61 ||1. November 1977 ||Charles Thomas Kowal
|-
|5145 ||Pholus ||169 bis 201 ||20,42 ||9. Januar 1992 ||Spacewatch (David Lincoln Rabinowitz)
|-
|7066 ||Nessus || ? ||24,4608 ||26. April 1993 ||Spacewatch (David Lincoln Rabinowitz)
|-
|8405 ||Asbolus ||62 bis 70 ||17,932 ||5. April 1995 ||Spacewatch
|-
|42355 || 2002 CR<sub>46</sub> || 121 bis 147 || 38,162 || 5. Februar 2002 || NEAT
|}
{| {{prettytable}} width = 100% align=center
|--
!colspan = 3|Liste vu dr Asteroide
|--
| width=40% align=center| <span style="font-size:x-large;>'''⇐'''</span> [[Liste der Asteroiden – Erdnahe Asteroiden|Erdnochi Asteroide]]
| width=20% align=center| <span style="font-size:x-large;>'''⇑'''</span> [[Liste der Asteroiden|Hauptsite]] <span style="font-size:x-large;>'''⇑'''</span>
| width=40% align=center| [[Liste der Asteroiden – Transneptune|Transneptunischi Objekte]] <span style="font-size:x-large;>'''⇒'''</span>
|--
|}
[[Kategorie:Asteroid|!]]
2v54aaqhtok65bfxyuy2xu6bp4aql56
Liste der Asteroiden – Hauptgürtel 1–100
0
9897
1086043
1085643
2026-07-03T22:27:15Z
Jcb
356
1086043
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Liste vu dr Asteroide (Hauptgürtel 1-100)}}
Die noochfolgend Tabelle enthaldet d'[[Asteroid]]e 1-100. Die in dr erste Spalte ufgfüehrte Ziffere gäbe in dr Regel d'Reihefolge vu ihrer Entdeckig a, diene als Identifikationsnummere un gelte als Bestanddeil vum Namme
== Hauptgürtel vu Nr. 1 bis 100 ==
{| {{prettytable}} width = 100% align=center
|align=center colspan=6 bgcolor=#CDC5BF|'''Asteroide vum [[Asteroidengürtel|Hauptgürtel]] vu Nr. 1 bis 100'''
|-
!Nr.
!Namme
![[Durchmesser|Durmesser]]<br />(km)
!Middleri Distanz<br />vu dr Sunne<br />(in [[Astronomische Einheit|AE]])
!width=20%|Datum vu dr Entdeckig
!Entdecker
|-
|1||[[(1) Ceres|Ceres]] ||960 × 932||2,7664||1. Jänner 1801|| [[Giuseppe Piazzi]]
|-
|2||[[(2) Pallas|Pallas]] ||608||2,7735||28. März 1802|| [[Heinrich Wilhelm Olbers]]
|-
|3||[[(3) Juno|Juno]] ||240||2,6673||1. September 1804|| [[Karl Ludwig Harding]]
|-
|4||[[(4) Vesta|Vesta]] ||538||2,3626||29. März 1807|| [[Heinrich Wilhelm Olbers]]
|-
|5 ||[[(5) Astraea|Astraea]] || 119 || 2,5736 ||8. Dezember 1845|| [[Karl Ludwig Hencke]]
|-
|6 ||[[(6) Hebe|Hebe]] || 195 || 2,4253 ||1. Juli 1847|| [[Karl Ludwig Hencke]]
|-
|7 ||[[(7) Iris|Iris]] || 200 || 2,3896||13. August 1847|| [[John R. Hind]]
|-
|8 ||[[(8) Flora|Flora]] || 135 || 2,2015 ||18. Oktober 1847|| [[John R. Hind]]
|-
|9 ||[[(9) Metis|Metis]] || 190 || 2,3865||25. April 1848|| [[Andrew Graham]]
|-
|10||[[(10) Hygiea|Hygiea]] ||450||3,1361||12. April 1849|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|11||[[(11) Parthenope|Parthenope]] ||162||2,4526||11. Mai 1850|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|12||[[(12) Victoria|Victoria]] ||117||2,3343||13. September 1850|| [[John R. Hind]]
|-
|13||[[(13) Egeria|Egeria]] ||208||2,5761||2. November 1850|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|14||[[(14) Irene|Irene]] ||182||2,5856||19. Mai 1851|| [[John R. Hind]]
|-
|15||[[(15) Eunomia|Eunomia]] ||272||2,6451||29. Juli 1851|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|16||[[(16) Psyche|Psyche]] ||250||2,9199||17. März 1851|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|17||[[(17) Thetis|Thetis]] ||93||2,4699||17. April 1852|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|18 ||[[(18) Melpomene|Melpomene]] || 140 || 2,2969||24. Juni 1852|| [[John R. Hind]]
|-
|19 ||[[(19) Fortuna|Fortuna]] || 225 || 2,4413||24. Juni 1852|| [[John R. Hind]]
|-
|20 ||[[(20) Massalia|Massalia]] || 145 || 2,4089 ||19. Juli 1852|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|21 ||[[(21) Lutetia|Lutetia]] || 96 || 2,4352 ||15. November 1852|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|22 ||[[(22) Kalliope|Kalliope]] || 181 || 2,6337 ||16. November 1852|| [[John R. Hind]]
|-
|23 ||[[(23) Thalia|Thalia]] ||107||2,6275||15. Dezember 1852|| [[John R. Hind]]
|-
|24 ||[[(24) Themis|Themis]] || 189 || 3,1283 ||5. April 1853|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|25 ||[[(25) Phocaea|Phocaea]] || 72 || 2,3996 ||6. April 1853|| [[Jean Chacornac]]
|-
|26||[[(26) Proserpina|Proserpina]] ||95||2,6463||5. Mai 1853|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|27||[[(27) Euterpe|Euterpe]] ||124×75||2,3471||8. November 1853|| [[John R. Hind]]
|-
|28||[[(28) Bellona|Bellona]] ||121||2,7775||1. März 1854|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|29||[[(29) Amphitrite|Amphitrite]] ||212||2,5551||1. März 1854|| [[Albert Marth]]
|-
|30||[[(30) Urania|Urania]] ||104||2,3656||22. Juli 1854|| [[John R. Hind]]
|-
|31||[[(31) Euphrosyne|Euphrosyne]] ||256||3,1485||1. September 1854|| [[James Ferguson]]
|-
|32||[[(32) Pomona|Pomona]] ||80||2,5875||26. Oktober 1854|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|33||[[(33) Polyhymnia|Polyhymnia]] ||65||2,8654||28. Oktober 1854|| [[Jean Chacornac]]
|-
|34||[[(34) Circe|Circe]] ||114||2,6855||6. April 1855|| [[Jean Chacornac]]
|-
|35||[[(35) Leukothea|Leukothea]] ||108||2,9950||19. April 1855|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|36||[[(36) Atalante|Atalante]] ||109||2,7473||5. Oktober 1855|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|37||[[(37) Fides|Fides]] ||108||2,6405||5. Oktober 1855|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|38||[[(38) Leda|Leda]] ||116||2,7394||12. Jänner 1856|| [[Jean Chacornac]]
|-
|39||[[(39) Laetitia|Laetitia]] ||150||2,7693||8. Februar 1856|| [[Jean Chacornac]]
|-
|40||[[(40) Harmonia|Harmonia]] ||108||2,2672||31. März 1856|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|41||[[(41) Daphne|Daphne]] ||174||2,7645||22. Mai 1856|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|42||[[(42) Isis|Isis]] ||100||2,4407||23. Mai 1856|| [[N.R. Pogson]]
|-
|43||[[(43) Ariadne|Ariadne]] ||66||2,2039||15. April 1857|| [[N.R. Pogson]]
|-
|44||[[(44) Nysa|Nysa]] ||71||2,4236||27. Mai 1857|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|45||[[(45) Eugenia|Eugenia]] ||215||2,7203||27. Juni 1857|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|46||[[(46) Hestia|Hestia]] ||124||2,2570||16. August 1857|| [[N.R. Pogson]]
|-
|47||[[(47) Aglaja|Aglaja]] ||127||2,8778||15. September 1857|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|48||[[(48) Doris|Doris]] ||250||3,109||19. September 1857|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|49||[[(49) Pales|Pales]] ||150||3,0844||19. September 1857|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|50||[[(50) Virginia|Virginia]] ||100||2,6495||4. Oktober 1857|| [[James Ferguson]]
|-
|51||[[(51) Nemausa|Nemausa]] ||148||2,3655||22. Jänner 1858|| [[A. Laurent]]
|-
|52||[[(52) Europa|Europa]] ||289||3,099||4. Februar 1858|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|53||[[(53) Kalypso|Kalypso]] ||115||2,6189||4. April 1858|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|54||[[(54) Alexandra|Alexandra]] ||166||2,7137||10. September 1858|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|55||[[(55) Pandora|Pandora]] ||67||2,7603||10. September 1858|| [[G. Searle]]
|-
|56||[[(56) Melete|Melete]] ||113||2,5959||9. September 1859|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|57||[[(57) Mnemosyne|Mnemosyne]] ||113||3,1474||22. September 1859|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|58||[[(58) Concordia|Concordia]] ||94||2,7006||24. März 1860|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|59||[[(59) Elpis|Elpis]] ||164||2,7133||12. September 1860|| [[Jean Chacornac]]
|-
|60||[[(60) Echo|Echo]] ||60||2,3932||14. September 1860|| [[James Ferguson]]
|-
|61||[[(61) Danae|Danae]] ||82||2,9824||9. September 1860|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|62||[[(62) Erato|Erato]] ||95||3,1216||14. September 1860|| [[Oskar Lesser|O. Lesser]], [[W. Foerster]]
|-
|63||[[(63) Ausonia|Ausonia]] ||103||2,3956||2. Februar 1861|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|64||[[(64) Angelina|Angelina]] ||97||2,6833||4. März 1861|| [[E.W.L. Tempel]]
|-
|65||[[(65) Cybele|Cybele]] ||237||3,437||8. März 1861|| [[E.W.L. Tempel]]
|-
|66||[[(66) Maja|Maja]] ||73||2,6467 ||9. April 1861|| [[H. P. Tuttle]]
|-
|67||[[(67) Asia|Asia]] ||58||2,4220||17. April 1861|| [[N.R. Pogson]]
|-
|68||[[(68) Leto|Leto]] ||123||2,7861 ||29. April 1861|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|69||[[(69) Hesperia|Hesperia]] ||138||2,9801 ||26. April 1861|| [[Giovanni Schiaparelli]]
|-
|70||[[(70) Panopaea|Panopaea]] ||122||2,6144 ||29. April 1861|| [[H.M.S. Goldschmidt]]
|-
|71||[[(71) Niobe|Niobe]] ||83||2,7551||5. Mai 1861|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|72||[[(72) Feronia|Feronia]] ||86||2,2667 ||29. Mai 1861|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|73||[[(73) Klytia|Klytia]] ||44||2,6650||4. Juli 1862|| [[H. P. Tuttle]]
|-
|74||[[(74) Galatea|Galatea]] ||99||2,7814 ||29. August 1862|| [[E.W.L. Tempel]]
|-
|75||[[(75) Eurydike|Eurydike]] ||55||2,6705 ||22. September 1862|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|76||[[(76) Freia|Freia]] ||183||3,4169 ||21. Oktober 1862|| [[Heinrich Louis d'Arrest]]
|-
|77||[[(77) Frigga|Frigga]] ||70||2,6684 ||12. November 1862|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|78||[[(78) Diana|Diana]] ||120||2,6190||15. März 1863|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|79||[[(79) Eurynome|Eurynome]] ||66||2,4440||14. September 1863|| [[J. C. Watson]]
|-
|80||[[(80) Sappho|Sappho]] ||78||2,2955||2. Mai 1864|| [[N.R. Pogson]]
|-
|81||[[(81) Terpsichore|Terpsichore]] ||119||2,8522||30. September 1864|| [[E.W.L. Tempel]]
|-
|82||[[(82) Alkmene|Alkmene]] ||61||2,8337||27. November 1864|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|83||[[(83) Beatrix|Beatrix]] ||81||2,4319||26. April 1865|| [[Annibale de Gasparis]]
|-
|84||[[(84) Klio|Klio]] ||79||2,3610||25. August 1865|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|85||[[(85) Io|Io]] ||145||2,6533||19. September 1865|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|86||[[(86) Semele|Semele]] ||120||3,1178||1. April 1866|| [[F. Tietjen]]
|-
|87||[[(87) Sylvia|Sylvia]] ||380 × 260 × 230||3,4903||16. Mai 1866|| [[N.R. Pogson]]
|-
|88||[[(88) Thisbe|Thisbe]] ||232|| 2,7673||15. Juni 1866|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|89||[[(89) Julia|Julia]] ||151|| 2,5500||6. August 1866|| [[E. Stephan]]
|-
|90||[[(90) Antiope|Antiope]] ||110 + 110||3,1597||1. Oktober 1866|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|91||[[(91) Aegina|Aegina]] ||114|| 2,5909||4. November 1866|| [[E. Stephan]]
|-
|92||[[(92) Undina|Undina]] ||126||3,1892||7. Juli 1867|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|93||[[(93) Minerva|Minerva]] ||141||2,7545||24. August 1867|| [[J. C. Watson]]
|-
|94||[[(94) Aurora|Aurora]] ||205|| 3,1614||6. September 1867|| [[J. C. Watson]]
|-
|95||[[(95) Arethusa|Arethusa]] ||136||3,0697||23. November 1867|| [[K.T.R. Luther]]
|-
|96||[[(96) Aegle|Aegle]] ||170||3,0592||17. Februar 1868|| [[J. Coggia]]
|-
|97||[[(97) Klotho|Klotho]] ||83||2,6694||17. Februar 1868|| [[E.W.L. Tempel]]
|-
|98||[[(98) Ianthe|Ianthe]] ||104||2,6855||18. April 1868|| [[C.H.F. Peters]]
|-
|99||[[(99) Dike|Dike]] ||72||2,6646||28. Mai 1868|| [[Alphonse Louis Nicolas Borrelly|A. Borrelly]]
|-
|100||[[(100) Hekate|Hekate]] ||89||3,0945||11. Juli 1868|| [[J. C. Watson]]
|}
== Lueg au ==
*[[Benennung von Asteroiden und Kometen|Benennig vu Asteroide un Komete]]
{| {{prettytable}} width = 100% align=center
|--
!colspan = 3|Liste vu dr Asteroide
|--
| width=40% align=center| <span style="font-size:x-large;>'''⇐'''</span> [[Liste der Asteroiden – Erdnahe Asteroiden|Erdnochi Asteroide]]
| width=20% align=center| <span style="font-size:x-large;>'''⇑'''</span> [[Liste der Asteroiden|Hauptsite]] <span style="font-size:x-large;>'''⇑'''</span>
| width=40% align=center| [[Liste der Asteroiden – Transneptune|Transneptunischi Objekte]] <span style="font-size:x-large;>'''⇒'''</span>
|--
|}
[[Kategorie:Asteroid|!]]
age4qolsuze573lnaq1clrn43m6r1rd
Astronomische Einheit
0
9900
1086027
1085627
2026-07-03T22:22:04Z
Jcb
356
1086027
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Astronomischi Einheit}}
{{Einheit|Name=Astronomischi Einheit|Symbol=AE, AU|SI=149.597.870.691 m = ca. 150 Gm|Dimension=Länge|Dim=l}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
Die '''Astronomisch Einheit''' (Kürzel '''AE''', international '''AU''' für ''astronomical unit'') isch näbem [[Parsec]] di wichtigst [[Längenmaß|Längeeinheit]] in dr Astronomi.
D'AE isch sit em End vum [[20. Jahrhundert|20. Johrhundert]] definiert as 149.597.870.691 [[Meter|m]] un entspricht mit grosser Annächerig dr [[große Halbachse|grosse Halbax]] vu dr Erdumlaufbahn (middlerer Abstand vu dr [[Erde (Planet)|Erde]] vum Zentrum vu dr [[Sonne|Sunne]]). Entfernige innerhalb vum [[Sonnensystem|Sunnesystem]] werre meistens in AE agäbe.
Dr modern Wert isch mit [[Radar]]- un andere [[Distanzmessung|Distanzmessige]] vu dr Erde un mit Ruumsonde bestimmt worre. Früeher isch d'AE us Messige vu dr [[Horizontalparallaxe]] vu dr Sunne (ca. 8,794″) un em [[Erdradius]] abgleitet worre.
== Definition vu dr Internationale Astronomische Union ==
Die Astronomisch Eiheit isch im [[Internationales Einheitensystem|Internationale Eiheitesystem]] sit 1978 nimmi zuelässig. Trotzdem giltet si in dr Astronomi als uverzichtbar un wird witterhi verwendet.
Die [[Internationale Astronomische Union|International Astrononisch Union]] (IAU) definiert d'AE as dr [[Radius]] vu ere chreisförmige [[Umlaufbahn]], wo e hypothetischs masseloses Deilli ohni Störig dur dritti Chörper d'Sunne in 2 · [[Pi|π]] / k Däg umlauft. ([[Gaußsche Gravitationskonstante]] k = 0,017 202 098 95)
Demit ergibt sich: 1 AE := 149.597.870.691 ± 30 m
== Umrechnig ==
Ei Astronomischi Eiheit (1 AE) entspricht
* 1,495 978 706 91 · 10<sup>11</sup> m (149.597.870.691 Meter) oder
* 1,495 978 706 91 · 10<sup>8</sup> km (149.597.870,691 Kilometer) oder
* 149,597 871 Millione km (149,597 871 Gm).
Usdruckt in interstellare Längemasse betrait si
* 1,58129 · 10<sup>-5</sup> Lj (0,000 015 812 9 [[Lichtjahr|Liechtjohre]] (ca. 8,317 Liechtminute) oder
* 4,8481 · 10<sup>-6</sup> pc (0,000 004 848 1 [[Parsec]] oder Parallaxesekunde, was im Chehrwert vu 180 × 3600" / [[Pi]] entspricht.
{{SI-Präfixe}}
== Lueg au ==
*[[Venusdurchgang|Venusdurgang]]
[[Kategorie:Astronomi]]
[[Kategorie:Masseinheit]]
{{Übersetzungshinweis|de|Astronomische_Einheit|dütsch}}
tf58iujr7lslnfqxsj397xy6g1xo3r3
1086063
1086027
2026-07-03T22:56:49Z
Jcb
356
1086063
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Astronomischi Einheit}}
{{Einheit|Name=Astronomischi Einheit|Symbol=AE, AU|SI=149.597.870.691 m = ca. 150 Gm|Dimension=Länge|Dim=l}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe)}}
Die '''Astronomisch Einheit''' (Kürzel '''AE''', international '''AU''' für ''astronomical unit'') isch näbem [[Parsec]] di wichtigst [[Längenmaß|Längeeinheit]] in dr Astronomi.
D'AE isch sit em End vum [[20. Jahrhundert|20. Johrhundert]] definiert as 149.597.870.691 [[Meter|m]] un entspricht mit grosser Annächerig dr [[große Halbachse|grosse Halbax]] vu dr Erdumlaufbahn (middlerer Abstand vu dr [[Erde (Planet)|Erde]] vum Zentrum vu dr [[Sonne|Sunne]]). Entfernige innerhalb vum [[Sonnensystem|Sunnesystem]] werre meistens in AE agäbe.
Dr modern Wert isch mit [[Radar]]- un andere [[Distanzmessung|Distanzmessige]] vu dr Erde un mit Ruumsonde bestimmt worre. Früeher isch d'AE us Messige vu dr [[Horizontalparallaxe]] vu dr Sunne (ca. 8,794″) un em [[Erdradius]] abgleitet worre.
== Definition vu dr Internationale Astronomische Union ==
Die Astronomisch Eiheit isch im [[Internationales Einheitensystem|Internationale Eiheitesystem]] sit 1978 nimmi zuelässig. Trotzdem giltet si in dr Astronomi als uverzichtbar un wird witterhi verwendet.
Die [[Internationale Astronomische Union|International Astrononisch Union]] (IAU) definiert d'AE as dr [[Radius]] vu ere chreisförmige [[Umlaufbahn]], wo e hypothetischs masseloses Deilli ohni Störig dur dritti Chörper d'Sunne in 2 · [[Pi|π]] / k Däg umlauft. ([[Gaußsche Gravitationskonstante]] k = 0,017 202 098 95)
Demit ergibt sich: 1 AE := 149.597.870.691 ± 30 m
== Umrechnig ==
Ei Astronomischi Eiheit (1 AE) entspricht
* 1,495 978 706 91 · 10<sup>11</sup> m (149.597.870.691 Meter) oder
* 1,495 978 706 91 · 10<sup>8</sup> km (149.597.870,691 Kilometer) oder
* 149,597 871 Millione km (149,597 871 Gm).
Usdruckt in interstellare Längemasse betrait si
* 1,58129 · 10<sup>-5</sup> Lj (0,000 015 812 9 [[Lichtjahr|Liechtjohre]] (ca. 8,317 Liechtminute) oder
* 4,8481 · 10<sup>-6</sup> pc (0,000 004 848 1 [[Parsec]] oder Parallaxesekunde, was im Chehrwert vu 180 × 3600" / [[Pi]] entspricht.
{{SI-Präfixe}}
== Lueg au ==
*[[Venusdurchgang|Venusdurgang]]
[[Kategorie:Astronomi]]
[[Kategorie:Masseinheit]]
{{Übersetzungshinweis|de|Astronomische_Einheit|dütsch}}
lxbbd3fju1sut1np576s5y47ojp8csr
Nix (Mond)
0
10156
1086048
1085648
2026-07-03T22:43:32Z
Jcb
356
1086048
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name = III Nix
| SysName = S/2005 P 2
| Bild = [[Datei:Nix best view.jpg|frameless|center]]
| Bildtext = Es Foti, wo d ''[[New Horizons]]'' am 2015 vo de Nix gmacht hät
| Zentrum = [[Pluto (Zwergplanet)|Pluto]] / [[Charon (Mond)|Charon]]
| Halbachse = 48.675 ± 120
| Exzentrizität = 0,002 ± 0,002
| Periapsis =
| Apoapsis =
| Bahnneigung = 0,04° ± 0.22
| Umlaufzeit = 24,86
| Umlaufgeschwindigkeit =
| Visuelle_Helligkeit =
| Albedo = 0,04 − 0,35
| Durchmesser = 44 – 130
| Masse = 5 × 10<sup>16</sup> – 2 × 10<sup>18</sup>
| Oberfläche =
| Dichte =
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Temperatur = 33 – 55
| Entdecker = Forscherteam vum<br />[[Lowell-Observatorium]]
| Entdeckungsdatum = [[2005]]
| Anmerkung = D Werte sin sehr usicher un ugenau.
}}
{{Dialekt|Markgräflerisch|Markgräflerisch|Markgräflerisch (Ebringe}}
D '''Nix''' isch e [[Satellit (Astronomie)|Mond]] im [[Pluto (Zwergplanet)|Pluto]]-[[Charon (Mond)|Charon]]-Zwergplanetesystem.
== Entdeckig ==
D US-Weltruumbehörde [[NASA]] (National Aeronautics and Space Administration) het am 31. Oktober 2005 bekannt gä, dass im Mai 2005 gmachti Ufnahme vum [[Hubble Space Telescope|Hubble Weltruumteleskop]] zwei Objekte zeige, bi dene es sich um Mönd im Pluto-Charon-Doppelzwergplanetesystem handele dät. Bestätigt worre isch d Entdeckig no im Februar 2006.
== Physikalischi Date ==
Dr Durmesser vu dr Hydra wird uf 40 bis 140 km gschätzt. Dr Wert isch so ungnau, wil er vum Reflexionswert ([[Albedo]]) vu dr Oberflächi abgleitet wird, wo nit bekannt isch. Generell giltet, je dunkler d Oberflächi, also je nidriger d Albedo, desto grösser isch dr Durmesser.
== Umlaufbahn ==
Dr Radius vu dr Umlaufbahn betrait öbbe 50.000 km. D Umlaufzit lit mit chnapp 25 Däg numme 2,7% vu dr 4:1-Resonanz zum [[Charon (Mond)|Charon]] äweg.
== Namme ==
[[Datei:Pluto system 2005 discovery images.jpg|mini|200px|Entdeckigsbilder vu dr Nix'''.]]
Dr Mond isch uf d [[Nyx]], dr Götti vu dr Naacht in dr [[Griechische Mythologie|grichische Mythologi]], daift worre. D Nyx isch au d Mueder vum [[Charon (Mythologie)|Charon]], wo dr Namenspatron vu dr zweitgröschte Komponente im Mehfachssystem isch. Wil dr Namme ''Nyx'' scho an dr [[Asteroid]] [[(3908) Nyx]] vergäbbe isch, het mer fer dr Plutomond e eweng abwichendi Schribwiis gwählt.<br />
Säll isch eweng ugwöhnlich, wil zahlriichi anderi Planetemönd au gliichnammige Asteroide hän. Bis zue sinere Daifi, offziell am 23. Juni 2006, het dr Mond die vorläufig Bezeichnig '''S/2005 P2''' gha.<br />
E witteri Bezeichnig isch ''Pluto II''.
[[Datei:Pluto and its satellites (2005).jpg|mini|200px|Dr Pluto un dr Charon un ihri beide nej entdeckte Mönd]]
== External links ==
* [https://web.archive.org/web/20081002170837/http://cfa-www.harvard.edu/iau/special/08625.pdf IAU Circular No. 8625] Beschribig vu dr Entdeckigsumstände (engl.)
* [https://web.archive.org/web/20060626220516/http://www.boulder.swri.edu/plutonews/ Background Information Regarding Our Two Newly Discovered Satellites of Pluto] – Webseite der Entdecker (engl.)
* [http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/19/ NASA's Hubble Reveals Possible New Moons Around Pluto] (engl.)
* [http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/oct/HQ_05351_Hubble_Pluto.html NASA Pressemitteilung zur Entdeckung] (engl.)
* [http://onnachrichten.t-online.de/c/59/32/38/5932386.html ESA-Informationen zue dn nöientdeckte Plutomönd]{{dead link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://onnachrichten.t-online.de/c/59/32/38/5932386.html}} (dütsch.)
* [https://web.archive.org/web/20060624173530/http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/09/ Hubble Confirms New Moons of Pluto] (engl.)
* [https://web.archive.org/web/20060808053858/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2006/620/1 Artikel iber d'Daifi] (engl.)
{{Navigationsleiste Monde Pluto}}
[[Kategorie:Mond]]
l9rlqjoeljzuxdcly3rzryeg837dd4d
Kloster Einsiedeln
0
12146
1086042
1085642
2026-07-03T22:27:00Z
Jcb
356
1086042
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Chloschter Eisidle}}
{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züridütsch (See)}}
[[Datei:Kloster Einsiedeln.jpg|miniatur|Chloschter Eisidle am Karfriitig 2005]]
[[Datei:Kloster Einsiedeln 002.jpg|miniatur|Chloschter Eisidle]]
[[Datei:Einsiedeln, the chapel (interior), Schwyz, Switzerland-LCCN2001703083.jpg|miniatur|hochkant|Kapelle vo dr Schwarze Madonna um 1900]]
S '''Chloschter Eisidle''' isch e [[Benediktiner]]abtei z [[Einsiedeln|Eisidle]] im Kanton [[Kanton Schwyz|Schwyz]].
S [[Kloster|Chloschter]] isch e wichtigi Stazion am oberdütsche [[Jakobsweg|Jakobswäg]]. S isch aber au s Ziil vo vilne [[Pilger]], wo uf Eisidle gönd. Di [[Schwarze Madonna|Schwarzi Madonna]] vo Eisidle i dr Gnadekapälle isch en Aaziehigspunkt für d Pilger und d Turischte.
== Gschicht ==
Im Jahr 835 hät sich dr Benediktiner [[Meinrad von Einsiedeln|Meinrad]] vo der Insle [[Kloster Reichenau|Riichenau]] als Eisidler da in finschtere Wald zrugg zoge. Won er umbracht worden isch, sind anderi Eisidler da ane cho. 934 hät de Eberhard, en vornehme Prieschter us [[Straßburg|Strassburg]], am Ort vo de Eisidelei für d Eisidler es Benediktinerchloschter gschtiftet. D Gründig vom [[Stift (Kirche)|Stift]] isch 947 dur de [[Otto I. (HRR)|Otto I.]] beschtätiget worde. Wies amisgs Bruuch gsi isch, häds neui Chloschter no Land gschänkt übercho. S Stift hät ano di freii Abtwahl und Immunität (''abbatia nullius'') überchoo.
Nach em erschte Chloschterbrand vo 1029 isch vo 1031 bis 1039 e dreischiffigi [[Basilika]] mit ere [[Krypta]] bout worde. D Grundform vo dem zwäite Chloschter isch bim schpätere Barockbou überna worde. E zwäiti Basilika (s ''Undere Münschter'') isch 1230 im Hof bout worde. Nach eme Brand im Jahr 1465 isch s undere [[Münster (Kirche)|Münschter]] iigwölbt worde. 1509 und 1577 häd d Chile wider prune.
De [[Huldrych Zwingli]] isch vo 1516 bis 1518 [[Leutpriester|Lüütprieschter]] im Chloschter gsii. I dr Zyt vo dr Reformation het dr letschti Mönch 1525 s Chloschter verlaa, am 20. Juli 1526 hät dr Abt vom Stift müesse zruggträte – s Chloschter Eisidle isch für e gwüssi Ziit uusgschtorbe gsii. D Schwyzer händ dänn en neue Abt beruefe, de Ludwig II. Blarer vo Wartesee, won aber erscht 1533 vo Rom als rächtmässig anerchännt worde isch. Er hät di erschte Bürgerliche is Chloschter uufgnaah und hät dr Konvänt wider ufbout.
Dr [[Chor (Architektur)|Chor]] und d Biichtchile sind vo 1674 bis 1648 under de Leitig vom Architekt Hans Jörg Kuen entstande. S [[barock]]i Chloschter isch vo 1674 bis 1735 vollschtändig neu bout worde. D Plän sind vom [[Caspar Moosbrugger]] gsi und mer hät s neui Chloschter i drü Etape bout. Under em Abt Nikolaus Imfeld isch d Chile am 3. Mai 1735 gweiht worde.
Wo d Franzose im Mai 1798 uf Eisidle cho sind, sind alli Bewohner vom Chloschter gflüchtet. D Gnadekapelle isch vo de Besatzer zerschtört worde, s Gnadebild aber händ d Mönch chönne rette. Im gliiche Jaar, am 17. September, händ d Franzose s lääri Stift zum Staatseigetum vo dr Helvetische Republik erchlärt. Danke de ''Mediationsakte'' händ di Gäischtliche am 19. Februar 1803 s Chloschter aber wider zrugg überchoo.
== Wallfahrt ==
Sit em 14. Jahrhundert händ sicher<ref>''„1311 wird berichtet, «dass die Landleut von Schwyz kamen gen Einsiedeln mit dem Kreuze».“'' In: ''Die Schwarze Muttergottes von Einsiedeln''. S. 11, 2005</ref> Marie[[wallfahrt]]e uf Eisidle schtattgfunde. Während em [[Spätmittelalter|Schpaatmittelalter]] sind d Pilger sogar us Norddüütschland und de [[Niederlande|Niderlande]] choo. Nume i de Ziit vo dr Reformation häts en Rückgang vo de Pilgerschtröm gee. I de 2. Hälfti vom 16. Jahrhundert isch Eisidle wider de religiösi Mittelpunkt vo de Schwiizer Katholike worde.
[[Datei:Einsiedeln Kathedrale St. Maruritius Innen Haus der Schwarzen Madonna 1.JPG|mini|d Gnadekapälle i de Chloschterchile]]
== Gnadekapälle ==
Wämmer vom Chloschterplatz dur e Türe i d Chloschterchile ine chunnt, so fallt näbet de barocken Uusstattig vo de Chile zerscht d Gnadekapälle uf. Dä quadratischi Bou, wo mit schwarzem [[Marmor]] verchläidet isch, staat zmitzt im hindere Täil vom Chileruum. Er isch a zwäi wysse Pfyler, wo s Gwölb träged, aapout. D Gnadekapälle hät en Haupt- und zwee Sytenigäng, wo normalerwys mit je ere Gittertüre zue sind. Bim Gsang vom ''[[Salve Regina]]'' sinds för d Mönch offe. I de Kapälle staat über em [[Altar]] s Gnadebild. D Maria hät me als driissg verschidnigi Chläider, wo men ere je nach eme Datum aläit. S Gnadebild isch e «Schwarzi Madonna», d [[Maria (Mutter Jesu)|Muetter-Gottes]], wo im linggen Arm s [[Jesus Christus|Jesus]]-Chind und i dä rächte Hand es Zepter hebet.
[[Datei:Einsiedeln Kathedrale St. Maruritius Innen Haus der Schwarzen Madonna 3.JPG|mini|di «Schwarzi Madonna» vo Eisidle]]
Di ''Schwarzi Madonna vo Eisidle'' isch es [[Spätgotik|spaatgotischs]] [[Gnadenbild|Gnadebild]] us der Mitti vom 15. Jaarhundert. S isch en Ersatz vo dr früenere romanische Figuur, wo 1465 bim Brand kabut gangen isch. Di schwarzi Huutfarb chömm – so wird mängmol gsäit – vom Ruess vo de Cherze und Lampe, wo vor der Figur brännt händ. Wo 1803 d Statue z Öschtriich reschtauriert worde isch, hät dr Künschtler di urschprünglichi Farb frei gleit und hät si wider fleischfarbig aagmalt. Das hät de Gläubige gar nöd passt. Drum isch d Madonna dänn schwarz übermalt worde.
Am Aafang vom 17. Jaarhundert hät d Statue es spanisches Gwand, wo i dr Gloggeform gmacht isch, überchoo. Es wird je nach em Momänt vom [[Kirchenjahr|Chilejahr]] gwächslet.
== D Legände vo de Ängelweih ==
Am 14. Septämber 948 söll de Chrischtus zäme mit Heilige und Engel d Kapelle gweiht haa. Die Legende hät es Motiv für d Wallfahrt bildet. Di meischte Pilger sind am Fäscht vo dr ''Ängelweihi'' uf Eisidle. Wänn de 14. Septämber en Sunntig isch, dänn isch e 14tägigi ''Grossi Ängelweihi'' gfiiret worde. Im Jahr 1466 sind öppe 150'000 [[Pilgerzeichen|Pilgerzäiche]] verchauft worde.
== Hüüser ==
Im Chloschter wird under anderem au Wii kelteret und es wärde Ross züchter. S Chloschter Eisidle hät e Theologischi Fakultät und es Gymnasium (d [[Stiftsschule Einsiedeln|Stiftsschuel Eisidle]]).
Dr barocki [[Marstall|Marschtall]] isch 1765 pout worde. Det drin isch s ältischte no exischtierende [[Gestüt|Gschtüüt]] vo Europa, wos sit em 15. Jahrhundert git. Die züchtete Ross, d [[Cavalli della Madonna]], ghöred zu de Warmblüeter. Dr erschti handschriftlichi Hiiwiis uf die Rosszucht isch i dr Rechtsverleihig vom 24. Februar 1064 dur de König [[Heinrich IV. (HRR)|Heinrich IV.]] z finde.
== Schtiftsbibliothek ==
D [[Bibliothek|Stiftsbibliothek]] häd vil alti Büecher. Es sind öppe 230'000 truckti Büecher, 1230 Handschrifte und 1040 Bänd vo [[Inkunabel|Inkunable]] und Früedruck. Jedes Jahr chömed 500 bis 800 Büecher dezue. Die barocki Bibliothek isch komplett renoviert worde. Normalerwiis isch si für d Öffentlichkeit nöd zuegänglich. Wämmer die prächtig Bibliothek wett gse, cha mer an e Chloschterfüerig.
D Bibliothek isch 934 gründet worde. S Chloschter hät Ändi vom 10. Jahrhundert en äigeni Schriibschuel gha; hüt sind no 64 Handschrifte us däre Ziit erhalte. En äigeti Druckerei hät s Chloschter 1664 überchoo, wo bis 1798 über tuusig Titel verläit häd. Us däre Druckerei isch dänn de [[Benziger-Verlag|Bänziger-Verlag]] entstande. D Beschtänd vo dr Bibliothek sind lang i de Chäller vom Chloschter uufbewahrt worde: Eso händs di zahlriiche Bränd vom Chloschter oni Schade überschtande. Erscht 1602 isch dur de Abt Augusting I. Hofmann en eigete Bibliotheksbau bout worde. Dr prächtigi ''Grossi Barocksaal'' isch zwüsched 1738 und 1740 entstande.
[[Datei:Kloster Einsiedeln Frauenbrunnen.jpg|mini|dr Frauebrunne 2006 (baut 1747)]]
== Dr Chloschterplatz ==
Im 14. Jahrhundert isch es Bebauigsverbot für de Berich diräkt vor em Chloschter erlaa worde, wo s Übergriiffe vo Dorfbränd hett verhindere sölle. Erscht 1745 bis 1747 isch dr Chloschterplatz i dr hütige Form entschtande. D Plän sind vom Mailänder [[Paul Bianchi]] gsi. De Platz isch vom Bregenzer Boumäischter Johannes Rueff pout worde. D Standbilder vom [[Otto I. (HRR)|Otto em Grosse]] und em [[Heinrich II. (HRR)|Häiri II.]] stönd rächts und linggs vo dr Stäge. Im Zäntrum vom Platz isch dr Liebfrauebrunne vo 1747. Uf dem Brune staat e vergoldeti Mariefigur. Uf bäide Siite vom Platz hät’s halbchreisförmigi Arkade mit [[Devotionalien|Devotionalieläde]]. Dehinder staat di mächtigi barocki Chloschterfront mit de bäide 60 Meter höche Türm näbe dr Mitti, umrahmt vo de dreigschossige Konventflügel.
[[Datei:Kloster Einsiedeln muttergottesbrunnen um 1900.jpg|mini|dr Frauebrunne um 1900]]
== Chloschtergüeter ==
S Chloschter häd sit alte Ziit vil Ländereie. Zum Chloster Eisidle ghöred sit 965 d Insle [[Ufnau]] im [[Zürichsee|Zürisee]]. Früener isch au dr [[Gottschalkenberg|Gottschalkeberg]] im Bsitz vom Chloster gsii. S Chloster Eisidle isch e grosse private Grundbsitzer. Es hät öppte 2'140 Hektare Land i föif Kantön vo dr Schwiiz (Schwyz, Aargau, Züri, Thurgau und St. Galle).
== Fahr und St. Gerold ==
Em Abt vo Eisidle isch sit 1130 s [[Kloster Fahr|Chloster Fahr]] und sit em 13. Jaarhundert d Probstei St. Gerold im Vorarlberg (Öschtriich) understellt.
== Äbt sit em 20. Jaarhundert ==
* 1905–1923: Tommaso d'Aquino Bossart, [[Benediktiner|OSB]]
* 1923–1947: Ignazio Giuseppe Tommaso Staub, OSB
* 1947–1959: Benno Walter Gut, OSB
* 1959–1969: Raimund (Franz Julius) Tschudy, OSB
* 1969–2001: Georg (Karl Maria) Holzherr, OSB
* 2001–2013: Martin (Stefan) Werlen, OSB
* 2013– : Urban Federer, OSB (59. Abt vom Chloster Eisidle)
== No zu dr schwarze Madonna ==
Di Schwarz Madonna vo Eisidle isch dur Pilger über d Landesgränze use bekannt worde. So gits a verschidnige Ort e Kopie vo de Eisidler Madonna oder sogar vo de Gnadekapälle. Sit 1709 staat im [[Tschechien|tschechische]] Ostrov (früener Schlackenwerth, [[Böhmen|Böhme]]) und sit 1714 im badische [[Rastatt]] z Dütschland, es Eisidler Gnadebild.<ref>[http://einsiedleranzeiger.che.newsmemory.com/publink.php?shareid=0d2fed2cd Abt Urban als Festzelebrant in Rastatt] Artikel im Eisidler Aazeiger, vom Frytig, 18 Juli 2014</ref>
== Lueg au ==
* [[Gall Morel]]
== Dokumänt ==
* ''Gesichter der Schweiz'' vom [[Thomas Koerfer]], Dokumentarfilm zur 700-Jahr-Jubiläumsfiir vo dr Eidgenosseschaft. Episode: Pater Christoph
== External links ==
{{Commons category|Einsiedeln Abbey|Chloschter Eisidle}}
* [http://www.kloster-einsiedeln.ch/ Website vom Chloschter]
* [http://www.stiftsschule-einsiedeln.ch/ Website vo dr Schtiftsschuel Eisidle]
* [http://www.stift.ch/ Newssiite vo dr Schtiftsschuel Eisidle]
* [http://www.picswiss.ch/01-SZ/SZ-28-01.html wiiteri Bilder bi picswiss.ch]
* {{HLS|11491|Einsiedeln (Benediktinerabtei)|Autor=Albert Hug}}
* [http://www.klosterarchiv.ch/ Website vom Schtiftsarchiv Eisidle]
* [http://www.einsiedeln.ch/ Informationä über s Dorf und d Umgebung und Chlosterfüerigä]
== Quelle ==
<references />
{{Navigationsleiste Schweizer Bischofskonferenz}}
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|de|Kloster_Einsiedeln|dütsch|20334190}}
{{Coordinate|text=|article=DMS/CH1903|NS=47.126632|EW=8.751867|type=landmark|pop=|elevation=|dim=5000|region=CH-SZ}}
{{SORTIERUNG:Einsiedeln}}
[[Kategorie:Bauwärk im Kanton Schwyz]]
[[Kategorie:Katholischs Chloster]]
[[Kategorie:Schwiizer Chloster]]
[[Kategorie:Architektur im Barock]]
[[Kategorie:Katholische Wallfahrtsort]]
[[Kategorie:Benediktiner]]
[[Kategorie:Aisidle]]
[[Kategorie:Kulturguet vo nationaler Bedütig i de Schwiz]]
2j7dh97ywa8rjelzinoctadppghncws
Bümpliz
0
13371
1086032
1085662
2026-07-03T22:24:11Z
Jcb
356
1086032
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Karte Berner Quartiere Bümpliz.png|thumb|D Quartier z Bärn. Bümpliz in rosa]]
'''Bümpliz''' isch es Quartier im Weste vo der [[Schweiz|Schwyzer]] Stadt [[Bern|Bärn]].
Bümpliz giut mit übr 34-tuusig Ywohner aus ds grösschte Ussequartier vo Bärn und beinhautet unger angerem d Teil [[Bethlehem (Bern)|Bethlehem]], Stapfenacher, Stöckacher, Hohliebi, Gäbubach, Schwabguet, Tscharnerguet, Obrmatt, Chleefäud, Schlossguet, Weyermannshuus, Hööchi und Bodeweid.
== Name ==
Dr Name Bümpliz chunnt, wie Historiker ebe aanääh, uursprünglech us em [[Keltische Sprachen|Keltische]]. Lut ere mittelauterleche Urkunde vom König Rudouf vo Burgund us em Jahr 1016 het de Ort denn Pimpeningis gheisse, Pippinnant im Jahr 1228, wo si Pfarrchilche erwähnt wird<ref>Historischer Verein des Kantons Bern, ''Archiv des historischen Vereins des Kantons Bern'', 1848, S.387</ref> und Bimplitz im Jahr 1235.<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D3274.php Historisches Lexikon der Schweiz: "Bümpliz"]</ref>
== Gschicht ==
Es isch aaznäh, dass d Römer e Vorposchte dört ersteut hei, wo's bereits e kelitischi Sidlig ggää het. D Übrräscht vo dere römische Aalag fingt me als restaurierti Ruiine bir 7i-Tram-Station "Poscht" ungeremne Burehuus (wo mittlerwile als Bibliothek fungiet) ir Nööchi vom [[Schloss Bümpliz]].
Ir Mässerli-Gruebe het men e Fridhof mit öppe 300 Greber us der Zyt zwüsche 500 und 700 gfunde, wo rych usgstattet sy gsy. D Fundgägeständ sy hüt im Bärner Historische Museum.<ref>{{Internetquelle |titel=Informationen über den Stadtteil Bethlehem, über das Quartier Tscharnergut und über das Quartier Blumenfeld |url=http://www.tscharni.ch/info/quartier.htm |zugriff=2008-12-31 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100310084036/http://www.tscharni.ch/info/quartier.htm |archiv-datum=2010-03-10}}</ref>
Ds [[Schloss Bümpliz]] het uursprünglech im [[Mittelalter|Mittuauter]] als Residänz vo dr savoyische Chünigin Bertha dient. Es isch zum erste Mau im 11. Jahrhundert urkundlich beleit. Im 13. Jahrhundert het s e Wehrmuur und e zentrale Rundturm übercho und zeut vo denn a as ''castrum''.<ref>Brepols Publishers, ''Château Gaillard: Etudes de Castellogie Médiévale 18 – Colloque de Gilleleje'', Publications du CRAHM, 1998, S.123</ref>
Ds Weyerli isch übrigns früecher e Foräuezucht gsy wo, d Chünigin Bertha Fisch züchtet het.
Bis zur [[Reformation]] vo [[Bern|Bärn]] ca. 1526 – quasi bis zur Eroberig vom [[Kanton Waadt|Waadtland]] – hei d Gebiet weschtlech vor Stadt Bärn zum savoyische Riich ghört. Drum fingt me vili Urkundene oder süschtigi wichtigi Dokumänt usem mittuauterleche [[Kanton Bern|Bärnbiet]] im Historische Staatsarchiv ds [[Turin]], Italie.
Bümpliz isch am erste Januar 1919 aus einzigi Gmeind vo dr Stadt Bärn iigmeindet worde.<ref>Geographisch-Ethnographische Gesellschaft Zürich, ''Geographica helvetica'', Kümmerly & Frey., 1977, S.1</ref>
[[Datei:Gäbelbach September 2008 01.jpg|thumb|Gäbelbach Hochhüser]]
== Kultur ==
Kulturell gsee het Bümpliz enorm viu zur bärner Kultur biitreit. So het dr [[Carl Albert Loosli]] lang z Bümpliz gwohnt und gwürkt, d berüemti MondartRock-Gruppe [[Patent Ochsner]] sy ursprünglech Bümplizer, und es chöme vili bekannti HipHop-Crews und Rap-Artist us Bümpliz, wie dr [[LUL DXE]], [[Whodis?]], [[7962]] und dr Produzänt [[Elwont]].
== Weblingg ==
*{{Commons category|Bümpliz-Oberbottigen}}
== Nowiis ==
<references />
{{SORTIERUNG:Bumpliz}}
[[Kategorie:Ort (Kanton Bärn)]]
edoy1szkd7go4jgpp6dvfxbqiqg6nnv
Madlee
0
13678
1086046
1085619
2026-07-03T22:43:02Z
Jcb
356
1086046
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Buch
|Foti =
|Buechtitel =
|Genre = Gedichte
|Autor = [[Hermann Burte]]
|Übersetzer =
|Verlag =
|ISBN =
|Erschinigsjoor =
|Aazahl Siite =
|Orginaltitel = Madlee – Alemannische Gedichte
|Orginalsproch = [[Alemannische Sprache|Alemannisch]]
|Orginalverlag =
|OrginalISBN =
|Orginalerschinigsjoor = 1923
|Orginalaazahl Siite =
|Land1 =
|Titel1 =
|Land2 =
|Titel2 =
}}
'''Madlee''' isch e [[Alemannische Sprache|alemannischi]] Abkirzig vum Maidlinamme Magdalena. So heißt aü e Gedichtband vum [[Hermann Burte]], wu 1923 rüskumme isch. Dr vollständig Titel: ''Madlee – Alemannische Gedichte.''
Mit däne Gedichter het dr Burte noch em [[Johann Peter Hebel]] e wittere Hegschtpunkt fir d alemannisch Dialäktdichtig gsetzt. Dr het, so schribt dr [[Richard Gäng]], „eine nie geübte Vertiefung, Ballung und Verdichtung der Sprache“ erreicht. Aü si Themewahl isch revolutionär. Bim Hebel hets in dr Dialäktdichtig no kenni Rätsel ohni Lesig gä, schribt dr Gäng, alles seig in dr Ornig vum Gsetz un vu Gott gstande, s Guet heb iber s Bes alliwiil d Oberhand gwunne. Dr Burte aber diäg soziali Froge biäte, d Schrei vu dr Quälte un Rächtlose dransportiäre un diäg aü derte no s Bild vum Mänsch ufstelle, wu d Obrigkeit un d Spiißer numme Verirrig oder Schuld sähne.
== Zitat üs em Burte sinene Gedichter ==
[[Datei:Madlee.jpg|thumb|250px|D '''Madlee''' vo 1923 un vo 1933]]
Diä Gedichter sin ab 1905, diä meischte aber um 1913 entstande. Im [[Erster Weltkrieg|Wältkriäg]] isch aber ke gueti Üssicht uf dr Absatz vum e alemannische Gedichtband gsii – wäge däm het dr Verleger Gideon Karl Sarasin zegeret, drotz ass er – e gebirtige [[Basel|Basler]] – vu däne Gedichter begeischteret gsii isch. Wäge däm isch des Buech erscht im Spotjohr 1923 erschiine.
Si erscht Gedicht isch em z [[Paris]] im Jardin de Luxembourg kumme, un s losst aü ahne, wurum:
:''Um ein umme lyt e Hüüsermeer,''
:''Suust un bruust e wilde Wältsvercheer,''
:''Aber s’Härz isch schwer un d’Seel isch leer,''
:''Wenn I numme uf der Lucke wär!''
:(…)
:''Seecht I vor mer liege s’Haimethland''
:''Hoch vom Blaue bis an d Isteiwand,''
:''Zsämmeghalte vom e gstromte Band,''
:''S würd nit besser, bis I dobe stand!''
:(…)
:<small>(D ''Lucke'' isch e Pass zwische nem Wiise- un Chandertal)</small>
Dr Titel vu däm Gedicht isch ''"Sehnsucht in der Fremde"''.
Dr Buechtitel, ''Madlee'', stoht as lebändigi Verkerperig vum Volk un vum Land, het dr Burte esälber emol gsait. Im ''„Vorspiel“'' zeigt dr Dichter, wiän er Sproch, Härz un Heimet verquickte will:
:''Es lyt en Acher brooch,''
:''Dä mueß me struuche.''
:''My liebi Muedersprooch,''
:''Die willi bruuche!''
:''Im Faß inn lyt e Moscht''
:''Dä het verjäse,''
:''Jetz will ans Liecht bigoscht''
:''Sy lutter Wäse.''
:''E Schiffli zieht sy Garn''
:''E Pflueg sy Fuhre''
:''E Rehndli schliicht dur Farn''
:''Und Ufwuchs dure –''
:''Es quillt my Bluet im Härz''
:''As innere Brunne''
:''Im Bulse lachts un plärts''
:''Un will an d’Sunne:''
:''O Wiese Wald un Wy''
:''Dihr liebe Brüeder!''
:''Waih Wind un ruusch o Rhy''
:''Dur myni Lieder!''
:<small>verjäse = vergore; bigoscht = bi Gott!; Schiffli, Garn = üs dr Textiltechnik</small>
Im Burte sini Theme in däm 450 Sitte starke Band sin wit gstreit. Si sin in fimpf Bleck gordnet: ''„Die Berufung der Madlee“, „Volk“, „Weib“, „Gott“'' un ''„Ich“'' – sini Titel sin, wiä bim Hebel, hochditsch. Do findsch vu Liäbesliädli iber soziali Aklag un Büürestolz bis zum Verzwiiflungsschrei un dr Hoffnig alles, was s Läbe biätet.
Im Gedicht ''„Pfarrer und Dirne“'' zeigt dr Burte, ass dr Unterschiid zwische dr Huere un däm, wu uf dr Sunnesitte stoht, nit groß mueß sii:
:(…)
:''Es isch, my düüri Seel, kai Schläck,''
:''Die Arbet, woni leischt:''
:''I schleipf der Körper dure Dreck –''
:''Un Anderi der Geischt.''
:''E Menge, wo wer weiß wie wyt''
:''Vor eusereim vertlauft''
:''Het Lyb un Seel uf Läbeszit''
:''Verrothe un verchauft''
:''Um Geld un Guet um Stärn un Band''
:''Um Dünkel Ehr un Glanz,''
:''Herr Pfarrer, mihr in Sünd un Schand''
:''Erläbes halt, was Lands.''
:<small>Schläck = Gleinigkeit</small>
Des losst sich uf alli Mänsche üs allene Barteie awände, nit z letscht uf dr Dichter esälber.
Zu sinere Zit hän no alli Lit gwisst, ass d biblisch Maria Magdalena e lichti Fraü gsii isch un ass dr Jesus diä nit ringer gachtet het wiä anderi:
:''Un wenn der fründli Gott un Heer''
:''Der Heiland, würdi cho,''
:''Un nonemol so gneedig weer,''
:''Es giengt em nomol so:''
:''Es wurd em wieder Schand un Spott''
:''Vo mengem Hailige gscheh'',
:''Ich aber, wenn ers liide wott,''
:''Weer sy Marei Madlee.''
Im Burte sini alemannische Gedichter hän vordergrindig normalerwiis kei politische Inhalt, die meischte aü hintergrindig nit. Aber wänn er zum Biispiil in "Der Hotzenblitz" e Vatter bschribt, wu si Hüüs un si Hof gnumme bikunnt un sini Kinder vor dr Üssicht stehn, e eländigs Läbe as Induschriiarbeiter z fiähre, no het des scho entfernt ebis mit Bolitik z due. Dä Vatter empfihlt sinene Kinder, [[Sozialismusu|Sozialischte]] z wäre un esach dr Herre zruck z zahle:
:(…)
:''"Zeig, hület nit, morn göhntder in d’Fabrik,''
:''Un werdet Sozze, lehret Poch un Trutz;''
:''Prolete sindder, machet ychs denn z’Nutz,''
:''Un hauet dene Heerlene ins Gnick …''
:(…)
:''Ais, Chinder, goht mer über der Verstand:''
:''Wer meint me, wemme redt vom Vaterland?''
:''Mys Vaters Land, das nimmt er mir jo grad''
:''Im Schacher und im Wuecher hilft der Staat;''
:''Eus Champf und Arbet, selle der Profit …''
:''Er stiehlt my Sach für ihns, no simmer quitt!"''
== Im Burte si alemannischi Dichtersproch ==
Im Burte si alemannischi Dichtersproch fueßt uf em [[Wiesental|Wiisetääler]] Dialäkt vu [[Maulburg|Muulburg]] – er stoht zweifach – vu sinere [[Dialekt|Dialäktspiiart]] un vu sinere dichterische Greßi här dicht näbe sinem Wiisetäler Dalgnoss Hebel. Dr Sangallemer Dichter [[Georg Thürer]] het no 1993 gfrogt, eb mer do s griän Wiisedal „angesichts seines unvergleichlichen Beitrags an die alemannische Mundartdichtung“ nit mit Fueg in Rächt as „die Herzlandschaft im Reiche der alemannischen Sprache“ kennt bezeichne.
Friili kunnt in s Burtes Dichtig d [[Sprache|Sproch]] nit alliwiil eso drhär, wiä si s eifach Volk gschwätzt het; dr het etligi neiji Werter üsdänkt, aber noch alemannischem un nit no [[Standardsprache|standardditschem]] Vorbild. Si Sproch duet dichterisch zämmeballe.
Dr Burte het nit agsträbt, mit sinene Gedichter vu Nit-Alemanne verstande z wäre. Dr het si numme fir d eige Landsmannschaft gschriibe. Dr Gäng meint, dr Burte seig vum [[Deutsche Sprache|Hochditsche]] här viil schwärer z verstoh wiä d große niiderditsche Dichter [[Fritz Reuter]] (1810–1874) un [[Gorch Fock]] (1880–1916). Wäge däm un wel er numme Lyrik un kenni Gschiichte uf Alemannisch gschriibe het, heb er ke so gsamtditschi Breitewirkig kenne erreiche wiä sälli. Friili isch am Schluss vu dr Madlee e alemannisch-hochditschi Lischte mit mehrere hundert Werter; des Glossar isch vu Uflag zu Uflag no erwitteret wore, z letscht vu dr Magdalena Neff.
Noch dr Madlee het dr Burte ke verglichbari Sammlig meh gschaffe un vereffentligt; dr het aber no ab un zue ebis uf Alemannisch dichtet un an verschiidene Stelle publiziärt, so in dr Zitschrift [[Der Markgräfler (Zeitschrift)|Der Markgräfler]]. Im Bändli "Die Seele des Maien", wu 1950 un — erwitteret — 1982 erschiine isch, sin no e baar Dutzed alemannischi Gedichter üs verschiidene Johrzehnte gsammlet — alli vordergrindig zum Thema Johann Peter Hebel. Do drbii isch aü s Schlisselgedicht [[Hebel rassisch!]]. E baar alemannischi Gedichter hets aü in s Burtes letschtem Wärk, "Lied aus Murperg" (1959).
== Dr Erfolg un d Rabsetzig vu dr Madlee ==
Viil vu dr Gedicht vum Buete hän mit ihrenem Realismus, ihrere ungschminkte Üssag mänk e fiine Mänsch schockiärt. D Madlee seig in dr 20er Johr viilmol vu Alte abglähnt wore, vu dr Junge drgege begeischteret ufgnumme wore, schribt dr Richard Gäng.
Bi dr Literatür-Gritiker isch im Burte Hermann si Gedichtsammlig ebefalls glii uf begeischtereti Ufnahm gstoße. Dr [[Otto von Greyerz]], e [[Bern|Bärner]] Literatürhischtoriker un Verfasser vu verschiidene Arbete zum [[Berndeutsch|Bärner]] un zum Dialäkt allgmein, het grad si „Die Mundartdichtung der deutschen Schweiz“ gschriibe gha (rüskumme z [[Frauenfeld|Frauefäld]] und z [[Leipzig]] 1924), wu d Madlee iigschlage het. Dr schribt drno in dr „[[Schweizer Monat|Schweizerische Monatshefte]]“:
::„Dem alemannischen Badenerland ist in Hermann Burte ein Mundartdichter von so starker und üppiger Eigenart entstanden, daß man alle Vergleiche aufgeben muß.“
Dr von Greyerz schliäßt diä zwelft Sitte lang Bsprächig ab mit dr Wort:
::„Dieses Buch Madlee ist eine ganze Welt für sich, mit knappen Rezensentensätzen nicht zu erschöpfen. Es ist eine alte Welt, weil altes, untergehendes Volkstum darin lebt, und ist eine neue Welt, weil eine neue, nie gesehene Kunst darin erwacht. Es ist ein Buch voller Widersprüche, Kühnheiten und Gewagtheiten, strotzend von Geist und Leben, in der ganzen deutschen Mundartdichtung einzigartig.“
Witteri bergeischtereti Rezensione hets vum Innerschwizer Lyriker [[Meinrad Lienert]] in dr [[Neue Zürcher Zeitung|Neue Zürcher Zittig]] gä, vum [[Freiburg im Breisgau|Friiburger]] Schriftsteller [[Hermann Eris Busse]] in dr Badischen Heimat, vum Basler Volkskundler [[Eduard Hoffmann-Krayer]] – sälle schribt:
::„Mitten in der allgemeinen Zerbröckelung und Verflachung der lokalen Dialekte, und hier sogar in einem industriereichen Tal, entsteht in Burtes Sprache die alemannische Mundart zu üppigstem, farbenprächtigstem Leben.“
1924 het d philosophisch Fakultät vu dr [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg|Universität Friiburg i.B.]] im Burte wäge sinere alemannische Dichtig dr Ehredokter verliihe.
Im Burte si Mitwirkig im [[Nationalsozialismus]] het noch 1945 erscht emol d Wärtschetzig vu sinere alemannische Dichtig nit beiiträchtigt. Sini alemannische Gedichter hän jo aü ke politische oder gar staatspolitische Charakter, dr Burte esälber het – do wiist dr Georg Thürer druf ani – 1938/39 notiärt: ''„Es war mir klar, daß dieses Buch in der Mundart niemals eine großdeutsche Sache sein konnte, weil es zu sehr das Besondere der Sprache hervorzuheben bestrebt war.“''
1954 schribt dr Prof. [[Wilhelm Altwegg]], dr Bräsidänt vu dr Basler Hebelstiftung, im e Briäf an dr Burte, ass er sich mit sinere keschtlige Madlee „neben den Unvergleichlichen“ gstellt heb – do isch dr Hebel gmeint.
::„Einen Ebenbürtigen dürfen wir Sie nennen, gerade weil Sie nie in der bloßen idyllischen Hebelnachahmung stecken geblieben sind, sondern weil Sie in unserer eigentlichen Muttersprache, dem unverfälscht kernigen Alemannischen mit all seiner Kraft unsere heutige Zeit und Ihr eigenes Wesen in den Bereich der Poesie gehoben und sie darin bleibend aufbewahrt haben.“
Dr [[Rupert Gießler]], dr Chefredakteer vu dr [[Badische Zeitung|Badische Zittig]], schribt 1961, wu dr Burte gstorbe isch, im Burte si greschti Leischtung seig „die Erneuerung der alemannischen Sprache im Gedicht“ gsii.
Dr [[Nathan Katz]], e jüdische [[Elsass|elsässische]] Dichter, schribt noch anne 1978, im Burte sini alemannische Gedichter seige „das vollendetste und schönste, was seit dem Tod Hebels geschaffen wurde.“
Diä un viil anderi Stellungnahme in dr 50er bis 80er Johr, abgä vu Mänsche, wu im Burte sini Dialäktgedichter fir großi Dichtig halte, hän nit kenne verhindere, ass im Burte si alemannischi Dichtig üs em effentlige Raüm verschwunde isch. 1978 un 1989/1990 hän heißi politischi Debatte drzue gfiärt, ass im Burte si Namme as Schuelnamme un zum Deil ass Stroßenamme het miäße verschwinde. Mit droffe hets si alemannischi Dichtig.
Zum Schluss noch e Urteil vum Matthias Spranger, wu bim Südweschtfunk zueständig gsii isch firs alemannisch Herspiil. Sälle schribt 1995:
::„Ich will an der Behauptung, daß seit Hebel keiner so gute alemannische Dialektgedichte geschrieben habe wie Burte, nichts aussetzen. Geschenkt.<br />Ich finde ‚Madlee’ nicht aufregend. Formal orientiert sich der Dichter an überkommenen Mustern, freilich ist er mit allen Verswassern gewaschen, eine riesige Varietät von (heute vielfach schon untergegangenen) Dialektwörtern steht ihm zur Verfügung. Sein Sprachspiel ist trotz einer gewissen Artistik nie leicht. Oft steuern seine ächzenden Dialektgebilde auf eine ziemlich banale Pointe hin. (…) Weshalb sollte einer, der das Zeug zum Faschisten hat, nicht ordentliche Gedichte schreiben dürfen, Tiefempfundenes in sprachmächtiger Weise?“
D Madlee isch – as einzigs Buech vum Burte – hit (2007) no im Handel vu neije Biächer.
== Lueg aü ==
[[Hebel rassisch!]] – e alemannischs Gedicht vu 1938, wu dr Burte dr Rassebegriff vu dr Nazi uf dr Arm nimmt.
== Literatür ==
* Richard Gäng: ''Der Mundartdichter Hermann Burte.'' In: Badische Heimat – Eckkart – Jahrbuch für das Badner Land 1959. Rüsgä im Uftrag vum Landesverein Badische Heimat vum Dr. H. Schwarzweber, Freiburg i.B.
* Auszüge aus Dokumenten im Nachlaß von Hermann Burte. Hermann-Burte-Gesellschaft. Lörrach 1978 (Heft).
* Georg Thürer: ''Geleitwort zur Neuauflage von „Madlee“.'' In: Hermann Burte: ''Madlee – Alemannische Gedichte.'' Binsen 1993.
* Matthias Spranger: ''Dackeli, chly Gwackeli und ewiger Burte. Ein neuerliches Aufstöhnen.'' In: Allmende 24/1995.
[[Kategorie:Hermann Burte]]
[[Kategorie:Literarischs Wärk (20. Joorhundert)]]
[[Kategorie:Literarischs Wärk uf Dütsch]]
[[Kategorie:Lyrik]]
[[Kategorie:Buech]]
7npyf4hnnf13i81pv27sqx6f2viog54
Stirn unter Sternen
0
13948
1086059
1085620
2026-07-03T22:46:44Z
Jcb
356
1086059
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Buch
|Foti =
|Buechtitel =
|Genre = Gedicht
|Autor = [[Hermann Burte]]
|Übersetzer =
|Verlag =
|ISBN =
|Erschinigsjoor =
|Aazahl Siite =
|Orginaltitel =
|Orginalsproch =
|Orginalverlag =
|OrginalISBN =
|Orginalerschinigsjoor = 1957
|Orginalaazahl Siite =
|Land1 =
|Titel1 =
|Land2 =
|Titel2 =
}}
'''Stirn unter Sternen''' isch e Gedichtband, wu dr [[Deutsche Sprache|ditsch]] un [[Alemannische Sprache|alemannisch]] Dichter [[Hermann Burte]] ''1957'' rüsgä het. Uf däne fascht 250 Sitte sin 210 Gedichter in gleiner Schrift, des heißt, diä Gedichtsammlig isch nit grafisch ufbähjt. S sin fascht alles neiji Gedichter; s Gedicht „[[Robert Burns]]“ isch 1937 scho in s Burtes Sammlig „Anker am Rhein“ gsii.
Dr Band isch in drei Abschnitt gordnet: ''Stirn unter Sternen, Stirn ohne Sterne'' un ''Stirn über Sternen''.
Unter däne Ibertitel sin Gedichter zu allene nur vorstellbare Theme versammlet – wiä fascht alliwiil bim Burte in bundener [[Sprache|Sproch]] – mit Reim un Versmaß, do drunter aü [[Sonnet]]. E baar drvu handle iber s [[Markgräflerland]].
D meischte Gedichter in ''Stirn unter Sternen'', aber aü in dr andere Gedichtswärk vum Burte, zeichne sich dur des üs, ass mer sich viil drzue ka dänke – d gnapp un bildhaft Sproch losst viil Platz fir Interpretation. Uf dr andere Sitte läse sich diä Gedichter, wu so viil enthalte, nit alliwiil licht.
Im Gedicht ''„Über Eck“'' bschribt dr Burte e riisige Glaswirfel, wu des drin bassiärt:
:''„(…)''
:''In seinem Innern liegt ein Weib''
:''von schönem Wuchs an Haupt und Leib:''
:''Natur, Frau Hulda Denkerschreck,''
:''schläft hingelehnt im fernen Eck.“''
Diä Fraü ka numme e Mann verwecke, wu üs em andere Ecke vum Glaswirfel e mords Gump zuen ere macht:
:''„(…)''
:''Auf Tod und Leben geht der Sprung''
:''Und fordert Wille, Kraft und Schwung.''
:''Das Auge blitzt, der Jüngling springt,''
:''Die Ecke bricht, die Scherbe klingt –''
:''Und, von den scharfen Splittern wund,''
:''Eindringt der Springer in den Grund''
:''Des Würfels, und das Weib erwacht,''
:''Es reckt die Glieder, gähnt und lacht.''
:''Dann küsst sie ab das rote Blut''
:''Dem Mann, der ihr am Busen ruht,''
:''Und flüstert ihn ein Wort ins Ohr,''
:''Das ruft ein Lied aus ihm empor,''
:''Ein Lied in Dur, der Freude voll,''
:''Sie singt es leise nach in Moll''
:''Und neigt sich immer wieder hin''
:''In Lust und Liebe über ihn,''
:''Der sie vom Bann erlöste keck''
:''Im Todessprung aus: Über Eck!“''
Die allermeischte Gedichter in däm Band hän wiä in allene Gedichtbänd vum Burte kei oder ke uffesichtlige Bezug zu dr politische Realität. Zu dr wennige Üsnahme ghert ''„Deutsches Schicksal“'', do heißts:
:''„Der Vater ging in den Krieg hinein;''
:''Er fiel. Wir Kinder waren allein.''
:''Im zweiten Kriege fielen dann''
:''Zwei Brüder und mein lieber Mann.''
:''Nun droht der dritte! Es dient mein Sohn''
:In Tonking bei der Legion.
:''Der Vater, die Brüder, der Mann dahin:''
:''Nur einer lebt – wann trifft es ihn?“''
== Politischi Interpretation in dr Mediäkampagne ==
E üsfiährligi Wirdigung vu dr 110 Gedichter in Stirn unter Sternen isch nit bekannt, aber ei Gedicht isch in dr Effentligkeit rüsgriffe un politisch interpretiärt wore:
1978 hets e effentlige Stritt um d Benännung vu Schuele noch em Burte gä. Im Zug vu [[Hermann Burte#Politische Stritt noch em Dot vum Dichter|däre Mediäkampagne]] het s Oberschuelamt [[Freiburg im Breisgau|Friiburg i.B.]] schliäßlig d Benännig vu Schuele noch em Burte verbotte. Zu dr Ferderer vu däm Nammensverbot het dr Wolfgang Heidenreich ghert, wu dertemol Programmleiter un Studioleiter-Stellverdrätter vum Landesstudio Friiburg vum Südweschtfunk ([[SWF]]) gsii isch. In dr Sändig "DER BURTE – Neuvermessung (…)"<ref>Wolfgang Heidenreich: ''Der Burte – Neuvermessung des alemannischen Dichters, Redners und Malers Hermann Burte – Texte, Analysen, Gespräche.'' (Manuskript vun ere SWF-Radiosändig am 19. Novämber 1978, widerholt am 10. Februar 1979)</ref> am 19. Novämber 1978 (widerholt am 10. Februar 1079) het dr Heidenreich e Gsätzli üs eme Gedicht in ''Stirn über Sternen'' rüsgriffe un des as Ufruef ("Vorschlag") zum staatlige Mord (sic!) interpretiärt. Des Gsätzli isch üs em Gedicht ''„Gerechter Staat“'', do gohts ums Wahlrächt; s heißt:
:''Bleibt noch der Geist: Es lässt sich nicht verhehlen,''
:''Daß vielen Wählern Kunst und Wissen fehlen.''
:''Der ist gescheit geboren, jener dumm –''
:''Was soll man tun? Bringt die Gescheiten um!''
Diä Ziilte, wu im e satiirische Gedicht stehn, sin vum Wolfgang Heidenreich zimli am Schluss vu dr Sändig brocht un eso interpretiärt wore:
:„Daß einer, der einem Staat gedient hat, in dem man das sogenannte unwerte Leben mordete, im Jahre 1957 den zynischen Mut besitzt, der Bundesrepublik, die nicht nach seinem Denkmuster zugeschnitten war, die Vernichtung der Begabten vorzuschlagen, ist konsequent.“
Diä erschte zwei Gsätzli vu ''„Gerechter Staat“'', wu nit zitiärt sin, heiße:
:''Hier sind vom gleichen Wert Besitz und Bettel:''
:''Sie werfen in die Urnen ihre Zettel.''
:''Die Stimmen werden endlich ausgezählt,''
:''Und wer die meisten hat, der ist gewählt.''
:''Allein, das Geld ist immer bei den Reichen:''
:''Das muss man ändern! Jedermann den gleichen''
:''Anteil am Erbe dieser goldnen Welt!''
:''Dann ist im Staate alles wohlbestellt!''
Drno kunnt des Gsätzli, wu dr Heidenreich zitiärt het un wun er e Mordufruef ("Vernichtung der Begabten") drin siiht.
S viärt un letscht Gsätzli vu däm satirische Gedicht heißt:
:''Wir brachen keine besseren Gehirne!''
:''Wir hingen alle an dem gleichen Zwirne.''
:''Im idealen Staat darf auch zum Schein''
:''Nicht einer klüger als der andere sein!“''
== Quälle ==
<references />
[[Kategorie:Hermann Burte]]
[[Kategorie:Literarischs Wärk uf Dütsch]]
[[Kategorie:Literarischs Wärk (20. Joorhundert)]]
[[Kategorie:Lyrik]]
svi06qq1jt6bavjyd2v2j2p38t3lbwu
Badische Weinkönigin
0
14002
1086013
1075426
2026-07-03T15:22:54Z
Holder
491
/* Lischd vù der Baadische Wyychenigine */
1086013
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Baadischi Wyycheenigi}}
[[Datei:Faber Gisela Deutsche Weinkoenigin Freiburg Kaufhaussaal Willy Pragher 19771005.jpg|miniatur|hochkant|d Gisela Faber 1977]]
Di '''Baadisch Wyycheenigi''' wird syder ane 1950 vù Verdreeder vùm [[Badischer Weinbauverband|Baadische Wyyböuverband]] gweeld.
D Bewäärberne mien us ere [[Winzer|Räbbuurefamilie]] chùù oder glèèrdi Räbyyri oder [[Küfer|Chieferi]] syy oder sùnschd e äänligi Uusbildig haa. Bi der Waal griege si Frooge gschdeld iber d [[Weinbau|Rääbe]], iber s Wyy mache, iber s Wyyräächd, iber d Wäärbig fir Wyy ùn anderi aktuäli Theeme ùn Brobleem us der Wyywirdschafd. Fir s Uurdail gän s Fachwise, d Vordraagswyys, s Ùfdräde ùn d Ärschyynig der Uusschlaag.
D Ùfgaab vù der Baadische Wyychenigi isch es, fir der baadisch Wyy in der ganze Wäld as Bodschafderi z wäärbe. Di Baadisch Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr [[Deutsche Weinkönigin|Dydsche Wyycheenigi]].
== Lischd vù der Baadische Wyychenigine ==
(yygchlamered sin schbeederi Näme noo der Hochzyd):
{|
|1950
|''Elisabeth Herzog (Oser)'', [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1950/1951
|''Gertrud Berger'', [[Hagnau]]
|-
|1951–1953
|''Elisabeth Huber'', * [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1952/1953
|''Hannelore Adler'', [[Bahlingen|Baalinge]]
|-
|1953/1954
|''Gretel Güntert (Mechlen)'', [[Sulzburg]]
|-
|1954/1955
|''Margarete Kaufmann'', [[Haltingen|Haltinge]]
|-
|1955/1956
|''Giesela Dürr (Wallat)'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1956/1957
|''Gisela Wallat'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|1957/1958
|''Hildegund Schlumberger'', [[Sulzburg|Laufe]]
|-
|1958/1959
|''Erika Fischer'', [[Steinbach|Steibach]]
|-
|1959/1960
|''Gertrud Ehret'', [[Kirchhofen (Breisgau)|Chilchhoofe]]
|-
|1960/1961
|''Helga Landerer'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1961/1962
|''Cilly Huber'', [[Bottenau]]
|-
|1962/1963
|''[[Gerdi Staiblin|Gerdi Sexauer]] (Staiblin)'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kinigschaffhuuse (Kaiserstuhl)]]
|-
|1963/1964
|''Rosemarie Engler (Brugger)'', [[Sulzburg|Laufe]]
|-
|1964/1965
|''Karin Salwey (Bolanz)'', [[Zunzingen|Zùnzige]]
|-
|1965/1966
|''Christa Heiberger'', [[Tiergarten|Diergarte]]
|-
|1966/1967
|''Friedel Männle'', [[Durbach]]
|-
|1967/1968
|''Gertrud Basler'', [[Fessenbach|Fessebach]]
|-
|1968/1969
|''Gisela Zeberer'', [[Kappelrodeck]]
|-
|1969/1970
|''Gerda Moser'', [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1970/1971
|''Liesel May'', [[Schriesheim|Schriese]]
|-
|1971/1972
|''Marianne Bronner'', [[Mengen|Mänge]]
|-
|1972/1973
|''Julia Jülg'', [[Waldulm]]
|-
|1973/1974
|''Ursula Harter'', [[Ortenberg|Orteberg]]
|-
|1974/1975
|''Marlies Löffler'', [[Heitersheim|Haidersche]]
|-
|1975/1976
|''Gertrud Littin'', [[Eichstetten|Aichstette]]
|-
|1976/1977
|''Gisela Faber'', * [[Sankt Georgen (Freiburg)|Fryybeg-Sand Jèèrge]]
|-
|1977/1978
|''Gerhild Sick (Warther)'', [[Hügelheim (Müllheim)|Hiegele]]
|-
|1978/1979
|''Rosemarie Blankenhorn (Blankenhorn-Röbbelen)'', [[Schliengen|Schlienge]]
|-
|1979/1980
|''Susanne Hagin (Schneider)'', [[Haltingen|Haltige]]
|-
|1980/1981
|''Elvira Schmid'', [[Schlatt]]
|-
|1981/1982
|''Sabinet Sutter'', [[Biengen|Bienge]]
|-
|1982/1983
|''Petra Frey'', [[Hagnau]]
|-
|1983/1984
|''Beate Hildwein'', [[Malterdingen|Malterdinge]]
|-
|1984/1985
|''Anita Hund'', [[Hagnau]]
|-
|1985/1986
|''Anja-Ellen Werkner'', [[Bühlertal|Bielertal]]
|-
|1986/1987
|''Sonja Höferlin'', [[Tannenkirch|Tannekirch]]
|-
|1987/1988
|''[[Petra Mayer (Weinkönigin)|Petra Mayer]]'', * [[Schliengen|Schlienge]]
|-
|1988/1989
|''Bettina Briem'', [[Wasenweiler|Wasewyyler]]
|-
|1989/1990
|''Alixe Winter'', [[Burkheim am Kaiserstuhl|Bùùrge]]
|-
|1990/1991
|''Annette Krieg'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|1991/1992
|''Martina Jepp (Hunn)'', [[Opfingen|Obfige]]
|-
|1992/1993
|''Anja Hurst'', [[Gallenweiler|Gallewyler]]
|-
|1993/1994
|''Ulrike Neymeyer'', * [[Endingen am Kaiserstuhl|Ändinge]]
|-
|1994/1995
|''Katharina Stein'', [[Ihringen|Ihrige]]
|-
|1995/1996
|''Sylvia Schley'', [[Zell-Weierbach]]
|-
|1996/1997
|''Natascha Thoma (Thoma-Widmann)'', * [[Ebringen|Eebrige]]
|-
|1997/1998
|''Andrea Galli'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1998/1999
|''Petra Lusch'', [[Hagnau am Bodensee|Hagnau]]
|-
|1999/2000
|''Michaela Moosmann'', [[Buchholz]]
|-
|2000/2001
|''Julia Hurst'', [[Kandern|Wollbach]] (Kandern)
|-
|2001/2002
|''Andrea Vogt'', [[Lautenbach (Ortenaukreis)|Luddebach (Ortenau)]]
|-
|2002/2003
|''Christina Krebs'', [[Efringen-Kirchen|Eefrige-Chilche]]
|-
|2003/2004
|''Monika Bähr'', [[Oberkirch (Baden)|Gaisbach]]
|-
|2004/2005
|''Sabine Langenbacher'', [[Sasbach|Saaschbe]]
|-
|2005/2006
|''Simone Landerer'', [[Vogtsburg im Kaiserstuhl|Niiderroodwyyl]] (Kaiserstuehl)
|-
|2006/2007
|''Corina Benz'', [[Lauda-Königshofen]] (Tauberfranken)
|-
|2007/2008
|''Andrea Köninger'', [[Sasbachwalden]] (Ortenau)
|-
|2008/2009
|''Isabell Kindle'', [[Kippenheim|Kippene]] (Bryysgau)
|-
|2009/2010
|''Katja Bohnert'', [[Achern|Achere-Fautebach]] (Ortenau)
|-
|2010/2011
|''Marion Meyer'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kiechlischbärge]] (Kaiserstuehl)
|-
|2011/2012
|''Natalie Henninger'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kinnigschaffüse]] (Kaiserstuehl)
|-
|2012/2013
|''Katharina Zimmer'', [[Östringen|Odenheim]] (Graaichgau)
|-
|2013/2014
|''Aurelia Warther'', [[Müllheim (Baden)|Mille-Hiegele]] (Markgräflerland)
|-
|2014/2015
|''[[Josefine Schlumberger]]'', * [[Sulzburg#Laufe|Laufe]] (Bryysgau)
|-
|2015/2016
|''Isabella Vetter'', [[Herbolzheim#Bleiche|Bleiche]] (Bryysgau)
|-
|2016/2017
|''Magdalena Malin'', [[Meersburg|Meerschburg]]
|-
|2017/2018
|''Franziska Aatz'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|2018/2019
|''Miriam Kaltenbach'', [[Gundelfingen im Breisgau#Wilddal|Wilddal (Bryysgau)]]
|-
|2019–2021
|''[[Sina Erdrich]]'', * [[Durbach]] (Amdszyd wäge [[COVID-19-Pandemie|Corona]] ùm ai Joor verlengered)
|-
|2021/2022
|''[[Katrin Lang (Weinkönigin)|Kathrin Lang]]'', * [[Ebringen|Ebringe]]
|-
|2022/2023
|''Jessica Himmelsbach'', [[Heitersheim|Haidersche]]
|-
|2023/2024
|''Julia Noll'', [[Buggingen|Bugginge]]
|-
|2024/2025
|''[[Lucia Winterhalter]]'', [[Bad Krozingen|Chrozige-Schlatt]]
|-
|2025/2026
|'''',
|-
|2026/2027
|''[[Rosa Kost]]'', [[Sankt Georgen (Freiburg)|Fryybeg-Sand Jèèrge]]
|-
|}
<nowiki>*</nowiki> schbeeder [[Deutsche Weinkönigin|Dydschi Wyychenigi]] woore.
== Lueg au ==
* [[Württembergische Weinkönigin|Wirdebäärgisch Wyycheenigi]]
== Weblink ==
* [https://web.archive.org/web/20100114065725/http://www.badischer-weinbauverband.de/index.php/60-Jahre-Weinhoheiten Badischi Wyychenigine] (Baadische Wyyböuverband)
== Fuesnoode ==
<references />
[[Kategorie:Bruuchtum]]
[[Kategorie:Wyyböu]]
[[Kategorie:Bade]]
lw1s7j59ah17m88e7njcyxs0qpzpmv1
1086014
1086013
2026-07-03T15:25:18Z
Holder
491
/* Lischd vù der Baadische Wyychenigine */
1086014
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Baadischi Wyycheenigi}}
[[Datei:Faber Gisela Deutsche Weinkoenigin Freiburg Kaufhaussaal Willy Pragher 19771005.jpg|miniatur|hochkant|d Gisela Faber 1977]]
Di '''Baadisch Wyycheenigi''' wird syder ane 1950 vù Verdreeder vùm [[Badischer Weinbauverband|Baadische Wyyböuverband]] gweeld.
D Bewäärberne mien us ere [[Winzer|Räbbuurefamilie]] chùù oder glèèrdi Räbyyri oder [[Küfer|Chieferi]] syy oder sùnschd e äänligi Uusbildig haa. Bi der Waal griege si Frooge gschdeld iber d [[Weinbau|Rääbe]], iber s Wyy mache, iber s Wyyräächd, iber d Wäärbig fir Wyy ùn anderi aktuäli Theeme ùn Brobleem us der Wyywirdschafd. Fir s Uurdail gän s Fachwise, d Vordraagswyys, s Ùfdräde ùn d Ärschyynig der Uusschlaag.
D Ùfgaab vù der Baadische Wyychenigi isch es, fir der baadisch Wyy in der ganze Wäld as Bodschafderi z wäärbe. Di Baadisch Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr [[Deutsche Weinkönigin|Dydsche Wyycheenigi]].
== Lischd vù der Baadische Wyychenigine ==
(yygchlamered sin schbeederi Näme noo der Hochzyd):
{|
|1950
|''Elisabeth Herzog (Oser)'', [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1950/1951
|''Gertrud Berger'', [[Hagnau]]
|-
|1951–1953
|''Elisabeth Huber'', * [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1952/1953
|''Hannelore Adler'', [[Bahlingen|Baalinge]]
|-
|1953/1954
|''Gretel Güntert (Mechlen)'', [[Sulzburg]]
|-
|1954/1955
|''Margarete Kaufmann'', [[Haltingen|Haltinge]]
|-
|1955/1956
|''Giesela Dürr (Wallat)'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1956/1957
|''Gisela Wallat'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|1957/1958
|''Hildegund Schlumberger'', [[Sulzburg|Laufe]]
|-
|1958/1959
|''Erika Fischer'', [[Steinbach|Steibach]]
|-
|1959/1960
|''Gertrud Ehret'', [[Kirchhofen (Breisgau)|Chilchhoofe]]
|-
|1960/1961
|''Helga Landerer'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1961/1962
|''Cilly Huber'', [[Bottenau]]
|-
|1962/1963
|''[[Gerdi Staiblin|Gerdi Sexauer]] (Staiblin)'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kinigschaffhuuse (Kaiserstuhl)]]
|-
|1963/1964
|''Rosemarie Engler (Brugger)'', [[Sulzburg|Laufe]]
|-
|1964/1965
|''Karin Salwey (Bolanz)'', [[Zunzingen|Zùnzige]]
|-
|1965/1966
|''Christa Heiberger'', [[Tiergarten|Diergarte]]
|-
|1966/1967
|''Friedel Männle'', [[Durbach]]
|-
|1967/1968
|''Gertrud Basler'', [[Fessenbach|Fessebach]]
|-
|1968/1969
|''Gisela Zeberer'', [[Kappelrodeck]]
|-
|1969/1970
|''Gerda Moser'', [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1970/1971
|''Liesel May'', [[Schriesheim|Schriese]]
|-
|1971/1972
|''Marianne Bronner'', [[Mengen|Mänge]]
|-
|1972/1973
|''Julia Jülg'', [[Waldulm]]
|-
|1973/1974
|''Ursula Harter'', [[Ortenberg|Orteberg]]
|-
|1974/1975
|''Marlies Löffler'', [[Heitersheim|Haidersche]]
|-
|1975/1976
|''Gertrud Littin'', [[Eichstetten|Aichstette]]
|-
|1976/1977
|''Gisela Faber'', * [[Sankt Georgen (Freiburg)|Fryybeg-Sand Jèèrge]]
|-
|1977/1978
|''Gerhild Sick (Warther)'', [[Hügelheim (Müllheim)|Hiegele]]
|-
|1978/1979
|''Rosemarie Blankenhorn (Blankenhorn-Röbbelen)'', [[Schliengen|Schlienge]]
|-
|1979/1980
|''Susanne Hagin (Schneider)'', [[Haltingen|Haltige]]
|-
|1980/1981
|''Elvira Schmid'', [[Schlatt]]
|-
|1981/1982
|''Sabinet Sutter'', [[Biengen|Bienge]]
|-
|1982/1983
|''Petra Frey'', [[Hagnau]]
|-
|1983/1984
|''Beate Hildwein'', [[Malterdingen|Malterdinge]]
|-
|1984/1985
|''Anita Hund'', [[Hagnau]]
|-
|1985/1986
|''Anja-Ellen Werkner'', [[Bühlertal|Bielertal]]
|-
|1986/1987
|''Sonja Höferlin'', [[Tannenkirch|Tannekirch]]
|-
|1987/1988
|''[[Petra Mayer (Weinkönigin)|Petra Mayer]]'', * [[Schliengen|Schlienge]]
|-
|1988/1989
|''Bettina Briem'', [[Wasenweiler|Wasewyyler]]
|-
|1989/1990
|''Alixe Winter'', [[Burkheim am Kaiserstuhl|Bùùrge]]
|-
|1990/1991
|''Annette Krieg'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|1991/1992
|''Martina Jepp (Hunn)'', [[Opfingen|Obfige]]
|-
|1992/1993
|''Anja Hurst'', [[Gallenweiler|Gallewyler]]
|-
|1993/1994
|''Ulrike Neymeyer'', * [[Endingen am Kaiserstuhl|Ändinge]]
|-
|1994/1995
|''Katharina Stein'', [[Ihringen|Ihrige]]
|-
|1995/1996
|''Sylvia Schley'', [[Zell-Weierbach]]
|-
|1996/1997
|''Natascha Thoma (Thoma-Widmann)'', * [[Ebringen|Eebrige]]
|-
|1997/1998
|''Andrea Galli'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1998/1999
|''Petra Lusch'', [[Hagnau am Bodensee|Hagnau]]
|-
|1999/2000
|''Michaela Moosmann'', [[Buchholz]]
|-
|2000/2001
|''Julia Hurst'', [[Kandern|Wollbach]] (Kandern)
|-
|2001/2002
|''Andrea Vogt'', [[Lautenbach (Ortenaukreis)|Luddebach (Ortenau)]]
|-
|2002/2003
|''Christina Krebs'', [[Efringen-Kirchen|Eefrige-Chilche]]
|-
|2003/2004
|''Monika Bähr'', [[Oberkirch (Baden)|Gaisbach]]
|-
|2004/2005
|''Sabine Langenbacher'', [[Sasbach|Saaschbe]]
|-
|2005/2006
|''Simone Landerer'', [[Vogtsburg im Kaiserstuhl|Niiderroodwyyl]] (Kaiserstuehl)
|-
|2006/2007
|''Corina Benz'', [[Lauda-Königshofen]] (Tauberfranken)
|-
|2007/2008
|''Andrea Köninger'', [[Sasbachwalden]] (Ortenau)
|-
|2008/2009
|''Isabell Kindle'', [[Kippenheim|Kippene]] (Bryysgau)
|-
|2009/2010
|''Katja Bohnert'', [[Achern|Achere-Fautebach]] (Ortenau)
|-
|2010/2011
|''Marion Meyer'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kiechlischbärge]] (Kaiserstuehl)
|-
|2011/2012
|''Natalie Henninger'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kinnigschaffüse]] (Kaiserstuehl)
|-
|2012/2013
|''Katharina Zimmer'', [[Östringen|Odenheim]] (Graaichgau)
|-
|2013/2014
|''Aurelia Warther'', [[Müllheim (Baden)|Mille-Hiegele]] (Markgräflerland)
|-
|2014/2015
|''[[Josefine Schlumberger]]'', * [[Sulzburg#Laufe|Laufe]] (Bryysgau)
|-
|2015/2016
|''Isabella Vetter'', [[Herbolzheim#Bleiche|Bleiche]] (Bryysgau)
|-
|2016/2017
|''Magdalena Malin'', [[Meersburg|Meerschburg]]
|-
|2017/2018
|''Franziska Aatz'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|2018/2019
|''Miriam Kaltenbach'', [[Gundelfingen im Breisgau#Wilddal|Wilddal]] (Bryysgau)
|-
|2019–2021
|''[[Sina Erdrich]]'', * [[Durbach]] (Amdszyd wäge [[COVID-19-Pandemie|Corona]] ùm ai Joor verlengered)
|-
|2021/2022
|''[[Katrin Lang (Weinkönigin)|Kathrin Lang]]'', * [[Ebringen|Ebringe]]
|-
|2022/2023
|''Jessica Himmelsbach'', [[Heitersheim|Haidersche]]
|-
|2023/2024
|''Julia Noll'', [[Buggingen|Bugginge]]
|-
|2024/2025
|''[[Lucia Winterhalter]]'', [[Bad Krozingen|Chrozige-Schlatt]]
|-
|2025/2026
|'''',
|''Tina Glur'', [[Müllheim (Baden)|Mille]] (Markgräflerland)
|-
|2026/2027
|''[[Rosa Kost]]'', [[Sankt Georgen (Freiburg)|Fryybeg-Sand Jèèrge]]
|-
|}
<nowiki>*</nowiki> schbeeder [[Deutsche Weinkönigin|Dydschi Wyychenigi]] woore.
