Wikipedia alswiki https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Portal Portal Diskussion Buech Buech Diskussion Wort Wort Diskussion Text Text Diskussion Spruch Spruch Diskussion Nochricht Nochricht Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Bundesbrief 0 5709 1089728 1027057 2026-10-22T14:22:42Z ~2026-56497-52 123982 Nid- und Obwalden waren zusammengenannt als Unterwalden im Bundesbrief. Aus diesem Grund sind beide Kantone sogenannte ''Halbkantone'' oder Kantone mit halber Stimme und nur einem Sitz im Ständerat, und genau aus diesem Grund sollte man nicht Nidwalden hier nennen, sondern Unterwalden. Ausserdem war ''Nidwalden'' nicht auf Schweizerdeutsch geschrieben. 1089728 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bundesbrief.jpg|mini|270px|de Bundesbrief]] Än '''Bundesbrief''' isch ä Bündniss[[Urkunde|urkund]] vo dä [[Eidgenossenschaft|schwiizerische Eidgenosseschaft]]. == De Bundesbrief vo 1291 == Psunders bekannt isch de Bundesbrief vo 1291, wo [[Kanton Uri|Uri]], [[Kanton Schwyz|Schwyz]] und [[Unterwalden|Unterwoudä]] abgschlosse händ. Langi Zyt hät mer ihn vergässe gha, doch im 19. Jahrhundärt isch er wider entdeckt worde und sit do gilt er so quasi als d Gründigsurkund vo de [[Schweiz|Schwiiz]]. Er isch 320 x 200 mm gross, umfasst 17 Ziile und an ihm hangäd d [[Siegel|Sigäl]] vo Uri, Schwyz und [[Nidwalden|Nidwalde]]. Im latiinisch gschribnige Tegscht isch nur vo Uri, Schwyz und Nidwaldä d Red. Im Sigel von Nidwalde hät mer churz drufabe no iigchrizt "und d Lüüt vo ob em Wald" ([[Obwalden|Obwalde]]. D Obwaldner sind also erscht churz drufabe, wänn weiss hüt niemert me, zum Bund vo de Eidgenosse gschtoosse. Di amtlichi Reiefolg vo de Kantöön isch aber grad umgekehrt: Det chunt Obwalde vor Nidwalde. Datiert isch de Bundesbrief vo 1291, nöd wie mer villfach glaubt mit em 1. Augstä, sondern eifach mit aafangs Augstä. Er isch uf [[Lateinische Sprache|latiinisch]] gschribe. Wil zu säbere Ziit di meischte Lüüt (au [[Adel|Adligi]]) nöd händ chöne schriibe und lääse, cha mer vermuete das en de Lüütprieschter vo [[Altdorf UR|Altdorf]] gschribe häd. Einigi [[Historiker]] glaubäd, dä Bundesbrief schtammi äigentlich us em [[14. Jahrhundert|14. Jahrhundärt]] und seg es paar Jahrzähnt zruggdatiert worde. Nach äre <sup>14</sup>C-Bestimmig ischs Papiir vom Bundesbrief mit 85%iger Sicherheit zwüschet 1252 und 1312 härgstellt worde, wobi das aber nur öppis übers Alter vom Papiir usseit und nur en ''terminus post quem'' übers Erstelligsdatum. De Text nimmt übrigens Bezug uf än no früenere Bund, won mit em Bundesbrief vo 1291 verlengeret oder ernoieret worde isch, wil bsunders schlächti Ziite gsi sige. Vo dem früenere Bund sind käi Details bekannt. Us de 1230er Jahre sind us em [[Bleniotal|Bleniotaal]] und andere süüdliche [[Alpen|Alpetääler]] äändlichi Bünd bekannt. Me cha drum vermuete, dass Uri, Schwyz und Nidwalde (vilicht au Obwalde) i de gliiche Ziit, d. h. i de Mitti vom 13. Jahrhundert, en Bund gschlosse händ, wien das üblich gsi isch. S psundere isch, das das Bündnis bis hüt beschtaat, wärend anderi, äändlichi Bünd sich nach e paar Jahrzähnt uufglööst händ. == Anderi Bundesbrief == Bevor mä im 19. Jahrhundert aagfange hät, de Bundesbrief vo 1291 als Gründigsuurkund vo de Eidgenosseschaft z handle, isch mäischtens 1307 als Datum für de [[Rütlischwur]] aagnoo worde, und als Aafang vo de Eidgenosseschaft hät me de [[Bund von Brunnen|Bund vo Brunne]] vo 1315 aaglueged ghaa. En eltere Bundesbriäf stammt übrigens us em Jahr 1243. Dä Bund isch zwüschet de [[Stadt|Stedt]] [[Bern|Bärn]] und [[Freiburg|Friburg]] abgschlosse worde. S [[Bundesbriefmuseum]] z [[Schwyz (Gemeinde)|Schwyz]] bewahrt näben em Bundesbrief vo 1291 alli wiitere Bundesbrief vo der [[Alte Eidgenossenschaft|Alten Eidgenosseschaft]] uf: * 1315: dr [[Bund von Brunnen|Bundesbrief vo 1315]] zwüschen Uri, Schwyz und Unterwalde vom 9. Dezämber 1315 * 1332: dr Bündnisvertrag vo der Stadt [[Luzern|Luzärn]] mit de Länder Uri, Schwyz und Unterwalde * 1352: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Glarus|Glarus]] * 1352: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Zug (Stadt)|Zug]] * 1451: dr Schutz- und Schirmvertrag vo der [[Fürstabtei St. Gallen|Abtei Sanggalle]] mit de Stedt [[Zürich|Züri]] und Luzärn und de Länder Schwyz und Glarus * 1454: s Ewige Burg- und Landrächt vo der Stadt [[St. Gallen|Sanggalle]] mit de Stedt Züri, [[Bern|Bärn]] und Luzärn und de Länder Schwyz, Zug und Glarus * 1464: dr Schutzvertrag vo der Stadt [[Rapperswil SG|Rapperswil]] mit der Eidgenosseschaft * 1481: dr Bündnisvertrag mit den Städten [[Freiburg im Üechtland|Freiburg]] und [[Solothurn|Solodurn]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Basel]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Schaffhausen|Schaffhuuse]] * 1513: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Appenzell|Appezäll]] == Lueg au == * [[Bund von Brunnen|Dr Bund vo Brunne]] == Weblink == * [[:la:s:Foedus pactum|Foedus pactum]] (latiinischs Wikisource) [[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft]] [[Kategorie:Schwyz (Gmaind)]] 2l0hfjplx7qakytrmxbd102gs38hiku 1089734 1089728 2026-10-22T16:00:19Z Freigut 8945 D Änderig 1089728 vom [[Spezial:Beiträge/~2026-56497-52|~2026-56497-52]] ([[Benutzer Diskussion:~2026-56497-52|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre. Nu Nidwalde hät underschribe, Obwalde nööd. Und «Nidwalde» ISCH schwyzertüütsch. 1089734 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bundesbrief.jpg|mini|270px|de Bundesbrief]] Än '''Bundesbrief''' isch ä Bündniss[[Urkunde|urkund]] vo dä [[Eidgenossenschaft|schwiizerische Eidgenosseschaft]]. == De Bundesbrief vo 1291 == Psunders bekannt isch de Bundesbrief vo 1291, wo [[Kanton Uri|Uri]], [[Kanton Schwyz|Schwyz]] und [[Kanton Nidwalden|Nidwalde]] abgschlosse händ. Langi Zyt hät mer ihn vergässe gha, doch im 19. Jahrhundärt isch er wider entdeckt worde und sit do gilt er so quasi als d Gründigsurkund vo de [[Schweiz|Schwiiz]]. Er isch 320 x 200 mm gross, umfasst 17 Ziile und an ihm hangäd d [[Siegel|Sigäl]] vo Uri, Schwyz und [[Nidwalden|Nidwalde]]. Im latiinisch gschribnige Tegscht isch nur vo Uri, Schwyz und Nidwaldä d Red. Im Sigel von Nidwalde hät mer churz drufabe no iigchrizt "und d Lüüt vo ob em Wald" ([[Obwalden|Obwalde]]. D Obwaldner sind also erscht churz drufabe, wänn weiss hüt niemert me, zum Bund vo de Eidgenosse gschtoosse. Di amtlichi Reiefolg vo de Kantöön isch aber grad umgekehrt: Det chunt Obwalde vor Nidwalde. Datiert isch de Bundesbrief vo 1291, nöd wie mer villfach glaubt mit em 1. Augstä, sondern eifach mit aafangs Augstä. Er isch uf [[Lateinische Sprache|latiinisch]] gschribe. Wil zu säbere Ziit di meischte Lüüt (au [[Adel|Adligi]]) nöd händ chöne schriibe und lääse, cha mer vermuete das en de Lüütprieschter vo [[Altdorf UR|Altdorf]] gschribe häd. Einigi [[Historiker]] glaubäd, dä Bundesbrief schtammi äigentlich us em [[14. Jahrhundert|14. Jahrhundärt]] und seg es paar Jahrzähnt zruggdatiert worde. Nach äre <sup>14</sup>C-Bestimmig ischs Papiir vom Bundesbrief mit 85%iger Sicherheit zwüschet 1252 und 1312 härgstellt worde, wobi das aber nur öppis übers Alter vom Papiir usseit und nur en ''terminus post quem'' übers Erstelligsdatum. De Text nimmt übrigens Bezug uf än no früenere Bund, won mit em Bundesbrief vo 1291 verlengeret oder ernoieret worde isch, wil bsunders schlächti Ziite gsi sige. Vo dem früenere Bund sind käi Details bekannt. Us de 1230er Jahre sind us em [[Bleniotal|Bleniotaal]] und andere süüdliche [[Alpen|Alpetääler]] äändlichi Bünd bekannt. Me cha drum vermuete, dass Uri, Schwyz und Nidwalde (vilicht au Obwalde) i de gliiche Ziit, d. h. i de Mitti vom 13. Jahrhundert, en Bund gschlosse händ, wien das üblich gsi isch. S psundere isch, das das Bündnis bis hüt beschtaat, wärend anderi, äändlichi Bünd sich nach e paar Jahrzähnt uufglööst händ. == Anderi Bundesbrief == Bevor mä im 19. Jahrhundert aagfange hät, de Bundesbrief vo 1291 als Gründigsuurkund vo de Eidgenosseschaft z handle, isch mäischtens 1307 als Datum für de [[Rütlischwur]] aagnoo worde, und als Aafang vo de Eidgenosseschaft hät me de [[Bund von Brunnen|Bund vo Brunne]] vo 1315 aaglueged ghaa. En eltere Bundesbriäf stammt übrigens us em Jahr 1243. Dä Bund isch zwüschet de [[Stadt|Stedt]] [[Bern|Bärn]] und [[Freiburg|Friburg]] abgschlosse worde. S [[Bundesbriefmuseum]] z [[Schwyz (Gemeinde)|Schwyz]] bewahrt näben em Bundesbrief vo 1291 alli wiitere Bundesbrief vo der [[Alte Eidgenossenschaft|Alten Eidgenosseschaft]] uf: * 1315: dr [[Bund von Brunnen|Bundesbrief vo 1315]] zwüschen Uri, Schwyz und Unterwalde vom 9. Dezämber 1315 * 1332: dr Bündnisvertrag vo der Stadt [[Luzern|Luzärn]] mit de Länder Uri, Schwyz und Unterwalde * 1352: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Glarus|Glarus]] * 1352: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Zug (Stadt)|Zug]] * 1451: dr Schutz- und Schirmvertrag vo der [[Fürstabtei St. Gallen|Abtei Sanggalle]] mit de Stedt [[Zürich|Züri]] und Luzärn und de Länder Schwyz und Glarus * 1454: s Ewige Burg- und Landrächt vo der Stadt [[St. Gallen|Sanggalle]] mit de Stedt Züri, [[Bern|Bärn]] und Luzärn und de Länder Schwyz, Zug und Glarus * 1464: dr Schutzvertrag vo der Stadt [[Rapperswil SG|Rapperswil]] mit der Eidgenosseschaft * 1481: dr Bündnisvertrag mit den Städten [[Freiburg im Üechtland|Freiburg]] und [[Solothurn|Solodurn]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Basel]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Schaffhausen|Schaffhuuse]] * 1513: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Appenzell|Appezäll]] == Lueg au == * [[Bund von Brunnen|Dr Bund vo Brunne]] == Weblink == * [[:la:s:Foedus pactum|Foedus pactum]] (latiinischs Wikisource) [[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft]] [[Kategorie:Schwyz (Gmaind)]] 6g8ohb0drlfjcf53fxexn7iz7p0m0yp 1089735 1089734 2026-10-22T16:01:10Z Freigut 8945 /* De Bundesbrief vo 1291 */ 1089735 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bundesbrief.jpg|mini|270px|de Bundesbrief]] Än '''Bundesbrief''' isch ä Bündniss[[Urkunde|urkund]] vo dä [[Eidgenossenschaft|schwiizerische Eidgenosseschaft]]. == De Bundesbrief vo 1291 == Psunders bekannt isch de Bundesbrief vo 1291, wo [[Kanton Uri|Uri]], [[Kanton Schwyz|Schwyz]] und [[Kanton Nidwalden|Nidwalde]] abgschlosse händ. Langi Zyt hät mer ihn vergässe gha, doch im 19. Jahrhundärt isch er wider entdeckt worde und sit do gilt er so quasi als d Gründigsurkund vo de [[Schweiz|Schwiiz]]. Er isch 320 x 200 mm gross, umfasst 17 Ziile und an ihm hangäd d [[Siegel|Sigäl]] vo Uri, Schwyz und [[Nidwalden|Nidwalde]]. Im latiinisch gschribnige Tegscht isch nur vo Uri, Schwyz und Nidwaldä d Red. Im Sigel von Nidwalde hät mer churz drufabe no iigchrizt «und d Lüüt vo ob em Wald» ([[Obwalden|Obwalde]]. D Obwaldner sind also erscht churz drufabe, wänn weiss hüt niemert me, zum Bund vo de Eidgenosse gschtoosse. Di amtlichi Reiefolg vo de Kantöön isch aber grad umgekehrt: Det chunt Obwalde vor Nidwalde. Datiert isch de Bundesbrief vo 1291, nöd wie mer villfach glaubt mit em 1. Augstä, sondern eifach mit aafangs Augstä. Er isch uf [[Lateinische Sprache|latiinisch]] gschribe. Wil zu säbere Ziit di meischte Lüüt (au [[Adel|Adligi]]) nöd händ chöne schriibe und lääse, cha mer vermuete das en de Lüütprieschter vo [[Altdorf UR|Altdorf]] gschribe häd. Einigi [[Historiker]] glaubäd, dä Bundesbrief schtammi äigentlich us em [[14. Jahrhundert|14. Jahrhundärt]] und seg es paar Jahrzähnt zruggdatiert worde. Nach äre <sup>14</sup>C-Bestimmig ischs Papiir vom Bundesbrief mit 85%iger Sicherheit zwüschet 1252 und 1312 härgstellt worde, wobi das aber nur öppis übers Alter vom Papiir usseit und nur en ''terminus post quem'' übers Erstelligsdatum. De Text nimmt übrigens Bezug uf än no früenere Bund, won mit em Bundesbrief vo 1291 verlengeret oder ernoieret worde isch, wil bsunders schlächti Ziite gsi sige. Vo dem früenere Bund sind käi Details bekannt. Us de 1230er Jahre sind us em [[Bleniotal|Bleniotaal]] und andere süüdliche [[Alpen|Alpetääler]] äändlichi Bünd bekannt. Me cha drum vermuete, dass Uri, Schwyz und Nidwalde (vilicht au Obwalde) i de gliiche Ziit, d. h. i de Mitti vom 13. Jahrhundert, en Bund gschlosse händ, wien das üblich gsi isch. S psundere isch, das das Bündnis bis hüt beschtaat, wärend anderi, äändlichi Bünd sich nach e paar Jahrzähnt uufglööst händ. == Anderi Bundesbrief == Bevor mä im 19. Jahrhundert aagfange hät, de Bundesbrief vo 1291 als Gründigsuurkund vo de Eidgenosseschaft z handle, isch mäischtens 1307 als Datum für de [[Rütlischwur]] aagnoo worde, und als Aafang vo de Eidgenosseschaft hät me de [[Bund von Brunnen|Bund vo Brunne]] vo 1315 aaglueged ghaa. En eltere Bundesbriäf stammt übrigens us em Jahr 1243. Dä Bund isch zwüschet de [[Stadt|Stedt]] [[Bern|Bärn]] und [[Freiburg|Friburg]] abgschlosse worde. S [[Bundesbriefmuseum]] z [[Schwyz (Gemeinde)|Schwyz]] bewahrt näben em Bundesbrief vo 1291 alli wiitere Bundesbrief vo der [[Alte Eidgenossenschaft|Alten Eidgenosseschaft]] uf: * 1315: dr [[Bund von Brunnen|Bundesbrief vo 1315]] zwüschen Uri, Schwyz und Unterwalde vom 9. Dezämber 1315 * 1332: dr Bündnisvertrag vo der Stadt [[Luzern|Luzärn]] mit de Länder Uri, Schwyz und Unterwalde * 1352: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Glarus|Glarus]] * 1352: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Zug (Stadt)|Zug]] * 1451: dr Schutz- und Schirmvertrag vo der [[Fürstabtei St. Gallen|Abtei Sanggalle]] mit de Stedt [[Zürich|Züri]] und Luzärn und de Länder Schwyz und Glarus * 1454: s Ewige Burg- und Landrächt vo der Stadt [[St. Gallen|Sanggalle]] mit de Stedt Züri, [[Bern|Bärn]] und Luzärn und de Länder Schwyz, Zug und Glarus * 1464: dr Schutzvertrag vo der Stadt [[Rapperswil SG|Rapperswil]] mit der Eidgenosseschaft * 1481: dr Bündnisvertrag mit den Städten [[Freiburg im Üechtland|Freiburg]] und [[Solothurn|Solodurn]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Basel]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Schaffhausen|Schaffhuuse]] * 1513: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Appenzell|Appezäll]] == Lueg au == * [[Bund von Brunnen|Dr Bund vo Brunne]] == Weblink == * [[:la:s:Foedus pactum|Foedus pactum]] (latiinischs Wikisource) [[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft]] [[Kategorie:Schwyz (Gmaind)]] acrk69ngvnvwbd7iae1pnt0569zayxa 1089736 1089735 2026-10-22T16:01:25Z Freigut 8945 /* De Bundesbrief vo 1291 */ 1089736 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bundesbrief.jpg|mini|270px|de Bundesbrief]] Än '''Bundesbrief''' isch ä Bündniss[[Urkunde|urkund]] vo dä [[Eidgenossenschaft|schwiizerische Eidgenosseschaft]]. == De Bundesbrief vo 1291 == Psunders bekannt isch de Bundesbrief vo 1291, wo [[Kanton Uri|Uri]], [[Kanton Schwyz|Schwyz]] und [[Kanton Nidwalden|Nidwalde]] abgschlosse händ. Langi Zyt hät mer ihn vergässe gha, doch im 19. Jahrhundärt isch er wider entdeckt worde und sit do gilt er so quasi als d Gründigsurkund vo de [[Schweiz|Schwiiz]]. Er isch 320 x 200 mm gross, umfasst 17 Ziile und an ihm hangäd d [[Siegel|Sigäl]] vo Uri, Schwyz und [[Nidwalden|Nidwalde]]. Im latiinisch gschribnige Tegscht isch nur vo Uri, Schwyz und Nidwaldä d Red. Im Sigel von Nidwalde hät mer churz drufabe no iigchrizt «und d Lüüt vo ob em Wald» ([[Obwalden|Obwalde]]. D Obwaldner sind also erscht churz drufabe, wänn weiss hüt niemert me, zum Bund vo de Eidgenosse gschtoosse. Di amtlichi Reiefolg vo de Kantöön isch aber grad umgekehrt: Det chunt Obwalde vor Nidwalde. Datiert isch de Bundesbrief vo 1291, nöd wie mer villfach glaubt mit em 1. Augstä, sondern eifach mit aafangs Augstä. Er isch uf [[Lateinische Sprache|latiinisch]] gschribe. Wil zu säbere Ziit di meischte Lüüt (au [[Adel|Adligi]]) nöd händ chöne schriibe und lääse, cha mer vermuete das en de Lüütprieschter vo [[Altdorf UR|Altdorf]] gschribe häd. Einigi [[Historiker]] glaubäd, dä Bundesbrief schtammi äigentlich us em [[14. Jahrhundert|14. Jahrhundärt]] und seg es paar Jahrzähnt zruggdatiert worde. Nach äre <sup>14</sup>C-Bestimmig ischs Papiir vom Bundesbrief mit 85%iger Sicherheit zwüschet 1252 und 1312 härgstellt worde, wobi das aber nur öppis übers Alter vom Papiir usseit und nur en ''terminus post quem'' übers Erstelligsdatum. De Text nimmt übrigens Bezug uf än no früenere Bund, won mit em Bundesbrief vo 1291 verlengeret oder ernoieret worde isch, wil bsunders schlächti Ziite gsi sige. Vo dem früenere Bund sind käi Details bekannt. Us de 1230er Jahre sind us em [[Bleniotal|Bleniotaal]] und andere süüdliche [[Alpen|Alpetääler]] äändlichi Bünd bekannt. Me cha drum vermuete, dass Uri, Schwyz und Nidwalde (vilicht au Obwalde) i de gliiche Ziit, d.&nbsp;h. i de Mitti vom 13. Jahrhundert, en Bund gschlosse händ, wien das üblich gsi isch. S psundere isch, das das Bündnis bis hüt beschtaat, wärend anderi, äändlichi Bünd sich nach e paar Jahrzähnt uufglööst händ. == Anderi Bundesbrief == Bevor mä im 19. Jahrhundert aagfange hät, de Bundesbrief vo 1291 als Gründigsuurkund vo de Eidgenosseschaft z handle, isch mäischtens 1307 als Datum für de [[Rütlischwur]] aagnoo worde, und als Aafang vo de Eidgenosseschaft hät me de [[Bund von Brunnen|Bund vo Brunne]] vo 1315 aaglueged ghaa. En eltere Bundesbriäf stammt übrigens us em Jahr 1243. Dä Bund isch zwüschet de [[Stadt|Stedt]] [[Bern|Bärn]] und [[Freiburg|Friburg]] abgschlosse worde. S [[Bundesbriefmuseum]] z [[Schwyz (Gemeinde)|Schwyz]] bewahrt näben em Bundesbrief vo 1291 alli wiitere Bundesbrief vo der [[Alte Eidgenossenschaft|Alten Eidgenosseschaft]] uf: * 1315: dr [[Bund von Brunnen|Bundesbrief vo 1315]] zwüschen Uri, Schwyz und Unterwalde vom 9. Dezämber 1315 * 1332: dr Bündnisvertrag vo der Stadt [[Luzern|Luzärn]] mit de Länder Uri, Schwyz und Unterwalde * 1352: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Glarus|Glarus]] * 1352: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Zug (Stadt)|Zug]] * 1451: dr Schutz- und Schirmvertrag vo der [[Fürstabtei St. Gallen|Abtei Sanggalle]] mit de Stedt [[Zürich|Züri]] und Luzärn und de Länder Schwyz und Glarus * 1454: s Ewige Burg- und Landrächt vo der Stadt [[St. Gallen|Sanggalle]] mit de Stedt Züri, [[Bern|Bärn]] und Luzärn und de Länder Schwyz, Zug und Glarus * 1464: dr Schutzvertrag vo der Stadt [[Rapperswil SG|Rapperswil]] mit der Eidgenosseschaft * 1481: dr Bündnisvertrag mit den Städten [[Freiburg im Üechtland|Freiburg]] und [[Solothurn|Solodurn]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Basel]] * 1501: dr Bündnisvertrag mit der Stadt [[Schaffhausen|Schaffhuuse]] * 1513: dr Bündnisvertrag mit [[Kanton Appenzell|Appezäll]] == Lueg au == * [[Bund von Brunnen|Dr Bund vo Brunne]] == Weblink == * [[:la:s:Foedus pactum|Foedus pactum]] (latiinischs Wikisource) [[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft]] [[Kategorie:Schwyz (Gmaind)]] p3kqkhkgp4mhhfi3qvbmoxestl0jgms Jean Ziegler 0 6521 1089742 1085922 2026-10-22T19:03:32Z RomanDeckert 81225 /* Biografii */ Informatione zum Tod sowie Foto vom Grab iigfüegt 1089742 wikitext text/x-wiki [[Datei:Jean Ziegler.jpg|mini|Jean Ziegler]] De '''Jean Ziegler''' (* [[19. April]] [[1934]] als Hans Ziegler z [[Thun]], [[Schweiz|Schwiiz]]; [[Bürgerort|Burger]] vun [[Bern|Bärn]] un [[Genf|Gämf]]; † [[10. Juni]] [[2026]] z Gämf) isch e Schwiizer [[Soziologe|Soziolog]], [[Politiker]] un Sachbuechautor gsi. Er isch au [[UN-Sonderbotschafter]] fir s Recht uf Nahrung un Mitglid vun de UN-Task-Force fir humanitäri Hilf im [[Irak]] gsi. De Ziegler isch 1967–1983 un 1987–1999 [[Kanton Genf|Gämfer]] Abgordneter im [[Nationalrat (Schweiz)|Nationalrat]] fir d [[Sozialdemokratische Partei der Schweiz|Sozialdemokratisch Partei vo de Schwiiz]] gsi. De Ziegler het als e scharfzingiger [[Globalisierungskritik|Globalisierungkritiker]] gulte. Er het unter ondrem moniert, dass d [[Konzern]] [[juristische Person|jurischtischi Persone]] si derfe. Wege massiver Kritik on Schwyzer [[Kreditinstitut|Banke]] in sinem Buech ''Die Schweiz wäscht weißer'' isch er als „Landesverräter“ ogriffe un vu mehrere Inschtitute, zuem Teil erfolgrich, verklagt worre. Dr Prozess wege „Landesverrat“ het aber zue me [[Freispruch|Freyschpruch]] gfiert. == Biografii == De Jean Ziegler isch de Suhn vun eme ditschsprochige [[Protestantismus|protestantische]] Omtsrichter gsi. In sinem Schtudium vun de [[Rechtswissenschaften|Rechzswisseschafte]] isch er in dr [[Zofingia|Schwiizer Zofingerverein]] iitrette un het als iberzigter [[Antikommunismus|Antikommunischt]] gulte. Noch sine eigene Ussage isch er durich e zweijähriger [[Afrika]]-Ufenthalt als UN-Expert umittelbar noch dr Ermordung vum [[kongo]]lesische Schtaatschef [[Patrice Lumumba]] un noch em Elend, wu ner dert gsehne het, zue re radikale Ändrung vun sine Grunduffassunge kumme. [[Datei:GraveJeanZiegler-CimetiereDesRois RomanDeckert14102026.jpg|mini|Zieglers Grab mit em provisorische Grabchrüüz im Oktober 2026.]] De Ziegler het iberlegt, uf [[Kuba]] uszwandre. Aber noch sine eigene Ussage het em de [[Che Guevara]] gsait: „De Kopf vum Monschter isch hie. Hie isch dyn Platz, hie muesch kämpfe.“ De Ziegler isch in de Schwiiz bliibe, het vun do ab [[Soziologie|Soziologii]] schtudiert, isch vum Protestantismus zuem [[Römisch-Katholische Kirche|Katholizismus]] ibertrete un het statt dr [[Deutsche Sprache|ditsche]] d [[Französische Sprache|franzesisch Schproch]] brucht. De Ziegler isch persenlig mit em [[Jean-Paul Sartre]] un de [[Simone de Beauvoir]] befrindet gsi. De Che Guevara het er bi dem sinem Bsuech durich d Schwiiz begleitet. De Jean Ziegler isch bis zue siner Emeritierung im Mai 2002 Professor fir Soziologii on de [[Universität Genf|Universität Gämf]] gsi un ständiger Gaschtprofässer on de [[Sorbonne]] z [[Paris]]. In sine Sachbiecher het de Ziegler di historisch Rolle vun de Schwiiz mehfach kritisiert, unter ondrem wege ihrem Verhalte in de [[Zeit des Nationalsozialismus|Nazizyt]]. Er het de politisch un wirtschaftlig Verantwortlige in dene Johr vorgworfe, durich de Ware- un Kapitalverkehr mit Nazidytschland iber [[Geldwäsche|Geldwäsch]] un Hondel mit [[Gold]] de [[Zweiter Weltkrieg|Zweit Weltkrieg]] verlängert z ho. Er het aber au d [[Sowjetunion]] fir de Imarsch in [[Afghanistan]] kritisiert. Dr Ziegler isch unter ondrem Mitglid vun dr UN-Task-Force fir humanitäri Hilf im Irak gsi. De Ziegler isch am 10. Juni 2026 z Gämf im Alter vo 92 Jahr<ref>https://www.srf.ch/news/schweiz/systemkritiker-und-soziologe-jean-ziegler-ist-tot</ref> a de Folge vonere [[Parkinson-Krankheit|Parkinson-Chrankheit]] gstorbe.<ref>https://www.zeit.de/gesellschaft/2026-06/jean-ziegler-tot-schweiz-soziologe-un</ref> Er het sini letschti Rueschtätte uf em [[Cimetière des Rois]] gfunde, wo als [[Pantheon|Panthéon]] vo Gämf gilt.<ref>https://www.tdg.ch/jean-ziegler-geneve-fait-ses-adieux-au-militant-revolutionnaire-548139147750</ref> == Zitat == * ''De Tod zwingt uns zur Bilanz. Syne einzig Iberwindung isch d Iberzigung, dass mir om End sage kinne: I hab mit ondre zomme winigschtens so viil verändert, dass meh Sinn in d Welt kumme isch, meh Briederligkeit un meh Liebi. Nur des konn de Sinn vum Lebe si. Wege dem mien mir hondle.'' (us: Die Lebenden und der Tod) * ''De Hunger bringt weltwit ugfähr 100.000 Mensche jede Tag um. Kum eber schpricht iber der [[Völkermord|Velkermord]], vun ere Abhilf gonz z schwiige. Vor dem Hintergrund un bi dem vum zigellose [[Neoliberalismus]] vum [[Finanzmarkt|Finanzmärik]] entlarvt sich des Gschwätz vu de Mächtige vun christlige Wert, vun [[Solidarität]] un [[Gerechtigkeit|Grechtigkeit]] als puri Heychelei.'' * ''I hab mir gschwore, nie wider, au nit zuefällig, uf dr Syt vu de Henker z schtoh.'' == Ehrige und Uuszeichnige == * Stevenson-Gedächtnispriis (1966)<ref name="3Sat">[http://www.3sat.de/3sat.php?http://www.3sat.de/specials/70960/index.html „Jean Ziegler - Reise gegen den Hunger “]{{Toter Link|url=http://www.3sat.de/3sat.php?http%3A%2F%2Fwww.3sat.de%2Fspecials%2F70960%2Findex.html |date=2019-06}}, 3sat, aagluegt am 17. März 2009</ref> * Bruno-Kreisky-Priis für s politisch Buech<ref name="3Sat" /> * Chevalier dans l'Ordre National des Arts et des Lettres (2000)<ref>[http://laetitiab.fr/site/spip.php?article4 „Jean Ziegler“] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://laetitiab.fr/site/spip.php?article4 |wayback=20090426095345}}, aagluegt am 17. März 2009</ref> * „Prix littéraire pour les droits de l'homme“ (2008)<ref>[http://www.lalibre.be/culture/livres/article/464786/jean-ziegler-recoit-le-prix-litteraire-des-droits-de-l-homme.html „Jean Ziegler reçoit le Prix littéraire des droits de l’homme “], lalibre.be, 3. Dezember 2008</ref> * Salzburger Landespriis für Zukumftsforschig (2008)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.salzburg.com/nwas/index.php?article=DText%2F4yj%2Awpbxmh73a3oblfrprft&img=&text=&mode=&section=stadt%20salzburg&channel=salzburg&sort= |wayback=20110817092720 |text=„Jean Ziegler erhält Landespreis für Zukunftsforschung“ |archiv-bot=2019-05-27 04:35:00 InternetArchiveBot}}, Salzburger Nachrichten, 20. November 2008</ref> * Ehredoktorwürd vo dr Universität Brüssel (2008/9)<ref name="ta.ch">[http://www.tagesanzeiger.ch/schweiz/standard/Dass-ich-hier-bin-ist-ein-reines-Wunder/story/10811361 „Dass ich hier bin, ist ein reines Wunder“], Tagesanzeiger, 17. März 2009</ref> * Ehredoktorwürd vo dr Universität Paris 8 Vincennes-Saint Denis (2009)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.righttofood.org/new/PDF/ZIEGLER.pdf |titel=Archivierte Kopie |zugriff=2010-04-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091006072221/http://www.righttofood.org/new/PDF/ZIEGLER.pdf |archiv-datum=2009-10-06}}</ref> * „Thunpriis“ vo dr Stadt Thun (2009)<ref name="ta.ch" /> == Werk (Uswahl)== * ''Der Hass auf den Westen. Wie sich die armen Völker gegen den wirtschaftlichen Weltkrieg wehren.'' Bertelsmann, September 2009, ISBN 3570011321 * ''Das Imperium der Schande. Der Kampf gegen Armut und Unterdrückung.'' Bertelsmann, 2005, ISBN 3570008789 * ''Die neuen Herrscher der Welt und ihre globalen Widersacher.'' Bertelsmann, München 2003, ISBN 3570006794 * ''Wie kommt der Hunger in die Welt? Ein Gespräch mit meinem Sohn.'' Bertelsmann, München 2002, ISBN 3570300595 * ''Wie herrlich, Schweizer zu sein.'' Goldmann 2002, ISBN 3442150035 * ''Die Lebenden und der Tod.'' 2000 * ''Die Barbaren kommen. Kapitalismus und organisiertes Verbrechen.'' Goldmann 1999, ISBN 3442150299 * ''Das Gold von Maniema.'' Knaus 1996, ISBN 3813500322 * ''Der Sieg der Besiegten. Unterdrückung und kultureller Widerstand.'' 1992, ISBN 3872943820 * ''Die Schweiz wäscht weißer. Die Finanzdrehscheibe des internationalen Verbrechens.'' Droemer Knaur 1992, ISBN 3426048574 * ''Genossen an der Macht. Von sozialistischen Idealen zur Staatsräson.'' Athenäum 1988, ISBN 3-610-08505-3 * ''Das Schweizer Imperium.'' rororo 1986, ISBN 3499174960 * ''Die Lebenden und der Tod.'' Ullstein 1986, ISBN 3548351549 * ''Gegen die Ordnung der Welt. Befreiungsbewegungen in Afrika und Lateinamerika.'' Hammer 1986, ISBN 3872942727 * ''Afrika: Die neue Kolonisation.'' Luchterhand 1980, ISBN 347288017-1, Titel vo dr Originaluusgab: Main basse sur l’Afrique, Éditions du Seuil, 1978 == Weblink == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20100609070122/http://www.righttofood.org/new/html/JeanZiegler.html Im Jean Ziegler si Site als UN-Sonderberichterstatter] * [https://web.archive.org/web/20051016054434/http://www.g26.ch/texte_jean_ziegler_00.html Jean Ziegler - Übersicht vo sine Text] * [https://web.archive.org/web/20050606123125/http://www.spoe.at/www/page_5964.html Interview mitm Jean Ziegler: "Diese Weltordnung tötet"] * [http://www.randomhouse.de/author/author.jsp?per=26739 Dr Autor und sini Büecher bi randomhouse.de (Verlagssite)] * [https://web.archive.org/web/20100409040956/http://www.workzeitung.ch/tiki-view_articles.php?topic=2 Im Jean Ziegler si zweiwüchentlichi Kolumne in dr Schwizer Gwerkschaftszitig "work"] * Die Zeit (47/2005): [https://web.archive.org/web/20080918222438/http://zeus.zeit.de/text/2005/47/Traum_2fZiegler ''Ich habe einen Traum'' - Jean Ziegler] '''Video''' * 2009 Live im Audimax Wien zue Bildigsprotescht [https://web.archive.org/web/20100327200619/http://www.ustream.tv/recorded/2633621#utm_campaign=www.facebook.com&utm_source=2633621&utm_medium=social] * 2008: zdf.de, Aspekte-Interview – [http://www.zdf.de/ZDFmediathek/content/858926?inPopup=true Jean Ziegler spricht über sein neues Buch "Der Hass auf den Westen".]{{Toter Link|date=2017-09 |bot=InternetArchiveBot |url=http://www.zdf.de/ZDFmediathek/content/858926?inPopup=true}} * [https://www.youtube.com/watch?v=sIJd1kuR2Ps Jean Ziegler: Pourquoi il faut détruire le capitalisme? Diffusé en direct le 14 juin 2019 Thinkerview] == Noowiis== <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|de|Jean_Ziegler|dütsch}} {{SORTIERUNG:Ziegler, Jean}} [[Kategorie:Schwiizer Nationalrot]] [[Kategorie:SP-Mitgliid]] [[Kategorie:Soziolog]] [[Kategorie:Autor vo Sachliteratur]] [[Kategorie:Maa]] cz44hhgz30nl8it4v7dy374db9ahdmb Pietro Axerio 0 24780 1089747 1089456 2026-10-23T11:53:00Z Freigut 8945 Hät z Tüütschland gwürkt, nöd z Itaalie. Aber äigetli isch er ekän Künschtler, sondern en Kunschthandwèèrcher. 