== Lueg au ==
* [[Württembergische Weinkönigin|Wirdebäärgisch Wyycheenigi]]
== Weblink ==
* [https://web.archive.org/web/20100114065725/http://www.badischer-weinbauverband.de/index.php/60-Jahre-Weinhoheiten Badischi Wyychenigine] (Baadische Wyyböuverband)
== Fuesnoode ==
<references />
[[Kategorie:Bruuchtum]]
[[Kategorie:Wyyböu]]
[[Kategorie:Bade]]
l85fsl7a6h65ugqeq9ttng2aditsgsh
1086015
1086014
2026-07-03T15:25:39Z
Holder
491
/* Lischd vù der Baadische Wyychenigine */
1086015
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Baadischi Wyycheenigi}}
[[Datei:Faber Gisela Deutsche Weinkoenigin Freiburg Kaufhaussaal Willy Pragher 19771005.jpg|miniatur|hochkant|d Gisela Faber 1977]]
Di '''Baadisch Wyycheenigi''' wird syder ane 1950 vù Verdreeder vùm [[Badischer Weinbauverband|Baadische Wyyböuverband]] gweeld.
D Bewäärberne mien us ere [[Winzer|Räbbuurefamilie]] chùù oder glèèrdi Räbyyri oder [[Küfer|Chieferi]] syy oder sùnschd e äänligi Uusbildig haa. Bi der Waal griege si Frooge gschdeld iber d [[Weinbau|Rääbe]], iber s Wyy mache, iber s Wyyräächd, iber d Wäärbig fir Wyy ùn anderi aktuäli Theeme ùn Brobleem us der Wyywirdschafd. Fir s Uurdail gän s Fachwise, d Vordraagswyys, s Ùfdräde ùn d Ärschyynig der Uusschlaag.
D Ùfgaab vù der Baadische Wyychenigi isch es, fir der baadisch Wyy in der ganze Wäld as Bodschafderi z wäärbe. Di Baadisch Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr [[Deutsche Weinkönigin|Dydsche Wyycheenigi]].
== Lischd vù der Baadische Wyychenigine ==
(yygchlamered sin schbeederi Näme noo der Hochzyd):
{|
|1950
|''Elisabeth Herzog (Oser)'', [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1950/1951
|''Gertrud Berger'', [[Hagnau]]
|-
|1951–1953
|''Elisabeth Huber'', * [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1952/1953
|''Hannelore Adler'', [[Bahlingen|Baalinge]]
|-
|1953/1954
|''Gretel Güntert (Mechlen)'', [[Sulzburg]]
|-
|1954/1955
|''Margarete Kaufmann'', [[Haltingen|Haltinge]]
|-
|1955/1956
|''Giesela Dürr (Wallat)'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1956/1957
|''Gisela Wallat'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|1957/1958
|''Hildegund Schlumberger'', [[Sulzburg|Laufe]]
|-
|1958/1959
|''Erika Fischer'', [[Steinbach|Steibach]]
|-
|1959/1960
|''Gertrud Ehret'', [[Kirchhofen (Breisgau)|Chilchhoofe]]
|-
|1960/1961
|''Helga Landerer'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1961/1962
|''Cilly Huber'', [[Bottenau]]
|-
|1962/1963
|''[[Gerdi Staiblin|Gerdi Sexauer]] (Staiblin)'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kinigschaffhuuse (Kaiserstuhl)]]
|-
|1963/1964
|''Rosemarie Engler (Brugger)'', [[Sulzburg|Laufe]]
|-
|1964/1965
|''Karin Salwey (Bolanz)'', [[Zunzingen|Zùnzige]]
|-
|1965/1966
|''Christa Heiberger'', [[Tiergarten|Diergarte]]
|-
|1966/1967
|''Friedel Männle'', [[Durbach]]
|-
|1967/1968
|''Gertrud Basler'', [[Fessenbach|Fessebach]]
|-
|1968/1969
|''Gisela Zeberer'', [[Kappelrodeck]]
|-
|1969/1970
|''Gerda Moser'', [[Neuweier|Nèiwèier]]
|-
|1970/1971
|''Liesel May'', [[Schriesheim|Schriese]]
|-
|1971/1972
|''Marianne Bronner'', [[Mengen|Mänge]]
|-
|1972/1973
|''Julia Jülg'', [[Waldulm]]
|-
|1973/1974
|''Ursula Harter'', [[Ortenberg|Orteberg]]
|-
|1974/1975
|''Marlies Löffler'', [[Heitersheim|Haidersche]]
|-
|1975/1976
|''Gertrud Littin'', [[Eichstetten|Aichstette]]
|-
|1976/1977
|''Gisela Faber'', * [[Sankt Georgen (Freiburg)|Fryybeg-Sand Jèèrge]]
|-
|1977/1978
|''Gerhild Sick (Warther)'', [[Hügelheim (Müllheim)|Hiegele]]
|-
|1978/1979
|''Rosemarie Blankenhorn (Blankenhorn-Röbbelen)'', [[Schliengen|Schlienge]]
|-
|1979/1980
|''Susanne Hagin (Schneider)'', [[Haltingen|Haltige]]
|-
|1980/1981
|''Elvira Schmid'', [[Schlatt]]
|-
|1981/1982
|''Sabinet Sutter'', [[Biengen|Bienge]]
|-
|1982/1983
|''Petra Frey'', [[Hagnau]]
|-
|1983/1984
|''Beate Hildwein'', [[Malterdingen|Malterdinge]]
|-
|1984/1985
|''Anita Hund'', [[Hagnau]]
|-
|1985/1986
|''Anja-Ellen Werkner'', [[Bühlertal|Bielertal]]
|-
|1986/1987
|''Sonja Höferlin'', [[Tannenkirch|Tannekirch]]
|-
|1987/1988
|''[[Petra Mayer (Weinkönigin)|Petra Mayer]]'', * [[Schliengen|Schlienge]]
|-
|1988/1989
|''Bettina Briem'', [[Wasenweiler|Wasewyyler]]
|-
|1989/1990
|''Alixe Winter'', [[Burkheim am Kaiserstuhl|Bùùrge]]
|-
|1990/1991
|''Annette Krieg'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|1991/1992
|''Martina Jepp (Hunn)'', [[Opfingen|Obfige]]
|-
|1992/1993
|''Anja Hurst'', [[Gallenweiler|Gallewyler]]
|-
|1993/1994
|''Ulrike Neymeyer'', * [[Endingen am Kaiserstuhl|Ändinge]]
|-
|1994/1995
|''Katharina Stein'', [[Ihringen|Ihrige]]
|-
|1995/1996
|''Sylvia Schley'', [[Zell-Weierbach]]
|-
|1996/1997
|''Natascha Thoma (Thoma-Widmann)'', * [[Ebringen|Eebrige]]
|-
|1997/1998
|''Andrea Galli'', [[Oberrotweil|Roodwyyl]]
|-
|1998/1999
|''Petra Lusch'', [[Hagnau am Bodensee|Hagnau]]
|-
|1999/2000
|''Michaela Moosmann'', [[Buchholz]]
|-
|2000/2001
|''Julia Hurst'', [[Kandern|Wollbach]] (Kandern)
|-
|2001/2002
|''Andrea Vogt'', [[Lautenbach (Ortenaukreis)|Luddebach (Ortenau)]]
|-
|2002/2003
|''Christina Krebs'', [[Efringen-Kirchen|Eefrige-Chilche]]
|-
|2003/2004
|''Monika Bähr'', [[Oberkirch (Baden)|Gaisbach]]
|-
|2004/2005
|''Sabine Langenbacher'', [[Sasbach|Saaschbe]]
|-
|2005/2006
|''Simone Landerer'', [[Vogtsburg im Kaiserstuhl|Niiderroodwyyl]] (Kaiserstuehl)
|-
|2006/2007
|''Corina Benz'', [[Lauda-Königshofen]] (Tauberfranken)
|-
|2007/2008
|''Andrea Köninger'', [[Sasbachwalden]] (Ortenau)
|-
|2008/2009
|''Isabell Kindle'', [[Kippenheim|Kippene]] (Bryysgau)
|-
|2009/2010
|''Katja Bohnert'', [[Achern|Achere-Fautebach]] (Ortenau)
|-
|2010/2011
|''Marion Meyer'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kiechlischbärge]] (Kaiserstuehl)
|-
|2011/2012
|''Natalie Henninger'', [[Endingen am Kaiserstuhl|Kinnigschaffüse]] (Kaiserstuehl)
|-
|2012/2013
|''Katharina Zimmer'', [[Östringen|Odenheim]] (Graaichgau)
|-
|2013/2014
|''Aurelia Warther'', [[Müllheim (Baden)|Mille-Hiegele]] (Markgräflerland)
|-
|2014/2015
|''[[Josefine Schlumberger]]'', * [[Sulzburg#Laufe|Laufe]] (Bryysgau)
|-
|2015/2016
|''Isabella Vetter'', [[Herbolzheim#Bleiche|Bleiche]] (Bryysgau)
|-
|2016/2017
|''Magdalena Malin'', [[Meersburg|Meerschburg]]
|-
|2017/2018
|''Franziska Aatz'', [[Freiburg|Fryybeg]]
|-
|2018/2019
|''Miriam Kaltenbach'', [[Gundelfingen im Breisgau#Wilddal|Wilddal]] (Bryysgau)
|-
|2019–2021
|''[[Sina Erdrich]]'', * [[Durbach]] (Amdszyd wäge [[COVID-19-Pandemie|Corona]] ùm ai Joor verlengered)
|-
|2021/2022
|''[[Katrin Lang (Weinkönigin)|Kathrin Lang]]'', * [[Ebringen|Ebringe]]
|-
|2022/2023
|''Jessica Himmelsbach'', [[Heitersheim|Haidersche]]
|-
|2023/2024
|''Julia Noll'', [[Buggingen|Bugginge]]
|-
|2024/2025
|''[[Lucia Winterhalter]]'', [[Bad Krozingen|Chrozige-Schlatt]]
|-
|2025/2026
|''Tina Glur'', [[Müllheim (Baden)|Mille]] (Markgräflerland)
|-
|2026/2027
|''[[Rosa Kost]]'', [[Sankt Georgen (Freiburg)|Fryybeg-Sand Jèèrge]]
|-
|}
<nowiki>*</nowiki> schbeeder [[Deutsche Weinkönigin|Dydschi Wyychenigi]] woore.
== Lueg au ==
* [[Württembergische Weinkönigin|Wirdebäärgisch Wyycheenigi]]
== Weblink ==
* [https://web.archive.org/web/20100114065725/http://www.badischer-weinbauverband.de/index.php/60-Jahre-Weinhoheiten Badischi Wyychenigine] (Baadische Wyyböuverband)
== Fuesnoode ==
<references />
[[Kategorie:Bruuchtum]]
[[Kategorie:Wyyböu]]
[[Kategorie:Bade]]
p35l484zy22lrca4qv02kuum16cih8z
Württembergische Weinkönigin
0
14003
1086017
1040519
2026-07-03T17:06:54Z
Holder
491
1086017
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Wiirdebärgischi Wyycheenigi}}
Di '''Wiirdebärgisch Wyycheenigi''' wird syder ane 1950 gweeld. Si wird fir ai Joor gweeld ùn repäsentiert dr Wiirdebärgisch Wyy im Name vùm Wirdebärgische Wyyböuverband. D Bewäärbene mien 18 Joor ald syy ùn mien ebis wise iber dr Wyy ùn dr regional Wyyböu vù [[Württemberg|Wiirdebäärg]]. Us dr Bewwärberne wääre au d Wyybrinzäsine gweeld, wù d Wyycheenigi bi iire Ùfgaabe hälfe. Di Wiirdebäärgische Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr [[Deutsche Weinkönigin|Dydsche Wyycheenigi]].
== Lischd vù der Wirdebäärgische Wyycheenigine syder ane 1950 ==
[[Datei:2018-09-28 Wahl der Deutschen Weinkönigin in Neustadt 9841.jpg|miniatur|d Carolin Klöckner 2018]]
(Vor 1972 hed s in e Dail Joor kaini gee.):
{|
|-
|2025/26
|''Natalie Schäfter'', [[Bretzfeld]]
|-
|2024/25
|''Kim Weißflog'', [[Lauffen am Neckar|Lauffa]]
|-
|2023/24
|''Larissa Salcher'', Bretzfeld-Scheppach
|-
|2022/2023
|''Carolin Häußer'', [[Winnenden|Wẽnnede]]
|-
|2019/2021
|''Tamara Elbl'', [[Untersteinbach (Pfedelbach)|Untersteinbach]]
|-
|2018/2019
|''Julia Sophie Böcklen''*, Kleingartach
|-
|2017/2018
|''[[Carolin Klöckner]]''*, Vaihingen/Enz-Gündelbach
|-
|2016/2017
|''Andrea Ritz'', [[Markgröningen]]
|-
|2015/2016
|Mara Walz, [[Ensingen]]
|-
|2014/2015
|''Stefanie Schwarz'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2013/2014
|''Theresa Olkus'', [[Markelsheim]]
|-
|2012/2013
|''Nina Hirsch'', [[Leingarten]]
|-
|2011/2012
|''Petra Hammer'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2010/2011
|''Karolin Harsch'', [[Güglingen]]
|-
|2009/2010
|''Juliane Nägele'', [[Hessigheim]]
|-
|2008/2009
|''Christl Schäfer'', [[Fellbach]]
|-
|2007/2008
|''Mirjam Kleinknecht'', [[Schwaigern]]
|-
|2006/2007
|''Miriam Heckel'', [[Brackenheim]]-[[Stockheim (Württemberg)|Stockheim]]
|-
|2005/2006
|''Elisabeth Berthold'', [[Neckarsulm]]
|-
|2004/2005
|''Andrea Schoch'', [[Talheim (bei Heilbronn)|Talheim]]
|-
|2003/2004
|''Christine Warth'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2002/2003
|''Ramona Zaiß'', [[Heilbronn]]
|-
|2001/2002
|''Friedrun Schwerdtle'', [[Eberdingen-Hochdorf|Hochdorf an der Enz]]
|-
|2000/2001
|''Carina Läpple'', [[Ilsfeld]]
|-
|1999/2000
|''Silke Raasch'', [[Dörzbach]]
|-
|1998/1999
|''Cornelia Pfitzenmaier'', [[Besigheim]]
|-
|1997/1998
|''Maren Schlitter'', [[Fellbach]]
|-
|1996/1997
|''Regina Mändle'', [[Reutlingen]]
|-
|1995/1996
|''Anja Mayer'', [[Schorndorf]]
|-
|1994/1995
|''Christina Häußermann'', Fellbach
|-
|1993/1994
|''Grit Seber'', [[Ingelfingen]]-Criesbach
|-
|1992/1993
|''Claudia Rüber'', [[Schwaigern]]-Stetten a. H.
|-
|1991/1992
|''Manuela Merz'', [[Sternenfels]]
|-
|1990/1991
|''Birgit Oesterle'', [[Weinstadt]]-Schnait
|-
|1989/1990
|''Petra Seiter'', [[Ellhofen]]
|-
|1988/1989
|''Susanne Gaufer'' (Schmezer), Ingelfingen
|-
|1987/1988
|''Annerose Volzer'' (Tschürtz), Fellbach
|-
|1986/1987
|''Helga Drauz''* (Drauz-Oertel), Heilbronn
|-
|1985/1986
|''Sonja Nonnenmacher'' (Faltum), [[Vaihingen an der Enz]]
|-
|1984/1985
|''Karoline Rembold'' (Steinle), [[Lauffen am Neckar]]
|-
|1993/1984
|''Carola Geiger''* (Geiger-Kaiser), [[Weinsberg]]-[[Grantschen]]
|-
|1982/1982
|''Monika Kurz'' (Mainka), Heilbronn-Sontheim
|-
|1981/1982
|''Monika Essig'' (Schmirk), [[Cleebronn]]
|-
|1980/1981
|''Gudrun Kohler'' (Grötzinger), [[Brackenheim]]-Dürrenzimmern
|-
|1979/1980
|''Heide Nollenberger'' (Gaiser), [[Kirchheim am Neckar]]
|-
|1978/1979
|''Magda Schmitt'' (Krapp), [[Bad Mergentheim]]-Markelsheim
|-
|1977/1978
|''Rita Ostholt'', [[Lehrensteinsfeld]]-Hößlinsülz
|-
|1976/1977
|''[[Friedlinde Gurr-Hirsch|Friedlinde Gurr]]''* (Gurr-Hirsch), [[Untergruppenbach]]
|-
|1975/1976
|''Jutta Rothas'' (Müller), Talheim
|-
|1974/1975
|''Ilona Keck'' (Schilling), [[Niedernhall]]
|-
|1972-1974
|''Ilse Eberbach'' (Riederer), Lauffen am Neckar
|-
|1966/1967
|''Margot Leiser'' (Zipf), [[Bessenbach]]
|-
|1963
|''Karin Dichsler'' (Schwaiger), [[Weingarten (Württemberg)|Weingarten]]
|-
|1960-1962
|''Marianne Rapp'' (Fingerle), [[Esslingen am Neckar]]
|-
|1958/1959
|''Ruth Currle'' (Eisele-Eisenbraun), [[Stuttgart-Obertürkheim|Stuttgart-Uhlbach]]
|-
|1955-1958
|''Hildegard Diebold'' (Rühl), Mühlhausen
|-
|1954
|''Paula Striffler'' (Melchior), [[Hardthausen am Kocher]]-Kochersteinsfeld
|-
|1952
|''Anneliese Reichert'' (Stemmler), [[Bad Rappenau]]
|-
|1951
|''Hildegard Seitz'' (Späth), [[Flein]]
|-
|1950
|''Martha Gohl'' (Knobloch), [[Stuttgart]]
|}
<nowiki>*</nowiki> schbeeder [[Deutsche Weinkönigin|Dydschi Wyychenigi]] woore.
== Lueg au ==
*[[Badische Weinkönigin|Badischi Wyycheenigi]]
== Weblink ==
* [http://www.weinbauverband-wuerttemberg.de/DATA/WEINHOHEITEN/weinhoheiten_historie_wue_weinkoeniginnen.php Wiirdebärgischi Wyycheenigine] (Wiirdebärgische Wyyböuverband)
{{DEFAULTSORT:Wurttembergische Weinkonigin}}
[[Kategorie:Bruuchtum]]
[[Kategorie:Wyyböu]]
[[Kategorie:Wirtteberg]]
bhyrgerky5x1cvqwj9ussx006tjyw3y
1086018
1086017
2026-07-03T17:07:40Z
Holder
491
1086018
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Wiirdebärgischi Wyycheenigi}}
Di '''Wiirdebärgisch Wyycheenigi''' wird syder ane 1950 gweeld. Si wird fir ai Joor gweeld ùn repäsentiert dr Wiirdebärgisch Wyy im Name vùm Wirdebärgische Wyyböuverband. D Bewäärbene mien 18 Joor ald syy ùn mien ebis wise iber dr Wyy ùn dr regional Wyyböu vù [[Württemberg|Wiirdebäärg]]. Us dr Bewwärberne wääre au d Wyybrinzäsine gweeld, wù d Wyycheenigi bi iire Ùfgaabe hälfe. Di Wiirdebäärgische Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr [[Deutsche Weinkönigin|Dydsche Wyycheenigi]].
== Lischd vù der Wirdebäärgische Wyycheenigine syder ane 1950 ==
[[Datei:2018-09-28 Wahl der Deutschen Weinkönigin in Neustadt 9841.jpg|miniatur|d Carolin Klöckner 2018]]
(Vor 1972 hed s in e Dail Joor kaini gee.):
{|
|-
|2025/26
|''Natalie Schäfter'', [[Bretzfeld]]
|-
|2024/25
|''Kim Weißflog'', [[Lauffen am Neckar|Laafa]]
|-
|2023/24
|''Larissa Salcher'', Bretzfeld-Scheppach
|-
|2022/2023
|''Carolin Häußer'', [[Winnenden|Wẽnnede]]
|-
|2019/2021
|''Tamara Elbl'', [[Untersteinbach (Pfedelbach)|Untersteinbach]]
|-
|2018/2019
|''Julia Sophie Böcklen''*, Kleingartach
|-
|2017/2018
|''[[Carolin Klöckner]]''*, Vaihingen/Enz-Gündelbach
|-
|2016/2017
|''Andrea Ritz'', [[Markgröningen]]
|-
|2015/2016
|Mara Walz, [[Ensingen]]
|-
|2014/2015
|''Stefanie Schwarz'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2013/2014
|''Theresa Olkus'', [[Markelsheim]]
|-
|2012/2013
|''Nina Hirsch'', [[Leingarten]]
|-
|2011/2012
|''Petra Hammer'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2010/2011
|''Karolin Harsch'', [[Güglingen]]
|-
|2009/2010
|''Juliane Nägele'', [[Hessigheim]]
|-
|2008/2009
|''Christl Schäfer'', [[Fellbach]]
|-
|2007/2008
|''Mirjam Kleinknecht'', [[Schwaigern]]
|-
|2006/2007
|''Miriam Heckel'', [[Brackenheim]]-[[Stockheim (Württemberg)|Stockheim]]
|-
|2005/2006
|''Elisabeth Berthold'', [[Neckarsulm]]
|-
|2004/2005
|''Andrea Schoch'', [[Talheim (bei Heilbronn)|Talheim]]
|-
|2003/2004
|''Christine Warth'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2002/2003
|''Ramona Zaiß'', [[Heilbronn]]
|-
|2001/2002
|''Friedrun Schwerdtle'', [[Eberdingen-Hochdorf|Hochdorf an der Enz]]
|-
|2000/2001
|''Carina Läpple'', [[Ilsfeld]]
|-
|1999/2000
|''Silke Raasch'', [[Dörzbach]]
|-
|1998/1999
|''Cornelia Pfitzenmaier'', [[Besigheim]]
|-
|1997/1998
|''Maren Schlitter'', [[Fellbach]]
|-
|1996/1997
|''Regina Mändle'', [[Reutlingen]]
|-
|1995/1996
|''Anja Mayer'', [[Schorndorf]]
|-
|1994/1995
|''Christina Häußermann'', Fellbach
|-
|1993/1994
|''Grit Seber'', [[Ingelfingen]]-Criesbach
|-
|1992/1993
|''Claudia Rüber'', [[Schwaigern]]-Stetten a. H.
|-
|1991/1992
|''Manuela Merz'', [[Sternenfels]]
|-
|1990/1991
|''Birgit Oesterle'', [[Weinstadt]]-Schnait
|-
|1989/1990
|''Petra Seiter'', [[Ellhofen]]
|-
|1988/1989
|''Susanne Gaufer'' (Schmezer), Ingelfingen
|-
|1987/1988
|''Annerose Volzer'' (Tschürtz), Fellbach
|-
|1986/1987
|''Helga Drauz''* (Drauz-Oertel), Heilbronn
|-
|1985/1986
|''Sonja Nonnenmacher'' (Faltum), [[Vaihingen an der Enz]]
|-
|1984/1985
|''Karoline Rembold'' (Steinle), [[Lauffen am Neckar]]
|-
|1993/1984
|''Carola Geiger''* (Geiger-Kaiser), [[Weinsberg]]-[[Grantschen]]
|-
|1982/1982
|''Monika Kurz'' (Mainka), Heilbronn-Sontheim
|-
|1981/1982
|''Monika Essig'' (Schmirk), [[Cleebronn]]
|-
|1980/1981
|''Gudrun Kohler'' (Grötzinger), [[Brackenheim]]-Dürrenzimmern
|-
|1979/1980
|''Heide Nollenberger'' (Gaiser), [[Kirchheim am Neckar]]
|-
|1978/1979
|''Magda Schmitt'' (Krapp), [[Bad Mergentheim]]-Markelsheim
|-
|1977/1978
|''Rita Ostholt'', [[Lehrensteinsfeld]]-Hößlinsülz
|-
|1976/1977
|''[[Friedlinde Gurr-Hirsch|Friedlinde Gurr]]''* (Gurr-Hirsch), [[Untergruppenbach]]
|-
|1975/1976
|''Jutta Rothas'' (Müller), Talheim
|-
|1974/1975
|''Ilona Keck'' (Schilling), [[Niedernhall]]
|-
|1972-1974
|''Ilse Eberbach'' (Riederer), Lauffen am Neckar
|-
|1966/1967
|''Margot Leiser'' (Zipf), [[Bessenbach]]
|-
|1963
|''Karin Dichsler'' (Schwaiger), [[Weingarten (Württemberg)|Weingarten]]
|-
|1960-1962
|''Marianne Rapp'' (Fingerle), [[Esslingen am Neckar]]
|-
|1958/1959
|''Ruth Currle'' (Eisele-Eisenbraun), [[Stuttgart-Obertürkheim|Stuttgart-Uhlbach]]
|-
|1955-1958
|''Hildegard Diebold'' (Rühl), Mühlhausen
|-
|1954
|''Paula Striffler'' (Melchior), [[Hardthausen am Kocher]]-Kochersteinsfeld
|-
|1952
|''Anneliese Reichert'' (Stemmler), [[Bad Rappenau]]
|-
|1951
|''Hildegard Seitz'' (Späth), [[Flein]]
|-
|1950
|''Martha Gohl'' (Knobloch), [[Stuttgart]]
|}
<nowiki>*</nowiki> schbeeder [[Deutsche Weinkönigin|Dydschi Wyychenigi]] woore.
== Lueg au ==
*[[Badische Weinkönigin|Badischi Wyycheenigi]]
== Weblink ==
* [http://www.weinbauverband-wuerttemberg.de/DATA/WEINHOHEITEN/weinhoheiten_historie_wue_weinkoeniginnen.php Wiirdebärgischi Wyycheenigine] (Wiirdebärgische Wyyböuverband)
{{DEFAULTSORT:Wurttembergische Weinkonigin}}
[[Kategorie:Bruuchtum]]
[[Kategorie:Wyyböu]]
[[Kategorie:Wirtteberg]]
5a9yvzi4lutdb7orpxincwbif2xsqxi
1086019
1086018
2026-07-03T17:08:00Z
Holder
491
1086019
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Wiirdebärgischi Wyycheenigi}}
Di '''Wiirdebärgisch Wyycheenigi''' wird syder ane 1950 gweeld. Si wird fir ai Joor gweeld ùn repäsentiert dr Wiirdebärgisch Wyy im Name vùm Wirdebärgische Wyyböuverband. D Bewäärbene mien 18 Joor ald syy ùn mien ebis wise iber dr Wyy ùn dr regional Wyyböu vù [[Württemberg|Wiirdebäärg]]. Us dr Bewwärberne wääre au d Wyybrinzäsine gweeld, wù d Wyycheenigi bi iire Ùfgaabe hälfe. Di Wiirdebäärgische Wyycheenigi isch derno au nominierd fir d Waal vù dr [[Deutsche Weinkönigin|Dydsche Wyycheenigi]].
== Lischd vù der Wirdebäärgische Wyycheenigine syder ane 1950 ==
[[Datei:2018-09-28 Wahl der Deutschen Weinkönigin in Neustadt 9841.jpg|miniatur|d Carolin Klöckner 2018]]
(Vor 1972 hed s in e Dail Joor kaini gee.):
{|
|-
|2025/2026
|''Natalie Schäfter'', [[Bretzfeld]]
|-
|2024/2025
|''Kim Weißflog'', [[Lauffen am Neckar|Laafa]]
|-
|2023/2024
|''Larissa Salcher'', Bretzfeld-Scheppach
|-
|2022/2023
|''Carolin Häußer'', [[Winnenden|Wẽnnede]]
|-
|2019/2021
|''Tamara Elbl'', [[Untersteinbach (Pfedelbach)|Untersteinbach]]
|-
|2018/2019
|''Julia Sophie Böcklen''*, Kleingartach
|-
|2017/2018
|''[[Carolin Klöckner]]''*, Vaihingen/Enz-Gündelbach
|-
|2016/2017
|''Andrea Ritz'', [[Markgröningen]]
|-
|2015/2016
|Mara Walz, [[Ensingen]]
|-
|2014/2015
|''Stefanie Schwarz'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2013/2014
|''Theresa Olkus'', [[Markelsheim]]
|-
|2012/2013
|''Nina Hirsch'', [[Leingarten]]
|-
|2011/2012
|''Petra Hammer'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2010/2011
|''Karolin Harsch'', [[Güglingen]]
|-
|2009/2010
|''Juliane Nägele'', [[Hessigheim]]
|-
|2008/2009
|''Christl Schäfer'', [[Fellbach]]
|-
|2007/2008
|''Mirjam Kleinknecht'', [[Schwaigern]]
|-
|2006/2007
|''Miriam Heckel'', [[Brackenheim]]-[[Stockheim (Württemberg)|Stockheim]]
|-
|2005/2006
|''Elisabeth Berthold'', [[Neckarsulm]]
|-
|2004/2005
|''Andrea Schoch'', [[Talheim (bei Heilbronn)|Talheim]]
|-
|2003/2004
|''Christine Warth'', [[Stuttgart-Untertürkheim]]
|-
|2002/2003
|''Ramona Zaiß'', [[Heilbronn]]
|-
|2001/2002
|''Friedrun Schwerdtle'', [[Eberdingen-Hochdorf|Hochdorf an der Enz]]
|-
|2000/2001
|''Carina Läpple'', [[Ilsfeld]]
|-
|1999/2000
|''Silke Raasch'', [[Dörzbach]]
|-
|1998/1999
|''Cornelia Pfitzenmaier'', [[Besigheim]]
|-
|1997/1998
|''Maren Schlitter'', [[Fellbach]]
|-
|1996/1997
|''Regina Mändle'', [[Reutlingen]]
|-
|1995/1996
|''Anja Mayer'', [[Schorndorf]]
|-
|1994/1995
|''Christina Häußermann'', Fellbach
|-
|1993/1994
|''Grit Seber'', [[Ingelfingen]]-Criesbach
|-
|1992/1993
|''Claudia Rüber'', [[Schwaigern]]-Stetten a. H.
|-
|1991/1992
|''Manuela Merz'', [[Sternenfels]]
|-
|1990/1991
|''Birgit Oesterle'', [[Weinstadt]]-Schnait
|-
|1989/1990
|''Petra Seiter'', [[Ellhofen]]
|-
|1988/1989
|''Susanne Gaufer'' (Schmezer), Ingelfingen
|-
|1987/1988
|''Annerose Volzer'' (Tschürtz), Fellbach
|-
|1986/1987
|''Helga Drauz''* (Drauz-Oertel), Heilbronn
|-
|1985/1986
|''Sonja Nonnenmacher'' (Faltum), [[Vaihingen an der Enz]]
|-
|1984/1985
|''Karoline Rembold'' (Steinle), [[Lauffen am Neckar]]
|-
|1993/1984
|''Carola Geiger''* (Geiger-Kaiser), [[Weinsberg]]-[[Grantschen]]
|-
|1982/1982
|''Monika Kurz'' (Mainka), Heilbronn-Sontheim
|-
|1981/1982
|''Monika Essig'' (Schmirk), [[Cleebronn]]
|-
|1980/1981
|''Gudrun Kohler'' (Grötzinger), [[Brackenheim]]-Dürrenzimmern
|-
|1979/1980
|''Heide Nollenberger'' (Gaiser), [[Kirchheim am Neckar]]
|-
|1978/1979
|''Magda Schmitt'' (Krapp), [[Bad Mergentheim]]-Markelsheim
|-
|1977/1978
|''Rita Ostholt'', [[Lehrensteinsfeld]]-Hößlinsülz
|-
|1976/1977
|''[[Friedlinde Gurr-Hirsch|Friedlinde Gurr]]''* (Gurr-Hirsch), [[Untergruppenbach]]
|-
|1975/1976
|''Jutta Rothas'' (Müller), Talheim
|-
|1974/1975
|''Ilona Keck'' (Schilling), [[Niedernhall]]
|-
|1972-1974
|''Ilse Eberbach'' (Riederer), Lauffen am Neckar
|-
|1966/1967
|''Margot Leiser'' (Zipf), [[Bessenbach]]
|-
|1963
|''Karin Dichsler'' (Schwaiger), [[Weingarten (Württemberg)|Weingarten]]
|-
|1960-1962
|''Marianne Rapp'' (Fingerle), [[Esslingen am Neckar]]
|-
|1958/1959
|''Ruth Currle'' (Eisele-Eisenbraun), [[Stuttgart-Obertürkheim|Stuttgart-Uhlbach]]
|-
|1955-1958
|''Hildegard Diebold'' (Rühl), Mühlhausen
|-
|1954
|''Paula Striffler'' (Melchior), [[Hardthausen am Kocher]]-Kochersteinsfeld
|-
|1952
|''Anneliese Reichert'' (Stemmler), [[Bad Rappenau]]
|-
|1951
|''Hildegard Seitz'' (Späth), [[Flein]]
|-
|1950
|''Martha Gohl'' (Knobloch), [[Stuttgart]]
|}
<nowiki>*</nowiki> schbeeder [[Deutsche Weinkönigin|Dydschi Wyychenigi]] woore.
== Lueg au ==
*[[Badische Weinkönigin|Badischi Wyycheenigi]]
== Weblink ==
* [http://www.weinbauverband-wuerttemberg.de/DATA/WEINHOHEITEN/weinhoheiten_historie_wue_weinkoeniginnen.php Wiirdebärgischi Wyycheenigine] (Wiirdebärgische Wyyböuverband)
{{DEFAULTSORT:Wurttembergische Weinkonigin}}
[[Kategorie:Bruuchtum]]
[[Kategorie:Wyyböu]]
[[Kategorie:Wirtteberg]]
o8qzxttpe0oi2s6sppsbl53yzty8382
Hieroglyphen
0
16575
1086041
1085664
2026-07-03T22:26:43Z
Jcb
356
1086041
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Hieroglyphe}}
'''Hieroglyphe''' si Schriftzeiche wo d Form vo schtilisierte Bilder hai. Es Zeiche cha emenä Lut, enerä Silbe oder emenä Wort entspräche.
== Etymologii ==
S Wort chunnt vom französische ''hiéroglyphique'' us em 16. Johrhundert, wo vom griechische ''hieroglyphikos'' (vo ''ἱερός (hierós)'', heilig and ''γλύφειν (glyphein)'', iimeissle) herchunnt. D Grieche hai mit ''τά ἱερογλυφικά γράμματα (ta hieroglyphika grammata)'', hieroglyphischi Buechschtabe, die [[Ägyptische Hieroglyphen|ägyptische Hieroglyphe]] gmeint, well si as hailigi Schrift bitrachtet worde sind, wo vom Schriibergott Thoth erfunde worden isch.
== Entstoh ==
Hieroglyyphe sin Zeichnige vu Objäkt un hänn uursprünglig allewiil e Gegestand odder e Läbewese abbildet (mit Usnahm vu de Zahle). Sonigi Zeiche sin abber au für s Beschriibe vu andere Begriff benutzt wore, z. B. d'Djed-Süüle, wu für ''Ewigkeit un Haltbarkeit'' stoht:
<hiero>R11</hiero>
Es hät au Logogramm geh, wu für mehreri Sache gliichzitig gstande isch; für s richtig Verständnis hät sich de Gebruuch vu Determinatiiv verbreitet, wu aazeigt hänn, was gmeint isch.
Di erste Hieroglypheschrifte sin uugfähr zur gliiche Zit z Egypte un z [[Mesopotamien|Mesopotamie]] entstande. Us de prä- un friehsumerische Schrift isch spöter wäge de neue Schribtechnig e [[Keilschrift]] wore. Di egyptischi Schrift chunnt us em archaische Zitalter, z. B. d'Narmer-Palätte odder d'Steiinschrifte z Nubie. Bi de Schrifte vu Serech isch umstritte, ob si als Hieroglypheschrift chönne bezeichnet were odder numme eifachi Symbol sin.
== Entwicklig ==
Di altegyptischi Schrift isch d Schrift, wu am längste aagwändet wore isch; si hät e Gschicht vu fast 4000 Johr, während säller Zit hät si allerdings e baar Veränderige duuregmacht. D'Bilder sin mit de Zit vereiheitligt wore un es isch e gregelti Schrift entstande; au d'Usrichtig devuu isch Regle gfolgt, allerdings sin die Regle zum Deil anderst aagwändet wore. In mänke Fäll isch sogar d'Reihefolg vu de Zeiche gändert wore, was Egyptologe zum Deil e Rätsel uffgitt.
Scho früeh sin z Egypte au Kursiivschrifte entstande, di hieratischi Schrift. Uff si isch di demotischi Schrift gfolgt, wu e Schribschrift isch un numme no sälte e Ähnligkeit zu de Hieroglyyphe gha hät. Di dräi Schriftsystem sin z Egypte paralläl bruucht wore. Di letschte egyptische Hieroglyyphetekscht sin im [[Römisches Reich|Römische Riich]] vum 5. Johrhundert entstande, deno sin si völlig vergässe gange.
== Hieroglyphischi Schriftsyschtem ==
Aber nöd nu d Ägypter hend e hieroglyphischi Schrift bruucht, bikannt sind au usem [[Naher Osten|Nöche Oste]] [[Luwische Sprache|Hieroglyphe-Luwisch]] und Hieroglyphe-Urartäisch und uf [[Kreta]] di kretischi Hieroglypheschrift, wo s ältischt Schriftsystem vo Europa isch und denn no z Amerika d [[Maya]]-Schrift. E moderni Erfindig vo Missionare isch d Hieroglypheschrift vo de amerikanische Mi'kmaq. Menggisch werd au di chinesisch Schrift as Hieroglypheschrift aglueget.
=== Anatolie ===
[[Datei:Troy VIIb hieroglyphic seal reverse.png|thumb|Sigel mit luwische Hieroglyyphe.]]
Di luwischi Sproch, e Zwiig vum Hethitische, isch mit ere Hieroglyypheschrift gschribe wore, anderst wie s Nesisch, wu e Keilschrift gha hät. Es hät uugfähr fümfhundert Piktogramm gee, wu für Silbe gstande sin. E Zämmehang mit de egyptische un de Hethitische Schrift hät nit chönne nochgwise were. Di erste Schrifte chömme us de spote [[Bronzezeit|Bronzezit]] un de friehje [[Eisenzeit|Iisezit]] un gönn bis zum 7. Johrhundert v. Chr.
=== Mittelamerika ===
Z Mittelamerika zelle d'Maya- un d'Olmeke-Schrift (wu wohrschints de Vorgänger devuu isch) zu de Hieroglyypheschrifte. Sälli Schrift isch e neui Entdeckig; erst 1990 isch s erst Dokumänt entdeckt wore, während vorhär glaubt wore isch, dass d'Olmeke gar kei gschribeni Sproch gha hätte. Unter de Symbol finde sich Pflanze, Insekte un witeri Zeiche, wo bishär nò nit dütet wore sin.
=== Asie ===
Z Ost- un Südostasie sin bis hütt no Hieroglyypheschrifte in Verwändig. S ursprungliche Bild isch hütt meistens nümi chlar z erkänne, d'Schriftzeiche sin vereifachti Forme.
== Quelle ==
* ''Concise Oxford Dictionary'', Oxford University Press 1999
[[Kategorie:Schrift]]
lwltlag92jtzyp826vgu1swqlaetqbi
Dritte Zwischenzeit (Ägypten)
0
16782
1086035
1085635
2026-07-03T22:25:14Z
Jcb
356
1086035
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Die Dritti Zwüschezit}}
Die '''Dritti Zwüschezit''' in dr Gschicht vom alte [[Ägypten|Ägypte]] isch d Zit vom Ändi vom [[Neues Reich (Ägypten)|Neue Riich]] bis zum Afang vo dr [[Spätzeit (Ägypten)| Schbootzit]], 1070-664. Wie in alli Zwüschezite isch d Zentralregierig in dere Periode im allgemeine schwach gsi oder het nid exischtiert und het dorum au weniger Dänkmöler und anders archäologischs Material hinderlo: si Gschicht isch wäge däm schlächter dokumentiert as d Gschicht vo de sozial schtabilere Riich. Vor allem was während dr 22. und 23. Dynaschtii bassiert isch, isch nit ganz klar.
== Chronologii ==
<timeline>
ImageSize = width:600 height:auto barincrement:15
PlotArea = top:10 bottom:30 right:150 left:20
AlignBars = early
DateFormat = yyyy
Period = from:-1100 till:-650
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:-1100
Colors =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:PA value:green
id:GP value:red
Backgroundcolors = canvas:white
BarData =
barset:Rulers
PlotData=
width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
barset:Rulers
from: -1070 till: -945 color:PA text:"21. Dynaschtii" 1070-945
from: -945 till: -712 color:PA text:"22. Dynaschtii" 945-712
from: -828 till: -712 color:GP text:"23. Dynaschtii" 828-712
from: -724 till: -712 color:GP text:"24. Dynaschtii" 724-712
from: -770 till: -657 color:GP text:"25. Dynaschtii" 770-657
barset:skip
</timeline>
== Gschicht ==
=== Die 21. Dynaschtii z Tanis und d Amunbrieschter z Thebe ===
[[Datei:Psusennes I mask.jpg|thumb|right|D Dotemaske vom Psusennes I. vo dr 21. Dynaschtii. Sis Grab isch eins vo de wenige intakte Königsgreber wo me gfunde het.]]
No während dr Regierig vom letschte Ramessid, em Ramses XI., isch s Land in Ober- und Underägypte deilt gsi, Oberägypte isch vom Hohebrieschter vom Amun, em General '''Herihor''', verwaltet worde und Underägypte vom '''Nesbanebded''', 1070 – 1043, mid em Regierigssitz z Tanis im öschtlige Nildelta. Mä sait dere Zit au ''Wehem mesut'', Wiidergeburt. Noch em Dod vom Ramses XI. hai sich d Tanite dr Titel Pharao gä. D Familie vo de Hohebrieschder und d Pharaone si verschwögeret und d Beziehige zwüsche ihne guet gsi.
=== Die 22. Dynaschtii ===
Die Herrscherlinie isch vo de Libysche Meschwesch abgschdammt, wo während em Neue Riich sich im Nildelta niiderglo hai. Dr '''Schoschenq I.''', 945-924, het s Land widder vereinigt, aber nach ungfähr hundert Johr het s widder zwei Regierige gä, dr '''Schoschenq III.''' het s Nildelta kontrolliert und dr '''Takelot II''' Middelägypte und dr Süde. Si Sohn, dr '''Osorkon III.''', het siini Rivale besiigt, aber scho widder churz druf isch s Land in elf chliini Königsdümer zerfalle.
Dr Peftdschaubast het z Herakleopolis, dr Nimlot z Hermopolis und dr Ini z Thebes gregiert. Wil Ägypte so verschblitteret und schwach gsi isch, hai d Kuschite us Nubie underem Kaschta ihre Iifluss uf Thebe verschdärkt und hai Oberbrieschtere vom Amun Schepenupet zwunge im Kaschta si Dochter, d Amenirdis, as Nochfolgere z adoptiere.
=== Die 25. Dynaschtii ===
Dr [[Nubien|Nubisch]] König '''Pije''' isch in Südägypte iigfalle und het vo dört us s ganze Land eroberet und het sich zum [[Pharao]] gmacht. Er het die ägyptische Fürste wiiter ihri Schdädt in siim Name lo regiere und het sich widr nach Nubie zruggzoge.<ref>J. H. Breasted, ''Ancient Records of Egypt'', Part Four, Chicago 1906 §§ 796-883</ref> 724 het sich dr Häuptling vo de libysche Meschwesch '''Tefnakht''' zum Pharao gmacht und die churzläbig 24. Dynaschtii gründet. 717 isch dr '''Bakenrenef''', 717-712, ihm uf em Droon gfolgt. Aber dr Brueder vom Pije, dr '''Schabaka''', 716-702, isch 716 uf e kuschitisch Droon cho und het si Hauptschdadt vom nubische Napata ins oberägyptische [[Theben (Ägypten)|Thebe]] verleggt und het Nordägypte zruggeroberet.
Zu dere Zit het sich [[Assyrien|Assyrie]] weschtwärts uusbreitet und dr Schabaka het si in [[Palästina|Paleschtina]] und [[Syrien|Syrie]] bekämpft. Noch ihm si dr '''Schebitku''', 702-689, und denn dr '''Taharka''', 689-663, König worde. Im Johr 674 hai d [[Assyrien|Assyrer]] underem [[Asarhaddon]] Ägypte sälber agriffe. Dä het d Gränzfeschtige nid chönne erobere und het sich zruggzoge bis 671, won er d Befeschtigunge umgange het, und [[Memphis]] und s Nildelta eroberet het. Dr König Taharka het sich in Süde zruggzoge. Nochdäm dr Asarhaddon 669 gschtorben isch, het er Memphis zruggeroberet, isch aber von erä assyrische Armee gschlage worde und het sich nach Thebe zruggzoge.
Wie d Kuschite vor ihne hai sich au d [[Assyrien|Assyrer]] uf die iiheimische Aadlige verloh, für zum s Land regiere. Wo underägyptischi Adligi ä Rebellion gege d Assyrer azeddlet hai, si si gfange und nach Ninive ins Asyl gschickt worde, aber dr Necho het wiider zrugg dörfe und het d Schdadt Sais im Nildelta as residänz übercho und noch ihm si Sohn, wo—nachdäm Ägypte widder unabhängig gsi isch—as Psamtik I. [[Pharao]] worden isch.
664 isch dr Taharka gschdorbe und si Neveu Tanutamun isch König vo Kusch worde. Er isch in Ägypte iigfalle und het Memphis agriffe. Die underägyptische Adlige hai ihn aber nit underschdützt im Kampf gege d Assyrer. D Armee vom [[Assurbanipal]] het zrugggschlage und ihn bis [[Theben (Ägypten)|Thebe]] in Oberägypte verfolgt, d Schdadt eroberet und ihri Tämpel blünderet und zerschdört.
== Quelle ==
<references />
== Lueg au ==
Allgemein:
*[[Ägypten|Ägypte]]
Gschicht:
*[[Altes Reich (Ägypten)|S Alte Riich]]
*[[Mittleres Reich (Ägypten)|S Middlere Riich]]
*[[Zweite Zwischenzeit (Ägypten)|Die zweiti Zwüschezit]]
*[[Neues Reich (Ägypten)|S Neue Riich]]
*[[Spätzeit (Ägypten)|D Schbootzit vom alte Ägypte]]
{{Navigationsleiste Ägyptische Epochen}}
[[Kategorie:Ziitalter (Ägypte)]]
[[Kategorie:Gschicht vom Alte Ägypte]]
4sstxmcfuab2wlxf19za5amf9o7qvo2
Drama
0
18832
1086034
1085663
2026-07-03T22:25:01Z
Jcb
356
1086034
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Drama-icon.svg|150px|right]]
S '''Drama''' (vo [[Griechische Sprache|griechisch]] ''dráma'' ''(δράμα)'' „Handlig“) isch näbe dr [[Epik]] und dr [[Lyrik]] eini vo de drei grundlegende [[Gattung (Literatur)|literarische Gattige]] (analog wird au vo '''Dramatik''' gredet), aber au einzelni dramatischi Wärk wärde as ''Drama'' bezeichnet. Drama isch [[Theater]] mit Teggschtgrundlag, im Unterschied zum improvisierte [[Stegreiftheater|Schdägriftheater]].
== Genaueri Definition ==
S Hauptkennzeiche vom Drama noch em [[Aristoteles]] isch d Darschdellig vo dr Handlig dur [[Dialog]]. Äso unterscheidet es sich in dr [[Antike]] vom [[Epos]], wo verzelt, – sit der [[Neuzeit|Neuziit]] unterscheidet es sich äso hauptsächlig vom [[Roman]]. Noch em modärne Verschdändnis si d Drame gschriibe, für dass si vo [[Schauspieler|Schauschbiiler]] im [[Theater]] ufgfüehrt wärde. Dorum enthalte si hüfig näbe de Dialogteggscht au Awiisige für d Schauschbiiler, und sit em 19. Johrhundert au für ä [[Regisseur]]. S [[Lesedrama]] isch ä schbezielli Form vom Drama, wo nit in erschder Linie ufgfüehrt, sondern wien ä Roman söt gläse wärde.
D Handlig vom enä Drama isch hüfig in [[Akt (Theater)|Akt]] und die sälber si in [[Szene (Theater)|Szene]] oder [[Auftritt (Drama)|Uftrit]] iideilt. S klassische französische Drama ([[Jean Racine|Racine]], [[Pierre Corneille|Corneille]], [[Molière]]) deilt sich in fünf Akt und d Handlig findet an eim einzige Dag schdatt. Die italienische Dradition, wo schdark mit der Opere verbunde isch (vgl. [[Metaschdasio]]) het drei Akt lieber. D Form vom [[Einakter|Eiakter]] isch us de Zwüscheschbiil zwüsche de Akt vo de drei- bis fünfaktige Drame entwigglet worde.
== Gschicht ==
S europäische Drama isch zur Ziit vo der [[Antikes Griechenland|griechische Antike]] im 5. Johrhundert vor dr Ziitwändi z [[Athen]] entschdande: dr [[Aischylos]], dr [[Sophokles]] und dr [[Euripides]] si die wichtigschde Dichter vo dr [[Tragödie|Dragödie]] gsi. Dr [[Aristoteles]] het im Johrhundert druf in siinere ''[[Poetik (Aristoteles)|Poetik]]'' s Drama in [[Tragödie|Dragödie]] und die schbööter entschdandeni [[Komödie]] iideilt.
Erschd sit der [[Renaissance]] git s ä Wiiterentwicklig vom antike Drama. Älter Drame sind meischdens in [[Dichtung|Värs]] abgfasst; in dr neuere Ziit wird in de Sprächschdück die freji [[Prosa]] vorzoge. Ass mä im Drama redet, isch nit sälbschdverschdändlig. Mä het d [[Oper]]e vo öbbe 1600 aa as Wiidergeburt vom des klassische griechische Drama agluegt.
Sit em 18. Johrhundert wärde Bezeichnige wie [[Schauspiel|Schauschbiil]], [[Lustspiel|Luschdschbiil]], [[Tragikomödie|Dragikomödie]], [[Bürgerliches Trauerspiel|Bürgerligs Druurschbiil]], [[Charakterstück|Charakterschdück]] bruucht, wobi die verschiidene Arte nit genau von enander abgränzt si. Sit em 19. Johrhundert wird s [[Melodram (Theater)|Melodrama]], wo bsundrigs gfüehlsbetonti oder schbannendi Handlige het, hüfig zum Begriff Drama abkürzt.
== Literatur ==
* Allkemper, A./Eke N.-O. (Hrsg): Deutsche Dramatiker des 20. Jahrhunderts, Berlin 2002.
* Bernhard Asmuth: ''Einführig in die Dramenanalyse''. 8. Auflage. Stuttgart 2016
* Hans-Dieter Gelfert: ''Wie interpretiert man ein Drama?'' Ditzingen 2002
* Georg Hensel: ''Spielplan. Der Schauschbielführer vo der Antike bis zur Gegenwart.'' Frankfurt 1986
* Manfred Pfister: ''S Drama.'' 11. Auflage. München 2001
* Peter Szondi: Theorie des modernen Dramas (1880–1950). In: Ders.: ''Schriften I.'' Frankfurt a. M. ³1989, S. 9–148.
* Ernschd Grohotolsky: ''Äschdhetik der Negation – Tendenzen des deutschen Gegenwartsdramas. Versuch über die Aktualität der „Äschdhetischen Theorie“ Theodor W. Adornos.'' Königschdein/Ts. 1984.
* Franz-Josef Deiters: ''Drama im Augenblick seines Sturzes. Zur Allegorisierig des Dramas in der Moderne. Versuche zu einer Konschditutionschdheorie.'' Berlin: Erich Schmidt Verlag, 1999, ISBN 3-503-04921-5.
* Hubert Zapf] ''S Drama in der abschdrakten Gesellschaft. Zur Theorie und Struktur des modernen englischen Dramas.'' Tübingen: Max Niemeyer Verlag, 1988.
* Shu-Mei Shieh: ''Kleinbürgerin und Kleinbürger im Drama um die Jahrhundertwende: Studie zu den Dramen männlicher und weiblicher Autoren''. 2002. ([http://theaterforschig.de/resource.php4?ID=334 Online-Version]{{dead link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://theaterforschig.de/resource.php4?ID=334}})
* Gustav Freytag: ''Die Technik des Dramas''. Hirzel, Leipzig 1863, Neudruck Reclam, Stuttgart 1983, ISBN 3-15-007922-5.
* Hans-Thies Lehmann: ''Poschddramatisches Theater''. Frankfurt a. M.: Verlag der Autoren, 1999.
== Weblingg ==
*[http://theaterforschig.de/resource.php4?ID=366 Datenbank für deutschschbrachige Dramatik]{{dead link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://theaterforschig.de/resource.php4?ID=366}}
{{Übersetzungshinweis|de|Drama|dütsch}}
[[Kategorie:Theaterstück|Theaterstück]]
[[Kategorie:Theater]]
[[Kategorie:Literarischi Gattig]]
fy28a39wmv2rehk8zwz4zmq4bzgum7e
Zollernalbkreis
0
21244
1086068
1085459
2026-07-03T23:09:51Z
Jcb
356
1086068
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Zollranalbgrois}}
{{Infobox Landkreis
|Genitiv = Zollranalbgrois
|Wappen = Wappen Zollernalbkreis.svg
|Karte = Locator map BL in Germany.svg
|Breitengrad = 48/16/25
|Längengrad = 08/51/27
|Lageplan = Baden-Württemberg BL.svg
|Bundesland = [[Baden-Württemberg|Bada-Wirttabärg]]
|Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Tübingen|Dibenga]]
|Region = [[Neckar-Alb|Näcker-Alb]]
|Verwaltungssitz = [[Balingen|Balenga]]
|Kreisschlüssel = 08417
|NUTS = DE143
|Gliederung = 25
|Adresse = Hirschbergstraße 29<br />72336 Balingen
|Website = [http://www.zollernalbkreis.de/ www.zollernalbkreis.de]
|Landrat = Günther-Martin Pauli
|Partei = CDU
|Einwohner=193.330 (Schdand: 31. Dezember 2024)}}
Dr '''Zollranalbgrois''' (ao ''Zollranalbgroas''; amtl. ''Zollernalbkreis'') isch an [[Landkreis|Landgrois]] z [[Baden-Württemberg|Bada-Wirttabärg]]. Dr ghairt zuadr Regio [[Region Neckar-Alb|Näcker-Alb]] em [[Regierungsbezirk Tübingen|Regirengsbezirk Dibenga]].
Dr grenzt em Norda adda [[Landkreis Tübingen|Landgrois Dibenga]], em Oschta adda [[Landkreis Reutlingen|Landgrois Reitlenga]] ond adda [[Landkreis Sigmaringen|Landgrois Semmerenga]]. Em Sida grenzt'er adda [[Landkreis Tuttlingen|Landgrois Duttlenga]] ond em Wäschta adda [[Landkreis Rottweil|Landgrois Raotweil]] ond adda [[Landkreis Freudenstadt|Landgrois Fraidaschdatt]].
== Schdätt ond Gmoida ==
Zom Zollranalbgrois ghairet nai Schdätt ond 16 Gmoida.
{|
| width="33%" valign="top" |
'''Schdätt''' (Aiwoner am {{EWD|DE-BW}})
# [[Albstadt|Albschdatt]] ({{EWZ|DE-BW|08417079}})
# [[Balingen|Balenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417002}})
# [[Burladingen|Burladenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417013}})
# [[Geislingen (Zollernalbkreis)|Geislenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417022}})
# [[Hechingen|Hächenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417031}})
# [[Haigerloch|Hoagerloch]] ({{EWZ|DE-BW|08417025}})
# [[Meßstetten|Messschdetta]] ({{EWZ|DE-BW|08417044}})
# [[Rosenfeld|Raosafäld]] ({{EWZ|DE-BW|08417054}})
# [[Schömberg (Zollernalbkreis)|Schemmbärg]] ({{EWZ|DE-BW|08417057}})
[[Verwaltungsgemeinschaft|Ferwaltengsgmoidschafta]] bzw. [[Gemeindeverwaltungsverband|Gmoidferwaltengsferbend]].
# Feraibarte Ferwaltegsgmoidschaft fodr Schdatt Albschdatt mit dr Gmoid Bitz
# Veryybaardi Verwaldigsgmainschafd vù dr Schdad Balenga mid dr Schdad Geislenga
# Veryybaardi Verwaldigsgmainschafd vù dr Gmai Bisenga mid dr Gmai Grosslfenga
# Veryybaardi Verwaldigsgmainschafd vù dr Schdad Hächenga mid dr Gmaine Jõngenga ùn Rãngadenga
# Veryybaardi Verwaldigsgmainschafd vù dr Schdad Messschdetta mid dr Gmaine Nuschblenga ùn Oberna
# '''Gmaiverwaldigsverband „Oberes Schlichemtal“''' mid Sitz z Schemmbärg; Midgliidsgmaine: d Schdad Schemmbärg ùn d Gmaine Dautmärga, Doarmeddenga, Doddernhausa, Hausa, Rotshausa, Weila ùn Zemmern
# Veryybaardi Verwaldigsgmainschafd vù dr Gmai Wãẽderlenga mid dr Gmai Schtroßbärg
| width="33%" valign="top" |
'''Gmoida''' (Aiwoner am {{EWD|DE-BW}})
# [[Bisingen|Bisenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417008}})
# [[Bitz]] ({{EWZ|DE-BW|08417010}})
# [[Dautmergen|Dautmärga]] ({{EWZ|DE-BW|08417014}})
# [[Dormettingen|Doarmettenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417015}})
# [[Dotternhausen|Dotternhausa]] ({{EWZ|DE-BW|08417016}})
# [[Grosselfingen|Grosselfenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417023}})
# [[Hausen am Tann|Hausa]] ({{EWZ|DE-BW|08417029}})
# [[Jungingen|Jongenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417036}})
# [[Nusplingen|Nuschplenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417045}})
# [[Obernheim|Oberna]] ({{EWZ|DE-BW|08417047}})
# [[Rangendingen|Rangadenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417051}})
# [[Ratshausen|Rotshausa]] ({{EWZ|DE-BW|08417052}})
# [[Straßberg (Zollernalbkreis)|Schdroßbärg]] ({{EWZ|DE-BW|08417063}})
# [[Weilen unter den Rinnen|Weila]] ({{EWZ|DE-BW|08417071}})
# [[Winterlingen|Waiterlenga]] ({{EWZ|DE-BW|08417075}})
# [[Zimmern unter der Burg|Zemmern]] ({{EWZ|DE-BW|08417078}})
|}
== Guck ao ==
* [[Pflanzennamen Zollernalbkreis|Bflanzenäme vom Zollerealbkreis]]
* [[Tiernamen Zollernalbkreis|Diernäme vom Zollerealbkreis]]
== Literatur ==
* ''Das Land Baden-Württemberg'' – Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden (in acht Bänden); Hrsg. von der Landesarchivdirektion Baden-Württemberg; Band VII: Regierungsbezirk Tübingen, Stuttgart 1978, ISBN 3-17-004807-4
* ''Kennzeichen BL'' – Heimatkunde für den Zollernalbkreis; Ernst Klett Verlage GmbH Co. KG, Stuttgart 1987, ISBN 3-12-258310-0
* Roland Groner: ''Vomm Näggr bis zomm Bodasee. Ortsnamen auf Schwäbisch und Alemannisch''. SP-Verlag, Albstadt 2008, ISBN 978-3-9812106-4-4
== Weblink ==
{{Commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20110623162333/http://www.zollernalbkreis.de/ Offizielli Internetsyte vum Zollara-Albkrois]
== Fuaßnota ==
<references />
{{Navigationsleiste Landkreise und Stadtkreise in Baden-Württemberg}}
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|de|Zollernalbkreis|dütsch}}
[[Kategorie:Zollernalbkreis|!]]
[[Kategorie:Landkreis (Bade-Württeberg)]]
ifyjukand41m6t3tm2pb13wmwv7j67p
Fornjot (Mond)
0
23026
1086038
1085638
2026-07-03T22:25:58Z
Jcb
356
1086038
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name = XLII Fornjot
| SysName = S/2004 S 8
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 25.108.000
| Exzentrizität = 0,206
| Periapsis = 19.936.000
| Apoapsis = 30.280.000
| Bahnneigung = 170,40
| Umlaufzeit = 1490,9
| Umlaufgeschwindigkeit = 1,22
| Visuelle_Helligkeit = 24,6
| Albedo =
| Durchmesser = ≈ 6
| Masse = ≈
| Dichte =
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Entdecker = [http://www.ifa.hawaii.edu/ IFA Hawaii]
| Entdeckungsdatum = 12. Dezember 2004
| Anmerkung = Mitglid vu dr<br />[[Nordische Gruppe (Astronomie)|Nordische Mondgruppe]]
}}
Dr '''Fornjot''' (au Saturn XLII) isch ein vu dr winzige ussere [[Satellit (Astronomie)|Mönd]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
D'Entdeckig vum Fornjot durch dr [[David C. Jewitt]], [[Scott S. Sheppard]], [[Jan Kleyna]] un [[Brian Marsden|Brian G. Marsden]] uf Ufnahme vum 12. Dezember 2004 bis zum 11. März 2005 isch am 3. Mai 2005 bekannt gä worre. <br />
Dr Fornjot isch zerscht under dr vorlaifige Bezeichnig S/2004 S 8 gfüehrt worre. Im April 2007 isch dr Mond no vu dr [[Internationale Astronomische Union]] uf d Rifferiis [[Fornjotr]], em Vadder vum [[Ägir]] (au Ægir oder Hlér), vum [[Logi]] (au Loge) un vum [[Kari]], us dr [[Nordische Mythologie|nordische Mythologi]] daift worre.
== Bahndate ==
Dr Fornjot umchreist dr [[Saturn (Planet)|Saturn]] uf ere retrograde exzentrische Bahn in guet 1491 Däg. D'[[Exzentrizität (Mathematik)|Bahnexzentrizität]] betrait 0,206, wobi d'Bahn mit 170,4° gege d'[[Ekliptik]] gneigt isch. Er wird wäge sälle Bahneigeschafte zue dr [[Nordische Gruppe (Astronomie)|Nordische Mondgruppe]] vum Saturn zellt. D'Mitglider vu sällere Gruppe haldet mer fier Absprengsel vum relativ grosse ussere Mond [[Phoebe (Mond)|Phoebe]].
== Ufbau un physikalischi Date ==
Dr Fornjot het e gschätzte Durchmesser vu numme 6 km. Sofern er e Absprengsel vu dr Phoebe isch, dät er dere ihri Eigeschafte bezüglich Dichti un Albedo deile.
== External links ==
* [https://web.archive.org/web/20080119234405/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/satsatdata.html Saturn's Known Satellites] (engl.)
* [http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K05/K05J13.html MPEC 2005-J13: ''Twelve New Satellites of Saturn''] 3. Mai 2005 (Entdeckig un Ephemeride)
* [http://archive.wikiwix.com/cache/20110223155110/http://cfa-www.harvard.edu/iauc/08500/08523.html IAUC 8523: ''New Satellites of Saturn''] 4. Mai 2005 (Entdeckig)
* [http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K06/K06C74.html MPEC 2006-C74: ''S/2004 S 8, S/2004 S 14''] 14. Februar 2006 (Wiiderentdeckig)
* [https://web.archive.org/web/20200110043649/https://minorplanetcenter.net//iau/iauc/08800/08826.html IAUC 8826: ''Satellites of Jupiter and Saturn''] 5. April 2007 (Nummerierig un Benennig)
{{Übersetzungshinweis|de|Fornjot_(Mond)|dütsch}}
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
[[Kategorie:Saturnmond|Fornjot]]
8mt0wfblydg2ec9imgu9jnk4aboab05
Helene (Mond)
0
23075
1086040
1085639
2026-07-03T22:26:27Z
Jcb
356
1086040
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name = XII Helene
| SysName = S/1980 S 6
| Bild = [[Datei:Leading hemisphere of Helene - 20110618.jpg|300px]]
| Bildtext = Dr Saturnmond Helene, ufgnumme vu dr Rümsonde [[Cassini-Huygens|Cassini]]
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 377.420
| Exzentrizität = 0,0022
| Periapsis = 376.590
| Apoapsis = 378.250
| Bahnneigung = 0,21
| Umlaufzeit = 2,737
| Umlaufgeschwindigkeit = 10,02
| Visuelle_Helligkeit = 18,5
| Albedo = 0,6
| Durchmesser = ≈ 32
| Masse = ≈ 2,5 × 10<sup>16</sup>
| Dichte = 1,4
| Rotation = 2,737 Tage
| Achsneigung = 0
| A_Fallen = ≈ 0
| V_Flucht = ≈ 0
| Entdecker = [[Pierre Laques|Laques]]<br /> [[Jean Lecacheux|Lecacheux]]
| Entdeckungsdatum = 1. März 1980
| Anmerkung = bundeni Rotation
}}
D' ''' Helene ''' (au Saturn XII) isch e chleine (dr sibzehntgröscht) [[Satellit (Astronomie)|Mond]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
D'Helene isch am 1. März 1980 vu dr französische [[Astronom]]e [[Pierre Laques]] un [[Jean Lecacheux]] am [[Observatorium]] uf em [[Pic du Midi de Bigorre|Pic du Midi]] in dr französische [[Pyrenäen|Pyrenäe]] entdeckt worre.
Obwohl si gmäss vu dr Systematik die vorlaifig Bezeichnig ''S/ 1980 S 6'' erhalde het. isch si wäge ihre Bahneigeschafte iblicherwiis ''Dione B'' gnennt worre – wil si in dr gliiche Bahn wie dr Mond [[Dione (Mond)|Dione]] um dr Saturn lauft. Anno 1988 isch si no offiziell uf d [[Helena (Mythologie)|Helene]] us dr [[Griechische Mythologie|grichische Mythologi]] daift worre, wo bim Champf mit em Held [[Achilleus|Achilles]] umku isch.
== Bahndate ==
D'Helene umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 377.420 km in 2 Däg, 17 Stund un 41 Minüte. D'Bahn wiist e [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,0022 uf un isch 0,021° gegeniber vu dr [[Äquator]]ebeni vum Saturn gneigt.<br />
Si isch ein vu zwei chleine Mönden uf dr selbe Bahn wie dr gross Mond [[Dione (Mond)|Dione]]. D'Helene lauft in dr Dione ime Winkelabstand vu 60° im füehrende [[Lagrange-Punkte|Lagrange-Punkt]] L<sub>4</sub> vorus. Im folgende Lagrangepunkt L<sub>5</sub> lauft dr Mond [[Polydeuces (Mond)|Polydeuces]] in dr Dione ime Winkelabstand vu 60° hinderher.
== Ufbau un physikalischi Date ==
D'Helene isch e uregelmässig gformter Chörper mit ere Usdähnig vu 36×32×30 km.
Ihri ring [[Dichte|Dichti]] vu 1,4 g/cm<sup>3</sup> dütet druf hi, ass si vor allem us [[Eis|Wasseriis]] sowie ringe Adeile an silikatischem Gstei zusämmegsetzt isch.
D'Helene rotiert in 2 Däg, 17 Stund un 41 Minüte um die eige Ax un het demit wie dr [[Mond|Erdmo]] e [[gebundene Rotation|bundeni Rotation]].
Si besitzt e helli Oberflächi mit ere [[Albedo]] vu 0,6, säll heisst, 60 % vum igstrahlte Sonnenliechts werre [[Reflexion (Physik)|reflektiert]].
Vu dr Erde us gsähe isch si mit ere [[scheinbare Helligkeit|schinbare Helligkeit]] vu 18,5<sup>m</sup> e usserscht liechtschwachs Objekt.
== Medie ==
{{Commons category|Helene (moon)|Helene (Mond)}}
== External links ==
* [https://web.archive.org/web/20080119234405/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/satsatdata.html Saturn's Known Satellites] (engl.)
{{Übersetzungshinweis|de|Helene_(Mond)|dütsch}}
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
[[Kategorie:Saturnmond|Helene]]
hq4zh86nhqamez4ni2wkgjmcnnebevs
Peter Ochs
0
25616
1086049
1085665
2026-07-03T22:43:50Z
Jcb
356
1086049
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Peter Ochs.jpg|thumb|Dr Peter Ochs]]
{{Dialekt|Baseldeutsch|Baseldytsch|Baseldütsch}}
Dr '''Peter Ochs''' (* [[8. August]] [[1752]] z [[Nantes]]; † [[19. Juni]] [[1821]] z [[Basel]]) isch e [[Basel|Basler]] Jurist, Politiker, Historiker und Autor gsi.
== Läbe ==
Dr Peter [[Ochs]] isch am 8. August 1752 z [[Nantes]] uf d Wält cho as Sohn vom Basler Groossroot Albrächt [[Ochs]] und dr Louise-Madeleine His, wo us ere Hamburger Groosshandelsfamilie stammt. Er isch z [[Hamburg]] ufgwachse, won er e Lehr im Kontor vo sim Grossvater gmacht het, und het sich 1769 z Basel niidergloo.<ref>"Ochs, Peter." in ''Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.'' Chicago: Encyclopædia Britannica, 2010.</ref> 1774 het er agfange z Basel und z [[Leiden|Leide]] Rächt z studiere. 1776 het er mit em Doktertitel abgschlosse und isch under em Iifluss vo sim Profässer [[Isaak Iselin]] dr [[Helvetische Gesellschaft|Helvetische Gsellschaft]] biidrätte, ere überkonfessionelle Vereinigung vo ufklärerische Schwizer, wo fuffzäh Johr vorhär vom Iselin und andere gründet worden isch. 1779 het dr Ochs d Salome Vischer, e Dochder vom Handelsherr Leonhard Vischer, ghürotet, won er fümf Chinder gha het mit ere, dr Peter Albärt (1780–1816), dr Georg Friedrich (1782–1844), dr Wilhelm (1784–1804), d Emma (1788–1871) und dr Eduard (1792–1872).<ref name="ochs" />
1780 isch er Grichtsherr am Basler Stadtgricht worde und zwei Johr druf Rootsschriiber. 1783 het er s [[Collegium Musicum Basel|Collegium Musicum]] zämme mit em [[Daniel Legrand]] und e baar andere wider uf d Bäi gstellt. Wo 1787 die ufkläärerischi [[Allgemeine Lesegesellschaft Basel|Allgemäini Lääsigsellschaft Basel]] gründet worden isch, isch er iire erst Statthalter worde. Vom Johr 1790 aa isch er dr Basler Stadtschriiber gsi und im Joor druf au no [[Dreizehner (Basel)|Drizääner]] worde. Er het as diplomatisch gschiggt gulte und isch e baar Mol as Abgsandte vo Basel uf Bariis d Interässe vo dr Stadt dört go verdrätte. 1794 isch er in dr [[Grosser Rat (Basel)|Groossroot]] gwehlt worde und im Johr druf het er zwüsche de [[Preussen|Preusse]], de Spanier und [[Frankreich|Frankriich]] vermiddlet. Die preussisch-franzöösische Verhandlige si am 5. April im [[Frieden von Basel 1795|Friide vo Basel]] im [[Markgräflerhof|Markgrööflerhoof]] erfolgriich abgschlosse worde und im [[Holsteinerhof|Holstäinerhoof]] isch churz druf dr Friidesverdraag zwüsche [[Spanien|Schbanie]] und dr Französische Republik underschriibe worde.
1796 isch er [[Oberzunftmeister (Basel)|Oberstzumftmeister]] worde, e Boste, won er bis zum Januar 1798 bsetzt het. 1797 het en dr [[Napoleon]] uf Bariis gholt, für zum über d Zuekumft vom [[Fricktal|Frickdaal]] z verhandle. Wo s französische [[Französische Revolution#S Direktorium (1795–1799)|Direktorium]] verlangt het, ass d Eidgenosseschaft e neuji Ornig söll iifüehre, het dr Ochs beschlosse en unbluetigi [[Basler Revolution von 1798|Revolution duurezfüehre, was em wenigstens z Basel im Januar 1798 glungen isch]] und under anderem d [[Untertanengebiet|Underdaneschaft vom Land]] und d [[Zunft#Zumftrepublike|Herschaft vo de Zümft]] in dr Stadt abgschafft het.<ref>Lionel Gossman, ''Basel in the age of Burckhardt: a study in unseasonable ideas'', University of Chicago Press, 2000, p.23</ref>
Dr Ochs isch gege d Stationierig vo französische Druppe uf Schwizer Bode gsi, het aber dänggt, ass wenn d Franzose in dr Nöchi vo dr Schwizer Gränze wurde ufmarschiere, das chönnt as Druckmiddel diene. Er het no z Paris in de Johr 1797/98 e Verfassig für e schwizerische Eiheitsstaat gschriibe, wo s französische Direktorium in sim eigene Sinn abgänderet het. Die isch denn in dr Schwiz verbreitet worde und as "Ochse-Büechli" bi wite Kreis vo dr Bevölkerig verhasst gsi.
Am 12. April 1798 het dr Ochs as Senatspresidänt z [[Aarau]] die "[[Helvetische Republik|Eine und unteilbare helvetische Republik]]" proklamiert. Er het au s Presidium vo dr Helvetische Nationalversammlig gfüehrt. Wie z Frankriich isch d Republik vom ene Direktorium gregiert worde, dr Ochs sälber isch aber nume wägem französische Druck Diräkter worde. Er het sis eigene Vermöge iigsetzt für zum dr neu Staat überläbensfähig z mache und het all sis Gäld verlore. Sini politische Gegner hai en as französische Lakei tituliert und am 25. Juni 1799 het en dr Waadtländer [[Frédéric-César de La Harpe]] gstürzt.
Me het dr Ochs verantwortlig gmacht für die französisch Invasion und au drfür, ass die Helvetisch Republik gschiteret isch. Er het d Schwiz mit siner ganze Familie müesse verloo und isch uf Paris züglet. Dört isch er in de Johr 1802 und 1803 Mitgliid vo dr [[Helvetische Consulta]] worde, e Konstituante wo vom Napoleon am 30. Septämber 1802 iiberuefe worden isch, für zum die Helvetisch Republik z stabilisiere. Er het neuji Verfassige für Basel und Solodurn gschriibe, wo aber nid implementiert worde si.
Währed dr [[Mediation (Geschichte)|Mediationsszit]] isch er wider z Basel gsi. 1803 isch er zum Groossroot gwehlt worde vo dr Landbevölkerig, wo die revolutionäre Gedanke stark gsi sii. Denn isch er im [[Kleiner Rat (Basel)|Chläine Root]] und spöter im [[Staatsrat|Staatsroot]] gsässe, won er sis liberale Gedankeguet wenigstens deilwiis het chönne verwirklige. 1808 het er d Schuelornig für d Landschaft gschriibe, 1813 d Basler Landesornig und 1821 e Deil vom Kriminalgsetzbuech.
Dr Peter Ochs isch 19. Juni 1821 z Basel gstorbe.
== Wältaaschauig und Wirke ==
Dr Ochs isch as Deil vo dr Basler Aristokratii ufgwachse. [[Ochs|Si Familie]], wo sich no im 17. Johrhundert iibürgeret het, het sich mit Handel und Bankgschäft befasst, und mehreri Mitgliider si im Groossroot gsässe oder si Zumft- oder Oberstzumftmeister gsi, en Art vo Bürgermeister wo d Zümft verdräte het.<ref name="ochs">[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D20982.php Dr Ardikel "Ochs" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> Si het e bedütends Vermöge gha und isch in dr ganze Region iiflussriich gsi. Dr Ma vo dr Schwöster vom Peter Ochs zum Bispil, dr Jean Dietrich, isch under em revolutionäre französische Regime 1790 dr erst Bürgermeister vo [[Straßburg|Stroossburg]] worde. Sine Brief nooch isch dr Ochs in de 1780er Johr nit allzu unzfriide gsi mit dr politische und soziale Situation z Basel,<ref name="palmer">Palmer, ''op. cit.''</ref> au wenn uf dr Landschaft d [[Leibeigenschaft|Liibeigeschaft]] no bis 1790 gherrscht het.<ref>Fuffzäh Möned isch s gange vom Vorschlag d Liibeigeschaft abzschaffe, bis d Basler Rööt sich am 20. Dezämber 1790 drzue entschlosse hai. Lueg Samuel Sugenheim, ''Geschichte der Aufhebung der Leibeigenschaft und Hörigkeit in Europa: bis um die Mitte des neunzehnten Jahrhunderts'', St. Petersburg 1861, pp.534f.</ref> Er het zwar zuegää, ass Basel von ere chliine Grubbe vo Iigsässene regiert wurd, wo alles under sich sälber wurde usmache, het aber sälber nüt welle ändere, au wenn er si Dissertation vom 4. Juni 1776 agfange het mit eme Vorwort über d Menscherächt und din s Schiggsal vo de [[Sklaverei|Negersklave]] in dr [[Karibik]] beklagt het.<ref name="palmer" />
Dr Ochs isch wältoffe, kulturliebend und liberal gsi, het zwei Sprooche fliessend beherrscht, sich für Literatur interessiert und Drame und Operelibretti gschriibe, wo aber nit sehr erfolgriich gsi si, im Gegsatz zu siner achtbändige Gschicht vo Basel. Er het z Basel e Läsklub gründet, wo am Nomiddag und am Oobe offe gsi isch mit eme Ruum für zum Diskutiere und eme Läsruum, wo s Zitige, Zitschrifte, Pamphlet und anders zum Läse gha het. Im Johr 1787 het dä ehnder elitäri Klub 78 Mitgliider gha, drunder Richder und alli Profässer an dr [[Universität Basel|Uni]]. Au d Musig het dr Ochs gförderet. Är, dr Daniel Legrand und anderi hai Konzärt im ene Saal an dr Augustinergass organisiert.<ref>Gossman, ''op.cit.'', S.60</ref>
Wenn die [[Amerikanische Revolution|amerikanischi Revolution]] no wit äwäg stattgfunde het, het en die [[Französische Revolution|französischi]] meh berüehrt. Er isch vo de [[Menschenrechte|Menscherächt]] begeisteret gsi und het gege d [[Zensur]] gredet, wo d Bärner Burger dr Basler Root bittet hai, ass er de Zitige söll verbiete, positiv über revolutionäri Gedanke wie d Abschaffig vom [[Zehnten|Zähte]] oder dr chostelos Zuegang zum Gricht z schriibe. Er het au gwüsst, wie s [[Ancien Regime]] au in dr [[Alte Eidgenossenschaft|Eidgenosseschaft]] uf wagglige Bei stoht, dr [[Karl Viktor von Bonstetten|Bonstette]] us [[Bern|Bärn]] het welle ihn as Füehrerfigur usestelle, wil z Bärn zum Bispil die regimäntsfähige Burger am usstärbe sige-1680 haig s no 500 [[Patrizier (Schweiz)|Patrizierfamilie]] ge und hundert Johr spöter nume no 230 und au vo dene haige vili keini Chinder. Im Oktober 1789 het dr Ochs e Chrieg zwüsche Frankriich und de reaktionäre europäische Staate vorusgseh. Er het zwar dänggt, ass Frankriich wurd gwünne, het aber sicherheitshalber sini Gschäft z Frankriich afo liquidiere.<ref name="palmer" />
Dr Ochs isch e groosse Apfikat vo dr Gliichberächdigung gsi und het d Abschaffig vom Untertanestatus vo dr Baasler Landschaft agsträbt. Si Schwoger, dr Rootsherr [[Peter Vischer]], het das de Basler Rööt vorgschlage. Die hai s zwar zerst abglähnt, aber schlussändlig het d Überredigskunst vom liberale [[Johann Lukas Legrand]], und d Angst vor eme Gwaltsusbruch—d Baselbieter hai e baar Landvogteie abebrennt—die konservativere Rööt drzue broocht zuezstimme, und so isch Basel am 20. Januar 1798 dr erst eidgenössisch Ort worde, wo dä Aspäkt vom Anciää Reschiim abgschafft het.<ref>Gossman, ''op.cit.'' S.49</ref> In dr Helvetik isch denn d Befreijig vo de Untertanegebiet uf die ganzi Republik usdehnt worde. Für zum das und anderi Reforme chönne durefüehre, hai die alte Elite müesse entmachdet wärde. Doderzue isch im Ochs und sine Mitkämpfer, wo sich [[Patrioten (Helvetik)|Patriote]] gnennt hai, die revolutionäri französischi Idee vom ene zentral regierte Staat mit ere representativi Demokratii z rächt cho, wil si die föderalistische Patrizier und konservative Landört gschwecht het.<ref>Gossman, ''op.cit.'', S.51</ref>
== Iischetzig ==
Dr Peter Ochs isch zu Läbzite stark aagfindet worde vo konservative, hüfig undemokratische Kreis in dr Schwizer Gsellschaft. Das isch noch dr [[Restauration]] so schlimm gsi, ass zwei vo sine Söhn, dr Eduard im Johr 1818 und dr Georg Friedrich im Johr druf dr Familename vo ihrem Urgrossvater, His, agnoh hai. Im Ochs sini demokratischi Überzüügig isch diefer gange as die vo vilne vo sine Kritiker. Die Helvetisch Verfassig isch de Schwizer zwar ufzwunge worde, aber das isch uf e Druck vo de Franzose bassiert. Dr Ochs het in sim Verfassigsentwurf zwar es System mit ere indiräkte Demokratii vorgseh, aber die Verfassig hät sölle im ene Volksentscheid agnoh wärde, und die Bedingig isch vom [[Philippe Antoine Merlin]], eme Mitgliid vom französische Direktorium, gstriche worde. Es isch au dr Merlin gsi, wo d Wichdikeit vom exekutive [[Direktorium (Helvetik)|Direktorium]] gsterkt het uf Chöste vo de legislative Versammlige.<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D46096.php Dr Ardikel "Merlin, Philippe Antoine (de Douai)" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> Wil aber dr Ochs die Helvetisch Republik doch mit dere Verfassig usgrüeft het und denn au no vom französische Regierigskommissär Jean-Jacques Rapinat zum Mitgliid vom Direktorium ernennt worden isch,<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D20843.php Dr Ardikel "Rapinat, Jean-Jacques" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> isch er vo mängge Schwizer as Landesverröter agluegt worde. Dr Ochs sälber und sini Mitstriter hai sich as [[Patrioten (Helvetische Republik)|Patriote]] gseh, wo s Wohl vo dr Heimet in ufklärerische Reforme gseh hai und undemokratischi, aristokratischi Reschiim in dr Schwiz hai welle abschaffe.
Im Zwanzigste Johrhundert het sich d Meinig über en Ochs as Historiker, Jurist und Staatsma verbesseret.<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D11674.php Dr Ardikel "Ochs, Peter" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> 1922 isch er geehrt worde mit ere neue Strooss im Basler [[Basel-Bruderholz|Bruederholz Quardier]], dr Peter-Ochs-Strooss. S Interässi an siner Person het 1989 zu dr Gründig vo dr Peter-Ochs-Gsellschaft gfüehrt,<ref>[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahrf_0003-4436_1993_num_292_1_1575 Présentation de la Peter Ochs Gesellschaft à Bâle]</ref> wo 1992 e Biografii uusebrocht het.
== Wärk ==
*''Geschichte der Stadt und Landschaft Basel'', 8 Bänd, Basel 1786/1822
*''Korrespondenz des Peter O. (1752–1821)'', 3 Bänd., uusegee vo G. Steiner, 1927–37
*''Reden'', uusegee vo C. Bertin, 1998
*''Zeltner, ou, La prise de Soleure'', uusegee vo P.F. Kopp, B. von Wartburg, 1998
*''Briefe'', uusegee vo C. Bertin, 2002
== Nowiis ==
<references />
== Literatur ==
* {{ADB|24|131|144|Ochs, Peter|Martin Birmann|ADB:Ochs, Peter}}
* {{NDB|19|140|141|Ochs, Peter|Edgar Bonjour|118735896}}
* Lionel Gossman: ''Basel in the age of Burckhardt: a study in unseasonable ideas.'' University of Chicago Press, 2000.
* {{HLS|11674|Ochs, Peter|Autor=Peter F. Kopp}}
* Peter F. Kopp: ''Peter Ochs. Sein Leben nach Selbstzeugnissen erzählt und mit authentischen Bildern reich illustriert.'' Basel 1992.
* Robert Roswell Palmer, ''The age of the democratic revolution: a political history of Europe and America, 1760–1800.'' Princeton University Press, 1969, S. 361 ff.
* {{Theaterlexikon|Peter Ochs|2|1338|Autor=Dietrich Seybold}}
* Andreas Staehelin: ''Peter Ochs als Historiker.'' Basel 1952.
* Beat von Wartburg: ''Musen und Menschenrechte. Peter Ochs und seine literarischen Werke.'' Basel 1997.
== External links ==
{{Wikisource|Peter Ochs}}
* [http://www.baselland.ch/OCHS_Peter-htm.294726.0.html Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft: Ochs Peter]{{dead link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.baselland.ch/OCHS_Peter-htm.294726.0.html}}
{{Normdaten}}
{{DEFAULTSORT:Ochs, Peter}}
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Basler]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Gschichtsschriibig]]
[[Kategorie:Basler Kantonalpolitiker]]
[[Kategorie:Oberstzumftmäister vo Basel]]
[[Kategorie:Schwiizer Politiker]]
[[Kategorie:Mitgliid vom Helvetische Direktorium]]
[[Kategorie:Patriot (Helvetik)]]
[[Kategorie:Revolutionär]]
[[Kategorie:Person (Alti Eidgenosseschaft)]]
[[Kategorie:Person (Helvetik)]]
[[Kategorie:Person (Mediation)]]
[[Kategorie:Person (Restauration)]]
o9amc2glceiv5dticp4ktpyzliwtnl4
1086065
1086049
2026-07-03T23:00:49Z
Jcb
356
1086065
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Peter Ochs.jpg|thumb|Dr Peter Ochs]]
{{Dialekt|Baseldeutsch|Baseldytsch|Baseldütsch}}
Dr '''Peter Ochs''' (* [[8. August]] [[1752]] z [[Nantes]]; † [[19. Juni]] [[1821]] z [[Basel]]) isch e [[Basel|Basler]] Jurist, Politiker, Historiker und Autor gsi.
== Läbe ==
Dr Peter [[Ochs]] isch am 8. August 1752 z [[Nantes]] uf d Wält cho as Sohn vom Basler Groossroot Albrächt [[Ochs]] und dr Louise-Madeleine His, wo us ere Hamburger Groosshandelsfamilie stammt. Er isch z [[Hamburg]] ufgwachse, won er e Lehr im Kontor vo sim Grossvater gmacht het, und het sich 1769 z Basel niidergloo.<ref>"Ochs, Peter." in ''Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.'' Chicago: Encyclopædia Britannica, 2010.</ref> 1774 het er agfange z Basel und z [[Leiden|Leide]] Rächt z studiere. 1776 het er mit em Doktertitel abgschlosse und isch under em Iifluss vo sim Profässer [[Isaak Iselin]] dr [[Helvetische Gesellschaft|Helvetische Gsellschaft]] biidrätte, ere überkonfessionelle Vereinigung vo ufklärerische Schwizer, wo fuffzäh Johr vorhär vom Iselin und andere gründet worden isch. 1779 het dr Ochs d Salome Vischer, e Dochder vom Handelsherr Leonhard Vischer, ghürotet, won er fümf Chinder gha het mit ere, dr Peter Albärt (1780–1816), dr Georg Friedrich (1782–1844), dr Wilhelm (1784–1804), d Emma (1788–1871) und dr Eduard (1792–1872).<ref name="ochs" />
1780 isch er Grichtsherr am Basler Stadtgricht worde und zwei Johr druf Rootsschriiber. 1783 het er s [[Collegium Musicum Basel|Collegium Musicum]] zämme mit em [[Daniel Legrand]] und e baar andere wider uf d Bäi gstellt. Wo 1787 die ufkläärerischi [[Allgemeine Lesegesellschaft Basel|Allgemäini Lääsigsellschaft Basel]] gründet worden isch, isch er iire erst Statthalter worde. Vom Johr 1790 aa isch er dr Basler Stadtschriiber gsi und im Joor druf au no [[Dreizehner (Basel)|Drizääner]] worde. Er het as diplomatisch gschiggt gulte und isch e baar Mol as Abgsandte vo Basel uf Bariis d Interässe vo dr Stadt dört go verdrätte. 1794 isch er in dr [[Grosser Rat (Basel)|Groossroot]] gwehlt worde und im Johr druf het er zwüsche de [[Preussen|Preusse]], de Spanier und [[Frankreich|Frankriich]] vermiddlet. Die preussisch-franzöösische Verhandlige si am 5. April im [[Frieden von Basel 1795|Friide vo Basel]] im [[Markgräflerhof|Markgrööflerhoof]] erfolgriich abgschlosse worde und im [[Holsteinerhof|Holstäinerhoof]] isch churz druf dr Friidesverdraag zwüsche [[Spanien|Schbanie]] und dr Französische Republik underschriibe worde.
1796 isch er [[Oberzunftmeister (Basel)|Oberstzumftmeister]] worde, e Boste, won er bis zum Januar 1798 bsetzt het. 1797 het en dr [[Napoleon]] uf Bariis gholt, für zum über d Zuekumft vom [[Fricktal|Frickdaal]] z verhandle. Wo s französische [[Französische Revolution#S Direktorium (1795–1799)|Direktorium]] verlangt het, ass d Eidgenosseschaft e neuji Ornig söll iifüehre, het dr Ochs beschlosse en unbluetigi [[Basler Revolution von 1798|Revolution duurezfüehre, was em wenigstens z Basel im Januar 1798 glungen isch]] und under anderem d [[Untertanengebiet|Underdaneschaft vom Land]] und d [[Zunft#Zumftrepublike|Herschaft vo de Zümft]] in dr Stadt abgschafft het.<ref>Lionel Gossman, ''Basel in the age of Burckhardt: a study in unseasonable ideas'', University of Chicago Press, 2000, p.23</ref>
Dr Ochs isch gege d Stationierig vo französische Druppe uf Schwizer Bode gsi, het aber dänggt, ass wenn d Franzose in dr Nöchi vo dr Schwizer Gränze wurde ufmarschiere, das chönnt as Druckmiddel diene. Er het no z Paris in de Johr 1797/98 e Verfassig für e schwizerische Eiheitsstaat gschriibe, wo s französische Direktorium in sim eigene Sinn abgänderet het. Die isch denn in dr Schwiz verbreitet worde und as "Ochse-Büechli" bi wite Kreis vo dr Bevölkerig verhasst gsi.
Am 12. April 1798 het dr Ochs as Senatspresidänt z [[Aarau]] die "[[Helvetische Republik|Eine und unteilbare helvetische Republik]]" proklamiert. Er het au s Presidium vo dr Helvetische Nationalversammlig gfüehrt. Wie z Frankriich isch d Republik vom ene Direktorium gregiert worde, dr Ochs sälber isch aber nume wägem französische Druck Diräkter worde. Er het sis eigene Vermöge iigsetzt für zum dr neu Staat überläbensfähig z mache und het all sis Gäld verlore. Sini politische Gegner hai en as französische Lakei tituliert und am 25. Juni 1799 het en dr Waadtländer [[Frédéric-César de La Harpe]] gstürzt.