1089747 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Alagnadeutsch|Walsertiitsch|Laindertitzschu}} [[Datei:Piaru van d’ Piazu.jpg|mini]] [[Datei:Pietro Axerio Bust Ristorante-Alpino Rima Valle Sermenza.jpg|mini|dar Pietro Axerio]] [[Datei:Margherita De Toma Bust Ristorante-Alpino Rima Valle Sermenza.jpg|mini|d Margherita De Toma]] [[Datei:Pietro Axerio tumb.jpg|mini]] '''Pietro Axerio''', im dourf ''Piaru van d’ Piazu'' g’nammte noh dam ourd wo sis hus ïst g’stande – garrod fum dourfplatz (''piazza'' i’ [[italienische Sprache|wailschu]]) – ïst [[1827]] in [[Rima San Giuseppe|Rimmu]] g’boure; noch fast junge ïst er z’ Chalon-sur-Sâone g’fore, wo er als jepser<ref>Stukkateur</ref> häd g’werchud. Disi chunst häd er darnoh van 1840 bis 1850 in [[Deutschland|Titzschland]], Schwede und Norwege verbressrud, wo er mid dam schwoger Antonio De Toma häd z’semmendg’werchud, deis wattu Margherita (Grete) häd er g’hobe g’mannud. Noh deir zit häd er z’ [[Berlin]] in dar Friedrichstrasse 243 an aig’ni g’sellschaft fïr d’erschaffung van chunstmarmor grundg’laidt. 1886 ïst er in Rimmu erwunde und häd d’ woul z’wegg’laidtni totickait da’ sehne g’loh. In Rimmu ïst er burgmaister g’si, er häd d’ erstu wasserrouri tuan z’ lekke und mid andri arimmerljite häd er sich bemieijt, umdas der woguweg täte van Rimask bis in Rimmu vïrsichfori. Er häd auch dan erste sitz ds museums Pietro Della Vedova tuan z’ buwwe, wo d’ werchi ds b’ruamte chunstlers sind g’si g’sammluti. Als selbstleirer häd er sich vile chunsttotickaitu ong’wandt: dam g’sang, dam holzschnitzwerch, dam g’mol mid der uppigu technik ds chunstmarmors. Er häd vil ''g’liadjie'' (Liader oder g’dichte) in [[Rimadeutsch|arimmertitzsch]] g’schribe, wo er sini liebi fïr sis land, sini sproch und sis ljit häd g’sunge. In sini g'dichte g'spirrt mu d' treicki<ref>Heimweh</ref> und d’ trurigi ds uswanderers oder ''dannamans,'' der sis land häd miasse verloh, um ''danna'' z'gehn, sich ds broud z’ g’wïnne. Er häd zwai fïr sini zit avangardistisch gasthofe in Rimmu loh buwwe und ïst dorum aine der vïrchemendu ds turismus im Tzseschrutol g’si. G’stourbe ïst er [[1905]] i’ Vrol ([[Varallo]]). Miat z’vil ïst im letsche hunderkjor auch sini sproch usg’stourbe, ober sini ''g’liadjie'' erlaubind nis, d’ siässi und d’hïbschi siner arimmertitzschu z’ bewundru:<br> <poem> ''Min liab Arimmu, ech muass dech verlohn,'' ''Dos tua’ mer im herz so weh!'' ''Du liabs ort, wo-n-ech so gera stohn,'' ''Walje’s Gatt, doss ech chema meh!'' ''Kumpfiata aju und attu'' ''Und alle Rimmaru ljit!'' ''Tiad far mech batu,'' ''Ech muass gohn so witt, so witt!'' ''All chend, dos in d’ Rimmu tia werda'' ''Miassind gohn in d’ framde gwennan eriun brod,'' ''Und flisseg aswos varberga,'' ''Om im oltar nid z’ljida nod!'' ''Darom walj’ech Gatt batu,'' ''Doss ar macha usser mech an brova mon,'' ''Und falgen, wos du schägt min attu:'' ''Mu miassat sporen, wann mu wellt aswos hon!'' ''Minen liaben toten, dos im fritthof stohn,'' ''Denen schäg ich au kumpfiata!'' ''Dei luagi mech van im hemmel on'' ''Und werde mech halfa hiata!'' ''Min liabun altattu und altaju,'' ''Ar hai’ mech so gera g’hoba!'' ''Dar liab Gatt hat so walje,'' ''Doss mu si so pfant, ach so pfant, vargroba!'' ''Kumpfiata bergo, kumpfiata tol,'' ''Kumpfiata mi liabu alle z’samd!'' ''Dank’ ihna alle z’ tuschem mol,'' ''Kumpfiata, du liabs land!'' </poem> __NOTOC__ == Fuessnote == <references/> == g’liadjie == * [[Text:Pietro Axerio|g’dichte vam Pietro Axerio]] in dr Alemannische Textsammlig (Wikisource). * [[Emil Balmer]]: ''Die Walser im Piemont.'' Bern 1949: ''Liabs Maitje'' S.&nbsp;153, ''Varrotni Liabe'' S.&nbsp;154, Sprichwörter S.&nbsp;160/162, ''In d’ Rimmu'' S.&nbsp;164, ''Myn liab Arimmu'' S.&nbsp;164–166, ''Beesche Nachborschaft'' S.&nbsp;166, ''Der laid Wentar'' S.&nbsp;166–170, ''Schlof, mys Chennje'' S.&nbsp;172&nbsp;f., Gebet&nbsp;S. 173. * ''Wänn ä Rimmo ëscht äs ächze; Beeschë Nächporschäft'' und ''Wäròòtne Ljiëbe.'' In: ''Walser Dialekte in Oberitalien in Text und Ton. Begleittexte zu den Sprechplatten des Phonogramm-Archivs der Universität Zürich.'' Bearbeitet von [[Fritz Gysling]] und [[Rudolf Hotzenköcherle]]. Huber, Frauenfeld 1952, S.&nbsp;18–22. * ''Wenn Ärrimmo escht äs ächtse.'' In: ''[http://dx.doi.org/10.5169/seals-114801 Hochzeitsbräuche aus Rima (Piemont).]'' In: ''Schweizerisches Archiv für Volkskunde'' 49, 1953, S.&nbsp;16–33. * ''Rima Wiegenlied.'' In: ''Wir Walser. Halbjahresschrift für Walsertum'' 1, Visp 1964. * ''Liabs Maitije …'' In: ''Ljetzan-Giazza,'' 5, Milano, 1968. * ''Schloof, mis henghie, schloof …'' In: ''Ljetzan-Giazza,'' 6, Milano 1968. == Literatur == * [[Emil Balmer]]: ''Die Walser im Piemont.'' [[A. Francke Verlag|Francke]], Bern 1949. * Pietro Cazzola: ''Piemontesi in Russia.'' In: ''Piemonte Vivo.'' 1970, 2: 16. * Casimiro Debiaggi: ''Dizionario degli artisti valsesiani dal secolo XIV al XX.'' Società conservazione opere arte monumenti Valsesia, Varallo 1968. * [[Paul Zinsli]]: ''Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien.'' Verlag Huber, Frauenfeld 1968. == Weblinks == * [https://www.marmoartificiale.com/gli-axerio-piazza/ ''Gli Axerio Piazza''] uf marmoartificiale.com. {{DEFAULTSORT:Axerio Piazza, Pietro}} [[Kategorie:Künschtler]] [[Kategorie:Gmeindspolitiker]] [[Kategorie:Autor uf Alemannisch]] [[Kategorie:Lyriker]] [[Kategorie:Walser]] [[Kategorie:Italiäner]] [[Kategorie:Maa]] elowl07rg14vr6p4fzi4ss3nluz2we2 Israel 0 24793 1089743 1088582 2026-10-22T21:28:43Z JayCubby 111353 ([[c:GR|GR]]) [[File:Herzl-balcony.jpg]] → [[File:Herzl on a balcony full.jpg]] full portrait, better quality 1089743 wikitext text/x-wiki {{Infobox Staat |NAME = <span style="font-size:1.4em;">'''מדינת ישראל''' '''Medinat Jisra'el'''</span> (hebr.)<br /> <span style="font-size:1.4em;">'''دولة إسرائيل''' '''Daulat Isrāʾīl'''</span> (arab.) '''Staat Israel''' |BILD-FLAGGE = Flag of Israel.svg |BILD-FLAGGE-RAHMEN = ja |BILD-WAPPEN = Emblem of Israel.svg |BILD-WAPPEN-BREITE = 100px |WAPPEN-OPT = Emblem |TEXT-FLAGGE = Fahne vo Israel |TEXT-WAPPEN = Wappe vo Israel |WAHLSPRUCH = |AMTSSPRACHE = [[Neuhebräisch]] (Ivrit), [[Arabisch]]<small></small> |HAUPTSTADT = [[Jerusalem]] |STAATSFORM = [[Parlamentarische Republik|Parlamentarischi Republik]] |REGIERUNGSSYSTEM = [[Parlamentarisches Regierungssystem|Parlamentarischi]] [[Repräsentative Demokratie|Demokratie]] |STAATSOBERHAUPT = {{#property:P35}} |REGIERUNGSCHEF = {{#property:P6}} |FLÄCHE = Kernland 22.380&nbsp;km²<br />bsetzti Gebiet 6.831 |EINWOHNER = 9.136.000 <small>inkl. Ost-Jerusalem und dr Golan-Distrikt; Fortschriibig Dezämber 2019</small><ref>Israelischs Zentralbüro für Statistik: [https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/413/11_19_413b.pdf בפתחה של שנת 2020 - יותר מ-1.9 מיליון תושבים במדינת ישראל] (PDF; 326&nbsp;kB), veröffentligt am 31. Dezämber 2019, abgrüeft am 8. Januar 2020.</ref><ref name="cbs.gov.il">Israelischs Zentralbüro für Statistik (CBS): [https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/doclib/2019/134/11_19_134b.pdf ''הודעה לתקשורת''] (PDF, Pressemitteilung), veröffentlight am 6. Mai 2019, abgrüeft am 6. Mai 2019.</ref>; 391.000 israelischi Siidler lääbe in Judäa und Samaria ([[Westjordanland]]) <small>(Schetzig 2016)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/we.html The World Factbook: West Bank]</ref></small> <small>([[:de:Liste von Staaten und Territorien nach Einwohnerzahl|96.]]/[[:de:Liste von Staaten und Territorien nach Einwohnerzahl|94.]])</small> |BEV-DICHTE = 410 |BIP = 2023<ref>{{Internetquelle |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |titel=Report for Selected Countries and Subjects |sprache=en |abruf=2023-05-20}}</ref> * $ 539 Milliarde <small>(29.)</small> * $ 533 Milliarde <small>(48.)</small> * $ 55.535 <small>(13.)</small> * $ 55.000 <small>(29.)</small> |BIP-ERWEITERT =* Total (nominal) * Total ([[Kaufkraftparität|KKP]]) * BIP/Einw. (nominal) * BIP/Einw. (KKP) |HDI = 0,919 <small> (22.) (2021) </small><ref>{{Literatur |Hrsg=[[Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen]] |Titel=Table: Human Development Index and its components |Sammelwerk=Human Development Report 2021/2022 |Verlag=United Nations Development Programme |Ort=New York |Datum=2022 |ISBN=978-92-1-001640-7 |Seiten=272 |Sprache=en |Online=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf#page=284 |Format=PDF |KBytes=}}</ref> |WÄHRUNG = 1 [[Neuer Israelischer Schekel|Noie Israelische Schekel]] (₪/NIS) = 100 Agorot |UNABHÄNGIGKEIT = [[14. Mai]] [[1948]] – 5. [[Ijjar]] [[Jüdischer Kalender|5708]] |NATIONALHYMNE = ''[[HaTikwa]]'' <small>(als.: „d Hoffnig“)</small><br />[[Datei:Hatikvah instrumental.ogg|noicon|120px]] |NATIONALFEIERTAG = 5. [[Jüdischer Kalender|Ijjar]] ([[Jom haAtzma'ut|Tag vo de Unabhänigikeit]]) |ZEITZONE = [[UTC+2]]<br /> [[UTC+3]] (Sommerzit) |KFZ-KENNZEICHEN = [[Kfz-Kennzeichen (Israel)|IL]] |ISO 3166 = [[ISO 3166-2:IL|IL]], ISR, 376 |INTERNET-TLD = [[.il]] |TELEFON-VORWAHL = +972 |ANMERKUNGEN = |BILD-LAGE = Israel on the globe (de-facto) (Europe centered).svg |BILD1 = Israel in its region (de-facto).svg }} {{Positionskarte+ | Israel | maptype=relief | width=330 | float=right | caption= | places= {{Positionskarte~ | Israel | position=7 | lat=31.779167 | long=35.223611 | region=IL | label='''[[Jerusalem]]'''}} {{Positionskarte~ | Israel | position=10 | lat=32.083333 | long=34.8 | region=IL | label=<small>[[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=32.816667 | long=34.983333 | region=IL | label=<small>[[Haifa]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=31.963231 | long=34.799129 | region=IL | label=<small>[[Rischon LeZion|Rischon&nbsp;LeZion]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=31.797778 | long=34.650278 | region=IL | label=<small>[[Aschdod]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=31.251161 | long=34.787792 | region=IL | label=<small>[[Be’er Scheva]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=31.068056 | long=35.033056 | region=IL | label=<small>[[Dimona]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=33.005833 | long=35.099722 | region=IL | label=<small>[[Naharija]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=6 | lat=32.703611 | long=35.296667 | region=IL | label=<small>[[Nazareth]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=32.445556 | long=34.907778 | region=IL | label=<small>[[Chadera]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=9 | lat=32.333333 | long=34.85 | region=IL | label=<small>[[Netanja]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=2 | lat=32.083611 | long=34.883333 | region=IL | label=<small>[[Petach Tikwa]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=6 | lat=29.55 | long=34.95 | region=IL | label=<small>[[Eilat]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=32.992 | long=35.691 | region=IL | label=<small>[[Katzrin]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=30.608 | long=34.803 | region=IL | label=<small>[[Mitzpe Ramon]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=32.9132972 | long=35.2989972 | region=IL | label=<small>[[Karmi’el]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=2 | lat=31.5166667 | long=34.5833333 | region=IL | label=<small>[[Sderot]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=2 | lat=31.2602 | long=35.2137 | region=IL | label=<small>[[Arad (Israel)|Arad]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=6 | lat=33.2727778 | long=35.6236111 | region=IL | label=<small>[[Ghadschar]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=33 | X=60 | position=6 | label=<small>[[Westjordanland|<span style="color:#646464">West-<br />jordanland</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=48 | X=25 | position=6 | label=<small>[[Gazastreifen|<span style="color:#646464">Gazastreife</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=12 | X=82 | position=6 | label=<small>[[Golanhöhen|<span style="color:#646464">Golanhöhe</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=65 | X=80 | position=6 | label=[[Jordanien|<span style="color:#646464">'''JORDANIE'''</span>]]}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=75 | X=20 | position=6 | label=[[Ägypten|<span style="color:#646464">'''ÄGYPTE'''</span>]]}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=0 | X=70 | position=6 | label=[[Libanon|<span style="color:#646464">'''LIBANON'''</span>]]}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=8 | X=92 | position=6 | label=[[Syrien|<span style="color:#646464">'''SYRIE'''</span>]]}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=5 | X=12 | position=6 | label=[[Mittelmeer|<span style="color:#2A6DB5">'''''MITTLMEER'''''</span>]]}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=15 | X=12 | position=6 | label=<small>[[Levantinisches Meer|<span style="color:#2A6DB5">'''''LEVANTINISCHS MEER'''''</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=100 | X=24 | position=2 | label=<small>[[Rotes Meer|<span style="color:#2A6DB5">'''''ROTS&nbsp;MEER'''''</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=43 | X=68 | position=6 | label=<small>[[Totes Meer|<span style="color:#2A6DB5">''Totes<br />Meer''</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | Y=14 | X=72 | position=6 | label=<small>[[See Genezareth|<span style="color:#2A6DB5">''See Genezareth''</span>]]</small>}} {{Positionskarte~ | Israel | position=4 | lat=33.414167 | long=35.857222 | region=SY | mark=RedMountain.svg | marksize=12 | label=<small>[[Hermon]]</small>}} }} '''Israel''' ({{heS|{{Audio|He-Medinat Israel.ogg|'''מדינת ישראל'''}}}} ''Medinat Jisra'el'', {{arS|دولة إسرائيل|d=Daulat Isrāʾīl}}) isch en Staat in [[Asien|Vorderasie]] a de südöstliche [[Mittelmeer]]chüste, wo a de [[Libanon]], [[Syrien|Syrie]], [[Jordanien|Jordanie]], as [[Westjordanland]], [[Ägypten|Ägypte]] und de [[Gazastreifen|Gazastreife]] gränzt. Israel isch en [[Juden|jüdische]], freiheitlich-demokratische Rächtsstaat. D Hauptstadt isch [[Jerusalem]]. Administrativ isch s Land i sächs Bezirk iitäilt. Völkerrächtlich isch Israel dur e Resolution vo de Generalversammlig vo de [[Vereinte Nationen|Vereinte Natione]] us em Jahr 1947 legitimiert und isch nach m Ändi vom britische Mandat über [[Palästina]] am 14. Mai 1948 als repräsentativi Demokratie mit eme parlamentarische Regierigssystem proklamiert worde. De Ministerpräsident dient als Regierigschef und d [[Knesset]] als Eichammereparlamänt. D Politik und d Geschicht vo Israel sind dur de [[Nahostkonflikt]] bestimmt, wo bis hüt nit glööst isch. Israel ghört zu de dichter besidlete Länder vo Asie und isch de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude d Bevölkerigsmehrheit bilde. Di israelischi Bevölkerig wird uf über 9,1 Millione Mänsche gschätzt (Stand 2019), drvo si öbbe 6,7 Mio. Jude (74,2 %), 1,9 Mio. nitjüdischi Araber (20,9 %) und e baar witeri Minderheite, wo traditionell im Land dehäim si, wie christligi Aramäer, Samaritaner, Armenier, Tscherkesse und Roma. Di jüdischi Bevölkerig bestaht unter anderem us [[Aschkenasim]], [[Misrachim]], [[Sephardim]], [[Geschichte des Judentums im Jemen|jemenitische Jude]] und [[Beta Israel|äthiopische Jude]]. Die meiste arabische Israeli sind sesshafti Muslim, es git aber au en gringe Anteil vo [[Beduinen|Beduine]], [[Christ|Christe]] und [[Drusen|Druse]]. Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewärber us Afrika. Israel isch en [[Industrie|Industriistaat]] und Mitgliid vo de [[Organisation für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung|OECD]]. Mit sim Bruttoinlandprodukt isch es di 41-grössti Volkswirtschaft uf de Wält (Stand 2013). Israel hät de höchsti Läbesstandard im Nöche Oschte und de dritthöchsti in Asie.<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Angabe vom ''Human Development indices''], dem Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen. Abgrüeft am 4. November 2010.</ref> D Läbeserwärtig isch äini vo de höchste uf de Wält. Israel hät die stärchst Armee im Nöche Oste und es wird aagnoo, dass es en Atommacht isch. == Name == [[Datei:Merenptah Israel Stele Cairo.jpg|thumb|top|text-unten|oben|links|D ägyptischi Merenptah-Stele – d ältesti Beleg für s Wort „Israel“]] De ältesti Beleg für s Wort „Israel“ isch di ägyptischi Merenptah-Stele, wo sich hüt im Ägyptische Museum vo [[Kairo]] befindet. Si beschribt en Fäldzug vo de [[Ägypten|Ägypter]] gäge s Volk Israel im Land [[Kanaan]] und wird ufs Jahr 1211 v. Chr. datiert. D Volksetymologii vom [[Altes Testament|Alte Testament]] dütet „Israel“ als „Gottesstriter“ ({{B|Gen|32|29}}). De [[Jakob (Patriarch)|Jakob]] hät de neui Name übercho, nachdäm er mit eme gheimnisvolle Gägner grunge hät. Sini Nachkomme, di zwölf Stämm, werded drum als „Chinder vo Israel“, „[[Israeliten|Israelite]]“ oder churz „Israel“ bezeichnet. De Name entspricht enere wit verbreitete [[Semiten|semitische]] Namensform, wo es Verb im Imperfekt und s theophore Elemänt [[El (Gott)|El]] als Subjekt enthaltet. De offizielli Name vo Israel isch Staat Israel ''Medinat Jisra'el''. Anderi Namensvorschleeg für de neui Staat sind [[Eretz Israel]], [[Zion]], [[Judäa]] und Neu Judäa gsi.<br /> == Geographi == Israel ligt uf enere Landbrugg zwüsche Asie und Afrika am östliche Rand vom [[Mittelmeer]]. Demit zellt s geographisch zu [[Asien|Vorderasie]], geologisch aber zu [[Afrika]], wil s uf de afrikanische Kontinentalplatte ligt. Im Oschte ligt di Arabischi Platte und d Gränze dezue bildet s Jordanland, wo en Teil vom Grosse Afrikanische Grabebruch isch. Im Norde gränzt Israel a de [[Libanon]], im Nordoste a [[Syrien|Syrie]], im Oste as [[Westjordanland]] und [[Jordanien|Jordanie]], im Südweste a de Gazastreife und [[Ägypten|Ägypte]] und im Süde as [[Rotes Meer|Rote Meer]]. Im Weschte chunt Israel as Middelmeer; s Land het e Küschtelengi vo 273 Kilometer. S Meer isch für Israel wäge dr Fischerei und em Handel, zum Trinkwasser härzstelle und wäge de grosse Ärdgasresärve wichtig.<ref>Moisés Naim: [http://www.slate.fr/story/115483/ressources-mediterranee ''Ce que cachent les richesses pétrolière et gazière de la Méditerranée''] uf slate.fr</ref> === Flächi === S Gebiet vo Israel innerhalb vo de sogenannte [[Grüne Linie|Grüene Linie]], de Waffestillstandslinie vo 1949, betreit 20.991&nbsp;km², devo sind 20.551&nbsp;km² Land und 440&nbsp;km² Wasser.<ref name="CIAFactbook" /> Das entspricht öppe de Grössi vo [[Hessen|Hesse]]. Dur s Jerusalemgsetz 1980 und d Annexion vo de [[Golanhöhen|Golanhöchi]] 1981 hät Israel e Flächi von 22.380&nbsp;km² und isch demit öpe doppelt so gross wie de Libanon. I de Längi misst s Land vom Norde bis Süde 470&nbsp;km. A sinere breiteste Stell misst s Land 135&nbsp;km, a de schmalste nur öppe 15&nbsp;km. D Gebiet, wo Israel im [[Sechstagekrieg|Sächstagechrieg]] 1967 eroberet hät, händ e Flächi vo über 67.000&nbsp;km², wobi rund 60.000&nbsp;km² uf d [[Sinai-Halbinsel]] entfalle, wo 1982 a Ägypte zrugggäh worde isch. D Flächi vom Golan, wo vo Israel ''de facto'' annektiert worde isch, betreit 1150&nbsp;km², die vo [[Jerusalem|Oschtjerusalem]] und de Umgäbig 70&nbsp;km². S [[Westjordanland]], wo in Israel amtlich Judäa und Samaria gheisst, umfasst 5879&nbsp;km², devo sind 220&nbsp;km² Wasser, und de [[Gazastreifen|Gazastreife]] misst 360&nbsp;km².<ref name="CIAFactbook">{{Internetquelle |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |titel=The World Factbook: Israel |hrsg=CIA |sprache=en |zugriff=5. Juli 2012}}</ref> === Landschaft === [[Datei:Sea of Galilee 2008.JPG|miniatur|[[See Genezareth]]]] [[Datei:PikiWiki Israel 15276 Mount Meron.JPG|miniatur|D [[Har Meron]] in Galiläa]] [[Datei:DeadSea01 ST 04.jpg|miniatur|S [[Totes Meer|Tote Meer]]]] [[Datei:PikiWiki Israel 8801 Plants of Israel.jpg|miniatur|E Dattelpalme in de [[Arava]]]] [[Datei:Views of Makhtesh Ramon from Mitzpe Ramon2.jpg|miniatur|Dr [[Erosionskrater]] [[Machtesch Ramon]] im Negev]] Israel wird i vier Regione iteilt: D Mittelmeerküste, d Hügellandschaft im Zentrum, s Jordantal und d [[Negev]]-Wüesti. S [[Totes Meer|Tote Meer]] isch mit {{Höhe|-418}} de niedrigsti Punkt vo Israel und vo de Erde, de höchsti Punkt vom Land isch de Berg [[Hermon]] mit ere Höchi vo {{Höhe|2248}}. D Küsteäbeni verlauft vo de libanesische Gränze bis nach Gaza im Süde. Si wird nur vom [[Karmel (Gebirge)|Karmelkap]] i de Bucht vo [[Haifa]] unterbroche. Um Gaza isch sie öpe 40&nbsp;km breit, wird gäge Norde immer schmaler und hät a de libanesische Gränze nur no e Breiti vo föif Kilometer. Si isch fruchtbar und wird für de Aabau vo [[Wein|Wi]] und [[Zitrusfrucht|Zitrusfrücht]] gnützt. De Teil, wo am dichteste bevölkeret isch, zwüsche [[Tel Aviv]] und Haifa, heisst Scharonebeni. D Ebeni wird vo es baar churze Flüss durzoge. Nur zwei vo dene, de Jarkon und de Kischon, füeret ganzjährig Wasser. Östlich vo de Küste, im Zentrum vom Land, dued sich e Hügellandschaft aschlüsse. Im Norde liget d Berge und d Hügel vom obere und undere Galiläa, witer im Süde schlüsset sich im politisch umstrittene Westjordanland d Hügel vom biblische Samaria mit ihre fruchtbare Täler a, wo südlich vo Jerusalem vom judäische Bergland mit sinere rächt unfruchtbare Hügel abgelöst werdet. S Hügelland ligt im Durchschnitt 610 Meter über em Meeresspiegel und erreicht in Galiläa mit em Berg Meron (1208&nbsp;m) sin höchste Punkt. Vili Täler durchschnidet d Landschaft in Oscht-West-Richtig. Das grösste isch d Jesreelebeni (biblisch als Tal Esdrelon bezeichnet), wo sich vo Haifa us 48&nbsp;km in südöstlicher Richtig bis zum Jordantal erstreckt. Si isch a ihrere breiteste Stell 19&nbsp;km wit. Östlich vo de Hügellandschaft ligt s Jordantal, wo en churze Abschnitt vom 6500&nbsp;km lange Grosse Afrikanische Grabebruch bildet. De Jordan isch mit 322&nbsp;km de längsti Fluss vo Israel und wird us de Quellflüss [[Dan (Fluss)|Dan]], [[Banyas|Banijas]] und [[Hazbani]] im Norde gspiist. De Jordan flüsst südlich dur d Huleebeni i de [[See Genezareth]] ({{heS|ים כנרת|Jam Kineret}}). De See hät e Flächi vo 165&nbsp;km² und ligt öppe uf {{Höhe|-213}}. Mit em Volume vo drü Kubikkilometer isch er s wichtigste Wasserreservoir vom ''National Water Carrier''. De Jordan flüsst im Süde usem See Genezareth und ändet schliesslich im [[Totes Meer|Tote Meer]], wo en extrem salzhaltige und abflusslose See isch. De [[Negev]], was uf Hebräisch «Südland» heisst, isch e Wüeschti mit dr Flächi vo ca. 12.000&nbsp;km². Er macht also meh als d Hälfti vo dr Landflächi vo Israel us. Geographisch ghört er zur [[Sinai-Halbinsel|Sinai]]-Wüeschti. D Wüeschteregion fangt im Norde öppe uf de Höchi vo [[Be’er Scheva]], dr gröschte Stadt i däm Landesdeil, aa und ended bi [[Eilat]], de südlichschte Stadt vo Israel. D [[Arava]]-Sänki bilded d Gränze zu Jordanie. Dr höchscht Bärg vom Negev isch dr Har Ramon mit ere Höchi vo 1035 m. === Klima === [[Datei:The Knesset in winter.jpg|miniatur|Schnee in Jerusalem]] Israel hät e milds Klima, wo sich dur sehr vil Sunneschin uszeichnet; Räge dued nur i de Mönet [[November|Novämber]] bis [[April]] falle. De Gesamtniiderschlag im Jahr betreit 500–750&nbsp;mm im Norde und ungfähr 30&nbsp;mm i de südliche Wüestegebiet. Regional variiered di klimatische Bedingige beträchtlich: heissi, füechti Summer und mildi, nassi Winter i de Küstenebeni, trocheni, aagnehm warmi Summer und määssig kalti Winter mit Räge und glägentlichem Schneefall i de gebirgige Gebiet, heissi, trocheni Summer und mildi Winter im Jordantal und es ganzjährigs halbtrochns Klima mit warme bis heisse Täg und chüele Nächt im Süde. <gallery> Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagramm vo Be’er Scheva Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagramm vo Eilat Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagramm vo Haifa Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagramm vo Tel Aviv </gallery> == Gschicht == === Vorgschicht === ==== Urgschicht ==== D Urgeschicht vo Israel duuret vo de älteste mänschliche Spure bis a de Aafang von ere breitere schriftliche Überliferig. Es paar Verträter vom [[Homo erectus]] händ Afrika vor rund zwei Millione Jahr verlah. Die älteste Spure in Israel, wo als gsicheret gälted, lönd sich uf 1,4 Millione Jahr datiere und sind südlich vom [[See Genezareth]] uf israelischem und uf [[Jordanien|jordanischem]] Gebiet entdeckt worde. Witeri Wanderigswälle sind vor öppe 600.000 Jahr passiert. Vor mindestens 250.000 Jahr händ de [[Neandertaler]] und de [[Archaischer Homo sapiens|archaischi Homo sapiens]] döt gläbt. De gilt als direkte Vorfahr vom hütige Mänsch und hät vor 110.000 Jahr da gläbt. Doch vor 80.000 Jahr sinds wider us Israel verschwunde, vor 50.000 Jahr aber döt wider uftaucht. Vor 45.000 bis 28.000 Jahr isch defür de Neandertaler komplett verschwunde. Im [[Jordan]]tal isch glichzitig vor 70.000 Jahr en 200&nbsp;km lange, 2000&nbsp;km² grosse See, wo bis 12.000 v. Chr. existiert hät, enstande. D Mänsche händ nachdem vor allem döt gläbt. Um 18.000 v. Chr. sind dänn die erste Läbensmittel wie [[Gerste]] apflanzt worde. I dr spoote [[Altsteinzeit|Altsteizyt]] sind um 12.000 v. Chr. die erste Hüser us Lehm baut und um 11.000 v. Chr. isch [[Getreide]] apflanzt worde. Mer hät au Höhlezeichnige entdeckt, wo die ältiste z Asie sind. I de Epoche zwüsched 9500 und 8800 v. Chr. isch zwar Landbau betribe worde, doch d Härstellig vo [[Keramik|Tongfäss]] isch nonig bekannt gsi. De wichtigsti Fundort isch dr ''Tell es Sultan'' bi [[Jericho]],<ref>Jürgen Bischoff: ''Das älteste Dorf der Welt.'' in GEO Heft 1/2008 S. 164</ref> wo die ältischti Stadt vo Israel isch.<ref>Dirk Husemann: {{Webarchiv|url=http://www.bild-der-wissenschaft.de/bdw/bdwlive/heftarchiv/index2.php?object_id=33118624 |wayback=20161207221021 |text=''Tell Brak – Die älteste Stadt der Welt.'' |archiv-bot=2019-02-14 07:19:51 InternetArchiveBot}} In: ''Bild der Wissenschaft,'' Heft 10/2012, S. 74</ref> Um 7000 v. Chr händ sich s Klima und d Wohnbedingige veschlächtert. Spöter hät e [[Bronzezeit|bronzezitlichi]] Epoche aagfange, wo als „früehurban“ bezeichnet wird, und es sind Handelsbeziehige mit Ägypte entstande. Dur d Bekanntheit vo de Region hät s antike Ägypte versuecht, d Region z erobere. Das isch nie ganz groote. Um 3000 v. Chr. händ die erste Hebräer döt gläbt. ==== Antiki Zyt ==== Die erste archäologisch nachgwiisene Spure von enere ''früeh-'' oder ''protoisraelitische'' Besidlig vo de [[Palästina (Region)|Region Palästina]] gönd uf d Zit zwüsched em 12. und em 11. Jahrhundert v.&nbsp;Chr. zrugg. Jerusalem isch nach de biblische Überlieferig öppe 1000 v.&nbsp;Chr. als Hauptstadt vom [[David (Israel)|David]] sim [[Königreich Israel|Königriich]] gründet worde; das isch nach em Tod vo sim Thronfolger [[Salomo]] i zwei Riich zerbroche. S [[Nordreich Israel|Nordriich Israel]] isch 722&nbsp;v.&nbsp;Chr. im Kampf gäge d [[Assyrer]] untergange, s [[Juda (Reich)|Südriich Juda]] isch 587&nbsp;v.&nbsp;Chr. vo [[Babylon]] eroberet worde. S Land isch spöter Teil vom [[Persien|Perserriich]] worde. [[Datei:Rom, Titusbogen, Triumphzug.jpg|mini|links|Schätz us em Jerusalemer Tämpel, drunter au d [[Menorah]], werdet nach de Belagerig vo Jerusalem im jüdische Chrieg nach [[Rom]] bracht (Darstellig uf de Innesite vom Titusboge z Rom)]] De Ufstand vo de [[Makkabäer]] 165&nbsp;v.&nbsp;Chr. hät Israel no eimal für öppe 100 Jahre staatlichi Unabhängigkeit bracht. 63&nbsp;v.&nbsp;Chr. hät mit dr Eroberig vo Palästina und vom Nabatäerriich under em [[Gnaeus Pompeius Magnus|Pompeius]] d Zit vo de [[Römisches Reich|römische]] Oberherrschaft aagfange. D Römer händ s Gebiet a dr Levante i zwei Provinze ufteilt: [[Syria]] im Norde, [[Judäa]] im Süde. D Sinaihalbinsle mid dr Negevwüeschti isch i dr Provinz [[Arabia]] gsi. Di römischi Hauptstadt vo Judäa isch [[Caesarea Maritima]] am Mittelmeer gsi. Dr Name vo dere Landschaft chunt vom alte Riich vo Juda här. Im [[Jüdischer Krieg|Jüdische Chrieg]], wo im Johr 66&nbsp;n.&nbsp;Chr. agfange het, isch 70&nbsp;n.&nbsp;Chr. Jerusalem vo de Römer eroberet und de [[Jerusalemer Tempel|Jerusalemer Tämpel]] fasch vollständig zerstört worde; nur di weschtlechi Muur isch blibe stoo, wo für d Jude hüt als ''[[Klagemauer|Chlaagmuur]]'' grossi Bedütig het. De letschti jüdischi Ufstand in Israel gäge die römischi Herrschaft isch 135&nbsp;n.&nbsp;Chr. nidergschlage worde. Dr Chrieg isch erscht verby gsi, wo d Römer d Feschtig Masada uf emene Bärg im Jordantal, bim Tote Meer, eroberet händ. Über d Gschicht vom Chrieg und vo dr Belagerig vo Masada dur di [[Legio X Fretensis|10. römische Legion]] weiss me Bscheid dank em Gschichtsbuech ''«Bellum Iudaicum»'' vom [[Flavius Josephus]]. Masada isch sit 1966 e Nationalpark und isch i dr Lischte vom [[Weltkulturerbe|Wältkulturerb]] vo dr [[UNESCO]].<ref>Yigael Yadin: ''Masada.'' London 1966 (uf düütsch: Hamburg 1967)</ref><ref>''Masada: the Yigael Yadin excavations 1963–1965, final reports.'' Jerusalem 1989 ff.