Me het dr Ochs verantwortlig gmacht für die französisch Invasion und au drfür, ass die Helvetisch Republik gschiteret isch. Er het d Schwiz mit siner ganze Familie müesse verloo und isch uf Paris züglet. Dört isch er in de Johr 1802 und 1803 Mitgliid vo dr [[Helvetische Consulta]] worde, e Konstituante wo vom Napoleon am 30. Septämber 1802 iiberuefe worden isch, für zum die Helvetisch Republik z stabilisiere. Er het neuji Verfassige für Basel und Solodurn gschriibe, wo aber nid implementiert worde si.
Währed dr [[Mediation (Geschichte)|Mediationsszit]] isch er wider z Basel gsi. 1803 isch er zum Groossroot gwehlt worde vo dr Landbevölkerig, wo die revolutionäre Gedanke stark gsi sii. Denn isch er im [[Kleiner Rat (Basel)|Chläine Root]] und spöter im [[Staatsrat|Staatsroot]] gsässe, won er sis liberale Gedankeguet wenigstens deilwiis het chönne verwirklige. 1808 het er d Schuelornig für d Landschaft gschriibe, 1813 d Basler Landesornig und 1821 e Deil vom Kriminalgsetzbuech.
Dr Peter Ochs isch 19. Juni 1821 z Basel gstorbe.
== Wältaaschauig und Wirke ==
Dr Ochs isch as Deil vo dr Basler Aristokratii ufgwachse. [[Ochs|Si Familie]], wo sich no im 17. Johrhundert iibürgeret het, het sich mit Handel und Bankgschäft befasst, und mehreri Mitgliider si im Groossroot gsässe oder si Zumft- oder Oberstzumftmeister gsi, en Art vo Bürgermeister wo d Zümft verdräte het.<ref name="ochs">[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D20982.php Dr Ardikel "Ochs" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> Si het e bedütends Vermöge gha und isch in dr ganze Region iiflussriich gsi. Dr Ma vo dr Schwöster vom Peter Ochs zum Bispil, dr Jean Dietrich, isch under em revolutionäre französische Regime 1790 dr erst Bürgermeister vo [[Straßburg|Stroossburg]] worde. Sine Brief nooch isch dr Ochs in de 1780er Johr nit allzu unzfriide gsi mit dr politische und soziale Situation z Basel,<ref name="palmer">Palmer, ''op. cit.''</ref> au wenn uf dr Landschaft d [[Leibeigenschaft|Liibeigeschaft]] no bis 1790 gherrscht het.<ref>Fuffzäh Möned isch s gange vom Vorschlag d Liibeigeschaft abzschaffe, bis d Basler Rööt sich am 20. Dezämber 1790 drzue entschlosse hai. Lueg Samuel Sugenheim, ''Geschichte der Aufhebung der Leibeigenschaft und Hörigkeit in Europa: bis um die Mitte des neunzehnten Jahrhunderts'', St. Petersburg 1861, pp.534f.</ref> Er het zwar zuegää, ass Basel von ere chliine Grubbe vo Iigsässene regiert wurd, wo alles under sich sälber wurde usmache, het aber sälber nüt welle ändere, au wenn er si Dissertation vom 4. Juni 1776 agfange het mit eme Vorwort über d Menscherächt und din s Schiggsal vo de [[Sklaverei|Negersklave]] in dr [[Karibik]] beklagt het.<ref name="palmer" />
Dr Ochs isch wältoffe, kulturliebend und liberal gsi, het zwei Sprooche fliessend beherrscht, sich für Literatur interessiert und Drame und Operelibretti gschriibe, wo aber nit sehr erfolgriich gsi si, im Gegsatz zu siner achtbändige Gschicht vo Basel. Er het z Basel e Läsklub gründet, wo am Nomiddag und am Oobe offe gsi isch mit eme Ruum für zum Diskutiere und eme Läsruum, wo s Zitige, Zitschrifte, Pamphlet und anders zum Läse gha het. Im Johr 1787 het dä ehnder elitäri Klub 78 Mitgliider gha, drunder Richder und alli Profässer an dr [[Universität Basel|Uni]]. Au d Musig het dr Ochs gförderet. Är, dr Daniel Legrand und anderi hai Konzärt im ene Saal an dr Augustinergass organisiert.<ref>Gossman, ''op.cit.'', S.60</ref>
Wenn die [[Amerikanische Revolution|amerikanischi Revolution]] no wit äwäg stattgfunde het, het en die [[Französische Revolution|französischi]] meh berüehrt. Er isch vo de [[Menschenrechte|Menscherächt]] begeisteret gsi und het gege d [[Zensur]] gredet, wo d Bärner Burger dr Basler Root bittet hai, ass er de Zitige söll verbiete, positiv über revolutionäri Gedanke wie d Abschaffig vom [[Zehnten|Zähte]] oder dr chostelos Zuegang zum Gricht z schriibe. Er het au gwüsst, wie s [[Ancien Regime]] au in dr [[Alte Eidgenossenschaft|Eidgenosseschaft]] uf wagglige Bei stoht, dr [[Karl Viktor von Bonstetten|Bonstette]] us [[Bern|Bärn]] het welle ihn as Füehrerfigur usestelle, wil z Bärn zum Bispil die regimäntsfähige Burger am usstärbe sige-1680 haig s no 500 [[Patrizier (Schweiz)|Patrizierfamilie]] ge und hundert Johr spöter nume no 230 und au vo dene haige vili keini Chinder. Im Oktober 1789 het dr Ochs e Chrieg zwüsche Frankriich und de reaktionäre europäische Staate vorusgseh. Er het zwar dänggt, ass Frankriich wurd gwünne, het aber sicherheitshalber sini Gschäft z Frankriich afo liquidiere.<ref name="palmer" />
Dr Ochs isch e groosse Apfikat vo dr Gliichberächdigung gsi und het d Abschaffig vom Untertanestatus vo dr Baasler Landschaft agsträbt. Si Schwoger, dr Rootsherr [[Peter Vischer]], het das de Basler Rööt vorgschlage. Die hai s zwar zerst abglähnt, aber schlussändlig het d Überredigskunst vom liberale [[Johann Lukas Legrand]], und d Angst vor eme Gwaltsusbruch—d Baselbieter hai e baar Landvogteie abebrennt—die konservativere Rööt drzue broocht zuezstimme, und so isch Basel am 20. Januar 1798 dr erst eidgenössisch Ort worde, wo dä Aspäkt vom Anciää Reschiim abgschafft het.<ref>Gossman, ''op.cit.'' S.49</ref> In dr Helvetik isch denn d Befreijig vo de Untertanegebiet uf die ganzi Republik usdehnt worde. Für zum das und anderi Reforme chönne durefüehre, hai die alte Elite müesse entmachdet wärde. Doderzue isch im Ochs und sine Mitkämpfer, wo sich [[Patrioten (Helvetik)|Patriote]] gnennt hai, die revolutionäri französischi Idee vom ene zentral regierte Staat mit ere representativi Demokratii z rächt cho, wil si die föderalistische Patrizier und konservative Landört gschwecht het.<ref>Gossman, ''op.cit.'', S.51</ref>
== Iischetzig ==
Dr Peter Ochs isch zu Läbzite stark aagfindet worde vo konservative, hüfig undemokratische Kreis in dr Schwizer Gsellschaft. Das isch noch dr [[Restauration]] so schlimm gsi, ass zwei vo sine Söhn, dr Eduard im Johr 1818 und dr Georg Friedrich im Johr druf dr Familename vo ihrem Urgrossvater, His, agnoh hai. Im Ochs sini demokratischi Überzüügig isch diefer gange as die vo vilne vo sine Kritiker. Die Helvetisch Verfassig isch de Schwizer zwar ufzwunge worde, aber das isch uf e Druck vo de Franzose bassiert. Dr Ochs het in sim Verfassigsentwurf zwar es System mit ere indiräkte Demokratii vorgseh, aber die Verfassig hät sölle im ene Volksentscheid agnoh wärde, und die Bedingig isch vom [[Philippe Antoine Merlin]], eme Mitgliid vom französische Direktorium, gstriche worde. Es isch au dr Merlin gsi, wo d Wichdikeit vom exekutive [[Direktorium (Helvetik)|Direktorium]] gsterkt het uf Chöste vo de legislative Versammlige.<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D46096.php Dr Ardikel "Merlin, Philippe Antoine (de Douai)" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> Wil aber dr Ochs die Helvetisch Republik doch mit dere Verfassig usgrüeft het und denn au no vom französische Regierigskommissär Jean-Jacques Rapinat zum Mitgliid vom Direktorium ernennt worden isch,<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D20843.php Dr Ardikel "Rapinat, Jean-Jacques" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> isch er vo mängge Schwizer as Landesverröter agluegt worde. Dr Ochs sälber und sini Mitstriter hai sich as [[Patrioten (Helvetische Republik)|Patriote]] gseh, wo s Wohl vo dr Heimet in ufklärerische Reforme gseh hai und undemokratischi, aristokratischi Reschiim in dr Schwiz hai welle abschaffe.
Im Zwanzigste Johrhundert het sich d Meinig über en Ochs as Historiker, Jurist und Staatsma verbesseret.<ref>[http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D11674.php Dr Ardikel "Ochs, Peter" im ''Historisches Lexikon der Schweiz'']</ref> 1922 isch er geehrt worde mit ere neue Strooss im Basler [[Basel-Bruderholz|Bruederholz Quardier]], dr Peter-Ochs-Strooss. S Interässi an siner Person het 1989 zu dr Gründig vo dr Peter-Ochs-Gsellschaft gfüehrt,<ref>[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahrf_0003-4436_1993_num_292_1_1575 Présentation de la Peter Ochs Gesellschaft à Bâle]</ref> wo 1992 e Biografii uusebrocht het.
== Wärk ==
*''Geschichte der Stadt und Landschaft Basel'', 8 Bänd, Basel 1786/1822
*''Korrespondenz des Peter O. (1752–1821)'', 3 Bänd., uusegee vo G. Steiner, 1927–37
*''Reden'', uusegee vo C. Bertin, 1998
*''Zeltner, ou, La prise de Soleure'', uusegee vo P.F. Kopp, B. von Wartburg, 1998
*''Briefe'', uusegee vo C. Bertin, 2002
== Nowiis ==
<references />
== Literatur ==
* {{ADB|24|131|144|Ochs, Peter|Martin Birmann|ADB:Ochs, Peter}}
* {{NDB|19|140|141|Ochs, Peter|Edgar Bonjour|118735896}}
* Lionel Gossman: ''Basel in the age of Burckhardt: a study in unseasonable ideas.'' University of Chicago Press, 2000.
* {{HLS|11674|Ochs, Peter|Autor=Peter F. Kopp}}
* Peter F. Kopp: ''Peter Ochs. Sein Leben nach Selbstzeugnissen erzählt und mit authentischen Bildern reich illustriert.'' Basel 1992.
* Robert Roswell Palmer, ''The age of the democratic revolution: a political history of Europe and America, 1760–1800.'' Princeton University Press, 1969, S. 361 ff.
* {{Theaterlexikon|Peter Ochs|2|1338|Autor=Dietrich Seybold}}
* Andreas Staehelin: ''Peter Ochs als Historiker.'' Basel 1952.
* Beat von Wartburg: ''Musen und Menschenrechte. Peter Ochs und seine literarischen Werke.'' Basel 1997.
== External links ==
{{Wikisource|Peter Ochs}}
* [http://www.baselland.ch/OCHS_Peter-htm.294726.0.html Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft: Ochs Peter]{{dead link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.baselland.ch/OCHS_Peter-htm.294726.0.html}}
{{Normdaten}}
{{DEFAULTSORT:Ochs, Peter}}
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Basler]]
[[Kategorie:Schwiizer]]
[[Kategorie:Gschichtsschriibig]]
[[Kategorie:Basler Kantonalpolitiker]]
[[Kategorie:Oberstzumftmäister vo Basel]]
[[Kategorie:Schwiizer Politiker]]
[[Kategorie:Mitgliid vom Helvetische Direktorium]]
[[Kategorie:Patriot (Helvetik)]]
[[Kategorie:Revolutionär]]
[[Kategorie:Person (Alti Eidgenosseschaft)]]
[[Kategorie:Person (Helvetik)]]
[[Kategorie:Person (Mediation)]]
[[Kategorie:Person (Restauration)]]
6ox39j3ej7m34dcy5c5hmwkoa9xy6rz
Wolfgang Miessmer
0
26585
1086060
1085624
2026-07-03T22:47:03Z
Jcb
356
1086060
wikitext
text/x-wiki
Dr '''Wolfgang Miessmer''' (* [[2. Oktober]] [[1936]] z [[Endingen am Kaiserstuhl|Ändinge]] am [[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuel]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] Lehrer, Kommunalbolitiker, Sänger un Liedinterpret. Er isch ein vu dr bekannteschte sidbadische Sänger, wu fascht uusschließlig uf [[Alemannisch]] singt. Di meischte Lieder, wun er singt, sin dradizionälli Lieder us allne alemannische Regione, näbe Lieder us em [[Baden (Land)|Badische]] singt er au Lieder us em [[Elsass]], us dr [[Schweiz|Schwyz]], vu [[Vorarlberg]] un au [[Schwäbisch|schwebischi]] Lieder.
== Läbe un Beruef ==
[[Datei:Wolfgang Miessmer-sw.jpg|thumb|right|250px|Dr Wolfgang Miessmer z Ämmedinge-Wingerytti, 7. März 2010]]
Dr Miessmer isch z Ändinge ufgwagse as Suhn vum Ändinger Grundbuechrotsschryyber Franz Miessmer un dr Maria geb. Saar. Är het drej Gschwischter, Annette Miessmer (* 1939), Gerhard Miessmer (1946–2002) un Franz-Josef Miessmer (* 1949).
Vu 1943 bis 1947 isch dr Miessmer z [[Endingen am Kaiserstuhl|Ändinge]] uf d Volksschuel gange, in däne vier Johr het er aber nume zweiehalb Johr Unterricht gha, wel d Bevelkerig vilmol het miesse in d Bunker in dr Chinzge in dr Räbe flichte wäge Bschuss vu Ändige. Syy Vater isch as Soldat z [[Russland]] gsi, er isch glyy noch em [[Zweiter Weltkrieg|Chrieg]] wider heimchuu.
Är isch syt dr erschte Klass Minischtrant gsi. Dr Bfaarer vu Ändinge het gsäh, ass dää Bue guet gsi isch in dr Schuel un het sällewääg druf drängt, ass er uf s Gymnasium cha goh, ass er e Bfaarer cha gee. Doderzue isch dr Miessmer an s Erzbischeflig Gymnasialkonvikt z [[Freiburg im Breisgau|Fryybeg]] chuu, am Gymnasium z [[Emmendingen|Ämmedinge]], wu necher gsi wär, isch in däre Zyt kei [[Latein|Latynisch]] unterrichtet wore. Dert hätt dr Miessmer chenne vu Ändinge uus mit em Ändinger Bähnli fahre, eso het er miesse uf Fryybeg zie. Är het derno im e ehmolige Lehrlingsheim in dr Karthäuserstroß z Fryybeg gwohnt, wu vum Gymnasialkonvikt fir di uuswärtige Schueler brucht woren isch.
Dr Miessmer isch uf s Bertold-Gymnasium gange, wu dertemol im Böu vum Friedrichsgymnasium in dr Jacobistroß unterbrocht gsi isch, wel däre ihre Böu im Chrieg uusbumbt woren isch. Är het as erschti Främdsproch [[Französische Sprache|Franzesisch]] gha, derzue [[Latein|Latyynisch]], speter au [[Altgriechische Sprache|Altgriechisch]].
In däre Zyt noch em Chrieg hän d Schueler vilmol wenig z ässe gha, si sin z. B. emol mit eme Laschtwage zue dr Eltere un Großeltere vu dr Schueler gfahre go Härdepfel yysammle, ass si ebis z ässe gha hän, derno het s zem z Morgeässe Härdepfelsuppe gee statt Brot.
1951 isch dr Wolfgang Miessmer uf d [[Heimschule Lender|Heimschuel Lender]] z [[Sasbach (Ortenau)|Saschbe]] bi [[Achern|Achere]] chuu, wu dertemol e Gymnasium gsi isch, au mit extärne Schueler u. a. fir kadolischi Bfaarerzeglig.
Vu dr Wynächte 1951 bis an dr Oschtere 1952 isch er zämme mit eme Mitschueler im Ramme vun eme Schueleruusdusch uf [[Besançon]] chuu an s dertig erzbischeflig Internat go rächt [[Französische Sprache|Franzesisch]] lehre. Anne 1957 het dr Miessmer Abitur gmacht an dr Lenderschuel.
Wel er zue dr wysse Johrgäng ghert het, wu kei Miliderdienscht hän mieße leischte, het er glyy noch em Abitur chenne studiere. Mittlerwyyli isch em aber klar gsi, ass er kei Bfaarer het welle gee, lieber e Lehrer. Wel d Lehrer uf dr Lenderschuel gsait gha hän, mer chennt nume die Fächer studiere, wu mer d Note 1 oder 2 gha het, isch er nit an d [[Albert-Ludwigs-Universität Freiburg|Universitet Fryybeg]] gange, statt däm het er welle Lehrer fir Zeichne wäre. Doderzue het eigetli vorgha an d Kunschtakademii Fryybeg studiere, die isch derno aber gschlosse wore un är hätt miesse uf [[Karlsruhe|Karlsrueh]]. Wel des aber z dyyr gsi isch, het er anne 1957 derno an dr ''Pädagogische Akademii'' z Fryybeg (speter ''[[Pädagogische Hochschule Freiburg|Pädagigischi Hochschuel]]'') aafange Lehramt studiere. D Vorläsige hän in däre Zyt no in ere Holzbaracke gegeniber vum Kolpinghuus stattgfunde, erscht speter het d PH z [[Littenweiler (Freiburg)|Littewyyler]] eigeni Gebeide iberchuu. Des Lehramtsstudium isch vier Semeschter gange, dr Miessmer isch derno anne 1959 an d Volksschuel [[Wyhl am Kaiserstuhl|Wyhl]] chuu, wun er bis 1964 unterrichtet het. 1961 het er di 2. Dienschtpriefig abgleit mit ere Arbet iber s Vereinsläbe vu Wyhl (''Wyhl – ein Arbeiter-Bauern-Dorf''). Är isch au z Wyhl aktiv gsi im Durnverein as Durnwart.
Anne 1964 isch er uf [[Seelbach (Schutter)|Seelbach]] gange an di dertig Volksschuel, wel die ne Durnlehrer brucht hän. Die Schuel, speter Grund- un Hauptschuel het scho 1965/66 e Realschuelzug ufböue, wu anne 1971 e sälbständigi Realschuel (mit eigener Schuelleitig) wore isch. Anne 1972 sin d Grund- un Hauptschuel un Realschuel zuen eme "Kooperative Bildigszäntrum" zämmegfasst wore, nodäm dr Miessmer im Gmeirot un au as Landdagskandidat vu dr [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] gege d Drännig vu Haupt- un Realschuel kämpft het. Wu dr [[Gerhard Mayer-Vorfelder]] anne 1980 Kultusminischter vu [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] woren isch, sin z Bade-Wirttebärg alli Schuelversuech, dodermit sin au z Seelbach d Lehrplanversuech un s Chärnstuck, d Orientierigsstufe, yygstellt wore.
Vu 1986 bis zue syyre Pänsionierig 2000 isch dr Miessmer au Konrektor an dr Seelbacher Grund- un Hauptschuel gsi.
Dr Wolfgang Miessmer het am 20. Februar 1960 d Helga Kratz (1941–2018)<ref>[https://bztrauer.de/traueranzeige/helga-miessmer/56924629 Dodesaazeig vu dr Helga Miessmer geb. Kratz], Badischi Zytig, 15. Mai 2018</ref> vu Ändige ghyrote, wun er 1959 bi dr Ändinger Fasnet chänne glehrt het. Si hän zämme vier Chinder: Jürgen (* 1960, no elf Wuche gstorbe am e Pneumothorax), Jutta Miessmer (* 1962), Diplom-Pädagogin un Gymnasiallehreri, Andreas Miessmer (* 1964), Choch un Foodstylist.
Anne 2000 isch dr Miessmer no 41 Johr as Lehrer in Pänsion gange.
== Bolitik ==
[[Datei:Chanalratt.jpg|thumb|250px|Dr Wolfgang Miessmer bin ere Ufnahm zuen ere Sändig fir dr Lörracher Radiosänder [[Kanal Ratte]] (2006)]]
Dr Wolfgang Miessmer isch anne 1963 in d [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]] yydrätte, as Suhn us ere konservativ-kadolische Familie un as Lehrer in eme konservativ-kadolische Dorf (''„E Rote in eme schwarze Dorf un inere schwarze Familie“''). Är het ghulfe z Seelbach e Ortsverein ufböue un isch vu 1968 bis 1999 fir s SPD im Gmeirot vu Seelbach gsi, 1971 bis 1999 im Chreisdag vum Landkreis Lohr, speter [[Ortenaukreis]], derzue fufzeh Johr im Ortschaftsrot vum Seelbacher Ortsdeil Wittelbach un nyyn Johr Stellverdrätter vum Seelbacher Burgermeischter.
Anne 1972 un 1976 het dr Miessmer fir d SPD bi dr Landdagswahle kandidiert.
Bi dr SPD im Ortenaukreis isch er sibe Johr stellverdrättende Chreisvorsitzende gsi. Syy bolitisch Engaschment het vor allem dr Bildigsbolitik gulte, er isch au zytwyys in dr Kommision fir Bildigsbolitik vum SPD-Landesvorstand gsi.
Die nej Bildigsbolitik z Bade-Wirttebärg unter em Kultusminischter Mayer-Vorfelder het derzue gfiert, ass dr Miessmer sich us dr Bildigsbolitik zruckzoge het un sich schließli uf di kommunal Bolitik bschränkt het.
Dr Wolfgang Miessmer het sich syt dr Mitti vu dr 1970er Johr engaschiert im dr neje Umwältbewegig un Anti-Atomchraft-Bewegig, wu d Alemannischsprächer im Elsiss, in dr Schwyz un z Sidbade zämmebrocht het, z. B. gege dr Böu vum blante [[Kernkraftwerk Wyhl|Chärnchraftwärch Wyhl]]. Är isch mit syyre Frau un syyre Dochter am 18. Februar 1975 derbyy gsi, wu d Demonschtrante z Wyhl dr Böuplatz bsetzt hän.
== Musik ==
[[Datei:Wolfgang Miessmer un Georg Albiez.JPG|thumb|250px|Dr Wolfgang Miessmer un dr Georg Albiez vu Ibach bim Regionalgruppeleiterdräffe vu dr [[Muettersproch-Gsellschaft]] z Ämmedinge-Wingerytti am 6. März 2010]]
Bim Seelbacher Kätterlismärkt (dt. ''Katharinenmarkt Seelbach'') het dr Wolfgang Miessmer zämme mit e baar Bekannte e Ufdritt vum elsässische Liedermacher un Sänger [[Roger Siffer]] ghert. Syyni Kollege un är hän sich do dänkt: ''„Des kenne mir aü!“'' (nämli Lieder uf Alemannisch singe) un hän ihri Inschtrumänter zämmedrait un bin ere Session Ändi 1977 d Band ''[[Gälfiäßler|D Gälfiäßler]]'' grindet. Ihre erschte Ufdritt hän d Gälfiäßler gha am Nejjohrsfescht vum SPD-Chreisverband mit iber 500 Gescht aafangs 1978, dr groß Erfolg het derzue gfiert, ass si wyter gmacht hän mit ihrem Konzäpt draditionälli alemannischi Lieder z singe. E Bsunderheit an dr Gälfiäßler isch immer ihri groß Zahl vu verschidene Inschtrumänt gsi, wu si uf dr Bihni brucht hän, doderfir hän si s bis zue me Yydrag in s Guinness-Buech vu dr Rekord gschafft as Bänd mit dr meischte Inschtrumänt. Achtzeh Johr lang isch dr Miessmer Mitglid vu dr Gälfiäßler gsi, er het gsunge, derzue Handorgele un vor allem Schlagzyyg gspilt.
Dr Roger Siffer het d Gälfiäßler in s [[France 3|franzesisch Regionalfärnseh]] gholt, uf dr Funkuusstellig z Berlin 1983 hän si ne Uffdritt gha in dr Sändig "Chumm und lueg" fir s [[Schweizer Fernsehen|Schwyzer Färnseh]]. Insgsamt hän si im Lauf vu däne 18 Johr uugfehr 30 Ufdritt im Färnseh gha, z. B. im "Talentschuppen" bim Bill Ramsey un in dr Sändig "gefragt, gewußt, gewonnen" im ZDF mit em Hans Rosentahl (1986), au in dr Sändig "An hellen Tagen" un speter in "Kein schöner Land" mit em Günther Wewel hän si gspilt. Ihre grescht Ufdritt hän si z [[Karlsruhe|Karlsrueh]] gha im Volksparkstadion bin eme Fueßballspil vum Karlsrueher SC gege dr FC Bayern München.
Anne 1996 isch dr Wolfgang Miessmer us dr Bänd "D Gälfiäßler" uusdrätte. Näbe andrem isch vor allem dr groß Altersunterschid zwische ihm un dr ibrige Mitglider dr Grund derfir gsi (dr Miessmer isch 15 Johr un meh elter gsi wie di andre un isch mittlerwyyli 60 gsi). Syterhär dritt er as musikalische Begleiter vu Dialäktautore un vor allem as Solischt uf, är singt Lieder un spilt derzue e diatonischi Handorgle.
Abgsäh vu dr LP "Hat alles nicht das Volk getan?", wun er anne anne 1986 zämme mit dr Gälfiäßler ufgnuu het mit revoluzionäre Lieder, sin syyni Ufnahme alles alemannischsprochigi Lieder gsi. Syy hitig Programm umfasst rund 90 alemannischi Lieder us [[Baden (Land)|Bade]], us dr [[Schweiz|Schwyz]], vu [[Vorarlberg]], us em [[Elsass]] un us em [[Schwaben|Schwobeland]].
Zum Lied "D Büre sin ufriarig wore in de ditsche Natione", wu in Grichtsakte vum Brozäss gege dr [[Nördlingen|Nerdliger]] Fyynduechwäber ''Hans Conz'' iberliferet isch, wu des Lied im [[Deutscher Bauernkrieg|Burechrieg]] unter dr Folter bryysgee het, hän d Gälfiäßler zwo Strophe derzuedichtet mit eme aktuälle Bezug zum Kampf gege s [[Kernkraftwerk Wyhl|Chärnchraftwärch Wyhl]].
Di zuesätzlig Strophe, wu dr Miessmer hite no singt, goht eso (''Copyright: Wolfgang Miessmer, mit Zuestimmig vum Autor, Orginal nit verändere''):
<poem>
''D Büre sin ufriärig wore drusse am Kaiserstuehl
''Si hän in Wyhl dr Platz bsetzt – un keiner het welle losse ab –
''Si hän dr Baü vum Kraftwerk gstoppt – wer het des noch denkt.
''Si hän dr Baü vum Kraftwerk gstoppt – wer het des noch denkt.
</poem>
Scho Ändi vu dr 1960er isch dr Wolfgang Miessmer in d [[Muettersproch-Gsellschaft]] yydrätte, aagregt dur dr Ändinger Dialäktdichter [[Karl Kurrus]], syt 2002 isch dr Miessmer Byysitzer im Vorstand vu dr Muettersproch-Gsellschaft.
Syter anne 2003 isch er dr Organisator un Beufdraite vu dr Muettersproch-Gsellschaft fir s Projäkt "Mundart in der Schule", wu Dialäktautore un –chinschtler in d Schuele vu Bade-Wirttebärg bringt.
Zum Landesjubiläum 50 Johr Bade-Wirttebärg het er im ganze Land 14 schwebisch-alemannischi Dialäktveraastaltige organisiert. Syterhär tourt er zämme mit em schwebische Kabaretischt [[Sven-Erik Sonntag]] mit em Programm „Gälfiäßler un Sauschwobe“ erfolgryych dur Bade-Wirttebärg.
Syy nejscht Projäkt isch „Alle manisch“, e Zämmearbet mit em franzesische Jazzmusiker Christian Sade, wu alemannischi Lieder im Big-Band-Sound presäntiert wäre.
== Diskografii ==
;as Mitglid vu dr Gälfiäßler
* ''D’ Gälfiässler … drädde uff un dr Brucker'' (1979)
* ''nai, nai, s’isch nit bassiärt!'' (1981)
* ''Un s’Rindvieh bin i doch! d’ Gälfiaßler leif.'' (1984)
* ''„Hat alles nicht das Volk getan?“'' (1986)
* ''Die fünfte'' (1990)
* ''’s Bescht von de Gälfiässler'' (1992)
* ''’s Gäle vom Ei'' (1995)
;as Solischt zämme mit dr Gälfiäßler
* ''Schnäggehiisli''
== Uuszeichnige ==
* Heimetmedallie vum Land Bade-Wirttebärg: Septämber 2007
* [[Johann-Peter-Hebel-Medaille|Johann-Peter-Hebel-Medallie]] vu dr Gruppe Hegau in dr Muettersproch-Gsellschaft: Dezämber 2007
* Nejjohrsempfang bim Bundespresidänt am 19. Jänner 2008 z Berlin
== External links ==
* [http://www.noth.net/mundartautoren/wolfgang_miessmer.htm Dr Wolfgang Miessmer] uf noth.net
* [https://web.archive.org/web/20160116095357/http://sauschwoba.de/ dr Internetuffdritt vu „Gälfiäßler un Sauschwoba“]
* [http://www.alemannisch.de/dichter/miessmerw.htm Wolfgang Miessmer] uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* [http://www.alemannisch.de/aktuelles/miessmerNeujahr.htm Wolfgang Miessmer bim Neujahrsempfang vom Bundespräsident Köhler] (9. Jänner 2008)
* [http://www.alemannisch.de/aktuelles/miessmer.htm Verleihung der Heimatmedaille an Wolfgang Miessmer] (6. Septämber 2007)
* [http://www.alemannisch.de/presse/2008/08_01_03SWB.pdf Verleihung der Hebelmedaille der Regionalgruppe Singen]{{dead link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.alemannisch.de/presse/2008/08_01_03SWB.pdf}} (pdf, 18. Dezämber 2007)
* [http://www.badische-zeitung.de/eine-50-jahre-lang-dauernde-kreuz-und-querfahrt--27235391.html Eine 50 Jahre lang dauernde Kreuz- und Querfahrt] (Badische Zeitung, 20. Februar 2010)
* [http://www.badische-zeitung.de/mundart-ist-teil-der-identitaet--11789190.html "Mundart ist Teil der Identität"]: Interview mit em Wolfgang Miessmer (Badische Zeitung, 20. Februar 2009)
* [http://www.badische-zeitung.de/seelbach/50-jahre-den-ortsverein-gepraegt--93128137.html 50 Jahre den Ortsverein geprägt. SPD ehrt Wolfgang Miessmer.] (Badische Zeitung, 20. Oktober 2014)
* [http://www.badische-zeitung.de/seelbach/des-het-de-obrigkeiten-oft-g-stunke--127978672.html Des het de Obrigkeiten oft g’stunke] (Badische Zeitung, 1. Oktober 2016)
* [https://www.mitwelt.org/wolfgang-miessmer-es-rennt.html "Es rennt e Säu de Hohlweg na"] Ä Gedicht vum Wolfgang Miessmer
== Fueßnote ==
<references />
{{Besonders gelungener Artikel}}
{{DEFAULTSORT:Miessmer, Wolfgang}}
[[Kategorie:Lehrer]]
[[Kategorie:Kommunalbolitiker (Dytschland)]]
[[Kategorie:Vokalist]]
[[Kategorie:Alemannische Musiker]]
[[Kategorie:SPD-Mitgliid]]
[[Kategorie:Person (Friburg im Brisgau)]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
5lj9lf00uzj3mfksxvojh820zt9og83
Epimetheus (Mond)
0
27902
1086037
1085637
2026-07-03T22:25:43Z
Jcb
356
1086037
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name = XI Epimetheus
| SysName = S/1980 S 3
| Bild = [[Datei:PIA09813 Epimetheus S. polar region.jpg|280px]]
| Bildtext = Dr Epimetheus, ufgnumme vu dr [[NASA]]-Rümsonde [[Cassini-Huygens|Cassini]] am 3. Dezember 2007 us 37.400 km Entfernig.
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 151.422
| Periapsis = 150.059
| Apoapsis = 152.785
| Exzentrizität = 0,009
| Bahnneigung = 0,34
| Umlaufzeit = 0,694
| Umlaufgeschwindigkeit = 15,8
| Visuelle_Helligkeit = 15,6
| Albedo = 0,50
| Durchmesser = 135 × 108 × 105
| Masse = 5,35×10<sup>17</sup>
| Oberfläche = ≈ 50.000
| Dichte = 0,61
| Rotation = 0,694 Däg
| Achsneigung = 0
| A_Fallen = 0,008
| V_Flucht = 35
| Temperatur =
| Entdecker = Richard L. Walker
| Entdeckungsdatum = 18. Dezember 1966
| Anmerkung = bundeni Rotation
}}
Dr '''Epimetheus''' (au Saturn XI) isch ein vu dr innere [[Satellit (Astronomie)|Mönd]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
Dr Epimetheus isch am 18. Dezember 1966 vum Richard L. Walker entdeckt worre. Drei Däg devor am 15. Dezember 1966 het au dr Audouin Dollfus e neje Mond bim Saturn entdeckt gha, wo er ''Janus'' het daife welle. Bim vum Richard L. Walker drei Däg später entdeckte Mond het mer drum erscht gmeint, ass es dr glich Chörper sei..
S' Objekt het aber e ugwöhnlichs Bahnverhalte zeigt. Im Oktober 1978 hän no dr Stephen M. Larson und John W. Fountain d'Beobachtige mit dr Annahm erchlärt, dass zwei Chörper statt einem uf eng bienander glägene Bahne dert chreise däte. Trotz ere Kantestellig vu dr Saturnring in sällere Zit isch es aber mit dr domolige Möglichkeite vu irdische Beobachtige schwirig gsi, Bahne vu dr Mönd us dr Beobachtigsdate abzleite..
Anno 1980 isch aber d'Theori bim Vorbiflueg vu dr [[Raumsonde|Rümsonde]] [[Voyager 1]] bestätigt worre. Offiziell deilt sich doher dr Walker si Entdeckig mit em Larson un Fountain. Dr vu Voyager ufgnumme Chörper isch erscht vorlaifig ''1980 S 3'' gnennt worre. Uf Epimetheus isch er no offiziell 1983 daift worre. Zue sällerm Zitpunkt isch au dr Namme Janus vu dr [[Internationale Astronomische Union]] (IAU) offiziell anerchannt worre, obwohl er scho sit 1966 verwendet worre isch.
Namenspatron vum Mond isch dr [[Epimetheus (Mythologie)|Epimetheus]], dr Brueder vum [[Prometheus (Mythologie)|Prometheus]] un Ehemann vu dr [[Pandora (Mythologie)|Pandora]] us dr [[Griechische Mythologie|grichische Mythologi]].
== Bahndate ==
Dr Epimetheus isch praktisch [[Koorbitales Objekt|koorbital]] mit em Mond [[Janus (Mond)|Janus]], säll heißt, die beide Mönd laufen uf fascht gliche Bahne um dr Saturn. Ihri middere Abständ vum Planet underschide sich numme um 50 km – wäniger wie d'Hälfti vu dr jewilige Monddurchmesser. Obwohl es alli vier Johr zu ere enge Begegnig vu dr beide Mönd chummt, stosse si trotzdem nit anenander, wil si sich no durch ihri [[Schwerkraft|Schwerchraft]] gegesitig beiflusse. Dr inner, schneller Mond wird debi beschlünigt un wanderet uf e höcheri und no wiider langsameri Bahn, so dass er dr usser, langsamer Mond nit ihole cha. Dr Usser Mond wir glichzittig abbremst, sinkt uf e nidrigeri Bahn ab un wird debi schneller. Sällewäg tüsche dr Epimetheus un dr Janus ihri Umlaufbahne, ohne isch debi z'iberhole. Säll Verhalte vu dr beide Mönd isch noch bisherigem Chenntnisstand einzigartig im [[Sonnensystem|Sunnesystem]].
1980 sin no d'Bahndate vu dr Rümsonde Voyager 1 bestimmt worre. Dr ledscht Bahnwechsel het am 21. Jänner 2006 stattgfunde, dr nächscht wird im Jänner 2010 stattfinde. Vor sällem Wexel het dr Epimetheus dr Saturn ime middlere Abstand vu 151.422 km in 16 Stund un 40 Minüte umchreist. D'Bahn het e [[Exzentrizität (Mathematik)|Exzentrizität]] vu 0,009 gha un isch 0,34° gegeniber dr [[Äquator]]ebeni vum Saturn gneigt gsi. Dr Janus isch um dr Saturn ime middlere Abstand vu 151.472 k chreist.
Nooch em Wexel isch jetz dr Epimetheus dr usser Mond vu dr beide. Aktuelli Bahndaten liige no nit vor.
== Ufbau un physikalischi Date ==
[[Datei:Epimetheus.jpg|thumb|left|200px|Dr Epimetheus, ufgnumme vu [[Cassini-Huygens|Cassini]]]]
Dr Epimetheus isch e zimli uregelmässig gformter Chörper mit ere Usdähnig vu 144×108×98 km. Uf sinere Oberflächi befinde sich mehreri grösseri [[Mondkrater|Chrater]] mit eme Durchmesser vu 30 km sowie Höchezüg un Verdiefige. Us dr Struktur vu sinere Oberflächi wird gschlosse, dass es sich um e relativ alde Himmelschörper handelet. Dr Epimetheus un dr Janus stamme wohrschins vu eme gmeinsame Ursprungschörper ab, wo durch e „Störig“, zum Bispil ere Kollision mit eme andere Objekt, in ere früehe Phase vum Satellitesystem in zwei Chörper ussenanderbroche isch.
Wäge sinere sehr gringe [[Dichte|Dichti]] vu 0,6 g/cm<sup>3</sup> un sinere hoche [[Albedo]] vu 0,5 schint dr Epimetheus e isige, poröse Chörper z'si.
Er rotiert in 16 Stund un 40 Minüte um die eige Ax un wiist demit wie dr [[Mond|Erdmo]] e [[gebundene Rotation|bundeni Rotation]] uf. Si [[scheinbare Helligkeit|schinbari Helligkeit]] betrait 14,5<sup>m</sup>.
D'Rümsonde [[Cassini-Huygens|Cassini]] het dr Mond bi eme Vorbiflueg am 3. Dezember 2007 nächer undersucht.
== Medie ==
{{Commons category|Epimetheus (moon)|Epimetheus (Mond)}}
== External links ==
* [https://web.archive.org/web/20080119234405/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/satsatdata.html Saturn's Known Satellites] (engl.)
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
{{Übersetzungshinweis|de|Epimetheus_(Mond)|dütsch|57452909}}
[[Kategorie:Saturnmond|Epimetheus]]
oep496ro08efl0xldqo76brflrjbam2
Ymir (Mond)
0
27908
1086061
1085659
2026-07-03T22:47:18Z
Jcb
356
1086061
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Mond
| Name = XIX Ymir
| SysName = S/2000 S 1
| Bild =
| Bildtext =
| Zentrum = [[Saturn (Planet)|Saturn]]
| Halbachse = 23.041.000
| Bahnneigung = 173,10
| Exzentrizität = 0,335
| Periapsis = 15.322.265
| Apoapsis = 30.759.735
| Umlaufzeit = 1315,4
| Visuelle_Helligkeit = 21,7
| Umlaufgeschwindigkeit = 1,27
| Durchmesser = ≈ 18
| Albedo = 0,06
| Masse = ≈ 4,9 × 10<sup>15</sup>
| Oberfläche =
| Dichte = 2,3
| Rotation =
| Achsneigung =
| A_Fallen = ≈ 0,004
| V_Flucht = ≈ 8,5
| Temperatur =
| Entdecker = [[Brett Gladman]] ''et al.''
| Entdeckungsdatum = 7. August 2000
| Anmerkung =
}}
Dr '''Ymir''' (au Saturn XIX) isch dr drittusserscht bekannt [[Mond (Trabant)|Mond]] vum [[Planet]] [[Saturn (Planet)|Saturn]].
== Entdeckig ==
D'Entdeckig vum Ymir durch e Team um dr Astronom [[Brett Gladman]] uf Ufnahme vum 7. August bis zum 29. September 2000 isch am 25. Oktober 2000 bekannt gä worre. <br />
Dr Ymir het zuenächscht die vorlaifig Bezeichnig S/2000 S 1 erhalde. <br />
Daift worre isch dr Mond schliesslich uf dr [[Ymir]], em Urriis us dr [[Nordische Mythologie|nordische Mythologi]]
== Bahndate ==
Dr Ymir umchreist dr Saturn uf ere exzentrische Bahn ime middlere Abstand vu 23.041.000 km in 1315 Däg un 10 Stund. D'[[Exzentrizität (Mathematik)|Bahnexzentrizität]] betrait 0,335. D'Bahn isch 173,1° gegen d'Äquatorebeni vum Saturn gneigt un demit retrograd, d. h., der Mond lauft in dr Nächi vu dr Äquatorebeni entgegegsetzt zue dr Rotationsrichtig vum Saturn um dr Planet.
== Ufbau un physikalischi Date ==
Im Ymir si ugfähre Durchmesser wird uf 18 km gschätzt. Mer vermuetet e Ufbau us [[Eis|Wasseriis]] mit eme hoche Adeil an [[silikat]]ischem Gstei, was e im Vergliich mit dr grosse Saturnmönd relativ hochi [[Dichte|Dichti]] vu 2,3 g/cm<sup>3</sup> bedüte dät. Er besitzt – ebefalls anderscht wie die grosse Saturnmönd – e sehr dunkli Oberflächi mit ere [[Albedo]] vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sonnenliecht werre [[Reflexion (Physik)|reflektiert]].
Mit ere [[scheinbare Helligkeit|schinbare Helligkeit]] vu 21,7<sup>m</sup> isch er e usserscht liechtschwachs Objekt.
== External links ==
* [https://web.archive.org/web/20080119234405/http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/satsatdata.html Saturn's Known Satellites] (engl.)
* [https://web.archive.org/web/20060428012426/http://cfa-www.harvard.edu/iauc/07500/07512.html IAUC 7512: ''S/2000 S 1 and S/2000 S 2''] 25. Oktober 2000 (Entdeckig)
* [http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K00/K00Y15.html MPEC 2000-Y15: ''S/2000 S 1, S/2000 S 2, S/2000 S 7, S/2000 S 8, S/2000 S 9''] 19. Dezember 2000 (Ephemeride)
* [http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K01/K01T06.html MPEC 2001-T06: ''S/2000 S 1, S/2000 S 2, S/2000 S 4, S/2000 S 6, S/2000 S 12''] 6. Oktober 2001 (Wiiderentdeckig)
* [https://web.archive.org/web/20080709055841/http://cfa-www.harvard.edu/iauc/08100/08177.html IAUC 8177: ''Satellites of Jupiter, Saturn, Uranus''] 8. August 2003 (Nummerierig un Benennig)
{{Navigationsleiste Monde Saturn}}
{{Übersetzungshinweis|de|Ymir_(Mond)|dütsch|57668328}}
[[Kategorie:Saturnmond|Ymir]]
phuhux9dg9uu6vmblgxcolercyrlcyo
Bahnelement
0
30135
1086030
1085630
2026-07-03T22:22:58Z
Jcb
356
1086030
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:bahnelemente.svg|thumb|right|6 Bahnelemänt a, e, i, Ω, ω, T lege e Satellitebahn im Ruum fest.]]
Sächs '''Bahnelemänt''' lege d Bahn vom ene [[Astronomisches Objekt|Astronomische Objekt]] eidütig fest, wo de [[Keplersche Gesetze|Keplersche Gsetz]] im Gravitationsfäld vom ene Himmelskörper ([[Zweikörperproblem]]) folgt.
Zwei Bahnelemänt definiere d Gstalt vo dr Bahn-Ellipse, drei Elemänt bestimme d Lag im Ruum und ei Elemänt leit dr Zitbezug fest.
D [[Satellitenbahnelemente|Bahnelemänt vo Satellite]] basiere ebefalls uf de 6 Bahnelemänt von ere Keplerbahn. Si enthalte im Allgemeine non e baar Parameter, zum [[Bahnstörung|Bahnstörige]] z berücksichtige.
== Gstaltelemänt ==
D Beschreibig vo dr Gstalt vo dr [[Bahnkurve]] erforderet zwei Wärt, wo d Form und d Grössi festlege:
* Die [[Exzentrizität (Astronomie)|numerischi Exzentrizität]] ''ε''.
* Die [[große Halbachse|groossi Halbachse]] ''a''.
Dodrus cha mä ableite:
* Dr [[Ellipse#Spezielle Abstände|Halbparameter]] ''p''. Mit ihm cha mä d [[Keplerbahn|Parameterdarstellig vo dr Keplerbahn]] gee: ''r(φ) = r(p,e)''.
* D [[Periapsisdistanz]] ''r<sub>min</sub>'': D Entfärnig vom [[Hauptscheitel]] vom [[Brennpunkt]].
* Dr [[Exzentrizitätswinkel]] ''Φ'': ''Φ'' = arc sin(''ε'')
== Lagelemänt ==
D [[Bezugssystem|Lag]] im Ruum relativ zum ene [[Astronomische Koordinatensysteme|Referänzsystem]] wird dur drei Parameter bestimmt:
* D [[Bahnneigung|Inklination]] ''i'': Das isch dr Winkel vo dr [[Bahnebene|Bahnebeni]] zur Referänzebeni.
* S [[Argument des Knotens|Argumänt vom Chnote]] (Chnotelengi)''Ω'': Dr Winkel vom Koordinatenullpunkt vo dr Referänzebeni zum ufstiigende [[Knoten (Astronomie)|Chnote]].
* S [[Argument der Periapsis|Argumänt vo dr Periapsis]] ''ω'': Dr Winkel vom ufstiigende Chnote zur [[Apsis (Astronomie)|Periapsis]].
== Zitbezug ==
Dr Zitbezug legt dr Zitnullpunkt fest:
* [[Epoche (Astronomie)|Epoche]] ''t'' vom Periheldurchgang vom Körper:
Abgleiteti Grössene
* [[Mittlere Bewegung|Middleri Bewegig]] ''n'': middleri Winkelgschwindigkeit vo dr [[mittlere Anomalie|middleren Anomalii]] ''M''
== D Aagoobe vo Bahnelemänt ==
D Aagoob as 6-Tupel (p, e, i, Ω, ω, T) bezeichnet mä as ''klassischi Bahnelemänt''<ref>Guthmann, S. 163</ref>.
Drnäbe git s au anderi Möglichkeite, wo em jewiilige Fall aapasst si, und denn meistens kanonisch innerhalb vom ene Formalismus greglet si:
* (a, e, i, Ω, ω, T), e Methode, wo bsundrigs für [[Komet]]e und die [[Planeten|Blanete]] im Sunnesystem geignet isch
* (a, e, i, Ω, ω, M), für e [[Pluto]] und d [[Kleinplanet|Chliiblanete]], wie si dr [[Astronomical Almanac]] verwändet<ref>[[#Literatur|Vollmann]], 8.1</ref>.
* (a, e, i, Ω, π, L) git öbbe d [[Planetentheorie|Blanetetheorii]] [[VSOP 82]] uf indiräktem Wäg.
* (n, e, i, Ω, ω, M), s System vom [[NASA/NORAD Two Line Elements Format]] für [[Satellit (Raumfahrt)|künstligi Ärdsatellite]]
== Übersicht ==
{| class="wikitable"
|-
! colspan="4" | Bahnelemänt
! colspan="2" | Verwändbarkeit
|-
! Bahnelemänt
! Bezug
! Symbol
! Dimension
! Ellipse
! Parabel / Hyperbel
|-
| align="left" valign="middle" | Exzentrizität
| align="center" valign="middle" | Form
| align="center" valign="middle" | e, ε
| align="center" valign="middle" | 1
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Exzentrizitätswinkel
| align="center" valign="middle" | Form
| align="center" valign="middle" | Φ
| align="center" valign="middle" | 1
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Halbparameter
| align="center" valign="middle" | Grössi
| align="center" valign="middle" | p
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Periapsis
| align="center" valign="middle" | Grössi
| align="center" valign="middle" | q
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Grossi Halbachse
| align="center" valign="middle" | Grössi
| align="center" valign="middle" | a, α
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Inklination
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | i
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Argumänt vom Chnote
| align="center" valign="middle" | Lage
| align="center" valign="middle" | Ω
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | deilwiis {{FN|1}}
|-
| align="left" valign="middle" | Argumänt vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | ω
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
<!--| align="left" valign="middle" | Lengi vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | Π
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Ersti Koordinate vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | L<sub>π</sub>
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Zweiti Koordinate vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | B<sub>π</sub>
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo -->
|-
| align="left" valign="middle" | Mittleri Bewegig
| align="center" valign="middle" | Zitverhalte
| align="center" valign="middle" | μ, n, V
| align="center" valign="middle" | 1 / Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Winkelgschwindigkeit {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Zit-Ortverhalte
| align="center" valign="middle" |<br />
| align="center" valign="middle" | Winkel / Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Mittleri Anomalii {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Bahnort
| align="center" valign="middle" | M
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Mittleri Lengi {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Bahnort
| align="center" valign="middle" | λ, L
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Radiusvektor {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Bahnort
| align="center" valign="middle" | R
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Umlaufperiode
| align="center" valign="middle" | Zitbezug
| align="center" valign="middle" | P
| align="center" valign="middle" | Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Periapsiszeit
| align="center" valign="middle" | Zitbezug
| align="center" valign="middle" | T, τ
| align="center" valign="middle" | Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|}
:{{FNZ|1|offeni Bahne hai nid immer en ''ufstiigende'' Chnote}}
:{{FNZ|2|zun eme bestimmte Zitpunkt}}
== Lueg au ==
* [[Umlaufbahn]] – die gschlosseni Keplerbahn
== Literatur ==
* Andreas Guthmann: ''Einführung in die Himmelsmechanik und Ephemeridenrechnung.'' BI-Wiss.-Verl., Mannheim 1994, ISBN 3-411-17051-4
* Wolfgang Vollmann: ''Wandelgestirnörter''. In: Hermann Mucke (Hrsg.): ''Moderne astronomische Phänomenologie. 20. Sternfreunde-Seminar, 1992/93.'' Zeiss Planetarium der Stadt Wien und [[Österreichischer Astronomischer Verein]] 1992, S. 55–102 ([https://web.archive.org/web/20070927213925/http://members.ping.at/astbuero/semind2.htm#sem1992 weblink, 6. August 2006])
* Jean Meeus: ''Astronomical Algorithms''. Willmann-Bell, Richmond 1991, ISBN 0-943396-35-2
== Weblingg ==
* [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpc.html Minor Planet Center] (englisch)
* [https://web.archive.org/web/20080207120405/http://cfa-www.harvard.edu/iau/cbat.html Central Bureau for Astronomical Telegrams] (englisch)
== Fuessnote ==
<references />
[[Kategorie:Astronomi]]
gu5ozvsw09rqf6et4w1qp27yi5jm947
1086064
1086030
2026-07-03T22:59:53Z
Jcb
356
1086064
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:bahnelemente.svg|thumb|right|6 Bahnelemänt a, e, i, Ω, ω, T lege e Satellitebahn im Ruum fest.]]
Sächs '''Bahnelemänt''' lege d Bahn vom ene [[Astronomisches Objekt|Astronomische Objekt]] eidütig fest, wo de [[Keplersche Gesetze|Keplersche Gsetz]] im Gravitationsfäld vom ene Himmelskörper ([[Zweikörperproblem]]) folgt.
Zwei Bahnelemänt definiere d Gstalt vo dr Bahn-Ellipse, drei Elemänt bestimme d Lag im Ruum und ei Elemänt leit dr Zitbezug fest.
D [[Satellitenbahnelemente|Bahnelemänt vo Satellite]] basiere ebefalls uf de 6 Bahnelemänt von ere Keplerbahn. Si enthalte im Allgemeine non e baar Parameter, zum [[Bahnstörung|Bahnstörige]] z berücksichtige.
== Gstaltelemänt ==
D Beschreibig vo dr Gstalt vo dr [[Bahnkurve]] erforderet zwei Wärt, wo d Form und d Grössi festlege:
* Die [[Exzentrizität (Astronomie)|numerischi Exzentrizität]] ''ε''.
* Die [[große Halbachse|groossi Halbachse]] ''a''.
Dodrus cha mä ableite:
* Dr [[Ellipse#Spezielle Abstände|Halbparameter]] ''p''. Mit ihm cha mä d [[Keplerbahn|Parameterdarstellig vo dr Keplerbahn]] gee: ''r(φ) = r(p,e)''.
* D [[Periapsisdistanz]] ''r<sub>min</sub>'': D Entfärnig vom [[Hauptscheitel]] vom [[Brennpunkt]].
* Dr [[Exzentrizitätswinkel]] ''φ'': ''φ'' = arc sin(''ε'')
== Lagelemänt ==
D [[Bezugssystem|Lag]] im Ruum relativ zum ene [[Astronomische Koordinatensysteme|Referänzsystem]] wird dur drei Parameter bestimmt:
* D [[Bahnneigung|Inklination]] ''i'': Das isch dr Winkel vo dr [[Bahnebene|Bahnebeni]] zur Referänzebeni.
* S [[Argument des Knotens|Argumänt vom Chnote]] (Chnotelengi)''ω'': Dr Winkel vom Koordinatenullpunkt vo dr Referänzebeni zum ufstiigende [[Knoten (Astronomie)|Chnote]].
* S [[Argument der Periapsis|Argumänt vo dr Periapsis]] ''ω'': Dr Winkel vom ufstiigende Chnote zur [[Apsis (Astronomie)|Periapsis]].
== Zitbezug ==
Dr Zitbezug legt dr Zitnullpunkt fest:
* [[Epoche (Astronomie)|Epoche]] ''t'' vom Periheldurchgang vom Körper:
Abgleiteti Grössene
* [[Mittlere Bewegung|Middleri Bewegig]] ''n'': middleri Winkelgschwindigkeit vo dr [[mittlere Anomalie|middleren Anomalii]] ''M''
== D Aagoobe vo Bahnelemänt ==
D Aagoob as 6-Tupel (p, e, i, Ω, ω, T) bezeichnet mä as ''klassischi Bahnelemänt''<ref>Guthmann, S. 163</ref>.
Drnäbe git s au anderi Möglichkeite, wo em jewiilige Fall aapasst si, und denn meistens kanonisch innerhalb vom ene Formalismus greglet si:
* (a, e, i, Ω, ω, T), e Methode, wo bsundrigs für [[Komet]]e und die [[Planeten|Blanete]] im Sunnesystem geignet isch
* (a, e, i, Ω, ω, M), für e [[Pluto]] und d [[Kleinplanet|Chliiblanete]], wie si dr [[Astronomical Almanac]] verwändet<ref>[[#Literatur|Vollmann]], 8.1</ref>.
* (a, e, i, Ω, π, L) git öbbe d [[Planetentheorie|Blanetetheorii]] [[VSOP 82]] uf indiräktem Wäg.
* (n, e, i, Ω, ω, M), s System vom [[NASA/NORAD Two Line Elements Format]] für [[Satellit (Raumfahrt)|künstligi Ärdsatellite]]
== Übersicht ==
{| class="wikitable"
|-
! colspan="4" | Bahnelemänt
! colspan="2" | Verwändbarkeit
|-
! Bahnelemänt
! Bezug
! Symbol
! Dimension
! Ellipse
! Parabel / Hyperbel
|-
| align="left" valign="middle" | Exzentrizität
| align="center" valign="middle" | Form
| align="center" valign="middle" | e, ε
| align="center" valign="middle" | 1
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Exzentrizitätswinkel
| align="center" valign="middle" | Form
| align="center" valign="middle" | Φ
| align="center" valign="middle" | 1
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Halbparameter
| align="center" valign="middle" | Grössi
| align="center" valign="middle" | p
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Periapsis
| align="center" valign="middle" | Grössi
| align="center" valign="middle" | q
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Grossi Halbachse
| align="center" valign="middle" | Grössi
| align="center" valign="middle" | a, α
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Inklination
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | i
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Argumänt vom Chnote
| align="center" valign="middle" | Lage
| align="center" valign="middle" | Ω
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | deilwiis {{FN|1}}
|-
| align="left" valign="middle" | Argumänt vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | ω
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
<!--| align="left" valign="middle" | Lengi vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | Π
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Ersti Koordinate vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | L<sub>π</sub>
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Zweiti Koordinate vo dr Periapsis
| align="center" valign="middle" | Lag
| align="center" valign="middle" | B<sub>π</sub>
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo -->
|-
| align="left" valign="middle" | Mittleri Bewegig
| align="center" valign="middle" | Zitverhalte
| align="center" valign="middle" | μ, n, V
| align="center" valign="middle" | 1 / Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Winkelgschwindigkeit {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Zit-Ortverhalte
| align="center" valign="middle" |<br />
| align="center" valign="middle" | Winkel / Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Mittleri Anomalii {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Bahnort
| align="center" valign="middle" | M
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Mittleri Lengi {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Bahnort
| align="center" valign="middle" | λ, L
| align="center" valign="middle" | Winkel
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Radiusvektor {{FN|2}}
| align="center" valign="middle" | Bahnort
| align="center" valign="middle" | R
| align="center" valign="middle" | Lengi
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|-
| align="left" valign="middle" | Umlaufperiode
| align="center" valign="middle" | Zitbezug
| align="center" valign="middle" | P
| align="center" valign="middle" | Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Nei
|-
| align="left" valign="middle" | Periapsiszeit
| align="center" valign="middle" | Zitbezug
| align="center" valign="middle" | T, τ
| align="center" valign="middle" | Zit
| align="center" valign="middle" | Jo
| align="center" valign="middle" | Jo
|}
:{{FNZ|1|offeni Bahne hai nid immer en ''ufstiigende'' Chnote}}
:{{FNZ|2|zun eme bestimmte Zitpunkt}}
== Lueg au ==
* [[Umlaufbahn]] – die gschlosseni Keplerbahn
== Literatur ==
* Andreas Guthmann: ''Einführung in die Himmelsmechanik und Ephemeridenrechnung.'' BI-Wiss.-Verl., Mannheim 1994, ISBN 3-411-17051-4
* Wolfgang Vollmann: ''Wandelgestirnörter''. In: Hermann Mucke (Hrsg.): ''Moderne astronomische Phänomenologie. 20. Sternfreunde-Seminar, 1992/93.'' Zeiss Planetarium der Stadt Wien und [[Österreichischer Astronomischer Verein]] 1992, S. 55–102 ([https://web.archive.org/web/20070927213925/http://members.ping.at/astbuero/semind2.htm#sem1992 weblink, 6. August 2006])
* Jean Meeus: ''Astronomical Algorithms''. Willmann-Bell, Richmond 1991, ISBN 0-943396-35-2
== Weblingg ==
* [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpc.html Minor Planet Center] (englisch)
* [https://web.archive.org/web/20080207120405/http://cfa-www.harvard.edu/iau/cbat.html Central Bureau for Astronomical Telegrams] (englisch)
== Fuessnote ==
<references />
[[Kategorie:Astronomi]]
4buh2la4m6ie9tcjzk6kr4sg3boh5o5
Schlacht bei Murten
0
31839
1086080
1085874
2026-07-04T11:22:16Z
B.A.Enz
19520
wenns nid rächt sett sii, de halt zruggsetzä
1086080
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:D Schlacht bi Murte}}
{{Infobox Militärischer Konflikt
|KONFLIKT=D Schlacht bi Murte
|TEILVON=[[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]]
|BILD=Schilling murten.jpg
|BILDBREITE=
|BESCHREIBUNG=D Schlacht bi Murte, Darstellig im [[Grosse Burgunderchronik|Zürcher Schilling]] 1480/84
|DATUM=22. Juni 1476
|DATUMBIS=
|ORT=[[Murten|Murte]] im [[Kanton Freiburg|Kanton Fryburg]], Schwiiz
|CASUS=
|GEBIETE=
|AUSGANG=Siig vo dr Eidgenosseschaft
|FOLGEN=
|FRIEDENSSCHLUSS=
|KONTRAHENT1=Herzog [[Karl der Kühne|Karl dr Küehni]] vo Burgund, [[Savoyen|Herzogtum Savoye]]
|KONTRAHENT2=[[Alte Eidgenossenschaft|D Eidgenosseschaft]] · [[Herzogtum Lothringen|s Herzogdum Lothringe]] · [[Niedere Vereinigung|die Niideri Vereinigung]]
|KONTRAHENT3=
|BEFEHLSHABER1=Herzog vo Afry · Prinz vo Tarent · Groof vo Marle · Jakob vo Savoye · Antoine, «Grand Bâtard» vo Burgund
|BEFEHLSHABER2=Wilhelm Herter vo Hertneck, Ordner und Fäldhauptmä · Hans vo Hallwyl, Vorhuet · Hans Waldmann, Gwalthuffe · Oswald vo Thierstei, Riiterei · Chasper vo Hertestei, Nochhuet
|BEFEHLSHABER3=Adrian vo Buebebärg, Kommandant vo Murte
|TRUPPENSTÄRKE1=öbbe 22'500 Maa, (drunder 5700 Bogeschütze, 500 Infanteriste und 2100 schweri Riiter
|TRUPPENSTÄRKE2=öbbe 22'000– 24'000 Maa, drunder 1800 Riiter; 2000 Maa Bsatzig z Murte; 3000 Maa vo dr niidere Vereinigung; und 50 Maa us [[Rottweil|Rootwiil]] under em Boley der Rued
|TRUPPENSTÄRKE3=
|VERLUSTE1=10'000 Maa
|VERLUSTE2=
|VERLUSTE3=
|NOTIZEN=
|ÜBERBLICK={{Linkbox Burgunderkriege}}
}}
D '''Schlacht bi Murte''' het am 22. Juni 1476 zwüsche Druppe vo dr [[Alte Eidgenossenschaft|Eidgenosseschaft]] und vom burgundische Herzog [[Karl der Kühne|Karl em Küehne]] im Rahme vo de [[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]] stattgfunde. Dr Karl, wo sit 1467 Herzog vo [[Burgund]] gsi isch und über es usdehnts Riich zwüsche Frankriich und em [[Heiliges Römisches Reich|Heilige Römische Riich]] gherrscht het, het sich 1474 in e Reije vo Chrieg mit Frankriich, em Huus [[Habsburg]] und dr alte Eidgenosseschaft verwigglet, isch schliesslig gfalle und siis Riich isch undergange. Die Chrieg si as Burgunderchrieg in d Gschicht iigange.
== Vorgschicht ==
Dr Karl het 1473 z Trier mit em Kaiser [[Friedrich III. (HRR)|Friedrich III.]] über d Erhöchig vo siim erwiiterete Herzogdum zun eme neue Königriich Burgund verhandlet. Usserdäm het er dr Ditel vom Rex Romanorum welle, won en zum Nochfolger as Kaiser empfohle hätt. Dr Friedrich het von em verlangt, ass im Karl si einzigi Erbin, si Dochter Maria, si Sohn [[Maximilian I. (HRR)|Maximilian]] wurd hürote. Das het dr Karl aber abglehnt. Druf het er Neuss am Rhii aagriffe und vorgha, die wichdigi Bischofsstadt Köln z erobere und vo dört us d Stedt am Rhii ufwärts.
Under em Iifluss vom französische König [[Ludwig XI.]] het dr Herzog Siegmund 1474 d Gebiet im [[Elsass]] und im [[Breisgau|Brisgau]], won er am burgundische Hof verpfändet het, iizlöse mit eme Kredit vo de Stedt rund um Basel. D Eidgenosseschaft het mit em Siegmund e duurhafts Bündnis abgschlosse, die sogenannti Ewigi Richdig. Denn hai d Eidgenosse Burgund dr Chrieg erklärt und dä au uf s Herzogdum Savoye usdehnt, wo das sich gweigeret het, siinersits Burgund dr Chrieg z erkläre. Zum verhindere ass d Burgunder Verstärkig us dr Lombardei überchömme, hai [[Bern|Bärn]] und [[Freiburg im Üechtland|Fryburg]] die burgundischi Freigroofschaft und die savoyischi Waadt bsetzt, währed dr Bischof vo [[Sitten VS|Sitte]], wo mit Bärn verbündet gsi isch, s Underwallis bsetzt het.
1476 het dr Karl vo dr [[Freigrafschaft Burgund]] us e Fäldzug gege s Gebiet vo de Eidgenosse gmacht. Er het vorgha, d Stedt Bärn und Fryburg z underwärfe. Zum Karl siim Ufgebot hai e Huffe [[Bogen (Waffe)|Bogeschütze]] ghört, über hundert [[Kanone]], [[Armbrust]]schütze, schweri [[Kavallerie|Riiterei]] und e baar Soldate, wo mit früehje [[Arkebuse]] usgrüstet gsi si. Dr Karl het blant zerst gege Bärn vorzgoh, wil er, z Rächt, dänggt het ass es die driibendi Chraft hinder dr anti-burgundische Liga siig. Am 28. Februar 1476 het er noch ere churze Belagerig d Stadt [[Grandson]] am Neueburger See iignoh und het die eidgenössischi Bsatzig vo 412 Maa, wo sich ergee hai, wil er ene freis Gleit zuegsicheret het, an de Bäum lo hänke. Die churzi Zit vo dr Belagerig het Bärn usgnützt, zum e grössers Ufgebot zsämmezstelle und gegen e Karl z zieh. Am 2. März 1476 isch s in dr [[Schlacht bei Grandson|Schlacht bi Grandson]] zum erste grosse Dräffe cho, und im Karl siini Druppe si vo dr eidgenössische Infanterii gschlage worde.
D Eidgenosse hai im Karl si Artillerii erbütet, aber e grosse Deil vo de burgundische Druppe het chönne flüchte und dr Karl het z Lausanne e neui Armee ufgstellt. Bärn het s nid ferdig brocht, d Eidgenosseschaft drzue z bringe offensiv gegen e Karl vorzgoh. D Eidgenosse hai nume e Garnison uf Fryburg gschiggt und d Bärner hai Murte elei bsetzt. So isch em Karl dr Wäg uf Bärn versperrt gsi, und het dr Eidgenosseschaft Zit gee, uf en Aagriff vom Karl z reagiere.
== D Schlacht bi Murte ==
=== D Armeä vom Karl em Küehne und vo de Eidgenosse ===
[[Datei:Jacques de Savoie.jpg|mini|Dr Jakob vo Savoye, Groof vo Romont. Kommandant vom 4. burgundische Korps]]
[[Datei:Antoine de Bourgogne.jpg|mini|Dr Antoine de Bourgogne. Kommandant vom burgundische Resärvekorps]]
[[Datei:Hans Waldmann Grossmuenster.jpg|mini|Statue vom Hans Waldmaa, Hauptmä vo dr Zürcher bi Murte]]
Dr [[Karl der Kühne|Karl dr Küehni]] het zu dere Zit die modärnsti Armee in ganz Europa gha. Es isch e [[Söldner]]armee gsi, wo us Infanterii, [[Kavallerie|Kavallerii]] und [[Artillerie|Artillerii]] bestande het. Bi dr Infanterii muess mä die änglische Bogeschütze erwähne, won e hervorragende Ruef gnosse hai. Dr Karl het usserdäm über die modärnsti Artillerii in Europa verfüegt. Im Mai 1476 het er z Lausanne ä Militärordonnanz zur Neuorganisation vo siiner Armee in vier aktivi und ei Resärvekorps. D Kommandeur vo de vier aktive Korps si dr Herzog vo Afry gsi, dr Brinz vo Tarent, dr Groof vo Marle und dr Jakob vo Savoye, Groof vo [[Romont FR|Romont]]. S Resärvekorps het dr Antoine, «Grand Bâtard» vo Burgund, aagfüehrt.
D Eidgenossen und ihri Verbündete hai ihri eigeni [[Taktik (Militär)|Kampftaktik]] gha, wo sich sit de erste Schlachte gege d Habsburger im 14. Johrhundert usebildet het. Im Kampf gege schweri Riiterei und panzerti Kämpfer hai si sich zu [[Gewalthaufen|Gwalthüffe]] formiert. As wichdigi Neuerig hai si z Grandson zum erste Mol mit öbbe 5 m lange Spiess us Escheholz en Art «Igelwand» bildet, wo d Kavallerii nit het chönne durebräche. Dr [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] het die Kampftaktik vo de Eidgenosse mit dr griechische [[Phalanx]] vergliche, denn zumol isch zitwiis en ähnligi Waffe, d [[Sarissa (Waffe)|Sarissa]], brucht worde. Ä wichdigei Waffe vo de Eidgenosse isch sit [[Schlacht bei Morgarten|Morgarte]] d [[Hellebarde]] gsi, e chürzeri Stangewaffe wo mä nid nume het chönne stäche drmit sondern au haue. Handfüürwaffe si uf beide Site iigsetzt worde. Wil ihre Zündigsmechanismus unusgriift und d Ziilgnauigkeit chlii gsi si, si si vo zweitrangiger Begütig gsi.
Noch dr Schlacht bi Grandson het die eidgenössischi [[Tagsatzung|Dagsatzig]] am 18. März 1475 e neui Chriegsornig erloo. Ihr Ziil isch gsi, dr Zsämmehalt vo dr Druppe im Fäld z sterke, so dass alli Chreft sich uf s Hauptziil von ere Schlacht wurde konzentriere, nämlig die völligi Vernichdig vo dr Striitmacht vom Gegner. Bsunders verbote isch s gsim Chriegsgfangeni z mache, für zum Lösegäld überzchoo. Es het sich nämlig zeigt, ass d Kämpfer dodrdur stark abglänkt worde si und d Masse vo de Find dorum het chönne entchoo. D Hauptschwechi vo de Eidgenosse isch bliibe, ass en Oberbefähl gfehlt het. Jedi Druppe het ihri eigene Füehrer gha, es het nume e Versammlig vo de Hauptlüt gee, wo über d [[Strategie (Militär)|Strategii]] und d [[Taktik (Militär)|Taktik]] entschiide het.
=== D Belagerig vo Murte ===
[[Datei:Schilling battle morat.jpg|mini|left|D Belagerig vo Murte dur e Karl dr Küehn 1476. Amtligi [[Luzerner Chronik]], 1513]]
Noch dr Niiderlag bi [[Grandson]] isch dr Karl uf Lausanne gflüchdet. Dr Fürstbischof vo Lausanne isch under em Iifluss vo de Herzög vo Savoye gstande, wo mit em Karl verbündet gsi si. Z Lausanne het dr Karl in churzer Zit uf dr ''Plaine du Loup'' e neui Armee gsammlet. Besunders het er si ganzi Artillerii neu müesse ufbaue, wil er si bi Grandson verlore het.
Im Juni isch er dur d Waadt in Richtig Bärn vorgstosse. Dr Wäg über Grandson-Neueburg isch nid in Froog cho, dorum het er si Armee südlig vom Neueburger See lo vorstosse. Grundsätzlig het s zwei Wäg gee, wo e grossi Armee mit Dross und Artillerii het chönne neh zum uf Bärn z cho: Äntwäder über [[Payerne]]–[[Murten|Murte]] oder über [[Romont FR|Romont]]–[[Freiburg im Üechtland|Fryburg]]. In beide Stedt si Garnisone stationiert gsi. Wiso sich dr Karl schliesslig für e Wäg über Murte entschlosse het, weiss mä nit. Wohrschiinlig het er sich so entschiide, wil si Vorhuet bi [[Avenches]] uf en Abordnig vo dr Besatzig vo Murte gstosse isch.
Am 9. Juni isch dr Karl vor Murte aacho. In de zwei Däg druf het er d Stadt vo siiner Armee, wo no di no iidroffen isch, lo umzingle und d Belagerig het aagfange. Für zum uf Bärn z cho, wär die Belagerig zwar nit umbedingt nötig gsi – d Strooss isch e chli südlig vo dr Stadt verloffe, es wer aber z riskant gsi, mit dr Belagerig vo Bärn aazfoo, wenn die 2000 Bärner us Murte hinder siine Linie bliibe wäre. D Ufstellig vo de burgundische Druppe isch genau überliiferet. Drei Korps si um Murte ume gläge, zwei Korps si as Resärve im burgundische Lager südlig und östlig vom Bois Domingue bliibe, ere dominierende Aahöchi in dr Ebeni vor Murte, wo s Hauptquartier vom Karl em Küehne gsi isch. «Bodemünzi», wie mä dr Aahöchi spöter gsait het, chunnt nit, wie von e Huffe aagnoh wird, vom schwiizerdütsche ''«z‘ bode müend si»,'' sondern isch e Verballhornig vom französische «Bois Domingue». In östliger Richdig het dr Karl e Deil vo siiner Artillerii ufgstellt am ne Ort, wo in dr Schwiizer Gschicht dr Name «Grüenhag» übercho het. Eso het d Belagerigsarmee vor eme Überraschigsaagriff us Bärn sötte gschützt wärde.
Dr Herzog vo Burgund het am 12. Juni usserdäm Druppe in Richdig Bärn lo marschiere, zum d Bruggechöpf [[Laupen BE|Laupe]] über d [[Sense (Fluss)|Sense]] und [[Gümmenen|Gümmene]] über d [[Aare]] z erobere. Die Vorstöss het Bärn aber bluetig abgwehrt, und wil er bärnischs Gebiet aagriffe het, si d Hilfsverdräg mit dr Eidgenosseschaft in Chraft dräte.
Underdesse het d Belagerig vo Murte Fortschritt gmacht, wo d Artillerii scho e baar vo de Dürm zerstört het. Die Belagerete under em Adrian I. vo Buebenbärg hai heftige Widerstand gleistet. Bärn het braktisch die ganzi erbüteti Artillerii us Grandson uf Murte brocht, und dorum isch d Belagerig für d Burgunder zum ene verlustriiche Undernähme worde. Dr Widerstandswille vo de Verdeidiger isch gsterkt worde vom Schicksal vo dr Bsatzig vo Grandsont – es isch alle klar gsi, dass d Garnison vo Murte e Niiderlag nid wurd überläbe. Wäge de schwere Belagerigsgschütz isch d Lag vo de Belagerete uf lengeri Sicht ussichtslos gsi. Dr schwerst Aagriff isch am Oobe vom 18. Juni cho. D Verbindig mit Bärn het aber über e See chönne ufrächt erhalte wärde, und dr Adrian vo Buebenbärg het uf Bärn gschriibe, ass e sonige Aagriff e zweits Mol kuum no chönnt abgwehrt wärde.
S Lager vo de Bärner mit 5'000 bis 6'000 Maa isch bi [[Ulmiz]] gläge, wo vom 19. Juni aa noo di noo Druppe us em bärnische Herrschaftsgebiet, us dr Eidgenosseschaft und vo de Verbündete z. B. us [[Thun]] iidrofe si. D Stadt Thun het als Dank vo Bärn anstatt vom schwarze e goldige Stärn in ihrem Wappe übercho. Vo dr Schwiizer Gschichtsschriibig wärde die Zuezügler hüfig vergässe. Näben em [[Grafschaft Greyerz|Groof vo Greyerz]] und em Herzog [[René II. (Lothringen)|René II. vo Lothringe]] si Kontingänt vo de Stedt Stroossburg, Colmar, Schlettstadt und Rootwiil, vo de vier [[Vorderösterreich|vorderöstriichische]] [[Waldstädte|Waldstett]] und vo dr [[Grafschaft Hauenstein]] zuezoge. Bsunders wärtvoll isch für d Eidgenosse die lothringischi Riiterei gsi, wil si sälber über kei nennenswärti Kavallerii verfüegt hai. Zletzt si öbbe 2000 Zürcher noch eme legendäre dreidägige Gwaltmarsch in dr Nacht uf e 22. Juni z Ulmiz iidroffe.
D Eidgenosse hai blant, d Schlacht am Zähduusig-Ritter-Dag, em 22. Juni, z schloo, wil ihri Läbensmittelversorgig schlächt gsi isch und si nid lenger hai chönne warte. Ihri Armee het mit de Verbündete öbbe 22'000 bis 24'000 Maa umfasst, drvo rund 1800 Riiter. Die burgundischi Armee isch mit öbbe 22'500 Maa e chli chliiner und inhomogener gsi, au wil drunder e Huffe Nidkombattante gsi si. Drfür si d Druppe vom Karl sehr vil besser bewaffnet gsi.
In de Wälder östlig vo Murte hai sich d Eidgenosse mit lothringische Riiter under em Kommando vom Hans vo Hallwyl und vom Hans Waldmaa versammlet.
=== D Schlacht ===
[[Datei:Stumpf chronik.jpg|mini|Chronik vom Johannes Stumpf, 1554]]
Die burgundische [[Militärische Aufklärung|Ufklärigsdruppe]] hai zwar gmerkt, ass d Eidgenosse in dr Nöchi si, dr Karl het aber alli Warnigen ignoriert, nochdäm er am 21. Juni persönlig s eidgenössische Lager isch go aaluege und meh as einisch brobiert het, die verrägnete Stellige lo z bsetze, und kei Erfolg gha het drbii. So hai d Eidgenosse dr Vordeil vom Überraschigsmomänt uf ihrer Site.
Am Morge vom 22. Juni het e 1'300 Maa starki beritteni Spähdruppe unter em Wilhelm Herter, Friedrich vo Fläckestei und Velte vo Neuestei früeh am Morge s Terrain und die burgundische Stellige usspioniert. D Burgunder hai se zwar gseh, si hai aber wider zrugg in s Holz chönne, ohni vo de Burgunder belästiget worde z si. Das isch eine vo de Fehler gsi, wo dr Galeatto spöter in siner Liste uffüehrt.
Dr Petermaa Etterli isch Augezüüge gsi und het brichtet wie s wiiter gangen isch: „Denn da man kam zu dem Holz, da begann man anfangen, die Ordnungen zu machen; da war ein strenger, notfester Ritter, genannt Herr Wilhelm Herter, der damals (1475−1476) beiden Herren von Österreich und Lothringen Dienstmann war, der ward zu einem obersten Hauptmann gesetzt, der fing an und machet und ordnet die Ordnung.“
Denn het dr Oswald vo Dierstei e baar vo siine Offizier zum Ritter gschlage. Wil das Zit vergüüdet het, si e Huffe Manne verruckt worde und mehrer vo dene neue Ritter hai wäge däm dr Ditel nit brucht. Dr Hans Waldmaa drgege isch noch ere Aagoob vom Gerold Edlibach erst noch dr Schlacht vom Wilhelm Herter zum Ritter gschlage worde.
Am 22. Juni 1476 am Zwölfi hai sich d Eidgenosse in [[Schlachtordnung|Schlachtornig]] versammlet und aagfange dur e Birchewald, wo dr Galmwald und s Murteholz verbindet, vorzrucke. Wo si dr Find gseh hai, hai si s Schlachtgebät bättet. Es git verschiidnigi Bricht, ass dr Räge, wo die ganzi Nacht gfallen isch, um die Zit ufghört haig und d Sunne sig as guets Zeiche ufgfasst worde. An däm Zitpunkt si in dr burgundische Stellig nume d Artillerii und drei [[Ordonnanzkompanie]] gläge.
Im ''Zürcher Schilling'' het s e ganzsiitigi Abbildig, wo alles wo währed dr Schlacht bassiert isch, visuell zsämmefasst. D Handlig isch drbii nit punktförmig dargstellt, sondern mehrzitig und politisch korräkt noch de Bardeie ufdeilt.
D Chilledurmuhr vo [[Murten|Murte]] zeigt aa, ass d Schlacht am Zwölfi am Middag aagfange het. As „Houptsecher“ stoht die [[Niedere Vereinigung|Niideri Vereinigung]], wo mä an ihre Banner cha kenne, im Zentrum. D Eidgenosse, wo ufgrund vom Bündnis involviert gsi si – mä erkennt au si an ihre Bannerstosse vo linggs oben drzue. D Hauptlüt vo de grosse Abdeilige hai roti Jacken aa. D Eidgenosse (linggs obe) wärde vom Hans Waldmaa aagfüehrt, wo si Spiess hinder sich här schleift. Rächts vo ihm lauft dr Chasper vo Hertestei mit ere Hellebarde uf dr Achsle. Drunder marschiert dr Hans vo Hallwyl im Harnisch mit ere Armbrust. Wiiter linggs, am undere Rand vo dr Niidere Vereinigung, kämpft dr Wilhelm Herter mit em Spiess. Er isch ganz in Rot aazoge und het e Huet mit Fädere druf. Dr Wilhelm Herter cha mä ohni Zwiifel am Gardist mit dr schwarze Uniform kenne, wo hinder em här lauft. Obe rächts in dr Gruppe füehrt dr Oswald vo Dierstei, wo mä an siim Fäderbusch cha erkenne, d Riiterei. D flüchtende Burgunder und d Belagerigsdruppe vom Herzog vo Savoye si nit differenziert dargstellt.
Uf dr zitnöchste Abbildig vo dr Schlacht vo Murte, em Holzschnitt vom Meister B. in der pfettisheimsche Riimchronik vo 1477 [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/45/Conradus_Pfettisheims_Gedicht_ueber_die_Burgunderkriege_22.jpg]{{Toter Link|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/45/Conradus_Pfettisheims_Gedicht_ueber_die_Burgunderkriege_22.jpg |date=2019-09 }} stoht dr Wilhelm Herter, erkennbar an dr Huetfädere, rächts näben em Bärner Bannerdräger.
Dr Kampf het mit ere Kanonade aagfange und eme Schützefüürgfächt. Dr Chronist Petermaa Etterli verzellt, ass d Riiterei dur dr dichti Bulverrauch vorgstossen isch, het aber müesse uf d Vorhuet warte, wo dr Strooss nooch vormaschiert isch. Wil z hoch gschosse worden isch, si nume wenigi Riiter droffe worde. Zerst isch s dr Vorhuet nid glunge, dur e Grüenhag – ere Palisade – duurezbräche, wil sich die 2'000 Burgunder, wo dört stationiert gsi si, sich hefdig zur Wehr gsetzt hai. Mehreri Bricht verzelle, ass dr erst Aagriff gschiiteret siig.
D Eidgenosse si in dr Überzahl gsi und drotzdäm het die burgundischi Riiterei aagriffe. Dä [[Schweiz|Schwyzer]] under dr Füehrig vo ihrem [[Landammann|Landammaa]] Dietrich in dr Halde isch s glunge, dr Grüenhag umzgoh. Vermuetlig si si us dr Vorhuet vo dr erste Aagriffswälle rächts usbroche und dur dr dief sogenannti Burggrabe dr Artillerii in Rugge gfalle. Zur gliiche Zit het mä im burgundische Lager Alarm gschlage. Öbbe 4'000 Druppe het dr Troylo da Rossano no chönne sammle und si in d Schlacht wärfe. Doch dr Gwalthuffe vo de Eidgenosse isch scho zum e Grüenhag glofe und het en zsämmedruckt. In der Panik hai d Burgunder ihri [[Büchse]] vil z früeh abgschosse. Denn hai d Masse vo de [[Hellebarde|Halpartiere]] (öbbe 15'000) über s burgundische Lager chönne härfalle. D Vorhuet isch südlig vo Murte gege s II. Korps vo de [[Lombardei|Lombarde]] losgange und het se in See gschupft. D Garnison vo dr Stadt Murte het en Usfall gege d Lombarde gmacht und brobiert, mit zwei Schiff die schwümmende Flüchtende z döde. Währed dr Gwalthuffe uf s Lager bi Meyriez losgangen isch, het d Riiterei d Stellige vom Herzog uf em Bodemünzi aagriffe. Die änglische Bogeschütze und d [[Bogenschütze|Bogeschütze]] vo dr Garde hai dört no brobiert, Widerstand z leiste, doch si si vo dr Riiterei überrumplet und ihri Hauptlüt, dr Grimberghe, dr Georges de Rosimbois und e Herzog vo Somerset si au umchoo.
Dr Karl dr Küehni het underdesse dr Räst vo siine Druppe gsammlet, wohrschiinlig die Berittene vom I. und III. Korps, und si si gflüchdet. D Büti isch z Murte vil chliiner gsi as z Grandson, isch schiint s aber doch beachtlig gsi. Die iidrucksvolle Räst vo der so genannte Burgunderbüti cha mä no hüte verstreut vor allem in historische Museä in dr Schwiiz, z Östriich und z Dütschland aaluege. S bedütendste Konvolut isch im historische Museum z [[Bern|Bärn]].
=== Folge ===
Mit em Siig in dr Entscheidigsschlacht vo de [[Burgunderkriege|Burgunderchrieg]] hai d Eidgenosse s Ändi vom burgundische Staat vorbereitet. Si hai Frankriich dr Wäg zur Vormacht in Westeuropa ufgmacht, und Östriich het siini Bsitz in de Niiderlande chönne erwärbe.
D Eidgenosse hai sich dank dr Überlägeheit vo ihre Fuessdruppe as europäischi Militärmacht etabliert und si vo denn aa hüfig in fremden Dienst as Söldner aagworbe worde. D Gschicht vo de schwiizerische [[Reisläufer]] foot in dere Zit aa und het bis zum [[Krimkrieg|Krimchrieg]] duurt.
== D Legände vom Murteläufer ==
E Legände verzellt über en eidgenössische Läufer, wo, ähnlig wie dr grad so sagehafti [[Pheidippides]], mit eme Lindezwiig in dr Hand d Strecki vo Murte uf [[Freiburg im Üechtland|Fryburg]] (öbbe 17 km) ohni aazhalte gloffe isch, zum dr Usgang vo dr Schlacht z verkünde. Won er aacho isch het er no chönne „Siig, Siig!“ rüefe und isch denn dod zsämmebroche. An dere Stelle isch e Baum pflanzt worde, die sogenannti „Murtelinde“, und wo die vor e baar Johr abgstorben isch, het mä sä dur e Dänkmol vor em Roothuus ersetzt. Us dr Murtnerlinde het mä siibe Bäumli chönne züchte, wo mä hüte z Murte und z Fryburg uf em Roothuusblatz cha aaluege. Em Läufer z Ehre wird sit 1933 jedes Johr dr Murtelauf duregfüehrt.
== Litratur ==
* {{HLS|8884|Murten, Schlacht bei|Autor= Christian Folini}}
* Gerrit Himmelsbach: ''‚Je lay emprins – ich habs versucht‘. Murten, 22. Juni 1476.'' In: Stig Förster, Markus Pöhlmann, Dierk Walter (Hrsg.): ''Schlachten der Weltgeschichte. Von Salamis bis Sinai.'' München 2001, S. 109−122.
* Georges Grosjean: ''Die Murtenschlacht. Analyse eines Ereignisses.'' In: ''Die Murtenschlacht. Eine Schweizer Ereignis in Europas Geschichte zwischen Mittelalter und Neuzeit 1476−1976.'' Internationales Kolloquium zur 500-Jahr-Feier der Schlacht bei Murten. Murten 23.−25. April 1976 (Archiv des historischen Vereins des Kantons Bern 60). Bern 1976, S. 35−90.
* Hans Rudolf Kurz: ''Schweizerschlachten.'' Zweite, bearbeitete und erweiterte Auflage. Francke, Bern 1977.
* Gottlieb Friedrich Ochsenbein: ''Die Urkunden der Belagerung und Schlacht von Murten.'' Freiburg 1876 ([https://archive.org/details/bub_gb_rUcLAAAAIAAJ Digitalisat]).
* Theodor Schön: ''Wilhelm Herter von Herteneck.'' In: ''Reutlinger Geschichtsblätter'' 5, 1894, S. 96.
== Weblingg ==
{{Commonscat|Battle of Morat}}
* [https://www.murtenpanorama.ch/ murtenpanorama.ch – S Panorama vo dr Schlacht bi Murte]
* [https://www.seeland-museum.ch/themen/burgund/buw05.htm D Schlacht vo Murte]
{{Übersetzungshinweis|de|Schlacht_bei_Murten|dütsch|85839528}}
[[Kategorie:Schlacht (Alti Eidgenosseschaft)|Murte]]
[[Kategorie:Schlacht im Middelalter|Murten]]
[[Kategorie:Murte]]
[[Kategorie:Burgunderchrieg]]
esb25kg585a0mh48ze5kdc26662c7px
Zeittafel Weltgeschichte
0
41411
1086067
1085819
2026-07-03T23:09:00Z
Jcb
356
1086067
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Zytdafele Wältgschicht}}
== Ur- un Friegschicht ==
{|class="wikitable" cellpadding="3" width="80%"
|- valign="top"
|colspan="2"|Stammesgschicht vum [[Mensch|Mänsch]]
|''Homo rudolfensis'' vor 2,5 bis 1,8 Mio. Johr <br />''Homo habilis'' vor 2,1 bis 1,5 Mio. Johr <br />''Homo erectus'' vor 1,9 Mio. bis 300.000 Johr <br />''Homo ergaster'' vor 1,9 bis 1,4 Mio. Johr <br />''Homo antecessor'' vor 780.000 bis 500.000 Johr <br />''Homo heidelbergensis'' vor 600.000 bis 200.000 Johr <br />''Homo rhodesiensis'' vor 300.000 bis 125.000 Johr <br />''Homo neanderthalensis'' vor 230.000/130.000 bis 30.000 Johr <br />''Homo floresiensis'' vor 95.000 bis 17.000 Johr<br />''Homo sapiens'' syt 160.000 Johr
|- valign="top"
|rowspan="3" width="20%"|[[Altsteinzeit|Altstaizyt]] (Palaeolithikum)
|width="10%"|[[Altpaläolithikum]]
|width="50%"|Afrika („Early Stone Age“) vor 2,5 Millione Johr <br /> Weschtasie vor 1,8 Millione Johr <br /> Noche Oschte vor 1,6 Millione Johr <br /> Südeuropa vor 1,2 Millione Johr <br /> Mitteleuropa vor rund 600.000 Johr
|- valign="top"
|[[Mittelpaläolithikum]]
|Afrika („Middle Stone Age“) vor 300.000 bis vor 50.000 Johr<br />Europa vor 200.000 bis vor 45.000 Johr
|- valign="top"
|[[Jungpaläolithikum]]
| Afrika („Later Stone Age“) vor 50.000 Johr bis vor 10.000 Johr<br />Europa vor 45.000 bis vor 10.000 Johr
|- valign="top"
|colspan="2"|Keramik us Ton
| Mitteleuropa 24.000 Johr v. Chr.<br />China 20.000 Johr v. Chr.<br />Japan 13.000 Johr v. Chr.<br />Sibirie 13.000 Johr v. Chr.<br />Afrika (Mail) 10.000 Johr v. Chr.<br />Amerika um 3900 v. Chr.<br />Ozeanie um 1600 v. Chr. (Lapita-Kultur)
|- valign="top"
|colspan="2"|[[Mittelsteinzeit|Mittelstaizyt]] (Mesolithikum)
|Levante vor 20.000 bis vor 10.000 Johr <br /> Mitteleuropa vor 10.000 bis vor 5000 Johr
|- valign="top"
|colspan="2"|[[Jungsteinzeit|Jungstaizyt]] (Neolithikum)
|Noche Oschte 9500 v. Chr. <br /> Mitteleuropa 5500 v. Chr. <br /> Nordeuropa 4300 v. Chr. <br /> Nordindie 7000 v. Chr. bis 3000 v. Chr.
|- valign="top"
|colspan="2"|Uusbraitig vum modärne Mänsch uf dr Ärd
|Afrika vor 160.000 Johr <br /> Südasie vor 70.000 Johr <br /> Auschtralie vor 45.000 Johr <br /> Nordasie vor 35.000 Johr <br /> Noche Oschte vor 45'000 Johr <br /> Europa vor 40'000 Johr <br /> Nord un Südamerika: in drei Wälle syt rund 15.000 v. Chr.
|- valign="top"
|colspan="2"|[[Neolithische Revolution|Neolithischi Revolution]]
|[[Kleinasien|Chliiasie]] um 10'000 v. Chr. <br /> China um 10'000 v. Chr. <br /> Mittelamerika um 8000 v. Chr. <br /> Neuguinea um 8'000 v. Chr.
|- valign="top"
|colspan="2"|Domeschtizierig vu Huus- un Nutzdier
|vor 30000 Johr: [[Haushund|Hund]] (Europa, Afrika, Asie)<br />vor 11000 Johr: [[Hausschaf|Schof]] (Weschtasie: Nordweschtiran un Anatolie)<br />vor 11000 Johr: [[Hausschwein|Söu]] (Vorderasie, China)<br />vor 11000 Johr: [[Hausziege|Gaiß]] (Weschtasie: Iran)<br />vor 10000 Johr: [[Hausrind|Rind]] (Noche Oschte)<br />vor 9500 Johr: [[Hauskatze|Chatz]] (Levante, Zypere)<br />vor 8000 Johr: [[Zebu]] (Pakischtan)<br />vor 8000 Johr: [[Haushuhn|Huen]] (Sidoschtasie)<br />vor 7000 Johr: [[Meerschweinchen|Meerseili]] (Peru)<br />vor 7000 Johr: [[Hausesel|Esel]] (Nordoschtafrika)<br />vor 6300 Johr: [[Wasserbüffel|Wasserbiffel]] (Weschtindie)<br />vor 6000 Johr: [[Alpaka]] (Peru)<br />vor 5000–6000 Johr: [[Hauspferd|Ross]] (Kasachischi/Ukrainischi Steppe)<br />vor 5500 Johr: [[Balirind]] (Indonesie)<br />vor 5000 Johr: [[Lama]] (Nordchile/Nordweschtargentinie)<br />vor 5000 Johr: [[Hausgans|Gans]] (Egypte)<br />vor 5000 Johr: [[Seidenspinner|Sydespinner]] (China)<br />vor 5000 Johr: [[Rentier|Rendier]] (Russland/Skandinavie)<br />vor 5000 Johr: [[Trampeltier|Trampeldier]] (Mongolei/Nordchina)<br />vor 5000 Johr: [[Yak]] (Tibet/Qinghai)<br />vor 4500 Johr: [[Haustaube|Dube]] (Vordere Oriänt)<br />vor 4000 Johr: [[Karpfen|Karpfe]]/Koi (China/Europa)<br />vor 3000 Johr: [[Hausente|Änte]] (China / Europa)<br />vor 3000 Johr: [[Dromedar]] (Sidarabie)<br />vor 2500 Johr: [[Frettchen|Frettli]] (Egypte)<br />vor 2200 Johr: [[Pute|Druthuen]] (Mexiko)<br />vor 1000 Johr: [[Goldfisch]] (China)
|- valign="top"
|colspan="2"|Domeschtizierig vu Nutzbflanze
|Vorderasie (fruchtbare Halbmond): ab 8500 v. Chr.: [[Weizen|Waise]], [[Gerste|Gäärschte]], [[Roggen|Rogge]], Erbse, Linse, Ackerbohne, Kichererbse, [[Lein|Flags]])<br />China: ab 8000 v. Chr. [[Reis|Ryys]] ''(Oryza sativa ssp. japonica)'', ab 6000 v. Chr. [[Hirse]], u. a. ''Panicum miliceum'' un ''Setaria italica'', [[Hanf|Hamf]], ab 2500 v. Chr. [[Sojabohne]]<br />Mittelamerika: ab 8000 v. Chr. Kürbis (Cucurbita), ab 7000 v. Chr. [[Mais|Wälschchorn]] (Zea mays)<br />Sidamerika: ab 7000 v. Chr., u. a. [[Kartoffel|Härdepfel]] ''(Solanum tuberosum)'', Maniok ''(Manihot exculenta)'', Erdnuss ''(Arachis hypogaea)'', Bohne ''(Phaseolus)'', ab 5000 v. Chr. Paprika / Chili, ab 3000 v. Chr. Quinoa ''(Chenopodium quionoa)'', Amaranth ''(Amarantahus cadautus)'', Tomate, [[Baumwolle|Böuwulle]]<br />Sideschtlig Nordamerika: ab 3000 v. Chr. Sunneblueme ''(Helianthus)''<br />Afrika: [[Hirse]], u. a. ab 2500 v. Chr. ''Pennisetum glaucum,'' 2000 v. Chr. ''Sorghum'', Tef ''(Eragrostis)'', ''Eleusine'', ''Digitaria'', ab 1700 v. Chr. Afrikanische Ryys ''(Oryza glaberrima)'', Yams ''(Dioscorea rotundata)'', [[Kaffee]]<br />Neiguinea: ab 5000 v. Chr.: Sagopalme, Zuckerrohr ''(Saccharum officinarum),'' Yams ''(Dioscorea esculenta)'', Banane ''(Musa acuminata)'', Taro ''(Colocasia esculenta)''<br />Indie: ab 6500 v. Chr. [[Reis|Ryys]] ''(Oryza sativa ssp. indica),'' ab 3000 v. Chr. Hirse, u. a. ''Panicum sumatrense'', Munghobohne ''(Vigna mungo)'', Sesam ''(Sesamum indicum)'', Buechwaise ''(Fagopyrum esculentum)''
|}
== Altertum ==
{|class="wikitable" cellpadding="2" width="80%"
|- valign="top"
|width="30%"|[[Bronzezeit|Bronzezyt]]
|width="50%"|[[Mesopotamien|Mesopotamie]] 3500 v. Chr. bis 1000 v. Chr. <br /> [[Altes Ägypten|Ägypte]] 2700 v. Chr. bis 1000 v. Chr. <br /> Ägäis 3000 v. Chr. bis 1000 v. Chr. <br /> Mitteleuropa 2200 v. Chr. bis 800 v. Chr. <br /> Nordeuropa 1800 v. Chr. – 530 v. Chr. <br /> Asie 3500 v. Chr. bis 500 v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Eisenzeit|Yysezyt]]
|width="50%"|Noche Oschte 1300–600 v. Chr. <br /> Südeuropa 1000 v. Chr. – 3. Jh. v. Chr. <br /> Mitteleuropa 800 v. Chr. – 1. Jh. v. Chr. <br /> Nordeuropa 5. Jh. v. Chr. bis 8. Jh. n. Chr. <br /> China 600 v. Chr. bis 3. Jh. v. Chr. <br /> Indie 1300 v. Chr. bis 3. Jh. v. Chr. <br /> Afrika 1000 v. Chr. – 400 n. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|Ur- un Friegschicht vu Nord- un Südamerika
|width="50%"|Lithic stage (vor 8000 v. Chr.) <br /> Archaic stage (8000 v. Chr. — 1000 v. Chr.) <br /> Formative stage (2000 v. Chr. — 500 n. Chr.) <br /> Classic stage (800—1200) <br />Post-Classic stage (1200 bis zue dr jewylige Aachumft vu dr Europäer)
|- valign="top"
|width="30%"|Entwicklig vu dr [[Schrift]]
|width="50%"|Südoschteuropa 5300 v. Chr. <br /> [[Mesopotamien|Mesopotamie]]/Ägypte 3. Jt. v. Chr. <br /> China 2. Jt. v. Chr. <br /> [[Indus]]kultur 2500 v. Chr. <br /> Mittelamerika 3. Jh. v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|Erfindig vum Hokepflueg
|width="50%"|Mitti 5. Johrdöusert v. Chr. (Mitteleuropa)
|- valign="top"
|width="30%"|Erfindig vum Rad
|width="50%"|Mitti 4. Johrdöusert v. Chr. (Mesopotamie, Mitteleurop, Oschteuropa)
|- valign="top"
|width="30%"|Mesopotamischi Hochkulture
|width="50%"|[[Sumer]] 3500 v. Chr. – 2000 v. Chr.<br /> [[Akkad]] 2350 bis 2200 v. Chr. <br /> [[Babylon]] 19. Jh. v. Chr. – 539 v. Chr. <br /> [[Assyrien|Assyrie]] 17. Jh. v. Chr. – 7. Jh. v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Phönizier]]
|width="50%"|Stadtstaate Sidon, Tyros, Byblos ca. 1500 v. Chr. – 8. Jh. v. Chr.<br /> Phönizischi Kolonisation ca. 1100 v. Chr. – 8. Jh. v. Chr.<br /> [[Karthago]] ca. 800 v. Chr. - 146 v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|s [[Altes Ägypten|Alt Ägypte]]
|width="50%"|[[Altes Reich (Ägypten)|s Alt Rych]] 2707–2216 v. Chr. <br /> [[Mittleres Reich (Ägypten)|s Mittler Rych]] 2137 - 1781 v. Chr. <br /> [[Neues Reich (Ägypten)|s Nei Rych]] 1550 v. Chr. - 1070 v. Chr.<br />[[Spätzeit (Ägypten)|Spootziit]] 664 v. Chr. – 332 v. Chr.<br /> [[Griechisch-römisches Ägypten|Griechisch-römischi Ziit]] 332 v. Chr. - 642 n. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Persien|Persie]]
|width="50%"|Achämeniderych 550 v. Chr. - 330 v. Chr. <br />Seleukiderych 305 v. Chr. - 129 v. Chr.<br />Partherreich 240 v. Chr. – 224 n. Chr.<br />Sassaniderych 224 – 651
|- valign="top"
|width="30%"|Uusbraitig vu dr [[Indogermanen|Indogermane]]
|width="50%"|syt em 4. Jt. v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Antikes Griechenland|Griechischi Antike]]
|width="50%"|Mykenischi Zyt (ca. 1680/1600 v. Chr. – ca. 1200 v. Chr.) <br /> Dunkli Johrhundert (12. Jh. v. Chr. – 8. Jh. v. Chr.) <br /> Archaischi Zyt (ca. 700–500 v. Chr.) <br /> Klassischi Zyt (um 500–336/323 v. Chr.) <br /> [[Hellenismus]] (336–30 v. Chr.) <br /> Ionischi Kolonisation (11. Jh. v. Chr. – 10. Jh. v. Chr.) <br /> Großi Kolonisation (8. Jh. v. Chr. – 6. Jh. v. Chr.)
|- valign="top"
|width="30%"| [[Römisches Reich|Remischs Rych]]
|width="50%"|Chenigszyt 7. Jh. v. Chr. – 509 v. Chr. <br /> Republik 509 v. Chr. - 27 v. Chr. <br /> Chaiserzyt 27 v. Chr. – 395 n. Chr. <br /> [[Weströmisches Reich|Weschtremisch Rych]] 395–476
|- valign="top"
|width="30%"| [[Antoninische Pest|Antoninischi Pescht]]
|width="50%"|165 bis 180 (Massestärbe im Remische Rych, wahrschyns dur di [[Pocken|Schwarze Blootere]]
|- valign="top"
|width="30%"| Uusbraitig vum [[Christentum|Chrischtetum]]
|width="50%"|syt em 1. Jh. n. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"| [[Justinianische Pest|Justinianischi Pescht]]
|width="50%"|541–770
|- valign="top"
|width="30%"|Rytervelker
|width="50%"|Skythe 8. Jh. v. Chr. – 3. Jh. v. Chr.<br />Sarmate 3. Jh. v. Chr. – 4. Jh. v. Chr.<br />[[Hunnen|Hunne]] 4./5. Jh.<br />[[Awaren|Aware]] 6. Jh. – 9. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[China]]
|width="50%"|Xia-Dynaschti ab 1766 v. Chr. – ca. 1570 v. Chr. <br /> [[Shang-Dynastie|Shang-Dynaschti]] ca. 1570–1066 v. Chr. <br /> [[Zhou-Dynastie|Zhou-Dynaschti]] 1045–221 v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Japan]]
|width="50%"|Jōmon ca. 7000–300 v. Chr. <br />Yayoi ca. 300 v. Chr. – 300 n. Chr. <br />Kofun (Yamato) ca. 300–645 <br />Asuka Ende 6. Jh. – 710 <br />Nara 710–794 <br />Heian 794–1185 <br />Fujiwara-Zyt 866–1160 <br />Insei-Zyt 1086–1156
|- valign="top"
|width="30%"|[[Korea]]
|width="50%"|Prehistorischs Korea: Jeulmun-Zyt (8000–1500 v. Chr.), Mumun-Zyt (1500–300 v. Chr.)<br />Antike: Jin-guk (3.–2. Jh. v. Chr.), Go-Joseon (2333? – 108 v. Chr.)<br />Proto-Drei-Rych: Buyeo (2. Jh. v. Chr. – 494 n. Chr.), Goguryeo (37 v. Chr. – 668 n. Chr.), Okjeo (2. Jh. v. Chr. – 5. Jh. n. Chr.), Dongye (3. Jh. v. Chr. – 5. Jh. n. Chr.), Mahan (1. Jh. v. Chr. – 3. Jh. n. Chr.), Byeonhan (1.–4. Jh. n. Chr.), Jinhan (1.–4. Jh. n. Chr.), Lelang/Lintun/Xuantu/Zhenfan (108 v. Chr. – 313 n. Chr.)<br />Zyt vu dr Drei Rych: Goguryeo (37 v. Chr. – 668 n. Chr.), Baekje (18 v. Chr. – 660 n. Chr.), Silla (57 v. Chr. – 935 n. Chr.), Gaya (42/370 – 562 n. Chr.)
|- valign="top"
|width="30%"|[[Indien|Indie]]
|width="50%"|Induskultur 2800–1800 v. Chr. <br /> Vedischi Zyt 1500 v. Chr. – 5. Jh. v. Chr.<br /> Klassischi Zyt 4. Jh. v. Chr. – 6. Jh. n. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|Uusbraitig vum [[Buddhismus]]
|width="50%"|ab em 6. Jh. v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Konfuzius|Konfuzianismus]]
|width="50%"|ab em 5. Jh. v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Daoismus]]
|width="50%"|ab em 4. Jh. v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Austronesische Sprachen|Austronesischi]] Expansion
|width="50%"|[[Taiwan]] 4000 v. Chr. <br /> [[Philippinen|Nord-Philippine]] 3000 v. Chr. <br /> [[Philippinen|Süd-Philippine]], Sulawesi, Borneo, Timor 2500–2000 v. Chr. <br /> [[Melanesien|Melanesie]], [[Neuguinea|Neiginea]] 1200 v. Chr. <br /> Java, [[Sumatra]], Malaiischi Halbinsle 1000 v. Chr. <br /> Mariane, [[Mikronesien|Mikronesie]] 1000 v. Chr. <br /> [[Hawaii]], [[Polynesien|Ost-Polynesie]], [[Osterinsel|Osterinsle]] 300–400 n. Chr. <br /> [[Madagaskar]] 700 n. Chr. <br /> [[Neuseeland|Neiseeland]] 1200 n. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|Uusbraitig vu dr Bantu in Afrika
|width="50%"|ab 1000 v. Chr.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Maya]]
|width="50%"|Frieji Präklassik ca. 3000–900 v. Chr. <br /> Mittleri Präklassik ca. 900–400 v. Chr. <br /> Spoti Präklassik ca. 400 v. Chr. – 250 n. Chr.
|}
== Mittelalter ==
{|class="wikitable" cellpadding="2" width="80%"
|- valign="top"
|width="30%"|[[Byzantinisches Reich|Byzantinischs Rych]]
|width="50%"|395–1453
|- valign="top"
|width="30%"|[[Völkerwanderung|Velkerwanderig]]
|width="50%"|4.–6. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Chrischtlig [[Mittelalter]]
|width="50%"|Friemittelalter 6. Jh. bis 10. Jh. <br /> Hochmittelalter 10. Jh. bis ca. 1250 <br /> Spotmittelalter ca. 1250 bis ca. 1500
|- valign="top"
|width="30%"|[[Wikinger]]zyt
|width="50%"|800–1050<br />Island (870, Gardar Svavarsson)<br />Grönland (875, Gunnbjörn Úlfsson)<br />Nordamerika (986, Bjarni Herjúlfsson / 1000, Leif Eriksson)
|- valign="top"
|width="30%"|[[Heiliges Römisches Reich|s Hailig Remisch Rych]]
|width="50%"|962–1806
|- valign="top"
|width="30%"|[[Russland]]
|width="50%"|Rych vu Kiew 980–1240<br />[[Goldene_Horde|Guldeni Horde]] 1237/1240–1480
|- valign="top"
|width="30%"|[[Kreuzzug|Chryzzig]]
|width="50%"|1096–1270
|- valign="top"
|width="30%"|[[Pest|Großi Pescht (Schwarze Dod)]]
|width="50%"|1347–1353
|- valign="top"
|width="30%"|[[Hanse]]
|width="50%"|12.–17. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Islamische Expansion|Uusbraitig vum Islam]]
|width="50%"|ab em 7. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Afrika
|width="50%"|Rych vu Kanem um 600 v. Chr. bis 1900<br />Rych vu Aksum 1.–7. Jh.<br />Rych vu Ghana 5 Jh. bis 1076<br />[[Swahili]]-Kultur 10.–18. Jh.<br />Rych vu Mali 13.–15. Jh.<br />Munhumutapa-Rych (Groß-Simbabwe) 13.–15. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Transsahara-Handel
|width="50%"|5.–16. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Mongolei|Mongolerych]]
|width="50%"|1206–1480
|- valign="top"
|width="30%"|[[Seidenstraße|Sydestroß]]
|width="50%"|2. Jh. v. Chr. – 16. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Sidoschtasie
|width="50%"|Funan 9.–14. Jh.<br />Srivijaya 7.–13. Jh.<br />Champa 9.–10. Jh.<br />Khmer-Riich (Angkor) 9.–14. Jh.<br />Bagan 1044–1287<br />Sukhothai 13.–15. Jh<br />Majapahit 1293–16. Jh.<br />Ayutthaya 1351–1767<br />Sultanat vu Malakka (1402–1511)<br />Taungu-Dynaschti 1486–1752
|- valign="top"
|width="30%"|[[Maya]] (Mexiko)
|width="50%"|Frieji Klassik (ca. 250–600 n. Chr.)<br /> Spoti Klassik (ca. 600–900 n. Chr.) <br /> Poschtklassik (ca. 900–1511)
|- valign="top"
|width="30%"|[[Azteken|Azteke]] (Mexiko)
|width="50%"|12.–16. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Inka]] (Härchumft vu Peru)
|width="50%"|13.–16. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Persie
|width="50%"|[[Islam]] ([[Umayyaden|Umayyade]] 661–750; [[Abbasiden|Abbaside]] 749–857)<br /> Lokaldinaschtie 681 – 1191 (Samanide 819–1005, Tahiride 821–873, Saffaride 861–1003, Buyide 930–1062, Ziyaride 931–1090)<br /> Ufstig vu dr zäntralasiatische Nomade (Ghaznawide 977–1186, [[Seldschuken|Seldschuke]] 1038 bis 1186, Choresm-Schah 1077–1231, Ghuride 1157–1215, [[Mongolen|Mongole]] ab 1221, [[Il-Khanat|Ilchane]] 1256–1335, [[Tamerlan|Timuride]] 1370–1507)
|- valign="top"
|width="30%"|Indie
|width="50%"|Indischs Mittelalter 6. Jh. – 1206 <br /> Sultanat vu Delhi 1206–1526 (Sklavedynaschti 1206–1290, Khalji-Dynaschti 1290–1320, Tughluq-Dynaschti 1320–1413, Sayyid-Dynastie 1414–1451, Lodi-Dynaschti 1451–1526)<br />Bahmani-Sultanat 1345/1347–1490<br />Vijayanagar 1336/46–1565
|- valign="top"
|width="30%"|China: Chaiserzyt
|width="50%"| [[Qin-Dynastie|Qin-Dynaschti]] (221–207 v. Chr.) <br /> [[Han-Dynastie|Han-Dynaschti]] (206 v. Chr.–220 n. Chr.) <br /> Zyt vu dr Drei Rych (220–280) <br /> Jin-Dynaschti (265–420) <br /> Di Sidlige un Nerdlige Dynaschtie (420–581) <br /> Sui-Dynaschti (581–618) <br /> Tang-Dynaschti (618–907) <br /> Di fimf Dynaschtie un zeh Chenigrych (907–960) <br /> Song-Dynaschti (960–1279) <br /> [[Yuan-Dynastie|Yuan-Dynaschti]] (1279–1368) <br /> [[Ming-Dynastie|Ming-Dynaschti]] (1368–1644) <br /> [[Qing-Dynastie|Qing-Dynaschti]] (1644–1911)
|- valign="top"
|width="30%"|[[Zheng He]]
|width="50%"| Sibe Raise (1405–1433): Vietnam, Java, Malakka, Thailand, Indie, Sri Lanka, Persische Golf, Afrika (Golf vu Mosambik)
|- valign="top"
|width="30%"|[[Japan]]
|width="50%"|Kamakura 1185–1333<br />Nord- un Sidhof 1333–1392<br />Muromachi 1338–1573<br />Zyt vu dr Rych im Stryt 1477–1573
|- valign="top"
|width="30%"|[[Korea]]
|width="50%"| Nord- un Sidstaate: Verainigts Silla (668–935), Balhae (698–926)<br />Speteri Drei Rych: Speters Baekje (892–936), Speters Goguryeo (901–918), Verainigts Silla (668–935)<br />Staate vu dr Rychsainhait: Goryeo (918–1392), Joseon (1392–1897), Chaiserrych Korea (1897–1910)
|}
== Neizyt ==
{|class="wikitable" cellpadding="2" width="80%"
|- valign="top"
|width="30%"|[[Osmanisches Reich|Osmanischs Rych]]
|width="50%"|1299–1923 <br /> ab 1923 Republik [[Türkei]]
|- valign="top"
|width="30%"|Zytalter vu dr Entdeckige dur Europäer
|width="50%"|15.–17. Jh.<br />[[Kanarische Inseln|Kanare]] 1402<br />[[Madeira]] 1420<br />[[Azoren|Azore]] 1427<br />Kap Bojador ([[Demokratische Arabische Republik Sahara|Weschtsahara]]) 1434 (Gil Eanes)<br />Cap Blanc ([[Mauretanien|Mauretanie]]) 1441 (Nuno Tristão un Antão Gonçalves)<br />[[Sierra Leone]] 1440 (Gil Eanes)<br />Cap Vert ([[Senegal]]) 1444 (Dinis Dias)<br />[[Gambia]] 1446 (Nuno Tristão)<br />[[Kap Verde|Kapverde]] 1458<br />[[Ghana|Goldkischte]] 1470<br />[[Kongo (Fluss)|Kongo]] 1483 (Diogo Cão)<br />Kap Cross ([[Namibia]]) 1486 (Diogo Cão)<br />Erschti Umsägelig vum Sidspitz vu Afrika dur dr Bartolomeu Dias 1487/88<br />Seeweg uf [[Indien|Indie]] dur dr [[Vasco da Gama]] 1497/98<br />Entdeckig vu Amerika dur dr [[Christoph Kolumbus]] 1492<br />Nordamerika 1497 (Giovanni Caboto)<br />[[Brasilien|Brasilie]] 1500 (Pedro Álvares Cabral)<br />Erschti Wältumsegelig dur dr [[Ferdinand Magellan]] 1519–1522<br />[[Neuguinea|Neiginea]] 1526 ([[Jorge de Meneses]])<br />[[Australien|Auschtralie]] 1606 (Willem Jansz)<br />[[Neuseeland|Neiseeland]] 1642 ([[Abel Tasman]])<br />[[Antarktika]] 1820 (Fabian von Bellingshausen )
|- valign="top"
|width="30%"|[[Kolonialismus]]
|width="50%"|15.–20. Jh.<br />Vertrag vu Tordesillas zwische Spanie un Portugal 1494<br />Spanischi Conquistadores 16./17. Jh.<br />Eroberig vum Aztekerych dur d Spanier unter em [[Hernán Cortés]] 1519–21<br />Eroberig vum Inkarych dur d Spanier unter em Francisco Pizarro 1532–36<br />Eroberig vu Nordamerika 17./18. Jh.<br />Eroberig vu Indie dur di Britisch Oschtindie-Kompani 1756–1858<br />Eroberig vu [[Australien|Auschtralie]] ab 1788<br />[[Imperialismus]] 19. Jh.<br />Kongokonferenz 1884/85
|- valign="top"
|width="30%"| Columbian Exchange
|width="50%"|Dier us dr Alte Wält, wu in di Nei Wält chuu sin: [[Altweltkamele|Kamel]], [[Hauspferd|Ross]], [[Hausesel|Esel]], [[Hausschwein|Sei]], [[Hausrind|Rinder]], [[Hausziege|Gaiße]], [[Hausschaf|Schof]], [[Westliche Honigbiene|Biine]] <br />Dier us dr Neie Wält, wu in di Alt Wält chuu sin: [[Truthuhn|Druthuen]], [[Lamas (Gattung)|Lama]], [[Alpaka]], [[Meerschweinchen|Meerseili]] <br />Bflanze us dr Alte Wält, wu in di Nei Wält chuu sin: [[Reis|Ryys]], [[Weizen|Waise]], [[Gerste|Gäärschte]], [[Saat-Hafer|Haber]], [[Roggen|Rogge]], [[Rübe|Ruebe]], [[Zwiebel|Zibele]], [[Kohl|Chrut]], [[Kopfsalat|Chopfsalat]], [[Pfirsich|Bfirschig]], [[Birnen|Bire]], [[Zuckerrohr]], [[Weintraube|Räbe]], [[Speiserübe|Wyssi Ruebe]], [[Kaffee]], [[Bananen|Banane]], [[Orange (Frucht)|Orasche]] <br />Bflanze us dr Neie Wält, wu in di Alt Wält chuu sin: [[Mais|Wälschchor]], [[Kartoffel|Härdepfel]], [[Erdnuss]], [[Tomate]], [[Kürbisse|Chirbis]], [[Ananas]], [[Papaya]], [[Avocado]], [[Phaseolus]], [[Kakao]], [[Paprika]], [[Süßkartoffel|Sießhärdepfel]], [[Tabak|Dubak]], [[Vanille (Gewürz)|Vanille]], [[Chinarindenbäume|Chinarinde]], [[Maniok]] <br />Chrankete us dr Alte Wält, wu in di Nei Wält chuu sin: [[Tuberkulose]], [[Cholera]], [[Beulenpest|Pescht]], [[Pocken|Schwarzi Blotere]], [[Gelbfieber|Geelfieber]], [[Masern|Masere]], [[Malaria]] <br />Chrankete us dr Neie Wält, wu in di Alt Wält chuu sin: e [[Syphilis]]-Stamm (umstritte), [[Chagas-Krankheit|Chagas-Chranket]]
|- valign="top"
|width="30%"|[[Epidemie|Epidemie dur Kolonisation]]
|width="50%"|Epidemie dur europäischi Kolonisation, z. B. Schwarzi Blootere, Grippe, Windpocke, Masere<br />[[Pocken|Schwarzi Blootere]]: Karibik ab 1509, Mittelamerika ab 1520, Nordamerika ab 1633, Auschtralie ab 1789<br />[[Masern|Masere]]: Santo Domingo 1519, Mittelamerika 1523, Mexiko 1531, Hawaii 1848, Fidschi 1874
|- valign="top"
|width="30%"|Transatlantische [[Sklaverei|Sklavehandel]]
|width="50%"|16.–19. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Südamerika|Sidamerika]]
|width="50%"|Vizechenigrych Neispanie 1535–1822<br />Vizechenigrych Peru 1542–1824/25<br />Vizechenigrych Neigranada 1717–1819<br />Vizechenigrych Río de la Plata 1776–1814<br />s kolonial Brasilie 1500–1815<br />Chenigrych Brasilie 1815–1822
|- valign="top"
|width="30%"|Persie
|width="50%"|[[Safawiden|Safawide]] 1501 – 1722 <br />Hotaki-Dinaschty 1709 – 1738 <br /> Afscharide 1736 – 1796 <br /> Zand-Dinaschty 1750 – 1794 <br /> [[Kadscharen|Kadschare]] 1779 – 1925
|- valign="top"
|width="30%"|[[Indien|Indie]]
|width="50%"|Mogulrych 1526–1857<br />Maratha 1674–1818
|- valign="top"
|width="30%"|Afrika
|width="50%"|Kongo-Rych: 14.–18. Jh.<br />Mutapa-Rych 15.–18. Jh.<br />Rych Wadai: 15. Jh. bis 1909<br />Songhai-Rych: 1465 bis 1591<br />Chenigrych Luba: 16.–19. Jh.<br />Kuba-Federation: 17.–19. Jh.<br />Chenigrych Barotse: 17. Jh. bis 1890<br />Chenigrych Madagaskar: 1787–1897<br />Chenigrych Zululand: 1820 bis 1887<br />Matabele-Chenigrych: 1837–1893
|- valign="top"
|width="30%"|[[Renaissance]] un [[Humanismus]]
|width="50%"|15./16. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Reformation]] un [[Gegenreformation|Gegereformation]]
|width="50%"|1517–1648
|- valign="top"
|width="30%"|Hexeverfolgige
|width="50%"|1450–1750
|- valign="top"
|width="30%"|[[Russland]]
|width="50%"|[[Großfürstentum Moskau|Großfirschtedum Moskau]]<br />Zaredum Russland 1547–1720<br />Eroberig vu Sibirie 16./17. Jh.<br />Chaiserrych Russland 1720–1917<br />[[Russische Revolution|Oktoberrevolution und Burgerchrieg]] 1917–1923<br />[[Sowjetunion]] 1917–1991<br />Russischi Federation syt 1992
|- valign="top"
|width="30%"|[[Absolutismus]]
|width="50%"|1648–1789
|- valign="top"
|width="30%"|[[Aufklärung|Ufklärig]]
|width="50%"|18. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Moderni Naturwisseschafte
|width="50%"|syt em 17. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Menschenrechte|Mänscherächt]]
|width="50%"|[[Bill of Rights (England)|Bill of Rights, Ängland]], 1689<br /> [[Unabhängigkeitserklärung der Vereinigten Staaten|Unabhängigkeitserklärig vu dr Verainigte Staate]] 1776 <br /> [[Erklärung der Menschen- und Bürgerrechte|Erklärig vu dr Mänsche- un Burgerrächt]] 1789<br /> Bill of Rights, USA 1789 <br />[[Allgemeine Erklärung der Menschenrechte|Allgmaini Erklärig vu dr Mänscherächt]] 1948 <br />Europäischi Mänscherächtskonvention 1950
|- valign="top"
|width="30%"| Burgerrevolutione, Buurebefreiig von de Feudallaschte
|width="50%"|[[Französische Revolution|Französischi Revolution]] 1789–1799<br />[[Julirevolution]] 1830<br />[[1848er-Revolution]] 1848/49
|- valign="top"
|width="30%"|[[Liberalismus]]
|width="50%"|vum 18. Jh. aa
|- valign="top"
|width="30%"|[[Industrielle Revolution|Induschtrielli Revolution]]
|width="50%"|18./19. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|[[Nationalismus]]
|width="50%"|19. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Nationalstaate z Europa
|width="50%"|[[Griechenland|Griecheland]] 1822<br />[[Italien|Italie]] 1861<br />[[Serbien|Serbie]] 1867/1878<br />[[Deutsches Reich|Dytschland]] 1871<br />[[Montenegro]] 1878<br />[[Bulgarien|Bulgarie]] 1878/1908<br />[[Polen|Pole]] 1918<br />[[Tschechoslowakei]] 1918<br />[[Ungarn]] 1918
|- valign="top"
|width="30%"|Dekolonisation vu Sidamerika
|width="50%"|Unabhängigkaits-Chrieg: 1809–1825<br />Großkolumbie 1819/23 bis 1830<br />[[Paraguay]] 1811<br />[[Argentinien|Argentinie]] 1816<br />[[Chile]] 1817/1818<br />[[Kolumbien|Kolumbie]] 1819<br />[[Ecuador]] 1821<br />[[Peru]] 1821<br />[[Brasilien|Brasilie]] 1822<br />[[Bolivien|Bolivie]] 1825<br />[[Uruguay]] 1825
|- valign="top"
|width="30%"|[[Cholera]]
|width="50%"|1. Pandemy: 1817–1824<br />2. Pandemy: 1826–1841<br />3. Pandemy: 1852–1860<br />4. Pandemy: 1863–1876<br />5. Pandemy: 1883–1896<br />6. Pandemy: 1899–1923<br />7. Pandemy: syt 1961
|- valign="top"
|width="30%"|[[Droge|Drogehandel un -kriminalitet]]
|width="50%"|[[Erster Opiumkrieg|1. Opiumchrieg]] 1839–1842<br />[[Zweiter Opiumkrieg|2. Opiumchrieg]] 1856–1860<br />[[Internationale Opiumkommission|Internationali Opiumkummission Shanghai]] 1909<br />[[Opiumkonferenz|Erste internationale Opiumkonferenz, Den Haag]]: 1911–1912/1919<br />[[Prohibition in den Vereinigten Staaten|Prohibition in dr USA]] 1920–1933<br />[[Opiumkonferenz|Zweite internationale Opiumkonferenz, Gämf]]: 1925/1928<br />[[Einheitsabkommen über die Betäubungsmittel|Single Convention on Narcotic Drugs]]: 1961/1964<br />[[Konvention über psychotrope Substanzen|Convention on psychotropic substances]]: 1971/1976<br />[[Übereinkommen der Vereinten Nationen gegen den unerlaubten Verkehr mit Suchtstoffen und psychotropen Stoffen|United Nations Convention against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances]]: 1988/1990<br />[[Büro der Vereinten Nationen für Drogen- und Verbrechensbekämpfung|United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC)]] 1997
|- valign="top"
|width="30%"|Gründig vom [[Rotes Kreuz|Rote Chrüüz]]
|width="50%"|1863 durch de Genfer [[Henry Dunant]]
|- valign="top"
|width="30%"|[[Kommunismus]]
|width="50%"|19./20. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"| Moderni Demokratie
|width="50%"|19./20. Jh.
|- valign="top"
|width="30%"|Technik
|width="50%"|[[Fotografie|Fotografi]] 1826<br /> Morsetelegraph 1837<br />[[Telefon|Telifon]] 1876<br /> Radio 1906<br />Färnseh 1928
|- valign="top"
|width="30%"|[[Sport]]
|width="50%"|Modärne Sport syt 18. Jh.<br />[[Olympische Sommerspiele|Olympischi Summerspiil]] syt 1896<br />[[Tour de France]] syt 1903<br />[[Olympische Winterspiele|Olympischi Winterspiil]] syt 1924<br />[[Fußball-Weltmeisterschaft|Fueßball-Wältmaischterschaft]] syt 1930
|- valign="top"
|width="30%"|Großi Depression
|width="50%"|1873–1896
|- valign="top"
|width="30%"|Persie (syt 1935 [[Iran]])
|width="50%"|Pahlavi-Dinaschty 1925 – 1979 <br /> Islamische Republik syt 1979
|- valign="top"
|width="30%"|Indie
|width="50%"|Britisch-Indie 1858–1947
|- valign="top"
|width="30%"|China
|width="50%"|[[Republik China]] 1912–1949<br />[[Volksrepublik China]] syt 1949<br /> [[Republik China]] uf Taiwan syt 1949
|- valign="top"
|width="30%"|[[Japan]]
|width="50%"|Azuchi-Momoyama 1573–1600<br /> Edo (Tokugawa) 1600–1867 <br /> Meiji 1868–1912 <br /> Taishō 1912–1926 <br /> Shōwa 1926–1989 <br /> Bsatzigszyt 1945–1952 <br /> Heisei 1989–2019 <br /> Reiwa syt 2019
|- valign="top"
|width="30%"|[[Korea]]
|width="50%"|Kolonialzyt: Chōsen (1910–1945), Exilregierig (1919–1948)<br />Dailig vu Korea: [[Nordkorea]] (syt 1948), [[Südkorea|Sidkorea]] (syt 1948)
|- valign="top"
|width="30%"|Kongogreiel
|width="50%"|1888–1908
|- valign="top"
|width="30%"|Velkermord an dr Herero un Nama
|width="50%"|1904–1908
|- valign="top"
|width="30%"|[[Erster Weltkrieg|Erschte Wältchrieg]]
|width="50%"|1914–1918
|- valign="top"
|width="30%"|[[Völkermord an den Armeniern|Velkermord an dr Armenier]]
|width="50%"|1915–1916
|- valign="top"
|width="30%"|[[Völkermord an den Aramäern|Velkermord an dr Aramäer]]
|width="50%"|1915–1917
|- valign="top"
|width="30%"|Zytalter vum [[Totalitarimus]]
|width="50%"|1917–1989
|- valign="top"
|width="30%"|[[Spanische Grippe|Spanischi Grippe]]
|width="50%"|1919–1920, wältwyt iber 25 Millione Doti
|- valign="top"
|width="30%"|[[Weltwirtschaftskrise|Wältwirtschaftskrise]]
|width="50%"|1929–1933
|- valign="top"
|width="30%"|[[Zweiter Weltkrieg|Zweete Wältchrieg]]
|width="50%"|Europa 1939–1945<br />Oschtasie 1937–1945
|- valign="top"
|width="30%"| [[Porajmos|Velkermord an dr Sinti un Roma]]
|width="50%"|1941–1945
|- valign="top"
|width="30%"| [[Völkermord an den europäischen Juden|Holocaust]]
|width="50%"|1941–1945
|- valign="top"
|width="30%"| Konflikt im Noche Oschte
|width="50%"|Zionismus (19. Jh.)<br />Arabische Nationalismus (19 h.)<br />Ändphase vum [[Osmanisches Reich|Osmanische Rych]]<br />Modärni Yywanderig vu Jude uf Paleschtina: Erschti Alija (1882 bis 1903), Zwooti Alija (1904 bis 1914), Dritti Alija (1919 bis 1923), Vierti Alija (1924 bis 1927), Fimfti Alija (1930 bis 1939), Alija Bet (1934 bis 1948)<br />Erschte Wältchrieg<br />[[Balfour-Deklaration]] 1917<br />Britischi Mandatszyt (1920–1948)<br />Zweete Wältchrieg un Holocaust (1939 bis 1945)<br />UN-Dailigsblan fir Paleschtina (1947)<br />Staatsgrindig vu Israel (1948)<br />Paleschtinachrieg (1948/49)<br />Yywanderig vu Jude syt dr Staatsgrindig: ab 1948<br />[[Sueskrise]] 1956<br />[[Sechstagekrieg|Segsdägchrieg]] 1967<br />Jom-Kippur-Chrieg 1973<br />Camp-David-Fridesabchuu 1978<br />Erschte Libanonchrieg 1982<br />Erschti Intifada 1987<br />Oslo-Brozäss 1993<br />Zwooti Intifada 2000<br />Ruumig vum Gazastraife 2005<br />Zweete Libanonchrieg 2006<br />Chrieg im Gazastraife (2008 / 2012 / 2014 / 2021)<br />Terroraagriff vu dr Hamas uf Israel un Gazachrieg syt 2023
|- valign="top"
|width="30%"|[[Kalter Krieg|Chalte Chrieg]]
|width="50%"|1947–1989 <br />Atomwaffe-Abschreckig [[USA]] /[[Sowjetunion]] <br />[[NATO]] syt 1949 <br />[[Warschauer Pakt]] 1955-1991 <br />[[Koreakrieg|Koreachrieg]] 1950–1953<br />[[Vietnamkrieg|Vietnamchrieg]] 1957–1975<br />[[Berliner Mauer|Berliner Muur]] 1961–1989<br />[[Kubakrise]] 1962
|- valign="top"
|width="30%"|Dekolonisation vu Afrika
|width="50%"|[[Südafrika|Sidafrika]]: 1910 <br /> [[Ägypten|Egypte]]: 1922 <br /> [[Äthiopien|Ethiopie]]: 1941 <br /> [[Libyen|Libye]]: 1951 <br /> [[Sudan]], [[Marokko]], [[Tunesien|Tunesie]]: 1956 <br /> [[Ghana]]: 1957 <br /> [[Guinea]]: 1958 <br /> [[Madagaskar]], [[Mauretanien|Mauretanie]], [[Mali]], [[Niger]], [[Tschad]], [[Zentralafrikanische Republik|Zäntralafrikanischi Republik]], [[Demokratische Republik Kongo|Demokratischi Republik Kongo]], [[Republik Kongo]], [[Gabun]], [[Kamerun]], [[Nigeria]], [[Benin|Dahomey]], [[Togo]], [[Burkina Faso|Obervolta]], [[Elfenbeinküste|Elfebaikischte]], [[Senega]], [[Somalia]]: 1960 <small>(„Afrikanisch Johr”)</small> <br /> [[Sierra Leone]], [[Tanganjika]]: 1961 <br /> [[Algerien|Algerie]], [[Uganda]], [[Ruanda]], [[Burundi]]: 1962 <br /> [[Kenia]], [[Sansibar]] (1964 mit Tanganjika als [[Tansania]] verainigt): 1963 <br /> [[Sambia]], [[Malawi]]: 1964 <br /> [[Gambia]]: 1965 <br /> [[Botswana]], [[Lesotho]]: 1966 <br /> [[Swasiland]], [[Äquatorialguinea|Equatorial-Guinea]], [[Mauritius]]: 1968 <br /> [[Guinea-Bissau]]: 1974 <br /> [[Angola]], [[Mosambik]], [[Kap Verde]], [[Komoren|Komore]], [[São Tomé und Príncipe|São Tomé un Príncipe]]: 1975 <br /> [[Seychellen|Seychelle]], [[Demokratische Arabische Republik Sahara|Weschtsahara]]: 1976 <br /> [[Dschibuti]]: 1977 <br /> [[Simbabwe]]: 1980 <br /> [[Namibia]] (Sezession vu Sidafrika): 1990 <br /> [[Eritrea]] (Sezession vu Ethiopie): 1993 <br /> [[Südsudan|Sidsudan]] (Sezession vu Sudan): 2011
|- valign="top"
|width="30%"|Dekolonisation vu Asie
|width="50%"|[[Irak]] 1932 <br /> [[Libanon]] 1943<br /> [[Jordanien|Jordanie]], [[Philippinen|Philippine]], [[Syrien|Syrie]] 1946<br /> [[Indien|Indie]], [[Pakistan]] 1947 <br /> [[Israel]], [[Myanmar]], [[Sri Lanka]] 1948<br /> [[Indonesien|Indonesie]] 1949<br /> [[Kambodscha]], [[Laos]] 1953<br />[[Vietnam]] 1954<br />[[Malaysia]] 1957/63<br /> [[Republik Zypern|Zypern]] 1960<br /> [[Kuwait]] 1961<br /> [[Jemen|Sidjemen]] 1964 <br /> [[Malediven|Maledive]], [[Singapur]] 1965<br /> [[Bahrain]], [[Bangladesch]], [[Katar]], [[Oman]],[[Vereinigte Arabische Emirate|Verainigti Arabischi Emirat]] 1971<br /> [[Brunei]] 1984<br /> [[Osttimor|Oschttimor]] 2002<br />
|- valign="top"
|width="30%"|Dekolonisation vu Ozeanie
|width="50%"|
[[Samoa]] 1962<br /> [[Nauru]] 1968 <br /> [[Fidschi]], [[Tonga]] 1970 <br /> [[Papua-Neuguinea|Papua-Neiginea]] 1975 <br /> [[Salomonen|Salomone]], [[Tuvalu]] 1978 <br /> [[Kiribati]] 1979 <br /> [[Vanuatu]] 1980 <br /> [[Marshallinseln|Marshallinsle]] 1986<br /> [[Föderierte Staaten von Mikronesien|Mikronesie]] 1990<br /> [[Palau]] 1994 <br />
|- valign="top"
|width="30%"|[[Islamismus]]
|width="50%"|Muslimbruederschaft, Egypte 1928<br />Sayyid Abul Ala Maududi, Indie/Pakistan (1903–1979)<br />Ruhollah Chomeini, Iran (1902–1989)<br />[[Osama bin Laden]] (1957/58–2011)<br />S Islamisch Ufwache: ab 1977<br />Islamischi Revolution im Iran: ab 1979<br />[[Hisbollah]], Libanon: ab 1982<br />[[Hamas]], Paleschtina: ab 1987<br />al-Qaida: ab 1993<br />Taliban, Afghanistan/Pakistan: ab 1994<br /> [[Terroranschläge am 11. September 2001|Terroraaschlege am 11. Septämber 2001]]<br />[[Islamischer Staat (Terrororganisation)|Islamische Staat]], Irak/Syrie: ab 2003<br />[[Boko Haram]], Nigeria: ab 2004<br />al-Shabaab, Somalia: ab 2006
|- valign="top"
|width="30%"|[[Vereinte Nationen|Verainti Natione]]
|width="50%"|grindet 1945<br />[[Ernährungs- und Landwirtschaftsorganisation|FAO]] 1945<br />[[Internationaler Währungsfonds|IWF]] 1945<br />[[Organisation der Vereinten Nationen für Erziehung, Wissenschaft und Kultur|UNESCO]] 1946<br />[[Weltgesundheitsorganisation|WHO]] 1948
|- valign="top"
|width="30%"|[[Europäische Union|Europäischi Union]]
|width="50%"|EGKS 1951 <br />EWG 1957 <br />EuGH 1952 <br />Euratom 1957 <br />[[Europäische Union|EU]] 1992<br /> [[Euro]] 2002
|- valign="top"
|width="30%"|Soziali Bewegige
|width="50%"|Burgerrächtsbewegig vu dr Afroamerikaner ab 1950er <br /> Sexuelli Revolution ab 1960er <br /> Frauebewegig ab 1960er <br />Studäntebewegig/68er-Bewegig 1960er <br /> Emanzipation vu dr Homosexuelle ab 1969 <br /> Umwältbewegig ab 1970er
|- valign="top"
|width="30%"|Ruumfahrt
|width="50%"|s erscht chinschtlig Objäkt, wu no dr hitige Definizion iber d Gränze zum Wältruum uusechunnt, Aggregat 4: 1944<br />di erschte Läbewäse im Wältruum: Rogge- un Böuwullesome, Essigmickli, V-2 No. 20: 1947<br />dr erscht chinschtlige Ärdtrabant,: Sputnik 1: 1957<br />s erscht Läbewäse in ere Ärdumlaufbahn, dr Hund Laika, Sputnik 2: 1957<br />Vorbyflug am Mond; erschti Fotografie vu dr Ruggsyte vum Mond: 1959<br />s erscht bemannt Ruumschiff: 1961<br />dr erscht Vorbyflug an dr Venus, Mariner 2 1962<br />di erscht Mondlandig, Luna 9: 1966<br />di erscht bemannti Mondlandig, Apollo 11: 1969<br />erschti Landig uf dr Venus, Venera 7: 1970<br />di erscht Ruumstation, Saljut 1: 1971<br />di erscht Landig uf em Mars Mars 3: 1971<br />dr erscht Vorbyflug am Jupiter, Pioneer 10: 1977<br />dr erscht Vorbyflug am Saturn, Pioneer 11: 1973<br />dr erscht Vorbyflug am Merkur, Mariner 10: 1973<br />dr erscht Vorbyflug am Uranus un am Neptun, Voyager 2: 1977<br />Hubble-Wältruumteleskop: 1990<br />erschti Landig uf eme Aschteroid, Near Shoemaker: 1996<br />Internationali Ruumstation: 1998<br />s erscht mänschegmacht Objäkt im interstellare Ruum, Voyager 1: 2012<br />James-Webb-Wältruumteleskop: 2021
|- valign="top"
|width="30%"|Informationszytalter
|width="50%"|[[Computer]] ab 1940er<br />[[ARPANET]] ab 1969, wo sich denn zum [[Internet]] entwigglet het<br />[[Heimcomputer|Haimcomputer]] ab 1970er<br />[[E-Mail]] ab 1980er<br />Soziali Netzwärch ab 1980er<br />[[World Wide Web]] 1989/1993
|- valign="top"
|width="30%"|[[Globale Erwärmung|Klimawandel]]
|width="50%"|Emission vu [[Treibhausgas|Triibhuusgas]] us fossile Chohlestoffquälle syt em 19. Jh.<br />Entdeckig vum Aastig vu dr CO2-Konzentration in dr Atmosphäre 1950er Johr<br />Erschti Studie zue dr Globale Erwermig („Charney Report“) 1979<br />Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) 1988 <br />UNO-Klimarahmekonvention 1992<br />UN-Klimakonferenz syt 1995<br />Kyoto-Protokoll 1997<br />Paris-Abchuu 2015
|- valign="top"
|width="30%"|[[Asiatische Grippe|Asiatischi Grippe]]
|width="50%"|1957–1958, wältwyt 1 bis 2 Millione Doti
|- valign="top"
|width="30%"|[[Hongkong-Grippe]]
|width="50%"|1968–1970, wältwyt 1 bis 2 Millione Doti
|- valign="top"
|width="30%"|Velkermord z [[Bangladesch|Oschtpakischtan]]
|width="50%"|1971/72
|- valign="top"
|width="30%"| [[Ölpreiskrise|1. Elkrise]]
|width="50%"| 1973
|- valign="top"
|width="30%"| [[AIDS]]
|width="50%"|Vermutete Ibersprung uf dr Mänsch: 1920er/1930 Johr<br />erschte dokumäntierte Chranketsfall: 1959<br />offiziälli Bschrybig as Chranket: 1981/82<br />Globali Pandemi: ab 1980er<br />Global Program on HIV/AIDS vu dr WHO: 1987
|- valign="top"
|width="30%"| Dr Undergang vo de [[Kommunismus|kommunistische]] [[Diktatur]]e in Osteuropa
|width="50%"|Glasnost un [[Perestroika]]<br />Fall vu dr Muur un Demokratisierig vu Oschteuropa 1989–1991
|- valign="top"
|width="30%"|Velkermord z [[Ruanda]]
|width="50%"|1994
|- valign="top"
|width="30%"|Wirtschaftlichi [[Globalisierung|Globalisierig]]
|width="50%"|ab 1990er
|- valign="top"
|width="30%"|Velkermord an dr [[Jesiden|Jeside]]
|width="50%"|2014–2017
|- valign="top"
|width="30%"|[[COVID-19-Pandemie|COVID-19-Pandemy]]
|width="50%"|syt 2019, wältwyt iber 6 Millione Doti
|- valign="top"
|Chriäg id dr Ukraine
|sit 2022 (teilwiis sit 2014)
|}
== Lueg au ==
[[Zeittafel Europäische Geschichte]]
[[Kategorie:Gschicht]]
[[Kategorie:Ziitalter]]
nzfpe8o4k6p0qoi5fng3l1ci7ijucav
James Joyce
0
43125
1086069
1085821
2026-07-03T23:10:28Z
Jcb
356
1086069
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|mini|Dr James Joyce]]
Dr '''James Joyce''' (* [[2. Februar]] [[1882]] z [[Dublin]]; † [[13. Januar]] [[1941]] z [[Zürich|Züri]]) isch en [[Irland|irische]] Romanschriftsteller und Dichder gsi. Er gältet as äine vo de iiflussriichste Autore vo dr [[Moderne|Modärne]] im früeje 20. Joorhundert. Sis bekanntiste Wärk isch ''Ulysses'', wo 1922 uusechoo isch. Din ziet er Paralleele zwüsche Episoode us dr ''Odyssee'' vom [[Homer]] mit was em Protagonist, em Leopold Bloom, bassiert am ene gwöönlige Daag z Dublin. Er setzt drfüür verschiideni literarischi Stil ii und brucht dr „Stream of Consciousness“, uf Dütsch Stroom vom Bewusstsii, bzw. dr sogenannti inneri Monolog. Anderi wichdigi Wärk si ''Dubliners,'' e Züklus vo fufzää Churzgschichte wo 1914 veröffentligt worden isch, und d Romään ''A Portrait of the Artist as a Young Man'' (1916, dütsch ''Ein Porträt des Künstlers als junger Mann''), ''Finnegans Wake'' (1939) und drei Gedichtbänd. Er het au e Theaterstück gschriibe und für Zitige. Sini Brief si au veröffentligt worde.
== Lääbe ==
Dr Joyce isch von ere middelständische Familie us Dublin choo. Er het an de [[Jesuiten|Jesuite]]-Schuele Clongowes und Belvedere gleert, und denn am University College Dublin studiert. Er isch denn uf em öiropäische Kontinänt go lääbe und het z Triest, [[Zürich|Züri]] und z [[Paris|Bariis]] gläbt, in sim literarische Wärk isch er aber nie über d Gränze vo Dublin uusechoo und er het sini Familie, Fründ und Find dört im Wärk verarbäitet. Wo d Weermacht 1940 in [[Frankreich|Frankriich]] iimarschiert isch, isch dr Joyce in d [[Schweiz|Schwiz]] gflüchdet. Er het e Darmbruch überchoo und isch am 11. Januar 1941 z [[Zürich|Züri]] operiert worde und zwäi Dääg druf gstorbe.
== Wärk ==
[[Datei:Leopold Bloom plaque.jpg|miniatur|[[Szombathely]] – E Daafele an dr Wand vom Huus, won e Familie Blum us ''Ulysses'' in dr Middi vom 19. Joorhundert gläbt het]]
[[Datei:Szombathely James Joyce.JPG|miniatur|E Statue vom James Joyce z [[Szombathely]]]]
=== Im Original ===
[[Datei:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|mini|''Dubliners,'' 1914]]
* ''The Holy Office'' (1904)
* ''Chamber Music'' (1907)
* ''Gas from a Burner'' (1912)
* ''Dubliners'' (1914)
* ''A Portrait of the Artist as a Young Man'' (New York 1916, London 1917), erschien in Deutschland 1926 unter dem Titel ''Jugendbildnis'', neu 1972 unter dem Titel ''Ein Porträt des Künstlers als junger Mann''
* ''Exiles'' (London 1918)
* ''Ulysses'' (Paris 1922, Hamburg 1932, New York 1934, London 1936)
* ''Pomes Penyeach'' (Paris 1927)
* ''Collected Poems'' (1936)
* ''Finnegans Wake'' (London / New York 1939)
* ''Stephen Hero'' (1944)
* ''Letters'' (Vol. 1 1957; Vol. 2–3 1966)
* ''Critical Writings'' (1959)
* ''Giacomo Joyce'' (1968)
* ''Selected Letters'' (1975)
=== Übersetzige ===
* Übersetzige vo vor em Chrieg
** ''Verbannte'' übersetzt vo dr Hannah von Mettal
** ''Dublin'' bzw. ''Dubliner'' übersetzt vom Georg Goyert
** ''Stephen Daedalus'' übersetzt vom Georg Goyert
** ''Jugendbildnis des Dichters'' übersetzt vom Georg Goyert
** ''Ulysses'' übersetzt vom Georg Goyert
* Frankfurter Ausgabe
** Werke 1 ''Dubliner'' übersetzt vom Dieter E. Zimmer
** Werke 2 ''Stephen der Held'', ''Ein Porträt des Künstlers als junger Mann'' übersetzt vom Klaus Reichert
** Werke 3 ''Ulysses'' übersetzt vom Hans Wollschläger
** Werke 4.1 ''Kleine Schriften'' übersetzt vo dr Hiltrud Marschall und vom Klaus Reichert
** Werke 4.2 ''Gesammelte Gedichte (Änglisch und dütsch)'' übersetzt vom Hans Wollschläger; ''Anna Livia Plurabelle (Änglisch und dütsch)'' (= e Däil vom Finnegans Wake) übersetzt vom Wolfgang Hildesheimer und Hans Wollschläger
** Werke 5, 6, 7 ''Briefe I, II, III'' übersetzt vom Kurt Heinrich Hansen
* ''Finnegans Wake'' uf franzöösisch übersetzt vom Philippe Lavergne. Gallimard, Paris 1982
* ''Finnegans Wehg. Kainäh ÜbelSätzZung des Wehrkeß fun Schämes Scheuß'', uf Dütsch übersetzt vom Dieter H. Stündel. Verlag Häusser, Darmstadt 2002
== Referänzlitratuur ==
* David Adams: ''Colonial Odysseys: Empire and Epic in the Modernist Novel''. Cornell UP, Ithaca NY 2003, {{#isbn:0-8014-8886-9}}.
* Jorge Luis Borges (Hrsg.), Eliot Weinberger: ''Borges: Selected Non-Fictions''. Penguin, 2000, {{#isbn:0-14-029011-7}}.
* Bruce Bradley: ''James Joyce’s Schooldays''. St. Martin’s Press, New York 1982; Gill & MacMillan, Dublin 1982, {{#isbn:978-0-312-43978-1}}.
* Frank Budgen: [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/JoyceColl.BudgenUlysses ''James Joyce and the Making of ‘Ulysses’, and other writings'']. Oxford University Press, 1972, {{#isbn:0-19-211713-0}}.
* Anthony Burgess: ''[[Joysprick]]: An Introduction to the Language of James Joyce'' (1973). Harcourt, 1975, {{#isbn:0-15-646561-2}}.
* Anthony Burgess: ''Here Comes Everybody: An Introduction to James Joyce for the Ordinary Reader''. Faber & Faber, 1965, {{#isbn:0-571-06395-0}} (also published as ''Re Joyce'', Hamlyn Paperbacks; Rev. ed edition (1982), {{#isbn:0-600-20673-4}}.
* Tim Cavanaugh: [https://web.archive.org/web/20090903152525/http://reason.com/news/show/29196.html ''Ulysses Unbound: Why does a book so bad it „defecates on your bed“ still have so many admirers?'']. ''reason'', July 2004.
* Hilary Clark: ''The Fictional Encyclopaedia: Joyce, Pound, Sollers''. Taylor & Francis, 1990, {{#isbn:978-0-8240-0006-6}}.
* Robert H. Deming (Hrsg.): ''James Joyce: The Critical Heritage''. Routledge, New York 1997, {{#isbn:978-0-203-27490-3}}.
* Kevin J. H. Dettmar (Hrsg.): ''Rereading the New: A Backward Glance at Modernism''. University of Michigan Press, Ann Arbor 1992, {{#isbn:978-0-472-10290-7}}.
* Richard Ellmann: ''James Joyce''. Oxford University Press, 1959, revised edition 1983, {{#isbn:0-19-503381-7}}.
* Barbara Reich Gluck: ''Beckett and Joyce: Friendship and Fiction''. Bucknell UP, Lewisburg PA 1979, {{#isbn:0-8387-2060-9}}.
* Anna-Katarina Gravgaard: ''Could Leopold Bloom Read Ulysses?'' University of Copenhagen, 2006.
* Keith Hopper: ''Flann O’Brien: A Portrait of the Artist as a Young Post-Modernist''. Cork UP, 1995, {{#isbn:1-85918-042-6}}.
* Vivien Igoe: ''A Literary Guide to Dublin''. {{#isbn:0-413-69120-9}}.
* Scott W. Klein: ''The Fictions of James Joyce and Wyndham Lewis: Monsters of Nature and Design.'' Cambridge UP, 1994, {{#isbn:978-0-521-43452-2}}.
* Harry Levin (ed. with introduction and notes): ''The Essential James Joyce''. Cape, 1948. Revised edition Penguin in association with Jonathan Cape, 1963.
* D. J. Max: [https://archive.is/20130104055045/www.newyorker.com/fact/content/articles/060619fa_fact ''The Injustice Collector''.] In: ''[[The New Yorker]]'', 19. Juni 2006.
* Vladimir Nabokov: ''Lectures on Ulysses: A Facsimile of the Manuscript.'' Bruccoli Clark, Bloomfield Hills / Columbia 1980, {{#isbn:0-89723-027-2}}.
* Tara Pepper: ''Portrait of the Daughter: Two works seek to reclaim the legacy of Lucia Joyce''. In: ''Newsweek International'', 8. März 2003.
* William H. Quillian: ''[[Hamlet and the New Poetic: James Joyce and T. S. Eliot]]''. UMI Research Press, Ann Arbor 1983.
* Bob Perelman: ''The Trouble with Genius: Reading Pound, Joyce, Stein, and Zukofsky.'' University of California Press, Berkeley 1994.
* Forrest Read: ''Pound/Joyce: The Letters of Ezra Pound to James Joyce, with Pound’s Essays on Joyce''. New Directions, 1967.
* Carol Loeb Schloss: ''Lucia Joyce: To Dance in the Wake''. Bloomsbury, London 2004, {{#isbn:0-374-19424-6}}.
* Edwin Williamson: ''Borges: A Life''. Viking Adult, 2004, {{#isbn:0-670-88579-7}}.
'''''Ulysses'''''
* Harry Blamires: ''The New Bloomsday Book: A Guide through Ulysses.'' 3rd ed. Routledge, London / New York 1996, {{#isbn:0-415-00704-6}}.
* Michael Groden: ''Ulysses in Progress.'' Princeton UP, Princeton NJ 1986, {{#isbn:978-0-691-10215-3}}.
* Hugh Kenner: ''Ulysses''. George Allen and Unwin, London 1980, {{#isbn:0-04-800003-5}}.
* Vincent B. Sherry: ''James Joyce: Ulysses''. Cambridge UP, Cambridge / New York 2004, {{#isbn:0-521-53976-5}}.
'''''Finnegans Wake'''''
* Samuel Beckett, William Carlos Williams et al.: ''Our Exagmination Round His Factification For Incamination Of Work In Progress''. Shakespeare and Company, 1929.
* Anthony Burgess (Hrsg.): ''A Shorter ‘Finnegans Wake’'', 1969.
* Joseph Campbell, Henry Morton Robinson: ''A Skeleton Key to Finnegans Wake''. New World Library, 1944; New Ed edition 2005, {{#isbn:1-57731-405-0}}.
* William York Tindall: ''A Reader’s Guide to Finnegans Wake''. Syracuse UP, Syracuse NY 1969 / 1996, {{#isbn:978-0-8156-0385-6}}.
== Litratuur über e James Joyce ==
=== Litratuur uf Dütsch===
==== Allgemäini Litratuur ====
** Anthony Burgess: ''Joyce für Jedermann''. Frankfurt am Main 2004, {{#isbn:3-518-45608-3}}
** Richard Ellmann: ''James Joyce''. Frankfurt am Main 1959, 1982, {{#isbn:3-518-39077-5}}
** Willi Erzgräber: ''James Joyce. Mündlichkeit und Schriftlichkeit im Spiegel experimenteller Erzählkunst''. Narr, Tübingen 1998, {{#isbn:3-8233-4485-4}}
** Thomas Faerber und Markus Luchsinger: ''Joyce in Zürich''. Zürich 1988.
** A. Nicholas Fargnoli and Michael Patrick Gillespie: ''James Joyce A to Z''. Oxford / New York 1955.
** Wilhelm Füger: ''James Joyce: Epoche – Werk – Wirkung''. München 1994.
** Wilhelm Füger (Hrsg.): ''Kritisches Erbe. Dokumente zur Rezeption von James Joyce im deutschen Sprachbereich zu Lebzeiten des Autors''. Ein Lesebuch. Amsterdam 2000.
** Herbert Gorman: ''James Joyce. Sein Leben und Werk''. Hamburg 1957.
** Stanislaus Joyce: ''Meines Bruders Hüter''. Frankfurt am Main.
** Harry Levin: ''James Joyce. Eine kritische Einführung''. Frankfurt 1977.
** Jane Lidderdale: ''Liebe Miss Weaver. Ein Leben für James Joyce''. Frankfurt 1992.
** Udo Loll: ''James Joyce. Genie im Patriarchat''. Stuttgart 1992.
** Brenda Maddox: ''Nora: Die leidenschaftliche Liebe von James Joyce''. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2000, {{#isbn:3-442-72682-4}}
** Hans-Christian Oeser, Jürgen Schneider: ''James Joyce. Leben. Werk. Wirkung.'', Suhrkamp, Frankfurt am Main 2007, {{#isbn:978-3-518-18221-5}}
** Kurt Palm: ''Der Brechreiz eines Hottentotten. Ein James-Joyce-Alphabet.'' Wien 2003, {{#isbn:3-85409-389-6}}
** Friedhelm Rathjen: ''James Joyce'', Reinbek bei Hamburg 2004, {{#isbn:3-499-50591-6}}
** Klaus Reichert: ''Welt-Alltag der Epoche. Essays zum Werk von James Joyce.'' Frankfurt 2004.
** Klaus Reichert: ''Vielfacher Schriftsinn'', Frankfurt am Main 1989
** Fritz Senn: ''Nichts gegen Joyce'', Zürich 1983, {{#isbn:3-251-00023-3}}
** Fritz Senn: ''Nicht nur Nichts gegen Joyce'', Zürich 1999, {{#isbn:3-251-00427-1}}
** Andreas Weigel: ''James Joyces Aufenthalte in Österreich''. Innsbruck (1928), Salzburg (1928) und Feldkirch (1915, 1932). In: Michael Ritter (Hrsg.): ''praesent 2006''. Das österreichische Literaturjahrbuch. Das literarische Geschehen in Österreich von Juli 2004 bis Juni 2005. S. 93–105. (2005).
** Hans Wollschläger: ''Joyce pro toto oder Tiefenmuster der Sprache''. In: ''protokolle'', Band 2, 1978, S. 120 ff.
==== Litratuur über äinzelni Wärk ====
* Frank Budgen: ''James Joyce und die Entstehung des „Ulysses“''. Frankfurt 1982.
* Jacques Derrida: ''Ulysses Grammophon. Zwei Deut für Joyce'', Berlin (Brinkmann u. Bose) 1998. {{#isbn:3-922660-28-2}}
* Umberto Eco: ''Das offene Kunstwerk. Die Poetiken von Joyce. Von der Summa zu Finnegans Wake''. Frankfurt 1993.
* Stuart Gilbert: ''Das Rätsel Ulysses'', Frankfurt am Main.
* Therese Fischer-Seidel (Hrsg.): ''James Joyces »Ulysses«''. Neuere deutsche Aufsätze. Frankfurt 1977.
=== Litratuur uf Änglisch ===
'''Allgemäini Litratuur'''
* Derek Attridge: ''The Cambridge Companion to James Joyce''. 2nd ed. Cambridge UP, Cambridge / New York 2004, {{#isbn:978-0-521-83710-1}}.
* Bernard Benstock (Hrsg.): ''Critical Essays on James Joyce''. G. K. Hall, Boston 1985, {{#isbn:0-8161-8751-7}}.
* Harold Bloom: ''James Joyce''. Chelsea House, New York 1986, {{#isbn:0-87754-625-8}}.
* Gordon Bowker: ''James Joyce: a biography'', London: Weidenfeld & Nicolson, 2011, {{#isbn:978-0-297-84803-5}}
* Julie Sloan Brannon: ''Who Reads Ulysses?: The Rhetoric of the Joyce Wars and the Common Reader''. New York: Routledge, 2003, {{#isbn:978-0-415-94206-5}}.
* Joseph Brooker: ''Joyce’s Critics: Transitions in Reading and Culture''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004, {{#isbn:0-299-19604-6}}.
* Richard Brown (Hrsg.): ''A Companion to James Joyce''. Malden, MA: Blackwell, 2008, {{#isbn:978-1-4051-1044-0}}.
* Eric Bulson: ''The Cambridge Introduction to James Joyce''. Cambridge and New York: Cambridge UP, 2006, {{#isbn:978-0-521-84037-8}}.
* Thomas Edmund Connolly: ''James Joyce’s Books, Portraits, Manuscripts, Notebooks, Typescripts, Page Proofs: Together With Critical Essays About Some of His Works''. Lewiston, NY: Edwin Mellen, 1997, {{#isbn:0-7734-8645-3}}.
* Edmund L. Epstein (Hrsg.): ''Mythic Worlds, Modern Words: On the Art of James Joyce/Joseph Campbell''. Novato, CA: Josephe Campbell Foundation, New World Library, 2003, {{#isbn:978-1-57731-406-6}}.
* A. Nicholas Fargnoli, Michael Patrick Gillespie: ''Critical Companion to James Joyce: A Literary Reference to His Life and Work''. Rev. ed. New York: Checkmark Books, 2006, {{#isbn:978-0-8160-6689-6}}.
* Gisele Freund, V.B. Carleton: ''Preface by'' [[Simone de Beauvoir]]. ''James Joyce: His Final Years''. Harcourt, Brace & World, Inc., 1965. Library of Congress Catalog Card Number: 65-21029.
* Matthew Hodgart: ''James Joyce: A Student’s Guide''. London and Boston: Routledge, 1978, {{#isbn:0-7100-8817-5}}.
* Ellen Carol Jones, Beja Morris (Hrsg.): ''Twenty-First Joyce''. Gainesville: University Press of Florida, 2004, {{#isbn:978-0-8130-2760-9}}.
* Sebastian D. G. Knowles et al. (Hrsg.): ''Joyce in Trieste: An Album of Risky Readings''. Gainesville: University Press of Florida, 2007, {{#isbn:978-0-8130-3033-3}}.
* Frank C. Manista: ''Voice, Boundary, and Identity in the Works of James Joyce''. Lewiston, NY: Edwin Mellen, 2006, {{#isbn:978-0-7734-5522-1}}.
* Laurent Milesi (Hrsg.): ''James Joyce and the Difference of Language''. Cambridge and New York: Cambridge UP, 2003, {{#isbn:0-521-62337-5}}.
* Nash, John. ''James Joyce and the Act of Reception: Reading, Ireland, Modernism''. Cambridge and New York: Cambridge UP, 2006, {{#isbn:978-0-521-86576-0}}.
* Patrick O’Neill: ''Polyglot Joyce: Fictions of Translation''. Toronto and Buffalo: University of Toronto Press, 2005, {{#isbn:978-0-8020-3897-5}}.
* David Pierce: ''Reading Joyce''. Harlow, England and New York: Pearson Longman, 2008, {{#isbn:978-1-4058-4061-3}}.
* Jean-Michel Rabate: ''Palgrave Advances in James Joyce Studies''. New York: Palgrave Macmillan, 2004, {{#isbn:978-1-4039-1210-7}}.
* Robert Scholes: ''In Search of James Joyce''. Urbana: University of Illinois Press, 1992, {{#isbn:0-252-06245-0}}.
* Michael Seidel: ''James Joyce: A Short Introduction''. Malden, MA: Blackwell, 2002, {{#isbn:0-631-22702-4}}.
* Bruce Stewart: ''James Joyce''. Very Interesting People series, no. 11. Oxford: Oxford UP, 2007, {{#isbn:978-0-19-921752-6}}.
* William York Tindall: ''A Reader’s Guide to James Joyce''. London: Thames & Hudson, 1959, 1960, and 1963.
'''Dubliners'''
* Bernard Benstock: ''Narrative Con/Texts in Dubliners''. Urbana: University of Illinois Press, 1994, {{#isbn:978-0-252-02059-9}}.
* Harold Bloom: ''James Joyce’s Dubliners''. New York: Chelsea House, 1988, {{#isbn:978-1-55546-019-8}}.
* Bosinelli Bollettieri, Rosa Maria, Harold Frederick Mosher (Hrsg.): ''ReJoycing: New Readings of Dubliners''. Lexington: University Press of Kentucky, 1998, {{#isbn:978-0-8131-2057-7}}.
* Oona Frawley: ''A New & Complex Sensation: Essays on Joyce’s Dubliners''. Dublin: Lilliput, 2004, {{#isbn:978-1-84351-051-2}}.
* Clive Hart: ''James Joyce’s Dubliners: Critical Essays''. London: Faber, 1969, {{#isbn:978-0-571-08801-0}}.
* Earl G. Ingersoll: ''Engendered Trope in Joyce’s Dubliners''. Carbondale: Southern Illinois UP, 1996, {{#isbn:978-0-8093-2016-5}}.
* Margot Norris (Hrsg.): ''Dubliners: Authoritative Text, Contexts, Criticism''. New York: Norton, 2006, {{#isbn:0-393-97851-6}}.
* Andrew Thacker (Hrsg.): ''Dubliners: James Joyce''. New Casebook Series. New York: Palgrave Macmillan, 2006, {{#isbn:978-0-333-77770-1}}.
'''A Portrait of the Artist as a Young Man'''
* Harold Bloom: ''James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. New York: Chelsea House, 1988, {{#isbn:1-55546-020-8}}.
* Philip Brady, James F. Carens (Hrsg.): ''Critical Essays on James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. New York: G. K. Hall, 1998, {{#isbn:978-0-7838-0035-6}}.
* Gerald Doherty: ''Pathologies of Desire: The Vicissitudes of the Self in James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. New York: Peter Lang, 2008, {{#isbn:978-0-8204-9735-8}}.
* Julienne H. Empric: ''The Woman in the Portrait: The Transforming Female in James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. San Bernardino, CA: Borgo Press, 1997, {{#isbn:978-0-89370-193-2}}.
* Edmund L. Epstein: ''The Ordeal of Stephen Dedalus: The Conflict of Generations in James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. Carbondale: Southern Illinois UP, 1971, {{#isbn:978-0-8093-0485-1}}.
* Marguerite Harkness: ''Portrait of the Artist as a Young Man: Voices of the Text''. Boston: Twayne, 1989, {{#isbn:978-0-8057-8125-0}}.
* William E. Morris, Clifford A. Nault (Hrsg.): ''Portraits of an Artist: A Casebook on James Joyce’s Portrait''. New York: Odyssey, 1962.
* David Seed: ''James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. New York: St. Martin’s Press, 1992, {{#isbn:978-0-312-08426-4}}.
* Weldon Thornton: ''The Antimodernism of Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man''. Syracuse, NY: Syracuse UP, 1994, {{#isbn:978-0-8156-2587-2}}.
* Mark A. Wollaeger (Hrsg.): ''James Joyce’s A Portrait of the Artist as a Young Man: A Casebook''. Oxford and New York: Oxford UP, 2003, {{#isbn:978-0-19-515075-9}}.
* Hiromi Yoshida: ''Joyce & Jung: The „Four Stages of Eroticism“ in A Portrait of the Artist as a Young Man''. New York: Peter Lang, 2007, {{#isbn:978-0-8204-6913-3}}.
'''Exiles'''
* Ruth Bauerle, Connie Jo Coker: ''A Word List to James Joyce’s Exiles''. New York: Garland, 1981, {{#isbn:978-0-8240-9500-0}}.
* John MacNicholas: ''James Joyce’s Exiles: A Textual Companion''. New York: Garland, 1979, {{#isbn:978-0-8240-9781-3}}.
'''Ulysses'''
* Bruce Arnold: ''The Scandal of Ulysses: The Life and Afterlife of a Twentieth Century Masterpiece.'' Rev. ed. Dublin: Liffey Press, 2004, {{#isbn:1-904148-45-X}}.
* Derek Attridge (Hrsg.): ''James Joyce’s Ulysses: A Casebook.'' Oxford and New York: Oxford UP, 2004, {{#isbn:978-0-19-515830-4}}.
* Bernard Benstock: ''Critical Essays on James Joyce’s Ulysses.'' Boston: G. K. Hall, 1989, {{#isbn:978-0-8161-8766-9}}.
* Harry Blamires: ''The New Bloomsday Book.'' Routledge, 1996, {{#isbn:0-415-13858-2}}
* Enda Duffy: ''The Subaltern Ulysses''. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1994, {{#isbn:0-8166-2329-5}}.
* Ellmann, Richard. ''Ulysses on the Liffey.'' New York: Oxford UP, 1972, {{#isbn:978-0-19-519665-8}}.
* Marilyn French: ''The Book as World: James Joyce’s Ulysses.'' Cambridge, MA: Harvard UP, 1976, {{#isbn:978-0-674-07853-6}}.
* Michael Patrick Gillespie, A. Nicholas Fargnoli (Hrsg.): ''Ulysses in Critical Perspective''. Gainesville: University Press of Florida, 2006, {{#isbn:978-0-8130-2932-0}}.
* Samuel Louis Goldberg: ''The Classical Temper: A Study of James Joyce’s Ulysses.'' New York: Barnes and Noble, 1961 and 1969.
* Suzette Henke: ''Joyce’s Moraculous Sindbook: A Study of Ulysses''. Columbus: Ohio State UP, 1978, {{#isbn:978-0-8142-0275-3}}.
* Terence Killeen: ''Ulysses Unbound: A Reader’s Companion to James Joyce’s Ulysses''. Bray, County Wicklow, Ireland: Wordwell, 2004, {{#isbn:978-1-869857-72-1}}.
* Margaret MacBride: ''Ulysses and the Metamorphosis of Stephen Dedalus''. Lewisburg, PA: Bucknell UP, 2001, {{#isbn:0-8387-5446-5}}.
* Bernard McKenna: ''James Joyce’s Ulysses: A Reference Guide''. Westport, CT: Greenwood Press, 2002, {{#isbn:978-0-313-31625-8}}.
* John Mood: ''Joyce’s Ulysses for Everyone: Or How to Skip Reading It the First Time''. Bloomington, IN: AuthorHouse, 2004, {{#isbn:978-1-4184-5105-9}}.
* Niall Murphy: ''A Bloomsday Postcard''. Dublin: Lilliput Press, 2004, {{#isbn:978-1-84351-050-5}}.
* Margot Norris: ''A Companion to James Joyce’s Ulysses: Biographical and Historical Contexts, Critical History, and Essays From Five Contemporary Critical Perspectives''. Boston: Bedford Books, 1998, {{#isbn:978-0-312-21067-0}}.
* William M. James Schutte: ''Index of Recurrent Elements in James Joyce’s Ulysses''. Carbondale: Southern Illinois UP, 1982, {{#isbn:978-0-8093-1067-8}}.
* Jeffrey Segall: ''Joyce in America: Cultural Politics and the Trials of Ulysses''. Berkeley: University of California, 1993, {{#isbn:978-0-520-07746-1}}.
* Paul Vanderham: ''James Joyce and Censorship: The Trials of Ulysses''. New York: New York UP, 1997, {{#isbn:978-0-8147-8790-8}}.
* Thornton Weldon: ''Allusions in Ulysses: An Annotated List''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1968 and 1973, {{#isbn:978-0-8078-4089-4}}.
'''Finnegans Wake'''
* Richard Beckman: ''Joyce’s Rare View: The Nature of Things in Finnegans Wake''. Gainesville: University Press of Florida, 2007, {{#isbn:978-0-8130-3059-3}}.
* Sheldon Brivic: ''Joyce’s Waking Women: An Introduction to Finnegans Wake''. Madison: University of Wisconsin Press, 1995, {{#isbn:978-0-299-14800-3}}.
* Luca Crispi, Sam Slote (Hrsg.): ''How Joyce Wrote Finnegans Wake: A Chapter-By-Chaper Genetic Guide''. Madison: University of Wisconsin Press, 2007, {{#isbn:978-0-299-21860-7}}.
* Roland McHugh: ''Annotations to Finnegans Wake''. 3rd ed. Baltimore: Johns Hopkins UP, 2006, {{#isbn:978-0-8018-8381-1}}.
* Len Platt: ''Joyce, Race and Finnegans Wake''. Cambridge and New York: Cambridge UP, 2007, {{#isbn:978-0-521-86884-6}}.
== Weblingg ==
{{commonscat|James Joyce|James Joyce}}
* {{LeMO|JoyceJames}}
* Andreas Weigel: [http://members.aon.at/andreas.weigel/ Homepage zu den „rot-weiß-roten“ Flecken in James Joyces Leben und Werk.] (James Joyce: Austria(n) matters in his life, letters and works).
* Andreas Weigel: [http://members.aon.at/andreas.weigel/pdfs/Joyce-Zweig-Freud-Rohfassung.pdf ''Das Ende einer langlebigen Legende. Fakten zur Bekanntschaft zwischen James Joyce und Stefan Zweig''.]{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://members.aon.at/andreas.weigel/pdfs/Joyce-Zweig-Freud-Rohfassung.pdf}} (PDF) In: Michael Ritter (Hrsg.): ''praesent 2010''. Das österreichische Literaturjahrbuch. Das literarische Geschehen in Österreich von Juli 2008 bis Juni 2009. S. 43–55. präsens, Wien 2009.
* Andreas Weigel: [http://members.aon.at/andreas.weigel/pdfs/James-Joyce-und-Adolf-Loos-Schul-Aufruf.pdf ''Verlorener Aufwand''.]{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://members.aon.at/andreas.weigel/pdfs/James-Joyce-und-Adolf-Loos-Schul-Aufruf.pdf}} ''Der gemeinsame Aufruf von Karl Kraus, Arnold Schönberg, Heinrich Mann, Valéry Larbaud und James Joyce zur Gründung einer „Adolf Loos Schule“''. In: Michael Ritter (Hrsg.): ''praesent 2009. Das österreichische Literaturjahrbuch''. präsens, Wien 2008, S. 37–54.
* Andreas Weigel: [http://members.aon.at/andreas.weigel/Bloomsday-Pop-Rock-Folk.htm Leopold Bloom & der Pop.]{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://members.aon.at/andreas.weigel/Bloomsday-Pop-Rock-Folk.htm}} James Joyces Leben und Werk in der Folk-, Pop- und Rockmusik. (Sendungsmanuskript). ORF, Ö1, „Spielräume“. 15. Juni 2008. 17:30 - 17:56.
* Franz Karl Stanzel: [http://diepresse.com/home/diverse/zeichen/191272/index.do?from=suche.intern.portal ''Falls wir reisen ab''.]{{Toter Link|url=http://diepresse.com/home/diverse/zeichen/191272/index.do?from=suche.intern.portal |date=2020-02 }} Wie Joyce nach Österreich kam – und warum er blieb. In: ''Die Presse'', Spectrum. Juni 2004.
'''E-Text von e baar Wärk vom James Joyce'''
* ''[http://www.gutenberg.org/etext/2817 Chamber Music]'' (änglisch)
* ''[http://www.gutenberg.org/etext/2814 Dubliners]'' (änglisch)
* ''[http://www.gutenberg.org/etext/4217 A Portrait Of The Artist As A Young Man]'' (änglisch)
* ''[http://www.gutenberg.org/etext/4300 Ulysses]'' (änglisch)
* ''[https://web.archive.org/web/20060822040619/http://www.trentu.ca/jjoyce/ Finnegans Wake]'' (änglisch)
* ''[https://web.archive.org/web/20130104122601/http://james-joyce.viktor-nono.de/ james-joyce.viktor-nono.de]'' (grafischi Umsetzig Ulysses/Viktor Nono)
=== Website uf Änglisch ===
{{Wikisource|Author:James Joyce|James Joyce|lang=en}}
* {{PGIA|j#a1039}}
* [https://web.archive.org/web/20111215130141/http://research.hrc.utexas.edu/jamesjoycechecklist/ The James Joyce Checklist: A Bibliography of Primary and Secondary Materials]
* [https://web.archive.org/web/20121226113329/http://www.as.miami.edu/english/jjls/ The James Joyce Literary Supplement]
* [https://web.archive.org/web/20130208110255/http://www.utulsa.edu/jjq/ The James Joyce Quarterly]
* [http://www.fordham.edu/joycestudiesannual Joyce Studies Annual]{{Toter Link|url=http://www.fordham.edu/joycestudiesannual |date=2020-02 }}
* [http://rmc.library.cornell.edu/joyce/introduction/index.html James Joyce from Dublin to Ithaca Exhibition] from the collections of Cornell University
* [https://web.archive.org/web/20070624001753/http://www.arlindo-correia.com/joyce.html Dirty Letters to Nora]
* [https://web.archive.org/web/20120522162306/http://www.fathom.com/course/10701034/index.html How to Read Joyce], a seminar by Derek Attridge for Cambridge University Press.
* [https://web.archive.org/web/20140424081801/http://jamesjoyce.ie/ James Joyce Centre (Dublin)]
* [https://web.archive.org/web/20121212024615/http://www.james-joyce.de/ A James Joyce Bibliography] - bibliography for Joyce and his major works
* [https://web.archive.org/web/20120918111823/http://library.buffalo.edu/jamesjoyce/ The James Joyce Collection] from the collections of the [[University at Buffalo Libraries]]
* [https://web.archive.org/web/20140810031235/http://www.ubu.com/sound/joyce.html Recording of James Joyce reading from ''Finnegans Wake''] from [http://www.ubu.com/ Ubunet]
* [https://web.archive.org/web/20131205063240/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1453 Grave site in Fluntern Cemetery, Zurich]
* [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/JoyceColl The James Joyce Scholars’ Collection] from the [http://uwdc.library.wisc.edu/ University of Wisconsin Digital Collections Center]
* [https://web.archive.org/web/20090726175847/http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead%2F00065.xml&query=james%20joyce&query-join=and%2F James Joyce’s Collection] at the [http://www.hrc.utexas.edu/ Harry Ransom Center] at the University of Texas at Austin
* [https://web.archive.org/web/20130208110255/http://www.utulsa.edu/jjq/ James Joyce Quarterly] – Fachzitschrift für d Joyceomane
{{Normdaten}}
{{SORTIERUNG:Joyce, James}}
[[Kategorie:Autor]]
[[Kategorie:Literatur uf Änglisch]]
[[Kategorie:Literatur (20. Joorhundert)]]
[[Kategorie:Epiker]]
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Person (Züri)]]
[[Kategorie:Ir]]
[[Kategorie:Maa]]
i31d4iuo7pz47motlt5qdn9q5sajow4
Sydney
0
45967
1086011
1085766
2026-07-03T13:19:40Z
~2026-37959-40
121415
/* */
1086011
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort in Australien
|Name = Sydney 2029
|Wappen =
|Flagge =
|Bild = Sydney_Skyline.jpg
|Beschriftung =
|Bundesstaat = New South Wales
|Verwaltung =
|Gegründet = 1788
|lat = 33/51/0/S
|lon = 151/12/0
|Höhe = 3
|Einwohner = 4627345
|EinwohnerStand = 2011
|Metropolregion =
|Fläche = 1664
|Zeitzone = [[UTC+10]] [[Zeitzonen in Australien|AEST]]<br />[[UTC+11]] [[Zeitzonen in Australien#Sommerzeit|AEDT]] (Oktober bis Merz)
|Telefonvorwahl =
|Postleitzahl = 2000-2009
|LGA = 40 Local Government Areas
|Bürgermeister = Clover Moore
|Webpräsenz = www.cityofsydney.nsw.gov.au
|Karte =
|Kartenbreite = 280
}}
'''Sydney''' [{{IPA|ˈsɪdni}}] isch e Stadt in [[Australien|Australie]] und d Hauptstadt vom Bundesstaat [[New South Wales]]. Si isch am 26. Januar 1788 gründet worde und het 4,63 Millione Iiwooner (2011)<ref name=3218-10-11>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2010-11~Main+Features~Main+Features?OpenDocument#PARALINK1|title=3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2010-11|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=2012-03-30|accessdate=2012-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120417121207/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2010-11~Main+Features~Main+Features?OpenDocument#PARALINK1|archivedate=2012-04-17|offline=yes}}</ref> im stedtische Gebiet ''(Urban Centre)'' und isch eso die grössti Stadt uf em [[Australien (Kontinent)|australische Kontinänt]]. In dr [[Metropolregion]] ''(Sydney Statistical Division)'' läbe 4,12 Millione Lüt (2006).<ref name="Metropolregion">Australian Bureau of Statistics: Sydney (Statistical Division) (änglisch) In: 2006 Census QuickStats. 25. Oktober 2007. </ref>
D [[Agglomeration]] bestoot us dr Kärnstadt [[Sydney City]] mit 177'000 Iiwooner (2009)<ref>[http://cityofsydney.nsw.gov.au/AboutSydney/CityResearch/AtAGlance.asp Offizielli Website vo dr City of Sydney (änglisch)]</ref> und 37 witere Gmäinde und isch s Industrii-, Handels- und Finanzzentrum vo Australie und e wichdige Turismusort. Es het au e Hufe Uniwersidääte, Museum und Galerie doo. Sydney isch e [[Römisch-katholische Kirche|römisch-katholische]] und en [[Anglikanische Gemeinschaft|anglikanische]] Erzbischofsitz.
Vili Lüt mäine, Sydney siig d Hauptstadt vo Australie. Das isch aber falsch. D Hauptstadt isch [[Canberra]].
== Litratuur ==
* ''Architektur & Wohnen Special,'' Nr.7, Sydney. Jahreszeitenverlag, Hamburg 1999, ISBN 3-7742-4320-4
* John Birmingham: ''Leviathan: The Unauthorised Biography of Sydney.'' Random House, New York City 1999, ISBN 0-09-184203-4
* Tim Flannery: ''The Birth of Sydney.'' Avalon Travel Publishing, Emeryville 2000, ISBN 0-8021-3699-0
* Robert Freestone (Hrg.), Bill Randolph (Hrg.), Caroline Butler-Bowden (Hrsg.): ''Talking about Sydney: Population, Community and Culture in Contemporary Sydney.'' University of New South Wales Press, Sydney 2006, ISBN 0-86840-938-3
* Francoise Fromonot, Christopher Thompson: ''Sydney: The History of a Landscape.'' Vilo International, Paris 2000, ISBN 2-84576-004-3
* Francesca Morrison, Keith Collie: ''Sydney. Ein Führer zeitgenössischer Architektur.'' Könemann, Köln 1999, ISBN 3-89508-633-9
* Charles Bernard Nordhoff, James Norman Hall, Lina Fankhauser, Alfred Fankhauser: ''Kolonie Sydney.'' Scheffler, Frankfurt am Main 1951, ASIN B0000BM1G1
* Charles Bernard Nordhoff, James Norman Hall, Lina Fankhauser, Alfred Fankhauser: ''Strafkolonie Sydney.'' Büchergilde Gutenberg, Frankfurt am Main 1953, ASIN B0000BM1G2
* Peter Spearritt: ''Sydney’s Century: A History.'' University of New South Wales Press, Sydney 2000, ISBN 0-86840-513-2
* Peter Turbet: ''Aborigines of the Sydney District Before 1788.'' Kangaroo Press, Kenthurst 1990, ISBN 0-86417-222-2
== Fuessnoote ==
<references />
== Weblingg ==
{{Commonscat|Sydney|Sydney}}
* [http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ Offizielli Website vo dr Stadt Sydney] (änglisch)
* [http://www.sydney.diplo.de/Vertretung/sydney/de/Startseite.html S dütsche Generalkonsulat Sydney]
* [http://www.goethe.de/ins/au/lp/deindex.htm Goethe-Institut Australie z Melbourne und Sydney]
[[Kategorie:Ort (Australie)]]
[[Kategorie:Millionestadt]]
7v6wdl020t1pl409irpho02t68csxlm
1086012
1086011
2026-07-03T13:19:53Z
NDG
110441
Rückgängig gmacht zur letschte Änderig vo NDG
1085434
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort in Australien
|Name = Sydney
|Wappen =
|Flagge =
|Bild = Sydney_Skyline.jpg
|Beschriftung =
|Bundesstaat = New South Wales
|Verwaltung =
|Gegründet = 1788
|lat = 33/51/0/S
|lon = 151/12/0
|Höhe = 3
|Einwohner = 4627345
|EinwohnerStand = 2011
|Metropolregion =
|Fläche = 1664
|Zeitzone = [[UTC+10]] [[Zeitzonen in Australien|AEST]]<br />[[UTC+11]] [[Zeitzonen in Australien#Sommerzeit|AEDT]] (Oktober bis Merz)
|Telefonvorwahl =
|Postleitzahl = 2000-2009
|LGA = 40 Local Government Areas
|Bürgermeister = Clover Moore
|Webpräsenz = www.cityofsydney.nsw.gov.au
|Karte =
|Kartenbreite = 280
}}
'''Sydney''' [{{IPA|ˈsɪdni}}] isch e Stadt in [[Australien|Australie]] und d Hauptstadt vom Bundesstaat [[New South Wales]]. Si isch am 26. Januar 1788 gründet worde und het 4,63 Millione Iiwooner (2011)<ref name=3218-10-11>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2010-11~Main+Features~Main+Features?OpenDocument#PARALINK1|title=3218.0 - Regional Population Growth, Australia, 2010-11|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=2012-03-30|accessdate=2012-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120417121207/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Products/3218.0~2010-11~Main+Features~Main+Features?OpenDocument#PARALINK1|archivedate=2012-04-17|offline=yes}}</ref> im stedtische Gebiet ''(Urban Centre)'' und isch eso die grössti Stadt uf em [[Australien (Kontinent)|australische Kontinänt]]. In dr [[Metropolregion]] ''(Sydney Statistical Division)'' läbe 4,12 Millione Lüt (2006).<ref name="Metropolregion">Australian Bureau of Statistics: Sydney (Statistical Division) (änglisch) In: 2006 Census QuickStats. 25. Oktober 2007. </ref>
D [[Agglomeration]] bestoot us dr Kärnstadt [[Sydney City]] mit 177'000 Iiwooner (2009)<ref>[http://cityofsydney.nsw.gov.au/AboutSydney/CityResearch/AtAGlance.asp Offizielli Website vo dr City of Sydney (änglisch)]</ref> und 37 witere Gmäinde und isch s Industrii-, Handels- und Finanzzentrum vo Australie und e wichdige Turismusort. Es het au e Hufe Uniwersidääte, Museum und Galerie doo. Sydney isch e [[Römisch-katholische Kirche|römisch-katholische]] und en [[Anglikanische Gemeinschaft|anglikanische]] Erzbischofsitz.