</ref> Nach em bluetige Ändi vom Chrieg, wo vermuetli me als e Million Jude s Läbe verlore händ und vil als Sklave verschleppt worde sind, sind vil vo de reschtleche Jude i anderi Länder gange i d [[Jüdische Diaspora|Diaspora]]. Mid dr Zyt händ si sech über die ganzi antiki Wält verstreut. S Land Judäa isch sitdäm „Palästina“ gnännt worde. De Name hät d Region uf Erlass vom Kaiser [[Hadrian (Kaiser)|Hadrian]] übercho. ==== Entwicklig bis zum 20. Jahrhundert ==== Im Zug vo de [[Islamische Expansion]] isch s Gebiet, wo bis det [[Byzantinisches Reich|byzantinisch]] gsi isch, im Joor 636 under [[Araber|arabischi]] Herrschaft grate. Sit dere Zit isch Palästina mehrheitlich vo Araber bewohnt gsi. D [[Kreuzzug|Chrüzfahrer]] händ s Land eroberet und vo 1099 bis 1291 s „Latiinische [[Königreich Jerusalem|Königriich Jerusalem]]“ errichdet. Vo 1517 bis 1917 hät s zum [[Osmanisches Reich|osmanische Riich]] ghöört. Während dere Herrschaft isch Palästina nur dünn bevölkert gsi und isch i drü Regione teilt gsi.<ref>Instruktiv dezue isch de Reisebricht vom Mark Twain ''Die Arglosen im Ausland'' vo 1867.</ref> [[Datei:Herzl on a balcony full.jpg|mini|hochkant|De [[Theodor Herzl]] z Basel, 1897]] Um 1880 sind die erste Jude und einigi Araber in Palästina igwanderet. De [[Theodor Herzl]], wo als de Begründer vom politische [[Zionismus]] gältet, hät 1897 de ersti [[Zionistenkongress|Zionistekongräss]] z [[Basel]] organisiert und hät bi dere Glägeheit i sim Tagebuech gschriibe: „In Basel habe ich den Judenstaat gegründet… Vielleicht in fünf Jahren, jedenfalls in fünfzig wird es Jeder einsehen.“ Nach Aagabe vo de „Jewish Colonization Association“ händ im Jahr 1898 5.200 Jude in Palästina i landwirtschaftliche Mustersidlige gläbt.<ref>''Altneuland.'' Berlin 1.1904,11, S. 339.</ref>. 1909 isch [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]] gründet worde, die ersti moderni jüdischi Stadt in Palästina.<ref>[[Theodor Herzl]]: ''Tagebücher 1895–1904'', Band 1, Berlin 1922, S,318f</ref><ref>Isaak Markus Jost in: Ismar Schorsch: ''From Text to Context: the Turn to History in Modern Judaism'', Hannover 1994, S. 238.</ref> ==== Mandatszit und Teilig ==== Dur de Siig vo de Brite im [[Erster Weltkrieg|Erste Wältchrieg]] isch 1917 d osmanischi Herrschaft über Palestina beendet worde. Im Aschluss a d Konferenz vo Sanremo 1920 hät de [[Völkerbund|Völcherbund]] 1922 em [[Vereinigtes Königreich|Vereinigte Königriich]] s [[Mandat für Palästina]] übertreit. Im Juli 1922 händ d Brite Palästina i zwei Verwaltigsbezirk, Palästina und Transjordanie, teilt. Währed de britische Herrschaft sind vili Jude igwanderet. Zwüsche 1924 und 1932 isch die vierti Iwanderigswälle choo und die föifti zwüsche 1933 bis 1939. [[Datei:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|links|mini|hochkant|Jüdischi Sidlige 1947]] [[Datei:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|mini|hochkant|De Teiligsplan vo de UN vo 1947]] 1937 hät di britischi [[Peel-Kommission]] en erste Teiligsplan vorgschlage. Will d Jude a de Küstegebiet und in Galiläa d Bevölkerigsmehrheit usgmacht händ, wäred die Gebiet Täil vom jüdische Staat worde. De Plan isch aber gschiteret, wil d Araber ihn abglehnt händ. Währed em [[Zweiter Weltkrieg|Zweite Wältchrieg]] händ die Dütsche plant, Palästina z erobere, d Brite z vertriibe und d Jude uszrotte.<ref>Klaus-Michael Mallmann, Martin Cüppers: ''Halbmond und Hakenkreuz. Das Dritte Reich, die Araber und Palästina.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-19729-1.</ref> Im Jahr 1946 isch Transjordanie unabhängig worde. Am 29. November 1947 hät d Generalversammlig vo de [[Vereinte Nationen|Vereinte Natione]] mit ere Zweidrittelmehrheit für de [[UN-Teilungsplan für Palästina|UN-Teiligsplan für Palästina]] gschtimmt. De hät sölle s Gebiet i en jüdische und en arabische Staat iteile, wobi de Grossruum [[Jerusalem]] under internationali Kontrolle gschtellt worde wär. D Jude und vor allem die Überläbende vom [[Holocaust]] händ em Plan zuegschtimmt, für dass si ändlich en äigene Staat ha würded. D Araber hingäge händ en aber abglehnt. === Gründig vom Staat Israel === [[Datei:Declaration of State of Israel 1948.jpg|mini|D [[David Ben Gurion]] proklamiert am 14. Mai 1948 de Staat Israel]] Da s britische Mandat für Palästina am 14. Mai 1948, eme Fritig, z Nacht am Zwölfi hät sölle ände, hät sich de Jüdischi Nationalrat im [[Tel Aviv Museum of Art|Stadtmuseum]] vo Tel Aviv am vieri am Namittag no vor em Sunnenuntergang und eso vor em Aafang vom [[Sabbat]], versammlet. Unter em Porträt vom Begründer vo de zionistische Bewegig, vom Theodor Herzl, hät de [[David Ben Gurion]] i de [[Israelische Unabhängigkeitserklärung|Unabhängigkeitserklärig]] ''„ufgrund vom natürliche und historische Rächt vom jüdische Volk und ufgrund vom Beschluss vo dr UNO-Vollversammlig“'' d Errichtig vom Staat Israel verchündet. Ölf Minute spöter händ die [[USA|Vereinigte Staate vo Amerika]] de neui Staat anerchännt, d [[Sowjetunion]] isch am 16. Mai gfolgt. De Jahrestag vo de Staatsgründig, [[Jom haAtzma'ut]], wird nach em [[Jüdischer Kalender|jüdische Kaländer]] am 5. [[Ijjar]] (öppe zwüsched em 20. April und em 20. Mai nach em [[Gregorianischer Kalender|gregorianische Kaländer]]) gfiiret. === Nach de Unabhängigkeit === ==== De israelischi Unabhängigkeitschrieg 1948/49==== [[Datei:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|mini|Israelischi Soldate hisset d ''[[Flagge von Israel|Tinte Flagge]]'' in [[Eilat]] währed em Unabhängigkeitschrieg]] No in de Gründigsnacht händ d Armeä vo [[Königreich Ägypten|Ägypte]], [[Saudi-Arabien|Saudi-Arabie]], [[Jordanien|Jordanie]], em [[Libanon]], em [[Irak]] und [[Syrien|Syrie]], wo de neui Staat nit anerchännt händ, ohni Chriegserchlärig Israel aagriffe und de [[Israelischer Unabhängigkeitskrieg|Israelischi Unabhängigkeitschrieg]] (Ersti Arabisch-Israelischi-Chrieg), wo vom Mai 1948 bis Juli 1949 duret hät, isch usbroche. 1949 hät Israel mit jedem vo de arabische Agriferstaate es [[Waffenstillstandsabkommen von 1949|Waffestillstandsabkomme]] unterschribe. D Gebiet, wo nach em Teiligsplan für d Palästinenser vorgseh und vo arabische Armeä bsetzt gsi sind, sind entweder unter jordanischi ([[Westjordanland]]) oder unter ägyptischi Verwaltig (Gazastreife) cho. ==== D Sueskrise 1956 ==== : ''Hauptardikel: D [[Sueskrise]]'' Wo Ägypte dr [[Sueskanal|Suezkanal]] gäge bestahends Rächt verstaatlicht hät, händ Frankriich, Grossbritannie und Israel 1956 d [[Sueskrise|Sues-Kampagne]] duregfüehrt. De Plan isch gsi, dass nach eme israelische Agriff die beide ehemalige [[Großmacht|Grossmächt]] als schinbar neutrali Chräft interveniere und s Kanalgebiet bsetze würded. Am 29. Oktober 1956 sind israelischi Truppe i de Gazastreife und de Sinai vorgstosse und am 5. November händ die europäische Truppen agfange lande, aber wägen em Druck vo dr internationale Gmeinschaft hät d Kampagne bald müesse beändet werde. Israel, Frankriich und Grossbritannie händ ihri Truppe zruggzoge und de Kanal isch wider internationalisiert worde. ==== De Sächstagechrieg 1967==== : ''Hauptardikel: [[Sechstagekrieg|De Sächstagechrieg]]'' 1966 isch d Zahl vo de Aagriff vo arabische Terroriste in Israel uf 41 gstiige, und scho i de erste vier Mönet vom Jahr 1967 isch es zu 37 Überfäll cho.<ref>Netanel Lorch: ''One Long War''. Keter, Jerusalem 1976, S. 110.</ref> Die ägyptischi Armee hät am 15. Mai 1967 (am Jahrestag vo de israelische Unabhängigkeitserchlärig) die demilitarisierti Zone vom Sinai bsetzt. Unterstützt worde sind si debi vo exil-palästinensische Kampfeinheite. Am 16. Mai hät de ägyptischi Staatspräsident [[Gamal Abdel Nasser]] d UNO-Truppe, wo sit 1956 döt stationiert gsi sind, ufgforderet, s Gränzgebiet zu Israel z verlah. Dere Forderig isch de Generalsekretär vo dr UNO, dr Sithu U Thant, nochegä. Am 18. Mai händ sich die syrische Truppe uf Kampfhandlige uf de Golanhöhe vorbereitet. [[Datei:6dayswar1.jpg|mini|links|Es ägyptischs Flugzüg, wo im Sächstagechrieg vo Israel zerstört worde isch]] Am 22. Mai hät die ägyptischi Armee d [[Straße von Tiran|Strass vo Tiran]] (de Zuegang zum Golf vo Akaba) für di israelischi Schifffahrt gsperrt. Am 30. Mai hät Jordanie mit Ägypte en Militärpakt gschlosse. Am 4. Juni isch de [[Irak]] unter em Presidänt Abdur Rahman Aref em Militärbündnis vo Ägypte, Jordanie und Syrie biträte.<ref>Friedrich Schreiber, Michael Wolffsohn: ''Nahost''. Leske + Budrich, Opladen 1993, S. 196.</ref> Am 5. Juni 1967 hät de Sächstagechrieg aagfange. Israel isch em plante Agriff vo Ägypte, Syrie und Jordanie dur en Präventivschlag zvorcho und hät de Gazastreife und d Sinai-Halbinsle, s Westjordanland und Ostjerusalem und schliesslich d Golanhöchi bsetzt. D Armeä vo dr Nochberstaate händ nüt dergäge chönne tue und am 11. Juni isch de Waffestillstand unterschriibe worde. Am 19. Juni hät di israelischi Regierig bschlosse, bi de Fridensverhandlige azbiete, die bsetzte Gebiet würde zruggä, aber am 1. Septämber händ die arabische Staate d Khartum-Resolution verabschiidet, wo din festgleit gsi isch, si welle gar nöd mit Israel verhandle. I de UNO-Resolution 242, wo der Sicherheitsrat am 22. Novämber 1967 verabschidet hät isch Israel ufgforderet worde, sich us de Gebiet zruggzieh, wo s im Sächstagechrieg eroberet hät. Im Gägezug hätti Israel territoriali Unversehrtheit garantiert werde sölle. Mehr als 175.000 Palestinänser sind nach em Chrieg us ihrere Heimat im Jordantal gflüchdet. Nach em Chrieg hät Israel i de eroberete Gebiet mit em Bau vo [[Israelische Siedlung|jüdische Sidlige]] agfange. Zwüsche 1968 und 1970 hät en ''Abnutzigschrieg'' zwüsche Israel und Ägypte stattgfunde. I dere Zyt, vo 1969 bis 1974, hät d [[Golda Meir]] as ersti Frau s Amt vom israelische Ministerpräsident usgüebt. ==== De Jom-Kippur-Chrieg 1973==== [[Datei:Golda Meir 03265u.jpg|mini|hochkant|D [[Golda Meir]], Premierministerin vo Israel vo 1969 bis 1974]] 1973 am [[Jom Kippur]]-Tag, em jüdische Versöhnigstag, isch wider en Chrieg usbroche, wo als «Jom-Kippur-Chrieg» bekannt isch. Ägypte und Syrie sind vo de [[Sowjetunion]] militärisch usgrüstet worde und händ Israel agriffe. De Tag isch vo de Agrifer usgläse worde, wil si glaubt händ, dass si am höchste jüdische Fiirtig, wo s öffentliche Läbe in Israel witgehend stillstaht, schnäll grossi Erfolg chönnted erziile. Am Aafang sind d Agriifer au guet voracho, aber schliesslich isch die syrischi Armee vo Israel, wo sini Truppe schnäll mobilisiert hät, vernichtend gschlage worde, und die ägyptischi im Sinai isch iikesslet gsi und vor dr Vernichtig gstande. D [[USA]] händ vermittlet und e Waffestillstand isch underschriibe worde. Mit eme Ölembargo gäge d USA händ d Araber probiert, politisch Druck uszüebe, und eso d Ölkrise vo 1973 usglöst. [[Datei:Camp David, Menachem Begin, Anwar Sadat, 1978.jpg|mini|D Menachem Begin mit em ägyptische Präsident Anwar Sadat im Camp David 1978]] ==== De Fridensprozäss mit Ägypte ==== Am 9. Novämber 1977 hät de ägyptischi Präsident Anwar as-Sadat im ägyptische Parlamänt, wie scho 1971, e Fridensinitiative aakündet. Das isch de Afang vom erfolgryche Fridensprozess im Nöche Oste gsi. 1979 händ Israel und Ägypte en Fridensvertrag unterschribe, wo unter anderem d Rückgab vo de Sinai-Halbinsel bis 1982 greglet hät. Scho direkt nach em Sächstagechrieg 1967 isch di israelischi Gsetzgäbig au uf de Ostteil vo Jerusalem usgwitet worde. Am 30. Juli 1980 hät d [[Knesset]] s [[Jerusalemgesetz|Jerusalemgsetz]] verabschidet und hät demit Jerusalem zur ewige und unteilbare Hauptstadt vo Israel erchlärt. D Annexion vo Ostjerusalem wie au d Annektierig vo de Golanhöhe im Jaar 1981 händ s israelische Staatsgebiet um 2000 Quadratkilometer erwitert. ==== Die andere arabische Staate und d Palestinänser ==== Im Juni 1981 hät Israel in de [[Erster Golfkrieg|irakisch-iranische Konflikt]] igriffe: Israelischi Flugzüg händ de Atomreaktor Osirak i de Nöchi vo [[Bagdad]] zerstört. Sit de 1980er Jahr händ d Spannige zwüsche Israelis und Palestinänser immer meh zuegnoo. Im Juni 1982 hät de [[Libanonkrieg 1982|erschti Libanonchrieg]] wäge Aschläg vo de Palestinänsische Befreiigsorganisation (PLO) gäge Israel aagfange. De israelischi Regierigschef [[Menachem Begin]] hät de [[Libanon]] dur di [[Israelische Streitkräfte|israelischi Armee]] la agrife, da d PLO ihri Aktione us [[Beirut]] koordiniert hät. Nach de Bsetzig vo Beirut dur d Israelis hät sich d PLO us em Libanon müesse zruggzieh. De Chrieg hät im Septämber vom gliche Jahr ufghört. Nach Schätzige sind öppe 10.000 Mänsche ums Läbe cho. Israel hät de Südlibanon bis 1985 bsetzt und bis 2000 döt no e Sicherheitszone gha. Syrie hät de Libanon sinersits bis 2005 bsetzt. Im Jahr 1987 sind gwalttätigi Unrueh zwüsched Palestinänser und Israelis usbroche, die so genannti „Erschti Intifada“. Im so genannte „Chrieg vo de Stäi“, wo bis 1991 duuret hät, hät s immer wider Kämpf zwüsched dr israelische Armee und ufständische Palestinänser geh. Israel hät i dere ganze Zit käi richdigi Antwort gfunde, wie me d Palestinänser, wo de Soldate Stäi aagrüehrt händ, chönnt behandle, ohni sass d Reakzion z hert würdi usfalle. ==== Dr Fridensprozäss z Oslo 1993 ==== Es het immer wider Iniziative gee, dr Fridensprozäss voraazbringe. 1991 isch dr reakzionäär israelisch Ministerpresidänt Itzchak Schamir an d [[Madrider Konferenz]] gange und isch mit de Palestinänser am gliiche Tisch gsässe, was wenigstens für ihn e groosse Schritt gsi isch. 1992 isch dr [[Jitzchak Rabin]] vo dr Arbetspartei Prömieeminister worde, und under im isch im Joor 1993 dr [[Oslo-Friedensprozess|Fridensbrozäss vo Oslo]] in Gang cho, wo so heisst, wil di erschte Verhandlige zwüsche israelische und palästinensische Gsandte do derfür im Gheime z [[Oslo]] stattgfunde händ. S erschte Oslo-Abkomme (Oslo I) isch z [[Washington, D.C.|Washington]] abgschlosse worde, won en Abzuug vo dr israelische Armee us em Westjordanland und em Gasasträife vorgsee hät und e palestinänsischi Sälbstverwaltig i dene Gebiet. Denn hätted no meh Verhandlige sölle choo zum de Status vo de palestinänsische Gebiet festzlegge. Zum Vorwärtschoo het mä problematischi Pünkt wie d Jerusalemfrag oder s Flüchtlingsproblem usklammeret. Nach em [[Gaza-Jericho-Abkommen|Gasa-Jericho-Abkomme]] und [[Interimsabkommen über das Westjordanland und den Gazastreifen|Oslo II]] isch dr |Oslo-Friidensbrozäss aber stecke blibe. In [[Camp David]] het dr israelisch Prömieeminister [[Ehud Barak|Barak]] im Juli 2000 em Schef vo dr PLO, em [[Jassir Arafat]], abote, nüün Zäätel vom Westjordanland de Palästinenser z überlah, dr ganz Gasasträife und dezue Ostjerusalem as Hauptstadt vom ene nöije palestinänsische Staat. Für s Land, wo entäignet worde isch, hätt s sölle Entschädigunge gee. Dr Arafat hät aber mee wölle und hät verlangt, dass alli Flüchtling uf s Land chönned zruggchoo, wo ne vor 1967 ghöört hät. Israel hät das abgleent.