Vili Lüt mäine, Sydney siig d Hauptstadt vo Australie. Das isch aber falsch. D Hauptstadt isch [[Canberra]].
== Litratuur ==
* ''Architektur & Wohnen Special,'' Nr.7, Sydney. Jahreszeitenverlag, Hamburg 1999, ISBN 3-7742-4320-4
* John Birmingham: ''Leviathan: The Unauthorised Biography of Sydney.'' Random House, New York City 1999, ISBN 0-09-184203-4
* Tim Flannery: ''The Birth of Sydney.'' Avalon Travel Publishing, Emeryville 2000, ISBN 0-8021-3699-0
* Robert Freestone (Hrg.), Bill Randolph (Hrg.), Caroline Butler-Bowden (Hrsg.): ''Talking about Sydney: Population, Community and Culture in Contemporary Sydney.'' University of New South Wales Press, Sydney 2006, ISBN 0-86840-938-3
* Francoise Fromonot, Christopher Thompson: ''Sydney: The History of a Landscape.'' Vilo International, Paris 2000, ISBN 2-84576-004-3
* Francesca Morrison, Keith Collie: ''Sydney. Ein Führer zeitgenössischer Architektur.'' Könemann, Köln 1999, ISBN 3-89508-633-9
* Charles Bernard Nordhoff, James Norman Hall, Lina Fankhauser, Alfred Fankhauser: ''Kolonie Sydney.'' Scheffler, Frankfurt am Main 1951, ASIN B0000BM1G1
* Charles Bernard Nordhoff, James Norman Hall, Lina Fankhauser, Alfred Fankhauser: ''Strafkolonie Sydney.'' Büchergilde Gutenberg, Frankfurt am Main 1953, ASIN B0000BM1G2
* Peter Spearritt: ''Sydney’s Century: A History.'' University of New South Wales Press, Sydney 2000, ISBN 0-86840-513-2
* Peter Turbet: ''Aborigines of the Sydney District Before 1788.'' Kangaroo Press, Kenthurst 1990, ISBN 0-86417-222-2
== Fuessnoote ==
<references />
== Weblingg ==
{{Commonscat|Sydney|Sydney}}
* [http://www.cityofsydney.nsw.gov.au/ Offizielli Website vo dr Stadt Sydney] (änglisch)
* [http://www.sydney.diplo.de/Vertretung/sydney/de/Startseite.html S dütsche Generalkonsulat Sydney]
* [http://www.goethe.de/ins/au/lp/deindex.htm Goethe-Institut Australie z Melbourne und Sydney]
[[Kategorie:Ort (Australie)]]
[[Kategorie:Millionestadt]]
c9o0e3hqa2ji2p2xmxl3xml4n2i7i3x
Bratislava
0
50806
1086016
1085292
2026-07-03T16:22:39Z
IvanScrooge98
47233
/* */
1086016
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort
|KARTE =
|WAPPEN = Coat of Arms of Bratislava.svg
|FLAGGE = Flag of Bratislava.svg
|STAAT = Slowakei
|NAME = Bratislava
|NAME2 = Pressburg
|LAND = SK
|ISO-CODE = SK-BL
|BREITE = 48/9/17/N
|LÄNGE = 17/8/44/O
|REGION = Bratislava
|RNAME = Kraj
|REGION2 = Bratislava
|RNAME2 =
|EINWOHNER = 417.389
|STAND = 2013
|FLÄCHE = 367
|BDICHTE =
|HÖHE = 140
|SPRACHE = [[Slowakische Sprache|Slowakisch]]
|GLIEDERUNG = 5 Bezirk mit 17 Stadtteil
||VORWAHL = 02
|PLZ =
|KFZ = Ba, Bl
|ZEITZONE =
|BÜRGERMEISTER = [[Milan Ftáčnik]]
|WWW = www.bratislava.sk
|BILD = Bratislava Panorama R01.jpg
|BILD-TEXT = S Panorama vo Bratislava
}}
'''Bratislava''' ({{Audio|Bratislava (Slovak pronunciation).ogg|slowakischi Uussproch}}: [ˈbracɪslava], bis 1919 slowakisch: ''Prešporok'', ungarisch: ''Pozsony'', dütsch: '''Pressburg'''<ref>[http://www.bratislavaguide.com/deutsch „Bratislava (auf Deutsch auch als Pressburg bekannt) ist die Hauptstadt der Slowakei“] uf ''Bratislava Guide'', abgruefe am 3. Oktober 2014</ref>) isch t Hauptstadt vo de [[Slowakei]] und mit 417.389 Iiwohner (Stand 31. Dezember 2013) die grössti Stadt vom Land. Si ligt a de südwestliche Grenze vo de Slowakei bim Drüländereck mit [[Österreich|Österrich]] und [[Ungarn]] und isch somit die einzigi [[Hauptstadt]] vo de Welt, wo a mehreri Nachbarstaate gränzt.
Als politischs, kulturells und wirtschaftlichs Zentrum vom Land isch Bratislava de Regierigssitz vo de Slowakei und no Standort vo mehrere Universitäte, Musee, Theater und witere wirtschaftliche, kulturelle und wisseschaftliche Institutione.
== Gschicht ==
D Gschicht vo de Stadt isch dur mehreri Ethnie prägt worde, wie Kelte, Römer, Aware, Dütschi, Magyare, Jude und Slowake. Bratislava isch im Lauf vo sinere Gschicht es sehr wichtigs wirtschaftlichs und administrativs Zentrum vom damalige [[Königreich Ungarn|Königrych Ungarn]] und au e wichtegi Stadt vo de ehmalige [[Tschechoslowakei]] gsi. D Stadt isch vo 1536 bis 1783 und 1848 d Hauptstadt vom Königrich Ungarn wie au vo 1939 bis 1945 d Hauptstadt vo de erste Slowakische Republik gsi. 1968 isch Bratislava Hauptstadt vom Teilstaat Slowakischi Sozialistischi Republik (slowakisch: SSR) i de [[Tschechoslowakische Sozialistische Republik]] (ČSSR) und churz (1990–1992) i de Tschechische und Slowakische Föderative Republik (ČSFR) gsi. Sit 1993 isch si Hauptstadt vo de selbständige [[Slowakei]].
== Weblink ==
{{Commonscat}}
* [http://www.bratislava.sk/ Offizielli Website vo de Stadt Bratislava] (slowakisch, dütsch, englisch)
== Fuessnoote ==
<references />
{{Navigationsleiste Hauptstadt in der EU}}
[[Kategorie:Hauptstadt (Europa)]]
[[Kategorie:Ort (Slowakei)]]
5mrxy9jqsjtvbrbgzgsom5j7amp9cv0
Ladenburg
0
51991
1086024
1085835
2026-07-03T22:19:05Z
Jcb
356
1086024
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Gemeinde in Deutschland (Kreis)
| Name = Ladenburg
| Wappen = COA Ladenburg.svg
| Breitengrad = 49/28/19/N
| Längengrad = 08/36/33/E
| Lageplan = Ladenburg in HD.svg
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Karlsruhe|Charlsrue]]
| Kreis = Rhein-Neckar-Kreis
| Kreisalem = Rhy-Necker-Chrais
| Höhe = 106
| Fläche = 19
| PLZ = 68526
| PLZ-alt = 6802
| Vorwahl = 06203
| Kfz = HD
| Gemeindeschlüssel = 08226038
| LOCODE = DE LRG
| Straße = Hauptstraße 7
| Website = [https://www.ladenburg.de/ www.ladenburg.de]
| Bürgermeister = Stefan Schmutz
| Partei =
}}
'''Ladenburg''' ([[Pfälzische Dialekte|pfälzisch]] ''Ladeberg'') isch e Stadt im [[Rhein-Neckar-Kreis|Rhy-Necker-Chrais]] z [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]]. D Stadt het {{EWZ|DE-BW|{{#Property:P439}}}} Iiwohner (Stand: {{EWD|DE-BW}}). Si ghert zue dr [[Metropolregion Rhein-Neckar|Metropolregion Rhy-Necker]].
== Geografi ==
Ladenburg lyt uf em Schwämmchaigel vum [[Neckar|Necker]] in dr [[Metropolregion Rhein-Neckar|Metropolregion Rhy-Necker]]. Dr Baan bstoht us 69,9 % Landwirtschaftsflechi, 0,6 % Wald, 26,5 % Sidligsflechi un 3 % sunschtiger Flechi.<ref>Statistisches Bundesamt: Bodenfläche nach Art der tatsächlichen Nutzung - Stichtag 31.12. - regionale Tiefe: Gemeinden, Samt-/Verbandsgemeinden (bis 2011)</ref>
Nochbergmaine vu Ladenburg sin [[Ilvesheim]], [[Heddesheim]], [[Hirschberg an der Bergstraße|Hirschberg]], [[Schriesheim]] un [[Dossenheim]].
== Gmaigliderig ==
Zue Ladenburg ghere di glychnamig Stadt, d Wyler Neubotzheim un Neuzeilsheim un d Ortschafte „Galgbrunnen, Siedlung“, „Leimfabrik mit Häusern“, „Rosenhof, Max-Planck-Institut“ un Tierkörperbeseitigungsanstalt (Leimhütte). Uf em Baan vu dr Stadt lige d Wieschtige Botzheim, Meerhof und Zeilsheim.<ref>''Das Land Baden-Württemberg. Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden. Band V: Regierungsbezirk Karlsruhe.'' Kohlhammer, Stuttgart 1976, ISBN 3-17-002542-2, S. 375–378.</ref>
== Gschicht ==
Im Johr 98 het dr remisch Chaiser Trajan d Sidlig ''Lopodunum'' zuen ere civitas un zum Hauptort vu dr Civitas Ulpia Sueborum Nicrensium gmacht. Um 220 het d Remerstadt e Forum mit Märtbasilika, e Wuchemärt, e Tempel, e Theater, Therme, Paläscht un e Stadtmuure ghaa.<ref>Eingartner: ''Lopodunum.'' S. 22–136.</ref>
Scho anne 496 hän d [[Merowinger]] z Ladenburg en as Palatium iberliferete Chengishof yygrichte. Ladenburg isch dr Hauptort vum [[Lobdengau]] gsii. Dr Frankechenig [[Dagobert I.]] het anne 628 d Stadt un s Gai an s [[Bistum Worms|Bischtum Worms]] gschänkt. In dr [[Karolinger|karolingische Zyt]] het Ladenburg zue de wenige Stedt im Rych ghert, wu ''Civitas Publica'' gnännt wore sin, des haißt ass es dr Chenigshof allno gee het.<ref>Siegfried Rietschel: ''Die Civitas auf deutschem Boden bis zum Ausgange der Karolingerzeit.'' S. 75 f.</ref> Snne 1385 isch d Herrschaft iber Ladenburg noch ere bluetige Fehde zwische Worms un dr [[Kurpfalz|Bfalz]] dailt.
Im Johr 1705 hän si d Brieder Kurfirscht [[Johann Wilhelm (Pfalz)|Johann Wilhelm]] un dr Bischof [[Franz Ludwig von Pfalz-Neuburg]] uf e greßere Bietsdusch gainigt, Ladenburg isch doderdur ganz an Kurbfalz chuu. D Stadt isch derno Sitz vum [[Oberamt Ladenburg|Glychnamioge Oberamt]] wore.
Wu d [[Kurpfalz|Kurbfalz]] anne 1803 im Rame vum [[Reichsdeputationshauptschluss|Rychsdeputationshauptschluss]] [[Säkularisation|säkularisiert]] woren isch, isch Ladenburg an s [[Kurfürstentum Baden|Kurfirschtedum Bade]] chuu, ab 1806 an s [[Großherzogtum Baden|Großherzogtum Bade]]. Im Badische isch Ladenburg Sitz vum [[Bezirksamt Ladenburg]] gsii. Ab 1863 het d Stadt zum [[Bezirksamt Mannheim]] ghert, wu 1939 dr [[Landkreis Mannheim|Landchrais Mannheim]] drus woren isch.
Im Rame vu dr [[Kreisreform Baden-Württemberg 1973|bade-wirttebärgische Chraisreform]] isch 1973 dr Landchrais Mannheim ufglest wore un Ladenburg isch zum neie Rhy-Necker-Chrais chuu.
=== Yywohnerentwicklig ===
{| class="wikitable"
|- style="background:#e3e3e3"
! align="left" | Johr || 1439 || 1577 || 1777 || 1852 || 1925 || 1950 || 1961 || 1967 || 1970 || 1991 || 2005 || 2010 || 2015 || 2020 || 2024
|- align="right"
| Yywohner || 1.175 || 1.330 || 1.472 || 2.930 || 4.993 || 7.125 || 8.338 || 8.280 || 9.799 || 11.791 || 11.510 || 11.513 || 11.420 || 11.880 || 12.807
|-
|}
== Verwaltig ==
Ladenburg ghert zum [[Nachbarschaftsverband Heidelberg-Mannheim|Nochberschaftsverband Heidelberg-Mannheim]]
; Burgermaischter
* 1868–1892: Angelus Huben (NLP)
* 1908–1914: Otto Reinmuth
* 1914–1922: Wilhelm Fritsch
* 1922–1931: Christian Koch (SPD)
* 1931–1933: Hermann Hagen
* 1933–1934: Alfred Reuther (NSDAP)
* 1934–1945: Kurt Pohly (NSDAP)
* 1945–1953: Adam Herdt (CDU)
* 1953–1965: Hermann Hohn (FWV)
* 1965–1993: Reinhold Schulz (SPD)
* 1993–2001: Rolf Reble (CDU)
* 2001–2017: Rainer Ziegler (SPD)
* syt 2017: Stefan Schmutz (SPD)
; Partnerstedt
* [[Garango]], [[Burkina Faso]], syt 1983
* [[Paternion]], [[Kärnten]], Eschtrych, syt 1984
== Kultur un Böuwärch ==
D Altstadt stoht unter Dänkmolschutz. S het e Hufe Fachwärchhyser 15. bis 18. Jorhundert us em un anderi reschtaurierirte Böudänkmol.
* Alti Stadtmuure vu 1200 mit em Hxedurm, em Pfaffedurm un em Martinsdor
* Katholischi Chilche St. Gallus (13. bis 15. Jh., Krypta us em 11. Jh.)
* Sebastianskapell
* Evangelischi Stadtchilche
* Ehmolige Bischofshof (jetz Lobdengau-Museum)
* Ehmolig Antoniusspital mit Statue hailige Antonius
* Räscht vum remische Hafe (Burgus)
* Kettenheimer Hof, Mühlgasse 7 (1547 Adelshof, ab 1699 Luth. Chilche un Schuel, syt 2021 Kulturhuus)
* Jesuitehof oder Bettendorfer Hof
* Handschuhsheimer Hof
* Seylern-Huus
* Wasserdurm am Benzpark
* Wohnhuus un erschti Garage vum Autoerfinder Dr. Carl Benz (hite Museum)
* Stauwäär Ladenburg un Neckarkanal Feudenheim
<gallery>
Marktplatz-Ladenburg.JPG|Märtblatz
Ladenburg Marktplatz 20100704.jpg|Märtblatz mit Mariestatue
Mariensaule-Ladenburg-01.JPG|Mariesyle uf em Märtblatz
Neunhellerhaus-(Ladenburg)-01.JPG|Neunhellerhuus am Märtblatz
Ladenburg, St. Gallus, von Westen 20170601 001.jpg|St. Gallus vu Weschte
Ladenburg, St. Gallus, von Osten 20170601 001.jpg|St. Gallus vu Oschte
Ladenburg Rathaus Domhof 20100921.jpg|Rothuus un Domhofblatz
Ladenburg - Martinstor.jpg|Martinsdor
Hexenturm-Ladenburg-01.JPG|Häxedurm, im Hintergrund Martinsdor
Ladenburg Martin.jpg|Martinsdor: Manteldailig vum Hailige Martin
Ladenburg-Wasserturm.jpg|Wasserdurm am Benzpark
Zum-gueldenen-Stern-in-Ladenburg 01.JPG|Zum güldenen Stern
Stadtmauerhaus, ehemal. luth. Kirche.jpg|Stadtmuurehuus
Ladenburger-Stadtmauer-01.JPG|Stadtmuure
Ladenburg Evangelische Stadtkirche 20100921.jpg|Evangelischi Stadtchilche
Ladenburg - Altstadt.jpg|Altstadt bi dr Sebastianskapell
Ilvesheim Kanal 02.jpg|Neckarkanal Feudenheim
Lobdengau-Museum in Ladenburg.jpg|Lobdengau-Museum
Ladenburg Automuseum Carl Benz 20100921.jpg|Automuseum Dr. Carl Benz
Ladenburg Dalbergschule 20101109.jpg|Dalberg-Schuel
Merian-Realschule Ladenburg 02.JPG|Merian-Realschuel
Ladenburg Bahnhof 20120723.jpg|Alte Bahnhof
</gallery>
Ladenburg lyt am [[Neckartal-Radweg|Neckartal-Radwäg]] un an dr [[Bertha Benz Memorial Route]].
== Dialäkt ==
Dr Dialäkt vu Ladenburg ghert zum [[Pfälzische Dialekte|Pfälzisch]].
== Literatur ==
* Hans Huth: ''Die Kunstdenkmäler des Landkreises Mannheim: Ohne Stadt Schwetzingen''. München 1967.
* Staatl. Archivverwaltung Baden-Württemberg in Verbindung mit d. Städten u.d. Landkreisen Heidelberg u. Mannheim (Hrsg.): '' Die Stadt- und die Landkreise Heidelberg und Mannheim: Amtliche Kreisbeschreibung''.
** Bd. 1: ''Allgemeiner Teil''. Karlsruhe 1966.
** Bd. 3: ''Die Stadt Mannheim und die Gemeinden des Landkreises Mannheim''. Karlsruhe 1970.
* Klaus Kolb: ''Historisches Ladenburg. Ein Führer zu den Sehenswürdigkeiten der Altstadt und der näheren Umgebung''. K.F. Schimper-Verlag, Schwetzingen 1998, ISBN 3-87742-129-6.
* Karl Hoffmann und Rainer Beedgen: ''Ladenburg. Ein Streifzug durch die Jahrtausende''. Braus, Heidelberg 1994, ISBN 3-89466-118-6.
* Hansjörg Probst (Hrsg.): ''Ladenburg. Aus 1900 Jahren Stadtgeschichte''. Verlag Regionalkultur, Ubstadt-Weiher 1998, ISBN 3-929366-89-4.
* Johannes Eingartner: ''Lopodunum V. Die Basilika und das Forum des römischen Ladenburg''. Mit Beiträgen von Sebastian Gairhos, Wolfgang Kuhoff, Bernd Päffgen, Kurt Schurr, Martin Straßburger und Rainer Werthmann, Konrad Theiss Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-8062-2647-8.
* Karl Diefenbacher: ''Ladenburger Kirchenbücher. Teil 1: Reformierte und lutherische Kirchenbücher von 1649–1821''. Ladenburg: Heimatbund 1983 (= Badische Ortssippenbücher 49,1)
* Karl Diefenbacher: ''Ladenburger Kirchenbücher. Teil 2: Katholische Kirchenbücher von 1646–1810''. Ladenburg: Heimatbund 1985 (= Badische Ortssippenbücher 49,2)
* Karl Diefenbacher: ''Ladenburger Kirchenbücher. Teil 3: Die evangelischen und katholischen Kirchenbücher des neunzehnten Jahrhunderts''. Ladenburg: Heimatbund 1988 (= Badische Ortssippenbücher 49,3)
* Heimatbund Ladenburg (Hrsg.): ''Ladenburg-Lexikon.'' Heimatbund Ladenburg, Ladenburg 2016, ISBN 978-3-00-050862-2.
== Weblink ==
{{Commonscat|Ladenburg}}
* [https://www.ladenburg.de/willkommen Websyte vu Ladenburg]
* [https://www.leo-bw.de/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/6378/Ladenburg Ladenburg] uf LEO-BW
* [https://www.leo-bw.de/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/6379/Ladenburg+HD Ladenburg Altgemeinde] uf LEO-BW
== Fueßnote ==
<references/>
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Rhein-Neckar-Kreis}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Ort (Rhy-Necker-Krais)]]
ocjk3z6m1fv5lqha15o5n3io2shhsu3
Königheim
0
53030
1086078
1075370
2026-07-04T08:39:36Z
Erdnussflip007
106519
/* Yygmaindige */
1086078
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Gemeinde in Deutschland (Kreis)
| Wappen = Wappen Koenigheim.svg
| Breitengrad = 49/37/04/N
| Längengrad = 09/35/44/E
| Lageplan = Königheim im Main-Tauber-Kreis.png
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Stuttgart|Stuegert]]
| Kreis = Main-Tauber-Kreis
| Kreisalem = Main-Tauber-Chrais
| Höhe = 223
| Fläche = 61.23
| PLZ = 97953
| Vorwahl = 09341 und 09340
| Kfz = TBB
| Gemeindeschlüssel = 08128061
| Straße = Kirchplatz 2
| Website = [https://www.koenigheim.de/ www.koenigheim.de]
| Bürgermeister = Ralf Dörr
| Partei =
}}
'''Königheim''' ([[Ostfränkische Dialekte|oschtfränkisch]] ''Kenniche'') isch e Gmai im [[Main-Tauber-Kreis|Main-Tauber-Chrais]] z [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]]. D Gmai het {{EWZ|DE-BW|{{#Property:P439}}}} Yywohner (Stand: {{EWD|DE-BW}}).
== Geografi ==
Königheim lyt rund 6 km weschtli vu [[Tauberbischofsheim]] an dr Brehmbach. Dr Baan bstoht us 63,4 % Landwirtschaftsflechi, 27,5 % Wald, 8,4 % Sidligsflechi un 0,8 % sunschtiger Flechi.<ref>Statistisches Bundesamt: Bodenfläche nach Art der tatsächlichen Nutzung - Stichtag 31.12. - regionale Tiefe: Gemeinden, Samt-/Verbandsgemeinden (bis 2011)</ref>
Nochbergmaine sin [[Külsheim]] im Norde, [[Tauberbischofsheim]] im Oschte, [[Lauda-Königshofen]] un [[Ahorn (Baden)|Ahorn]] im Side un [[Hardheim]] im Weschte.
== Gmaigliederig ==
Zue Königheim ghere d Gmaindsdail Brehmen, Gissigheim (mit em glychnamige Dorf, em Wyler Esselbrunn un dr Wohnblätz Kettenmühle, Öl- un Sägmühle un Untere Mühle), Königheim (mit em glychnamige Dorf un em Wyler Weikerstetten), Pülfringen (mit em glychnamige Dorf, em Wyler Birkenfeld un em Hof Hoffeld).<ref>''Das Land Baden-Württemberg. Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden. Band IV: Regierungsbezirk Stuttgart, Regionalverbände Franken und Ostwürttemberg.'' Kohlhammer, Stuttgart 1980, ISBN 3-17-005708-1, S. 351–354.</ref>
== Gschicht ==
Königheim isch zum erschte Mol 1050 (Кор. 13. Jh.) as ''Kenninkein'' gnännt wore (1149 ''Kennengheim''), Brehmen 1239 as ''Bremen'', Gissigheim 1050 as ''Gissinkein'' un Pülfringen 788 as ''Frickincheimer marca'' im [[Lorscher Codex]]<ref>{{Internetquelle |url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/minst1970bd4/0264 |titel=Lorscher Codex (Band 4), Urkunde 2894 2. Juni 788 – Reg. 2035 |werk=Heidelberger historische Bestände – digital |autor=Minst, Karl Josef [Übers.] |hrsg=Universitätsbibliothek Heidelberg |seiten=258 |datum= |format= |zugriff=2015-04-04}}</ref> (1050 ''Bilvernkein'').
Im Mittelalter het s Chloschter Amorbach do Grundbsitz ghaa, d Oberherrschaft het s [[Hochstift Würzburg]] ghaa, zum Dail au d Grofe vu Wertheim. S Lääche hän im Lauf vu dr Zyt verschideni Adelsgschlächter ghaa. Anne 1585 het Würzburg alli Rächt an [[Kurmainz]] abdrätte, wu dr Grofe vu Wertheim gegeniber e Haimfallrächt duregsetzt hän un dodermit ellai d Herrschaft ghaa hän iber Königheim.
Wu [[Kurmainz]] anne 1803 im Rame vum [[Reichsdeputationshauptschluss|Rychsdeputazionshauptschluss]] ufglest wore isch, isch Königheiman s [[Kurfürstentum Leiningen|Kurfirschtedum Leiningen]] chuu, ab 1806 an s [[Großherzogtum Baden|Großherzogtum Bade]]. Im Badische het Königheim zum [[Bezirksamt Tauberbischofsheim]] ghert, wu 1939 dr glychnamig [[Landkreis Tauberbischofsheim|Landchrais]] drus woren isch.
Im Rame vu dr [[Kreisreform Baden-Württemberg 1973|bade-wirttebärgische Chraisreform]] isch 1973 dr Landchrais Tauberbischofsheim ufglest wore un Königheim isch zum neie ''Tauberkreis'' chuu, wu zum 1. Jänner 1974 in ''Main-Tauber-Kreis'' umgnännt woren isch.
=== Yygmaindige ===
* 1. Jänner 1972: Gissigheim, Brehmen<ref>{{BibISBN|3170032631|Seite=480}}</ref>
* 31. Dezämber 1973: Pülfringen<ref>{{BibISBN|3170032631|Seite=469}}</ref>
<gallery>
Wappen Brehmen Koenigheim.png|Brehmen
DEU Gissigheim COA.svg|Gissigheim
Wappen Puelfringen.png|Pülfringen
</gallery>
=== Yywohnerentwicklig ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|-
! Johr
! Yywohner
|-
| 1961 || 3586
|-
| 1970 || 3043
|-
| 1991 || 3438
|-
| 1995 || 3466
|-
| 2000 || 3362
|-
| 2005 || 3290
|-
| 2010 || 3153
|-
| 2015 || 3035
|-
| 2020 || 2977
|-
|}
== Verwaltig ==
Königheim het mit dr Stadt Tauberbischofsheim un dr Gmaine Großrinderfeld un Werbach e Verwaltigsgmainschaft veryyrbart.
; Burgermaischter vu Königheim:
<div style="column-width: 30em">
* 1810–1818: Anton Scherer
* 1819–1830: Franz Nikolaus Weirich
* 1830–1832: (Jos. Anton?) Faulhaber
* 1832–1835: Georg Anton Ebert
* 1835–1836: Zugelder
* 1836–1846: Franz Anton Geier
* 1846–1848: Michel Joseph Metzger
* 1848–1849: Philipp Jakob Bechtold
* 1849–1852: Franz Anton Geier
* 1852–1861: Johann Adam Zimmermann
* 1861–1876: Eduard Väth
* 1876–1895: Josef Anton Zimmermann
* 1896–1914: Josef Seitz
* 1914–1921: Anton Heß
* 1921–1921: Julius Bertold
* 1921–1923: Andreas Glock
* 1923–1933: Josef Kappler
* 1933–1945: Burkard Josef Bartholme
* 1945–1948: Karl Josef Trabold
* 1948–1972: Josef Honikel
* 1972–1992: Josef Steffan
* 1992–2016: Ewald Wolpert
* 2016–2024: Ludger Krug
* syt 2024: Ralf Dörr
</div>
== Kultur un Böuwärch==
* Bfarrchilche St. Martin, Königheim (barock, 1752 bis 1756)
* Bfarrchilche St. Peter un Paul, Gissigheim (1842)
* Bfarrchilche St. Kilian, Pülfringen (1846)
* Chilche St. Kilian, Brehmen (1756)
* Haigerkapäll (au Bonifatiuskapäll), Königheim (1740)
* Schutzängelkapäll, Gissigheim (1712, barock)
* Laurentiuskapäll, Hof Esselbrunn (1737)
* Bettendorfsches Schloss, Gissigheim (barock, 16. Jh.)
* Chryzwäg am Kachelberg mit 14 Statione
* Jidische Fridhof, Gissigheim
* Jidische Fridhof, Königheim
<gallery mode="packed">
St. Martin in Königheim.jpg|St. Martin
BarockKircheKoenigheimTauberfranken.JPG|St. Martin, Innenaasicht
The new Gissigheim Church built in 1842.jpg|St. Peter un Paul
St-Kilian-Puelfringen-pano-03.jpg|St. Kilian, Pülfringen
St. Kilian (Brehmen) 01.jpg|St. Kilian, Brehmen
Haigerkapelle (Königheim).jpg|Haigerkapäll
The old Church.jpg|Schutzängelkapäll
Laurentiuskapelle (Hof Esselbrunn).jpeg|Laurentiuskapäll
Kreuzweg (Königheim) Station 01 Bild 03.jpg|Chryzwäg
Jüdischer Friedhof Gissigheim 03.jpg|Jidische Fridhof, Gissigheim
Jüdischer Friedhof Königheim10 16 52 638000.jpeg|Jidische Fridhof, Königheim
Königheim Fachwerkhäuser 280908.jpg|mini|Fachwärchhyser
</gallery>
== Dialäkt ==
Dr Dialäkt vu Königheim ghert zum [[Ostfränkische Dialekte|Oschtfränkisch]].
== Literatur ==
* Franz Gehrig, Helmut Kappler: ''Königheim – Alter Marktflecken und Weinort''. Eigenverlag der Gemeinde Königheim, (1985).
* Franz Gehrig: ''Gissigheim im Badischen Frankenland''. Eigenverlag der Gemeinde Gissigheim, 1969.
* Königheim und Filiale Dienstadt ''Geschichte und kirchliche Bauten''. Rita-Verlag und Druckerei, Würzburg (1938).
* Franz Gehrig, Otto Haberkorn: ''1200 Jahre Pülfringen 788–1988.'' Eigenverlag der Gemeinde Königheim, (1988)
* Doris Bauch: ''Der Architekt Michael Anton Müller (1689–1722) und die Pfarrkirche in Königheim.'' Magisterarbeit in Kunstgeschichte an der Universität Heidelberg (1994).
== Weblink ==
{{Commonscat|Königheim}}
* [https://www.koenigheim.de/ Websyte vu Königheim]
* [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/3790/K%C3%B6nigheim Königheim] uf LEO-BW
** [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/3792/Brehmen+-+Altgemeinde%7ETeilort Brehmen] uf LEO-BW
** [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/3794/Gissigheim+-+Altgemeinde%7ETeilort Gissigheim] uf LEO-BW
** [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/3799/K%C3%B6nigheim+-+Altgemeinde%7ETeilort Königheim, Altgemeinde] uf LEO-BW
** [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail-gis/-/Detail/details/ORT/labw_ortslexikon/3800/P%C3%BClfringen+-+Altgemeinde%7ETeilort Pülfringen] uf LEO-BW
== Fueßnote ==
<references/>
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Main-Tauber-Kreis}}
{{Normdaten}}
{{SORTIERUNG:Konigheim}}
[[Kategorie:Ort (Main-Tauber-Chrais)]]
lp6tm5h1om5b9srl09ebocykf2y29r8
Vorlage:Wechselkursdaten/EZB
10
53385
1086022
1085990
2026-07-03T18:07:10Z
LkhBot
98539
Bot: Aktualisierung
1086022
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#switch: {{{1|}}}
|STAND=2026-07-03
|USD = 1.1448
|JPY = 184.48
|BGN = 1.9558
|CZK = 24.194
|DKK = 7.4746
|GBP = 0.8572
|HUF = 353.1
|PLN = 4.2848
|RON = 5.2359
|SEK = 11.0315
|CHF = 0.919
|ISK = 144
|NOK = 11.269
|HRK = 7.5365
|RUB = 117.2010
|TRY = 53.5821
|AUD = 1.65
|BRL = 5.9486
|CAD = 1.6258
|CNY = 7.7634
|HKD = 8.9791
|IDR = 20564.67
|ILS = 3.4331
|INR = 109.002
|KRW = 1752.95
|MXN = 19.9736
|MYR = 4.6605
|NZD = 2.0049
|PHP = 70.339
|SGD = 1.4774
|THB = 37.933
|QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates]
}}</includeonly><noinclude>
Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html
[[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]]
</noinclude>
6dbu0z8neop57fm3t62qutdvpodyu70
Muggensturm
0
55639
1086023
1085329
2026-07-03T22:17:58Z
Jcb
356
1086023
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Muggesturm}}
{{Infobox Gemeinde in Deutschland niederalemannisch
| Wappen = Wappen Muggensturm.png
| Breitengrad = 48/52/21/N
| Längengrad = 08/16/46/E
| Lageplan = Muggensturm in RA.svg
| Bundesland = Baden-Württemberg
| Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Karlsruhe|Karlsruh]]
| Landkreis = Rastatt
| Landkreisalem = Raschti
| Höhe = 122
| Fläche = 11.56
| PLZ = 76461
| Vorwahl = 07222
| Kfz = RA
| Gemeindeschlüssel = 08216033
| Straße = Hauptstraße 33–37
| Website = [https://www.muggensturm.de www.muggensturm.de]
| Bürgermeister = Johannes Kopp
}}
'''Muggesturm''' (amtlich ''Muggensturm'') isch e Gmai im [[Landkreis Rastatt|Landkrais Raschdi]] z [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]]. D Gmai het {{EWZ|DE-BW|{{#Property:P439}}}} Iiwohner (Stand: {{EWD|DE-BW}}).
== Geografi ==
Muggesturm lit am Federbach in dr Rhineweni am Fuß vum [[Nordschwarzwald]]. Dr Bann bsteht us 54,3 % Landwirtschaftsflechi, 17,2 % Wald, 24,2 % Sidlungsflechi un 4,2 % sunschtiger Flechi.<ref>Statistisches Bundesamt: Bodenfläche nach Art der tatsächlichen Nutzung - Stichtag 31.12. - regionale Tiefe: Gemeinden, Samt-/Verbandsgemeinden (bis 2011)</ref> D Nochbergmaine vun Muggesturm sin [[Bietigheim|Bietje]], [[Malsch (Landkreis Karlsruhe)|Malsch]], [[Bühl (Baden)|Bihl]], [[Kuppenheim|Kuppene]] un [[Rastatt|Raschdi]].
== Gmaindsgliderung ==
Zu Muggesturm ghert newem glichnamige Dorf au no dr Wohnblatz Ziegelhütte in der Steinhardt.<ref>''Das Land Baden-Württemberg. Amtliche Beschreibung nach Kreisen und Gemeinden. Band V: Regierungsbezirk Karlsruhe'' Kohlhammer, Stuttgart 1976, {{#isbn:3-17-002542-2}}, S. 180 f.</ref>
== Gschicht ==
Muggesturm isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1193 as ''Mugetstrum''. 1219 isch beleit, dass s Dorf de [[Eberstein (südwestdeutsches Adelsgeschlecht)|Ebersteiner]] ghert het.<ref>{{Literatur |Titel=Oberrheinische Studien. Band III. Festschrift für Günther Haselier. Hrsg. von Alfons Schäfer im Auftrag der Arbeitsgemeinschaft für geschichtliche Landeskunde am Oberrhein. Mit Abb. und Kartenskizzen.|Seiten=100}}</ref> Im Johr 1298 het de Grof Heinrich vun Eberstein si Hof vun Eichelbach, hit e Wischtung uf em Bann vun Muggesturm, uf Muggesturm gleit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www2.landesarchiv-bw.de/ofs21/olf/struktur.php?bestand=10724&sprungId=7658006&letztesLimit=suchen |titel=A 489 K U 595 |hrsg=Landesarchiv Baden-Württemberg – Hauptstaatsarchiv Stuttgart |datum=1298-04 |abruf=2020-11-05 |kommentar=Digitalisat vun de Urkund}}</ref> Awer schun 1387 het de starik verschuldet Grof Wolf vun Eberstein d Burig un d Stadt Muggesturm an Markgrof vun Bade verkauft.<ref>{{Literatur |Autor=Ernst Schneider |Titel=Muggensturm: Ein Dorf erinnert sich |Verlag=twp druck + verlag |Ort=Muggensturm |Datum=1985 |ISBN= |Seiten=4}}</ref>
== Verwaltung ==
Muggesturm het mit dr Stadt Raschti un dr Gmaine Etje, Iffeze un Steimure e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
; Vegt un Burgermaischter
{| class="wikitable"
|-
!Name
!Amtsziit
|-
| Paul Nagel (Vogt) || 1807–1810
|-
| Lorenz Dahringer (Vogt) || 1810–1831
|-
| Josef Schäfer || 1832–1845
|-
| Georg Melcher || 1845–1848
|-
| Josef Schäfer || 1849–1852
|-
| Michael Zittel || 1852–1861
|-
| Georg Melcher || 1861–1864
|-
| Lukas Melcher || 1864–1873
|-
| Xaver Hornung || 1873–1879
|-
| Valentin Schaub || 1879–1904
|-
| Christof Späth || 1904–1913
|-
| Josef Schäfer || 1913–1927
|-
| Karl Werner || 1927–1933
|-
| Otto Burkhardt || 1933–1934
|-
| Karl Bender || 1934–1945
|-
| Jakob Knapp || 1945–1946
|-
| Otto Schäfer || 1946
|-
| Josef Weßbecher || 1947–1948
|-
| Albert Zittel || 1948–1969
|-
| Josef Glaser || 1969–1985
|-
| Christoph Müller || 1985–1993
|-
| Dietmar Späth || 1993–2022
|-
| Johannes Kopp || sitt 2022
|}
== Dialäkt ==
Dr Dialäkt vun Muggesturm ghert zum [[Oberrheinalemannisch|Owerrhinalemannisch]]. Im Dialäkt vun Muggesturm sin mhd. ie, üe un uo monophthongiert, d. h. mer sait ''Bruuder'' statt 'Brueder' un ''miid'' statt 'mied'.
Muggesturm isch e Belegort vum [[Südwestdeutscher Sprachatlas|SSA]] gsii (RA-4).
== Bauwerk ==
* Katholischi Kirich „Maria Kinigin vun de Ängel“ (ingweit 1907)
* Evangelischi Kirich „Zum gute Hirt“ (ingweit 1953)
* Ehmoligi Neiapostolischi Kirich (1966)
* St. Margarethenkapell (10. Jh.)
<gallery widths="200">
Muggensturm-Maria Koenigin der Engel-12-gje.jpg|Katholischi Kirich
Ev Kirche Mugg.jpg|Evangelischi Kirich
NA Kirche Mugg.jpg|Ehmoligi Neiapostolischi Kirich
StMargaretheMuggensturm.jpg|St. Margarethenkapell
</gallery>
== Literatur ==
* Ernst Schneider: ''Muggensturm: Ein Dorf erinnert sich.'' twp druck + verlag, Muggensturm 1985.
* Christian Jung, Ernst Schneider: ''Tradition durch Erinnerung - Die Geschichte von Muggensturm.'' verlag regionalkultur, 2019, {{#isbn:978-3-95505-126-6}}
== Weblink ==
{{Commonscat|Muggensturm}}
* [https://www.muggensturm.de/ www.muggensturm.de]
== Fußnote ==
<references/>
{{Navigationsleiste Städte und Gemeinden im Landkreis Rastatt}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Ort (Landkreis Raschti)]]
1fzkaarttqddh9w57akpigpnb472wkh
Internationaler Strafgerichtshof
0
56070
1086070
1085613
2026-07-03T23:11:58Z
Jcb
356
1086070
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Dr Internazionali Stroofgrichtshoof}}
{{Dieser Artikel|behandlet dr Internazionali Stroofgrichtshoof, wo in Aagläägehäite vom Völkerstroofrächt urdäilt. Er sött nit mit em [[Internationaler Gerichtshof|Internazionale Grichtshoof]] (IGH) verwäggslet wärde.}}
{{Infobox Zwischenstaatliche Organisation
|Name = Internazionale Stroofgrichtshoof
|Kürzel = IStGH
|englisch = International Criminal Court (ICC)
|französisch = Cour pénale internationale (CPI)
|Eigensprache =
|Sonstige_Sprache =
|Logo = International Criminal Court logo.svg
|Logotext = Logo vom Internazionale Stroofgrichtshoof
|Flagge =
|Flaggentext =
|Bild =
|Bildunterschrift =
|Organisationsart =
|Status =
|Sitz = [[Den Haag]], [[Niederlande|Niiderland]]
|Gründung =
|Vorsitz = Richterin [[Silvia Fernández de Gurmendi]] ([[Argentinien|Argentinie]]), Bresidäntin vom Internazionale Stroofgrichtshoof
| Tochterorganisationen =
| URL = [http://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int]
| Anmerkungen =
}}
Dr '''Internazionali Stroofgrichtshoof''' ('''IStGH;''' {{frS|''Cour pénale internationale''}}, ''CPI;'' {{enS|''International Criminal Court''}}'', ICC'') isch e ständigs internazionals [[Strafgericht|Stroofgricht]] mit Sitz z [[Den Haag]] ([[Niederlande|Niiderland]]). Er isch dur s multilaterale ''[[Römisches Statut des Internationalen Strafgerichtshofs|Römische Statut vom Internazionale Stroofgrichtshoof]]'' vom 17. Juli 1998 entstande und het am 1. Juli 2002 afo schaffe.<ref name="nzz_2012-06-30_baumann">Meret Baumann: ''Wie am Stadtrand von Den Haag ein „Weltgericht“ entstand''. In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]] – Internationale Ausgabe,'' Samstag, 30. Juni 2012 (Nr. 150), S. 9.</ref>
Dr IStGH isch en [[Internationale Organisation (Völkerrecht)|internazionali Organisazion]], und sini Beziejig zu de [[Vereinte Nationen|Veräinte Nazione]] isch über e [[Kooperationsabkommen|Kooperazionsabkomme]] greeglet. Mä sött en nid verwäggsle mit em [[Internationaler Strafgerichtshof für das ehemalige Jugoslawien|Internazionale Stroofgricht für s ehemoolige Jugoslawie]] (ICTY) bzw. mit em [[Internationaler Strafgerichtshof für Ruanda|Internazionale Stroofgricht für Ruanda]] (ICTR), wo in dr Umgangssprooch as „UN-Chriegsverbrächerdribunal“ bezäichnet wärde.
== Zueständigkäit ==
Er isch zueständig für Delikt vom [[Völkerstrafrecht|Völkerstroofrächt]], wo sithär begange worde si<ref name="nzz_2012-06-30_ba">B[eat] A[mmann]: ''Ein Produkt globaler Öffentlichkeit''. In: ''Neue Zürcher Zeitung – Internationale Ausgabe,'' Samstag, 30. Juni 2012 (Nr. 150), S. 9.</ref>, nämlig [[Völkermord]], [[Verbrechen gegen die Menschlichkeit|Verbräche gege d Menschligkäit]], [[Kriegsverbrechen|Chriegsverbräche]] und [[Verbrechen der Aggression|Aggressionsverbräche]]. D Aggressionsverbräche si dur d Änderige vom Römische Statut vom 11. Juni 2010 definiert worde, dr IStGH isch aber nonig zueständig für sä.
== Mitgliider ==
[[Datei:ICC member states world map.png|miniatur|600px|left|'''Dunkelgrüen:''' IStGH-Mitgliidstaate<br />'''Hellgrüen: '''Staate, wo erst grad bidräte si und wo s Statut no muess in Chraft drätte (zur Zit käine)<br />'''Orangsch:''' Staate wo s Statut underschriibe häi, aber bis jetz nonig Mitgliid worde si]]
== Litratuur ==
* Kai Ambos: [http://www.zis-online.com/dat/artikel/2012_7_684.pdf ''Das erste Urteil des Internationalen Strafgerichtshofs (Prosecutor v. Lubanga). Eine kritische Analyse der Rechtsfragen.''] In: ''Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik'' (ZIS) 07/2012, 313 (PDF; 358 kB).
* Markus Benzing: ''The Complementarity Regime of the International Criminal Court: International Criminal Justice between State Sovereignty and the Fight against Impunity''. In: ''Max Planck Yearbook of United Nations Law.'' Bd. 7, 2003, {{ISSN|1389-4633}}, S. 591–628 ([https://web.archive.org/web/20120314115108/http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/benzing_7.pdf PDF; 3912 kB]).
* Mandana Biegi: ''Die humanitäre Herausforderung: Der International Criminal Court und die USA''. Nomos, Baden-Baden 2004, ISBN 3-8329-0690-8.
* Mandana Biegi: ''»So Long as There Is Breath in Me«. Warum die Vereinigten Staaten kein Vertragsstaat des Internationalen Strafgerichtshofs werden und der Rest der Welt heimlich erleichtert ist''. In: ''Vereinte Nationen''. Bd. 54, 2006, {{ISSN|0042-384X}}, S. 160–163.
* Hermann-Josef Blanke, Claus Molitor: ''Der Internationale Strafgerichtshof''. In: ''Archiv des Völkerrechts,'' Bd. 39 (2001), S. 142–169.
* Andreas Bummel: ''Meilenstein des Völkerrechts – Der Internationale Strafgerichtshof''. In: ''Mainzer Zeitschrift für Jurisprudenz''. Nr. 1, 2001, {{ISSN|1615-5025}}, abrufbar unter [http://www.bummel.org/texte/2001-strafgerichtshof.php www.bummel.org].
* Eleni Chaitidou, ''Rechtsprechungsübersicht: Aktuelle Entwicklungen am Internationalen Strafgerichtshof.'' In: ''Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik'' (ZIS) 11/2010, 726 ([http://www.zis-online.com/dat/artikel/2010_11_506.pdf PDF; 134 kB]).
* Philippe Currat: ''Les crimes contre l'humanité dans le Statut de la Cour pénale internationale''. Brüssel: Bruylant, 2006, ISBN 2-8027-2213-1.
* Nicole Deitelhoff: ''Angst vor Bindung? Das ambivalente Verhältnis von Demokratien zum Internationalen Strafgerichtshof''. In: ''HSFK Standpunkte''. Nr. 5, 2002 ([https://web.archive.org/web/20160304053237/http://www.hsfk.de/fileadmin/downloads/sp0502291.pdf PDF; 373 kB]).
* Norbert Eitelhuber: ''Der Streit um den Internationalen Strafgerichtshof''. Vortragsmanuskript ([http://www.swp-berlin.org/de/common/get_document.php?asset_id=3440 PDF; 136 kB]).
* Hatem Elliesie: ''Die Darfur-Krise im Sudan und das Völkerrecht: Eine Herausforderung für die Vereinten Nationen (UN) und den Internationalen Strafgerichtshof (ICC)''. In: ''Verfassung und Recht in Übersee (Law and Politics in Africa, Asia and Latin America)''. Bd. 40, Nr. 2, 2007, {{ISSN|0506-7286}}, S. 199–229.
* Jan C. Harder: ''Ein Jahr nach Verabschiedung des Statuts von Rom: Jubiläum einer Hoffnung''. in S+F 1/2000, Vierteljahresschrift für Sicherheit und Frieden und Jana Hasse u. a. (Hrsg.): ''Humanitäres Völkerrecht – Politische, rechtliche und strafgerichtliche Dimensionen''. Baden-Baden: Nomos, 2001, ISBN 3-7890-7174-9.
* Stefan Kirsch: ''Faires Verfahren für Völkermörder? Die Rechte der Beschuldigten vor dem Internationalen Strafgerichtshof.'' In: ''[[Anwaltsblatt]]'' (AnwBl.) 3/2011, S. 166.
* Helmut Kreicker: ''Immunität und IStGH: Zur Bedeutung völkerrechtlicher Exemtionen für den Internationalen Strafgerichtshof''. In: ''Zeitschrift für internationale Strafrechtsdogmatik'' (ZIS), Heft 7/2009, abrufbar online ([http://www.zis-online.com/dat/artikel/2009_7_336.pdf PDF; 250 kB]).
* Helmut Kreicker: ''Völkerrechtliche Exemtionen: Grundlagen und Grenzen völkerrechtlicher Immunitäten und ihre Wirkungen im Strafrecht''. 2 Bände, Berlin 2007, ISBN 978-3-86113-868-6. Siehe auch [https://web.archive.org/web/20140417002111/http://www.mpicc.de/ww/de/pub/forschung/publikationen/straf/s107.htm].
* Sascha Rolf Lüder: ''The legal nature of the International Criminal Court and the emergence of supranational elements in international criminal justice''. In: ''International Review of the Red Cross''. Bd. 84, 2002, {{ISSN|1560-7755}}, S. 79–92 ([http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/59KDCL/$File/079-092_Luder.pdf PDF; 102 kB]).
* Robert Chr. van Ooyen: "Politische Bedingungen internationaler Strafgerichtshöfe", 3. Aufl., Frankfurt a. M. 2012.
* Volker Röben: ''The Procedure of the ICC: Status and Function of the Prosecutor''. In: ''Max Planck Yearbook of United Nations Law''. Bd. 7, 2003, {{ISSN|1389-4633}}, S. 513–548 ([https://web.archive.org/web/20120315043045/http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/roeben_7.pdf PDF; 3760 kB]).
* Ronen Steinke: ''The Politics of International Criminal Law.'' Hart, Oxford 2012.
* Philipp Stempel: ''Der Internationale Strafgerichtshof – Vorbote eines Weltinnenrechts? Eine Studie zur Reichweite einer rule of law in der internationalen Politik''. [[Institut für Entwicklung und Frieden|INEF]]-Report Nr. 78. Duisburg 2005 ([https://web.archive.org/web/20160304205419/http://inef.uni-due.de/page/documents/Report78.pdf PDF; 493 kB]).
== Weblingg ==
{{Commonscat|ICC|Internationaler Strafgerichtshof}}
* [http://www.icc-cpi.int/ Internationaler Strafgerichtshof] (änglisch, französisch)
* [https://web.archive.org/web/20150429104306/http://www.iccnow.org/ Website der Koalition für den ICC] (änglisch)
* [http://www.humanrights.ch/de/internationale-menschenrechte/strafgerichte/strafgerichtshof/ Informationsplattform humanrights.ch: Internationaler Strafgerichtshof]
* [http://www.von-nuernberg-nach-den-haag.de/ der Internationale Strafgerichtshof – Ausstellung]
* Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/BU8R9X Ratifizierung, Unterzeichnung und Ablehnung des Römischen Statuts (Okt. 2009),] aus: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP Zahlen und Fakten: Globalisierung], Bundeszentrale für politische Bildung
== Fuessnoote ==
<references />
{{Coordinate |NS=52/4/5/N |EW=4/21/12/E |type=landmark |region=NL-ZH}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Völkerrächt]]
[[Kategorie:Internationali Organisation]]
cylwyr3j2wkib9vjqmxt8tmpysmg9vn
1086071
1086070
2026-07-03T23:12:58Z
Jcb
356
1086071
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Dr Internazionali Stroofgrichtshoof}}
{{Dieser Artikel|behandlet dr Internazionali Stroofgrichtshoof, wo in Aagläägehäite vom Völkerstroofrächt urdäilt. Er sött nit mit em [[Internationaler Gerichtshof|Internazionale Grichtshoof]] (IGH) verwäggslet wärde.}}
{{Infobox Zwischenstaatliche Organisation
|Name = Internazionale Stroofgrichtshoof
|Kürzel = IStGH
|englisch = International Criminal Court (ICC)
|französisch = Cour pénale internationale (CPI)
|Eigensprache =
|Sonstige_Sprache =
|Logo = International Criminal Court logo.svg
|Logotext = Logo vom Internazionale Stroofgrichtshoof
|Flagge =
|Flaggentext =
|Bild =
|Bildunterschrift =
|Organisationsart =
|Status =
|Sitz = [[Den Haag]], [[Niederlande|Niiderland]]
|Gründung =
|Vorsitz = Richterin [[Silvia Fernández de Gurmendi]] ([[Argentinien|Argentinie]]), Bresidäntin vom Internazionale Stroofgrichtshoof
| Tochterorganisationen =
| URL = [http://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int]
| Anmerkungen =
}}
Dr '''Internazionali Stroofgrichtshoof''' ('''IStGH;''' {{frS|''Cour pénale internationale''}}, ''CPI;'' {{enS|''International Criminal Court''}}'', ICC'') isch e ständigs internazionals [[Strafgericht|Stroofgricht]] mit Sitz z [[Den Haag]] ([[Niederlande|Niiderland]]). Er isch dur s multilaterale ''[[Römisches Statut des Internationalen Strafgerichtshofs|Römische Statut vom Internazionale Stroofgrichtshoof]]'' vom 17. Juli 1998 entstande und het am 1. Juli 2002 afo schaffe.<ref name="nzz_2012-06-30_baumann">Meret Baumann: ''Wie am Stadtrand von Den Haag ein „Weltgericht“ entstand''. In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]] – Internationale Ausgabe,'' Samstag, 30. Juni 2012 (Nr. 150), S. 9.</ref>
Dr IStGH isch en [[Internationale Organisation (Völkerrecht)|internazionali Organisazion]], und sini Beziejig zu de [[Vereinte Nationen|Veräinte Nazione]] isch über e [[Kooperationsabkommen|Kooperazionsabkomme]] greeglet. Mä sött en nid verwäggsle mit em [[Internationaler Strafgerichtshof für das ehemalige Jugoslawien|Internazionale Stroofgricht für s ehemoolige Jugoslawie]] (ICTY) bzw. mit em [[Internationaler Strafgerichtshof für Ruanda|Internazionale Stroofgricht für Ruanda]] (ICTR), wo in dr Umgangssprooch as „UN-Chriegsverbrächerdribunal“ bezäichnet wärde.
== Zueständigkäit ==
Er isch zueständig für Delikt vom [[Völkerstrafrecht|Völkerstroofrächt]], wo sithär begange worde si<ref name="nzz_2012-06-30_ba">B[eat] A[mmann]: ''Ein Produkt globaler Öffentlichkeit''. In: ''Neue Zürcher Zeitung – Internationale Ausgabe,'' Samstag, 30. Juni 2012 (Nr. 150), S. 9.</ref>, nämlig [[Völkermord]], [[Verbrechen gegen die Menschlichkeit|Verbräche gege d Menschligkäit]], [[Kriegsverbrechen|Chriegsverbräche]] und [[Verbrechen der Aggression|Aggressionsverbräche]]. D Aggressionsverbräche si dur d Änderige vom Römische Statut vom 11. Juni 2010 definiert worde, dr IStGH isch aber nonig zueständig für sä.
== Mitgliider ==
[[Datei:ICC member states world map.png|miniatur|600px|left|'''Dunkelgrüen:''' IStGH-Mitgliidstaate<br />'''Hellgrüen: '''Staate, wo erst grad bidräte si und wo s Statut no muess in Chraft drätte (zur Zit käine)<br />'''Orangsch:''' Staate wo s Statut underschriibe häi, aber bis jetz nonig Mitgliid worde si]]
<br />
== Litratuur ==
* Kai Ambos: [http://www.zis-online.com/dat/artikel/2012_7_684.pdf ''Das erste Urteil des Internationalen Strafgerichtshofs (Prosecutor v. Lubanga). Eine kritische Analyse der Rechtsfragen.''] In: ''Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik'' (ZIS) 07/2012, 313 (PDF; 358 kB).
* Markus Benzing: ''The Complementarity Regime of the International Criminal Court: International Criminal Justice between State Sovereignty and the Fight against Impunity''. In: ''Max Planck Yearbook of United Nations Law.'' Bd. 7, 2003, {{ISSN|1389-4633}}, S. 591–628 ([https://web.archive.org/web/20120314115108/http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/benzing_7.pdf PDF; 3912 kB]).
* Mandana Biegi: ''Die humanitäre Herausforderung: Der International Criminal Court und die USA''. Nomos, Baden-Baden 2004, ISBN 3-8329-0690-8.
* Mandana Biegi: ''»So Long as There Is Breath in Me«. Warum die Vereinigten Staaten kein Vertragsstaat des Internationalen Strafgerichtshofs werden und der Rest der Welt heimlich erleichtert ist''. In: ''Vereinte Nationen''. Bd. 54, 2006, {{ISSN|0042-384X}}, S. 160–163.
* Hermann-Josef Blanke, Claus Molitor: ''Der Internationale Strafgerichtshof''. In: ''Archiv des Völkerrechts,'' Bd. 39 (2001), S. 142–169.
* Andreas Bummel: ''Meilenstein des Völkerrechts – Der Internationale Strafgerichtshof''. In: ''Mainzer Zeitschrift für Jurisprudenz''. Nr. 1, 2001, {{ISSN|1615-5025}}, abrufbar unter [http://www.bummel.org/texte/2001-strafgerichtshof.php www.bummel.org].
* Eleni Chaitidou, ''Rechtsprechungsübersicht: Aktuelle Entwicklungen am Internationalen Strafgerichtshof.'' In: ''Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik'' (ZIS) 11/2010, 726 ([http://www.zis-online.com/dat/artikel/2010_11_506.pdf PDF; 134 kB]).
* Philippe Currat: ''Les crimes contre l'humanité dans le Statut de la Cour pénale internationale''. Brüssel: Bruylant, 2006, ISBN 2-8027-2213-1.
* Nicole Deitelhoff: ''Angst vor Bindung? Das ambivalente Verhältnis von Demokratien zum Internationalen Strafgerichtshof''. In: ''HSFK Standpunkte''. Nr. 5, 2002 ([https://web.archive.org/web/20160304053237/http://www.hsfk.de/fileadmin/downloads/sp0502291.pdf PDF; 373 kB]).
* Norbert Eitelhuber: ''Der Streit um den Internationalen Strafgerichtshof''. Vortragsmanuskript ([http://www.swp-berlin.org/de/common/get_document.php?asset_id=3440 PDF; 136 kB]).
* Hatem Elliesie: ''Die Darfur-Krise im Sudan und das Völkerrecht: Eine Herausforderung für die Vereinten Nationen (UN) und den Internationalen Strafgerichtshof (ICC)''. In: ''Verfassung und Recht in Übersee (Law and Politics in Africa, Asia and Latin America)''. Bd. 40, Nr. 2, 2007, {{ISSN|0506-7286}}, S. 199–229.
* Jan C. Harder: ''Ein Jahr nach Verabschiedung des Statuts von Rom: Jubiläum einer Hoffnung''. in S+F 1/2000, Vierteljahresschrift für Sicherheit und Frieden und Jana Hasse u. a. (Hrsg.): ''Humanitäres Völkerrecht – Politische, rechtliche und strafgerichtliche Dimensionen''. Baden-Baden: Nomos, 2001, ISBN 3-7890-7174-9.
* Stefan Kirsch: ''Faires Verfahren für Völkermörder? Die Rechte der Beschuldigten vor dem Internationalen Strafgerichtshof.'' In: ''[[Anwaltsblatt]]'' (AnwBl.) 3/2011, S. 166.
* Helmut Kreicker: ''Immunität und IStGH: Zur Bedeutung völkerrechtlicher Exemtionen für den Internationalen Strafgerichtshof''. In: ''Zeitschrift für internationale Strafrechtsdogmatik'' (ZIS), Heft 7/2009, abrufbar online ([http://www.zis-online.com/dat/artikel/2009_7_336.pdf PDF; 250 kB]).
* Helmut Kreicker: ''Völkerrechtliche Exemtionen: Grundlagen und Grenzen völkerrechtlicher Immunitäten und ihre Wirkungen im Strafrecht''. 2 Bände, Berlin 2007, ISBN 978-3-86113-868-6. Siehe auch [https://web.archive.org/web/20140417002111/http://www.mpicc.de/ww/de/pub/forschung/publikationen/straf/s107.htm].
* Sascha Rolf Lüder: ''The legal nature of the International Criminal Court and the emergence of supranational elements in international criminal justice''. In: ''International Review of the Red Cross''. Bd. 84, 2002, {{ISSN|1560-7755}}, S. 79–92 ([http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/59KDCL/$File/079-092_Luder.pdf PDF; 102 kB]).
* Robert Chr. van Ooyen: "Politische Bedingungen internationaler Strafgerichtshöfe", 3. Aufl., Frankfurt a. M. 2012.
* Volker Röben: ''The Procedure of the ICC: Status and Function of the Prosecutor''. In: ''Max Planck Yearbook of United Nations Law''. Bd. 7, 2003, {{ISSN|1389-4633}}, S. 513–548 ([https://web.archive.org/web/20120315043045/http://www.mpil.de/shared/data/pdf/pdfmpunyb/roeben_7.pdf PDF; 3760 kB]).
* Ronen Steinke: ''The Politics of International Criminal Law.'' Hart, Oxford 2012.
* Philipp Stempel: ''Der Internationale Strafgerichtshof – Vorbote eines Weltinnenrechts? Eine Studie zur Reichweite einer rule of law in der internationalen Politik''. [[Institut für Entwicklung und Frieden|INEF]]-Report Nr. 78. Duisburg 2005 ([https://web.archive.org/web/20160304205419/http://inef.uni-due.de/page/documents/Report78.pdf PDF; 493 kB]).
== Weblingg ==
{{Commonscat|ICC|Internationaler Strafgerichtshof}}
* [http://www.icc-cpi.int/ Internationaler Strafgerichtshof] (änglisch, französisch)
* [https://web.archive.org/web/20150429104306/http://www.iccnow.org/ Website der Koalition für den ICC] (änglisch)
* [http://www.humanrights.ch/de/internationale-menschenrechte/strafgerichte/strafgerichtshof/ Informationsplattform humanrights.ch: Internationaler Strafgerichtshof]
* [http://www.von-nuernberg-nach-den-haag.de/ der Internationale Strafgerichtshof – Ausstellung]
* Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/BU8R9X Ratifizierung, Unterzeichnung und Ablehnung des Römischen Statuts (Okt. 2009),] aus: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP Zahlen und Fakten: Globalisierung], Bundeszentrale für politische Bildung
== Fuessnoote ==
<references />
{{Coordinate |NS=52/4/5/N |EW=4/21/12/E |type=landmark |region=NL-ZH}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Völkerrächt]]
[[Kategorie:Internationali Organisation]]
37dvwdjp1bkl8x5l2izkfm3mh3x9j4k
Faulenfürst
0
61885
1086077
834700
2026-07-04T08:08:04Z
Erdnussflip007
106519
1086077
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Fuulèfürscht}}
{{Infobox Ortsteile hochalemannisch
| Art = Ortsdeil
| Name = Fuulèfürscht
| Name_amtlich = Faulenfürst
| Ortswappen = DEU Faulenfürst COA.svg
| Breitengrad = 47/48/48/N
| Längengrad = 8/13/05/E
| Bundesland = Baden-Württemberg|Baddè-Württèbärg
| Regierungsbezirk = [[Regierungsbezirk Freiburg|Fryburg]]
| Landkreis = [[Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald|Briisgau-Hochschwarzwald]]
| Gemeindename = [[Schluchsee (Gemeinde)|Schluuchsee]]
| Eingemeindungsdatum = 1971-07-01
| Höhe = 1024
| Einwohner = 170
| Kfz = FR
| Gliederung = Hauptort un vyr Ortsdeil
| DIAFAM = [[Alemannisch]]
| DIALECT = [[Hochalemannisch]]
| DIAREG = [[Hochschwarzwälderisch]]
| STATUS = Ortsdeil
}}
'''Fuulèfürscht''' isch dè zweitchlynschte Ortsdeil vo dè Gmeind [[Schluchsee (Gemeinde)|Schluuchsee]] im [[Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald|Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald]] z [[Baden-Württemberg|Baddè-Württèbärg]]. Fuulèfürsch isch bis zuè dè [[Gebietsreform in Baden-Württemberg|Gmeindsreform]] im Johr 1975 e selbschtändigi Gmeind gsi. Zu dè ehemòligè Gmeind Fuulèfürscht ghörd dè [[Weiler|Wyler]] ''[[Seebrugg]]'' am [[Schluchsee (See)|Schluuchsee]]. Fuulèfürscht lyt ußerdèm i dè südöschtlichè Eggè vom Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald, d Chraisgränz lyt knapp öschtlich vom Dorf, no vor dè beide Nõchbòrwyler ''Dürrèbüèl'' un ''Balzhuusè'', wo zuè [[Grafenhausen|Grõfuusè]] im [[Landkreis Waldshut|Landchrais Waldshuèt]] ghörèd.
== Geografy ==
[[Datei:AubachUnterhalbFaulenfuerscht.jpg|mini|links|s Weer am Aubach unterhalb vu Fuulèfürscht – links cha mo graad no d Strõß Fuulèfürscht-Mettmadal sää]]
Uff èm Bärg weschtlich vo Fuulèfürscht liged d [[Quelle|Quällbächle]] vom Fuulèfürschter ''Aubach'', im längschtè Quällascht vo dè [[Mettma]], Fuulèfürscht lyt öppè 1 km nordöschtlich vom un 90 m höcher wiè s obbere Mettmadal, diè glych Höhedischtanz gildet au für dè Schluuchsee.
Dürrèbüèl un Balzhuusè ligèd beidi öppè 1,6 km öschtlich bzw. nordöschtlich vo Fuulèfürscht èwäg. Für Byrtrinker wichtiger isch d [[Badische Staatsbrauerei Rothaus|Brauerei Ròòthuus]], wo 2,5 südöschtlich un è bitzeli nidriger uff dè glychè Büggele lyt.
Dè Gmeindehauptort Schluuchsee lyt 3,3 km nordweschtlich, dè Wyler Seebrugg 1,4 km südweschtlich vo Fuulèfürscht.
Im Nordè vo Fuulèfürscht erschtreckt sich è wites Bärgland, wo durchs [[Haslach (Wutach)|Haslach]]dal un d [[Wutachschlucht|Wuètèschlucht]] begränzt wörd, im Haslachdal lyt im Abschtand vo 6,2 km d Stadt [[Lenzkirch|Lènzkirch]].
== Gschichtè ==
Èrschtmòls erwäänt wörd Fuulèfürscht wègè Gränzaagabè in èm Dokumènt vom [[Kloster St. Blasien (Schwarzwald)|Kloschter z Bläsy]] im Johr 1076. S Vogträcht hèt 1285 im Roth vo Grõfuusè ghört, 1373 sin alli Rächt vo dè [[Niedere Gerichtsbarkeit|Nidderi Grichtsbarkeit]] übber Fuulèfürscht a St. Bläsy gangè.
Diè [[Hohe Gerichtsbarkeit|Hochi Grichtsbarkeit]] isch èrscht 1612 vom [[Maximilian von Pappenheim|Stüèlinger Landgrõf]] a Bläsy gangè. Bis 1806 hèt Fuulèfürscht dè Hèrrè vo Bläsy ghört, denn isch s Dorf a s [[Großherzogtum Baden|Herzogtum Baddè]] gangè.
Vo 1807 bis 1812 hèt Fuulèfürscht zum Amt [[Bettmaringen|Bettmèdingè]] ghört, vo dört ewäg zum Amt [[Bonndorf im Schwarzwald|Bõõdorf]] bis 1924. Im Johr 1812 hèn scho 132 Lüt z Fuulèfürscht gwoont.
Im Johr 1921 sin z Fuulèfürscht diè elegtrischè Lichter aagangè, drei Johr spôter isch s Amt Bõõdorf uffglöst worrè, d Fuulèfürschter hèn jetzt zum [[Landkreis Neustadt|Landchrais Neuschtadt]] bis 1956 ghört, vo 1956 bis 1973 zum umbenamstè [[Landkreis Hochschwarzwald|Landchrais Hochschwarzwald]] un ab dört bis hüt (Stand: 2016) zum Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. Somit dürft no è baar [[Traktor|Traktörli]] z Fuulèfürscht gää, wo s Kfz-Kennzeichè ''NEU'' drägèt.
Dè Bau vo dè [[Dreiseenbahn|Drei-Seè-Baan]] un vo dè [[Schluchsee (See)#Stausee_Schluchsee|Staumuèr am Schluchsee]] hèt im chlynè Dörfle uff dè Höchi obbè è chly wèng Läbbè iighuuchèt, im Johr 1953 hèt Fuulèfürscht 174 Iiwooner ghaa. D Fuulèfürschter hèn sich i dè 1950er Johr mee un mee im Frèmdèvokeer zuègwendèt, vo allem z Seebrugg unnè. Im Johr 1960 isch d Kanalisation un s Schlachthüsli z Fuulèfürscht baut worrè. Elf Johr spôter isch Fuulèfürscht dè Gmeind Schluuchsee bydrèttè.
Im Johr 1991 hèt Fuulèfürscht d Silbermedaillè im Wettbewärb [[Unser Dorf hat Zukunft|Üser Dorf söll schöner wörrè]] gwunnè.
== Ortsnammè ==
Füülèfürscht chunnt vo ''fuulè'' (d. h. uufruchtbar, vobröcklèt) un ''Firscht'' (Höchi, Gipfel) zämmè. D Fuulèfürschter hèn uff irèm Buggel also mit uufruchtbarè Böddè z kämpfè.
== Vokeersaabindig ==
Fuulèfürscht isch durch d K 4968 vo Weschtè hèr mit èrè Dischtanz vo 3 km an Gmeindehauptort Schluuchsee aabundè. Fascht 3 km sin s nõch Oschtè uff dè K 6519 bis zuè dè Ròòthuus-Brauerei. Mit dè K 4967 vofüègt s ''Dörfli am Himmel'' übber èn Aaschluß a d K 6592, d Vobindungsschtrõß [[Bonndorf im Schwarzwald|Bõõdorf]]-Schluuchsee in èm Abschtand vo 2,7 km. Diè chürzischt Vobindung gòt i s Mettmadal abbè mit dè 1,2 km langè Volängerung vo dè K 4967 bis zum Aaschluss a d L 170 im obberè [[Mettma]]dal. Bemerkenswèrt isch, dass a beidè Èndè vo dè K 4967 è Quällè von èm Südschwarzwälder Flüssle lyt, bim nördlichè Aaschluss fangt d [[Steina (Wutach)|Steina]] aa, bim südlichè Aaschluss lyt eini vo dè Mettmaquällè.
== Ortsdeil ==
=== Seebrugg ===
Dè Wyler [[Seebrugg]] lyt guèt 2 km südweschtlich vo Fuulèfürscht uff èrè Höchi vo öppè 935 m am Oschtzipfel vum [[Schluchsee (See)|Schluuchsee]].
Well Seebrugg nit nu am Ufer vum Schluchsee, sondern au a dè [[Bundesstraße 500|B 500]] lyt, isch dè Ortsdeil dütlich bekannter wiè Fuulèfürscht sèlber.
== Quälle ==
<references />
[[Kategorie:Schluchsee (Gmeind)]]
[[Kategorie:Ortsdeil (Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald)]]
65wj4y5v0xfvh9q8b3mrgf54ltc5vqc
Halbgeviertstrich
0
64878
1086039
1085774
2026-07-03T22:26:13Z
Jcb
356
1086039
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Halbgvierstrich}}
{{ Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
Dr '''Halbgevierstrich''' (–) isch en dr Typografie a waagrechdr Schdrich, mo a Halbgeviert lang isch. R wurd als Gedankaschdrich, Bis-Stchdrich und Streckachdrich ond bei Geldbeträg vrwended. Andre waagrechde Strich, mid dene dr Halbgeviertstrich häufig vrwechseld wurd, send s Minuszoicha, dr Viertelgeviertschdrich, der Geviertschdrich ond dr Doppelgeviertstrich sowie das Bindestrich-Minus<ref name=HGV1>{{cite web|url=http://www.typolexikon.de/halbgeviertstrich/|title=HALBGEVIERTSTRICH|date=24. Juli 2017}}</ref> .
== Grondlag ==
S Geviert (englisch quad) isch a typografische Maßeinheid aus dr Zeit vom [[Buchdruck|Bleisatz]] mid bewegliche [[Letter|Lettra]], mo au em moderna Satz am Rechner noo vrwended wurd<ref name=HGV1 />.
<!--
Das Geviert entspricht einer quadratischen (daher der Name „Geviert“, eine veraltete Form für Quadrat) nicht druckenden Fläche, deren Breite (Dickte) gleich der Höhe des Schriftkegels (der Kegelstärke) ist. Demzufolge definiert das Geviert in der Senkrechten den Mindestzeilenabstand einer Schrift (Kompress-Satz); in der Waagrechten ist es – in verschiedenen Unterteilungen bis zu einem 24stel – die Maßgrundlage für den Abstand zwischen Wörtern und Satzzeichen, zugleich die Länge der Geviertstriche.
Halbgeviert ist die Hälfte dieser Breite, verwendet etwa beim Halbgeviertstrich. Der übliche Wortabstand (das Leerzeichen) etwa beträgt ein Viertelgeviert. Das Halbgeviert entspricht auch der Dickte von Tabellenziffern.
-->
== Aawendonga ==
=== Richdig ===
* Streckenstrich: Ulm – Durlesbach als Beischbiel;
* bis-Strich: Mo.–Do., 10:30–22:00 Uhr fir Mo. bis Do., 10:30 bis 22:00 Uhr (Beischbiel);
* Gedankenstrich: S kaaa jo reachd sei – abr ii brauch s ned (Beischbiel);
* Geldbeträge: 15,– € (Beischbiel);
* Wördrbiachr/Lexika: Deidsch–Schwäbisch (Beischbiel)
=== Falsch ===
* Als Bindschdrich: Baden–Württemberg (Beischbiel);
* Beim Rechna: 100–20 = 80 (moischdns) (Beischbiel).
== Guck au ==
* [[Wikipedia:Tutorial|Ardiklschreiba]]
== Lidradur ==
* {{cite book|title=Arbeitstechniken für Romanisten: Eine Anleitung für den Bereich Linguistik |author= Annette Gerstenberg |isbn=3-11-031179-8}}
* Norm DIN 5008 „Schreib- und Gestaltungsregeln für die Textverarbeitung“
== Nedsadressa ==
* {{cite web|url=http://www.typolexikon.de|title=Das Lexikon der europäischen Typographie |author= Wolfgang Beinert}}
== Mo s her isch ==
<references />
{{Übersetzungshinweis|1 = de|2 =Halbgeviertstrich|3 = deidsch|4 = 168465645}}
[[Kategorie:Schrift]]
[[Kategorie:Rächtschriibig]]
1m7xda1gh3ugr1eg296s02951w8k4vk
Dinkel
0
71462
1086033
1085633
2026-07-03T22:24:26Z
Jcb
356
1086033
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Schwobakorn}}
{{Dialekt|Schwäbisch|Schwäbisch|Schwäbisch}}
{{Taxobox|Taxon_Name=Schwobechorn|Taxon5_WissName=Poaceae|Taxon2_WissName=Triticum|Taxon2_LinkName=Weizen|Taxon2_Name=Weize|Taxon2_Rang=Gattung|Taxon3_Name=Triticeae|Taxon3_Rang=Tribus|Taxon4_Name=Pooideae|Taxon4_Rang=Unterfamilie|Taxon5_LinkName=Süßgräser|Taxon_Rang=Art|Taxon5_Name=Süessgreser|Taxon5_Rang=Familie|Taxon6_WissName=Poales|Taxon6_LinkName=Süßgrasartige|Taxon6_Name=Süessgrasartigi|Taxon6_Rang=Ordnung|Bildbeschreibung=Schwobachorn (Triticum aestivum subsp. spelta)|Bild=Spelt.jpg|Taxon_WissName=Triticum aestivum subsp. spelta|Taxon_Autor=[[Carl von Linné|L.]]}}
Dr ''' Dinkl''' ''(Triticum aestivum subsp. spelta)'', isch a Gwächs en dr Familie vo de ''[[Getreide|Süßgräser]]'' (''Poaceae'') der Gattung ''Triticum L''. Dr Dinkl hoißd au ''Schwobakorn,'' weil r öfdr bei de [[Schwaben|Schwoba]] aabaud wurd.<ref name="DIN1">{{cite web|url=http://www.gesundeakademie.at/Default.aspx?SIid=18&ARid=71&LAid=1|title=Getreidearten|offline=yes}}</ref> En dr [[Schweiz|Schwiz]] hoisd r au ''Chorn, Fäse'' odr ''Spälz''.<ref name="NAM2">''[[Schweizerisches Idiotikon]],'' Band XIII, Sp. 685, Ardiggl ''Dinkel,'' wo au Synonyma schdean ([https://digital.idiotikon.ch/p/lem/230269 Digitalisat]).</ref>
== Nama ==
Dr Nama Dinkl kommd vom [[Althochdeutsch|althochdeitscha]] ''thinkil'' (9. Jh.).<ref name="NAM1">{{cite web|url=https://www.dwds.de/wb/Dinkel |title= Dinkel}}</ref> A andrr Nama, ''Spelz,'' gohd auf a Oigaschafd zruck, mo ma ned mog, s Korn gohd schleachd vo dr Hüll, em Schbelz.<ref name="NAM3">{{cite web|url=https://www.dwds.de/wb/Spelz| title= Spelz}}</ref>
Ortsnama wia [[Dinkelsbühl]], [[Dinkelhausen]], [[Dinkelscherben| Dinggelscherba]] odr Berg wia dr [[Dinkelberg]], ond Familienama wia Dinkelacker zoigad d Bedeidong vom Dinkl.<ref name="NAM4">{{cite web| url=https://chiemgaukorn.de/Warum-Dinkel.htm|title=Das Besondere am Urdinkel}}</ref>
== Biologii ==
Dr Dinkl isch a spontane Einkreuzung vo ama Wildgras, em ''Aegilops squarroasa,'' en da ''[[Emmer]]''.<ref name="DAN1">{{cite web| url=https://www.schapfenmuehle.de/index.php?id=5851 |title=Die genetische Herkunft des Dinkel}}</ref>
== Bildr ==
<center><gallery>
Spelt.jpg |Dinkl am Halm
Datei:2009-06-20 Silvolde 02 dinkel.jpg|Dinkl mid ond ohne Spelz
Dinkel Getreide.JPG|Dinklkörnr
Dinkelbrot-4.jpg |Dinklbrod
Seelen-Biberach-Riss.jpg |Seela aus Dinkl
</gallery></center>
== Sorda ==
[[Datei:Illustration Triticum spelta0.jpg|mini|Dinkl <br />''Triticum spelta''<br /><small>Linnaeus, 1753</small> ]]
Dr Urdinkl war z wenig standfeschd ond d Erträg z kloi, so isch dr Urdinkl mid Woiza kreuzd worra.<ref name=NAM2 />
Oberkulmer Rotkorn ond Schwobakorn send echde Dinkelsorten. S Franckenkorn isch a Kreizong.
En dr deidscha Landwirdschafd send blos Wendrsorda zuaglassa.
<ref name=ZUL1>{{cite web|url=https://www.bundessortenamt.de/internet30/fileadmin/Files/PDF/P2_Faltblatt_Erhaltungssorten.pdf|title= Kurzinformationen zu Erhaltungssorten und Erhaltungsmischungen |publisher=Bundessortenamt}}</ref> D Zualassong isch d Voraussedsong fir da gwerblicha Aabau.
D genetisch Urschbrenglehoid isch beim Dinkl a Thema, weil d Oigaschafda vom Dinkl, wia Vrdräglichkeid fir d Leid, da Ausschlag drfir isch.<ref name=GEN1>{{cite web|url=https://m.saaten-union.de/data/documents/Dinkel%20und%20Durum/SU-Dinkelbroschüre-2014FINAL.pdf |title=Wie viel Weizen ist im Dinkel?}}</ref>
Drneba isch em Dinklmehl ofd au [[Mehl (Getreide)|Woizamehl]] dren<ref name=WEI1>{{Literatur | Autor= | Titel=Wie viel Weizen ist im Dinkel? | Sammelwerk=Brot und Backwaren | Band= | Nummer=04 | Jahr=2010 | Seiten=8}}</ref>, mo billigr ond oifachr z bearboida isch.
;Bilderklärung
A lenks ''Rauweizen'' (''Triticum turgidum'')<br />
B drneba ''Hartweizen'' (**Triticum durum'')<br />
C ond ''Polnischer Weizen'' (''Triticum polonicum'') (zwoimol)<br />
D rechds ''Dinkel'' (''Triticum spelta'')
{{Clear}}
== Aapflanza ==
[[Datei:Gruenkerndarrhaus.JPG|mini|Greakerndarre]]
;Gschichd
[[Datei:391 Triticums L.jpg|mini|Kornsorda em Vrgleich]]Dr Dinkl isch scho en dr [[Bronzezeit|Frühbronzezeit]] (ab 1700 v. Chr.) en dr Schwiz nochgwiesa worra.<ref name=NAM2 />
;Aafordronga
Dr Dinkl kaa au auf Böda wachsa, mo arg karg sen ond emma rauha Klima liegad.<ref name=NAM2 />
;Arbed
Wega de lange Halm daugd dr Dinkl ned bsondrs fir a maschinelle Landwirdschafd.
Wann dr Dinkl ooreif gernded wurd, weil r nemme reif werda däd wegem Weddr, odr weil ma Greakern macha will, muaß ma n darra. Dodrfir hods freihr extra Greakerndarre gea.
{{Clear}}
== Vrwendong ==
=== Essa ===
;Reifr Dinkl
Dr Dinkl isch wia jedes Mehl z vrwenda.<ref name=DINE1>{{cite web| url=https://www.ndr.de/ratgeber/kochen/warenkunde/Gesundes-beliebtes-Getreide,dinkel122.html| title=Dinkel und Grünkern – ein Korn, zwei Reifegrade}}</ref>
;Greakern
Greakern isch ooreif gerndedr Dinkl ond r muaß drockned werra. S ooreif ernda hod au da Grond emma rauha Klima, mo fir s reifa ned ausroichd.
:
=== Medizin ===
Zwar kenn ma da Dinkl scho lang, abr d [[Hildegard von Bingen]] hod en ned bsondrs empfohla.<ref name=HEI1>{{cite web| url=https://www.akupunktur-hardy.de/hildegard-von-bingen-und-das-maerchen-vom-dinkel/|title=Hildegard von Bingen und das Märchen vom Dinkel}}</ref>
Dr Dinkl kaa au Allergia auslösa, r isch ned ohne Gluten.<ref name=HEI2>{{cite web|url=https://www.allergy-guide.com/allergien/nahrungsmittelallergien-unvertraeglichkeiten/getreide|title=Getreide}}</ref>
== Nährwerd ==
Fettgehalt 2,4 g, Kohlenhydrate 70 g, Gesättigte Fettsäuren 0,4 g, Mehrfach ungesättigte Fettsäuren 1,3 g, Fettgehalt ungesättigte Fettsäuren 0,4 g, Ballaststoff 11 g, Zucker 7 g, Protein 15 g ond 0 mg Cholesterin.
== Chemii ==
Em Dinkl send dren: Natrium 8 mg, Kalium 388 mg, Vitamin A 10 IU, Vitamin C 0 mg, Kalzium 27 mg, Eisen 4,4 mg, Vitamin B6 0,2 mg, Vitamin B12 0 µg, Magnesium 136 mg.<ref name=HEI2 />
== Ibrsichd ==
[[Datei:Triticum spelta - shock (aka).jpg|mini|Dinklmandl]]{{Navigationsleiste
| Name=
| TITEL = [[Getreide]] ([[Süßgräser]])
|INHALT = [[Emmer]] • [[Weizen|Wisse]] • '''Dinkl'''
}}
{{Navigationsleiste
| Name=
| TITEL = [[Getreide|Pseudogetreide]] ([[Süßgräser|Nicht-Süßgräser]])
|INHALT = [[Buchweizen]] (''Fagopyrum esculentum'') • [[Quinoa]]
}}
== Guck au ==
* [[Weizen|Weisse]]
== Lidradur ==
* {{Literatur |Herausgeber = Wilfried Seibel|Titel=Warenkunde Getreide – Inhaltsstoffe, Analytik, Reinigung, Trocknung, Lagerung, Vermarktung, Verarbeitung | Verlag = Agrimedia | Jahr = 2005 | ISBN = 3-86037-257-2}}
* {{HLS|27659|Dinkel|Autor=Markus Mattmüller, Anne-Marie Dubler}}
== Nedsadressa ==
{{Commons category|Triticum spelta|Dinkl}}
* {{cite web|url= http://www.agfdt.de/loads/gc06/wieser.pdf |title=Vergleich von reinen Dinkeln und Dinkel/Weizen-Kreuzungen |author=Herbert Wieser |location= Garching |publisher= Deutsche Forschungsanstalt für Lebensmittelchemie}}
* [https://www.urdinkel.ch/de/home Website vo dr IG Dinkl, Bärau]
== Mos her isch ==
<references />
[[Kategorie:Süessgreeser]]
[[Kategorie:Getreid]]
sh72p245e8ffgzsxn43dwshgb5o9xfs
Grabs
0
72157
1086020
1027456
2026-07-03T17:36:44Z
Schofför
18060
/* Imfrastruktur */ no chli klarer
1086020
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort in der Schweiz (Test)
| NAME_ORT = Grabs
| BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Grabs 2007.png
| REGION-ISO = CH-SG
| BEZIRK = [[Wahlkreis Werdenberg|Werdebärg]]
| IMAGEMAP = Wahlkreis Werdenberg
| BFS = 3273
| PLZ = 9470 [[Werdenberg (Ort)|Werdenberg]]<br />9472 Grabs
| UN/LOCODE = CH WDB (Werdenberg)
| BREITENGRAD = 47.18341
| LÄNGENGRAD = 9.44302
| HÖHE = 476
| FLÄCHE = 54.64
}}
'''Grabs''' isch e [[Politische Gemeinde|Gmeind]] vom Kanton [[Kanton St. Gallen|Sanggalle]].
== Geografy ==
D Gmeind lyt im [[Wahlkreis Werdenberg|Waalchrais Werdebärg]] und im [[St. Galler Rheintal|Sanggaller Rhintl]]. Südlech drvo isch [[Buchs SG|Buggs]] und uf dr Nordsyte [[Gams SG|Gams]], im Weschte chunt ännet de Bärge s [[Toggenburg|Doggeburg]]. D Ortsgmeind Grabs ist die gröschti [[Wald|Waldpsitzerin]] im Kanton. Für d Arbet im Wald vo de drüü Gmeinde Grabs, Buggs und [[Sevelen|Sevele]] lueget sid 2007 d Forschtgmeinschaft ''Grabus''.
S Stedtli [[Werdenberg SG|Werdebäärg]] lyt i dr Gmeind Grabs. Dr Werdebärger See grad undedra isch aber scho uf em Bode vo dr Nochbergmeind Buggs.
Sit me dr [[Alpenrhein|Rhy]] bi dr grosse Flussregulierig i syn nöi Kanaal gläit het, chunt s Gmäindpiet nümme bis an iim sys Ufer, nume no bis an ''Werdebäärger Binnekanaal''. Im Wyte Talbode lyt s ''Grabser Riet,'' wo me s Kulturland um 1902 mit ere grosse Güeterzämelegig nöi glideret und mit der Meliorazioon i de 1960er Joore verbesseret het.
Zwüschem ''Walchebach'' und em ''Simmitobel'' lyt dr Grabserbäärg und obedra dr Maiebäärg, es wyts Gebiet mit Kulturland am Bärghang und vil verströite Sidligen und Hüüser. Wyter oben isch s [[Alp (Bergweide)|Alpgebiet]] bis zu de Felse vom Margelchopf, em Gamsbäärg, em Sichelchamm und zum Chäserrugg. Uf dr ''Voralp'' liit dr Voralpsee, uf {{Höhe|1124|CH|link=true}} Der Ortsgmeind Grabs sind näbe der ''Voralp'' tradizionell no vier anderi grossi Alpe: ''Ivelspus, Naus, Ischlawiz'' und ''Gamperfin''. Es het fasch dryssg Pachte uf denen Alpe.<ref>[https://www.ortsgemeinde-grabs.ch/de/alpen/ Ortsgmeind Grabs: Alpe]</ref>
Im alte Doorffzäntrum vo Grabs änderet dr ''Walchebach'' syn Naame, i dr Ebeni unde häisst er ''Grabserbach''.
Zum Ussichtspunkt uf dr Gamsalp het’s ä Sässellift ab em Oberdorf z [[Wildhaus SG|Wildhuus]].
S Hochmoor ''Gamperfin'' am Grabserbärg oben isch es schööns [[Naturschutzgebiet|Naturschutzpiet]]. Im 20. Joorhundert het me döört druus Turbe gholt; der Schade, wo das gää het, het me chürzlech mit Bouarbete wider agfange flicke.<ref>[http://www.grabs.ch/de/verwaltungonlineschalter/umweltversorgung/naturschutzprojekte/hochmoorgamperfin/ Hochmoor Gamperfin - Kleinod der Grabser Bergwelt] uf grabs.ch</ref>
== Gschicht ==
I der Röömerzyt het’s i dere Landschaft zwöi Wachttürm gha a der Strooss vo Sargans uf Bregänz. De Plätz vo de beede Türm seit me hüt ''Gäschtele''.
S obere Rhintel het zum Piet vo [[Churrätien|Churräzie]] ghöört. Dr Name vom Doorf Grabs isch scho in Dokumänt vom 9. Joorhundert erwänt, bsunders au im [[Churrätisches Reichsguturbar|Urbaar vom Rychsguet z Räzie]] vo [[842]]; er het dozmol ''Quadravedes'' gheisse. Der [[Ortsname]] chunt vom latinische ''caput rapidae''.<ref>[[Andres Kristol]]: ''[[Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen]].'' Frauenfeld/Lausanne 2005, S. 401 f.</ref>
Im 13. Joorhundert het der Graf Ruedolf vo Montfort d [[Burg Werdenberg|Burg Werdebäärg]] lo boue. Syni Familie het sech sidhäär der Name «vo Werdebäärg» gää.
Im spoote [[Mittelalter]] het me z Grabs, so wie im ganze mittlere Rhintl, die alti rätoromanischi Sprooch nodisno ufgää und Düütsch agfange rede. No hüt sind aber ganz vill roanischi [[Flurname|Fluernääme]] umme, wo a die alti Zyt und s früenere lääbe vo de Lüüt i dr Landschaft maane. Dr Grabser Sproochforscher [[Hans Stricker]] het die Sach vili Joor lang aglueget und Büecher drüber gschribe.
Romanisch sind die alte Nääme vo den Alpweide. Und eso Fluernäämen git’s au am Grabserbäärg, wo men ine die alti romanisch Häärkumpft guet agseet, so wie öppe: ''Muntaschin, Mafun, Ampadell, Runggelun, Mumpelin, Müntlerentsch, Ganalin, Amaggusa, Anggalrina'' und ''Gampernei.''
1517 isch Grabs e Landvogtei vo [[Glarus]] worde,<ref>Dieter Schindler: ''Werdenberg als Glarner Landvogtei: Untertanen, ländliche Oberschicht und «fremde Herren» im 18. Jahrhundert''. Buchs-Druck und Verlag, Buchs 1986.</ref> 1718 isch es im helvetische [[Kanton Linth]] gsi, und sid 1803 isch s e Gmeind vom Kanton Sangalle.
== Imfrastruktur ==
Grabs hät känn aigne Bahof, de nöggscht isch z Buggs äne. Dur Grabs fahrt es [[Postauto]], wo vom Bahof Buggs öber Wildhuus is Toggeborg bis zum Bahof z [[Nesslau SG|Nesslau]] fahrt.
Z Grabs gits es Regionalspitol mit ere Geburtsabteilig, wo au Chind vo Müetere us em [[Liechtenstein|Liechteschtai]] uf d Wält chömed und dänn als Bürger vo Liechteschtai uf de Identitätskarte de Geburtsort Grabs händ. Mit em Lukashuus stoot z Grabs es Wohnhaim för Mänsche mit ere Behinderig.
Grabs het es eigets Elektrizitätswäärch, wo sibe Chraftwäärch betriibt.
== Bevölkerig ==
{| class="wikitable float-center"
|+ Bevölkerigsentwicklig
|- class="hintergrundfarbe5"
| '''Johr''' || 1816 || 1850 || 1900 || 1950 || 1990 || 1995 || 2000 || 2005 || 2010 || 2015
|-
| '''Iiwohner''' || 2'354 || 3'272 || 4'411 || 4'516 || 5'487 || 6'051 || 6'297 || 6'381 || 6'842 || 6'929
|}
== Lüüt ==
* [[Hans Stricker]] (* 1944), Romanischt und Naameforscher
== Bilder ==
<gallery>
Werdenberg Castle. View from South-East - 016.jpg|s Städtli Wärdebärg<br />mit em Schloss
Staenderbaureihe3 Werdenberg.jpg|im Städtli
Grabserberg.JPG|d Streusidlige im Grabserbärg
Voralpsee Foto B.JPG|de Voralpsee
</gallery>
== Literatur ==
* {{HLS|1348|''Grabs''|Autor=Wolfgang Göldi}}
* Oskar Peter: ''Grabs. Eine Ortschaft des St. Galler Rheintales.'' In: E. Winkler (Hrsg.): ''Das Schweizer Dorf. Beiträge zur Erkenntnis seines Wesens''. Zürich und Berlin 1941, S. 175–198.
* [[Hans Stricker]]: ''Die romanischen Orts- und Flurnamen von Grabs.'' Zürich 1974, ISBN 3-260-03704-7
* Giorgio von Arb, Hans Stricker: ''Leute am Grabserberg.'' Fotoband. Buchs-Druck und Verlag, Buchs SG 1988, ISBN 3-905222-40-X.
* Hans Stricker, Robert Kruker, Giorgio von Arb: ''Leute am Grabserberg. Zwanzig Jahre danach.'' Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2019, ISBN 978-3-03823-303-9.
* Mathäus Lippuner: ''Grabser Alpen. Alle Alpgebäude.'' Zeichnungen von Hans Eggenberger, Beschrieb Mathäus Lippuner. Buchsdruck, Buchs SG 2004.
== Weblink ==
{{Commonscat|Grabs (St. Gallen, Switzerland)|Grabs}}
* [{{#Property:P856}} Website vo dr Gmeind Grabs]
== Fuessnoote ==
<references />
{{Navigationsleiste Wahlkreis Werdenberg}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Ort (Kanton Sankt Galle)]]
jeqc8ula82xmirz727ejwabaxyqdfvl
1086021
1086020
2026-07-03T17:41:14Z
Schofför
18060
/* Lüüt */ + Hildegard Fässler
1086021
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort in der Schweiz (Test)
| NAME_ORT = Grabs
| BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Grabs 2007.png
| REGION-ISO = CH-SG
| BEZIRK = [[Wahlkreis Werdenberg|Werdebärg]]
| IMAGEMAP = Wahlkreis Werdenberg
| BFS = 3273
| PLZ = 9470 [[Werdenberg (Ort)|Werdenberg]]<br />9472 Grabs
| UN/LOCODE = CH WDB (Werdenberg)
| BREITENGRAD = 47.18341
| LÄNGENGRAD = 9.44302
| HÖHE = 476
| FLÄCHE = 54.64
}}
'''Grabs''' isch e [[Politische Gemeinde|Gmeind]] vom Kanton [[Kanton St. Gallen|Sanggalle]].
== Geografy ==
D Gmeind lyt im [[Wahlkreis Werdenberg|Waalchrais Werdebärg]] und im [[St. Galler Rheintal|Sanggaller Rhintl]]. Südlech drvo isch [[Buchs SG|Buggs]] und uf dr Nordsyte [[Gams SG|Gams]], im Weschte chunt ännet de Bärge s [[Toggenburg|Doggeburg]]. D Ortsgmeind Grabs ist die gröschti [[Wald|Waldpsitzerin]] im Kanton. Für d Arbet im Wald vo de drüü Gmeinde Grabs, Buggs und [[Sevelen|Sevele]] lueget sid 2007 d Forschtgmeinschaft ''Grabus''.
S Stedtli [[Werdenberg SG|Werdebäärg]] lyt i dr Gmeind Grabs. Dr Werdebärger See grad undedra isch aber scho uf em Bode vo dr Nochbergmeind Buggs.
Sit me dr [[Alpenrhein|Rhy]] bi dr grosse Flussregulierig i syn nöi Kanaal gläit het, chunt s Gmäindpiet nümme bis an iim sys Ufer, nume no bis an ''Werdebäärger Binnekanaal''. Im Wyte Talbode lyt s ''Grabser Riet,'' wo me s Kulturland um 1902 mit ere grosse Güeterzämelegig nöi glideret und mit der Meliorazioon i de 1960er Joore verbesseret het.
Zwüschem ''Walchebach'' und em ''Simmitobel'' lyt dr Grabserbäärg und obedra dr Maiebäärg, es wyts Gebiet mit Kulturland am Bärghang und vil verströite Sidligen und Hüüser. Wyter oben isch s [[Alp (Bergweide)|Alpgebiet]] bis zu de Felse vom Margelchopf, em Gamsbäärg, em Sichelchamm und zum Chäserrugg. Uf dr ''Voralp'' liit dr Voralpsee, uf {{Höhe|1124|CH|link=true}} Der Ortsgmeind Grabs sind näbe der ''Voralp'' tradizionell no vier anderi grossi Alpe: ''Ivelspus, Naus, Ischlawiz'' und ''Gamperfin''. Es het fasch dryssg Pachte uf denen Alpe.<ref>[https://www.ortsgemeinde-grabs.ch/de/alpen/ Ortsgmeind Grabs: Alpe]</ref>
Im alte Doorffzäntrum vo Grabs änderet dr ''Walchebach'' syn Naame, i dr Ebeni unde häisst er ''Grabserbach''.
Zum Ussichtspunkt uf dr Gamsalp het’s ä Sässellift ab em Oberdorf z [[Wildhaus SG|Wildhuus]].
S Hochmoor ''Gamperfin'' am Grabserbärg oben isch es schööns [[Naturschutzgebiet|Naturschutzpiet]]. Im 20. Joorhundert het me döört druus Turbe gholt; der Schade, wo das gää het, het me chürzlech mit Bouarbete wider agfange flicke.<ref>[http://www.grabs.ch/de/verwaltungonlineschalter/umweltversorgung/naturschutzprojekte/hochmoorgamperfin/ Hochmoor Gamperfin - Kleinod der Grabser Bergwelt] uf grabs.ch</ref>
== Gschicht ==
I der Röömerzyt het’s i dere Landschaft zwöi Wachttürm gha a der Strooss vo Sargans uf Bregänz. De Plätz vo de beede Türm seit me hüt ''Gäschtele''.
S obere Rhintel het zum Piet vo [[Churrätien|Churräzie]] ghöört. Dr Name vom Doorf Grabs isch scho in Dokumänt vom 9. Joorhundert erwänt, bsunders au im [[Churrätisches Reichsguturbar|Urbaar vom Rychsguet z Räzie]] vo [[842]]; er het dozmol ''Quadravedes'' gheisse. Der [[Ortsname]] chunt vom latinische ''caput rapidae''.<ref>[[Andres Kristol]]: ''[[Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen]].'' Frauenfeld/Lausanne 2005, S. 401 f.</ref>
Im 13. Joorhundert het der Graf Ruedolf vo Montfort d [[Burg Werdenberg|Burg Werdebäärg]] lo boue. Syni Familie het sech sidhäär der Name «vo Werdebäärg» gää.
Im spoote [[Mittelalter]] het me z Grabs, so wie im ganze mittlere Rhintl, die alti rätoromanischi Sprooch nodisno ufgää und Düütsch agfange rede. No hüt sind aber ganz vill roanischi [[Flurname|Fluernääme]] umme, wo a die alti Zyt und s früenere lääbe vo de Lüüt i dr Landschaft maane. Dr Grabser Sproochforscher [[Hans Stricker]] het die Sach vili Joor lang aglueget und Büecher drüber gschribe.
Romanisch sind die alte Nääme vo den Alpweide. Und eso Fluernäämen git’s au am Grabserbäärg, wo men ine die alti romanisch Häärkumpft guet agseet, so wie öppe: ''Muntaschin, Mafun, Ampadell, Runggelun, Mumpelin, Müntlerentsch, Ganalin, Amaggusa, Anggalrina'' und ''Gampernei.''
1517 isch Grabs e Landvogtei vo [[Glarus]] worde,<ref>Dieter Schindler: ''Werdenberg als Glarner Landvogtei: Untertanen, ländliche Oberschicht und «fremde Herren» im 18. Jahrhundert''. Buchs-Druck und Verlag, Buchs 1986.</ref> 1718 isch es im helvetische [[Kanton Linth]] gsi, und sid 1803 isch s e Gmeind vom Kanton Sangalle.
== Imfrastruktur ==
Grabs hät känn aigne Bahof, de nöggscht isch z Buggs äne. Dur Grabs fahrt es [[Postauto]], wo vom Bahof Buggs öber Wildhuus is Toggeborg bis zum Bahof z [[Nesslau SG|Nesslau]] fahrt.
Z Grabs gits es Regionalspitol mit ere Geburtsabteilig, wo au Chind vo Müetere us em [[Liechtenstein|Liechteschtai]] uf d Wält chömed und dänn als Bürger vo Liechteschtai uf de Identitätskarte de Geburtsort Grabs händ. Mit em Lukashuus stoot z Grabs es Wohnhaim för Mänsche mit ere Behinderig.
Grabs het es eigets Elektrizitätswäärch, wo sibe Chraftwäärch betriibt.
== Bevölkerig ==
{| class="wikitable float-center"
|+ Bevölkerigsentwicklig
|- class="hintergrundfarbe5"
| '''Johr''' || 1816 || 1850 || 1900 || 1950 || 1990 || 1995 || 2000 || 2005 || 2010 || 2015
|-
| '''Iiwohner''' || 2'354 || 3'272 || 4'411 || 4'516 || 5'487 || 6'051 || 6'297 || 6'381 || 6'842 || 6'929
|}
== Lüüt ==
* [[Hans Stricker]] (* 1944), Romanischt und Naameforscher
* [[Hildegard Fässler]] (1951–2026), Politikeri, Kantons- und Nazionalrööti
== Bilder ==
<gallery>
Werdenberg Castle. View from South-East - 016.jpg|s Städtli Wärdebärg<br />mit em Schloss
Staenderbaureihe3 Werdenberg.jpg|im Städtli
Grabserberg.JPG|d Streusidlige im Grabserbärg
Voralpsee Foto B.JPG|de Voralpsee
</gallery>
== Literatur ==
* {{HLS|1348|''Grabs''|Autor=Wolfgang Göldi}}
* Oskar Peter: ''Grabs. Eine Ortschaft des St. Galler Rheintales.'' In: E. Winkler (Hrsg.): ''Das Schweizer Dorf. Beiträge zur Erkenntnis seines Wesens''. Zürich und Berlin 1941, S. 175–198.
* [[Hans Stricker]]: ''Die romanischen Orts- und Flurnamen von Grabs.'' Zürich 1974, ISBN 3-260-03704-7
* Giorgio von Arb, Hans Stricker: ''Leute am Grabserberg.'' Fotoband. Buchs-Druck und Verlag, Buchs SG 1988, ISBN 3-905222-40-X.
* Hans Stricker, Robert Kruker, Giorgio von Arb: ''Leute am Grabserberg. Zwanzig Jahre danach.'' Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2019, ISBN 978-3-03823-303-9.
* Mathäus Lippuner: ''Grabser Alpen. Alle Alpgebäude.'' Zeichnungen von Hans Eggenberger, Beschrieb Mathäus Lippuner. Buchsdruck, Buchs SG 2004.
== Weblink ==
{{Commonscat|Grabs (St. Gallen, Switzerland)|Grabs}}
* [{{#Property:P856}} Website vo dr Gmeind Grabs]
== Fuessnoote ==
<references />
{{Navigationsleiste Wahlkreis Werdenberg}}
{{Normdaten}}
[[Kategorie:Ort (Kanton Sankt Galle)]]
431g9qwpp5ialsxjqk11o8k7pb3aziq
Liste der Länder nach Bruttoinlandsprodukt pro Kopf
0
84287
1086072
1085614
2026-07-03T23:14:07Z
Jcb
356
1086072
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf}}
[[Datei:Countries by GDP (PPP) per capita in 2020.png|mini|'''2020:''' BIP bro Chopf (mit dr gliiche Chaufchraft), noch de Daate vom [[Internationaler Währungsfonds|IWF]]:<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,&s=PPPPC,&sy=2019&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titel=BIP pro Kopf (Kaufkraftparität) |werk=IMF World Economic Outlook |hrsg= |datum=2020 |abruf=2022-04-04}}</ref>
{| style="width:100%;"
|-
||
{{Farblegende|#4b0049|>$50.000}}
{{Farblegende|#680063|$35.000–50.000}}
{{Farblegende|#814991|$20.000–35.000}}
{{Farblegende|#8c6bb1|$10.000–20.000}}
|
{{Farblegende|#8c96c6|$5.000–10.000}}
{{Farblegende|#9ebcda|$2.000–5.000}}
{{Farblegende|#bfd3e6|<$2.000}}
{{Farblegende|#999999|keine Info verfügbar}}
|}]]
D '''Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf''' enthaltet e gordneti Dabälle vom [[Reale Größe|nominaale]] [[Bruttoinlandsprodukt|Bruttoinlansbrodukt]] bro Chopf noch Schetzigen vom [[Internationaler Währungsfonds|Internazionaale Wäärigsfoo]]. Alli Daate si in US-Dollar zu offizielle [[Wechselkurs|Wäggselkürs]] und au [[Kaufkraftparität|mit gliicher Chaufchraft berächnet]] (KKP) in [[Internationaler Dollar|internazionaale Dollar]] aagee. Länder, wo s für sä käni Informazioone git, chömme nid voor ([[#Bemerkungen zu nicht angeführten Ländern|Bemerkige lueg witer unde]]). E baar bolitischi Äihäite, wo sust nit as Länder aagluegt wärde oder won e umstrittene politische Status häi, si in dr Dabälle enthalte so dass mä cha vergliiche.<ref name="IMF-Country-Information">[http://www.imf.org/external/country/index.htm IMF Country Information Page] (änglisch).</ref>
S Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf wird vilmol brucht, zum dr [[Lebensstandard|Lääbensstandard]] im ene Land iizschetze,<ref>{{citation |title=O'Sullivan, Arthur}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/business/2009/sep/14/sarkozy-attacks-gdp-focus French President seeks alternatives to GDP], [[The Guardian]] 14-09-2009.<br />{{cite web|url= http://www.beyond-gdp.eu/download/bgdp-bp-goossens.pdf |title=European Parliament, Policy Department Economic and Scientific Policy: Beyond GDP Study }} {{small|(1.47 MB)}}</ref> isch aber für daas nid seer gäignet, will s BIP bro Chopf nid persöönligs ''Iikomme misst''.<ref>[:en:Gross_domestic_product#Standard_of_living_and_GDP:_wealth_distribution_and_externalities E Diskussioon vom Brobleem uf dr änglische Wikipedia]</ref>
Bi Vergliich zwüsche Nazioone wird vilmol Bezuug uf d [[Kaufkraft|Chaufchraft]] gnoo und eso dr Underschiid wäge de [[Lebenshaltungskosten|Lääbeschöste]] in de verschiidene Länder uusegrächnet. Anderi Brobleem bliibe: d Wärtschöpfig dur [[Außenhandel|internazionaale Handel]] wird nid in Betracht zooge, und zuesätzligi Parameter müesse gschetzt wärde as bim BIP.
<br />
== Schetzige vom IWF für 2020 (Stand Oktober 2021) ==
<!-- Um die Vergleichbarkeit der Daten zu gewährleisten, werden hier ausschließlich die Zahlen des IWF aus jeweils einer Statistik verwendet. Bitte keine Zahlen aus anderen Quellen oder anderen Erhebungszeiträumen eintragen. Das heißt, dass entweder die gesamte Tabelle angepasst wird oder gar nichts. -->
{| class="toptextcells" style="width:100%"
|-
|style="width:50%;"|
<!-- {{Tabellenstile}} -->
{| class="wikitable sortable zebra mw-datatable" style="text-align:right"
|- class="hintergrundfarbe6"
! colspan="4"| Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt (BIP)<br />bro Chopf (2020)<ref name=":0">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,&s=NGDPDPC,&sy=2019&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titel=BIP pro Kopf (nominal) |werk=IMF World Economic Outlook |hrsg= |datum=2020 |abruf=2022-04-04}}</ref>
|- class="hintergrundfarbe8"
! Rang !! Land !! BIP bro Chopf<br />(Nominal)<br /><small>US$ (2020)</small>
! Veränderig<br />zum Joor vorhäär
|-
|1
|style="text-align:left" |{{LUX}}
|116.921
| 0,9 %
|-
|2
|style="text-align:left" |{{CHE}}
|87.367
| 1,9 %
|-
|3
|style="text-align:left" |{{IRL}}
|85.206
| 5,7 %
|-
|4
|style="text-align:left" |{{NOR}}
|67.326
| −11,1 %
|-
|5
|style="text-align:left" |{{USA}}
|63.358
| −2,6 %
|-
|6
|style="text-align:left" |{{DNK}}
|61.154
| 2,2 %
|-
|7
|style="text-align:left" |{{SGP}}
|59.795
| −8,9 %
|-
|8
|style="text-align:left" |{{ISL}}
|59.643
| −14,3 %
|-
|9
|style="text-align:left" |{{QAT}}
|54.185
| −13,7 %
|-
|10
|style="text-align:left" |{{AUS}}
|52.905
| −2,9 %
|-
|11
|style="text-align:left" |{{NLD}}
|52.456
| −0,4 %
|-
|12
|style="text-align:left" |{{SWE}}
|52.129
| 0,8 %
|-
|13
|style="text-align:left" |{{FIN}}
|48.786
| 0,1 %
|-
|14
|style="text-align:left" |{{AUT}}
|48.593
| −3,3 %
|-
|15
|style="text-align:left" |{{HKG}}
|46.657
| −3,3 %
|-
|16
|style="text-align:left" |{{SMR}}
|46.282
| −4,3 %
|-
|17
|style="text-align:left" |{{DEU}}
|46.216
| −1,2 %
|-
|18
|style="text-align:left" |{{BEL}}
|44.688
| −4,0 %
|-
|19
|style="text-align:left" |{{ISR}}
|44.181
| 0,5 %
|-
|20
|style="text-align:left" |{{CAN}}
|43.295
| −6,7 %
|-
|21
|style="text-align:left" |{{NZL}}
|41.165
| −2,5 %
|-
|22
|style="text-align:left" |{{GBR}}
|40.394
| −4,8 %
|-
|23
|style="text-align:left" |{{FRA}}{{FN|A2}}
|40.299
| −4,0 %
|-
|24
|style="text-align:left" |{{JPN}}
|40.089
| −1,5 %
|-
|25
|style="text-align:left" |{{ARE}}
|38.661
| −11,9 %
|-
|26
|style="text-align:left" |{{AND}}
|36.631
| −10,0 %
|-
|27
|style="text-align:left" |{{MAC}}
|35.621
| −56,1 %
|-
|28
|style="text-align:left" |{{PRI}}
|32.645
| −0,4 %
|-
|29
|style="text-align:left" |{{KOR}}
|31.638
| −0,9 %
|-
|30
|style="text-align:left" |{{ITA}}
|31.604
| −5,7 %
|-
|31
|style="text-align:left" |{{MLT}}
|28.955
| −9,1 %
|-
|32
|style="text-align:left" |{{TWN}}
|28.358
| 9,3 %
|-
|33
|style="text-align:left" |{{ESP}}
|27.179
| −8,1 %
|-
|34
|style="text-align:left" |{{CYP}}
|26.785
| −6,0 %
|-
|35
|style="text-align:left" |{{BRN}}
|26.061
| −11,1 %
|-
|36
|style="text-align:left" |{{BHS}}
|25.734
| −25,6 %
|-
|37
|style="text-align:left" |{{SVN}}
|25.549
| −1,9 %
|-
|38
|style="text-align:left" |{{BHR}}
|23.590
| −9,0 %
|-
|39
|style="text-align:left" |{{EST}}
|23.036
| −1,6 %
|-
|40
|style="text-align:left" |{{CZE}}
|22.943
| −3,2 %
|-
|41
|style="text-align:left" |{{KWT}}
|22.684
| −20,4 %
|-
|42
|style="text-align:left" |{{ABW}}
|22.483
| −23,8 %
|-
|43
|style="text-align:left" |{{PRT}}
|22.149
| −5,1 %
|-
|44
|style="text-align:left" |{{SAU}}
|19.996
| −13,7 %
|-
|45
|style="text-align:left" |{{LTU}}
|19.981
| 2,2 %
|-
|46
|style="text-align:left" |{{SVK}}
|19.145
| −0,7 %
|-
|47
|style="text-align:left" |{{GRC}}
|17.657
| −7,8 %
|-
|48
|style="text-align:left" |{{LVA}}
|17.549
| −1,1 %
|-
|49
|style="text-align:left" |{{KNA}}
|17.173
| −16,6 %
|-
|50
|style="text-align:left" |{{URY}}
|16.023
| −9,0 %
|-
|51
|style="text-align:left" |{{HUN}}
|15.866
| −5,2 %
|-
|52
|style="text-align:left" |{{POL}}
|15.699
| −0,2 %
|-
|53
|style="text-align:left" |{{TTO}}
|15.425
| −7,3 %
|-
|54
|style="text-align:left" |{{BRB}}
|15.346
| −16,8 %
|-
|55
|style="text-align:left" |{{PLW}}
|14.732
| −6,3 %
|-
|56
|style="text-align:left" |{{OMN}}
|14.255
| −13,8 %
|-
|57
|style="text-align:left" |{{ATG}}
|13.967
| −20,0 %
|-
|58
|style="text-align:left" |{{HRV}}
|13.896
| −7,0 %
|-
|59
|style="text-align:left" |{{CHL}}
|12.993
| −11,1 %
|-
|60
|style="text-align:left" |{{ROU}}
|12.868
| 0,0 %
|-
|61
|style="text-align:left" |{{PAN}}
|12.373
| −21,8 %
|-
|62
|style="text-align:left" |{{CRI}}
|12.057
| −4,5 %
|-
|63
|style="text-align:left" |{{SYC}}
|11.702
| −28,6 %
|-
|64
|style="text-align:left" |{{CHN}}{{FN|A1}}
|10.511
| 3,4 %
|-
|65
|style="text-align:left" |{{MYS}}
|10.231
| −8,9 %
|-
|66
|style="text-align:left" |{{RUS}}
|10.115
| −12,2 %
|-
|67
|style="text-align:left" |{{BGR}}
|10.006
| 1,5 %
|-
|68
|style="text-align:left" |{{IRN}}
|9.928
| 42,2 %
|-
|69
|style="text-align:left" |{{MDV}}
|9.889
| −34,7 %
|-
|70
|style="text-align:left" |{{GRD}}
|9.130
| −13,9 %
|-
|71
|style="text-align:left" |{{KAZ}}
|9.071
| −7,0 %
|-
|72
|style="text-align:left" |{{LCA}}
|8.935
| −24,2 %
|-
|73
|style="text-align:left" |{{NRU}}
|8.867
| −5,3 %
|-
|74
|style="text-align:left" |{{MUS}}
|8.619
| −22,3 %
|-
|75
|style="text-align:left" |{{TUR}}
|8.610
| −5,9 %
|-
|76
|style="text-align:left" |{{ARG}}
|8.572
| −14,7 %
|-
|77
|style="text-align:left" |{{MEX}}
|8.404
| −16,2 %
|-
|78
|style="text-align:left" |{{MNE}}
|7.703
| −13,6 %
|-
|79
|style="text-align:left" |{{TKM}}
|7.674
| −2,9 %
|-
|80
|style="text-align:left" |{{SRB}}
|7.646
| 3,4 %
|-
|81
|style="text-align:left" |{{DOM}}
|7.554
| −12,1 %
|-
|82
|style="text-align:left" |{{DMA}}
|7.416
| −13,0 %
|-
|83
|style="text-align:left" |{{VCT}}
|7.304
| −2,2 %
|-
|84
|style="text-align:left" |{{GAB}}
|7.277
| −10,3 %
|-
|85
|style="text-align:left" |{{THA}}
|7.188
| −8,0 %
|-
|86
|style="text-align:left" |{{GNQ}}
|7.137
| −15,0 %
|-
|87
|style="text-align:left" |{{GUY}}
|6.953
| 5,4 %
|-
|88
|style="text-align:left" |{{BRA}}
|6.823
| −23,6 %
|-
|89
|style="text-align:left" |{{BWA}}
|6.420
| −11,1 %
|-
|90
|style="text-align:left" |{{BLR}}
|6.398
| −6,4 %
|-
|91
|style="text-align:left" |{{PER}}
|6.134
| −11,9 %
|-
|92
|style="text-align:left" |{{BIH}}
|6.035
| −1,4 %
|-
|93
|style="text-align:left" |{{MKD}}
|5.939
| −1,7 %
|-
|94
|style="text-align:left" |{{ECU}}
|5.643
| −9,9 %
|-
|95
|style="text-align:left" |{{ZAF}}
|5.625
| −14,8 %
|-
|96
|style="text-align:left" |{{COL}}
|5.391
| −17,7 %
|-
|97
|style="text-align:left" |{{ALB}}
|5.153
| −2,9 %
|-
|98
|style="text-align:left" |{{TUV}}
|5.106
| 1,1 %
|-
|99
|style="text-align:left" |{{JAM}}
|5.103
| −11,7 %
|-
|100
|style="text-align:left" |{{FJI}}
|4.995
| −18,7 %
|-
|101
|style="text-align:left" |{{TON}}
|4.979
| −3,3 %
|-
|102
|style="text-align:left" |{{PRY}}
|4.918
| −7,2 %
|-
|103
|style="text-align:left" |{{SUR}}
|4.787
| −28,2 %
|-
|104
|style="text-align:left" |{{MDA}}
|4.523
| 1,3 %
|-
|105
|style="text-align:left" |{{MHL}}
|4.413
| 2,8 %
|-
|106
|style="text-align:left" |{{KOS}}
|4.348
| −2,6 %
|-
|107
|style="text-align:left" |{{GTM}}
|4.317
| −1,2 %
|-
|108
|style="text-align:left" |{{JOR}}
|4.286
| −3,1 %
|-
|109
|style="text-align:left" |{{NAM}}
|4.276
| −16,3 %
|-
|110
|style="text-align:left" |{{GEO}}
|4.275
| −8,9 %
|-
|111
|style="text-align:left" |{{ARM}}
|4.267
| −7,2 %
|-
|112
|style="text-align:left" |{{AZE}}
|4.232
| −12,3 %
|-
|113
|style="text-align:left" |{{IRQ}}
|4.223
| −29,4 %
|-
|114
|style="text-align:left" |{{WSM}}
|4.090
| −4,7 %
|-
|115
|style="text-align:left" |{{BLZ}}
|4.077
| −16,0 %
|-
|116
|style="text-align:left" |{{IDN}}
|3.922
| −6,5 %
|-
|117
|style="text-align:left" |{{MNG}}
|3.916
| −7,8 %
|-
|118
|style="text-align:left" |{{FSM}}
|3.892
| −1,5 %
|-
|119
|style="text-align:left" |{{SLV}}
|3.799
| −8,8 %
|-
|120
|style="text-align:left" |{{UKR}}
|3.741
| 1,4 %
|-
|121
|style="text-align:left" |{{LKA}}
|3.682
| −4,4 %
|-
|122
|style="text-align:left" |{{EGY}}
|3.601
| 17,8 %
|-
|123
|style="text-align:left" |{{SWZ}}
|3.533
| −11,9 %
|-
|124
|style="text-align:left" |{{VNM}}
|3.523
| 3,7 %
|-
|125
|style="text-align:left" |{{DJI}}
|3.482
| 1,3 %
|-
|126
|style="text-align:left" |{{BTN}}
|3.359
| −0,4 %
|-
|127
|style="text-align:left" |{{DZA}}
|3.337
| −15,3 %
|-
|128
|style="text-align:left" |{{PHL}}
|3.323
| −5,4 %
|-
|129
|style="text-align:left" |{{TUN}}
|3.295
| −0,9 %
|-
|130
|style="text-align:left" |{{MAR}}
|3.188
| −5,4 %
|-
|131
|style="text-align:left" |{{BOL}}
|3.168
| −11,8 %
|-
|132
|style="text-align:left" |{{VUT}}
|3.090
| −1,8 %
|-
|133
|style="text-align:left" |{{CPV}}
|3.065
| −14,9 %
|-
|134
|style="text-align:left" |{{LBY}}
|2.891
| −51,8 %
|-
|135
|style="text-align:left" |{{LBN}}
|2.785
| −63,5 %
|-
|136
|style="text-align:left" |{{PNG}}
|2.651
| −8,2 %
|-
|137
|style="text-align:left" |{{LAO}}
|2.587
| −1,2 %
|-
|138
|style="text-align:left" |{{HND}}
|2.397
| −6,7 %
|-
|139
|style="text-align:left" |{{SLB}}
|2.281
| −3,2 %
|-
|140
|style="text-align:left" |{{CIV}}
|2.271
| 1,9 %
|-
|141
|style="text-align:left" |{{GHA}}
|2.226
| −1,8 %
|-
|142
|style="text-align:left" |{{COG}}
|2.206
| −21,2 %
|-
|143
|style="text-align:left" |{{STP}}
|2.190
| 8,3 %
|-
|144
|style="text-align:left" |{{KEN}}
|2.104
| −0,3 %
|-
|145
|style="text-align:left" |{{NGA}}
|2.083
| −6,6 %
|-
|146
|style="text-align:left" |{{BGD}}
|1.962
| 5,8 %
|-
|147
|style="text-align:left" |{{MRT}}
|1.956
| 0,6 %
|-
|148
|style="text-align:left" |{{NIC}}
|1.943
| 0,4 %
|-
|149
|style="text-align:left" |{{IND}}
|1.930
| −8,1 %
|-
|150
|style="text-align:left" |{{AGO}}
|1.881
| −32,9 %
|-
|151
|style="text-align:left" |{{UZB}}
|1.767
| −1,9 %
|-
|152
|style="text-align:left" |{{VEN}}
|1.691
| −26,5 %
|-
|153
|style="text-align:left" |{{KIR}}
|1.673
| −1,3 %
|-
|154
|style="text-align:left" |{{KHM}}
|1.607
| −7,5 %
|-
|155
|style="text-align:left" |{{MMR}}
|1.527
| 17,3 %
|-
|156
|style="text-align:left" |{{CMR}}
|1.505
| −0,2 %
|-
|157
|style="text-align:left" |{{SEN}}
|1.474
| 3,1 %
|-
|158
|style="text-align:left" |{{ZWE}}
|1.443
| 9,8 %
|-
|159
|style="text-align:left" |{{COM}}
|1.355
| −0,3 %
|-
|160
|style="text-align:left" |{{TLS}}
|1.348
| −13,6 %
|-
|161
|style="text-align:left" |{{BEN}}
|1.291
| 5,9 %
|-
|162
|style="text-align:left" |{{PAK}}
|1.255
| −7,2 %
|-
|163
|style="text-align:left" |{{HTI}}
|1.235
| −3,3 %
|-
|164
|style="text-align:left" |{{KGZ}}
|1.189
| −14,4 %
|-
|165
|style="text-align:left" |{{NPL}}
|1.178
| −1,9 %
|-
|166
|style="text-align:left" |{{TZA}}
|1.110
| 2,8 %
|-
|167
|style="text-align:left" |{{GIN}}
|1.102
| 11,1 %
|-
|168
|style="text-align:left" |{{ZMB}}
|1.023
| −19,6 %
|-
|169
|style="text-align:left" |{{ETH}}
|994
| 2,7 %
|-
|170
|style="text-align:left" |{{LSO}}
|970
| −10,8 %
|-
|171
|style="text-align:left" |{{UGA}}
|925
| −3,0 %
|-
|172
|style="text-align:left" |{{TGO}}
|916
| 2,5 %
|-
|173
|style="text-align:left" |{{MLI}}
|890
| −1,8 %
|-
|174
|style="text-align:left" |{{TJK}}
|844
| −3,4 %
|-
|175
|style="text-align:left" |{{BFA}}
|831
| 5,6 %
|-
|176
|style="text-align:left" |{{RWA}}
|816
| −2,3 %
|-
|177
|style="text-align:left" |{{GNB}}
|790
| −2,6 %
|-
|178
|style="text-align:left" |{{SDN}}
|776
| −0,1 %
|-
|179
|style="text-align:left" |{{GMB}}
|770
| 0,1 %
|-
|180
|style="text-align:left" |{{TCD}}
|660
| −3,8 %
|-
|181
|style="text-align:left" |{{LBR}}
|647
| −3,8 %
|-
|182
|style="text-align:left" |{{AFG}}
|611
| 4,3 %
|-
|183
|style="text-align:left" |{{ERI}}
|588
| 3,7 %
|-
|184
|style="text-align:left" |{{YEM}}
|580
| −16,1 %
|-
|185
|style="text-align:left" |{{NER}}
|568
| 2,6 %
|-
|186
|style="text-align:left" |{{MWI}}
|568
| 4,4 %
|-
|187
|style="text-align:left" |{{COD}}
|544
| −6,3 %
|-
|188
|style="text-align:left" |{{SLE}}
|527
| −0,1 %
|-
|189
|style="text-align:left" |{{CAF}}
|494
| 3,0 %
|-
|190
|style="text-align:left" |{{MDG}}
|462
| −9,8 %
|-
|191
|style="text-align:left" |{{MOZ}}
|449
| −11,4 %
|-
|192
|style="text-align:left" |{{SOM}}
|332
| −4,2 %
|-
|193
|style="text-align:left" |{{SSD}}
|322
| −6,1 %
|-
|194
|style="text-align:left" |{{BDI}}
|256
| −2,0 %
|}
|
{| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:right"
|- class="hintergrundfarbe6"
! colspan="4"| Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt (BIP)<br />(kaufkraftbereinigt) bro Chopf (2020)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c==512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,&s=PPPPC,&sy=2019&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titel=BIP pro Kopf (Kaufkraftparität) |werk=IMF World Economic Outlook |hrsg= |datum=2020 |abruf=2022-04-04}}</ref>
|- class="hintergrundfarbe8"
! Rang !! Land !! BIP bro Chopf<br />(Chaufkraftparitäat)<br /><small>[[Internationaler Dollar|Internat. $]] (2020)</small>
! Veränderig<br />zum Joor vorhäär
|-
|1
|style="text-align:left" |{{LUX}}
|117.984
| −2,1 %
|-
|2
|style="text-align:left" |{{SGP}}
|98.512
| −4,0 %
|-
|3
|style="text-align:left" |{{QAT}}
|96.607
| 1,7 %
|-
|4
|style="text-align:left" |{{IRL}}
|95.994
| 6,2 %
|-
|5
|style="text-align:left" |{{CHE}}
|73.246
| −2,0 %
|-
|6
|style="text-align:left" |{{ARE}}
|71.139
| −2,7 %
|-
|7
|style="text-align:left" |{{NOR}}
|65.841
| −0,1 %
|-
|8
|style="text-align:left" |{{USA}}
|63.358
| −2,6 %
|-
|9
|style="text-align:left" |{{BRN}}
|62.306
| 2,1 %
|-
|10
|style="text-align:left" |{{SMR}}
|60.490
| −5,9 %
|-
|11
|style="text-align:left" |{{HKG}}
|59.656
| −3,8 %
|-
|12
|style="text-align:left" |{{DNK}}
|59.136
| −1,2 %
|-
|13
|style="text-align:left" |{{NLD}}
|57.665
| −3,4 %
|-
|14
|style="text-align:left" |{{ISL}}
|56.066
| −7,2 %
|-
|15
|style="text-align:left" |{{TWN}}
|55.856
| 4,6 %
|-
|16
|style="text-align:left" |{{AUT}}
|55.453
| −5,5 %
|-
|17
|style="text-align:left" |{{MAC}}
|54.943
| −56,0 %
|-
|18
|style="text-align:left" |{{DEU}}
|54.551
| −3,5 %
|-
|19
|style="text-align:left" |{{SWE}}
|54.480
| −2,1 %
|-
|20
|style="text-align:left" |{{AND}}
|51.989
| −11,4 %
|-
|21
|style="text-align:left" |{{AUS}}
|51.781
| −1,7 %
|-
|22
|style="text-align:left" |{{BEL}}
|51.180
| −5,7 %
|-
|23
|style="text-align:left" |{{BHR}}
|50.567
| −3,2 %
|-
|24
|style="text-align:left" |{{FIN}}
|49.806
| −1,8 %
|-
|25
|style="text-align:left" |{{CAN}}
|48.759
| −5,3 %
|-
|26
|style="text-align:left" |{{SAU}}
|46.489
| −5,2 %
|-
|27
|style="text-align:left" |{{FRA}}{{FN|A2}}
|46.325
| −7,1 %
|-
|28
|style="text-align:left" |{{KOR}}
|44.750
| 0,2 %
|-
|29
|style="text-align:left" |{{GBR}}
|44.154
| −9,1 %
|-
|30
|style="text-align:left" |{{MLT}}
|43.656
| −11,0 %
|-
|31
|style="text-align:left" |{{KWT}}
|43.250
| −5,7 %
|-
|32
|style="text-align:left" |{{NZL}}
|42.446
| −2,8 %
|-
|33
|style="text-align:left" |{{JPN}}
|42.212
| −3,2 %
|-
|34
|style="text-align:left" |{{ISR}}
|41.271
| −2,7 %
|-
|35
|style="text-align:left" |{{ITA}}
|41.268
| −7,5 %
|-
|36
|style="text-align:left" |{{CZE}}
|40.793
| −5,1 %
|-
|37
|style="text-align:left" |{{CYP}}
|40.007
| −5,3 %
|-
|38
|style="text-align:left" |{{SVN}}
|39.378
| −3,8 %
|-
|39
|style="text-align:left" |{{LTU}}
|38.817
| 0,3 %
|-
|40
|style="text-align:left" |{{ESP}}
|38.443
| −9,8 %
|-
|41
|style="text-align:left" |{{EST}}
|37.277
| −2,0 %
|-
|42
|style="text-align:left" |{{PRI}}
|35.660
| −1,5 %
|-
|43
|style="text-align:left" |{{POL}}
|34.165
| −1,5 %
|-
|44
|style="text-align:left" |{{PRT}}
|33.712
| −7,6 %
|-
|45
|style="text-align:left" |{{BHS}}
|33.233
| −14,4 %
|-
|46
|style="text-align:left" |{{HUN}}
|33.045
| −3,8 %
|-
|47
|style="text-align:left" |{{SVK}}
|32.866
| −3,7 %
|-
|48
|style="text-align:left" |{{LVA}}
|31.485
| −1,8 %
|-
|49
|style="text-align:left" |{{OMN}}
|31.312
| 2,2 %
|-
|50
|style="text-align:left" |{{ROU}}
|30.517
| −2,3 %
|-
|51
|style="text-align:left" |{{TUR}}
|30.449
| 2,5 %
|-
|52
|style="text-align:left" |{{ABW}}
|29.981
| −20,6 %
|-
|53
|style="text-align:left" |{{GRC}}
|28.722
| −7,1 %
|-
|54
|style="text-align:left" |{{RUS}}
|28.053
| −1,4 %
|-
|55
|style="text-align:left" |{{HRV}}
|28.029
| −6,4 %
|-
|56
|style="text-align:left" |{{MYS}}
|27.436
| −5,7 %
|-
|57
|style="text-align:left" |{{PAN}}
|26.999
| −18,1 %
|-
|58
|style="text-align:left" |{{KAZ}}
|26.551
| −2,7 %
|-
|59
|style="text-align:left" |{{SYC}}
|25.555
| −12,5 %
|-
|60
|style="text-align:left" |{{TTO}}
|25.022
| −7,0 %
|-
|61
|style="text-align:left" |{{KNA}}
|23.877
| −14,3 %
|-
|62
|style="text-align:left" |{{BGR}}
|23.721
| −2,5 %
|-
|63
|style="text-align:left" |{{CHL}}
|23.363
| −6,4 %
|-
|64
|style="text-align:left" |{{URY}}
|22.423
| −5,1 %
|-
|65
|style="text-align:left" |{{ARG}}
|20.759
| −9,7 %
|-
|66
|style="text-align:left" |{{MUS}}
|20.506
| −13,9 %
|-
|67
|style="text-align:left" |{{CRI}}
|20.269
| −3,9 %
|-
|68
|style="text-align:left" |{{BLR}}
|20.170
| 0,4 %
|-
|69
|style="text-align:left" |{{GUY}}
|19.694
| 44,8 %
|-
|70
|style="text-align:left" |{{MDV}}
|19.682
| −32,3 %
|-
|71
|style="text-align:left" |{{MNE}}
|19.305
| −14,1 %
|-
|72
|style="text-align:left" |{{SRB}}
|19.168
| 0,7 %
|-
|73
|style="text-align:left" |{{MEX}}
|19.089
| −8,1 %
|-
|74
|style="text-align:left" |{{DOM}}
|18.620
| −6,4 %
|-
|75
|style="text-align:left" |{{ATG}}
|18.238
| −20,3 %
|-
|76
|style="text-align:left" |{{THA}}
|18.231
| −5,2 %
|-
|77
|style="text-align:left" |{{GNQ}}
|17.897
| −6,9 %
|-
|78
|style="text-align:left" |{{CHN}}{{FN|A1}}
|17.104
| 3,3 %
|-
|79
|style="text-align:left" |{{MKD}}
|16.770
| −3,0 %
|-
|80
|style="text-align:left" |{{SUR}}
|16.292
| −15,5 %
|-
|81
|style="text-align:left" |{{GAB}}
|15.951
| −1,9 %
|-
|82
|style="text-align:left" |{{BWA}}
|15.493
| −9,3 %
|-
|83
|style="text-align:left" |{{GRD}}
|15.397
| −12,4 %
|-
|84
|style="text-align:left" |{{BIH}}
|15.231
| −2,5 %
|-
|85
|style="text-align:left" |{{BRA}}
|14.890
| −3,6 %
|-
|86
|style="text-align:left" |{{GEO}}
|14.849
| −4,9 %
|-
|87
|style="text-align:left" |{{PLW}}
|14.838
| −7,3 %
|-
|88
|style="text-align:left" |{{AZE}}
|14.515
| −4,0 %
|-
|89
|style="text-align:left" |{{COL}}
|14.473
| −7,5 %
|-
|90
|style="text-align:left" |{{TKM}}
|14.312
| −3,6 %
|-
|91
|style="text-align:left" |{{ALB}}
|14.172
| −2,0 %
|-
|92
|style="text-align:left" |{{ARM}}
|13.329
| −6,2 %
|-
|93
|style="text-align:left" |{{BRB}}
|13.324
| −17,2 %
|-
|94
|style="text-align:left" |{{IRN}}
|13.314
| 3,5 %
|-
|95
|style="text-align:left" |{{ZAF}}
|13.289
| −6,6 %
|-
|96
|style="text-align:left" |{{LKA}}
|13.223
| −2,9 %
|-
|97
|style="text-align:left" |{{UKR}}
|13.129
| −2,4 %
|-
|98
|style="text-align:left" |{{MDA}}
|12.935
| −4,1 %
|-
|99
|style="text-align:left" |{{LCA}}
|12.897
| −19,9 %
|-
|100
|style="text-align:left" |{{PRY}}
|12.852
| −0,8 %
|-
|101
|style="text-align:left" |{{EGY}}
|12.788
| 2,8 %
|-
|102
|style="text-align:left" |{{VCT}}
|12.750
| −2,2 %
|-
|103
|style="text-align:left" |{{IDN}}
|12.220
| −2,1 %
|-
|104
|style="text-align:left" |{{BTN}}
|12.058
| −0,6 %
|-
|105
|style="text-align:left" |{{FJI}}
|12.032
| −15,2 %
|-
|106
|style="text-align:left" |{{DMA}}
|11.945
| −11,3 %
|-
|107
|style="text-align:left" |{{PER}}
|11.881
| −10,8 %
|-
|108
|style="text-align:left" |{{MNG}}
|11.823
| −5,8 %
|-
|109
|style="text-align:left" |{{LBN}}
|11.561
| −23,8 %
|-
|110
|style="text-align:left" |{{KOS}}
|11.470
| −4,5 %
|-
|111
|style="text-align:left" |{{DZA}}
|11.240
| −5,5 %
|-
|112
|style="text-align:left" |{{ECU}}
|10.977
| −7,9 %
|-
|113
|style="text-align:left" |{{VNM}}
|10.897
| 3,2 %
|-
|114
|style="text-align:left" |{{JOR}}
|10.348
| −1,7 %
|-
|115
|style="text-align:left" |{{TUN}}
|10.142
| −8,4 %
|-
|116
|style="text-align:left" |{{JAM}}
|9.993
| −9,1 %
|-
|117
|style="text-align:left" |{{IRQ}}
|9.951
| −16,8 %
|-
|118
|style="text-align:left" |{{NRU}}
|9.853
| 0,0 %
|-
|119
|style="text-align:left" |{{NAM}}
|9.517
| −8,6 %
|-
|120
|style="text-align:left" |{{SWZ}}
|9.041
| −2,3 %
|-
|121
|style="text-align:left" |{{SLV}}
|8.498
| −7,3 %
|-
|122
|style="text-align:left" |{{PHL}}
|8.449
| −9,7 %
|-
|123
|style="text-align:left" |{{BOL}}
|8.305
| −9,0 %
|-
|124
|style="text-align:left" |{{GTM}}
|8.303
| −2,3 %
|-
|125
|style="text-align:left" |{{LAO}}
|8.099
| −0,7 %
|-
|126
|style="text-align:left" |{{UZB}}
|7.809
| 1,0 %
|-
|127
|style="text-align:left" |{{MAR}}
|7.688
| −6,1 %
|-
|128
|style="text-align:left" |{{AGO}}
|6.825
| −7,0 %
|-
|129
|style="text-align:left" |{{IND}}
|6.510
| −6,9 %
|-
|130
|style="text-align:left" |{{CPV}}
|6.367
| −14,8 %
|-
|131
|style="text-align:left" |{{TON}}
|6.259
| 2,0 %
|-
|132
|style="text-align:left" |{{BLZ}}
|6.132
| −15,1 %
|-
|133
|style="text-align:left" |{{MRT}}
|6.045
| −2,7 %
|-
|134
|style="text-align:left" |{{LBY}}
|5.892
| −59,6 %
|-
|135
|style="text-align:left" |{{DJI}}
|5.833
| 0,7 %
|-
|136
|style="text-align:left" |{{WSM}}
|5.804
| −2,2 %
|-
|137
|style="text-align:left" |{{GHA}}
|5.799
| −0,4 %
|-
|138
|style="text-align:left" |{{NIC}}
|5.679
| −0,3 %
|-
|139
|style="text-align:left" |{{HND}}
|5.399
| −9,5 %
|-
|140
|style="text-align:left" |{{CIV}}
|5.349
| 0,6 %
|-
|141
|style="text-align:left" |{{BGD}}
|5.287
| −0,8 %
|-
|142
|style="text-align:left" |{{MMR}}
|5.241
| 3,7 %
|-
|143
|style="text-align:left" |{{NGA}}
|5.186
| −3,1 %
|-
|144
|style="text-align:left" |{{VEN}}
|5.177
| −29,5 %
|-
|145
|style="text-align:left" |{{PAK}}
|5.153
| −1,1 %
|-
|146
|style="text-align:left" |{{KEN}}
|5.055
| −1,4 %
|-
|147
|style="text-align:left" |{{KGZ}}
|5.007
| −9,3 %
|-
|148
|style="text-align:left" |{{TUV}}
|4.999
| 1,8 %
|-
|149
|style="text-align:left" |{{KHM}}
|4.715
| −2,5 %
|-
|150
|style="text-align:left" |{{STP}}
|4.256
| 1,9 %
|-
|151
|style="text-align:left" |{{COG}}
|4.249
| −9,3 %
|-
|152
|style="text-align:left" |{{SDN}}
|4.096
| −4,9 %
|-
|153
|style="text-align:left" |{{NPL}}
|4.049
| −2,2 %
|-
|154
|style="text-align:left" |{{PNG}}
|3.831
| −4,7 %
|-
|155
|style="text-align:left" |{{MHL}}
|3.830
| −1,9 %
|-
|156
|style="text-align:left" |{{CMR}}
|3.687
| −2,9 %
|-
|157
|style="text-align:left" |{{TJK}}
|3.675
| 3,7 %
|-
|158
|style="text-align:left" |{{SEN}}
|3.503
| 0,0 %
|-
|159
|style="text-align:left" |{{BEN}}
|3.499
| 2,2 %
|-
|160
|style="text-align:left" |{{FSM}}
|3.438
| −0,8 %
|-
|161
|style="text-align:left" |{{ZMB}}
|3.358
| −4,8 %
|-
|162
|style="text-align:left" |{{TLS}}
|3.356
| −9,4 %
|-
|163
|style="text-align:left" |{{COM}}
|3.044
| −1,9 %
|-
|164
|style="text-align:left" |{{HTI}}
|3.005
| −3,6 %
|-
|165
|style="text-align:left" |{{TZA}}
|2.926
| 3,0 %
|-
|166
|style="text-align:left" |{{ETH}}
|2.908
| 5,6 %
|-
|167
|style="text-align:left" |{{VUT}}
|2.659
| −7,8 %
|-
|168
|style="text-align:left" |{{GIN}}
|2.651
| 5,7 %
|-
|169
|style="text-align:left" |{{LSO}}
|2.624
| −4,9 %
|-
|170
|style="text-align:left" |{{UGA}}
|2.591
| −3,1 %
|-
|171
|style="text-align:left" |{{AFG}}
|2.456
| −3,4 %
|-
|172
|style="text-align:left" |{{MLI}}
|2.410
| −3,3 %
|-
|173
|style="text-align:left" |{{GNB}}
|2.371
| −2,4 %
|-
|174
|style="text-align:left" |{{SLB}}
|2.349
| −5,3 %
|-
|175
|style="text-align:left" |{{BFA}}
|2.276
| 0,2 %
|-
|176
|style="text-align:left" |{{GMB}}
|2.274
| −1,9 %
|-
|177
|style="text-align:left" |{{RWA}}
|2.264
| −4,2 %
|-
|178
|style="text-align:left" |{{ZWE}}
|2.254
| −4,7 %
|-
|179
|style="text-align:left" |{{TGO}}
|2.222
| 0,5 %
|-
|180
|style="text-align:left" |{{KIR}}
|2.199
| −1,0 %
|-
|181
|style="text-align:left" |{{YEM}}
|1.844
| −9,7 %
|-
|182
|style="text-align:left" |{{ERI}}
|1.820
| −0,8 %
|-
|183
|style="text-align:left" |{{SLE}}
|1.727
| −3,0 %
|-
|184
|style="text-align:left" |{{TCD}}
|1.612
| −2,6 %
|-
|185
|style="text-align:left" |{{LBR}}
|1.550
| −4,2 %
|-
|186
|style="text-align:left" |{{MDG}}
|1.515
| −8,3 %
|-
|187
|style="text-align:left" |{{MWI}}
|1.460
| −0,7 %
|-
|188
|style="text-align:left" |{{MOZ}}
|1.297
| −2,9 %
|-
|189
|style="text-align:left" |{{NER}}
|1.289
| 1,0 %
|-
|190
|style="text-align:left" |{{COD}}
|1.142
| −0,2 %
|-
|191
|style="text-align:left" |{{CAF}}
|989
| 0,4 %
|-
|192
|style="text-align:left" |{{SOM}}
|932
| −2,3 %
|-
|193
|style="text-align:left" |{{SSD}}
|791
| −8,2 %
|-
|194
|style="text-align:left" |{{BDI}}
|762
| −2,8 %
|}
|}
{{Absatz}}
{{FNBox|
{{FNZ|A1|China: nume bezooge uf s [[Festlandchina|Festland vo dr Volksrepublik China]], also ooni [[Hongkong]], [[Macau]] und [[Republik China (Taiwan)|Taiwan]].}}
{{FNZ|A2|Frankreich: die franzöösische [[Überseedepartement]]s [[Französisch-Guayana|Guayana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]] und [[Réunion]] iigschlosse.}}
}}
== Fuessnoote ==
<references />
[[Kategorie:Wirtschaft]]
[[Kategorie:Demografii]]
[[Kategorie:Lischte]]
j02s2q7qaqp2edylrwc2moiccpm5qz0
1086073
1086072
2026-07-03T23:14:27Z
Jcb
356
1086073
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf}}
[[Datei:Countries by GDP (PPP) per capita in 2020.png|mini|'''2020:''' BIP bro Chopf (mit dr gliiche Chaufchraft), noch de Daate vom [[Internationaler Währungsfonds|IWF]]:<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,&s=PPPPC,&sy=2019&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titel=BIP pro Kopf (Kaufkraftparität) |werk=IMF World Economic Outlook |hrsg= |datum=2020 |abruf=2022-04-04}}</ref>
{| style="width:100%;"
|-
||
{{Farblegende|#4b0049|>$50.000}}
{{Farblegende|#680063|$35.000–50.000}}
{{Farblegende|#814991|$20.000–35.000}}
{{Farblegende|#8c6bb1|$10.000–20.000}}
|
{{Farblegende|#8c96c6|$5.000–10.000}}
{{Farblegende|#9ebcda|$2.000–5.000}}
{{Farblegende|#bfd3e6|<$2.000}}
{{Farblegende|#999999|keine Info verfügbar}}
|}]]
D '''Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf''' enthaltet e gordneti Dabälle vom [[Reale Größe|nominaale]] [[Bruttoinlandsprodukt|Bruttoinlansbrodukt]] bro Chopf noch Schetzigen vom [[Internationaler Währungsfonds|Internazionaale Wäärigsfoo]]. Alli Daate si in US-Dollar zu offizielle [[Wechselkurs|Wäggselkürs]] und au [[Kaufkraftparität|mit gliicher Chaufchraft berächnet]] (KKP) in [[Internationaler Dollar|internazionaale Dollar]] aagee. Länder, wo s für sä käni Informazioone git, chömme nid voor ([[#Bemerkungen zu nicht angeführten Ländern|Bemerkige lueg witer unde]]). E baar bolitischi Äihäite, wo sust nit as Länder aagluegt wärde oder won e umstrittene politische Status häi, si in dr Dabälle enthalte so dass mä cha vergliiche.<ref name="IMF-Country-Information">[http://www.imf.org/external/country/index.htm IMF Country Information Page] (änglisch).</ref>
S Bruttoinlandsbrodukt bro Chopf wird vilmol brucht, zum dr [[Lebensstandard|Lääbensstandard]] im ene Land iizschetze,<ref>{{citation |title=O'Sullivan, Arthur}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/business/2009/sep/14/sarkozy-attacks-gdp-focus French President seeks alternatives to GDP], [[The Guardian]] 14-09-2009.<br />{{cite web|url= http://www.beyond-gdp.eu/download/bgdp-bp-goossens.pdf |title=European Parliament, Policy Department Economic and Scientific Policy: Beyond GDP Study }} {{small|(1.47 MB)}}</ref> isch aber für daas nid seer gäignet, will s BIP bro Chopf nid persöönligs ''Iikomme misst''.<ref>[:en:Gross_domestic_product#Standard_of_living_and_GDP:_wealth_distribution_and_externalities E Diskussioon vom Brobleem uf dr änglische Wikipedia]</ref>
Bi Vergliich zwüsche Nazioone wird vilmol Bezuug uf d [[Kaufkraft|Chaufchraft]] gnoo und eso dr Underschiid wäge de [[Lebenshaltungskosten|Lääbeschöste]] in de verschiidene Länder uusegrächnet. Anderi Brobleem bliibe: d Wärtschöpfig dur [[Außenhandel|internazionaale Handel]] wird nid in Betracht zooge, und zuesätzligi Parameter müesse gschetzt wärde as bim BIP.
== Schetzige vom IWF für 2020 (Stand Oktober 2021) ==
<!-- Um die Vergleichbarkeit der Daten zu gewährleisten, werden hier ausschließlich die Zahlen des IWF aus jeweils einer Statistik verwendet. Bitte keine Zahlen aus anderen Quellen oder anderen Erhebungszeiträumen eintragen. Das heißt, dass entweder die gesamte Tabelle angepasst wird oder gar nichts. -->
{| class="toptextcells" style="width:100%"
|-
|style="width:50%;"|
<!-- {{Tabellenstile}} -->
{| class="wikitable sortable zebra mw-datatable" style="text-align:right"
|- class="hintergrundfarbe6"
! colspan="4"| Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt (BIP)<br />bro Chopf (2020)<ref name=":0">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,&s=NGDPDPC,&sy=2019&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titel=BIP pro Kopf (nominal) |werk=IMF World Economic Outlook |hrsg= |datum=2020 |abruf=2022-04-04}}</ref>
|- class="hintergrundfarbe8"
! Rang !! Land !! BIP bro Chopf<br />(Nominal)<br /><small>US$ (2020)</small>
! Veränderig<br />zum Joor vorhäär
|-
|1
|style="text-align:left" |{{LUX}}
|116.921
| 0,9 %
|-
|2
|style="text-align:left" |{{CHE}}
|87.367
| 1,9 %
|-
|3
|style="text-align:left" |{{IRL}}
|85.206
| 5,7 %
|-
|4
|style="text-align:left" |{{NOR}}
|67.326
| −11,1 %
|-
|5
|style="text-align:left" |{{USA}}
|63.358
| −2,6 %
|-
|6
|style="text-align:left" |{{DNK}}
|61.154
| 2,2 %
|-
|7
|style="text-align:left" |{{SGP}}
|59.795
| −8,9 %
|-
|8
|style="text-align:left" |{{ISL}}
|59.643
| −14,3 %
|-
|9
|style="text-align:left" |{{QAT}}
|54.185
| −13,7 %
|-
|10
|style="text-align:left" |{{AUS}}
|52.905
| −2,9 %
|-
|11
|style="text-align:left" |{{NLD}}
|52.456
| −0,4 %
|-
|12
|style="text-align:left" |{{SWE}}
|52.129
| 0,8 %
|-
|13
|style="text-align:left" |{{FIN}}
|48.786
| 0,1 %
|-
|14
|style="text-align:left" |{{AUT}}
|48.593
| −3,3 %
|-
|15
|style="text-align:left" |{{HKG}}
|46.657
| −3,3 %
|-
|16
|style="text-align:left" |{{SMR}}
|46.282
| −4,3 %
|-
|17
|style="text-align:left" |{{DEU}}
|46.216
| −1,2 %
|-
|18
|style="text-align:left" |{{BEL}}
|44.688
| −4,0 %
|-
|19
|style="text-align:left" |{{ISR}}
|44.181
| 0,5 %
|-
|20
|style="text-align:left" |{{CAN}}
|43.295
| −6,7 %
|-
|21
|style="text-align:left" |{{NZL}}
|41.165
| −2,5 %
|-
|22
|style="text-align:left" |{{GBR}}
|40.394
| −4,8 %
|-
|23
|style="text-align:left" |{{FRA}}{{FN|A2}}
|40.299
| −4,0 %
|-
|24
|style="text-align:left" |{{JPN}}
|40.089
| −1,5 %
|-
|25
|style="text-align:left" |{{ARE}}
|38.661
| −11,9 %
|-
|26
|style="text-align:left" |{{AND}}
|36.631
| −10,0 %
|-
|27
|style="text-align:left" |{{MAC}}
|35.621
| −56,1 %
|-
|28
|style="text-align:left" |{{PRI}}
|32.645
| −0,4 %
|-
|29
|style="text-align:left" |{{KOR}}
|31.638
| −0,9 %
|-
|30
|style="text-align:left" |{{ITA}}
|31.604
| −5,7 %
|-
|31
|style="text-align:left" |{{MLT}}
|28.955
| −9,1 %
|-
|32
|style="text-align:left" |{{TWN}}
|28.358
| 9,3 %
|-
|33
|style="text-align:left" |{{ESP}}
|27.179
| −8,1 %
|-
|34
|style="text-align:left" |{{CYP}}
|26.785
| −6,0 %
|-
|35
|style="text-align:left" |{{BRN}}
|26.061
| −11,1 %
|-
|36
|style="text-align:left" |{{BHS}}
|25.734
| −25,6 %
|-
|37
|style="text-align:left" |{{SVN}}
|25.549
| −1,9 %
|-
|38
|style="text-align:left" |{{BHR}}
|23.590
| −9,0 %
|-
|39
|style="text-align:left" |{{EST}}
|23.036
| −1,6 %
|-
|40
|style="text-align:left" |{{CZE}}
|22.943
| −3,2 %
|-
|41
|style="text-align:left" |{{KWT}}
|22.684
| −20,4 %
|-
|42
|style="text-align:left" |{{ABW}}
|22.483
| −23,8 %
|-
|43
|style="text-align:left" |{{PRT}}
|22.149
| −5,1 %
|-
|44
|style="text-align:left" |{{SAU}}
|19.996
| −13,7 %
|-
|45
|style="text-align:left" |{{LTU}}
|19.981
| 2,2 %
|-
|46
|style="text-align:left" |{{SVK}}
|19.145
| −0,7 %
|-
|47
|style="text-align:left" |{{GRC}}
|17.657
| −7,8 %
|-
|48
|style="text-align:left" |{{LVA}}
|17.549
| −1,1 %
|-
|49
|style="text-align:left" |{{KNA}}
|17.173
| −16,6 %
|-
|50
|style="text-align:left" |{{URY}}
|16.023
| −9,0 %
|-
|51
|style="text-align:left" |{{HUN}}
|15.866
| −5,2 %
|-
|52
|style="text-align:left" |{{POL}}
|15.699
| −0,2 %
|-
|53
|style="text-align:left" |{{TTO}}
|15.425
| −7,3 %
|-
|54
|style="text-align:left" |{{BRB}}
|15.346
| −16,8 %
|-
|55
|style="text-align:left" |{{PLW}}
|14.732
| −6,3 %
|-
|56
|style="text-align:left" |{{OMN}}
|14.255
| −13,8 %
|-
|57
|style="text-align:left" |{{ATG}}
|13.967
| −20,0 %
|-
|58
|style="text-align:left" |{{HRV}}
|13.896
| −7,0 %
|-
|59
|style="text-align:left" |{{CHL}}
|12.993
| −11,1 %
|-
|60
|style="text-align:left" |{{ROU}}
|12.868
| 0,0 %
|-
|61
|style="text-align:left" |{{PAN}}
|12.373
| −21,8 %
|-
|62
|style="text-align:left" |{{CRI}}
|12.057
| −4,5 %
|-
|63
|style="text-align:left" |{{SYC}}
|11.702
| −28,6 %
|-
|64
|style="text-align:left" |{{CHN}}{{FN|A1}}
|10.511
| 3,4 %
|-
|65
|style="text-align:left" |{{MYS}}
|10.231
| −8,9 %
|-
|66
|style="text-align:left" |{{RUS}}
|10.115
| −12,2 %
|-
|67
|style="text-align:left" |{{BGR}}
|10.006
| 1,5 %
|-
|68
|style="text-align:left" |{{IRN}}
|9.928
| 42,2 %
|-
|69
|style="text-align:left" |{{MDV}}
|9.889
| −34,7 %
|-
|70
|style="text-align:left" |{{GRD}}
|9.130
| −13,9 %
|-
|71
|style="text-align:left" |{{KAZ}}
|9.071
| −7,0 %
|-
|72
|style="text-align:left" |{{LCA}}
|8.935
| −24,2 %
|-
|73
|style="text-align:left" |{{NRU}}
|8.867
| −5,3 %
|-
|74
|style="text-align:left" |{{MUS}}
|8.619
| −22,3 %
|-
|75
|style="text-align:left" |{{TUR}}
|8.610
| −5,9 %
|-
|76
|style="text-align:left" |{{ARG}}
|8.572
| −14,7 %
|-
|77
|style="text-align:left" |{{MEX}}
|8.404
| −16,2 %
|-
|78
|style="text-align:left" |{{MNE}}
|7.703
| −13,6 %
|-
|79
|style="text-align:left" |{{TKM}}
|7.674
| −2,9 %
|-
|80
|style="text-align:left" |{{SRB}}
|7.646
| 3,4 %
|-
|81
|style="text-align:left" |{{DOM}}
|7.554
| −12,1 %
|-
|82
|style="text-align:left" |{{DMA}}
|7.416
| −13,0 %
|-
|83
|style="text-align:left" |{{VCT}}
|7.304
| −2,2 %
|-
|84
|style="text-align:left" |{{GAB}}
|7.277
| −10,3 %
|-
|85
|style="text-align:left" |{{THA}}
|7.188
| −8,0 %
|-
|86
|style="text-align:left" |{{GNQ}}
|7.137
| −15,0 %
|-
|87
|style="text-align:left" |{{GUY}}
|6.953
| 5,4 %
|-
|88
|style="text-align:left" |{{BRA}}
|6.823
| −23,6 %
|-
|89
|style="text-align:left" |{{BWA}}
|6.420
| −11,1 %
|-
|90
|style="text-align:left" |{{BLR}}
|6.398
| −6,4 %
|-
|91
|style="text-align:left" |{{PER}}
|6.134
| −11,9 %
|-
|92
|style="text-align:left" |{{BIH}}
|6.035
| −1,4 %
|-
|93
|style="text-align:left" |{{MKD}}
|5.939
| −1,7 %
|-
|94
|style="text-align:left" |{{ECU}}
|5.643
| −9,9 %
|-
|95
|style="text-align:left" |{{ZAF}}
|5.625
| −14,8 %
|-
|96
|style="text-align:left" |{{COL}}
|5.391
| −17,7 %
|-
|97
|style="text-align:left" |{{ALB}}
|5.153
| −2,9 %
|-
|98
|style="text-align:left" |{{TUV}}
|5.106
| 1,1 %
|-
|99
|style="text-align:left" |{{JAM}}
|5.103
| −11,7 %
|-
|100
|style="text-align:left" |{{FJI}}
|4.995
| −18,7 %
|-
|101
|style="text-align:left" |{{TON}}
|4.979
| −3,3 %
|-
|102
|style="text-align:left" |{{PRY}}
|4.918
| −7,2 %
|-
|103
|style="text-align:left" |{{SUR}}
|4.787
| −28,2 %
|-
|104
|style="text-align:left" |{{MDA}}
|4.523
| 1,3 %
|-
|105
|style="text-align:left" |{{MHL}}
|4.413
| 2,8 %
|-
|106
|style="text-align:left" |{{KOS}}
|4.348
| −2,6 %
|-
|107
|style="text-align:left" |{{GTM}}
|4.317
| −1,2 %
|-
|108
|style="text-align:left" |{{JOR}}
|4.286
| −3,1 %
|-
|109
|style="text-align:left" |{{NAM}}
|4.276
| −16,3 %
|-
|110
|style="text-align:left" |{{GEO}}
|4.275
| −8,9 %
|-
|111
|style="text-align:left" |{{ARM}}
|4.267
| −7,2 %
|-
|112
|style="text-align:left" |{{AZE}}
|4.232
| −12,3 %
|-
|113
|style="text-align:left" |{{IRQ}}
|4.223
| −29,4 %
|-
|114
|style="text-align:left" |{{WSM}}
|4.090
| −4,7 %
|-
|115
|style="text-align:left" |{{BLZ}}
|4.077
| −16,0 %
|-
|116
|style="text-align:left" |{{IDN}}
|3.922
| −6,5 %
|-
|117
|style="text-align:left" |{{MNG}}
|3.916
| −7,8 %
|-
|118
|style="text-align:left" |{{FSM}}
|3.892
| −1,5 %
|-
|119
|style="text-align:left" |{{SLV}}
|3.799
| −8,8 %
|-
|120
|style="text-align:left" |{{UKR}}
|3.741
| 1,4 %
|-
|121
|style="text-align:left" |{{LKA}}
|3.682
| −4,4 %
|-
|122
|style="text-align:left" |{{EGY}}
|3.601
| 17,8 %
|-
|123
|style="text-align:left" |{{SWZ}}
|3.533
| −11,9 %
|-
|124
|style="text-align:left" |{{VNM}}
|3.523
| 3,7 %
|-
|125
|style="text-align:left" |{{DJI}}
|3.482
| 1,3 %
|-
|126
|style="text-align:left" |{{BTN}}
|3.359
| −0,4 %
|-
|127
|style="text-align:left" |{{DZA}}
|3.337
| −15,3 %
|-
|128
|style="text-align:left" |{{PHL}}
|3.323
| −5,4 %
|-
|129
|style="text-align:left" |{{TUN}}
|3.295
| −0,9 %
|-
|130
|style="text-align:left" |{{MAR}}
|3.188
| −5,4 %
|-
|131
|style="text-align:left" |{{BOL}}
|3.168
| −11,8 %
|-
|132
|style="text-align:left" |{{VUT}}
|3.090
| −1,8 %
|-
|133
|style="text-align:left" |{{CPV}}
|3.065
| −14,9 %
|-
|134
|style="text-align:left" |{{LBY}}
|2.891
| −51,8 %
|-
|135
|style="text-align:left" |{{LBN}}
|2.785
| −63,5 %
|-
|136
|style="text-align:left" |{{PNG}}
|2.651
| −8,2 %
|-
|137
|style="text-align:left" |{{LAO}}
|2.587
| −1,2 %
|-
|138
|style="text-align:left" |{{HND}}
|2.397
| −6,7 %
|-
|139
|style="text-align:left" |{{SLB}}
|2.281
| −3,2 %
|-
|140
|style="text-align:left" |{{CIV}}
|2.271
| 1,9 %
|-
|141
|style="text-align:left" |{{GHA}}
|2.226
| −1,8 %
|-
|142
|style="text-align:left" |{{COG}}
|2.206
| −21,2 %
|-
|143
|style="text-align:left" |{{STP}}
|2.190
| 8,3 %
|-
|144
|style="text-align:left" |{{KEN}}
|2.104
| −0,3 %
|-
|145
|style="text-align:left" |{{NGA}}
|2.083
| −6,6 %
|-
|146
|style="text-align:left" |{{BGD}}
|1.962
| 5,8 %
|-
|147
|style="text-align:left" |{{MRT}}
|1.956
| 0,6 %
|-
|148
|style="text-align:left" |{{NIC}}
|1.943
| 0,4 %
|-
|149
|style="text-align:left" |{{IND}}
|1.930
| −8,1 %
|-
|150
|style="text-align:left" |{{AGO}}
|1.881
| −32,9 %
|-
|151
|style="text-align:left" |{{UZB}}
|1.767
| −1,9 %
|-
|152
|style="text-align:left" |{{VEN}}
|1.691
| −26,5 %
|-
|153
|style="text-align:left" |{{KIR}}
|1.673
| −1,3 %
|-
|154
|style="text-align:left" |{{KHM}}
|1.607
| −7,5 %
|-
|155
|style="text-align:left" |{{MMR}}
|1.527
| 17,3 %
|-
|156
|style="text-align:left" |{{CMR}}
|1.505
| −0,2 %
|-
|157
|style="text-align:left" |{{SEN}}
|1.474
| 3,1 %
|-
|158
|style="text-align:left" |{{ZWE}}
|1.443
| 9,8 %
|-
|159
|style="text-align:left" |{{COM}}
|1.355
| −0,3 %
|-
|160
|style="text-align:left" |{{TLS}}
|1.348
| −13,6 %
|-
|161
|style="text-align:left" |{{BEN}}
|1.291
| 5,9 %
|-
|162
|style="text-align:left" |{{PAK}}
|1.255
| −7,2 %
|-
|163
|style="text-align:left" |{{HTI}}
|1.235
| −3,3 %
|-
|164
|style="text-align:left" |{{KGZ}}
|1.189
| −14,4 %
|-
|165
|style="text-align:left" |{{NPL}}
|1.178
| −1,9 %
|-
|166
|style="text-align:left" |{{TZA}}
|1.110
| 2,8 %
|-
|167
|style="text-align:left" |{{GIN}}
|1.102
| 11,1 %
|-
|168
|style="text-align:left" |{{ZMB}}
|1.023
| −19,6 %
|-
|169
|style="text-align:left" |{{ETH}}
|994
| 2,7 %
|-
|170
|style="text-align:left" |{{LSO}}
|970
| −10,8 %
|-
|171
|style="text-align:left" |{{UGA}}
|925
| −3,0 %
|-
|172
|style="text-align:left" |{{TGO}}
|916
| 2,5 %
|-
|173
|style="text-align:left" |{{MLI}}
|890
| −1,8 %
|-
|174
|style="text-align:left" |{{TJK}}
|844
| −3,4 %
|-
|175
|style="text-align:left" |{{BFA}}
|831
| 5,6 %
|-
|176
|style="text-align:left" |{{RWA}}
|816
| −2,3 %
|-
|177
|style="text-align:left" |{{GNB}}
|790
| −2,6 %
|-
|178
|style="text-align:left" |{{SDN}}
|776
| −0,1 %
|-
|179
|style="text-align:left" |{{GMB}}
|770
| 0,1 %
|-
|180
|style="text-align:left" |{{TCD}}
|660
| −3,8 %
|-
|181
|style="text-align:left" |{{LBR}}
|647
| −3,8 %
|-
|182
|style="text-align:left" |{{AFG}}
|611
| 4,3 %
|-
|183
|style="text-align:left" |{{ERI}}
|588
| 3,7 %
|-
|184
|style="text-align:left" |{{YEM}}
|580
| −16,1 %
|-
|185
|style="text-align:left" |{{NER}}
|568
| 2,6 %
|-
|186
|style="text-align:left" |{{MWI}}
|568
| 4,4 %
|-
|187
|style="text-align:left" |{{COD}}
|544
| −6,3 %
|-
|188
|style="text-align:left" |{{SLE}}
|527
| −0,1 %
|-
|189
|style="text-align:left" |{{CAF}}
|494
| 3,0 %
|-
|190
|style="text-align:left" |{{MDG}}
|462
| −9,8 %
|-
|191
|style="text-align:left" |{{MOZ}}
|449
| −11,4 %
|-
|192
|style="text-align:left" |{{SOM}}
|332
| −4,2 %
|-
|193
|style="text-align:left" |{{SSD}}
|322
| −6,1 %
|-
|194
|style="text-align:left" |{{BDI}}
|256
| −2,0 %
|}
|
{| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:right"
|- class="hintergrundfarbe6"
! colspan="4"| Liste vo de Länder noch em Bruttoinlandsbrodukt (BIP)<br />(kaufkraftbereinigt) bro Chopf (2020)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c==512,668,914,672,612,946,614,137,311,546,213,674,911,676,314,548,193,556,122,678,912,181,313,867,419,682,513,684,316,273,913,868,124,921,339,948,638,943,514,686,218,688,963,518,616,728,223,836,516,558,918,138,748,196,618,278,624,692,522,694,622,962,156,142,626,449,628,564,228,565,924,283,233,853,632,288,636,293,634,566,238,964,662,182,960,359,423,453,935,968,128,922,611,714,321,862,243,135,248,716,469,456,253,722,642,942,643,718,939,724,734,576,644,936,819,961,172,813,132,726,646,199,648,733,915,184,134,524,652,361,174,362,328,364,258,732,656,366,654,144,336,146,263,463,268,528,532,923,944,738,176,578,534,537,536,742,429,866,433,369,178,744,436,186,136,925,343,869,158,746,439,926,916,466,664,112,826,111,542,298,967,927,443,846,917,299,544,582,941,474,446,754,666,698,&s=PPPPC,&sy=2019&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titel=BIP pro Kopf (Kaufkraftparität) |werk=IMF World Economic Outlook |hrsg= |datum=2020 |abruf=2022-04-04}}</ref>
|- class="hintergrundfarbe8"
! Rang !! Land !! BIP bro Chopf<br />(Chaufkraftparitäat)<br /><small>[[Internationaler Dollar|Internat. $]] (2020)</small>
! Veränderig<br />zum Joor vorhäär
|-
|1
|style="text-align:left" |{{LUX}}
|117.984
| −2,1 %
|-
|2
|style="text-align:left" |{{SGP}}
|98.512
| −4,0 %
|-
|3
|style="text-align:left" |{{QAT}}
|96.607
| 1,7 %
|-
|4
|style="text-align:left" |{{IRL}}
|95.994
| 6,2 %
|-
|5
|style="text-align:left" |{{CHE}}
|73.246
| −2,0 %
|-
|6
|style="text-align:left" |{{ARE}}
|71.139
| −2,7 %
|-
|7
|style="text-align:left" |{{NOR}}
|65.841
| −0,1 %
|-
|8
|style="text-align:left" |{{USA}}
|63.358
| −2,6 %
|-
|9
|style="text-align:left" |{{BRN}}
|62.306
| 2,1 %
|-
|10
|style="text-align:left" |{{SMR}}
|60.490
| −5,9 %
|-
|11
|style="text-align:left" |{{HKG}}
|59.656
| −3,8 %
|-
|12
|style="text-align:left" |{{DNK}}
|59.136
| −1,2 %
|-
|13
|style="text-align:left" |{{NLD}}
|57.665
| −3,4 %
|-
|14
|style="text-align:left" |{{ISL}}
|56.066
| −7,2 %
|-
|15
|style="text-align:left" |{{TWN}}
|55.856
| 4,6 %
|-
|16
|style="text-align:left" |{{AUT}}
|55.453
| −5,5 %
|-
|17
|style="text-align:left" |{{MAC}}
|54.943
| −56,0 %
|-
|18
|style="text-align:left" |{{DEU}}
|54.551
| −3,5 %
|-
|19
|style="text-align:left" |{{SWE}}
|54.480
| −2,1 %
|-
|20
|style="text-align:left" |{{AND}}
|51.989
| −11,4 %
|-
|21
|style="text-align:left" |{{AUS}}
|51.781
| −1,7 %
|-
|22
|style="text-align:left" |{{BEL}}
|51.180
| −5,7 %
|-
|23
|style="text-align:left" |{{BHR}}
|50.567
| −3,2 %
|-
|24
|style="text-align:left" |{{FIN}}
|49.806
| −1,8 %
|-
|25
|style="text-align:left" |{{CAN}}
|48.759
| −5,3 %
|-
|26
|style="text-align:left" |{{SAU}}
|46.489
| −5,2 %
|-
|27
|style="text-align:left" |{{FRA}}{{FN|A2}}
|46.325
| −7,1 %
|-
|28
|style="text-align:left" |{{KOR}}
|44.750
| 0,2 %
|-
|29
|style="text-align:left" |{{GBR}}
|44.154
| −9,1 %
|-
|30
|style="text-align:left" |{{MLT}}
|43.656
| −11,0 %
|-
|31
|style="text-align:left" |{{KWT}}
|43.250
| −5,7 %
|-
|32
|style="text-align:left" |{{NZL}}
|42.446
| −2,8 %
|-
|33
|style="text-align:left" |{{JPN}}
|42.212
| −3,2 %
|-
|34
|style="text-align:left" |{{ISR}}
|41.271
| −2,7 %
|-
|35
|style="text-align:left" |{{ITA}}
|41.268
| −7,5 %
|-
|36
|style="text-align:left" |{{CZE}}
|40.793
| −5,1 %
|-
|37
|style="text-align:left" |{{CYP}}
|40.007
| −5,3 %
|-
|38
|style="text-align:left" |{{SVN}}
|39.378
| −3,8 %
|-
|39
|style="text-align:left" |{{LTU}}
|38.817
| 0,3 %
|-
|40
|style="text-align:left" |{{ESP}}
|38.443
| −9,8 %
|-
|41
|style="text-align:left" |{{EST}}
|37.277
| −2,0 %
|-
|42
|style="text-align:left" |{{PRI}}
|35.660
| −1,5 %
|-
|43
|style="text-align:left" |{{POL}}
|34.165
| −1,5 %
|-
|44
|style="text-align:left" |{{PRT}}
|33.712
| −7,6 %
|-
|45
|style="text-align:left" |{{BHS}}
|33.233
| −14,4 %
|-
|46
|style="text-align:left" |{{HUN}}
|33.045
| −3,8 %
|-
|47
|style="text-align:left" |{{SVK}}
|32.866
| −3,7 %
|-
|48
|style="text-align:left" |{{LVA}}
|31.485
| −1,8 %
|-
|49
|style="text-align:left" |{{OMN}}
|31.312
| 2,2 %
|-
|50
|style="text-align:left" |{{ROU}}
|30.517
| −2,3 %
|-
|51
|style="text-align:left" |{{TUR}}
|30.449
| 2,5 %
|-
|52
|style="text-align:left" |{{ABW}}
|29.981
| −20,6 %
|-
|53
|style="text-align:left" |{{GRC}}
|28.722
| −7,1 %
|-
|54
|style="text-align:left" |{{RUS}}
|28.053
| −1,4 %
|-
|55
|style="text-align:left" |{{HRV}}
|28.029
| −6,4 %
|-
|56
|style="text-align:left" |{{MYS}}
|27.436
| −5,7 %
|-
|57
|style="text-align:left" |{{PAN}}
|26.999
| −18,1 %
|-
|58
|style="text-align:left" |{{KAZ}}
|26.551
| −2,7 %
|-
|59
|style="text-align:left" |{{SYC}}
|25.555
| −12,5 %
|-
|60
|style="text-align:left" |{{TTO}}
|25.022
| −7,0 %
|-
|61
|style="text-align:left" |{{KNA}}
|23.877
| −14,3 %
|-
|62
|style="text-align:left" |{{BGR}}
|23.721
| −2,5 %
|-
|63
|style="text-align:left" |{{CHL}}
|23.363
| −6,4 %
|-
|64
|style="text-align:left" |{{URY}}
|22.423
| −5,1 %
|-
|65
|style="text-align:left" |{{ARG}}
|20.759
| −9,7 %
|-
|66
|style="text-align:left" |{{MUS}}
|20.506
| −13,9 %
|-
|67
|style="text-align:left" |{{CRI}}
|20.269
| −3,9 %
|-
|68
|style="text-align:left" |{{BLR}}
|20.170
| 0,4 %
|-
|69
|style="text-align:left" |{{GUY}}
|19.694
| 44,8 %
|-
|70
|style="text-align:left" |{{MDV}}
|19.682
| −32,3 %
|-
|71
|style="text-align:left" |{{MNE}}
|19.305
| −14,1 %
|-
|72
|style="text-align:left" |{{SRB}}
|19.168
| 0,7 %
|-
|73
|style="text-align:left" |{{MEX}}
|19.089
| −8,1 %
|-
|74
|style="text-align:left" |{{DOM}}
|18.620
| −6,4 %
|-
|75
|style="text-align:left" |{{ATG}}
|18.238
| −20,3 %
|-
|76
|style="text-align:left" |{{THA}}
|18.231
| −5,2 %
|-
|77
|style="text-align:left" |{{GNQ}}
|17.897
| −6,9 %
|-
|78
|style="text-align:left" |{{CHN}}{{FN|A1}}
|17.104
| 3,3 %
|-
|79
|style="text-align:left" |{{MKD}}
|16.770
| −3,0 %
|-
|80
|style="text-align:left" |{{SUR}}
|16.292
| −15,5 %
|-
|81
|style="text-align:left" |{{GAB}}
|15.951
| −1,9 %
|-
|82
|style="text-align:left" |{{BWA}}
|15.493
| −9,3 %
|-
|83
|style="text-align:left" |{{GRD}}
|15.397
| −12,4 %
|-
|84
|style="text-align:left" |{{BIH}}
|15.231
| −2,5 %
|-
|85
|style="text-align:left" |{{BRA}}
|14.890
| −3,6 %
|-
|86
|style="text-align:left" |{{GEO}}
|14.849
| −4,9 %
|-
|87
|style="text-align:left" |{{PLW}}
|14.838
| −7,3 %
|-
|88
|style="text-align:left" |{{AZE}}
|14.515
| −4,0 %
|-
|89
|style="text-align:left" |{{COL}}
|14.473
| −7,5 %
|-
|90
|style="text-align:left" |{{TKM}}
|14.312
| −3,6 %
|-
|91
|style="text-align:left" |{{ALB}}
|14.172
| −2,0 %
|-
|92
|style="text-align:left" |{{ARM}}
|13.329
| −6,2 %
|-
|93
|style="text-align:left" |{{BRB}}
|13.324
| −17,2 %
|-
|94
|style="text-align:left" |{{IRN}}
|13.314
| 3,5 %
|-
|95
|style="text-align:left" |{{ZAF}}
|13.289
| −6,6 %
|-
|96
|style="text-align:left" |{{LKA}}
|13.223
| −2,9 %
|-
|97
|style="text-align:left" |{{UKR}}
|13.129
| −2,4 %
|-
|98
|style="text-align:left" |{{MDA}}
|12.935
| −4,1 %
|-
|99
|style="text-align:left" |{{LCA}}
|12.897
| −19,9 %
|-
|100
|style="text-align:left" |{{PRY}}
|12.852
| −0,8 %
|-
|101
|style="text-align:left" |{{EGY}}
|12.788
| 2,8 %
|-
|102
|style="text-align:left" |{{VCT}}
|12.750
| −2,2 %
|-
|103
|style="text-align:left" |{{IDN}}
|12.220
| −2,1 %
|-
|104
|style="text-align:left" |{{BTN}}
|12.058
| −0,6 %
|-
|105
|style="text-align:left" |{{FJI}}
|12.032
| −15,2 %
|-
|106
|style="text-align:left" |{{DMA}}
|11.945
| −11,3 %
|-
|107
|style="text-align:left" |{{PER}}
|11.881
| −10,8 %
|-
|108
|style="text-align:left" |{{MNG}}
|11.823
| −5,8 %
|-
|109
|style="text-align:left" |{{LBN}}
|11.561
| −23,8 %
|-
|110
|style="text-align:left" |{{KOS}}
|11.470
| −4,5 %
|-
|111
|style="text-align:left" |{{DZA}}
|11.240
| −5,5 %
|-
|112
|style="text-align:left" |{{ECU}}
|10.977
| −7,9 %
|-
|113
|style="text-align:left" |{{VNM}}
|10.897
| 3,2 %
|-
|114
|style="text-align:left" |{{JOR}}
|10.348
| −1,7 %
|-
|115
|style="text-align:left" |{{TUN}}
|10.142
| −8,4 %
|-
|116
|style="text-align:left" |{{JAM}}
|9.993
| −9,1 %
|-
|117
|style="text-align:left" |{{IRQ}}
|9.951
| −16,8 %
|-
|118
|style="text-align:left" |{{NRU}}
|9.853
| 0,0 %
|-
|119
|style="text-align:left" |{{NAM}}
|9.517
| −8,6 %
|-
|120
|style="text-align:left" |{{SWZ}}
|9.041
| −2,3 %
|-
|121
|style="text-align:left" |{{SLV}}
|8.498
| −7,3 %
|-
|122
|style="text-align:left" |{{PHL}}
|8.449
| −9,7 %
|-
|123
|style="text-align:left" |{{BOL}}
|8.305
| −9,0 %
|-
|124
|style="text-align:left" |{{GTM}}
|8.303
| −2,3 %
|-
|125
|style="text-align:left" |{{LAO}}
|8.099
| −0,7 %
|-
|126
|style="text-align:left" |{{UZB}}
|7.809
| 1,0 %
|-
|127
|style="text-align:left" |{{MAR}}
|7.688
| −6,1 %
|-
|128
|style="text-align:left" |{{AGO}}
|6.825
| −7,0 %
|-
|129
|style="text-align:left" |{{IND}}
|6.510
| −6,9 %
|-
|130
|style="text-align:left" |{{CPV}}
|6.367
| −14,8 %
|-
|131
|style="text-align:left" |{{TON}}
|6.259
| 2,0 %
|-
|132
|style="text-align:left" |{{BLZ}}
|6.132
| −15,1 %
|-
|133
|style="text-align:left" |{{MRT}}
|6.045
| −2,7 %
|-
|134
|style="text-align:left" |{{LBY}}
|5.892
| −59,6 %
|-
|135
|style="text-align:left" |{{DJI}}
|5.833
| 0,7 %
|-
|136
|style="text-align:left" |{{WSM}}
|5.804
| −2,2 %
|-
|137
|style="text-align:left" |{{GHA}}
|5.799
| −0,4 %
|-
|138
|style="text-align:left" |{{NIC}}
|5.679
| −0,3 %
|-
|139
|style="text-align:left" |{{HND}}
|5.399
| −9,5 %
|-
|140
|style="text-align:left" |{{CIV}}
|5.349
| 0,6 %
|-
|141
|style="text-align:left" |{{BGD}}
|5.287
| −0,8 %
|-
|142
|style="text-align:left" |{{MMR}}
|5.241
| 3,7 %
|-
|143
|style="text-align:left" |{{NGA}}
|5.186
| −3,1 %
|-
|144
|style="text-align:left" |{{VEN}}
|5.177
| −29,5 %
|-
|145
|style="text-align:left" |{{PAK}}
|5.153
| −1,1 %
|-
|146
|style="text-align:left" |{{KEN}}
|5.055
| −1,4 %
|-
|147
|style="text-align:left" |{{KGZ}}
|5.007
| −9,3 %
|-
|148
|style="text-align:left" |{{TUV}}
|4.999
| 1,8 %
|-
|149
|style="text-align:left" |{{KHM}}
|4.715
| −2,5 %
|-
|150
|style="text-align:left" |{{STP}}
|4.256
| 1,9 %
|-
|151
|style="text-align:left" |{{COG}}
|4.249
| −9,3 %
|-
|152
|style="text-align:left" |{{SDN}}
|4.096
| −4,9 %
|-
|153
|style="text-align:left" |{{NPL}}
|4.049
| −2,2 %
|-
|154
|style="text-align:left" |{{PNG}}
|3.831
| −4,7 %
|-
|155
|style="text-align:left" |{{MHL}}
|3.830
| −1,9 %
|-
|156
|style="text-align:left" |{{CMR}}
|3.687
| −2,9 %
|-
|157
|style="text-align:left" |{{TJK}}
|3.675
| 3,7 %
|-
|158
|style="text-align:left" |{{SEN}}
|3.503
| 0,0 %
|-
|159
|style="text-align:left" |{{BEN}}
|3.499
| 2,2 %
|-
|160
|style="text-align:left" |{{FSM}}
|3.438
| −0,8 %
|-
|161
|style="text-align:left" |{{ZMB}}
|3.358
| −4,8 %
|-
|162
|style="text-align:left" |{{TLS}}
|3.356
| −9,4 %
|-
|163
|style="text-align:left" |{{COM}}
|3.044
| −1,9 %
|-
|164
|style="text-align:left" |{{HTI}}
|3.005
| −3,6 %
|-
|165
|style="text-align:left" |{{TZA}}
|2.926
| 3,0 %
|-
|166
|style="text-align:left" |{{ETH}}
|2.908
| 5,6 %
|-
|167
|style="text-align:left" |{{VUT}}
|2.659
| −7,8 %
|-
|168
|style="text-align:left" |{{GIN}}
|2.651
| 5,7 %
|-
|169
|style="text-align:left" |{{LSO}}
|2.624
| −4,9 %
|-
|170
|style="text-align:left" |{{UGA}}
|2.591
| −3,1 %
|-
|171
|style="text-align:left" |{{AFG}}
|2.456
| −3,4 %
|-
|172
|style="text-align:left" |{{MLI}}
|2.410
| −3,3 %
|-
|173
|style="text-align:left" |{{GNB}}
|2.371
| −2,4 %
|-
|174
|style="text-align:left" |{{SLB}}
|2.349
| −5,3 %
|-
|175
|style="text-align:left" |{{BFA}}
|2.276
| 0,2 %
|-
|176
|style="text-align:left" |{{GMB}}
|2.274
| −1,9 %
|-
|177
|style="text-align:left" |{{RWA}}
|2.264
| −4,2 %
|-
|178
|style="text-align:left" |{{ZWE}}
|2.254
| −4,7 %
|-
|179
|style="text-align:left" |{{TGO}}
|2.222
| 0,5 %
|-
|180
|style="text-align:left" |{{KIR}}
|2.199
| −1,0 %
|-
|181
|style="text-align:left" |{{YEM}}
|1.844
| −9,7 %
|-
|182
|style="text-align:left" |{{ERI}}
|1.820
| −0,8 %
|-
|183
|style="text-align:left" |{{SLE}}
|1.727
| −3,0 %
|-
|184
|style="text-align:left" |{{TCD}}
|1.612
| −2,6 %
|-
|185
|style="text-align:left" |{{LBR}}
|1.550
| −4,2 %
|-
|186
|style="text-align:left" |{{MDG}}
|1.515
| −8,3 %
|-
|187
|style="text-align:left" |{{MWI}}
|1.460
| −0,7 %
|-
|188
|style="text-align:left" |{{MOZ}}
|1.297
| −2,9 %
|-
|189
|style="text-align:left" |{{NER}}
|1.289
| 1,0 %
|-
|190
|style="text-align:left" |{{COD}}
|1.142
| −0,2 %
|-
|191
|style="text-align:left" |{{CAF}}
|989
| 0,4 %
|-
|192
|style="text-align:left" |{{SOM}}
|932
| −2,3 %
|-
|193
|style="text-align:left" |{{SSD}}
|791
| −8,2 %
|-
|194
|style="text-align:left" |{{BDI}}
|762
| −2,8 %
|}
|}
{{Absatz}}
{{FNBox|
{{FNZ|A1|China: nume bezooge uf s [[Festlandchina|Festland vo dr Volksrepublik China]], also ooni [[Hongkong]], [[Macau]] und [[Republik China (Taiwan)|Taiwan]].}}
{{FNZ|A2|Frankreich: die franzöösische [[Überseedepartement]]s [[Französisch-Guayana|Guayana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]] und [[Réunion]] iigschlosse.}}
}}
== Fuessnoote ==
<references />
[[Kategorie:Wirtschaft]]
[[Kategorie:Demografii]]
[[Kategorie:Lischte]]
lhm9xmj214zelei61331rvcl41x30fp
Écône
0
84730
1086076
1030343
2026-07-04T01:18:24Z
Mathieu Kappler
76078
witter g’schrììwa
1086076
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort in der Schweiz
|NAME_ORT = Ecône
|GEMEINDE = Riddes
|BILDPFAD_KARTE =
|BILDPFAD_WAPPEN =
|BILD = Econe.JPG
|REGION-ISO = CH-VS
|BEZIRK = Martigny
|IMAGEMAP =
|BFS =
|PLZ =
|BREITENGRAD = 46.15637
|LÄNGENGRAD = 7.20668
|HÖHE = 491
|FLÄCHE =
|EINWOHNER = 509
|STAND_EINWOHNER = 2000
|WEBSITE =
}}{{Dialäkt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserisch}}
'''Écône''' {{Audio-IPA|Écône - 01.ogg|[ekon]}} ìsch a Wiiler vu dr Schwiizer Gmaind [[Riddes]] ìm [[Bezirk Martinach|Bezirk Martinàch]] ìm [[Kanton Wallis|Kàntoon Wallis]]. Ànna 2000 hàt dr Ort 509 Iiwoohner ghàà. Bekànnt ìsch Ecône vor àllem àls Sìtz vu dr tràdizionàlischta kàthoolischa [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]], wo vum Arzbischoof [[Marcel Lefebvre]] grìnda worra-n-ìsch.