<ref>Mosab Hassan Yousef mit Ron Brackin, ''Sohn der Hamas – Mein Leben als Terrorist'', SCM Hässler Verlag, 1. Uflaag 2010, S. 138</ref> Am 26. Juli 1994 händ dr [[Hussein I. (Jordanien)|König Hussein vo Jordanie]], dr israelisch Ministerpresidänt [[Jitzchak Rabin]] und dr amerikanisch Bresidänt [[Bill Clinton]] z Washington dr [[Israelisch-jordanischer Friedensvertrag|israelisch-jordanisch Fridensvertrag]] abgschlosse. === Gägewart === Ab de 2000er Jahr isch d Gwalt i de [[Palästinensische Autonomiegebiete|Gebiet vo dr Autonomiibehörde]] wider gwachse. Wo dr [[Ariel Scharon]] im Septämber 2000 e Bsuech uf em [[Tempelberg|Tämpelbärg]] gmacht het, het dr zwäit palästinensisch Ufstand aagfange, d ''[[al-Aqsa-Intifada]]''. Im Gägesatz zur erste Intifada isch die zwäiti vo Aafang aa e bewaffnete Ufstand gsi mit vile Sälbstmordattentat uf israelischi Ziviliste. As Reakzion hät di israelischi Armee Vergältigsschleeg usgfüert und debii groossi Teil vo dr Infrastruktur in d palestinänsische Gebiet zerstört. Währed dere Intifada hät s 20.406 Aaschleeg gäge Israelis gee, von dene sin 138 Sälbstmordaaschleeg gsi, 13'730 Überfäll mit Schusswaffe und 460 Aagriff mit Qassam-Rageete. D Zitig ''Jedi’ot Acharonot'' het gschriibe, dass 1036 Israelis umchoo siged, 715 von ene Ziviliste, und 7054 sind verletzt worde. Bi de Palestinänser hät s 3592 (palestinensischi Kwelle sääge 3336) Tooti gee, 985 von ene Ziviliste. Israel hät 959 vo de Palästinänser, wo umchoo sind, as Terroriste bezäichnet, 208 sind ziilt döödet worde; mee as 600 sind Mitgliider vo de [[Palästinensische Autonomiegebiete#Sicherheitschreft|Sicherhäitsdienst vo dr Autonomiibehörde]] gsi. Nach drü Jahr mit vil Aaschleeg hät d Regierig vom Ariel Scharon i Speraalaage um dr Gasasträife und um s Westjordanland die äinzigi Möglichkäit gsee, d Sälbstmordattentaat z stoppe und hät 2003 aagfange, d Gränze zwüsche Israel und de israelische Sidligszoone uf dr äinte Site und em palestinensisch bewonte Westjordanland und Gasasträife uf dr andere Site mit Heeg und Muure abzsichere. Dr Verlauf vo de Speeraalaage isch a mehrere Stelle umstritte. D Aaschläg sind druf nach israelische Kwelle starch zrugggange. Am 8. Februar 2005 händ dr palestinensisch Presidänt Mahmud Abbas und dr Ariel Scharon in Scharm-el-Scheich e Waffestillstand abgschlosse. Im August 2005 hät Israel alli 21 jüdische Sidlige im Gasasträife (Gusch Katif) und vier witeri im Westjordanland gruumt und öppe 8000 jüdischi Sidler umgsidlet. Sust sind aber d Sidlige im Westjordanland witer usbaut worde. Im Januar 2006 hät d Hamas d Wahle i de [[Palästinensische Autonomiegebiete|Palestinensische Autonomiigebiet]] gwunne. Dr israelisch Ministerpresidänt [[Ehud Olmert]] hät i sim Konwergänz-Plan de Palästinänser churz druf en äigene Staat aabote. Si hätted allerdings uf gwüssi Gebiet müesse verzichte. Es isch aber nüt drus worde. Extremistischi Palestinänser händ vom Gasasträife us Israel mit Kassam-Rageete afo beschiesse, und d Ufforderig vom Abbas, dr Waffestillstand iizhalte, hät nüt gnützt. Am 25. Juni 2006 isch die israelischi Armee as Reakzion uf d Entfüehrig vom Soldat [[Gilad Schalit]] i de Gasasträife iimarschiert und hät det s zentrale Chraftwärch und anderi Iirichtige zerstört. Meh als 280 Palästinänser, vili von ene Ziviliste sind debii umchoo.<ref>Deutsche Welle [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2224079,00.html Israel setzt Angriffe auf Gazastreifen fort], 3. November 2006</ref> [[Datei:Tyre air strike.jpg|mini|D libanesischi Stadt Tyros nach em israelische Luftagriff 2006]] Au nach em Abzuug im Jahr 2000 vo dr israelische Armee us em Südlibano, hät d [[Hisbollah]] Israel witer aaggriffe. Ändi Mai 2006 hät die israelischi Luftwaffe zwäi Stützpünkt vo militante Palestinänser im Libanon bombardiert. Am 12. Juli 2006 hät d Hisbolla zwäi israelischi Soldate entfüert. Am Daag druf häi israelischi Kampfflugzüüg dr internazional Flughaafe z [[Beirut]], Infrastruktuuraalaage und Ortschafte, wo as Hisbolla-Hoochburge bezäichnet worde si, bombardiert. D Hisbolla het drfür Israel mit Rageete beschosse. Wo scho 43 israelischi Ziviliste und mee as duusig Libanese umchoo si, hät dr UNO-Wältsicherhäitsroot am 12. August 2006 d Resolution 1701 beschlosse. Dr Waffestillstand isch am Boode witgehend iighalte worde, in dr Luft häi israelischi Fluugzüüg aber witer Erkundigsflüüg undernoo. Noch dr Resoluzioon hätte d Hisbollah und anderi bewaffneti Grubbe vo UNO-Sicherhäitsdrubbe müesse entwaffnet wärde, was aber nie passiert isch.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,432968,00.html |wayback=20081211104612 |text=Keine Entwaffnung der Hisbollah |archiv-bot=2019-10-29 18:20:49 InternetArchiveBot }}, Spiegel Online, 22. August 2006</ref><ref>Wieland Schneider: {{Webarchiv|url=http://www.diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/315686/index.do?_vl_backlink=%2Fhome%2Fpolitik%2Faussenpolitik%2Findex.do |wayback=20081211123912 |text=„Neuer Libanon-Krieg wäre schwierig“ |archiv-bot=2019-10-29 18:20:49 InternetArchiveBot }}, Die Presse, 8. Juli 2007</ref> D Hamas hät noch eme palestinänsische Bürgerchrieg d Kontrolle über e Gasasträife übernoo, und sit denn sind die Palestinänsische Autonomiigebiet ''de facto'' in zwäi Gebiet däilt, und Israel hät e Blockade über e Gasasträife verhängt. D Hamas, wo s Existänzrächt vo Israel kategorisch ablehnt, schafft sit denn am Ufbau vom ene fundamental-[[Islamismus|islamistische]] Staat. Wil d Hamas sit 2007 in ere Äinhäitsregierig mit dr Fatah sitzt, hät Israel au d Verhandlige mit de Palestinänser nid witergfüert. Israelischs Gebiet isch immer wider us em Gasasträife mit Rageete beschosse worde. Am 27. Dezämber 2008 hät denn die israelischi Armee im Gasasträife d Operazion «Gossnigs Blei» aagfange, wo am 18. Januar 2009 z Änd gange isch. D Akzione sind vor allem gäge Waffelaager, Schmuggeltunnel und Usbildigslaager grichdet gsi, aber bim Kampf in ere urbane Umgäbig mit ere groosse zivile Bevölkerig sind au hunderti vo Ziviliste under de Opfer gsi. Es hät aber immer wider Rageeteaagriff vo Gasa us uf Israel gee, und am 14. Novämber 2012 hät die israelischi Armee as Reakzion druf mit dr Operazioon «Wulchesüüle» versuecht, d Hamas und andere extremistischi Gruppene militärisch z schweche.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2012/Operation_Pillar_of_Defense-Statements.htm |title=Operation Pillar of Defense – Selected statements |publisher=Mfa.gov.il |date= |accessdate=2012-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130000756/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2012/Operation_Pillar_of_Defense-Statements.htm |archivedate=2012-11-30}}</ref>. Im Juli 2014, nach em Mord an drü jüdische Schüeler und em Rachemord am ene palestinänsische Teenager isch wider e Rageetechrieg zwüsche Gasa und Israel usbroche. == Bevölkerig == 2014 zellt Israel 8.180.300 Iwohner, rund 6.135.000 (rund 75,0 %) devo [[Juden|Jude]] und 1.694.000 (20,7 %) [[Araber]]. Anderi Iwohner sind rund 351.000 (4,3 %).<ref name="cbs 2014">{{Internetquelle |url=http://www1.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201411111 |titel=Israel's Population on the Eve of Independence Day (Hebrew only) |hrsg=The State of Israel, Central Bureau of Statistics |zugriff=12. Juni 2014 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140605083922/http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201411111 |archiv-datum=2014-06-05}}</ref> Uf d Iwohnerzahl bezoge staht Israel 2014 a der 96. Stell vo alle Länder, grad nach [[Österreich|Österrich]] und vor de [[Schweiz|Schwiz]].<ref name="Länderliste nach Bevölkerig">[[:en:List of countries by population|''List of countries by population.'']] i de ängl. Wikipedia</ref> Öppe 91 % vo de Bevölkerig läbet i urbane Gebiet, 25 % i einere vo de Grossstädt vom Land. D Bevölkerig wachst um 1,8 % pro Jahr, rund 70 % sind im Land gebore, 30 % sind jünger als 14 Jahr alt. D Bevölkerigsdichti betreit rund 380 Persone pro km².<ref name="SIGFactsheet">{{Internetquelle |url=http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf |titel=Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen |datum=11. Juli 2012| hrsg=Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund |zugriff=16. Juli 2012 |format=PDF; 66&nbsp;kB}}</ref> D Staatsaghörigkeit vo Israel chunt me dur Geburt oder Ibürgerig über. Durs ''Rückkehrgsetz'' chönd grundsätzlich alli Jude, wo vo irgend wo uf der Wält nach Israel wänd iwandere, di israelischi Staatsbürgerschaft anää, und es isch derbi au e doppleti Staatsaghörigkeit möglich. === Bevölkerigsgruppe === Die israelischi Statistik unterscheidet zwüsche „Jude“ und „Araber“, und drzue chunnt sit 1995 no d Gruppe „Anderi“. ==== Die jüdischi Bevölkerig ==== [[Datei:Arabe population israel 2000 fr.png|miniatur|Arabischi Minderheit z Israel (2000).]] 2014 sind guet 75 % vo de israelische Bevölkerig nach em israelische Inneministerium Jude gsi. Under de jüdische israelische Bevölkerig händ 2001 26 % wenigstens e Eltereteil ghaa, wo in Israel gebore isch, 37 % sind Israelis vo de erste Generation, 34,8 % Iwanderer und deren ihri diräkte Nachkomme us Europa und Nordamerika und 25,3 % Iwanderer und dere ihri Nachkomme us Asie oder Afrika, hauptsächlich us de muslimische Länder.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st02_21x.pdf |titel=Statistik: Einwohner Israels nach Herkunft und Alter 2001 |format=PDF, 113 kB |datum=13. August 2008 |zugriff=2013-07-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120609192508/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st02_21x.pdf |archiv-datum=2012-06-09}}</ref> Nach de [[Sowjetunion|Uflösig vo de Sowjetunion]] sind über ei Million sowjetischi Jude nach Israel igwanderet (es Sächstel vo de Bevölkerig), devo ellei i de Zit vo 1989 bis 1999 meh als 750.000. Innerhalb vo de jüdische Bevölkerig wird unterschide zwüsche * [[Aschkenasim]], Iwanderer us Europa und Amerika und deren ihri Nachkomme * [[Sephardim]], Iwanderer, wo d Vorfahre von ene vo de [[Iberische Halbinsel|Iberische Halbinsle]] chömed * [[Misrachim]], Iwanderer us em Vordere Orient und Nordafrika und deren ihri Nachkomme ==== Die arabischi Bevölkerig ==== 20,7 % vo de israelische Bevölkerig sind [[Araber]]. Die arabischi Bevölkerig läbt zum Teil i gmischte arabisch-jüdische Städt wie [[Haifa]], [[Jerusalem]], [[Akkon|Akko]] und [[Ramle]]. De grösser Teil läbt i arabische Ort in [[Galiläa]], in de östliche Landesäbeni sowie im nördliche Teil vom Negev. 10 % sind Beduine, vili mit festem Wohnsitz, witeri 10 % sind Druse, wo d Dörfer von ene in Galiläa, uf em Karmel und em Golan liget.<ref name="SIGFactsheet"/> ==== Anderi ==== Dä Deil vo dr Bevölkerig, wo vom Inneministerium als „Anderi“ bezeichnet wird, zellt 322.000 (4,4 %) Persone und umfasst unter anderem nödjüdischi Iwanderer, d [[Bahai]], wo sich nöd nur als eigeni Religionsgmeinschaft bezeichnet sondern au als eigeni Bevölkerigsgruppe, d [[Alawiten|Alawite]], d [[Ahmadiyya|Ahmadi]], d [[Samaritaner]] und zwei Dörfer mit [[Tscherkessen|Tscherkesse]]. Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewerber us Afrika. In Israel gits no e chlini Minderheit vo europäische Christe; die bestaht vor allem us [[Russland|Russe]], [[Ukraine]]r und [[Polen|Pole]]. ==== Israelis i de bsetzte Gebiet ==== D [[Israelis]] i de bsetzte Gebiet läbet vor allem im Westjordanland. I de Golanhöchene, wo 1981 annektiert worde sind, und in gwüssne Kwartier vo Ostjerusalem gits aber au e grossi Zahl vo israelische Sidlige, wo meh Juude läbe as Araber i dr nöche Umgäbig. Mitti 2012 hät s rund 250 israelischi Sidlige und Usseposte ggä, wo im Ganze über 600.000 Iwohner gha händ. Devo läbet rund 350.000 i de Sidlige im Westjordanland, öppe 300.000 in und um Ostjerusalem und rund 20.000 i de 33 Sidlige uf de Golanhöchene.<ref>{{internetquelle| titel=Population of Jewish settlements in West Bank up 15,000 in a year. Number of settlers has almost doubled in 12 years, increasing obstacles to two-state solution to Israeli-Palestinian conflict| autor=Harriet Sherwood | werk=[[The Guardian]]| datum=26. Juli 2012| zugriff=2013-04-02| url= http://www.guardian.co.uk/world/2012/jul/26/jewish-population-west-bank-up}}</ref><ref>{{internetquelle| url=http://www.fmep.org/reports/report-files/v22n6_Settlements_golan_heights.jpg/image_view_fullscreen| titel=Settlements in the Golan Heights - 2012| hrsg=Foundation for Middle East Peace| zugriff=2013-04-02| archiv-url=https://web.archive.org/web/20110629165347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html| archiv-datum=2011-06-29}}</ref> Bis August 2005 händ ungfähr 7500 Israelis i de Sidlige vom Gazastreife gläbt. {| class="wikitable" style="text-align:right; width:100px;" |-- class="hintergrundfarbe6" ! Zuenahm vo de jüdische Bevölkerig i de bsetzte Gebiet ! 1948 ! 1966 ! 1972 ! 1983 ! 1993 ! 2004 ! 2006 |- | Westjordanland | 480 || 0 || 1.182 || 22.800 || 111.600 || 234.487 || 282.400 |- | Ostjerusalem<sup>1</sup> | 2.300 || 0 || 8.649 || 76.095 || 152.800 || 181.587 || 184.057 <sup>2</sup> |- | Golanhöchene<sup>1</sup> | 0 || 0 || 900 || 6.800 || 12.600 || 17.265 || 18.105 |- | Gasa | 30 || 0 || 700 <sup>3</sup> || 900 || 4.800 || 7.826 || 0 |- ! Summe ! 2.810 ! 0 ! 11.231 ! 106.595 ! 281.800 ! 441.165 ! 484.562 |} <sup>1</sup> <small>isch de facto Teil vo Israel</small><br /> <sup>2</sup> <small>2005</small><br /> <sup>3</sup> <small>mit de Sinai-Halbinsle</small> === Religione === [[Datei:The west wall and the temple mount.jpg|miniatur|D [[Klagemauer|Chlagemuur]] mit em [[Tempelberg|Tämpelberg]] und em [[Felsendom|Felsedom]] in [[Jerusalem]]]] [[Datei:Nazareth Synagogue Church.jpg|miniatur|[[Nazareth]], Synagogechile]] [[Datei:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|miniatur|D [[Bahai]]-Gärte in [[Haifa]]]] Die [[Israelische Unabhängigkeitserklärung|Unabhängigkeitserklärig]] vom Staat vo 1948, wo aber i keim Gsetz verankeret isch, garantiert d Religionsfreiheit. D Religionsgmeinschafte dünd ihri religiöse und heilige Stätte sälber verwalte, gsetzlichi Regelige söllet de freii Zugang garantiere und vor Entweihig schütze. Anerchännti Religionsgmeinschafte sind die jüdischi, die islamischi, die verschidene christliche Chilegmeinden und die vo de Druse und de Bahai. Die staatlich anerkannte Religionsgmeinschafte händ es Recht uf interni Autonomii und uf staatlichi Finanzierig vo ihre Gebätshüüser und vo de Ghälter vo de religiöse Amtsträger.<ref name="SIGFactsheet" /> Guet 75 % vo de Bevölkerig vo Israel sind Jude. Demit isch Israel de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude e Bevölkerigsmerheit bilded. Nach ere Umfrag us em Jahr 2009 händ sich * 46 % als ''[[Säkulares Judentum|säkular]],'' * 32 % als ''traditionell,'' * 15 % als ''[[Orthodoxes Judentum|orthodox]]'' und * 7 % als ''[[Ultraorthodoxes Judentum|ultraorthodoxi Jude]] (Charedim)'' iigstuuft.<ref>{{internetquelle |url=http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf |hrsg=Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation|datum=28. Januar 2012 |titel=A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009 |sprache=en |seiten=30 |zugriff=16. Juli 2012 |format=PDF; 529&nbsp;kB}}</ref> D Mehrheit vo de israelische Araber sind [[Islam|sunnitischi Muslime]]. Im Jahr 2001 sind es 1.004.600 ksi, rund 17 % vo de Bevölkerig. De Teil vo de [[Christentum|Christe]] a de Bevölkerig hät öppe 2,1 % betreit, devo 113.100 arabischi Christe und 25.400 nöd-arabischi Christe. Die meiste sind Ahänger vo de griechisch-orthodoxe Chile, vo de insgsamt 138.500 Christe sind circa 75.000 Katholike. D Druse händ mit 106.300 1,7 % vo de Bevölkerig usgmacht. Die wältwit einzigi Gmeind vo [[Samaritaner]] zellt 751 Persone (Ändi 2011). Öppe drü Viertel vo ihne läbet in Israel, de Rest im Westjordanland. In Israel läbet nach eigene Aagabe öppe 25.000 [[Karäer]] und e nöd bekannti Zahl vo messianische [[Juden|Jude]], wo gwüssi Elemänt vo de jüdische Religion überno händ, jedoch de [[Jesus von Nazaret|Jesus vo Nazaret]] als Messias agsänd und em Christetum zuegrächnet werdet. Schliesslich läbet no es baar hundert [[Bahai]] in Haifa und de Umgäbig, wo sich ihri zentrale Heiligtümer befindet, wo s [[Bahai-Weltzentrum|Bahai-Wältzentrum]] bildet. Sit 2008 zellt s zum [[UNESCO]]-[[Weltkulturerbe|Wältkulturerb]].<ref>[https://archive.is/20121209/http://www.sz-online.de/nachrichten/artikel.asp?id=1877489 sz-online.de: Unesco erkennt 27 Stätten neu als Welterbe an]</ref> === Zsämmeläbe === Au wänn sich im öffentliche und im Gschäftsläbe die einzelne Mänsche mit verschidnigem ethnischem und religiösem Hintergründ vermisched und mit wenig Riibige zsämme schaffed, gits Problem, wenn s ums Zsämmeläbe gaht. D Araber läbed zum gröschte Teil i ihrne eigene Dörfer und Städt und dräffed sich gsellschaftlich wenig mit Jude. Will si aber zu verschidene Grossfamiliene, Religione und Ethnie ghöred, git s immer wider Usenandersetzige, zem Bischbil het dr Bau von erä [[Moschee]] z Nazareth im Johr 2002 bi de arabische Christe döt vil böses Bluet gschafft und isch denn vo dr Regierig ufghalte worde.<ref>[http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-1522469,00.html S Kabinett het beschlosse dr Bau vo dr Moschee in Nazareth azhalte] (Hebräisch)</ref> === Sprache === Die mäiste Lüt schwätzed [[Hebräisch|Nöihebräisch]], d Araber reded under sich e sürisch-palestinänsische Dialäkt vom [[Arabische Sprache|Arabische]], wo vor allem im Wortschatz starch vom Hebräische beiiflusst isch. Vo de Sprache, wo d Iiwanderer mit sich brocht händ, wie [[Russische Sprache|Russisch]], [[Deutsche Sprache|Dütsch]], [[Polnische Sprache|Polnisch]], Marokkanisch, [[Jiddisch]], [[Ladino]] und e Huffe anderi, spilt im öffentliche Läbe nume Russisch no e Rolle wäge dr groosse Zaal vo Iiwanderer, wo i de letschte Jahrzähnt vom 20. Jahrhundert us de Sowjetunion uf Israel choo sind, und wil d Russe ihri Muetersprach witer pfläged. Die mäiste jüdische Israelis lehred [[Englisch|Änglisch]] as ersti Främdsprach. Für die israelische Araber isch Hebräisch a de Schuel obligatorisch. D [[Amtssprache]] sind [[Hebräische Sprache|Hebräisch]] und [[Arabische Sprache|Arabisch]]. Strasseschilder sind im Allgemäine uf Hebräisch und Änglisch, i arabische Sidligsgebiet chunnt no Arabisch dezue.<ref>Bernard Spolsky, Elana Shohamy: ''The Languages of Israel. Policy, Ideology and Practice''. Multilingual Matters 1999, S.&nbsp;118f.</ref> === D Läbeserwartig und d Zahl vo de Chind pro Familie === D [[Lebenserwartung|Läbeserwartig]] z Israel ghöört zu de höchste uf de ganze Wält und isch im Jahr 2011 uf 81,07 Jahr gstande, 83,36 Jahr für Fraue und 78,88 Jahr für Manne. Israel hät e Fertilitätsrate vo 2,67 und das isch die höchsti under de Industriistaate.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html ''The World Factbook'': Israel]. CIA, abgrüeft am 5. Juli 2012 (änglisch).</ref> Groossi Familie händ vor allem die Ultrareligiööse und d Beduine. Die muslimische Araber händ fast zwäimol so vil Chind wie dr israelisch Durchschnitt, währed die christliche Araber e chli weniger Chind als dr Durchschnitt händ. === Bevölkerigswachstum === [[Datei:Population of Israel since 1949.svg|miniatur|Bevölkerigsentwicklig vo Israel sit 1949]] Nach de Gründig vom Staat Israel im Jahr 1948 händ uf em israelische Gebiet öppe 806.000 Mänsche gläbt. I de folgende Jahr isch d Bevölkerigszahl starch gstige. De Zuewachs isch de Immigration vo de Jude us [[Europa]] und us einige arabische Staate z verdanke gsi. D Gsamtbevölkerig vo Israel isch im Lauf vo de Gschicht vom Staat nie gsunke. Trotz em Nahostkonflikt und de arabisch-israelische Chrieg wachst d Bevölkerig witerhin. Nur wägen em Jom-Kippur-Chrieg sind über 130'000 Israelis us Israel emigriert. De Bevölkerigsverlust hät chönne dur die höchi Geburterate vo jüdische Familie wieder ufgfange werde. Nach em Ändi vo de Sowjetunion sind über 700.000 sowjetischi Jude nach Israel igwanderet, was en Bevölkerigszuewachs vo über 20 % bedütet hät. Ab 1996 hät s Wachstum vo de Bevölkerig sich afa z verlangsame, wo d Regierig e strafferi Stüür- und Gältpolitik verfolgt hät. Sit de 2000er Jahr nimmt d Bevölkerig wieder starch zue. S aktuelle Bevölkerigswachstum ligt bi öppe 1.8&nbsp;Prozent pro Jahr und überstigt demit s Bevölkerigswachstum vo [[Indien|Indie]] und vo [[Volksrepublik China|China]]. Lut de israelische Prognose wird d Bevölkerig aber no stercher zueneh und Israel chönnti 2016 bereits nün Millione Iwohner ha. <div style="float:left; margin-right:1em;"> {| class="wikitable" |+Iwohnerzahl vo Israel vo 1948 bis 2014<ref> {{Webarchiv|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/Population_of_Israel.html |wayback=20170112092421 |text=Tabelle mit der Bevölkerung Israels bis 2014 |archiv-bot=2018-07-01 23:25:04 InternetArchiveBot}} auf ww.jewishvirtuallibrary.org</ref> ! Jahr !! Einwohner |- | 1948 || align="right" | 806.000 |- | 1950 || align="right" | 1.370.000 |- | 1955 || align="right" | 1.789.000 |- | 1960 || align="right" | 2.150.000 |- | 1965 || align="right" | 2.598.000 |- | 1970 || align="right" | 3.022.000 |- | 1975 || align="right" | 3.493.000 |- | 1980 || align="right" | 3.922.000 |- | 1985 || align="right" | 4.266.000 |- | 1990 || align="right" | 4.822.000 |- | 1995 || align="right" | 6.289.000 |- | 2000 || align="right" | 6.289.000 |- | 2005 || align="right" | 7.116.000 |- | 2010 || align="right" | 7.695.000 |- | 2014 || align="right" | 8.180.000 |} </div><div style="float:left;"> [[Datei:Israel population density.png|mini|Bevölkerigsdichti vo Israel 2008]] === Bevölkerigsdichti === Israel wiist e [[Bevölkerungsdichte|Bevölkerigsdichti]] vo öppe 381 Iwohner pro Quadratkilometer uf. D Bevölkerigsdichti isch aber unglich verteilt. Gebiet, wo me nid gue drin cha läbe, wie d [[Negev]]-Wüsti händ e gringi Bevölkerigsdichti; d Golanhöchene sind ebefalls eher schwach besidlet. Im Arava, dem Teil vom Land, wo am wenigschte Lüüt woonet, läbet uf eim Quadratkilometer durchschnittlich nur 20 bis 30 Mänsche. De bi witem gröschti Teil vo de Bevölkerig läbt i de Grossstädt [[Tel Aviv-Jaffa]], [[Haifa]] und [[Rischon LeZion]] a de Küstenregione iam Mittelmeer. Mit über 3000 Mänsche pro Quadratkilometer sind das die Ort, wo am meischte Iwohner händ. Witeri dicht besidleti Ort sind [[Jerusalem]] und s Umland vo dere Stadt. Israel isch vo allne Staate vo dr Wält uf em 33. Rang, was d Bevölkerigsdichti agoot, aber uf em erschte vo de Staate im Nöche Oste. === Urbanisierig === Bi de Gründig 1948 händ nur öppe 30 Prozänt vo de Iwohner in Städt gläbt, wobi de Unterschied zwüsche de Araber und Jude gross gsi isch; öppe 75 Prozänt vo de israelische Jude händ damals in Städt gwohnt. Im Jahr 2013 hat de Urbansierigsgrad nach Angabe vo de israelische Regierig über 78&nbsp;Prozänt erreicht. Demit isch d Urbansierig witus stercher als im Verglich zu andere Industriestaate gsi. Das chunt vor allem do dervo, dass d Städte bis i d 1950er Jahr fast dr einzigi Wohnruum z Israel botte händ. Zuedem häts bis zum Sächstagechrieg vom Johr 1967 immer wieder arabischi Terroraschläg uf jüdischi Sidlige im Gränzland gee, wo derbi vil Mänsche gstorbe sind, und vili Familie sind vom Land wäg gflüchtet. Erscht wo me agfange hät, au die Landesteil, wo schwiriger zum Bewohne sind, z erschlüsse, duet sit der Mitti vo de 1980er Jahr de Urbansierigsgrad vo Israel wieder sinke. === Emigration === Sit einige Jahre gits keini genauerere Date, wo sich mit de israelische Uswanderig befasset. I de letschte Jahrzähnt hät d Emigration us Israel dütlich zuegno. Bis 1990 sind öppe acht Prozänt vo de jüdische Bevölkerig vo Israel usgwanderet. Vo 1990 bis 2005 sind 230.000 [[Israelis]] usgwanderet. Die meiste sind vorane nach Israel igwanderet. Bis 2005 sind wieder 15 Prozänt igwandert. 2007 sind 21.500 Israelis usgwanderet, dies isch die letschti grossi Uswanderigswälle us Israel gsi. Sit 2008 gaht de Emigrationsgrad zrugg, und 73&nbsp;Prozänt vo de usgwanderte Jude und 4&nbsp;Prozent vo de Araber sind bis 2013 wieder nach Israel zruggkehrt. Lut em israelische ''Central Bureau of Statistics'' läbet hüt wältwit 650.000 emigrierti Israelis im Usland. == S politische Syschtem == Israel isch ä parlamentarischi Republik mit indiräkter Demokratii. Alli erwachsene israelische Schtaatsbürger händ s aktive und s passive Wahlrächt, wenn si sich i de Wählerlischte händ la iischriibe. === D Knesset === S israelische Parlament, d [[Knesset]], hät 120 Mitgliider. Wahle finded alli vier Jahr statt, usser wenn s Parlament es Gsetz zur Uflösig vom Parlamänt und früeji Neuwahle verabschidet. Gwählt wärded Lischte, wo vo de Parteie ufgschtellt wärded. Dr Wähler het bim Abschtimme käi Iifluss uf ihri Zsämmesetzig. Für zum die Abgeordnete z schütze vor mögliche Verschtöss gägen ihri Unabhängigkeit dur d Regierig, cha nur d Knesset sälber d Immunitet vom ä Knessetmitglied ufhebe. === Dr Staatsbresidänt === Dr Staatsbresidänt wird vo dr Knesset in gheimer Abschtimmig gwählt. Si wichtigschti politische Rolle isch sini Wahl vom Premierminischter, wo im allgemeine ä gwählte Knessetabgeordnete isch. Dr Staatsbresidänt hät au s Rächt, Begnadigunge z erteile. Suscht isch si Rolle meischtens nur repräsentativ. === D Regierig === Dr Premierminischter wird vom Staatsbresidänt ernännt und muess si Regierig vo dr Knesset la guetheisse. Die wichtigschte Minischterie sind s Minischterium vom Premierminischter, s Usseminischterium, s Verdeidigungsminischterium, s Inneminischterium, s Erziehigsminischterium, s Juschtizminischterium und s Finanzminischterium. === D Juschtiz === Es git drü Instanze: s Fridensgricht ''(Beit Mischpat haSchalom),'' s Bezirksgricht ''(Beit Mischpat mehozi)'' und s Oberschte Gricht ''(Beit haMischpat haelion),'' wo au as en Art Verfassigsgricht ''(Beit Din gavoah leZedeq'', abkürzt ''Bagaz)'' fungiert. Wil Israel käi gschriibeni Verfassig hät, hät s Oberschte Gricht i de letschte Jahrzähnt e schtarche Aktivismus afe zeige, und i Frage, wo d Gsetz käi Antwort gä händ, neui Richtlinie gsetzt, anschtatt d Lösig vo de Problem im politische Prozäss z überlah. Usserdäm git s d Arbedsgricht, d Verchehrsgricht und die religiöse Gricht, wo über Scheidig und anderi Aaglegeheite entscheide, wo de Staat de religiöse Instanze überlah hät. D Armee hät ihri eigene Gricht, wo nit vo de zivile Gricht abhanged, usser em Oberschte Gricht, wo i jedem Fall die höchschti Instanz isch. === Innepolitik === Die israelisch Innepolitik isch schtark vom [[Nahostkonflikt|israelisch-arabische Konflikt]] beiiflusst. Uf dr einte Site händ d Jude Angscht vor Terroraschleg, Rageetenagriff und offnigem Chrieg und siget drum liecht parat, drängendi soziali Probleem uf die langi Bank z schiebe, währed die israelischen Araber Gliichberächtigung verlanged, aber schynts vilfach nid derzue bereit siget, Militär- oder Zivildienscht z leischte.<ref>[http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/651/487.html Dr Sheich Salach, än Afüehrer vo dr islamische Bewegig in Israel: "Dr Zivildienscht wurd uns zerschtöre"] (Hebräisch)</ref> === Parteie === Die israelische Parteie chönd i sächs Gruppe iiteilt wärde, wobii rächts und linggs mängisch weniger soziali, als uussepolitischi Definitione sind: # Die traditionelle Linggsparteie Arbetspartei und Meretz und die Nöiji Kommunistischi Liste, wo hützudags vor allem arabisch-nationalistischi Inträsse vertritt. # Die traditionelle rächte Parteie (Likud) # Die religiöse Parteie, wo im allgemeine sich für sektorielli Interässe iisetzed, usser dr national-religiöse Partei, wo i de letschte Jahrzähnt zun ere rächtsradikale Partei worden isch. # Die arabische Parteie, wo wägen ihrer Uussepolitik no nie a dr Regierig teilgnoh händ, und wäge däm wenig Iifluss händ und d Interesse vo ihrne arabische Wähler nit so guet verträtte chönd. # Die rächtsradikale Parteie, wo dr Iifluss vo de religiöse Gruppierige im Allgemeine sehr schtarch isch, au wenn si sich nit konfessionell gänd, usser i de Partei «Öisi Heimet Israel», wo vor allem vo russische Iiwanderer gwählt wird. # D Parteie, wo in de politische Mitti sind, verschwinded im allgemeine nach ei, zwei Wahle und wärded vo andere ersetzt. D Parteie wärde vom Staat finanziell underschtützt, je nach dr Zahl vo irne Abgordnete i de Knesset. Si setzed d Lischte vo irne Kandidate zsämme nach verschidnige Syschtem: diräkti Abschtimmige vo de iigschriibnige Parteimitgliider, Wahle a Parteikongräss, Usläse vo de Kandidate dur d Parteifüehrig usw. == Wirtschaft == Israel hät e [[Technologie|technologisch]] hoch entwickleti Märtwirtschaft mit hochem Staatsaatäil. E wichtige Arbetgeber isch wege dem au dr [[Öffentlicher Dienst|öffetlich Dienst]], wo 33 % vo dr israelische Arbetnähmer din schaffe. I dr Industri schaffe 17 %, in Turismus, Handel und Finanze 20 % un 28 % in andere Beriich (Dienstläistige usw.). Dr [[Haushaltsplan|Staatshuushalt]] hät 2016 Uusgabe von umgrächnet 88,7 Mrd. [[US-Dollar]] umfasst un Iiname vo umgrächnet 80,7 Mrd. US-Dollar. Dodrus ergit sich e Huushaltsdefizit in Höchi vo 2,4 % vom [[Bruttoinlandsprodukt]] (BIP).