== Gschìcht ==
=== bis ìm 20. Joohrhundert ===
Schuu-n-ìn dr [[Römisches Reich|reemischa Zitt]] ìsch Ecône b’sììdelt gsìì. Ìn dara Zitt ìsch dr Ort unter’m [[Lateinische Sprache|làtiinischa]] Nàmma ''Esquinium'' bekànnt gsìì.
Ìm 13. Joohrhundert hàt dr B’sìtz Ecône ìn da [[Herren von Turn|Härra vu Turn]] gheert. Ànna 1302 hàt dr Peter vum Turn dr Hoof mìt siina Giater ìn da Chorhärra vum [[Grosser St. Bernhard|Groossa St. Bärnhard]] verkàuift. Ànna 1822 ìsch Ecône Sìtz vu dr kàntonààla Làndwìrtschàftsschüal worra, wo d’ Chorhärra verwàlta hann. D’ Schüal ìsch bis 1922 ìn Betriib blììwa.
=== d’ Grìndung vum Seminààri ===
Urschprìnglig hann Seminàrìschta üss’m Pàpschtliga Frànzeescha Priaschterseminààri z’ [[Rom]] wälla, àss dr Arzbischoof [[Marcel Lefebvre]] fìr sììe a tràdizionälla Leehriirìchtung grìndet — sa hann nooh da Reforma vum [[Zweites Vatikanisches Konzil|Zwaita Vàtikàànischa Konziil]] kää Üssbìldungszäntrum mehr g’funda, wo d’ tràdizionälla Lehrprìnzipia fäschtg’hàlta hàt.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=http://la.revue.item.free.fr/interview_aulagnier_wanderer_anglais.htm|titel= The Wanderer Interviews Fr. Aulagnier, SSPX . . . "Why I Favor Our Superiors Legalizing Our Situation In The Church"|werk=ITEM|abruf=2026-07-03|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260702135911/http://la.revue.item.free.fr/interview_aulagnier_wanderer_anglais.htm|archiv-datum=2026-07-02}}</ref> Ar hàt ìhna z’äärscht g’sajt, àss sa ìn d’ [[Universität Freiburg (Schweiz)|Üniwärsiteet Friiburg]] solla geh. Àwwer ànna 1970 hàt dr [[Kloster Altenryf|Àbt vun Àltaryf]] un dr [[Dominikaner|dominikàànischa]] Priaschter un Theoloog Marie-Dominique Philippe änder wälla, àss dr Lefebvre sìch salbscht uff dia Seminàrìschta kìmmert. Dr Lefebvre hàt àlso dr Bischoof vu Friiburg François Charrière getroffa, wo d’ Grìndung vu dr [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] àls „fromma Unioon“ ''({{lang|la|pia unio}})'' züag’loo hàt. Ànna 1968 hann riicha Schwiizer Glàuiwiga s’ Schüalgebäj z’ Écône kàuifa, un zwai Joohra schpeeter hann sa ’s züa dr Piüsbriaderschàft ìwwergaa. S’ Güat b’sìtzt d’ Briaderschàft sitter 1979 nìmm, àwwer dr Ìnternàzionààla Priaschterseminàri „St. Piüs X.“ ìsch noch hìtt därt.
Kurz d’ruff hann d’ frànzeescha Bischeef d’ näija Iirìchtung àls „wìlder Seminààri“ b’schrììwa worra.<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://cath.ch/newsf/econe-deces-de-mgr-marcel-lefebvre-a-l-hopital-de-martigny-250391|titel=Les traditionalistes privés de leur chef de file|werk=cath.ch|hrsg=Schwiizer Meediazäntrum|abruf=2026-07-03|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230918181902/https://www.cath.ch/newsf/econe-deces-de-mgr-marcel-lefebvre-a-l-hopital-de-martigny-250391/|archiv-datum=2023-09-18|zitat=En 1972, les évêques français estiment qu’Ecône est un «séminaire sauvage».}}</ref><ref name=apologia>{{Literatur|Sprache=en-US|Titel=Apologia Pro Marcel Lefebvre |Autor=Michael Davies |Band=1 |Kapitel=2: A New Apostolate" |Online=http://www.sspxasia.com/Documents/Archbishop-Lefebvre/Apologia/Vol_one/Chapter_2.htm |Jahr=1979 |Zitat=The success of Ecône provided so dramatic a contrast to this débâcle that its very existence became intolerable for some French bishops. They referred to it as Le Séminaire Sauvage—the Wildcat Seminary—giving the impression that it had been set up illegally without the authorization of the Vatican. This appellation was seized upon gleefully by the Liberal Catholic press throughout the world and soon the terms ‘Ecône’ and ‘Wildcat Seminary’ became synonymous.}}</ref> Ìm Nowamber 1974 sìnn zwai Àpostoolischa B’süacher ìns Seminààri kumma, un d’rnooh hàt dr Lefebvre a Glàuiwensärkläärung äffentlig g’laasa, fìr sììe wììderschpraacha.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=http://www.sspx.org/SSPX_FAQs/appendix_I._declaration.htm|titel=Declaration|archiv-url=https://web.archive.org/web/20060620102643/http://www.sspx.org/SSPX_FAQs/appendix_I._declaration.htm |archiv-datum=2006-06-20|abruf=2026-07-04}}</ref> Uff dr Màtta vum Seminààri hàt dr Lefebvre fìr siina Briaderschàft viar näija Bischeef g’wäihjt, ohna dàss dr Pàpscht [[Johannes Paul II.|Johànnis Pooli II.]] dàs ärlàuibt hàt, un ìsch domìt üss dr reemisch-kàthoolischa Kìrìch üssg’schlossa worra. Dr Lefebvre hàt ìn’ra prìwààta Woohnung biim Seminààri g’woohnt un ìsch doo ànna 1991 g’schtoorwa. Ar ìsch ìn dr Gruft vum Ìnternàzionààla Priaschterseminààri beardigt worra. Ànna 1992 ìsch dr Kàrdinààl Silvio Oddi z’ Écône kumma un hàt dr Bischoofsgrààb känna sah.<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://credidimus-caritati.blogspot.com/2013/01/le-cardinal-oddi-econe-merci-monseigneur.html|titel=Le cardinal Oddi à Écône : « Merci Monseigneur ! »|datum=2013-01-08|autor=Côme de Prévigny|werk=Credidimus Caritati|hrsg=Blogspot|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20241111001512/https://credidimus-caritati.blogspot.com/2013/01/le-cardinal-oddi-econe-merci-monseigneur.html|archiv-datum=2024-11-11}}</ref>
Àm 1. Jüüli 2026 hann z’ Écône viar wittera Bischeefswäihja schtàttg’funda, dàsmol ohna dàss dr Pàpscht [[Leo XIV.]] ärlàuibt hàt.<ref>{{Internetquelle|sprache=de-ch|url=https://www.srf.ch/kultur/gesellschaft-religion/nach-bischofsweihe-in-econe-vs-piusbruedern-droht-der-ausschluss-aus-der-katholischen-kirche|titel=Walliser Piusbruderschaft widersetzt sich dem Papst|hrsg=[[Schweizer Radio und Fernsehen|Schwiizer Radio un Farnsah]]|titel=Nach Bischofsweihe in Ecône VS. Piusbrüdern droht der Ausschluss aus der katholischen Kirche|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260702092342/https://www.srf.ch/kultur/gesellschaft-religion/nach-bischofsweihe-in-econe-vs-piusbruedern-droht-der-ausschluss-aus-der-katholischen-kirche|archiv-datum=2026-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=de|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/die-rebellion-beginnt-puenktlich-um-neun-piusbrueder-werden-vom-papst-exkommuniziert-200986479.html|titel=Die Rebellion beginnt pünktlich um neun|autor=Mathias Rüb|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260703224218/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/die-rebellion-beginnt-puenktlich-um-neun-piusbrueder-werden-vom-papst-exkommuniziert-200986479.html|archiv-datum=2026-07-03}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=de-ch|url=https://www.kath.ch/newsd/kirchenausschluss-mit-festivalbaendchen-piusbrueder-vor-bischofsweihe/|titel=Kirchenausschluss mit Festivalbändchen: Piusbrüder vor Bischofsweihe|datum=2026-06-30|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260703224531/https://www.kath.ch/newsd/kirchenausschluss-mit-festivalbaendchen-piusbrueder-vor-bischofsweihe/|archiv-datum=2026-07-03}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=de-ch|url=https://www.nzz.ch/schweiz/konflikt-erreicht-am-mittwoch-seinen-hoehepunkt-bischofsweihen-im-wallis-werden-zur-zerreissprobe-fuer-die-weltkirche-ld.10013556|titel=Konflikt erreicht am Mittwoch seinen Höhepunkt: Bischofsweihen im Wallis werden zur Zerreissprobe für die Weltkirche|autor=Simon Hehli|werk=[[Neue Zürcher Zeitung|Nöii Zürcher Zittung]]|abruf=2026-07-04|archiv-url=|archiv-datum=}}</ref> D’rbii sìnn {{formatnum:15000}} Glàuiwiga kumma.<ref>{{Internetquelle|sprache=de-ch|url=https://www.tagesanzeiger.ch/piusbruderschaft-15000-bei-illegaler-bischofsweihe-in-econe-417540534746|titel=«Tut das nicht», fleht Papst Leo – aber die Pius-Bruderschaft feiert im Wallis ihre Rebellion|werk=[[Tages-Anzeiger]]|abruf=2026-07-04|autor=
Benno Tuchschmid, Chantal Dervey|archiv-url=|archiv-datum=|datum=2026-07-01}}</ref> Àm Tààg d’ruff hàt dr Kàrdinààlprefäkt vum Glàuiwadikàsteerium bekànnt gaa, àss dia Bischeef üss dr Kìrìch üssg’schlossa sìnn.<ref>{{Internetquelle|sprache=de|url=https://www.vaticannews.va/de/vatikan/news/2026-07/piusbruderschaft-exkommunikation-schisma-dekret-vatikan-weihe.html|titel=Bischofsweihen der Piusbrüder: Exkommunikation bestätigt|werk=Vatican News|hrsg=|datum=2026-07-02|abruf=2026-07-04}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=de-ch|url=https://www.nzz.ch/schweiz/erzkonservative-christen-laden-zum-event-mit-cashless-armbaendern-und-mobilen-beichtstuehlen-zu-besuch-an-den-bischofsweihen-der-piusbrueder-ld.10013489|titel=Erzkonservative Christen laden zum Event mit Cashless-Armbändern und mobilen Beichtstühlen – jetzt hat der Papst ein Machtwort gesprochen|werk=[[Neue Zürcher Zeitung|Nöii Zürcher Zittung]]|abruf=2026-07-04|archiv-url=|archiv-datum=}}</ref>
Àm 28. Jüüni 2012 hàt dr Bischoof Bernard Tissier de Mallerais d’ Kìrìch vun dr [[Maria (Mutter Jesu)|Mària ìhrem Unb’fläckta Harz]] ìnnerhàlb vum Seminààrikùmpläx iig’wäijt worra. Dia lììgt tails uff’m G’maindabooda vu [[Saxon VS|Saxon]].<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://cath.ch/newsf/valais-les-integristes-d-econe-inaugurent-samedi-leur-basilique|titel=Valais: Les intégristes d’Ecône inaugurent samedi leur "basilique"|werk=cath.ch|hrsg=Kàthoolisch Meediazäntrum Catho-Info|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20240214135433/https://www.cath.ch/newsf/valais-les-integristes-d-econe-inaugurent-samedi-leur-basilique/|archiv-datum=2024-02-14}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://laportelatine.org/medias/videotheque/consecration-de-leglise-du-seminaire-decone|titel=Consécration de l’église du Séminaire d’Écône|werk=La Porte Latine|hrsg=Dischtrikt Frànkrììch vu dr Priaschterbriaderschàft St. Piüs X.|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260221010742/https://laportelatine.org/medias/videotheque/consecration-de-leglise-du-seminaire-decone|archiv-datum=2026-02-21}}</ref> Dr [[Orgel]] hann d’ Gebiader Mayer üss [[Feldkirch (Vorarlberg)|Faldkìrìch]] ànna 2005 fartigg’schtällt.<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://orgelverzeichnis.ch/VSProfile/vs_econe_choeur.htm|titel=Séinaire Saint-Pie X / Eglise du Coeur Immaculé de Marie, orgue de choeurEcône (Riddes) VS|werk=Orgelverzeichnis Schweiz un Liechtenstein|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260704010234/https://orgelverzeichnis.ch/VSProfile/vs_econe_choeur.htm|archiv-datum=2026-07-04}}</ref>
<gallery widths=175px heights=150px perrow=3>
Econe Seminary.jpg|s’ Hàuiptgebäj vum Ìnternàzionààla Priaschterseminààri St. Pius X.
Ecône, la cure.jpg|s’ Verwàltungsgebäj vum Priaschterseminààri
Benixhaedje.jpg|a tràdizionàlìschter Priaschter, wo z’ Écône d’ Glàuiwiga düat saagna
Ecône, église, vue générale.jpg|ìm Schìff vu dr Harz-Mària-Kìrìch
Ecône, église. Abside et maître-autel.jpg|dr Hàuiptàltààr un dr Àpsis
Ecône, église. La chaire.jpg|d’ Kànzla
</gallery>
== Lìteràtüür ==
* {{HLS|8219|Ecône|Autor=Frédéric Giroud}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=B. Meizoz|Titel=Bref aperçu historique sur la commune de Riddes|Sammelwerk=Annales valaisannes|Jahr=1935|Seiten=429–438}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=J. Anzévui|Titel=Le drame d'Ecône|Jahr=1976}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Online=https://www.letemps.ch/archive-import-drupal/valais-secret-decone|Autor=Marie Parvex|Titel=Dans le Valais secret d'Écône|Sammelwerk=Le Temps|Datum=2011-11-25|Abruf=2026-07-03}}
*{{Literatur|Sprache=fr|Autor=Isabelle Raboud |Titel=Temps nouveaux, vents contraires : Ecône et le Valais |Verlag=Monographic |ISBN=978-2-88341-017-6 |Jahr= 1992|Seiten=272}}
== Weblìnks ==
{{Commonscat|Ecône|Écône}}
== Ainzelnoohwiisa ==
<references responsive />
{{Normdaten}}
{{SORTIERUNG:Econe}}
[[Kategorie:Ort (Kanton Wallis)]]
1dvp7mru7z0k5ais483k7j96x9kwgih
Pink Friday
0
85185
1086075
1085866
2026-07-03T23:16:09Z
Jcb
356
1086075
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Musikalbum
|Typ = Studio
|Titel = Pink Friday
|Cover = Pink Friday logo.png
|Künstler = dr [[Nicki Minaj]]
|Genre = [[Hip-Hop]], R&B, [[Popmusik|Pop]]<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=http://www.billboard.com/features/nicki-minaj-the-billboard-cover-story-1004126627.story|titel=Nicki Minaj: The Billboard Cover Story|datum=2010-11-12|autor=Mariel Concepcion|werk=[[Billboard (Magazin)|Billboard]]|hrsg=Prometheus Global Media|abruf=2023-07-08|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230208183536/https://www.billboard.com/music/music-news/nicki-minaj-the-billboard-cover-story-951113/|archiv-datum=2023-02-08}}</ref>
|Jahr = 19. Nowamber 2010
|Aufnahmejahr = 2009–2010
|Label = Young Money, Cash Money, Universal Motown
|Formate = [[CD]], zem Ufflààda
|AnzahlTitel = 13
|Laufzeit = 50:55
|Besetzung = [[Gesang|Gsàng]], [[Rap]]: Nicki Minaj<br /> Features: [[Eminem]], [[Rihanna]], [[Drake (Rapper)|Drake]], will.i.am, Kanye West, Natasha Bedingfield
|Produzent = Bangladesh, Blackout Movement, Drew Money, Oak, Papa Justifi, J. R. Rotem, Swizz Beatz, T-Minus, will.i.am
|Studio = 54 Sound Studios<br /><small>(Detroit, Michigan)</small><br />Chalice Recording Studios<br /><small>([[Los Angeles]], [[Kalifornien|Kàlifornia]])</small><br />Glenwood Place Studios<br /><small>(Burbank, [[Kalifornien|Kàlifornia]])</small>
|Aufnahmeort =
|Vorheriges = [[Beam Me Up Scotty (Mixtape)|Beam Me Up Scotty]]<br />(2009)
|Nächstes = [[Pink Friday: Roman Reloaded]]<br />(2012)
|Single1 = [[Your Love (Nicki-Minaj-Lied)|Your Love]]
|Datum1 = '''1.''' 1. Jüüni 2010
|Single2 = Check It Out
|Datum2 = '''2.''' 3. Septamber 2010
|Single3 = Right Thru Me
|Datum3 = '''3.''' 24. Septamber 2010
|Single4 = Moment 4 Life
|Datum4 = '''4.''' 7. Dezamber 2010
|Single5 = [[Did It on ’Em]]
|Datum5 = '''5.''' 7. März 2011 <small>(Radio)</small>
|Single6 = [[Girls Fall Like Dominoes]]
|Datum6 = '''6.''' 15. Àwrìl 2011
|Single7 = [[Super Bass]]
|Datum7 = '''7.''' 13. Mai 2011
|Single8 = [[Fly (Nicki-Minaj-Lied)|Fly]]
|Datum8 = '''8.''' 11. Septamber 2011
}}
{{Dialäkt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}}
'''Pink Friday''' ìsch s’ Debüt-Schtüdioàlbum vu dr [[Hip-Hop]]-[[Gesang|Sangera]] [[Nicki Minaj]]. Veräffentligt worra-n-ìsch’s àm 19. Nowamber 2010 vu Young Money Entertainment, Cash Money Records un Universal Motown. Uffgnumma worra-n-ìsch’s ìn da Joohra 2009 un 2010. D’ Vorraiter-Sìnggels vum Àlbum sìnn ''[[Your Love (Nicki-Minaj-Lied)|Your Love]]'' un ''Right Thru Me'', wo jewills ìm Jüüni un Septamber 2010 veräffentligt worra sìnn. Drzüa ìsch vorhaar d’ gmainsààma Sìnggel zamma mìt’m àmerikànischa Rapper will.i.am, ''Check It Out'', üssagànga gsìì. A drìtta Sìnggel, ''Moment 4 Life'', ìsch zamma mìt’m kànàdischa Rapper Drake uffgnumma worra ùn ìm Dezamber 2010 üssagànga. Uff dr Deluxe-Ufflààg, wo-n-eewafàlls àm 19. Nowamber üssagànga-n-ìsch, sìnn dräi wittera Liader z’ loosa, drunter ''[[Super Bass]]'', wo-n-a ìnternàzionààler Ärfolg ghàà hàt.
''Pink Friday'' veraint verschììdana Genres, wia Pop, Hip-Hop un R&B. Zem Àlbum hann vììla Produzänta biitrajt, wia dr J. R. Rotem, dr Bangladesh, dr Swizz Beatz, dr T-Minus un dr will.i.am. Uff d’ Veräffentligung vum Àlbum hàt maa làng gwàrta. Noh dr Veräffentligug ìsch ''Pink Friday'' mìt 370.000 Verkaif uff Plàtz zwai vum ''Billboard 200''-Chart gsìì. Schpeeter ìsch s’ Àlbum bis àm Plàtz ains ìn da Verainigta Schtààta glunga un ìsch ìn dam Lànd mìt dräifàcha Plàtiin-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra.
== Hìntergrund ==
Noh ema groossa Rachtsschtrait zwìscha da Plàttafirma hàt d’ Young Money Entertainment àm 31. Àuigscht 2009 bekànnt gaa, àss d’ Minaj a “360 Deal” mìt’m Läibel unterschrììwa hàt, wu sa àlla ìhra 360-Rachta behàlt — iischliasslig Merchandising, Sponsoring, Vermàrktung, Tournee un Verlààg.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.xxlmag.com/online/?p=56127 |offline=ja|titel=XXcLusive: Nicki Minaj Signs With Young Money/Universal |werk=[[XXL (Magazin)|XXL]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100126015354/http://www.xxlmag.com/online/?p=56127 |archiv-datum=2010-01-26 |abruf=2023-07-08 |sprache=en-us}}</ref> Uffgnumma worra-n-ìsch s’ Àlbum àn mehrera Orta: ìn da 25 Sound Studios z’ Detroit, ìn da Chalice Recording Studios z’ [[Los Angeles]] un ìn da Glenwood Place Studios z’ Burbank ìn [[Kalifornien|Kàlifornia]]. D’ Minaj hàt ìn’ma [[MTV]]-Interview ärkläärt, àss „Married In The Club“ d’ äärschta Sìnggel vum Àlbum sìì soll un ìm Nowamber 2009 veräffentligt wara soll. D’ Plaana fìr d’ Sìnggel sìnn gschtrììcha worra un d’ Minaj hàt ìn’ma Interview mìt MTV ìm Hornung 2010 ärkläärt, àss sa s’ bishaariga Màteriààl verschrotta hàt un d’ Uffnààma wììder vu vorna-n-ààfàngt. Sa hàt ärkläärt: „Ìch hàà jetz Songs, wo zaiga wär ìch bìì, àwwer sa sìnn nìt d’ Dàrschtällung vu mìr àls musikàlischa Kìnschtlera. Ìch wìll àlles nochamol vu vorna-n-ààfànga un näija Songs uffnamma, àwwer ìch hàb miina Sìnggel un sa wìrd rüss kumma.“
Dr Produzänt Swizz Beatz hàt bekànnt gaa, àss’r àm Àlbum mìtmàcha wurd. D’ Minaj hàt mìt em s’ Liad ''Catch Me'' wälla uffnamma, wo sa àls „làuinig“ un „mìld futuristisch“ bschrììwa hàt — dàs Liad ìsch schpeeter a Bonus-Track zem Àlbum worra.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|autor=Rosario Harper|url=https://www.sohh.com/swizz-beatz-sheds-light-on-nicki-minajs-debut-shes-doing-some-amazing-things-on-the-choruses/ |titel=Swizz Beatz Sheds Light on Nicki Minaj's Debut, "She's Doing Some Amazing Things on the Choruses" |werk=Sohh.Com |datum=2010-07-09 |abruf=2023-07-08|archiv-url=https://web.archive.org/web/20180712121206/https://www.sohh.com/swizz-beatz-sheds-light-on-nicki-minajs-debut-shes-doing-some-amazing-things-on-the-choruses/|archiv-datum=2018-07-12}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|autor=Shaheem Reid|url=https://www.mtv.com/news/8tvlb3/swizz-beatz-is-making-musical-moments-for-nicki-minajs-debut |titel=Swizz Beatz Is Making 'Musical Moments' For Nicki Minaj's Debut |hrsg=[[MTV]] |datum=2010-07-08 |abruf=2023-07-08|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230708103156/https://www.mtv.com/news/8tvlb3/swizz-beatz-is-making-musical-moments-for-nicki-minajs-debut|archiv-datum=2023-07-08}}</ref> D’ Minaj hàt àui ìn’ma Interview mìt Entertainment Weekly bekànnt gaa, àss dr Black Eyed Peas-Mìtglììd will.i.am àn dr Produkzioon vum Àlbum mìtmàcht.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|autor=Whitney Pastorek|url=http://music-mix.ew.com/2010/07/23/nicki-minaj-debut-album-annie-lennox/ |offline=ja|titel=Nicki Minaj drops new hints about her debut album (will.i.am!), needs someone to make her an Annie Lennox mixtape | EW.com |werk=Music-mix.ew.com |datum=2010-07-23 |abruf=2023-07-08}}</ref> Àui dr Kanye West un dr Bangladesh hann àn dr Produkzioon mìtgmàcht.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=http://www.rap-up.com/2010/03/03/nicki-minaj-looks-to-kanye-west-swizz-beatz-for-debut-album/ |titel=Nicki Minaj Looks to Kanye West, Swizz Beatz for Debut Album |werk=Rap-Up.com |abruf=2023-07-08|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408112512/https://www.rap-up.com/2010/03/03/nicki-minaj-looks-to-kanye-west-swizz-beatz-for-debut-album/|archiv-datum=2023-04-08}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|autor=Omar Burgess |url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.12174/title.bangladesh-ends-cash-money-feud-talks-future-projects |titel=Bangladesh Ends Cash Money Feud, Talks Future Projects |werk=HipHopDX |datum=2010-09-09 |abruf=2023-07-08|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230411125022/https://hiphopdx.com/news/id.12174/title.bangladesh-ends-cash-money-feud-talks-future-projects|archiv-datum=2023-04-11}}</ref> Ànna 2011 ìsch a Liad unter’m Tìtel ''We Miss You'' ohna Ärlàuibniss ìm Internet ärschììna.<ref name=BillboardMCNMKC>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/469328/nicki-minaj-we-miss-you-demo-not-about-slain-cousin|titel=Nicki Minaj: 'We Miss You' Demo Not About Slain Cousin|abruf=2023-07-08|werk=[[Billboard (Magazin)|Billboard]]|datum=2011-07-07|archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408112510/https://www.billboard.com/music/music-news/nicki-minaj-we-miss-you-demo-not-about-slain-cousin-469328/|archiv-datum=2023-04-08}}</ref> D’ Minaj hàt gsajt, àss s’ Liad „vor ainem Joohr ìn dr [[Mariah Carey]] un dr Keyshia Cole gsanda worra-n-ìsch“, àwwer ìsch „üss rachtligem Grund nìt uff Pink Friday ärschììna“.<ref name=BillboardMCNMKC/>
Ìn’ma Interveiw mìt V103 Greg Street hàt d’ Minaj ärkläärt, àss s’ Àlbum a groossa Bediitung fìr sìe un àlla Fràuija ìm Hip-Hop hàt: „Sa schàuja nìt uff àndra Rapperinna un namma sìe unter Vertrààg, wial sa sààga, 'Ihr Buzz ìsch so verrückt gsìì un wänn sa ’s nìt schàffa, noh kààt’s niamets schàffa.' Un ìch wìll nìt, àss dàs pàssiart, àlso màchi dàs àui fìr àlla Maidla. Ìch hoff, àss sìch mìt’m Ärfolg vum Àlbum – ìch glàuib ’s wìrd ärfolgriich sìì – ìwweràll Tììra fìr àll d’ Maidla äffna.“<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us|url=http://www.rap-up.com/2010/09/01/nicki-minaj-says-pink-friday-is-crucial-for-female-raps-future/ |titel=Nicki Minaj Says ‘Pink Friday’ Is Crucial for Female Rap’s Future |werk=Rap-Up.com |abruf=2023-07-08 |sprache=en-us|archiv-url=https://web.archive.org/web/20221128085403/https://www.rap-up.com/2010/09/01/nicki-minaj-says-pink-friday-is-crucial-for-female-raps-future/|archiv-datum=2022-11-28}}</ref>
== Lischta vu da Tìtel ==
Wia-n-[[MTV]] brìchtet hàt, ìsch d’ offiziälla Tìtellischta-n-àm 30. Oktoower 2010 vun iTunes verkìndet worra.<ref name="tracklisting">{{Internetquelle|url=http://www.mtv.com/news/articles/1651175/20101031/minaj__nicki.jhtml|titel=Nicki Minaj’s ''Pink Friday'' Track List Revealed|datum=2010-10-31|autor=Mawuse Ziegbe|werk=MTV News |hrsg=[[MTV|MTV Networks]]|abruf=2022-08-27|offline=ja|archiv-url=https://web.archive.org/web/20171014233923/http://www.mtv.com/news/1651175/nicki-minajs-pink-friday-track-list-revealed/|archiv-datum=2017-10-14}}</ref>
{|
|- style="background:#EEEEEE"
! Nr.
!width="500"|Tìtel
!width="350"|Täkscht
!width="350"|Produkzioon
! Länge
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 1
| ''I’m the Best''
| Onika Maraj, Daniel Johnson
| Kane
|style="text-align:center"| 3:37
|-
|style="text-align:center"| 2
| ''[[Roman’s Revenge]]'' <small> (featuring [[Eminem]]) </small>
| Maraj, Kaseem Dean, Marshall Mathers, T. Smith
| Swizz Beatz
|style="text-align:center"| 4:38
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 3
| ''[[Did It on ’Em]]''
| Maraj, Seandrae Crawford, J. Ellington, S. Samuels
| Seandrae "Mr. Bangladesh" Crawford
|style="text-align:center"| 3:32
|-
|style="text-align:center"| 4
| ''Right Thru Me''
| Maraj, Stephen Hacker, Joe Satriani, Andrew Theilk
| Drew Money
|style="text-align:center"| 3:56
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 5
| ''[[Fly (Nicki-Minaj-Lied)|Fly]]'' <small> (featuring [[Rihanna]]) </small>
| Maraj, Kevin Hissink, W. Jordan, Jonathan Rotem, C. Rishad
| J. R. Rotem, Kevin Hissink
|style="text-align:center"| 3:32
|-
|style="text-align:center"| 6
| ''Save Me''
| Maraj, Warren Felder, Pop Wansel
| Oak, Pop Wansel
|style="text-align:center"| 3:05
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 7
| ''Moment 4 Life'' <small> (featuring [[Drake (Rapper)|Drake]]) </small>
| Maraj, Aubrey Graham, Nikhil Seetharam, Tyler Williams
| T-Minus
|style="text-align:center"| 4:39
|-
|style="text-align:center"| 8
| ''Check It Out'' <small> (featuring [[will.i.am]]) </small>
| Maraj, William Adams, James Brown, Geoffrey Downes, Trevor Horn, Bruce Woolley
| will.i.am
|style="text-align:center"| 4:11
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 9
| ''Blazin'' <small> (featuring [[Kanye West]]) </small>
| Maraj, Kanye West, Theilk, K. Forsey, S. Schiff
| Drew Money
|style="text-align:center"| 5:02
|-
|style="text-align:center"| 10
| ''Here I Am''
| Maraj, K. Dean, J. Williams, Robbie Bronnimann
| Swizz Beatz, John B
|style="text-align:center"| 2:55
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 11
| ''Dear Old Nicki''
| Maraj, Johnson
| Kane
|style="text-align:center"| 3:53
|-
|style="text-align:center"| 12
| ''[[Your Love (Nicki-Minaj-Lied)|Your Love]]''
| Maraj, David Freeman, Joseph Hughes, Wansel, Felder
| Oak, Pop Wansel
|style="text-align:center"| 4:05
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 13
| ''Last Chance'' <small> (featuring [[Natasha Bedingfield]]) </small>
| Maraj, Natasha Bedingfield, Theilk
| Drew Money
|style="text-align:center"| 3:51
|}
=== Deluxe Edition ===
<div class="BoxenVerschmelzen">
<div style="clear:both;" class="NavFrame">
<div class="NavContent"><div style="float:left">
{|
|- style="background:#EEEEEE"
! Nr.
!width="500"|Titel
!width="350"|Text
!width="350"|Produktion
! Länge
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 14
| ''[[Super Bass]]''
| Maraj, Johnson, Ester Dean
| Kane
|style="text-align:center"| 3:20
|-
|style="text-align:center"| 15
| ''Blow Ya Mind''
| Hollemon, Mitchell, Maraj, S. Samuels, W. Thomas, D. Schofield, L. Nacht
| BlackOut Movement
|style="text-align:center"| 3:41
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 16
| ''Muny''
| Maraj, Wansel, Felder
| Oak, Pop Wansel
|style="text-align:center"| 3:47
|}
</div>
</div>
</div>
</div><ref>{{Internetquelle|url=http://www.amazon.com/Pink-Friday-Deluxe-Nicki-Minaj/dp/B0049D1TCM/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1290463375&sr=1-1|titel=Pink Friday <nowiki>[Deluxe Edition]</nowiki>: Nicki Minaj|werk=Amazon.com|abruf=2010-11-22}}</ref>
=== Bonus Tìtel ===
<div class="BoxenVerschmelzen">
<div style="clear:both;" class="NavFrame">
<div class="NavContent"><div style="float:left">
{| style="text-align:left"
|+ '''[[iTunes Store]] Bonus Titel'''<ref name="USiTunes" />
|- style="background:#EEEEEE"
! Nr.
!width="500"|Tìtel
!width="350"|Täkscht
!width="350"|Produkzioon
! Länge
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 17
| ''[[Girls Fall Like Dominoes]]''
| Maraj, Cleveland Browne, Rotem, Greville Gordon, Wycliffe Johnson, Millo Cordell, Robbie Furze
| J. R. Rotem
|style="text-align:center"| 3:44
|}
{| style="text-align:left"
|+ '''[[Best Buy]] Bonus Titel'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mypinkfriday.com/news/14431 |wayback=20101123204459 |text="Pink Friday" Tracklisting: : Nicki Minaj |archiv-bot=2018-12-05 07:52:41 InternetArchiveBot }}. Mypinkfriday.com (29. November 2010). Abgerufen am 24. Dezember 2010</ref>
|- style="background:#EEEEEE"
! Nr.
!width="500"|Tìtel
!width="350"|Täkscht
!width="350"|Produkzioon
! Länge
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 17
| ''Wave Ya Hand''
| Maraj, K. Dean
| Swizz Beatz
|style="text-align:center"| 3:00
|-
|style="text-align:center"| 18
| ''Catch Me''
| Maraj, K. Dean
| Swizz Beatz
|style="text-align:center"| 3:56
|}
{| style="text-align:left"
|+ '''Japan Bonus Titel'''<ref>{{Internetquelle|sprache=en|url=http://www.hmv.co.jp/en/product/detail/3960642|titel=Pink Friday - Nicki Minaj (Japan Edition)|werk=HMV.co.jp|abruf=2011-02-08}}</ref>
|- style="background:#EEEEEE"
! Nr.
!width="500"|Tìtel
!width="350"|Täkscht
!width="350"|Produkzioon
! Länge
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 17
| ''Wave Ya Hand''
| Maraj, K. Dean
| Swizz Beatz
|style="text-align:center"| 3:00
|-
|style="text-align:center"| 18
| ''Catch Me''
| Maraj, K. Dean
| Swizz Beatz
|style="text-align:center"| 3:56
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 19
| ''Girls Fall Like Dominoes''
| Maraj, Browne, Rotem, Gordon, Johnson, Cordell, Furze
| J. R. Rotem
|style="text-align:center"| 3:44
|-
|style="text-align:center"| 20
| ''BedRock'' <small> ([[Young Money]] featuring [[Lloyd (Sänger)|Lloyd]]) </small>
| Maraj, Dwayne Carter, Jr., Carl Lilly, Aubrey Graham, Michael Stevenson, Jarvis Mills, Lucas Bogg, Sean Garrett
| Kane Beatz
|style="text-align:center"| 4:48
|}
</div>
</div>
</div>
</div>
=== ìwwergschàffta „UK Edition“ ===
<div class="BoxenVerschmelzen">
<div style="clear:both;" class="NavFrame">
<div class="NavContent"><div style="float:left">
{| style="text-align:left"
|- style="background:#EEEEEE"
! Nr.
!width="500"|Tìtel
!width="350"|Täkscht
!width="350"|Produkzioon
! Länge
|- style="background:#F0F0FF"
|style="text-align:center"| 14
| ''Girls Fall Like Dominoes''
| Maraj, Browne, Rotem, Gordon, Johnson, Cordell, Furze
| J. R. Rotem
|style="text-align:center"| 3:44
|-
|style="text-align:center"| 15
| ''Roman’s Revenge'' <small> (featuring [[Lil Wayne]]) </small>
| O. Maraj, D. Carter, K. Dean, T. Smith
| Swizz Beatz
|style="text-align:center"| 3:50
|}
</div>
</div>
</div>
</div><ref name="UK revised version">{{Internetquelle|sprache=en|url=http://itunes.apple.com/gb/album/pink-friday/id424607397|titel=Nicki Minaj - Pink Friday|hrsg=iTunes UK|abruf=2011-05-20}}</ref>
== Veräffentligungsgschìcht ==
{| class="wikitable"
|+ Lischta vu da Veräffentligungsdààta
!scope="col"| Lànd
!scope="col"| Dàtum
!scope="col"| Formàt
!scope="col"| Label
!scope="col"| Ufflààg
|-
!scope="row"|{{DEU|Deutschland|Diitschlànd}}<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.de/Pink-Friday-Nicki-Minaj/dp/B0042RUMEQ/|title=Pink Friday|publisher=Amazon.de|accessdate=2010-11-02}}</ref>
|rowspan="2"|19. Nowamber 2010
|rowspan="2"|[[Compact Disc|CD]]
|rowspan="4"|[[Universal Music Group|Universal Music]]
|Standard
|-
!scope="row"|{{Irland|Irland|Irlànd}}
|Standard
|-
!scope="row"|{{CAN|Kanada|Kànàdà}}<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.ca/Pink-Friday-Nicki-Minaj/dp/B0042RUMEQ/|title=Pink Friday|publisher=Amazon.ca|accessdate=2010-11-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://itunes.apple.com/ca/preorder/pink-friday/id401246820|title=Pink Friday|publisher=iTunes Store Canada|accessdate=2010-11-02}}</ref>
|rowspan="4"|22. Nowamber 2010
|CD, zem Ufflààda
|Standard<br /> Deluxe
|-
!scope="row"|{{FRA|Frankreich|Frànkrììch}}<ref>{{Internetquelle|url=http://www.amazon.fr/Pink-Friday-Nicki-Minaj/dp/B0042RUMEQ/|titel=Pink Friday|werk=Amazon.fr|sprache=fr|abruf=2010-11-02}}</ref>
|rowspan="2"|CD, zem Ufflààda
|Standard
|-
!scope="row"|{{GBR|Vereinigtes Königreich|Verainigt Keenigraich}}<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/Pink-Friday-Nicki-Minaj/dp/B0042RUMEQ/|title=Pink Friday|publisher=Amazon.co.uk|accessdate=2010-11-02}}</ref>
|[[Island Records|Universal Island]]
|Deluxe
|-
!scope="row"|{{USA|USA|Verainigta Schtààta}}<ref name="USiTunes">{{cite web|url=http://itunes.apple.com/preorder/pink-friday-deluxe-version/id401241330|title=Pink Friday (Deluxe Version)|publisher=iTunes Store|accessdate=2010-10-31}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Pink-Friday-Nicki-Minaj/dp/B0042RUMEQ/|title=Pink Friday|publisher=Amazon.com|accessdate=2010-11-02}}</ref>
|CD, zem Ufflààda
|Young Money, [[Cash Money Records|Cash Money]], Universal Motown
|Standard<br /> Deluxe
|-
!scope="row"|{{GBR|Vereinigtes Königreich|Verainigt Keenigraich}}<ref name="UK revised version" />
|rowspan="1"|11. März 2011
|CD, zem Ufflààda
|Cash Money
|Ìwwergschàfft
|}
== Plàtziarunga ìn da Charts ==
=== ìn da Wuchacharts ===
{| class="wikitable"
|- class="hintergrundfarbe8"
!style="text-align:left;"| Chart (2011)
! Heechschta Posizioon
|-
| {{AUS|Australien|Àuischtrààlia}} (ARIA)
|style="text-align:center;"|19
|-
| {{AUS|Australien|Àuischtrààlia}} Urban Albums (ARIA)
|style="text-align:center;"|5
|-
| {{BEL|Belgien|Belgia}} (Ultratop Flàndra)
|style="text-align:center;"|81
|-
| {{BEL|Belgien|Belgia}} (Ultratop Wàlloonia)
|style="text-align:center;"|100
|-
| {{CAN|Kanada|Kànàdà}} (''Billboard'')
|style="text-align:center;"|8
|-
| {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} (SNEP)
|style="text-align:center;"|116
|-
| {{IRL|Irland|Irlànd}} (IRMA)
|style="text-align:center;"|17
|-
| {{NZL|Neuseeland|Näiseelànd}} (RMNZ)
|style="text-align:center;"|15
|-
| {{SCO|Schottland|Schottlànd}} (OCC)
|style="text-align:center;"|22
|-
| {{ESP|Spanien|Schpània}} (PROMUSICAE)
|style="text-align:center;"|94
|-
| {{KOR|Südkorea|Süüdkoreà}} (Gaon)
|style="text-align:center;"|110
|-
| {{UK|Vereinigtes Königreich|Ver. Keenigraich}} (OCC Albums)
|style="text-align:center;"|16
|-
| {{UK|Vereinigtes Königreich|Ver. Keenigraich}} (OCC R&B Albums)
|style="text-align:center;"|4
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' 200)
|style="text-align:center;"|1
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' Top R&B/Hip-Hop Albums)
|style="text-align:center;"|1
|}
=== ìn da Joohrescharts ===
{| class="wikitable"
|- class="hintergrundfarbe8"
!style="text-align:left;"| Chart (2011)
! Heechschta Posizioon
|-
| {{AUS|Australien|Àuischtrààlia}} (ARIA)
|style="text-align:center;"|82
|-
| {{CAN|Kanada|Kànàdà}} (''Billboard'')
|style="text-align:center;"|28
|-
| {{UK|Vereinigtes Königreich|Ver. Keenigraich}} (OCC Albums)
|style="text-align:center;"|61
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' 200)
|style="text-align:center;"|7
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' Top R&B/Hip-Hop Albums)
|style="text-align:center;"|2
|- class="hintergrundfarbe8"
!style="text-align:left;"| Chart (2012)
! Heechschta Posizioon
|-
| {{UK|Vereinigtes Königreich|Ver. Keenigraich}} (OCC Albums)
|style="text-align:center;"|94
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' 200)
|style="text-align:center;"|152
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' Top R&B/Hip-Hop Albums)
|style="text-align:center;"|32
|}
=== ìn da Joohrzehntacharts ===
{| class="wikitable"
|- class="hintergrundfarbe8"
!style="text-align:left;"| Chart (2010–2019)
! Heechschta Posizioon
|-
| {{USA|USA|USA}} (''Billboard'' 200)
|style="text-align:center;"|86
|}
== Üsszaichnunga fìr Müüsikverkaif ==
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|- class="hintergrundfarbe8"
!width="180"| Lànd
!width="120"| Üsszaichnunga
!width="80"| Verkaif
|- style="background:#E1E9F3"
|style="text-align:left;"| {{AUS|Australien|Àuischtrààlia}} (ARIA)
| [[Datei:Platinum record icon.svg|15px]] Plàtiin
| 70.000
|- style="background:#eeeeee"
|style="text-align:left;"| {{UK|Vereinigtes Königreich|Verainigt Keenigraich}} (BPI)
| [[Datei:Platinum record icon.svg|15px]] Plàtiin
| 282.000
|- style="background:#E1E9F3"
|style="text-align:left;"| {{USA|USA|USA}} (RIAA)
| [[Datei:Triple Platinum record icon.svg|15px]] 3 × Plàtiin
| 1.500.000
|- style="background:#FBF8D6"
|style="text-align:left;"| ''Ìnsgsàmt''
| [[Datei:Platinum record icon.svg|15px]] 5 × Plàtiin''
| ''3.352.000''
|}
== Weblìnks ==
* [https://shop.nickiminajofficial.com/collections/pink-friday Pink Friday] uff ìn dr Nicki Minaj ìhra offiziälla Websitta (anglisch)
* [https://nickiminaj.fandom.com/wiki/Pink_Friday Pink Friday] ìn dr Nicki Minaj Fandom-Wiki (anglisch)
* [https://www.discogs.com/de/release/3532511-Nicki-Minaj-Pink-Friday Pink Friday] bii Discogs (anglisch)
* {{Allmusic|album/pink-friday-mw0002030741}}
* [https://musicbrainz.org/release-group/c91d9596-dfa8-482d-b3ab-706e937fd3ec Pink Friday] bii MusicBrainz (anglisch)
* [https://genius.com/albums/Nicki-minaj/Pink-friday Liadtäckschta vu Pink Friday] bii Genius (anglisch)
* [https://www.metacritic.com/music/pink-friday/nicki-minaj Pink Friday] bii MetaCritic (anglisch)
== Ainzelnoohwiisa ==
<references responsive />
{{Navigationsleiste Nicki Minaj}}
{{Übersetzungshinweis|de|Pink_Friday|hochdütsch|233639660}}
{{Übersetzungshinweis|en|Pink_Friday|änglisch|1162886944}}
[[Kategorie:Album vo dr Nicki Minaj]]
oj7vx63ijij8q4bmjyrkz8z85gx9jc6
Zweites Deutsches Fernsehen
0
86720
1086074
1085615
2026-07-03T23:15:08Z
Jcb
356
1086074
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:S Zwäite Dütsche Färnsee}}
{{Dieser Artikel|behandlet d Rundfunkaastalt Zwäits Dütschs Färnsee. Zum Hauptprogramm vom Zwäite Dütsche Färnsee lueg [[ZDF|doo]].}}
{{Coordinate |NS=49/57/52/N/42 |EW=8/12/29/E |type=landmark |region=DE-RP}}<br />
{{Infobox Rundfunksender
| Name = ''Zweites Deutsches Fernsehen''
| Logo = ZDF logo.svg
| Rechtsform = [[Anstalt des öffentlichen Rechts (Deutschland)|Aastalt vom öffentlige Rächt]]
| Programmtyp =
| Empfang = Analoog: [[Kabelfernsehen|Kaabel]]<br />Digitaal: [[DVB-T2]], [[DVB-C]], [[DVB-S]], [[DVB-S2]], [[Internet Protocol Television|IPTV]]
| Bildauflösung = [[576i]] ([[Standard Definition Television|SDTV]])<br />[[720p]] ([[High Definition Television|HDTV]]) (ZDF HD)<br />[[1080p]] (DVB-T2 und Streaming)
| Sendestart = 1. April 1963
| Sendeende =
| Sprache =
| Sitz = {{DEU|#}} [[Mainz]], [[Deutschland]]
| Eigentümer = <!-- löschen, falls NICHT privat -->
| Sendeanstalt =
| Geschäftsführer = <!-- löschen, falls NICHT privat -->
| Intendant = Norbert Himmler
| Programmchef =
| Marktanteil =
| Marktanteil-Datum =
| Marktanteil-Beleg =
| Website = https://www.zdf.de/
}}
S '''Zwäite Dütsche Färnsee''' ('''ZDF''') isch e Rundfunkaastalt mit Sitz z [[Mainz]]. Zämme mit dr [[ARD]] und em [[Deutschlandradio|Dütschlandradio]] bildet s ZDF dr [[Öffentlich-rechtlicher Rundfunk|öffentlig-rächtlig Rundfunk]] in [[Deutschland|Dütschland]]. S ZDF isch 1963 gründet worde und ghöört zu de grösste öffentlig-rächtlige Sändaastalte in [[Europa|Öiropa]].
== S Hauptbrogramm und d Bedäiligung an andere Färnseesänder ==
Näben em Hauptbrogramm [[ZDF]] isch s Zwäite Dütsche Färnsee für d Färnseasänder [[ZDFneo]] und [[ZDFinfo]] verantwortlig. S ZDF macht au bi verschiidene gmäinschaftlige Färnseebrogramm mit:
* [[3sat]] (Bedäiligung: 32,5 Brozänt)<ref>{{cite web | url = https://www.3sat.de/service-und-hilfe/3sat-auf-einen-blick-100.html | title = 3sat auf einen Blick | accessdate = 2020-05-02 | publisher = 3sat}}</ref>
* [[Phoenix (Fernsehsender)|Phoenix]] (Bedäiligung: 50 Brozänt)<ref name="Beteiligungen">{{Webarchiv |url=https://www.zdf.de/Beteiligungen-und-Kooperationen-25172510.html |text=Beteiligungen des ZDF |wayback=20140628025649}} [13. September 2011]</ref>
* [[Arte]] (Bedäiligung: 50 Brozänt an Arte Dütschland, 25 Brozänt an Arte G.E.I.E.)<ref name="Beteiligungen" />
* [[KiKA]] (Bedäiligung: 50 Brozänt)<ref name="Beteiligungen" />
== Dr Hauptsitz z Mainz und d Studio in de Landeshauptstedt==
<br />
<gallery>
Datei:ZDF Hochhaus.jpg|S ZDF-Redakzioons- und Verwaltigsgeböid z Mainz (2016)
Datei:ZDF-Studio 20200229 B2.jpg|Sändebedriibsgeböid z Mainz (2020)
Datei:Wappen Lerchenberg.svg|S Wabbe vo Mainz-Lärchebärg - unde in Blau s silbrige erste Sänderlogo
</gallery>
Hüte het dr Sänder 16 Inlandsstudio, äins in jeedere Landeshauptstadt. Z Berliin wird sit em Februar 2000 git s drzue no s Hauptstadtstudio im Zollernhof, Unter den Linden. Für d Brichterstattig us em Usland si 18 Uslandsstudio zueständig, drvo zwäi in de [[Vereinigte Staaten|Veräinigte Staate]] ([[New York City|Nöi York]] und [[Washington, D.C.]]).
<gallery class="center" mode="packed">
Berlin, Mitte, Unter den Linden 36-38, Zollernhof 03.jpg|S ZDF-Hauptstadtstudio im Zollernhof z Berliin
Detail ZDF Landesstudio Bayern Unterföhring DE 2010-06-09.jpg|S ZDF-Landes­studio Bayrer z Unterföhring
ZDF-Landesstudio Brandenburg Potsdam.jpg|S ZDF-Landesstudio Brandenburg z [[Potsdam]]
Hh-zdf.jpg|S ZDF-Landesstudio [[Hamburg]]
BD-MurnauFilmthater-20130505-IMG 1648.jpg|S ZDF-Landesstudio Hesse z [[Wiesbaden|Wiisbaade]]
ZDF-Landesstudio Schleswig-Holstein Kiel.JPG|S ZDF-Landesstudio Schleswig-Holstäi z [[Kiel]]
</gallery>
== Kwelle ==
[[:de:Zweites Deutsches Fernsehen|Dr Ardikel «Zweites Deutsches Fernsehen» uf dr dütsche Wikipedia]]
== Liddratuur ==
* ''Zwanzig Jahre ZDF.'' Zweites Deutsches Fernsehen, Mainz 1981.
* Klaus Wehmeier: ''Geschichte des ZDF, Teil 1: Entstehung und Entwicklung 1961–1966'', zugl.: Univ. Münster (Westfalen), Philos. Fak., Diss. 1979, Mainz: v. Hase & Koehler 1979, XII, 327 S.: graph. Darst. ISBN 3-7758-0978-3.
* Nicole Prüsse: ''Geschichte des ZDF, Teil 2: Konsolidierung, Durchsetzung und Modernisierung 1967–1977'', zugl.: Univ. Münster (Westfalen), Diss. 1995, Münster: Lit 1997, 425, [29] S.: graph. Darst. (Kommunikation; Bd. 10).
* Florian Kain: ''Geschichte des ZDF, Teil 3: 1977–1982'', zugl.: Univ. Hamburg, Diss. 2006, Baden-Baden: Nomos 2007, ISBN 978-3-8329-2523-9, 499 S.: zahlr. Ill.
* Dieter Stolte: "Mein Leben mit dem ZDF. Geschichte und Geschichten, Nicolai Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-89479-741-6.
* Rainer Holbe: ''Als die Mainzelmännchen laufen lernten: 50 Jahre ZDF''. Kösel, München 2013, ISBN 978-3-466-34583-0.
== Weblingg ==
{{Commonscat|ZDF|audio=0|video=0}}
* [https://www.zdf.de/ ZDF]
* [https://www.tivi.de/ ZDFtivi] – Kinderprogramm
* {{§§|2288|revosax|text=ZDF-Staatsvertrag}}
* [https://www.zdf.de/ZDF/zdfportal/blob/26658998/1/data.pdf ZDF-Organigramm] (PDF; 962 KiB)
* [https://www.dwdl.de/magazin/25233/die_kleine_lge_des_zdf_oder_kennen_sie_ard_2/ ''Die kleine Lüge des ZDF oder: Kennen Sie etwa ARD 2?''] bei [[DWDL.de]]
* [https://www.mediadb.eu/datenbanken/deutsche-medienkonzerne/zdf.html Konzernportrait auf mediadb.eu]
== Fuessnoote ==
<references responsive />
{{Normdaten}}
{{SORTIERUNG:Zweites Deutsches Fernsehen}}
[[Kategorie:ZDF| ]]
[[Kategorie:Medieunternähme (Dütschland)]]
[[Kategorie:Färnseh z Dytschland]]
[[Kategorie:Öffentlig-rächtligi Instituzioon]]
1u346mdqt295z6uqn5sv1ene0ophylu
AVN Award/International Female Performer of the Year
0
89092
1086029
1085660
2026-07-03T22:22:36Z
Jcb
356
1086029
wikitext
text/x-wiki
{{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}}
Dr '''AVN Award for International Female Performer of the Year''' („Bäschta internàzionààla Performerin“), bis 2021 vergaa àls '''Female Foreign Performer of the Year''', ìsch a Priis vu dr US-àmerikàànischa [[Pornofilm|Pornoìndüschtrii]], wo zitter 2003 jeedsjoohr ìm Rààhma vu da [[AVN Award]]s vun [[Adult Video News]] vergaa wìrd. D’rbii waara numma nìt-àmerikàànischa Dàrschtällerinna b’rucksìchtigt, ìm Geegasàtz zem Priis ''[[AVN Award/Female Performer of the Year|Female Performer of the Year]]''.
D’ Rekordpriistraagerinna sìnn d’ Katsuni (Frànkrììch), d’ Anissa Kate (Frànkrììch) un d’ Little Caprice (Tscheechia) mìt je dräi Siiga. Zwaimool g’wunna hann d’ Aleska Diamond (Ungàrn) un d’ Misha Cross (Poola).
== Gwìnner un Nominiarta ==
{| class="wikitable"
|-
! Joohr !! Bìld !! Gwìnnera !! Lànd !! Nominiarta
|-
| 2003<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20131029194214/http://avnawards.avn.com/past/winners/2003|titel=2003 AVN Awards Show – History|werk=AVN|archiv-datum=2013-10-29|url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2003|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |titel=AVN Award Nominees |sprache=en-us |hrsg=AVN Media Network |url=http://www.avnawards.com/nominees.shtml |archiv-url=https://web.archive.org/web/20021127014135/http://www.avnawards.com/nominees.shtml |archiv-datum=2002-11-27 |werk=Adult Video News |abruf=2016-07-02}}</ref>
|[[Datei:Rita Faltoyano AVN Awards 2003.jpg|160px]] || Rita Faltoyano || {{HUN|Ungarn|Ungàrn}} || Zora Banks<br />Lea De Mae<br />Sophie Evans<br />Jana<br />Daniella Rush
|-
| 2004<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20131205023920/http://avnawards.avn.com/past/winners/2004|titel=2004 AVN Awards Show – History|werk=AVN|archiv-datum=2013-12-05|url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2004|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20031203023916/http://www.avn.com/imagearchive/05/58/32/55832Nominations.pdf |titel=AVN Award Nominees|werk=AVN|archiv-datum=2003-12-03|url=http://www.avn.com/imagearchive/05/58/32/55832Nominations.pdf |abruf=2016-01-30}}</ref> || || Mandy Bright || {{HUN|Ungarn|Ungàrn}} || Mélanie Coste<br />Wanda Kurtis<br />Sophie Evans<br />Rita Faltoyano<br />Katja Kassin<br />Katsuni<br />Lucy Lee<br />Anna Nova<br />Alicia Rhodes<br />Stacy Silver<br />Monica Sweetheart<br />Michelle Wild
|-
| 2005<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140118084336/http://avnawards.avn.com/past/winners/2005|titel=2005 AVN Awards Show – History|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2014-01-18|url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2005|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20041114124447/http://www.avnawards.com/2005nominees_fr.shtml|titel=2005 Nominees|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2004-11-14 |url=http://www.avnawards.com/2005nominees_fr.shtml|abruf=2016-07-02}}</ref>
|[[Datei:Katsuni 2010.jpg|160px]] || Katsuni || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Cristina Bella<br />Niki Belucci<br />Mandy Bright<br />Mélanie Coste<br />Jane Darling<br />Rita Faltoyano<br />Aneta Keys<br />Cindy Lords<br />Sandra Romain<br />Julie Silver<br />Liliane Tiger
|-
| 2006<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140222223329/http://avnawards.avn.com/past/winners/2006|titel=2006 AVN Awards Show – History|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2014-02-22|url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2006|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20051126013107/http://www.avnawards.com/2006nominations.pdf|titel=2006 Nominations|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2005-11-26 |url=http://www.avnawards.com/2006nominations.pdf|abruf=2016-07-02}}</ref> ||[[Datei:Katsuni 2010.jpg|160px]] || Katsuni || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Sharka Blue<br />Mandy Bright<br />Brigitta Bulgari<br />Angel Dark<br />Rita Faltoyano<br />Tera Joy<br />Alicia Rhodes<br />Julie Silver<br />Stacy Silver<br />Barbara Summer<br />Liliane Tiger
|-
| 2007<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140222222149/https://avnawards.avn.com/past/winners/2007|titel=2007 AVN Awards Show – History|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2014-02-22|url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2007|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070423104247/http://www.avn.com/imagearchive/27/84/74/2784742007UpdatedNominations|titel=AVN Award Nominations|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2007-04-23 |url=http://www.avn.com/imagearchive/27/84/74/2784742007UpdatedNominations|abruf=2016-07-02}}</ref> ||[[Datei:Katsuni 2010.jpg|160px]] || Katsuni || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Cristina Bella<br />Mandy Bright<br />Angel Dark<br />Jane Darling<br />Mya Diamond<br />Tiffany Hopkins<br />Isabel Ice<br />Claudia Jamsson<br />Cindy Lords<br />Monica Mattos<br />Poppy Morgan<br />Claudia Rossi<br />Priscila Sol<br />Liliane Tiger
|-
| 2008<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20131203050255/http://avnawards.avn.com/past/winners/2008|titel=2008 AVN Awards Show – History|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2013-12-03|url=http://avnawards.avn.com/past/winners/2008 |abruf=2016-07-04}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080227073556/http://www.avnawards.com/pdf/2008Nominations.pdf |titel=2008 Nominations|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2008-02-27|url=http://www.avnawards.com/pdf/2008Nominations.pdf|abruf=2016-07-04}}</ref> || || Monica Mattos || {{BRA|Brasilien|Bràsilia}} || Baroka Balls<br />Nikky Blond<br />Caylian Curtis<br />Suzie Diamond<br />Diana Doll<br />Clara G<br />Isabel Ice<br />Melissa Lauren<br />Divinity Love<br />Oksana<br />Nikki Rider<br />Liliane Tiger<br />Tarra White<br />Yasmine Lafitte|Yasmine
|-
| 2009<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://business.avn.com/articles/2009-AVN-Award-Winners-Announced-56551.html|titel=AVN – 2009 AVN Award-Winners Announced|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|autor=David Sullivan|datum=2009-01-11|abruf=2016-07-04}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090105164506/http://www.avnawards.com/pdf/2009_AVN_NOMINATIONS_11_25_08.pdf|titel=2009 AVN Nominations|werk=AVN|archiv-datum=2009-01-05|url=http://www.avnawards.com/pdf/2009_AVN_NOMINATIONS_11_25_08.pdf|abruf=2016-07-04}}</ref>
|[[Datei:Eve Angel 1.jpg|160px]] || Eve Angel || {{HUN|Ungarn|Ungàrn}} || Black Angelika<br />Bambi<br />Chloe Delaure<br />Diana Doll<br />Regina Ice<br />Melissa Lauren<br />Loona Luxx<br />Roxy Panther<br />Peaches<br />Claudia Rossi<br />Viva Style<br />Cecilia Vega<br />Tarra White<br />Yasmine Lafitte|Yasmine
|-
| 2010<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://www.xbiz.com/news/116352 |titel=2010 AVN Adult Movie Awards Winners Announced|werk=XBIZ|hrsg=Adnet Media|autor=Bob Johnson|datum=2010-01-11|abruf=2016-07-24}}</ref>
|[[Datei:Aletta Ocean at Venus Berlin 2010 crop.jpg|160px]] || Aletta Ocean || {{HUN|Ungarn|Ungàrn}} || Blue Angel<br />Stella DelCroix<br />Cindy Hope<br />Regina Ice<br />Jodie James<br />Cherry Jul<br />Melissa Lauren<br />Madison Parker<br />Anita Pearl<br />Monica Santhiago<br />Sofia Valentine<br />Cecilia Vega<br />Tarra White<br />Yasmine Lafitte|Yasmine
|-
| 2011<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-the-Winners-of-the-2011-AVN-Awards-421782.html|titel=AVN Announces the Winners of the 2011 AVN Awards|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|datum=2011-01-09|abruf=2016-07-24}}</ref>
|[[Datei:Angel Dark.jpg|160px]] || Angel Dark || {{SVK|Slowakei|Slowàkäi}} || Aliz<br />Blue Angel<br />Jenny Baby<br />Black Angelika<br />Lou Charmelle<br />Carla Cox<br />Mandy Dee<br />Aleska Diamond<br />Cindy Hope<br />Lea Lexis<br />Kerry Louise<br />Natasha Marley<br />Jessica Moore<br />Tarra White
|-
| 2012<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-the-2012-AVN-Award-Winners-461715.html|titel=AVN Announces the 2012 AVN Award Winners|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|datum=2012-01-22|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130329124455/http://avnawards.avn.com/2012_AVN_Awards_nominations.pdf|titel=2012 AVN Award Nominations|werk=AVN|archiv-datum=2013-03-29|url=http://avnawards.avn.com/2012_AVN_Awards_nominations.pdf|abruf=2016-07-24}}</ref> || || Aleska Diamond || {{HUN|Ungarn|Ungàrn}} || Blue Angel<br />Black Angelika<br />Lou Charmelle<br />Liza Del Sierra<br />Cindy Dollar<br />Eufrat<br />Cathy Heaven<br />Franceska Jaimes<br />Gemma Massey<br />Aletta Ocean<br />Anna Polina<br />Jessie Volt<br />Tarra White<br />Zafira
|-
| 2013<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://business.avn.com/articles/video/The-2013-AVN-Award-Winners-503520.html|titel=The 2013 AVN Award Winners!|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130328092725/http://avnawards.avn.com/2013_nominations.pdf|titel=2013 Nominations|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2013-03-28|url=http://avnawards.avn.com/2013_nominations.pdf|abruf=2016-07-24}}</ref> || || Aleska Diamond || {{HUN|Ungarn|Ungàrn}} || Aliz<br />Black Angelika<br />Claire Castel<br />Carla Cox<br />Laura Crystal<br />Franceska Jaimes<br />Anissa Kate<br />Jenna Lovely<br />Aletta Ocean<br />Anna Polina<br />Ivana Sugar<br />Paige Turnah<br />Jessie Volt<br />Tarra White
|-
| 2014<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-the-Winners-of-the-2014-AVN-Awards-544448.html |titel=AVN Announces the Winners of the 2014 AVN Awards|werk=AVN|datum=2014-01-21|abruf=2016-02-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140126094717/http://avnawards.avn.com/page/3|titel=AVN Awards|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-datum=2014-01-26|url=http://avnawards.avn.com/page/3|abruf=2016-07-24}}</ref> || [[Datei:Anissa Kate AVN Photos AEE Expo Las Vegas 2012.jpg|160px]] || Anissa Kate || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Nikita Bellucci<br />Samantha Bentley<br />Claire Castel<br />Ava Dalush<br />Tiffany Doll<br />Marica Hase<br />Henessy<br />Cindy Hope<br />Jasmine Jae<br />Cayenne Klein<br />Valentina Nappi<br />Lyen Parker<br />Anna Polina<br />Ivana Sugar
|-
| 2015<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150128010221/http://avnawards.avn.com/pages/5|archiv-datum=2015-01-28|url=http://avnawards.avn.com/pages/5|titel=AVN – 2015 AVN Awards Show|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|abruf=2016-07-02}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://avnawards.avn.com/pages/4|titel=AVN – 2015 AVN Awards Show|werk=AVN|hrsg=AVN Media Network|archiv-url=https://web.archive.org/web/20141230202705/http://avnawards.avn.com/pages/4|archiv-datum=2014-12-30|abruf=2016-07-26}}</ref> ||[[Datei:Anissa Kate AVN Photos AEE Expo Las Vegas 2012.jpg|160px]] || Anissa Kate || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Abbie Cat<br />Samantha Bentley<br />Alexis Crystal<br />Tiffany Doll<br />Gina Gerson<br />Cathy Heaven<br />Henessy<br />Jasmine Jae<br />Franceska Jaimes<br />Lola Reve<br />Ivana Sugar<br />Mira Sunset<br />Lola Taylor<br />Charlize Tinkerbell
|-
| 2016<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=http://avnawards.avn.com/pages/8 |titel=2016 AVN AWARD NOMINATIONS |abruf=2015-11-20 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20151120162020/http://avnawards.avn.com/pages/8 |archiv-datum=2015-11-20 }}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=en-us |url=http://avnawards.avn.com/winners |titel=2016 AVN Awards Winners|abruf=2016-01-24|datum=2016-01-24|hrsg=AVN}}</ref> ||[[Datei:Misha Cross (cropped).jpg|160px]] || Misha Cross || {{POL|Polen|Poola}} || Samantha Bentley<br />Stella Cox<br />Alexis Crystal<br />Sienna Day<br />Tiffany Doll<br />Tina Hot<br />Jasmine Jae<br />Franceska Jaimes<br />Anissa Kate<br />Manon Martin<br />Mea Melone<br />Amarna Miller<br />Lola Reve<br />Taylor Sands
|-
| 2017<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us |url=https://avn.com/awards/nominees |titel=AVN Awards 2017 Nominees|autor= |datum=2016-11-17|werk=Adult Video News|abruf=2017-07-12|archiv-url=https://web.archive.org/web/20170113172207/https://avn.com/awards/nominees |archiv-datum=2017-01-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=https://avn.com/business/articles/video/2017-avn-award-winners-announced-712151.html |titel=2017 AVN Award Winners Announced |autor= |datum=2017-01-21 |werk=Adult Video News |hrsg=AVN Media Network |abruf=2017-01-22}}</ref> ||[[Datei:Misha Cross (cropped).jpg|160px]] || Misha Cross || {{POL|Polen|Poola}} || Amirah Adara<br />Samantha Bentley<br />Claire Castel<br />Stella Cox<br />Sienna Day<br />Tiffany Doll<br />Lea Guerlin<br />Jasmine Jae<br />Ines Lenvin<br />Lexi Lowe<br />Amarna Miller<br />Anna Polina<br />Nekane Sweet<br />Alexa Tomas
|-
| 2018<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=https://avn.com/business/articles/video/nominees-unveiled-for-2018-avn-awards-751192.html |titel=Nominees Unveiled for 2018 AVN Awards |autor=Peter Warren |datum=2017-11-18 |werk=Adult Video News |hrsg=AVN Media Network |abruf=2018-02-04}}</ref> || || Jasmine Jae || {{GBR|Vereinigtes Königreich|Verainigt Keenigraich}} || Amirah Adara<br />Nikita Bellucci<br />Misha Cross<br />Eveline Dellai<br />Susy Gala<br />Gina Gerson<br />Anissa Kate<br />Cherry Kiss<br />Apolonia Lapiedra<br />Amarna Miller<br />Anna Polina<br />Valentina Ricci<br />Julia Roca<br />Alexa Tomas
|-
| 2019<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us |url=https://avn.com/business/articles/video/2019-avn-813648.html|titel=2019 AVN Award Winners Announced|datum=2019-01-27|werk=Adult Video News|abruf=2024-03-07}}</ref> ||[[Datei:Anissa Kate AVN Photos AEE Expo Las Vegas 2012.jpg|160px]] || Anissa Kate || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Amirah Adara<br />Little Caprice<br />Misha Cross<br />Cassie del Isla<br />Cléa Gaultier<br />Ella Hughes<br />Gina Gerson<br />Jasmine Jae<br />Tina Kay<br />Alyssia Kent<br />Cherry Kiss<br />Apolonia Lapiedra<br />Texas Patti<br />Tiffany Tatum
|-
| 2020<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=https://avn.com/awards/nominees|titel=2020 Nominees AVN Awards|autor= |hrsg=AVN Media Network|abruf=2020-01-28}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=en-us |url=https://avn.com/business/articles/video/2020-avn-award-winners-announced-863917.html|titel=2020 AVN Award Winners Announced |datum=2020-01-25 |werk=Adult Video News|abruf=2024-03-07}}</ref> ||[[Datei:Little Caprice from "Cheers to live".jpg|160px]] || Little Caprice || {{CZE|Tschechien|Tscheechia}} || Amirah Adara<br />Misha Cross<br />Anna de Ville<br />Lady Dee<br />Cassie del Isla<br />Cléa Gaultier<br />Lucy Heart<br />Apolonia Lapiedra<br />Anissa Kate<br />Tina Kay<br />Cherry Kiss<br />Barbie Sins<br />Tiffany Tatum<br />Rebecca Volpetti
|-
| 2021<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=https://avn.com/awards/2021_nominees|titel=2021 Nominees AVN Awards|autor= |hrsg=AVN Media Network|abruf=2020-11-20}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=en-us |url=https://avn.com/business/articles/video/2021-avn-award-winners-announced-895732.html|titel=2021 AVN Award Winners Announced |datum=2021-01-23 |werk=Adult Video News|abruf=2024-03-07}}</ref> ||[[Datei:Clea Gaultier 2016.jpg|160px]] || Cléa Gaultier || {{FRA|Frankreich|Frànkrììch}} || Little Caprice<br />Alexis Crystal<br />Anna de Ville<br />Cassie Del Isla<br />Angelika Grays<br />Jasmine Jae<br />Anissa Kate<br />Tina Kay<br />Nelly Kent<br />Cherry Kiss<br />Jia Lissa<br />Liya Silver<br />Sybil A<br />Tiffany Tatum
|-
| 2022<ref>{{Internetquelle |sprache=en-us |url=https://avn.com/business/articles/video/2022-avn-award-winners-announced-905527.html | titel=2022 AVN Award Winners Announced AVN|abruf=2024-03-07}}</ref> ||[[Datei:Little Caprice from "Cheers to live".jpg|160px]] || Little Caprice || {{CZE|Tschechien|Tscheechia}} || Ginebra Bellucci<br />Anna de Ville<br />Cassie del Isla<br />Cléa Gaultier<br />Angelika Grays<br />Tina Kay<br />Cherry Kiss<br />Jia Lissa<br />Baby Nicols<br />Kaisa Nord<br />Liya Silver<br />Sybil A<br />Rebecca Volpetti<br />Zaawaadi
|-
| 2023 ||[[Datei:Little Caprice from "Cheers to live".jpg|160px]] || Little Caprice || {{CZE|Tschechien|Tscheechia}} || Alexis Crystal<br />Anna de Ville<br />Shalina Devine<br />Eva Elfie<br />Cléa Gaultier<br />Romy Indy<br />Eden Ivy<br />Cherry Kiss<br />Verónica Leal<br />Rae Lil Black<br />Jia Lissa<br />Clara Mia<br />Liya Silver<br />Sybil A
|-
| 2024 || || Cherry Kiss || {{SRB|Serbien|Serbia}} || Little Caprice<br />Kelly Collins<br />Alexis Crystal<br />Anna de Ville<br />Shalina Devine<br />Eden Ivy<br />Scarlett Jones<br />Catherine Knight<br />Geisha Kyd<br />Verónica Leal<br />Clara Mia<br />Tiffany Tatum<br />Christy White<br />Zaawaadi
|}
== Maischta Siiga ==
* 3 Siiga: {{FRA|#|}} Anissa Kate, {{FRA|#|}} Katsuni, {{CZE|#|}} Little Caprice
* 2 Siiga: {{POL|#|}} Misha Cross, {{HUN|#|}} Aleska Diamond
== Maischta Nominiarunga ==
* 8 Nominiarunga: {{FRA|#|}} Anissa Kate
* 7 Nominiarunga: {{GBR|#|}} Jasmine Jae, {{SRB|#|}} Cherry Kiss
* 6 Nominiarunga: {{CZE|#|}} Little Caprice, {{CZE|#|}} Tarra White
* 5 Nominiarunga: {{POL|#|}} Misha Cross, {{CZE|#|}} Alexis Crystal, {{CZE|#|}} Anna de Ville, {{FRA|#|}} Cléa Gaultier, {{RUS|#|}}{{FRA|#|}} Anna Polina
* 4 Nominiarunga: {{HUN|#|}} Amirah Adara, {{GBR|#|}} Samantha Bentley, {{ROM|#|}} Black Angelika, {{HUN|#|}} Mandy Bright, {{FRA|#|}} Cassie del Isla, {{FRA|#|}} Tiffany Doll, {{HUN|#|}} Rita Faltoyano, {{COL|#|}} Franceska Jaimes, {{FRA|#|}} Katsuni, {{LIT|#|}} Tina Kay, {{HUN|#|}} Tiffany Tatum, {{CZE|#|}} Liliane Tiger
* 3 Nominiarunga: {{HUN|#|}} Blue Angel, {{FRA|#|}} Claire Castel, {{SVK|#|}} Angel Dark, {{HUN|#|}} Aleska Diamond, {{RUS|#|}} Gina Gerson, {{HUN|#|}} Cindy Hope, {{ESP|#|}} Apolonia Lapiedra, {{FRA|#|}} Melissa Lauren, {{RUS|#|}} Jia Lissa, {{ESP|#|}} Amarna Miller, {{HUN|#|}} Aletta Ocean, {{RUS|#|}} Liya Silver, {{UKR|#|}} Ivana Sugar, {{UKR|#|}} Sybil A, {{FRA|#|}}{{MAR|#|}} Yasmine
* 2 Nominiarunga: Aliz, Cristina Bella, Nikita Bellucci, Lou Charmelle, Mélanie Coste, Carla Cox, Stella Cox, Jane Darling, Sienna Day, Shalina Devine, Diana Doll, Sophie Evans, Angelika Grays, Cathy Heaven, Henessy, Isabel Ice, Regina Ice, Eden Ivy, Verónica Leal, Cindy Lords, Monica Mattos, Clara Mia, Lola Reve, Alicia Rhodes, Claudia Rossi, Julie Silver, Stacy Silver, Alexa Tomas, Cecilia Vega, Rebecca Volpetti, Jessie Volt, Zaawaadi
== Lüag àui ==
* [[AVN Award/Female Performer of the Year]]
== Ainzelnoohwiisa ==
<references responsive />
{{Navigationsleiste AVN Awards}}
{{Übersetzungshinweis|de|AVN_Award/International_Female_Performer_of_the_Year|hochdütsch|242000638}}
[[Kategorie:AVN Award|Female Foreign Performer of the Year]]
aw1s7jfzavfklthz2zsypanyljrhyxb
Alemannische Vogelnamen
0
93295
1086025
1085499
2026-07-03T22:21:26Z
Jcb
356
1086025
wikitext
text/x-wiki
{{DISPLAYTITLE:Alemannischi Föglnäme}}
[[Datei:Katalog der Schweizerischen Vögel Deckblatt der ersten Lieferung.jpg|mini| Teckblatt fo der erste Liferig fom Katalog fo de Schwizerische Fögel fo 1889]]
Die Liste fo de '''Alemannische Fögelnäme''' isch e Zemestelig fo ferschidnige Tielektnäme fo [[Vögel|Fogelaarte]] im ganze alemannische Sproochpiet, wie si i Wöörterbüecher und sproochliche Abhandlige forchömed. D Schriibwiis isch die, wo di anzelne Werch bruuchet. Wen e Werch e phoneetischi Schriibwiis bruucht, werd die aapasst a d [[Dieth-Schreibung|Schriibwiis vom Dieth]], scho wege dem, well gwössi Zaiche, bsunders asig wo i de [[Teuthonista-Lautschrift|Teuthonista-Schriibig]] bruucht wered, nöd dargstellt were chönnt und o nöd gloiffig sind.
Jede Iitraag füert zerst de wösseschaftlichi Name aa, denn chunnt i Chlammere de hochtütsch Name, wienner i de Fachliteratuur bruucht werd. O doo gitses Underschiid zwösched de Schwitz und Tütschland, wie zom Biispiil Schwitzerhochdütsch ''Distelfink'' gege ''Stieglitz'', wo i de Schwitz nöd bikannt isch. Denoo chömed d Tielektnäme.
D Literatuurliste füert nume Werch aa, wo verschidnig Tielekt aagönd. D Literattur zo anzelne Oortschafte und Piet sind i de Liste för Tiernäme fo dene Oort uufgfüert.
== Ortschafte und Piet ==
För e besseri Öbersicht sind do die Oortschafte und Piet uufglistet, wo i dere Liste hüüffiger gnennt wered. D Raiefolg fo de Bileeg i de ganze Liste goot fo West geg Oost und fo Süüd geg Noord. I Chlammere stoot de Lingg zo de Literatuuurliste fo de gnennte Oort, sofern e sepparaati Liste umenand isch.
D Raiefolg fo de Ortschafte und Piet isch die:
* '''Walsertitsch''': Itaalie: [[Rima San Giuseppe|Arimmu]] ([[Tiernamen Rima|lit.]]) – VS: [[Visperterminen|Tärbinu]] ([[Tiernamen Visperterminen|lit.]]) – GR: [[Obersaxen|Obersaxä]] ([[Tiernamen Obersaxen|lit.]]); [[Mutten GR|Mutte]] ([[Tiernamen Mutten|lit.]])
* '''Höchstalemannisch''': [[Senslerland|Seislerland]] ([[Tiernamen Senslerland|lit.]]); FR: [[Jaun|Jou]] ([[Tiernamen Jaun|lit.]]) – BE: [[Simmental|Simmetau]]; [[Brienz BE|Briens]] – NW: [[Nidwalden|Nidwaudä]] – UR: [[Urserental|Urscheletall]] ([[Tiernamen Urserental|lit.]]), [[Kanton Uri|Üüri]] ([[Tiernamen Uri|lit.]]) – SZ: [[Einsiedeln|Äiselä]] ([[Tiernamen Einsiedeln|lit.]]) – GL: [[Kanton Glarus|Glaris]] ([[Tiernamen Glarus|lit.]])
* '''Hööchalemannisch''' ([[Schweiz|Schwitz]]): BS: [[Basel|Baasl]] – SO: [[Bezirk Gäu|Göi SO]] – BE: [[Berner Seeland|Seeland]] ([[Tiernamen Berner Seeland|lit.]]); [[Oberaargau|Oberaargou]] – LU: [[Amt Entlebuch|Äntlibuech]] ([[Tiernamen Entlebuch|lit.]]); [[Kanton Luzern|Lozärn]] (Tiernamen Luzern|lit.) – ZG – AG: [[Kirchleerau|Chöülerb]] – ZH: [[Kanton Zürich|Züripiet]], [[Turbenthal|Tuurbetaal]] – SH: [[Schaffhausen|Schafuuse]], [[Hallau|Halau]] – TG: [[Kesswil|Chesswil]] ([[Tiernamen Kesswil|lit.]]) – AP: [[Appenzellerland|Appezell]] ([[Tiernamen Appenzell|lit.]]) – SG: [[Fürstenland|Försteland]] ([[Tiernamen Fürstenland|lit.]]), [[Toggenburg|Toggeborg]] ([[Tiernamen Toggenburg|lit.]]), [[St. Galler Rheintal|Rhintil]], [[Flums]] ([[Tiernamen Flums|lit.]]) – GR: [[Bündner Herrschaft|Khurerrhintal]] ([[Tiernamen Bündner Herrschaft|lit.]]); [[Untervaz|Undrvaz]] ([[Tiernamen Untervaz|lit.]])
* '''Hööchalemannisch''' ([[Deutschland|Tütschland]]): Briisgi: [[Opfingen|Obfige]] ([[Tiernamen Opfingen|lit.]]), – Hotzewald: [[Todtmoos|Dotmis]] ([[Tiernamen Todtmoos|lit.]]) – [[Rumänien|Rumäänie]]: [[Saderlach]] ([[Tiernamen Saderlach|lit.]])
* '''Mittelalemannisch''': [[Bodensee|Bodesee]] – Voraarlberg: [[Dornbirn|Doarobiro]]; [[Montafon|Muntafuu]] – FL: [[Liechtenstein|Liachtastää]] ([[Tiernamen Liechtenstein|lit.]])
* '''Elsaassisch''': [[Elsass]]
* '''Nideralemannisch''': [[Sankt Georgen (Freiburg im Breisgau)|Sandjerge]] ([[Tiernamen St. Georgen im Breisgau|lit.]]), Ortenau: [[Rheinau (Baden)|Rhinai-Besche]] ([[Tiernamen Rheinbischofsheim|lit.]])
* '''Schwööbisch''': Heegi: [[Mühlingen|Milenge]] ([[Tiernamen Mühlingen|lit.]]), [[Hohenfels (bei Stockach)|Hauefels]] ([[Tiernamen Hohenfels|lit.]]) – [[Zollernalbkreis|Zollara Alb]] ([[Tiernamen Zollernalbkreis|lit.]]) – Allgai: [[Ettringen (Wertach)|Eattringa]]
== Aves (Fögel) ==
[[Datei:Huismus, man.jpg|thumb|Spatz (''Passer domesticus'')]]
* '''Fògùl''' (Arimmu); '''Fogoll''' (Tärbinu); '''Fogel''' (Obersaxä); '''Foougel''' (Mutte); '''Fogl''' (Seislerland); '''Fògl''' (Jou); '''Vogel''' (Simmetau); '''Vogu''' (Nidwaudä); '''Fougel''' (Urscheletall); '''Fogel''' (Üüri, Glaris); '''Fogel''' (Seeland); '''Fogu''' (Äntlibuech); '''Fògel''' (Lozärn); '''Fogel''' (Chöülerb); '''Vogel''' (Züripiet); '''Fogel''' (Schafuuse, Chesswil, Försteland, Toggeborg); '''Fogel''', '''Fodl''' (Appezell); '''Fogìl''' (Rhintil); '''Foogel''' (Khurerrhintal); '''Voogl''' (Undrvaz); '''Foogl''', '''Fogl''' (Liachtastää); '''Voogel''' (Obfige); '''Foogl''' (Dotmis); '''Fogl''' (Milenge, Hauefels)
=== Struthioniformes ===
* ''Struthio camelus'' (Afrikanischer Strauß) – '''Schtruuss''' (Chöülerb, Züripiet, Toggeborg); '''Voogel Schdrus''' (Obfige)
=== Galliformes ===
==== Pavonini (Pfaue) ====
* ''Pavo cristatus'' (Blauer Pfau) – '''Pfòù''' (Seislerland); '''Pfaau''' (Seeland, Lozärn); '''Pfaaw''' (Chöülerb); '''Pfau''' (Züripiet); '''Pfòòu''' (Schafuuse); '''Pfòu''' (Chesswil, Försteland, Toggeborg); '''Pfòòuw''' (Rhintil); '''Pfòòu''' (Appezell, Khurerrhintal); '''Bfau''' (Obfige); '''Bfaau''' (Sandjerge); '''Pföuhahn''' (Elsass)
==== Gallini (Hüenner) ====
[[Datei:Chicken family.jpg|thumb|Huen (''Gallus gallus domesticus'')]]
*{{Anker|Haushuhn}} ''[[Haushuhn|Gallus gallus domesticus]]'' (Haushuhn) – '''Henna''', '''Puli''' (Tärbinu); '''Hennä''' (Obersaxä); '''Huen''' (Mutte); '''Huen''' (Seislerland); '''Hüä''' (Urscheletall); '''Hue''' (Glaris); '''Huen''' (Seeland); '''Huen''' (Äntlibuech, Lozärn); '''Huen''' (Chöülerb, Züripiet); '''Hoo''' (Halau); '''Hène''' (Chesswil); '''Huen''' (Försteland, Toggeborg); '''Huen''', '''Hène''', '''Henn'''('''e''') (Appezell); '''Huen''' (Khurerrhintal); '''Huan''' (Undrvaz); '''Hue''' (Liachtastää); '''Höen''' (Obfige); '''Hùen''' (Sandjerge); '''Hue''' (Dotmis); '''Hõõa''' (Zollara Alb); '''Huen''' (Saderlach)
**''Mandli:'' '''Hàànù''' (Arimmu); '''Hano''' (Tärbinu); '''Hanä''' (Obersaxä); '''Hoone''' (Mutte); '''Haane''', '''Ggüggl''' (Seislerland); '''Haane''', '''Ggǜggl''' (Jou); '''Gìggel''', '''Hoonä''' (Urscheletall); '''Hanä''', '''Ggìggel''' (Üüri); '''Güggel''', '''Gùlì''' (Glaris); '''Gǜggel''' (Seeland); '''Güggu''' (Göi SO); '''Göggel''' (Lozärn); '''Güggel''', '''Guli''' (Züripiet); '''Hòò''' ([[Halau]]); '''Güggel''', '''Gugel''' (Försteland); '''Gùgel''', '''Haan''' (Toggeborg); '''Gugel''', '''Gügeler''' (Appezell); '''Gùùlì''', '''Güggel''' (Flums); '''Ggüggel''' (Khurerrhintal); '''Güggl''' (Undrvaz); '''Güggl''', '''Haa''' (Liachtastää); '''Hahna''' (Muntafuu); '''Gùgis''' (Obfige); '''Gulr''' (Sandjerge); '''Gìgelr''' (Milenge); '''Guuler''', '''Gukelhãã''' (Zollara Alb); '''Guler''', '''Gugelhaan''' (Rhinai-Besche); '''Goggeler''' (Eattringa); '''Kokosch''' (Saderlach)
**''Wiibli:'' '''Hènna''' (Arimmu); '''Henna''' (Tärbinu); '''Henne''' (Mutte); '''Pitta''' (Seislerland, Jou); '''Hènä''' (Urscheletall); '''Hennä''' (Üüri); '''Glùggere''' (Seeland); '''Häne''' (Züripiet); '''Hène''' (Chesswil); '''Hene''' (Försteland); '''Hène''' (Toggeborg); '''Hène''', '''Henn'''('''e''') (Appezell); '''Hènn''' (Rhintil); '''Hìne''' (Flums); '''Hene''' (Khurerrhintal); '''Hänna''' (Undrvaz); '''Henna''' (Liachtastää, Muntafuu); '''Hèn''' (Milenge); '''Hènn''' (Hauefels)
**''Bruethene:'' '''Gglùtsche''' (Mutte); '''Glùggerì''' (Üüri, Glaris); '''Gluggere''' (Äntlibuech); '''Gloggere''' (Lozärn); '''Gluggeri''' (Züripiet); '''Gluggeri''' (Halau); '''Gluggerì''' (Chesswil); '''Gluggere''' (Försteland); '''Gluggerì''', '''Gluggere''' (Appezell); '''Ggluggere''' (Khurerrhintal); '''Gluggara''' (Undrvaz); '''Glùgerì''' (Obfige); '''Glugerì''' (Sandjerge); '''Gluggeri''' (Hauefels); '''Gluk''' (Rhinai-Besche); '''Hen''' (Eattringa); '''Klukre''' (Saderlach)
**''Jungs:'' '''Tschìpì''' (Mutte); '''Hüendli''', '''Bibyli''' (Züripiet); '''Fückli''' (Söiliamt); '''Höölì''' (Chesswil); '''Hüeli''', '''Bibeli''' (Försteland); '''Hüeli''', '''Bibili''' (Toggeborg); '''Hüelì''', '''Bibi''', '''Bibelì''', '''Didi''' (Appezell); '''Bibi''', '''Palättlì''' (Flums); '''Hǜeli''' (Khurerrhintal); '''Hüanli''', '''Bibali''' (Undrvaz); '''Hüeli''' (Liachtastää); '''Bybeli, Hienli''' (Obfige); '''Bibìlì''' (Sandjerge); '''Bibeli''' (Hauefels); '''Bìbel''' (Rhinai-Besche); '''Heale''' (Eattringa); '''Hienle''', '''Pipele''' (Saderlach)
==== Coturnicini (Wachtle) ====
[[Datei:Steinhuhn.jpg|thumb|Parniise (''Alectoris graeca'')]]
* ''Alectoris graeca'' (Alpensteinhuhn) – '''Parniisli''' (Briens); '''Parniisä''' (Urscheletall); '''Parniisä''' (Üüri); '''Bärniisi''' (Äiselä)
* ''Alectoris rufa'' (Rothuhn) –
* ''Coturnix coturnix'' (Wachtel) – '''Wachtla''' (Jou); '''Wachtle''' (Chöülerb, Züripiet); '''Wachdl''' (Milenge)
==== Phasianinae ====
[[Datei:Orrtuppen.jpg|thumb|Spillhaan (''Lyrurus tetrix'')]]
* ''Phasianus colchicus'' (Fasan) – '''Fasaan''', '''Goldfasaan''' (Züripiet); '''Fasaan''' (Obfige, Rhinai-Besche)
* ''Perdix perdix'' (Rebhuhn) – '''Räbhuen''' (Züripiet); '''Räbhoo''' (Halau); '''Reaphõõa''' (Zollara Alb); '''Pirkitsle''', '''Rèphienle''' (Saderlach)
* ''Meleagris gallopavo'' (Truthahn) – '''Pulepp''' (Arimmu); '''Palìngä''' (Üüri); '''Truthaan''' (Seislerland); '''Truute''' (Toggeborg); '''Biibhen''', '''Biibgoggeler''' (Eattringa); '''Puikele''' (Saderlach)
* ''Tetrastes bonasia'' (Haselhuhn) – '''Studhennen''' (Briens); '''Waldhüendli''' (Oberaargou); '''Haselhuen''' (Züripiet)
* ''Lagopus muta'' (Alpenschneehuhn) – '''Wìnterhùtterä''' (Üüri)
* ''Lyrurus tetrix'' (Birkhuhn) – '''Wòlthòno''' (Arimmu); '''Spìllhoone''' (Mutte); '''Waldhuen''' ([[Davos|Tafaas]]); '''Spìlhàne''' (Simmetau); '''Spilhan''' (Briens); '''Bilchhuen''', '''Spilhaan''', (Nidwaudä); '''Waldhuen''' ([[Silenen UR|Sììlenä]]); '''Birchhuen''', '''Birchhaan''' (Züripiet)
* {{Anker|Auerhahn}} ''[[Auerhuhn|Tetrao urogallus]]'' (Auerhahn) – '''Uurhaan''' (Äntlibuech); '''Uurhuen''', '''Uurhaan''' (Züripiet); '''Holzgüggel''' (Züri Underland); '''Uurhaan''' (Toggeborg); '''Orlihaa''' (Appezell); '''Uurhanehue''' (Dotmis)
=== Anseriformes ===
==== Anatidae (Schwään, Gänz, Ente) ====
[[Datei:20090512 Trezzo 7667 1024x768.jpg|thumb|Schwaan (''Cygnus olor'')]]
[[Datei:Male mallard duck 2.jpg|thumb|Wildènte (''Anas platyrhynchos'')]]
* {{Anker|Höckerschwan}} ''[[Höckerschwan|Cygnus olor]]'' (Höckerschwan) – '''Schwaan''' (Seislerland, Seeland, Lozärn, Züripiet, Obfige, Sandjerge, Milenge); '''Schwãã''' (Zollara Alb)
* ''Anser anser'' (Graugans) – '''Gänsä''' (Üüri); '''Ganss''' (Obersaxä); '''Gous''' (Seislerland); '''Gans''' (Jou); '''Gants''' (Urscheletall); '''Gans''' (Seeland); '''Gans''' (Äntlibuech); '''Gaus''' (Lozärn); '''Gaus''' (Göi SO; Chöülerb); '''Gans''' (Züripiet, Schafuuse); '''Ganz''' (Toggeborg); '''Gans''', '''Gaas''' (Appezell); '''Gaas''' (Rhintil); '''Gens''' (Flums); '''Gaas''' (Khurerrhintal); '''Gaas''', '''Gees''' (Liachtastää); '''Gans''' (Trisabärg); '''Gaus''' (Hauefels); '''Gãõs''' (Zollara Alb); '''Kants''' (Saderlach)
**''Anser anser domesticus'' isch di hüüffigsti Art fo de Huusgans.
**''Mandli:'' '''Ganser''' (Seeland); '''Gänserich''' (Züripiet); '''Gausr''' (Hauefels); '''Gansert''' (Rhinai-Besche); '''Gouseler''' (Eattringa); '''Kanaoser''' (Saderlach)
* ''Tadorna ferruginea'' (Rostgans) –
*{{Anker|Stockente}} ''[[Stockente|Anas platyrhynchos]]'' (Stockente) – '''Äneta''' (Arimmu); '''Èneta''' (Tärbinu); '''Ènte''', '''Pureta''' (Seislerland); '''Ènta''' (Jou); '''Enten''' (Briens); '''Äntä''' (Üüri); '''Änt''' (Äiselä); '''Änte''' (Seeland); '''Wildänte''' (Oberaargou); '''Ènte''' (Chöülerb); '''Wildänt''' (Züripiet); '''Èènte''' (Chesswil); '''Eente''' (Försteland); '''Ènte''', '''Wildènte''' (Toggeborg); '''Ènte''', '''Èènt'''('''e'''), '''Eente''' (Appezell); '''Èènt''' (Rhintil); '''Ente''' (Khurerrhintal); '''Enta''' (Liachtastää); '''Ände''' (Obfige); '''Ènde''' (Sandjerge); '''Ènt''' (Milenge); '''Änt''' (Rhinai-Besche); '''Ente''' (Saderlach)
**''Anas platyrhynchos domesticus'' isch di hüüffigsti Art fo de Huusente.
**(Mandli): '''Änterich''' (Züripiet); '''Trech''' (schwööbisch); '''Entrìch''' (Saderlach)
**(Wiibli): '''Wudli''' (Züripiet)
* ''Anas acuta'' (Spießente) – '''Spiessänt''' (Züripiet)
* ''Anas crecca'' (Krickente) – '''Krickänt''' (Züripiet)
* ''Mareca penelope'' (Pfeifente) –
* ''Spatula querquedula'' (Knäkente) – '''Halbänte''' (Oberaargou)
* ''Aythya fuligula'' (Reiherente) – '''Schildenten''' (Briens); '''Tschuppänte''' (Oberaargou); '''Räieränt''' (Züripiet)
* ''Aythya ferina'' (Tafelente) – '''Rothals''' ([[Strassburg|Stroosburi]])
* ''Netta rufina'' (Kolbenente) – '''Rootschnabel'''
* ''Mergus merganser'' (Gänsesäger) – '''Gann''', '''Ganner ''' (Bodesee), '''Merch''' (Elsass)
=== Phoenicopteriformes (Flamingo) ===
* ''Phoenicopterus roseus'' (Rosaflamingo) –
=== Podicipediformes (Tüchel) ===
[[Datei:Great Crested Grebe 1 - Penrith.jpg|thumb|Tüchel (''Podiceps cristatus'')]]
[[Datei:Blässhuhn Fulica atra Richard B II.jpg|thumb|Belche (''Fulica atra'')]]
* {{Anker|Haubentaucher}} ''[[Haubentaucher|Podiceps cristatus]]'' (Haubentaucher) – '''Tüchel, Huubetaucher''' (Züripiet)
* ''Tachybaptus ruficollis'' (Zwergtaucher) – '''Tücherli, Zwëërgtaucherli''' (Züripiet)
=== Gruiformes ===
==== Rallidae (Ralle) ====
* {{Anker|Blässhuhn}} ''[[Blässhuhn|Fulica atra]]'' (Blässhuhn) – '''Nigerli''' (Briens); '''Wasserhiendli''' (Nidwaudä); '''Bucheli''' (mit hertem ''ch; '' Lozärn); '''Taucherli''' (Oberaargou, Aargau, Züripiet); '''Pfaff''' (Niderwenige); '''Belch''' ([[Stein am Rhein|Staa am Rhii]]); '''Beelche''' (Chesswil, [[Konstanz|Choschdetz]]); '''Ducherli''' (Bodesee); '''Ducherle''' ([[Ortenau]])
* ''Gallinula chloropus'' (Teichhuhn) – '''Wasserhüendli''' (Oberaargou)
* ''Rallus aquaticus'' (Wasserralle) –
* ''Crex crex'' (Wachtelkönig) – '''Grasräägg''' (Oberaargou)
==== Gruidae (Chranich) ====
* ''Grus grus'' (Kranich) –
=== Charadriiformes (Wattfögel) ===
==== Burhinidae (Triele) ====
* ''Burhinus oedicnemus'' (Triel) – '''Schmirring''' ([[Strassburg|Stroosburi]])
==== Charadriidae (Regepfiiffer) ====
[[Datei:Flickr - Rainbirder - Lapwing (Vanellus vanellus).jpg|thumb|Giiwitz (''Vanelus vanellus'')]]
* ''Charadrius dubius'' (Flussregenpfeifer) –
*{{Anker|Kiebitz}} ''[[Kiebitz|Vanellus vanellus]]'' (Kiebitz) – '''Giiritz''' (Äiselä); '''Gröts''' (Lozärn); '''Giritzi''' (Oberaargou); '''Gìrìz''' (Chöülerb); '''Giritz''' (Aargau); '''Giwix, Gywitz, Gyfitz''' (Züripiet); '''Giifids''' (Rhinai-Besche)
==== Scolopacidae (Schnäpfe) ====
* ''Numenius arquata'' (Großer Brachvogel) – '''Luivogel''' (Oberaargou)
* ''Scolopax rusticola'' (Waldschnepfe) – '''Schnäpf''' (Obersaxä, Jou, Glaris, Lozärn); '''Schnèpf''' (Chöülerb); '''Schnäpf''' (Aargau); '''Schnäbf''' (Rhinai-Besche)
* ''Tringa ochropus'' (Waldwasserläufer) – '''Steingelle''' (Elsass)
==== Laridae (Mööfe) ====
Fo de Mööfe gits fili Arte, wo zom Tail nume schweer underschide were chönnt. Em hüüffigste chunnt d Lachmööfe for.
* {{Anker|Lachmöwe}} ''[[Lachmöwe|Chroicocephalus ridibundus]]'' (Lachmöwe) – '''Broothoolì''' (Üüri); '''Meeve''' (Nidwaudä); '''Mööv''' (Aargau); '''Mööfe''' (Züripiet); '''Schneevogel''' ([[Limmattal|Limettaal]]); '''Alebock''' (Staa am Rhii); '''Alebogg''' (Chesswil)
* ''Sterna hirundo'' (Flussseeschwalbe) – '''Gröts''' (Lozärn)
=== Caprimulgiformes ===
==== Caprimulgidae (Gaissmälcher) ====
* ''Caprimulgus europaeus'' (Nachtschwalbe, Ziegenmelker) – '''Nachtgiiss''' (Seislerland); '''Moosgììs''' (Simmetau); '''Geissemälcher''' (Oberaargou); '''Gäissemälcher''' (Züripiet); '''Habergäss''' (Appezell)
=== Apodiformes ===
==== Apodidae (Segler) ====
[[Datei:Apus apus -Barcelona, Spain-8 (1).jpg|thumb|Spiire (''Apus apus'')]]
* {{Anker|Mauersegler}} ''[[Mauersegler|Apus apus]]'' (Mauersegler, Turm-, Spierschwalbe) – '''Spiera''' (Seislerland); '''Spiire''' (Simmetau); '''Spiir''' (Briens, Nidwaudä, Äiselä, Lozärn); '''Spiri''' (Göi SO); '''Spyri''' (Oberaargou); '''Spiire''' (Chöülerb); '''Spyr''' (Aargau); '''Schpyr''', '''Schpyrschwalb''' (Züripiet); '''Spiire''' (Halau); '''Spire''' (Toggeborg); '''Spiire''' (Appezell); '''Spirle''' (Elsass)
* ''Tachymarptis melba'' (Alpensegler) – '''wyssi Spyre''' (Züripiet)
=== Cuculiformes ===
==== Cuculidae (Gugger) ====
*{{Anker|Kuckuck}} ''[[Kuckuck|Cuculus canorus]]'' (Kuckuck) – '''Gugger''' (Tärbinu); '''Gguggüüser''' (Obersaxä); '''Ggùgger''', '''Gguggu''' (Seislerland); '''Ggùkker''' (Jou); '''Ggùgger''' (Simmetau); '''Ggugguuser''' (Briens); '''Ggùgger''' (Üüri); '''Gugger''' (Äiselä); '''Gùgger''' (Glaris); '''Gùgger''' (Seeland); '''Gugger''' (Äntlibuech, Göi SO; Oberaargou); '''Gùgger''' (Chöülerb); '''Gugugger''', '''Gugger''' (Aargau); '''Gugger''' (Züripiet); '''Gügger''' (Züri Oberland); '''Guggi''' (Hagebuech); '''Gugger''' (Schafuuse); '''Guggich''' (Halau); '''Guggech''' (Chesswil, Försteland); '''Guggòcher''' ([[Wil SG|Wiiil SG]]); '''Gùgger''' (Toggeborg); '''Gugger''' (Appezell, Rhintil); '''Gugger''' (Flums); '''Ggugguuser''' (Khurerrhintal); '''Gugger''', '''Guggusr''' (Undrvaz); '''Gugger''' (Liachtastää); '''Guggar''' (Doarobiro); '''Gùggych''' ([[Wehr (Baden)|Wäär]]); '''Gugauch''' (Dotmis); '''Gügük''' (Sandjerge); '''Gukigao'''('''ch''') (Zollara Alb); '''Gugger''' (Eattringa); '''Kukuk''' (Saderlach)
=== Columbiformes ===
==== Columbidae (Tuube) ====
[[Datei:Feral Pigeon Columba livia, Bangalore, Karnataka, India.jpg|thumb|Stròòssetube (''Columba livia'' f. ''domestica'')]]
[[Datei:Columba palumbus 1 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|Wildtube (''Columba palumbus'')]]
* (Taube) – '''Tüübè''' (Arimmu); '''Tübä''' (Obersaxä); '''Tuba''' (Seislerland, Jou); '''Tube''' (Simmetau); '''Tüübä''' (Üüri); '''Tuub''' (Äiselä); '''Tuube''' (Glaris); '''Dube''' (Seeland); '''Tuube''' (Äntlibuech); '''Tuub''' (Lozärn); '''Duub''' (Göi SO); '''Tuub''' (Chöülerb, Züripiet); '''Tuube''' (Schafuuse, Chesswil, Försteland); '''Tube''' (Toggeborg); '''Tuub''' (Rhintil); '''Tuube''' (Appezell, Khurerrhintal); '''Tuuba''' (Undrvaz); '''Tubo''' (Doarobiro); '''Duube''' (Obfige); '''Düüwe''' (Sandjerge); '''Duube''' (Dotmis); '''Daup''' (Milenge); '''Taub''' (Hauefels); '''Duub''' (Rhinai-Besche); '''Tuube''' (Saderlach)
**''Mandli:'' '''Chutter''' (Seislerland); '''Chuuter''' (Chöülerb); '''Chut''' (Halau); '''Chuud''', '''Chüüderech''' (Chesswil); '''Chuut''' (Försteland); '''Chut''' (Toggeborg); '''Chuud''' (Appezell); '''Kuttar''' (Doarobiro); '''Kider''' (Rhinai-Besche); '''Tuuberich''' (Saderlach)
**''Wiibli:'' '''Tüübili''' (Äntlibuech); '''Chüüti''' (Appezell)
* ''Columba livia'' (Felsentaube) –
* ''Columba livia'' f. ''domestica'' (Haustaube) – '''Schlaagtuub''' (Züripiet).
::Di ferwildreti Huustube isch d Stadt- oder Stroossetube – '''Schtraassetuub''' (Züri Schtadt)
* ''Columba palumbus'' (Ringeltaube) – '''Wǜldtuba''' (Seislerland); '''Wildtube''' (Oberaargou); '''Ringeltuub, Wildtuub''' (Züripiet)
* ''Columba oenas'' (Hohltaube) – '''Lochtube''' (Oberaargou)
* ''Streptopelia turtur'' (Turteltaube) – '''Turteltuube''' ([[Bern|Bärn]]); '''Turteltuub''' (Züripiet); '''Torteltuube''' (Chesswil)
* ''Streptopelia decoacto'' (Türkentaube) –
=== Pelecaniformes ===
==== Pelecanidae (Pelickään) ====
* ''Pelecanus onocrotalus'' (Rosapelikan) –
==== Ardeidae (Raigel) ====
[[Datei:Grey Heron. AMSM4086.jpg|thumb|Raigel (''Ardea cinerea'')]]
* ''Botaurus stellaris'' (Rohrdommel) – '''Moos-Chue''' (Oberaargou); '''Chuevogel, Roormuni, Moos-Chalb''' (Züripiet)
* {{Anker|Graureiher}} ''[[Graureiher|Ardea cinerea]]'' (Graureiher) – '''Räigu''' (Nidwaudä); '''Räigel''' (Üüri); '''Räigel''', '''Fischräigel''' (Äiselä); '''Räigel''' (Glaris); '''Fischreigel''' (Göi SO); '''Rèigel''' (Lozärn); '''Reigel''' (Oberaargou, Chöülerb); '''Räigel''' (Züripiet); '''Töössräigel''' ([[Turbenthal|Tuurbetaal]]); '''Roegìl''' (Rhintil); '''Roagel''' ([[Widnau|Widnou]]); '''Räigel''' ([[Efringen-Kirchen|Efrige-Chilche]]); '''Fischraigel''' ([[Sasbach am Kaiserstuhl|Saschbe]])
==== Threskiornithidae (Ibis, Löffler) ====
* {{Anker|Waldrapp}} ''[[Waldrapp|Geronticus eremita]]'' (Waldrapp) – '''Waldrapp'''
* ''Platalea leucorodia'' (Löffler) – '''Schufler''' (Züripiet)
=== Suliformes (Ruederfüessler) ===
==== Phalacrocoracidae (Scharbe) ====
* ''Phalacrocorax carbo'' (Kormoran; Scharbe) – '''Scharb''' (Bodesee)
=== Ciconiiformes ===
==== Ciconiidae (Schtörch) ====
* ''Ciconia ciconia'' (Weißstorch) – '''Storch''' (Obersaxä); '''Stòrch''' (Seislerland); '''Storch''' (Glaris); '''Stòrch''' (Lozärn); '''Schtorch''' (Chöülerb, Züripiet); '''Schtòrch''' (Schafuuse); '''Stòòrch''' (Chesswil, Försteland); '''Stòrch''' (Toggeborg); '''Stòòrch''' (Appezell); '''Stòerch''' (Rhintil); '''Stòrh''' (Khurerrhintal); '''Starch''', '''Stòrch''' (Liachtastää); '''Storch''' (Trisabärg); '''Schdoorch''' (Obfige); '''Schdòrk''' (Sandjerge); '''Schdooech''' (Milenge); '''Schdòrch''' (Rhinai-Besche); '''Schtorch''' (Saderlach)
=== Bucerotiformes ===
==== Upupidae (Widhöpf) ====
[[Datei:Upupa epops 1 Luc Viatour.jpg|thumb|Wìdhopf (''Upupa epops'')]]
* {{Anker|Wiedehopf}} ''[[Wiedehopf|Upupa epops]]'' (Wiedehopf) – '''Chodhaan''' (Oberaargou); '''Wìdhùpf''' (Chöülerb); '''Widehopf''' (Züripiet); '''Wudwud''' ([[Winterthur|Wintertuur]]); '''Drègghanessfogel''' (Chesswil); '''Wedhapf''', '''Wedhopf''' (Appezell)
=== Coraciiformes ===
==== Alcedinidae (Iisfögel) ====
* {{Anker|Eisvogel}} ''[[Eisvogel|Alcedo atthis]]'' (Eisvogel) – '''Ysvogel''' (Züripiet)
==== Meropidae (Immefrässer) ====
* ''Merops apiaster'' (Bienenfresser) – '''Beijizwacker''' (Lozärn); '''Immefraas''' (Züripiet)
=== Piciformes ===
==== Picidae (Schpecht) ====
[[Datei:Green woodpecker (female).jpg|thumb|Meerzefüli (''Picus viridis'')]]
*(Specht) – '''Holzpäcker''' (Obersaxä); '''Tannpicker''' (Mutte); '''Tannpìgger''' (Jou); '''Spächt''' (Seislerland, Lozärn); '''Spècht''' (Chöülerb); '''Schpächt''' (Züripiet, Schafuuse); '''Bòmmbicker''' (Halau); '''Schpècht''' (Chesswil); '''Bammpiggr''' (Undrvaz); '''Bommpegger''' (Liachtastää); '''Bombeack''' (Doarobiro); '''Raanebiger''' (Obfige); '''Paompiker''' (Saderlach)
* ''Picus canus'' (Grauspecht) – '''Ambeisseler''' (Oberaargou)
* ''Picus viridis'' (Grünspecht) – '''Grüen-, Graasschpächt''' (Züripiet); '''Meerzefüli''' ([[Gossau ZH|Goossau ZH]]); '''Meerzeföli''' (Toggeborg); '''Märzafülli''' (Muntafuu)
* ''Dryocopus martius'' (Schwarzspecht) – '''Tannepicker''' (Obersaxä); '''Waudhèèr''' (Nidwaudä); '''Holzgüggel''', '''Tanegüggel''' (Oberaargou); '''Schwarzschpächt''', '''Chrëëschpächt''', '''Holzgüggel''' (Züripiet, Schafuuse); '''Meerzefüli''' (Tuurbetaal)
* {{Anker|Buntspecht}} ''[[Buntspecht|Dendrocopos major]]'' (Buntspecht) – '''Wätterchlefele''' (Nidwaudä); '''Bunt-, Rootschpächt''' (Züripiet); '''Tannebicker''' (Halau)
* ''Jynx torquilla'' (Wendehals) – '''Räägevogel''' (Aargau); '''Trëëhals''' (Züripiet); '''Räägevogel''' (Söiliamt); '''Wättervogel''' (Tielschtoorf); '''Rägevogel''' (Schafuuse); '''Dräjhälsel''', '''Renkhälsle''' (Elsass)
=== Strigiformes ===
==== Tytonidae (Schlaierüüle) ====
* ''Tyto alba'' (Schleiereule) –
==== Strigidae (Üüle, Chüüz) ====
[[Datei:Long-eared owl 2007.jpg|thumb|Schuderöüel (''Asio otus'')]]
[[Datei:Совёнок Филя, Серая неясыть (Strix aluco, juv), Филёвский парк.jpg|thumb|Wigge (''Strix aluco'')]]
De Waldchuuz und de Staichuuz wered hüüffig verwechslet und nöd öberall gnau underschide. Früenner hend gwüss Lütt gmaint, d Wiggle sai s Wiibli vom Nachthöiel, so z [[Amden|Amme]] am Walesee oder z Valzeina im [[Prättigau|Prättigä]].
* (Eule) – '''hüuo''' ([[Gressoney|Greschoney]]); '''wállfoogal''' ([[Macugnaga|Makanaa]]); '''bréiler''' ([[Alagna Valsesia|Im Land]]); '''khóilnacht''' ([[Saley|Salei]]); '''Joopi''' (Tärbinu); '''Üüla''' (Seislerland); '''Nachthürì''' (Üüri); '''Hüüel''' (Äiselä); '''Hüüel''', '''Üüel''' (Glaris); '''Nachthöijel''' (Lozärn); '''Heüjel''' (Chöülerb); '''Höiel''' (Züripiet); '''Üüle''' (Appezell); '''Üüle''' (Rhintil); '''Üüle''' (Khurerrhintal); '''Yyl''' (Obfige); '''Èìl''' (Milenge)
* {{Anker|Waldohreule}} [[Waldohreule|''Asio otus'']] (Waldohreule) – '''Nàchthùùri''' (Simmetau); '''Heuri''' (Briens); '''Nachtiilì''' (Urscheletall); '''Nachtheuel''' (Göi SO); '''Tschuderhöiel''', '''Nachthöiel''' (Aargau); '''Nachthöiel''' (Züripiet Schtadt, Söiliamt, Mäile); '''Schuderhöiel''' (Tuurbetaal, Eglisau); '''Schuderhäüle''' (Rafz); '''Tschuderhöüle''' ([[Siblingen|Siblinge]]); '''Schuderhäule''' (Halau); '''Schuderöüel''' (Chesswil); '''Nachtüüle''' (Försteland); '''Schuder-''', '''Nachtöüel''', '''Nachtüül'''('''e''') (Toggeborg); '''Nachtüüle''', '''Hurlibueb''' (Appezell); '''Nachthäuler''' (Amde); '''Hööüler''' (Flums); '''Nachtüüel''' (Prättigau); '''Naachdvoogel''' (Obfige); '''Schuudrhöiel''' (Dotmis)
* ''Asio flammeus'' (Sumpfohreule) – '''Schnäpfechuz''' (Züripiet)
* {{Anker|Uhu}} ''[[Uhu|Bubo bubo]]'' (Uhu) – '''Hühüü''', '''Hüuwä''' (Obersaxä); '''Huuw''' (Briens); '''Hüü''' (Urscheletall); '''Höiel''' (Aargau); '''Oorehöiel, Huhu''' (Züripiet); '''Huheler''' (Appezell); '''Hucholar''' (Doarobiro)
* {{Anker|Waldkauz}} ''[[Waldkauz|Strix aluco]]'' (Waldkauz) – '''Gäìsspleger''' (Obersaxä); '''Gaisspeggner''', '''Wìldgaìssler''', '''Hùrrlì''' (Mutte); '''Hùùri''', '''Tootevogl''' (Seislerland); '''Nachthoùrì''' (Jou); '''Chuuz''', '''Wiggle''' (Briens); '''Hùùri''' (Simmetau); '''Nachthuuri''' (Nidwaudä); '''Wiggle''' (Wollerau); '''Huuri''', '''Chuuz''' (Äiselä); '''Tootebegel''' (Lozärn); '''Nachthüiu''' (Äntlibuech); '''Haghuuri''' (Göi SO); '''Huuri''' (Oberaargou); '''Wiggle''', '''Chuuz''' (Chöülerb); '''Chuuz''', '''Waldchüüzli''' (Züripiet), '''Wiggle''' (Söiliamt); '''Gwiggli''' (Niderwenige, [[Wehntal|Weentel]]); '''Wiggschte''' (Rafz); '''Gwiggli''' (Försteland); '''Wigge''', '''Wigger''' (Toggeborg); '''Wigge''', '''Kchutz''' (Rhintil); '''Tschuwiggle''' (Amde); '''Schwigle''' (Flums); '''Gwiggli''' (Undrvaz); '''Wix''' (Prättigau); '''Üüla''' (Liachtastää); '''Gwiggo''' (Doarobiro); '''Doodevoogel''' (Obfige)
* {{Anker|Steinkauz}} ''[[Steinkauz|Athene noctua]]'' (Steinkauz) – '''Wìggla''', '''Tootevogl''' (Seislerland); '''Wìggla''' (Jou); '''Wìgglä''' (Üüri); '''Wiggle''', '''Chuiz''' (Nidwaudä); '''Wìggle''' (Seeland); '''Wiggle''' (Göi SO); '''Wiggle''', '''Nachtchuuzli''' (Emmetal); '''Weggle''' (Lozärn); '''Wiggle''', '''Totevogel''' (Oberaargou); '''Tootevogel''' (Halau); '''Tschiwiggli''', '''Tschiwigga''' (Undrvaz); '''Tschiwigg''', '''Tootevogl''' (Liachtastää); '''Schilifigga''' (Trisabärg); '''Toodevoogel''' (Saderlach)
=== Accipitriformes (Griiffögel) ===
[[Datei:Bartgeier Gypaetus barbatus closeup2 Richard Bartz.jpg|thumb|Giir (''Gypaetus barbatus'')]]
[[Datei:Accipiter gentilis by Iosto Doneddu.jpg|thumb|Happech (''Accipiter gentilis'') mitere toote Wildtube (''Columba palumbus'')]]
Griifffögel wered nöd immer gnau underschide, vor alem de Name Hüennerfogel u.ä. cha meriri Arte bizaichne.
* (Weihe) – '''Wìi''' (Obersaxä); '''Wiie''' (Simmetau); '''Wei''' (Seeland, Göi SO, Lozärn; Chöülerb, Züripiet); '''Wäi''' (Schafuuse); '''Wèi''', '''Wèia''' (Liachtastää); '''Wèi''' (Rhinai-Besche), '''Wei''' (Zollara Alb)
==== Pandionidae (Fischadler) ====
* ''Pandion haliaetus'' (Fischadler) – '''Fischwei, Gyr''' (Züripiet)
==== Accipitridae ====
* {{Anker|Bartgeier}} [[Bartgeier|''Gypaetus barbatus'']] (Bartgeier) – '''Giir''' (Tärbinu, Obersaxä, Mutte); '''Geijer''' (Seislerland); '''Giir''' (Simmetau, Briens, Urscheletall, Üüri, Äiselä); '''Lämmergiir''' (Glaris); '''Giir''', '''Giijer''' (Nidwaudä); '''Giir''', '''Hüenerfogel''' (Appezell); '''Giir''' (Undrvaz); '''Gììr''', '''Gììer''' (Liachtastää)
* ''Gyps fulvus'' (Gänsegeier) – '''Hasegyr''' (Amden|Amme)
* {{Anker|Steinadler}} ''[[Steinadler|Aquila chrysaetos]]'' (Steinadler; Aar) – '''hûori''' ([[Gressoney|Greschoney]]); '''ts. óori''' ([[Alagna Valsesia|Im Land]]); '''òòrù''' ([[Rima San Giuseppe|Arimmu]]); '''dare''' ([[Macugnaga|Makanaa]]); '''Aro''' (Tärbinu); '''Bäärggiir''', '''Atler''' (Obersaxä); '''Atler''' (Mutte); '''Adler''' (Seislerland, Jou); '''Aadler''' (Nidwaudä); '''Adler''' (Züripiet, Toggeborg, Khurerrhintal); '''Aadler''', '''Adler''' (Liachtastää); '''Aadler''' (Obfige); '''Aadlr''' (Sandjerge)
* {{Anker|Sperber}} ''[[Sperber (Vogel)|Accipiter nisus]]'' (Sperber) – '''Spärber''' (Obersaxä, Simmetau); '''Spärwer''' (Üüri); '''Spärbel''' (Glaris); '''Stächfogl''' (Seislerland); '''Späärber''' (Seeland); '''Spärber''', '''Spärbel''' (Lozärn); '''Stächvogel''' (Oberaargou); '''Spèrber''' (Chöülerb); '''Schpärber''' (Züripiet); '''Spärbel''' (Halau); '''Schpärber''' (Chesswil, Försteland); '''Schpèrber''' (Toggeborg, Khurerrhintal); '''Spärber''' (Liachtastää); '''Spatzohack''', '''Tubohack''', '''Schbèèrbel''' (Obfige); '''Schbèrwr''' (Sandjerge); '''Schbèèrbr''' (Dotmis)
**(Mandli): '''Schprinz''' (Züripiet)
* {{Anker|Habicht}} ''[[Habicht|Accipiter gentilis]]'' (Habicht) – '''hénnunàari''' ([[Saley|Salei]]); '''wánderli''' ([[Gressoney|Greschoney]]), '''wánderli''' ([[Rima San Giuseppe|Arimmu]]); '''wánnelje''' ([[Issime|Eischeme]]); '''Hennegiir''' (Obersaxä); '''Hüenervogl''' (Seislerland); '''Habch''', '''Hüendervogel''' (Simmetau); '''Duubevogel''' (Göi SO); '''Hüendervogu''' (Äntlibuech); '''Hiennervogu''', '''Hiennerdieb''' (Nidwaudä); '''Hüenervogel''' (Oberaargou); '''Hüenerdieb, Tuubedieb''' (Züripiet): '''Hüenervogel''' (Züri Oberland); '''Hüenerwei''' (Andelfinge); '''Höölidieb''' (Schafuuse); '''Hapich''' (Halau); '''Happech''' (Chesswil); '''Happech''', '''Hènevogel''' (Toggeborg); '''Happech''', '''Hennevogel''', '''Tuubehäck''' (Appezell); ('''Tuube-''')'''Hack''' (Rhintil); '''Tuubehagg''', '''Giir''' (Khurerrhintal); '''Hännagiir''' (Undrvaz); '''Hännolar''' (Doarobiro); '''Hienerwèi''' (Obfige); '''Duubeschdöösl''', '''Hüenrfoogl''' (Dotmis); '''Hak''', '''Habicht''' (Hauefels); '''Hiernervoogel''' (Saderlach)
* {{Anker|Rotmilan}} ''[[Rotmilan|Milvus milvus]]'' (Rotmilan, Gabelweihe) – '''Wiie''' (Simmetau); '''Hüenerdieb''' (Äiselä); '''groosse Gabelwei''' (Göi SO); '''Gabelwei''' (Oberaargou, Aargau, Züripiet); '''Gebelwäi''' (Schafuuse); '''Wääi''' (Siblinge); '''Gäbelifogel''' (Appezell)
* {{Anker|Braunmilan}} ''[[Braunmilan|Milvus migrans]]'' (Braunmilan) – '''chlyne Gabelwei''' (Göi SO); '''Gabelwei''' (Züripiet)
* {{Anker|Mäusebussard}} ''[[Mäusebussard|Buteo buteo]]'' (Mäusebussard) – '''Stockmüüser''' (Obersaxä); '''Moosbutz''' (Seislerland, Oberaargou); '''Hüendliwei''' (Aargau); '''Maaswei, Moswei''' (Züripiet); '''Moswäi''', '''Wiidieb''' (Schafuuse); '''Hènefogel''' (Toggeborg); '''Muusevoogel''' (Obfige); '''Henevoogl''' (Eattringa); '''Henãwei''', '''Haps''' (Zollara Alb)
=== Falconiformes ===
==== Falconidae (Fälch) ====
[[Datei:Turmfalkenpaar.jpg|thumb|Wänneli (''Falco tinnunculus'')]]
* ''Falco sp.'' (Falke) – '''tar éwal''', '''Ganiwèl''' (Arimmu); '''Räägeschidler''' (Obfige); '''Falk''' (Sandjerge); '''Falch''' (Dotmis)
* {{Anker|Turmfalke}} ''[[Turmfalke|Falco tinnunculus]]'' (Turm-, Rüttelfalke) – '''Wannerlì''' (Seislerland, Jou, Briens); '''Wànnerli''' (Simmetau); '''Wannälì''', '''Wannì''' (Üüri); '''Wänderli''' (Göi SO; Oberaargou); '''Rüttelwei, Wänerli''' (Züripiet); '''Wänneli''' (Toggeborg)
* ''Falco peregrinus'' (Wanderfalke) – '''Tubehabch''' (Oberaargou)
* ''Falco columbarius'' (Merlin) –
=== Psittaciformes ===
==== Psittacidae (Papegaie) ====
* (Papagei) – '''Papagèì''' (Seislerland); '''Bapigäi''' (Züripiet); '''Babegai''' (Obfige); '''Babbegai''' (Hauefels); '''Babegài''' (Rhinai-Besche); '''Bappegei''' (Elsass)
* ''Melopsittacus undulatus'' (Wellensittich) –
=== Passeriformes ===
==== Oriolidae (Pirool) ====
* {{Anker|Pirol}} ''[[Pirol|Oriolus oriolus]]'' (Pirol) – '''Guldamsle''' (Göi SO); '''Löl''' (Oberaargou); '''Goldamsle''' (Züripiet)
{{Anker|Corvidae}}
==== Corvidae ====
[[Datei:Alpendohle TFA.jpg|thumb|Täächi (''Pyrrhocorax graculus'')]]
[[Datei:Tannenhäher Schweiz.jpg|thumb|Nussheere (''Nucifraga caryocatactes'')]]
[[Datei:Eurasian magpie (52236972657).jpg|thumb|Agerste (''Pica pica'''')]]
* ''Pyrrhocorax pyrrhocorax'' (Alpenkrähe) – '''Chräie''' (Toggeborg)
* ''Pyrrhocorax graculus'' (Alpendohle) – '''Täfa''' (Jou); '''Dächi''' (Bärner Oberland); '''Täfe''', '''Schneetäfe''' (Simmetau); '''Täähi''', '''Täächi''' (Briens); '''Chriijä''' (Üüri); '''Schneechräi''' (Nidwaudä); '''Bergchräie''' (Toggeborg)
* ''Nucifraga caryocatactes'' (Tannenhäher) – '''Zäpfurääggi''' (Tärbinu); '''Hasenussfogel''' (Obersaxä); '''Nusheeren''' (Briens); '''Nùssprätscher''' (Glarus)
* {{Anker|Eichelhäher}} ''[[Eichelhäher|Garrulus glandarius]]'' (Eichelhäher) – '''Jäägg''' (Obersaxä); '''Heareggäägger''' (Seislerland); '''Hìèrefògl''' (Jou); '''Hereggäägger''' (Simmetau); '''Rägheeren''' (Briens); '''Heereggäägger''', '''Heerefogel''' (Üüri); '''Hächer''' (Glaris); '''Heregäägger''' (Göi SO); '''Heregääggu''' (Äntlibuech); '''Heeregääggel''' (Lozärn); '''Hèregäägger''', '''Hèrevogu''' (Nidwaudä); '''Heregäägger''' (Oberaargou); '''Hätzle''', '''Heerehäxler''' (Aargau); '''Heerevogel''', '''Heerehätzler''', '''Hätzler''' (Züripiet); '''Heerehäxler''' (Züri Oberland); '''Heerehäx''' (Tuurbetaal); '''Jäägg''' (Schafuuse); '''Hätzle''' ([[Wilchingen|Wilchinge]]); '''Jäägg''' (Chesswil); '''Heregääggi''', '''Hèregääggel''', '''Hèrevogel''' (Toggeborg); '''Jäägg''' (Appezell); '''Hèeher''' (Rhintil); '''Ggääggr''', '''Jäägg''' (Liachtastää); '''Greetsch''' (Muntafuu); '''Jäk''' (Doarobiro); '''Hèrevoogel''' (Obfige); '''Chrìesìhèx''' (Dotmis)
* {{Anker|Elster}} ''[[Elster|Pica pica]]'' (Elster) – '''Agrschta''', '''Agolschtra''' (Tärbinu); '''Ägerschtä''' (Obersaxä); '''Èègerschte''' (Mutte); '''Agerschta''' (Seislerland, Jou); '''Agrìschte''' (Simmetau); '''Ägerschtä''' (Üüri); '''Ägerscht''' (Äiselä); '''Ägerschte''' (Glaris); '''Agerschte''' (Seeland); '''Ägetsche''' (Göi SO); '''Ägerste''' (Äntlibuech); '''Ägerscht''', '''Èuschtere'''; '''Ägetsche''' (Oberaargou); '''Ägerschte''' (Chöülerb); '''Ägerscht''' (Aargau); '''Äägerscht''' (Züripiet); '''Ärgischt''' (Tielschtoorf); '''Ëgerscht''' (Rafz, Andelfinge, Schtamme); '''Ägerscht''' (Schafuuse); '''Agerschte''' (Chesswil); '''Agerscht'''('''e''') (Försteland); '''Ägerschte''', '''Ägescht'''('''e''') (Toggeborg); '''Ägescht'''('''e'''), '''Agascht'''('''e'''), '''Ageschde''' (Appezell); '''Agescht''' (Rhintil); '''Aagerschte''' (Flums, Khurerrhintal); '''Ägasta''' (Undrvaz); '''Aagasta''' (Liachtastää; Muntafuu); '''Gägosto''' (Doarobiro); '''Äägerschde''' (Obfige); '''Adsel''' (Rhinai-Besche); '''Kèkrètsch''' (Saderlach)
* {{Anker|Dohle}} ''[[Dohle (Vogel)|Coloeus monedula]]'' (Turm-, Graudohle) – '''Doola''' (Seislerland); '''Tùle''' (Glaris); '''Tule''' (Chöülerb); '''Tule''', '''Doole''' (Züripiet); '''Tule''' (Halau, Chesswil, Försteland); '''Doola''' (Liachtastää); '''Dula''' (Trisabärg); '''Tole''' (Hauefels)
* {{Anker|Saatkrähe}} ''[[Saatkrähe|Corvus frugilegus]]'' (Saatkrähe) – '''Grap''' (Rhinai-Besche)
* {{Anker|Rabenkrähe}} ''[[Rabenkrähe|Corvus corone]]'' (Rabenkrähe) – '''Chrèèja''' (Tärbinu); '''Graaggä''' (Obersaxä); '''Chrèèe''' (Mutte); '''Chreja''', '''Ggaagger''' (Seislerland); '''Ggaagger''' (Jou); '''Ggaagge''' (Simmetau); '''Chrääjä''', '''Ggwäägger''' (Üüri); '''Chrääi''', '''Chrää''' (Äiselä); ' '''Chrääi''', '''Chrääije''' (Seeland); '''Chräi''', '''Gwaag''' (Göi SO); '''Gwääggu''' (Äntlibuech); '''Chrääi''' (Lozärn); '''Chräi''', '''Gragg''' (Nidwaudä); '''Chrääie''' (Oberaargou); '''Chrèie''', '''Gwaagg''' (Aargau); '''Chrëë, Gwaaggi''' (Züripiet); '''Gwäägg''' (Züri Oberland); '''Gwëëger''' (Weentel); '''Chrëëje''' (Rafz); '''Gwägger''' ([[Stammheim ZH|Stamme]]); '''Chrääije''' (Schafuuse); '''Gwaagger''' (Halau); '''Gwaag''' (Wuètèdal); '''Chräie''' (Toggeborg); '''Chrääi'''('''e''') (Appezell); '''Kchrääi''' (Rhintil); '''Graagg''' (Flums); '''Chrääja''', '''Gwaagi''' (Undrvaz); '''Chreeja''' (Trisabärg); '''Graagg''' (Muntafuu); '''Chrab''', '''Grab''', '''Graager''' (Obfige); '''Grààje''' (Rhinai-Besche); '''Kwaak''' (Saderlach)
* {{Anker|Kolkrabe}} ''[[Kolkrabe|Corvus corax]]'' (Kolkrabe) – '''Rappi''' (Tärbinu); '''Ggroogg''' (Mutte); '''Rappe''' (Seislerland, Jou); '''Rapp''' (Simmetau, Briens, Urscheletall, Üüri, Äiselä); '''Rapp''', '''Graagg''' (Glaris); '''Peschtvogu''' (Nidwaudä); '''Gäägger''' (Seeland); '''Gwaagg''' (Oberaargou); '''Rap''' (Chöülerb); '''Rapp''' (Züripiet); '''Rapp''', '''Choggrapp''' (Toggeborg); '''Rap''', '''Raab''' (Appezell); '''Rape''' (Flums); '''Rapp''' (Undrvaz); '''Rapp''' (Liachtastää); '''Kolrebli''' (Muntafuu); '''Grap''' (Sandjerge); '''Rap''' (Dotmis, Milenge, Hauefels); '''Grap''' (Zollara Alb)
==== Laniidae (Würger) ====
* {{Anker|Neuntöter}} ''[[Neuntöter|Lanius collurio]]'' (Neuntöter, Rotrückenwürger) – '''Dornägetsche''' (Oberaargou); '''Nüüntööder''' (Züripiet)
* ''Lanius excubitor'' (Raubwürger) – '''Tornäägerscht''', '''Würgängel''' (Züripiet); '''Dornëgerscht''' (Andelfinge)
==== Paridae (Maise) ====
[[Datei:Parus major Luc Viatour.jpg|thumb|Spiegelmaisli (''Parus major'')]]
[[Datei:Coal tit (Periparus ater) on line.jpeg|thumb|Chöllerli (''Peripatus ater'')]]
* (Meise) – '''Mǜǜsi''' (Seislerland); '''Möǜsì''' (Jou); '''Mäisi''' (Nidwaudä); '''Möüsi''' (Äiselä); '''Möisì''' (Seeland); '''Meusi''' (Göi SO); '''Mèisi''', '''Möisi''' (Lozärn); '''Möisi''' (Oberaargou); '''Meusì''' (Chöülerb); '''Möisli''' (Aargau); '''Mäisli''' (Züripiet); '''Maasle''' (Halau); '''Möösli''', '''Määsle''' (Liachtastää); '''Maise''' (Obfige); '''Maìsì''' (Dotmis)
* {{Anker|Kohlmeise}} ''[[Kohlmeise|Parus major]]'' (Kohl-, Spiegelmeise) – '''Spiegelmöǜsì''' (Jou); '''Spiegelmöösi''' (Simmetau); '''Spiegelmeisi''' (Briens); '''Spiegumäisi''' (Nidwaudä); '''Spiegelmöisi''' (Lozärn); '''Schpiegelmöisli''' (Oberaargou, Aargau); '''Schpiegelmäisli''', '''Choolmäisli''' (Züripiet); '''Chollmaasle''' (Halau); '''Holzerlì''' (Försteland); '''Spiegìlmòse''' (Rhintil); '''Spiagalmääsle''' (Liachtastää); '''Spiagalmösli''' (Muntafuu)
* {{Anker|Blaumeise}} ''[[Blaumeise|Cyanistes caeruleus]]'' (Blaumeise) – '''Blaumǜǜsi''' (Seislerland); '''Blaawmeusì''' (Chöülerb); '''Blaumäisli''', '''Blaueli''' (Züripiet); '''Blöüelì''' (Försteland, Toggeborg); '''Blööüelì''', '''Blööbelì''' (Appezell); '''Bläuli''' (Muntafuu)
* {{Anker|Sumpfmeise}} ''[[Sumpfmeise|Poecile palustris]]'' (Sumpfmeise) – '''Dräckmaasle''' (Halau)
* ''Poecile montanus'' (Mönchs-, Alpenmeise) –
* ''Lophophanes cristatus'' (Haubenmeise) – '''Waldstrüüssi''' (Simmetau); '''Huppmeisi''' (Briens); '''Tschuppmöisi''', '''Huppmöisi''' (Oberaargou); '''Huubemäisli''', '''Tschuppemäisli''' (Züripiet)
* ''Periparus ater'' (Tannenmeise) – '''Chölerli''', '''Schwarzchölerli''' (Züripiet); '''Schwarzchöpfli''' (Winterthur); '''Chölerlì''' (Chesswil); '''Chòllerlì''', '''Chöllerlì''' (Appezell); '''Kchölderlì''' (Rhintil); '''Khöölì''' (Khurerrhintal)
==== Remizidae (Büütelmaisli) ====
* ''Remiz pendulinus'' (Beutelmeise) –
==== Panuridae (Bartmaisli) ====
* ''Panurus biarmicus'' (Bartmeise) –
==== Alaudidae (Lerche) ====
[[Datei:Alauda arvensis 2.jpg|thumb|Leerche (''Alauda arvensis'')]]
* ''Alauda arvensis'' (Feldlerche) – '''Learcha''' (Seislerland); '''Lärch''' (Äiselä); '''Leerche''' (Seeland); '''Lörch''', '''Lèrche''' (Lozärn); '''Lèrche''' (Chöülerb); '''Lërch''' (Aargau, Züripiet); '''Leerich''' (Halau); '''Leerche''' (Chesswil); '''Learch''' (Rhintil); '''Lèrche''' (Sandjerge); '''Lèrich''' (Rhinai-Besche)
* ''Galerida cristata'' (Haubenlerche) – '''Tschupplerche''' (Oberaargou); '''Hubelërch''' (Züripiet)
* ''Lullula arborea'' (Heidelerche) – '''Baumlërchli''' (Züripiet)
==== Acrocephalidae (Roorsänger) ====
* ''Hippolais icterina'' (Gelbspötter) – '''Spottvögeli''' (Oberaargou)
* ''Acrocephalus scirpaeus'' (Teichrohrsänger) – '''Roorspatz''' (Aargau)
==== Locustellidae (Schwirrfögel) ====
* ''Locustella naevia'' (Feldschwirl) – '''Grasräägg''' (Oberaargou); '''Schwirrvogel''' (Züripiet)
==== Sylviidae (Graasmugge) ====
[[Datei:Klappergrasmücke (Curruca curruca) 2, Filey, North Yorkshire.jpg|thumb|Müllerli (''Curruca curruca'')]]
* ''Sylvia atricapilla'' (Mönchsgrasmücke) –
* ''Sylvia borin'' (Gartengrasmücke) – '''Chruttschyysser''' (Seislerland); '''grooss Haagschpatz''' (Züripiet)
* ''Curruca curruca'' (Klapper-, Zaungrasmücke) – '''Müllerli''' (Züripiet); '''s chlii Müllerli''' (Toggeborg)
* ''Curruca communis'' (Dorngrasmücke) – '''Haagschpatz''' (Züripiet); '''s grooss Müllerli''' (Toggeborg)
==== Phyllosopidae (Laubsänger) ====
* ''Phylloscopus trochilus'' (Fitis) – '''Widezysli''' (Züripiet)
* ''Phylloscopus collybita'' (Zilpzalp) – '''Zilpzalp''' (Züripiet)
==== Aegithalidae (Schwanzmaise) ====
[[Datei:Aegithalos caudatus vogelartinfo chris romeiks R7F2607.jpg|thumb|Pfanestiili (''[Aegithalos caudatus'')]]
* {{Anker|Schwanzmeise}} ''[[Schwanzmeise|Aegithalos caudatus]]'' (Schwanzmeise) – '''Pfanestìl''' (Seislerland); '''Pfannestillti''' (Briens); '''Pfannestili''' (Oberaargou); '''Schwanzmäisli''' (Züripiet); '''Pfaneschtiili''' (Toggeborg)
==== Hirundinidae (Schwalbe) ====
[[Datei:Rauchschwalbe Hirundo rustica.jpg|thumb|Huusschwalbe (''Hirundo rustica'')]]
{{Anker|Schwalbe}}D Rauchschwalbe und d Meelschwalbe wered selte gnau underschide.
* ''Hirundo rustica'' (Rauchschwalbe) – '''Schwalmä''', '''Schwalbä''' (Obersaxä); '''Schwaalbe''' (Mutte); '''Schwalma''', '''Rùùchschwalmeli''' (Seislerland); '''Schwalma''', '''Schwalba''' (Jou); '''Schwalbä''', '''Schwalmä''' (Urscheletall); '''Schwalmä''' (Üüri); '''Schwalm''' (Äiselä); '''Schwalme''', '''Schwalbe''' (Seeland); '''Schwalme''', '''Schwalbe''' (Lozärn); '''Huusschwalbeli''' (Oberaargou); '''Schwälmli''' (Chöülerb); '''Schwalbe''', '''Schwalme''' (Züripiet); '''Schwalbe''' (Schafuuse, Chesswil, Försteland); '''Schwalbe''' (Toggeborg); '''Schwalme''' (Obertoggeborg); '''Schwaalme''' (Appezell); '''Schwalmm''' (Rhintil); '''Schwalbe''' (Khurerrhintal); '''Schwalba''' (Undrvaz); '''Schwärmili''' (Liachtastää); '''Schwälmle''' (Doarobiro); '''Schwalbe''' (Obfige); '''Schwalwe''', '''Schwèlmlì''' (Sandjerge); '''Schwalbe''' (Dotmis); '''Schwèèemìlì''' (Milenge); '''Gschwèlmle''' (Zollara Alb); '''Schwälmel''' (Rhinai-Besche); '''Schwalme''' (Saderlach)
* ''Delichon urbicum'' (Mehlschwalbe) – '''Tachschwalbe''' (Züripiet)
* ''Riparia riparia'' (Uferschwalbe) – '''Ryvögeli''' (Rafz); '''Rhynvogel''', '''Rhynschwalm''' (Stroossburi)
==== Bombycillidae (Siideschwänz) ====
* ''Bombycilla garullus'' (Seidenschwanz) – '''Böömerli''', '''Sydeschwanz''' (Züripiet)
==== Cinclidae (Bachamsle) ====
* {{Anker|Wasseramsel}} ''[[Wasseramsel|Cinclus cinclus]]'' (Wasseramsel) – '''Bachamsle''' (Oberaargou); '''Bach-''', '''Wasseramsle''' (Züripiet)
==== Muscicapidae (Schnäpper) ====
[[Datei:Rotkehlchen WP.jpg|thumb|Rootbrüstli (''Erithacus rubecula'')]]
[[Datei:Phoenicurus phoenicurus male(ThKraft).jpg|thumb|Gaderöötel (''Phoenicurus phoenicurus'')]]
* ''Muscicapa striata'' (Grauschnäpper) – '''Muggepicker''' (Oberaargou)
* {{Anker|Rotkehlchen}} ''[[Rotkehlchen|Erithacus rubecula]]'' (Rotkehlchen) – '''Roetbrǜschtelì''' (Seislerland); '''Rùèprǜschtelì''', '''Rùètchetlì''' (Jou); '''Roetbrüschtli''' (Simmetau); '''Rootbrischtelli''' (Briens); '''Rootbrischtli''' (Nidwaudä); '''Routbrüschtäli''' (Äiselä); '''Waldröteli''' (Oberaargou); '''Brüüschperlì''' (Chöülerb); '''Rootbrüschterli''' (Aargau), '''Rootbrüschtli''', '''Roothüüseli''' (Züripiet); '''Roothüüserli''' (Züri Oberland); '''Rööteli''' (Tuurbetaal); '''Rootbrüschtli''' (Schafuuse); '''Rootcheelchli''' ([[Buch SH|Buech]]); '''Roothüsili''' (Halau); '''Röötteli''' (Toggeborg); '''Rööüteli''' (Flums); '''Husrötele''' (Doarobiro); '''Rotbrüstle''' (Elsass); '''Roodele''' ([[Kaiserstuhl (Oberbaden)|Kaiserstuel]]); '''Roodbrüschdlì''' (Dotmis)
* ''Luscinia scecica'' (Blaukehlchen) – '''Blaubrüschtli''' (Züripiet)
* ''Luscinia megarhynchos'' (Nachtigall) – '''Nachtìgall''' (Glaris); '''Nachtigall''' (Chöülerb); '''Nachdìgal''' (Milenge)
* {{Anker|Hausrotschwanz}} ''[[Hausrotschwanz|Phoenicurus ochruros]]'' (Hausrotschwanz) – '''Roetschwènzlì''' (Seislerland); '''Roetacheli''' (Simmetau); '''Huusröteli''' (Göi SO); '''Huisreetili''' (Nidwaudä); '''Husröteli''' (Oberaargou); '''Huusrööteli''' (Züripiet); '''Husröötel''' (Toggeborg); '''Huusrötali''' (Undrvaz); '''Husröterle''' (Elsass); '''Biineschnaber''', '''Roodschwänzli''' (Obfige); '''Huusröödìlì''' (Dotmis); '''Reedìlì''' (Milenge)
* {{Anker|Gartenrotschwanz}} ''[[Gartenrotschwanz|Phoenicurus phoenicurus]]'' (Gartenrotschwanz) – '''Gadereedeltì''', '''Gadereetlì''' (Obersaxä); '''Roetacheli''' (Simmetau); '''Gadereetili''' (Nidwaudä); '''Gaadereedel''', '''Gaadereettälì''' (Üüri); '''Gadäröütäli''' (Äiselä); '''Garteröteli''' (Oberaargou); '''Fäldrööteli''' (Züripiet); '''Roothüüsli''' (Schafuuse); '''Garteröötel''' (Toggeborg); '''Biineschnaber''', '''Roodschwänzli''' (Obfige)
* ''Saxicola rubetra'' (Braunkehlchen) – '''Chüevögeli''' (Oberaargou)
* ''Saxicola torquatus'' (Schwarzkehlchen) – '''Chruutvögeli''' (Züripiet)
* ''Oenanthe oenanthe'' (Steinschmätzer) – '''Wyssschwanz''' (Züripiet)
==== Turdidae (Troschtle) ====
* {{Anker|Amsel}} ''[[Amsel|Turdus merula]]'' (Amsel) – '''Amschla''' (Tärbinu); '''Amsslä''' (Obersaxä); '''Amssle''' (Mutte); '''Amschla''' (Seislerland); '''Ampsla''' (Jou); '''Amslen''' (Briens); '''Amsslä''' (Üüri); '''Amsle''' (Seeland, Göi SO; Lozärn, Oberaargou, Aargau, Chöülerb; Züripiet, Schafuuse, Chesswil, Toggeborg, Appezell, Rhintil) '''Amsla''' (Undrvaz); '''Amsla''' (Muntafuu); '''Amsle''' (Obfige); '''Amsl''' (Milenge)
* ''Turdus pilaris'' (Wachholderdrossel, Krammetsvogel) – '''Räckholdervogel''' (Briens); '''Räckoltervogel''' (Oberaargou); '''Chrammisvogel''' (Aargau); '''Räckholdervogel''' (Züripiet); '''Rèckhòldervogel''' (Appezell)
* {{Anker|Singdrossel}} ''[[Singdrossel|Turdus philomelos]]'' (Singdrossel) – '''Treeschlä''' (Obersaxä); '''Trossla''' (Seislerland); '''Treeschtlen''' (Briens); '''Treeschtle''' (Nidwaudä); '''Treeschtlä''' (Üüri); '''Tröüschtlä''' (Äiselä); '''Dröstler''' (Göi SO); '''Trööschtler''' (Chöülerb); '''Tröschtle''' (Züripiet); '''Troostle''' (Halau, Toggeborg); '''Trooschtle''' (Appezell); '''Trooeschtle''' (Rhintil); '''Drosle''' (Sandjerge); '''Draoschdl''' (Zollara Alb); '''Drooschdel''' (Rhinai-Besche)
* {{Anker|Misteldrossel}} ''[[Misteldrossel|Turdus viscivorus]]'' (Misteldrossel) – '''Meschtler''' (Lozärn); '''Mischtler''', '''Tröschtle''' (Oberaargou); '''Mischtler''', '''Schnare''' (Züripiet)
==== Sturnidae (Schtoore) ====
[[Datei:Sturnus vulgaris 2 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|Stòre (''Turdus vulgaris'')]]
* {{Anker|Star}} ''[[Star (Vogel)|Sturnus vulgaris]]'' (Star) – '''Staare''' (Seislerland); '''Rinderstore''' (Äiselä); '''Rendestòr''' (Lozärn); '''Rinderstar''' (Oberaargou); '''Rìnderschtore''' (Chöülerb); '''Schtaar''' (Züripiet); '''Schtore''' (Züri Oberland); '''Schtòòr''' (Schafuuse); '''Stòre''' (Halau, Chesswil, Försteland, Toggeborg, Appezell); '''Stòòr''' (Rhintil); '''Staar''' (Khurerrhintal); '''Stòòr''', '''Staar''' (Liachtastää); '''Schdoor''' (Obfige); '''Schdaar''' (Dotmis); '''Gschdòòr''' (Zollara Alb)
==== Tichodromidae (Muurläufer) ====
[[Datei:Tichodroma muraria02.jpg|thumb|Fluechlään (''Tichodroma muraria'')]]
* ''Tichodroma muraria'' (Mauerläufer) – '''Wandchlèna''' (Tärbinu); '''Flue-Chlän''' (Briens); '''Muirchlään''' (Nidwaudä); '''Flìächläänä''', '''Flìächlääner''' (Üüri); '''Fluespächt''' (Oberaargou)
==== Sittidae (Chlään) ====
* ''Sitta europaea'' (Kleiber, Spechtmeise) – '''Kliiper''' (Seislerland); '''Chlene''' (Simmetau); '''Chlän''' (Briens); '''Chlään''' (Nidwaudä); '''Chläiber''' (Äiselä); '''Chlään''' (Lozärn); '''Chlään''', '''Chläne''' (Oberaargou); '''Chlään''' (Chöülerb); '''Chläiber''' (Aargau); '''Bolebicker''' (Züripiet); '''Schpächtmäisli''' (Söiliamt)
==== Certhiidae (Baumlöiffer) ====
* ''Certhia brachydactyla'' (Gartenbaumläufer) – '''Baumlöiferli''' (Züripiet)
==== Troglodytidae (Hagschlüpferli) ====
[[Datei:Zaunkoenig-photo.jpg|thumb|Hagschlüpferli (''Troglodytes troglodytes'')]]
* {{Anker|Zaunkönig}} ''[[Zaunkönig|Troglodytes troglodytes]]'' (Zaunkönig) – '''Zuunschlöùffer''' (Jou); '''Hagschliiffer''' (Briens); '''Müüreschlìpf''', '''Müürepfigger''' (Üüri); '''Haagschlüüferli''' (Göi SO); '''Hagschliifferli''', '''Stuideschliifferli''' (Nidwaudä); '''Hagschlüpferli''' (Oberaargou); '''Haagschlüpferli''' (Züripiet); '''Stuudeschlüüfferli''' (Halau); '''Hagschlopferlì''' (Försteland); '''Zuuschlüfr''' (Undrvaz); '''Zuuncheenig''' (Obfige)
==== Regulidae (Goldhääneli) ====
* ''Regulus regulus'' (Wintergoldhähnchen) – '''Goldhäändli''' (Züripiet)
* ''Regulus ignicapilla'' (Sommergoldhähnchen) – '''Goldhäändli''' (Züripiet)
==== Prunellidae (Brunelle) ====
* ''Prunella collaris'' (Alpenbraunelle) – '''Tiliplunz''' (Briens)
* ''Prunella modularis'' (Heckenbraunelle) – '''Hagspatz''' (Oberaargou); '''Hëërdvögeli''', '''Haagschpatz''' (Züripiet)
==== Passeridae (Schpatze) ====
* {{Anker|Spatz}} ''[[Haussperling|Passer domesticus domesticus]]'' (Haussperling) – '''Spatz''' (Obersaxä, Mutte, Seislerland, Simmetau, Briens, Üüri, Seeland, Lozärn, Oberaargou, Chöülerb, Aargau); '''Schpatz''' (Züripiet); '''Spatz''' (Schafuuse, Toggeborg, Appezell, Khurerrhintal, Doarobiro); '''Schbaz''' (Obfige); '''Schbads''' (Sandjerge); '''Schbads''' (Milenge); '''Gschbatz''' (Zollara Alb); '''Schpatz''' (Saderlach)
* ''Passer montanus'' (Feldsperling) – '''Fäldspatz''' (Oberaargou)
==== Motacillidae (Schtelze, Piiper) ====
[[Datei:20180415 015 Winterswijk Witte kwikstaart (40785272624).jpg|thumb|Wasserstèlze (''Motacilla alba'')]]
* {{Anker|Bachstelze}} ''[[Bachstelze|Motacilla alba]]'' (Bachstelze) – '''Wasserschtèlza''' (Seislerland); '''Wasserschtälza''' (Jou); '''Wasserschtèuze''' (Nidwaudä); '''Wasserschtälzä''' (Üüri); '''Wasserstälz''', '''Achermanndli''' (Oberaargou); '''Bach-''', '''Wasserschtälzli''' (Züripiet); '''Wasrschdèldse''' (Dotmis); '''Wasrschdèlds''' (Milenge)
* ''Motacilla cinerea'' (Bergstelze) – '''Bëërgschtälzli''' (Züripiet)
* ''Motacilla flava'' (Schafstelze) – '''Chìägöümer''' (Üüri); '''Chüevögeli''' (Oberaargou)
* ''Anthus trivialis'' (Baumpieper) – '''Boumlerche''' (Oberaargou)
==== Fringillidae (Fingge) ====
[[Datei:Bullfinch male.jpg|thumb|Rootgügger (''Pyrrhula pyrrhula'')]]
[[Datei:Carduelis cannabina 01.jpg|thumb|Bluetströpfli (''Linaria cannabina'')]]
*{{Anker|Fink}} (Fink) – '''Fìnkch''' (Seislerland, Jou); '''Fink''' (Simmetau, Nidwaudä, Üüri, Äiselä); '''Fìnkch''' (Seeland); '''Fink''' (Chöülerb, Züripiet, Schafuuse); '''Fingg''' (Chesswil, Försteland); '''Fìngg''' (Toggeborg); '''Fingg''' (Obfige); '''Fìngg''' (Dotmis, Milenge)
* {{Anker|Buchfink}} ''[[Buchfink|Fringilla coelebs]]'' (Buchfink, Edelfink) – '''Schildvogel''' (Briens); '''Bofìngg''' (Glaris); '''Bufenk''' (Lozärn); '''Buefink''' (Chöülerb); '''Buechfink''' (Züripiet); '''Schneegibser''', '''Schneevogel''' (Toggeborg); '''Fink''' (Appezell); '''Finkh''' (Liachtastää); '''Buechfìngg''' (Dotmis); '''Buechfìngg''' (Milenge); '''Booavãek''' (Zollara Alb)
* ''Fringilla montifringilla'' (Bergfink) – '''Tafink''' (Briens); '''Gäägler''' (Äiselä); '''Gägler''' ([[Hütten ZH|Hütte ZH]])
* ''Coccothraustes coccothraustes'' (Kernbeißer) – '''Chriesichlepfer''' (Briens); '''Nussebiiser''', '''Bolebick''' (Nidwaudä); '''Nùssepäìsser''' (Üüri); '''Chriesischtäibicker''' (Züripiet)
* {{Anker|Gimpel}} ''[[Gimpel (Vogel)|Pyrrhula pyrrhula]]'' (Gimpel, Dompfaff) – '''Roetggügger''' (Seislerland); '''Rùètggǜgger''' (Jou); '''Ggügger''' (Simmetau); '''Brombiisser''' (Briens); '''Routgügger''' (Äiselä); '''Güügger''' (Glaris); '''Rootgügger''' (Äntlibuech); '''Gügger''' (Oberaargou); '''Güügger''', '''Rootgüügger''' (Züripiet); '''Rotgügger''' (Toggeborg); '''Ggüggì''' (Khurerrhintal)
* {{Anker|Grünfink}} ''[[Grünfink|Chloris chloris]]'' (Grünfink) – '''Grüenfink, Grüenlig''' (Züripiet); '''Grö̀ö̀fink''' (Halau)
* ''Linaria cannabina'' (Bluthänfling) – '''Golmä''' (Obersaxä); '''Bluetschöüssli''' (Äiselä); '''Bluetströpfli''' (Oberaargou)
* ''Acanthis flammea'' (Birkenzeisig) – '''Bluedstropf''' (Briens)
* ''Loxia curvirostra'' (Fichtenkreuzschnabel) – '''Chrüüz-, Chrummschnabel''' (Züripiet)
* {{Anker|Distelfink}} ''[[Distelfink|Carduelis carduelis]]'' (Distelfink, Stieglitz) – '''Tischteli''' (Seislerland); '''Tìschtel''' (Üüri); '''Distufinkli''' (Äntlibuech); '''Tischtili''', '''Gadetischtili''' (Nidwaudä); '''Dischteli''' (Oberaargou); '''Tischterli''' (Aargau); '''Tischteli''', '''Tischtler''' (Züripiet); '''Tischtili''' (Halau); '''Dischdeli''' (Obfige); '''Dìschdìlì''' (Sandjerge); '''Dischdlfìngg''' (Milenge); '''Stìglìtz''' (Saderlach)
* ''Serinus serinus'' (Girlitz) – '''Fädemli''' (Züripiet)
* ''Serinus citrinella'' (Zitronengirlitz) – '''Zitreendli''' (Briens)
* ''Serinus canaria domesticus'' (Kanarienvogel) – '''Ganarìngja''' (Arimmu); '''Karnaarì''' (Seeland); '''Kanaari''' (Bärn); '''Kanaalivogel''' (Soledurn, Nidwaudä); '''Kardinäälivögeli''' (Schwyz); '''Kardinaalvogel''' (Zug); '''Kanaarìfogel''' (Chöülerb); '''Kardinaari(e)vogel''', '''Kanaarivogel''' (Züripiet); '''Kanaali''' (Tuurgi); '''Karinaaljevogel''' (Sanggale); '''Kardinaalvogel''' (Sanggale, Appezell); '''Kanaarivogel''' (Appezell); '''Kardinalar''' (Doarobiro); '''Kchanaalfoogl''' (Dotmis)
* {{Anker|Erlenzeisig}} ''[[Erlenzeisig|Spinus spinus]]'' (Erlenzeisig) – '''Ziisìlì''' (Obersaxä); '''Ziissli''' (Briens, Nidwaudä); '''Ziisslì''' (Glaris); '''Ziislì''' (Chöülerb); '''Zysli''' (Züripiet); '''Schtrumpfwäber''' (Züri Oberland); '''Zisli''' (Halau); '''Ziislìg''' (Chesswil); '''Ziisli''', '''Ziissli''' (Appezell); '''Ziisslì''' (Rhintil); '''Ziisli''', '''Zèisig''' (Liachtastää); '''Zisle''' (Doarobiro)
==== Emberizidae (Amere) ====
[[Datei:Emberiza citrinella vogelartinfo chris romeiks CHR1540.jpg|thumb|Gèèlamere (''Emberiza citrinella'')]]
* {{Anker|Goldammer}} ''[[Goldammer|Emberiza citrinella]]'' (Goldammer) – '''Strouwvögeli''' (Simmetau); '''Chooreplunz''' (Briens); '''Gilberich''' (Oberaargou); '''Gälämer''' (Aargau); '''Gëërschtevogel''' (Hoorge, Mäile); '''Goldämerli''' (Goossau ZH); '''Amere''' (Tuurbetaal); '''Gäälämert''' (Weentel); '''Emeritzli''' (Schtamme); '''Strauvogel''' (Muntafuu); '''Geelamsle''' (Obfige); '''Gèèlfìngg''' (Dotmis); '''Schnaegitza''' (Zollara Alb)
* ''Emberiza schoeniclus'' (Rohrammer) – '''Roorschpatz''' (Züripiet)
== Literatur ==
=== Allgemaini Literatuur ===
* Hugo Suolahti: ''Die deutschen Vogelnamen. Eine wortgeschichtliche Untersuchung'', Karl J. Tübner Verlag, Straßburg (1909).
=== Anzelni Tielekt ===
* Jakob Berger: ''Die Laute der Mundarten des St. Galler Rheintals'', Huber & Co., Frauenfeld
* Heinz Gallmann: ''Schaffhauser Mundartwörterbuch'', Meier Buchverlag, Schaffhausen (2003). ISBN 3-85801-162-2
* Walter Gauß: ''Die Mundart von Uri'', Huber & Co., Frauenfeld.
* [[Walter Henzen]]: ''Die deutsche Freiburger Mundart'', Huber & Co., Frauenfeld
* Walter Höhn-Ochser: ''Tierwelt in Zürcher Mundart und Volksleben'', Verlag Hans Rohr, Züripietch (1976)
* Georg Wanner: ''Die Mundarten das Kantons Schaffhausen'', Huber & Co., Frauenfeld
* [[Elisa Wipf]]: ''Mundart von Visperterminen im Wallis'', Huber & Co., Frauenfeld
[[Kategorie:Alemannischi Tiernämme|!]]
aseizdmi870sudy4zdem0yt75zbuzh7
Davide Pagliarani
0
94330
1086010
1080972
2026-07-03T12:14:41Z
Mathieu Kappler
76078
1086010
wikitext
text/x-wiki
[[Datei:Fr Davide Pagliarani SSPX leads the congregation in prayer in St Peter's Basilica (cropped).jpg|mini|hochkant=1.1|dr Davide Pagliarani (Zäntrum), wo zamma mìt da Briaderschàftsbischeef Bernard Fellay (lìnks) un Alfonso de Galaretta (raachts) waahrend dr Jubileeumswàhllfàhrt ànna 2025 ìm [[Petersdom]] z’ [[Vatikan|Rom]] düat beeta]]
{{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}}
Dr '''Davide Pagliarani''' (* [[25. Oktober|25. Oktoower]] [[1970]] z’ Rimini, [[Emilia-Romagna]]) ìsch a [[Italien|itàliaanischer]] [[Katholischer Traditionalismus|tràdizionàlìschter kàthoolischer]] [[Priester|Priaschter]] vu dr [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] (FSSPX). Ar ìsch zitter Jüüli 2018 Gen’rààlowwerer vu daara Briaderschàft.
== sii Laawa ==
Dr Davide Pagliarani ìsch ànna 1989 ìns Priaschterseminààri z’ Flavigny-sur-Ozerain ìn Frànkrììch gànga ge schtüdiara. Nooh da Schtüüdia hàt’r sii Militäärzitt àbgediant. Ar ìsch ànna 1996 ìnnerhàlb vu dr [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Piüsbriaderschàft]] zem Priaschter g’wäijt worra — d’ Priaschterwäih hàt em dr Bischoof Bernard Fellay g’schpanda, wo àn daara Zitt Gen’rààlowwerer vu dr Briaderschàft gsìì ìsch.
Dr Pagliarani ìsch z’äärscht vu dr Briaderschàft ìn siina Haimetschtàdt Rimini g’sanda worra, un ar ìsch doo sììwa Joohra blììwa. Nooh dräi Joohra z’ [[Singapur]] ìsch’r vu 2006 bis 2012 Owwerer vum Dischtrikt Itààlia, un ànna 2012 ìsch’r Dirakter vum Priaschterseminààri Mària-Mìtärleesera ''({{lang|es|Nuestra Señora Corredentora}})'' bii [[Buenos Aires]] ìn [[Argentinien|Àrgentiinia]] worra.
Àm 11. Jüüli 2018 hàt’na s’ Gen’rààlkàpitel — mìt 41 Priaschter d’rìnn — z’ [[Écône]] àls Gen’rààlowwereer fìr zwelf Joohra g’wählt.<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.cath.ch/newsf/un-des-rare-italiens-de-la-fraternite-saint-pie-x-elu-superieur-general/|werk=cath.ch|abruf=2026-02-06|titel=Un des rare Italiens de la Fraternité Saint-Pie X élu supérieur général |datum=2018-07-12|autor=Grégory Roth|archiv-url=https://web.archive.org/web/20241217002223/https://www.cath.ch/newsf/un-des-rare-italiens-de-la-fraternite-saint-pie-x-elu-superieur-general/|archiv-datum=2024-12-17}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.cath.ch/newsf/changement-de-superieur-general-a-la-fraternite-saint-pie-x-fsspx/|werk=Cath.ch|datum=2018-07-12|autor=Grégory Roth|titel=Changement de supérieur général à la Fraternité Saint-Pie X (FSSPX) |abruf=2026-02-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250120154515/https://www.cath.ch/newsf/changement-de-superieur-general-a-la-fraternite-saint-pie-x-fsspx/|archiv-datum=2025-01-20}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|datum=2018-07-12|titel=Traditionalist society elects new superior general|url=https://www.ncronline.org/news/people/traditionalist-society-elects-new-superior-general|werk=National Catholic Reporter|abruf=2026-02-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20210926080337/https://www.ncronline.org/news/people/traditionalist-society-elects-new-superior-general|archiv-datum=2021-09-26}}</ref> Àm Tààg d’ruff hàt s’ Gen’rààlkàpitel d’ zwai Àssistanta vum Gen’rààlowwera g’wählt: dr Bischoof Alfonso de Galaretta un dr Gen’rààlowwera vum Dischtrikt Frànkrììch Christian Bouchacourt.<ref>{{Internetquelle|sprache=it|autor=Andrea Tornielli |titel=Lefebvriani, è italiano il nuovo superiore. Accordo più lontano |url=https://www.lastampa.it/vatican-insider/it/2018/07/13/news/span-id-u04483572160ecn-lefebvriani-e-italiano-il-nuovo-superiore-accordo-piu-lontano-span-1.34031056 |werk=La Stampa |datum=2018-07-13|abruf=2026-02-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250121202941/https://www.lastampa.it/vatican-insider/it/2018/07/13/news/span-id-u04483572160ecn-lefebvriani-e-italiano-il-nuovo-superiore-accordo-piu-lontano-span-1.34031056/|archiv-datum=2025-01-21}}</ref> Àls Gen’rààlowweerer hàt dr Pagliarani d’ Liinia vu dr Briaderschàft geega-n-ìwwer dr [[Papst|Pàpscht]] wälla „ààhärtna“. Ar hàt jedoch àm 23. Nowamber 2018 ìn dr Vàtikàànschtàdt dr Kàrdinààl Luis Ladaria Ferrer, dr Vorsìtzender vu dr Pàpschtliga Kummissioon „Ecclesia Dei“, getroffa.<ref>{{Internetquelle|sprache=fr|titel=Le nouveau supérieur général des lefebvristes reçu au Vatican|url=https://www.la-croix.com/Religion/Catholicisme/Pape/Le-nouveau-superieur-general-lefebvristes-recu-Vatican-2018-11-23-1200985062|werk=La Croix|datum=2018-11-23|autor=Nicolas Senèze|abruf=2026-02-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20241208145010/https://www.la-croix.com/Religion/Catholicisme/Pape/Le-nouveau-superieur-general-lefebvristes-recu-Vatican-2018-11-23-1200985062|archiv-datum=2024-12-08}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.cath.ch/newsf/la-fraternite-saint-pie-x-affirme-une-divergence-doctrinale-irreductible-avec-rome/|werk=cath.ch|abruf=2026-02-06|titel=La Fraternité Saint-Pie X affirme une «divergence doctrinale irréductible» avec Rome|datum=2018-11-23|autor=Grégory Roth|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250120154449/https://www.cath.ch/newsf/la-fraternite-saint-pie-x-affirme-une-divergence-doctrinale-irreductible-avec-rome/|archiv-datum=2025-01-20}}</ref>
== siina Mainunga ==
Dr Pagliarani hàt dr [[Franziskus (Papst)|Pàpscht Frànsisküs]] haftig kritisiart. Schuu vor äbb’r Gen’rààlowwerer worra-n-ìsch, hàt’r äffentlig g’sajt g’hàà, àss em Frànsisküs sii G’schriibs ''Amoris lætitia'' schlaacht gsìì ìsch. Grààd vor dr Sùnderversàmmlung vu da Bischeef zem Theema Àmazoonia ànna 2019 hàt’r dàs Ärraigniss àls „demoonisch“ un „àbgättisch“ b’schrììwa, dänn’s d’ Gaischtigkait vu da Àmàzoonischa Väälker güatg’haissa hàt. Ar hàt àls Gen’rààlowwerer a „Tààg vum Gebatt un Büass“ orgànisiart.<ref>{{Internetquelle| sprache = en| url = https://fsspx.news/en/news/communique-superior-general-society-about-synod-amazon-22833 | titel= Communiqué of the Superior General of the Society about the Synod on the Amazon |werk=FSSPX News| hrsg= Priaschterbriaderschàft St. Pius X. (FSSPX) | datum=2019-10-29|abruf=2026-02-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20240616141320/https://fsspx.news/en/news/communique-superior-general-society-about-synod-amazon-22833|archiv-datum=2024-06-16}}</ref> Ìm Oktoower 2020 hàt’r em Frànsisküs sii G’schriibs ''Laudato si’'' kritisiart, dänn ’s hatt d’ krìschtliga Hailigkait mìt [[Umweltschutz|Umwaltschutz]] un Religioonabund verwackselt. Ar hàt àui s’ „Dokümant ìwwer d’ Briaderlikait vun àlla Litt“ haftig kritisiart, wo dr Frànsisküs zamma mìt àndra Religioonsvertratter z’ [[Abu Dhabi]] unterschrììwa hàt, un wo d’ Grundààsìchta vum pàpschtliga G’schriibs ''Fratelli tutti'' üssgedruckt hàt — ar hàt g’sajt, àss dia Ààsìchta geega d’ kàthoolischa Glàuiwendsprìnzipia schtehn.<ref>{{Internetquelle|sprache=it | url = https://fsspx.news/it/news/intervista-superiore-generale-25041 | titel= Intervista al Superiore Generale | hrsg= Priaschterbriaderschàft St. Piüs X. | datum= 2020-10-14|abruf=2026-02-10|archiv-url=https://web.archive.org/web/20240425015538/https://fsspx.news/it/news/intervista-superiore-generale-25041|archiv-datum=2024-04-25}}</ref>
Wu dr Pàpscht Frànsiskus mìt siim Briaf ''Traditionis custodes'' s’ Racht uff d’ [[Tridentinische Messe|tridentiinischa Mass]] iig’schrankt hàt, hàt dr Pagliarani em [[Benedikt XVI.]] siina „Furtb’schtàndsüssleegung“ vum [[Zweites Vatikanisches Konzil|Konziil Vàtikàànum II.]] kritisiart — dr Benedikt XVI. hàt a pààr Joohra vorhaar dia Ààsìcht äntwìckelt un b’nutzt g’hàà, fìr d’ tràdizionälla Massfiihr liichter ärlàuiwa. Dr Pagliarani hàt domìt unterschtrììcha, àss dia Massform d’ Ainziga ìsch, wo ’s gaa soll, un àss kää Iischrankung d’ruff sìì soll.<ref>{{Internetquelle| url = https://vimeo.com/576823354 | titel= "Traditionis custodes" - Il Pomo della Discordia | hrsg= Priaschterbriaderschàft St. Pius X. (FSSPX) | werk= Vimeo | datum=2021-07-19|abruf=2026-02-06}}</ref>
Waahrend’ra Iiklaidungsfiihr àm Priaschterseminààri z’ Flavigny-sur-Ozerain àm 2. Hornung 2026 hàt dr Pagliarani àls Gen’rààlowwerer verkìnda, àss d’ Piüsbriaderschàft àm 1. Jüüli näija Bischeef wäiha wurd.<ref>{{Internetquelle|sprache=de|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/piusbrueder-planen-bischofsweihen-konflikt-mit-vatikan-110831027.html|titel=Die Piusbruderschaft fordert den Vatikan heraus|autor=Matthias Rüb|werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|Frànkfurter Àllg’mainliga Zittung]]|abruf=2026-02-06|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260205130551/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/piusbrueder-planen-bischofsweihen-konflikt-mit-vatikan-110831027.html|archiv-datum=2026-02-05|datum=2026-02-05}}</ref><ref name="sacre">{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://fsspx.news/de/news/das-generalhaus-der-fsspx-kuendigt-kuenftige-weihen-57009|titel=Das Generalhaus der FSSPX kündigt künftige Weihen an|datum=2026-02-02|werk=FSSPX Aktuell|abruf=2026-02-06|archiv-url=|archiv-datum=|kommentar=[https://fsspx.news/fr/news/la-maison-generale-la-fsspx-annonce-futurs-sacres-57009 àui uff Frànzeesch]}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|autor=Grégoire Baur|titel=Sans l’accord de Rome, Ecône va consacrer de nouveaux évêques cet été|werk=Le Temps|datum=2026-02-02|url=https://www.letemps.ch/suisse/valais/sans-l-accord-de-rome-econe-va-consacrer-de-nouveaux-eveques-cet-ete|abruf=2026-02-06}}</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|url=https://www.lalibre.be/international/europe/2026/02/03/qui-est-davide-pagliarani-qui-defie-le-pape-leon-xiv-OFOQDVG3HRADLEWEW24XJXTI7E/|titel=Qui est Davide Pagliarani qui défie le pape Léon XIV?|autor=Bosco d’Otreppe|datum=2026-02-03|werk=La Libre Belgique|abruf=2026-02-06}}</ref>
== Weblìnks ==
{{commonscat}}
* {{GCatholic | Person | 62141}}
* dr [https://laportelatine.org/personne/don-davide-pagliarani Don Davide Pagliarani] biim Dischtrikt Frànkrììch vu dr [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] (frànzeesch)
== Ainzelnoohwiisa ==
<references responsive />
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|fr|Davide_Pagliarani|französisch|232984036}}
[[Kategorie:Pfarrer (katholisch)]]
[[Kategorie:Prieschterbrüederschaft St. Pius X.]]
[[Kategorie:Italiäner]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
hghghegmkjtbjwui7yximtshdo3y3ud
Dillwyn (Virginia)
0
94758
1086079
2026-07-04T10:21:02Z
Mathieu Kappler
76078
näi: Ort (USA)
1086079
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Ort in den Vereinigten Staaten
|Name=Dillwyn
|Stadtspitzname=
|Bundesstaat=Virginia
|County=Buckingham
|Bild1=
|Bildgröße1=
|Bildbeschreibung1=
|Siegel=
|Flagge=
|Karte=[[Datei:VAMap-doton-Dillwyn.PNG|250px]]
|Beschriftung Karte=D Làg vu Dillwyn ìn Virginia
|Beschriftung Positionskarte=
| Breitengrad = 37/32/30/N
| Längengrad = 78/27/32/W
|Gründung=
|Zeitzone=UTC-5
|Einwohner=436
|Stand=2020
|Metropolregion=
|Stand Metropolregion=
|Fläche=1.67
|Landfläche=1.67
|Höhe=196
|Gliederung=
|Postleitzahl=23936
|Vorwahl=
|Website=[https://dillwynva.org/ www.dillwyn.org]
|Typ=Unincorporated Town
|Fips=51-22560
|Gnis=1492868
|Bürgermeister=
|Bild2 =
|Bildgröße2 =
|Bildbeschreibung2 =
}}
{{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserdiitsch}}
'''Dillwyn''' ìsch a unàbhangiga Schtàdt ìm Buckingham Town ìm [[Bundesstaat der Vereinigten Staaten|US-Bundesschtààt]] [[Virginia]]. Ànna 2020 hàt sa 436 Iiwoohner gezeehlt.
== wu ’s lììgt ==
Dillwyn lììgt ìm Zäntrum vum Buckingham Couny äbba 37 km nordwäschtlig vu Farmville un 55 km süüdlig vu Charlottesville.<ref>g’mässt mìt’m Google Maps</ref> D’ Schtàdt lììgt äntlàng dr U.S. Route 15, wo ìm Süüda züa dr U.S. Route 60 un neerdlig züa dr Interstate 64 fiahrt.<ref name="enwiki">Dia Informàzioona sìnn üss’m Àrtìkel [[:en:Dillwyn, Virginia|Dillwyn, Virginia]] ìn dr anglischa Wikipedia ìwwernumma worra.</ref>
== G’schìcht ==
S’ Peter-Francisco-Hüüs, wo äbba 15 km eeschtlig vu Dillwyn lììgt, ìsch ànna 1972 ìns Nàzionààla Veraichniss vu da Histoorischa Schtätta iitrajt worra.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://npgallery.nps.gov/AssetDetail/NRIS/72001386|titel=Francisco, Peter, House|hrsg=Nàzionààl Verzaichniss vu da Histoorischa Schtätta|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20250905155739/https://npgallery.nps.gov/AssetDetail/NRIS/72001386|archiv-datum=2025-09-05}}</ref>
Ànna 2016 hàt d’ [[Katholischer Traditionalismus|kàthoolisch-tràdizionàlìschta]] [[Priesterbruderschaft St. Pius X.|Priaschterbriaderschàft St. Pius X.]] ìhr anglischschproochig Priaschterseminààri uff Dillwyn versätzt — d’ Iirìchtung ìsch urschprìnglig ànna 1973 z’ Winona ìm Bundesschtààt Minnesota grìnda worra. S’ näija Gebäj ìsch àm 4. Nowamber vum Bischoof Bernard Fellay iig’wäijt worra,<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|url=https://sspx.org/en/news/blessing-new-seminary-virginia-7967|titel=Blessing of the New Seminary in Virginia|datum=2016-09-18|abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260221012513/https://sspx.org/en/news/blessing-new-seminary-virginia-7967|archiv-datum=2026-02-21}}</ref> un doo hann unteràndrem dr [[Michael Goldade]] un dr Marc Hannapier g’leehrt, wo schpeeter Bischeef fìr d’ Piüsbriaderschàft worra sìnn.<ref>{{Internetquelle|sprache=en-us|titel=Society of St. Pius |url=https://stas.org/en/st-thomas-aquinas-seminary-30222 |hrsg=St. Thomas Aquinas Seminary |abruf=2026-07-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20260602013533/https://stas.org/en/st-thomas-aquinas-seminary-30222|archiv-datum=2026-06-02}}</ref>
== ìn dr Kültuür ==
Ìn dr Dramaseeria [[Breaking Bad]] (Schtàffel 3, Folga 13) wìrd Dillwyn àls fàlsch Verschtäck vu Jesse Pinkman g’nännt, wu-n-’r uff dr Flucht vor’m Gus Fring ìsch un um sii Laawa rännt.<ref name="enwiki"/>
== Weblìnks ==
{{commonscat|Dillwyn, Virginia|Dillwyn (Virginia)}}
* [http://www.dillwynva.org/ d’ offiziälla Websitta vu dr Schtàdtverwàltung] (anglisch)
* [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1492868 Dillwyn] ìm Geographic Names Information System (anglisch)
== Ainzelnoohwiisa ==
<references responsive />
{{Normdaten}}
{{Übersetzungshinweis|en|Dillwyn,_Virginia|änglisch|1351438614}}
[[Kategorie:Ort (USA)]]
[[Kategorie:Prieschterbrüederschaft St. Pius X.]]
jl2mtw4dw4dr0asrf0t4l8ma9j5csaq