<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html The World Factbook]</ref><br />D Staatsverschuldig isch 2016 bi 121,1 Mrd. US-Dollar oder 62 % vom BIP gläge.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/index.aspx|titel=World Economic Outlook Database April 2017|sprache=en-US|zugriff=2017-07-01}}</ref> I dr letschte Joor hät Israel bi dr Sanierig vo siim Staatshuushalt Erfolg vorzwiise. Rund d Helfti vo dr staatliche Uuslandsschulde hät Israel bi dr USA, sinere Hauptquälle für politischi, wirtschaftlichi und militärischi Unterstützig. E verhältnismässig grosse Aatäil vo dr israelische Uuslandsschulde wird in Form vo State of Israel Bonds vo Privatinvestore ghalte. D Kombination vo amerikanische Kreditgarantie un direkte Aaläihe bi Privatinvestore macht s Israel möglich, zue günstige Zinssätz z leene, mänkmol unterhalb vo dr märtüebliche Zinssätz. Die Politik wird au vo [[Deutschland|Dütschland]] unterstützt, go s strategische Ziil vo dr Existenzsicherig vom jüdische Staat z erräiche. 2015 isch s Wirtschaftswachstum bi gschätzte 2,4 % gläge und domit unter em Vorjahreswachstum vo 2,8 %. S Bruttoinlandsprodukt vo Israel isch im Joor 2014 bi insgsamt 305 Milliarde US-Dollar gläge, s Bruttoinlandsprodukt pro Chopf bi 37.731 US-Dollar. D Arbetslosigkäit isch 2015 bi ca. 5,4 % gläge.<ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Israel/Wirtschaft_node.html Auswärtiges Amt – Israel – Wirtschaft und Umwelt], abgerufen am 12. Juni 2016.</ref><ref>[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Israel_node.html Auswärtiges Amt- Israel – Übersicht], abgrüeft am 12. Juni 2016.</ref> Israel isch bi [[Fossile Energie|fossile Energiträger]] (Öl, Ärdgas, Choole), bi [[Getreide|Frucht]], [[Rind|Rindfläisch]], [[Rohstoff|Roostoff]] un [[Militär|militärischer Uusrüstig]] vo Import abhängig. Im Land hät s gringi Mängene vo [[Erdöl|Öl]], [[Phosphate|Phosphat]], [[Kaliumcarbonat|Pottäsche]] und [[Kaolin]].<ref>[http://www.schatzwert.de/rohstoffe/bodenschaetze/bodenschaetze-israel.html ''Rohstoffe Israels''] uf schatzwert.de</ref> Öb Israel Edelmetall und Edelsteine als witeri Bodeschätz hät, wäiss me nöd. Me vermuetet aber grossi Goldvorchoo. Bi [[Erdgas|Ärdgas]] dütet sich e Wandel bi dr Importabhängigkait aa, sit vor dr Mittelmeer-Küste vier Lagerstätte entdeckt worde sin.<ref>Hans-Christian Rößler: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/israel-will-erdgas-an-nachbarlaender-liefern-12941690.html ''Plötzlich ein Gasexporteur.''] faz.net, 20. Mai 2014, abgerufen am 20. Mai 2014.</ref> Vom Gasfeld „Tamar“, wo rund 90 Kilometer vor [[Haifa]] lit, förderet Israel sit 2014 Ärdgas, wo i d südisraelisch Stadt [[Aschdod]] gläitet wird.<ref>[http://www.taz.de/!113780/ ''Israel ist jetzt Erdgasnation''] uf www.taz.de 2014.</ref> Mittelfristig will me in Zämmenarbet mit Zypern Ärdgas als Flüssiggas au uf Europa exportiere.<ref>Susanne Götze: [http://www.zeit.de/wirtschaft/2015-03/israel-gasvorkommen-mittelmeer-interview-ron-adam ''„Wir sind kein Emirat“''], Interview mit Ron Adam, zeit.de, 1. April 20125, abgruefen am 2. April 2015.</ref> Trotz dr begränzte natürliche Ressurse hät Israel sii [[landwirtschaft]]liche und industrielle Sektor i dr letschte zwänzg Joor intensiv entwicklet. Mit Lääbesmittel versorgt sich Israel, abgsää vo Frucht und Rindfläisch, fascht ganz sälber. Israel hät wichtigi Kapazitäte bi Ärdölraffinerie, Diamantschlifereie und i dr Fabrikation vo Halbläiter. Wichtigi Exportartikel sin gschliffeni Diamante, Spitzentechnologie, militärischi Uusrüstig, Software, Arznäimittel, Fiinchemikalien und landwirtschaftlichi Produkt (Frücht, Gmües un Blueme, mittlerwiili au Kaviar).<ref>Juliane von Mittelstaedt: ''Reiliger Rogen.'' In: ''Der Spiegel.'' 13. August 2012, S. 80.</ref> Israel investiert mee Gäld pro Chopf vo dr Bevölkerig in Forschig und Entwicklig als alli andre Länder uf dr Wält.<ref>Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel. Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Aus dem Amerikanischen von Stephan Gebauer. Hanser, München 2012, ISBN 978-3-446-42921-5.</ref> I dr Region um Tel Aviv hät sich e ''Silicon Wadi'' entwicklet, wo elläi i dr erste nüün Monet vom Joor 2011 422 Unternämesgründige entstande sin.<ref>[http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/rob-magazine/the-worlds-most-creative-cities/article2286363/#slide_2286363_2 Bericht auf ''theglobeandmail.com'' vom 29. Dezember 2011], abgruefen am 30. Januar 2012.</ref> Di innovativ israelisch Startup-Szene im Beriich vo dr Sitzetechnologi giltet wältwit as vorbildlich.<ref>[http://www.wiwo.de/erfolg/gruender/start-ups-entwicklungshilfe-aus-dem-nahen-osten/6472228.html Start-up-Szene: Innovativ und risikobereit – Abgucken in Israel], Wirtschaftswoche, 3. April 2012.</ref> E gross Problem isch d Wasserversorgig. Mit zuesätzlich entwicklete nöiartige Methode zur ökonomische Landbewässerig wird brobiert, d Wasserknapphäit z bewältige. Es git am Mittelmeer föif Entsalzigsalage für Meerwasser, wo öpe d Helfti vom Wasser lifere, wo im Land bruucht wird.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.geo.de/natur/oekologie/545-rtkl-meerwasserentsalzung-wie-israel-erfolgreich-gegen-die-duerre-kaempft |wayback=20180725015054 |text=''Wie Israel erfolgreich gegen die Dürre kämpft'' |archiv-bot=2019-09-14 08:42:59 InternetArchiveBot }} uf geo.de</ref> D Wasserversorgig isch au e Politikum, wo i dr Vergangehäit zue Spannige mit em Nochberland Syrie gfüert hät. Au im Konflikt mit dr Pälestinenser goot s unter anderem um s Wasser. == Kultur == D Kultur z Israel isch zum äinten äng mit dere vo den arabische Länder verbunde und zum andere starch mit dere vo Europa und Amerika verhänkt. Alles i allem zäichnet si sich daademit uus, dass si d Kultur vo Ywanderer us über hundert Natione integriert hät. Birüemt isch di israelisch [[Musik|Musig]]. D Volchsmusig und de Volchstanz sind wyt ume gschetzt. Au di klassisch Musig wird pflägt; s «Philharmonisch Orcheschter vo Israel» tritt überall im Land sälber und im Ussland uuf. S [[Theater]]<nowiki />wäse hät en guete Rueff. Äini vo de groosse Bünene isch d «Habima», wo 1916 z Moskau gründet woorden isch und syt 1931 z Tel Aviv dihäimen isch. [[Museum|Musee]] häts gwichtigi: Groossi Kunschtmusee findt me z Haifa, z Tel Aviv und z Jerusalem. Nöd verpasse tärf mer au s «Israel-Museum» und s [[Holocaust]]-Museum «Yad Vashem», bäidi z Jerusalem, und s [[Diaspora]]-Museum z Tel Aviv. Denäbed häts vili chlyni Musee i de vile Kibbuzim. Au s [[Bibliothek]]s<nowiki />wäse hät e langi Tradition – käis Wunder bi dene vile Schriftsteller vo internationalem Format. [[Prosa]] schrybed öppe der Amos Oz, de David Grossman und d Zeruya Shalev, [[Lyrik]] de Jehuda Amichai, de Nathan Alterman und d Rachel; bikannt isch au de Satiriker [[Ephraim Kishon]]. D [[Film]]<nowiki />induschtry isch syt öppe 2000 wältwyt anerchännt. Bsunders engagiert isch si i Theme wie [[Sexualität]] und [[Homosexualität]] z Israel. Bikannte Regissör sind byspilswys der Assi Dayan, der Eytan Fox, der Amos Gitai und der Eran Riklis. == Literatur == '''Gschicht''' * Reiner Bernstein: ''Geschichte des Staates Israel. 2. Von der Gründung 1948 bis heute: Religion und Moderne.'' Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 1998, ISBN 3-87920-419-5. * Michael Brenner: ''Geschichte des Zionismus''. Beck, München 2002, ISBN 3-406-47984-7. * Manfred Clauss: ''Geschichte des alten Israel'' (= Oldenbourg Grundriss der Geschichte. Band 37). Oldenbourg Verlag, München 2009, ISBN 978-3-486-55927-9. * Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' 6. Auflage. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * Johannes Glasneck, Angelika Timm: ''Israel. Die Geschichte des Staates seit seiner Gründung.'' Bouvier, Bonn 1992, ISBN 3-416-02753-1. * Benny Morris: ''The birth of the Palestinian refugee Problem 1947–1949''. Cambridge University Press, New York 1988, ISBN 0-521-33889-1. * Shlomo Sand: ''Die Erfindung des jüdischen Volkes. Israels Gründungsmythos auf dem Prüfstand.'' Deutsche Übersetzung von Alice Meroz. Propyläen Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-549-07376-6. (Hebräischi Originaluusgab: Resling Publishing, Tel Aviv 2008) * Gershon Shafir: ''Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict, 1882–1914.'' University of California Press, 1996, ISBN 0-520-20401-8. * Michael Wolffsohn: ''Israel. Geschichte, Politik, Gesellschaft, Wirtschaft.'' VS-Verlag, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-531-15654-5. * Conor Cruise O’Brien: ''Belagerungszustand. Die Geschichte des Staates Israel und des Zionismus.'' Hannibal, Wien 1988, ISBN 3-85445-033-8. (Originaltitel: ''The Siege: The Saga of Israel and Zionism.'' Touchstone Book, New York 1987, ISBN 0-671-63310-4). * Albrecht Gundermann: ''Die Rolle des Obersten Gerichtshofs bei der Entwicklung der israelischen Verfassung.'' Nomos Verlag, Baden-Baden 2002, ISBN 3-7890-7801-8. '''Gsellschaft und Wirtschaft''' * Shmuel N. Eisenstadt: ''Die Transformation der israelischen Gesellschaft.'' Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-518-57858-8. * Nurith Gertz: ''Myths in Israeli culture: captives of a dream.'' Vallentine Mitchell, London u.&nbsp;a. 2000, ISBN 0-85303-386-2. * Uta Klein: ''Militär und Geschlecht in Israel.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-593-36724-6. [https://web.archive.org/web/20130516211704/http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2003-3-100 (Rezension)] * Gershon Shafir, Yoav Peled: ''Being Israeli. The Dynamics of Multiple Citizenship.'' Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-79672-5. * Roland Kaufhold, Till Lieberz-Groß (Hrsg.): ''Deutsch-israelische Begegnungen.'' In: ''psychosozial.'' Nr. 53 (1/2003). * ''[http://www.bpb.de/ Israel]'' (= Informationen zur politischen Bildung. Band 278). Franzis’ Print & Media, München/ Bonn 2003, {{ISSN|0046-9408}}. (mit Karten) * Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel: Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Hanser, München 2012, ISBN 978-3-446-42921-5. * Anat Feinberg, Miriam Magall: ''Kultur in Israel. Eine Einführung.'' Bleicher Verlag, Gerlingen 1993, ISBN 3-88350-031-3. * Tuvia Tenenbom: ''Allein unter Juden: Eine Entdeckungsreise durch Israel.'' Suhrkamp Verlag, 2014, ISBN 978-3-518-46530-1. '''Politik''' * Ber Borochov: ''Zur Frage Zions und des Gebietes.'' 1905; Tel Aviv 1955 (hebräisch). * Heinz Wagner: ''Der Arabisch-Israelische Konflikt im Völkerrecht.'' Duncker & Humblot, Berlin 1971, ISBN 3-428-02499-0. * Amos Oz: ''Im Lande Israel. Herbst 1982'' (=&nbsp;st 1066). Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984, ISBN 3-518-37566-0. * Michael Wolffsohn: ''Wem gehört das Heilige Land? Die Wurzeln des Streits zwischen Juden und Arabern.'' Piper, München/ Zürich 1997, ISBN 3-492-23495-X. * Moshe Zuckermann: ''Zweierlei Israel. Auskünfte eines marxistischen Juden an Thomas Ebermann, Hermann L. Gremliza und Volker Weiß.'' KVV Konkret, Hamburg 2003, ISBN 3-930786-39-7. * Hans Rauscher: ''Israel, Europa und der neue Antisemitismus.'' Molden, Wien 2004, ISBN 3-85485-122-7. * Michel Warschawski: ''Mit Höllentempo. Die Krise der israelischen Gesellschaft.'' (Originaltitel: ''Á tombeau ouvert'', übersetzt vo de Barbara Herber-Schärer). Edition Nautilus, Hamburg 2004, ISBN 3-89401-448-2. * Reiner Bernstein: ''Von Gaza nach Genf. Die Genfer Friedensinitiative von Israelis und Palästinensern.'' Wochenschau-Verlag, Schwalbach am Taunus 2005, ISBN 3-89974-236-2. * Igal Avidan: ''Israel – Ein Staat sucht sich selbst.'' Diederichs, München 2008, ISBN 978-3-7205-3046-0. * Alan M. Dershowitz: ''Plädoyer für Israel. Warum die Anklagen gegen Israel aus Vorurteilen bestehen.'' Europa-Verlag, Hamburg/ Leipzig/ Wien 2005, ISBN 3-203-76026-6. * Steffen Hagemann: ''Israel. Wissen, was stimmt'' (= ''Herder-Spektrum''. Band 6159). Herder, Freiburg im Breisgau u.&nbsp;a. 2010, ISBN 978-3-451-06159-2. * Anton Pelinka: ''Israel. Ausnahme- oder Normalstaat.'' Braumüller, Wien 2015, ISBN 978-3-99100-163-8. * Stephan Grigat: ''Die Einsamkeit Israels: Zionismus, die israelische Linke und die iranische Bedrohung.'' KVV, konkret texte, 2014, ISBN 978-3-930786-73-2. * Tilman Tarach: ''Der ewige Sündenbock: Heiliger Krieg, die „Protokolle der Weisen von Zion“ und die Verlogenheit der sogenannten Linken im Nahostkonflikt.'' Edition Telok, 2009, ISBN 978-3-00-026583-9. * Georg M. Hafner, Esther Schapira: ''Israel ist an allem schuld: Warum der Judenstaat so gehasst wird.'' Eichborn Verlag, 2015, ISBN 978-3-8479-0589-9. == Weblink == {{Commonscat|Israel}} * [http://www.israel.de/ Offizielli Netzpräsenz vo de Botschaft vom Staat Israel z Berlin] * [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/01-Laender/Israel.html Länder- und Reiseinformationen] vom [[Auswärtiges Amt|Uswärtige Amt]] vo de Bundesrepublik Deutschland * [https://web.archive.org/web/20080519191730/http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_israel.html Churzübrsicht zu de israelische Wirtschaft] * [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Landcharte und Stadtplän vo Israel] * [http://www.einzigartiges-israel.de/ Einzigartigs Israel: Gschichtlichi und religiöse Hintergründ über Israel und de Nahostkonflikt] * [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israelische Wätterdienst] * [http://www.bornpower.de/israel/ Magisterarbeit zur israelischen Sidligspolitik vo 1967 bis 1997] '''Dossiers''' * [https://web.archive.org/web/20060415043337/http://www.nzz.ch/dossiers/nahost/gaza/2005/08/11/al/articleD0MCR.html De Identitätskonflikt vo Israel im Striit um d Priisgab vo Sidlige] == Quälle == <references /> {{Navigationsleiste Staaten in Asien}} {{Läsiger Artikel}} {{normdaten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Israel|!]] [[Kategorie:Staat im Noche Oschte]] [[Kategorie:Staat am Mittelmeer]] [[Kategorie:Staat in Asie]] [[Kategorie:Mitgliid i der UNO]] [[Kategorie:Judetum]] [[Kategorie:Zionismus]] 1y5iw05y5awfpcvksjh5ocm3pp2og8s Coulombsches Gesetz 0 52326 1089729 1044599 2026-10-22T14:48:54Z Ziv 97109 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bcoulomb.png]] → [[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name 1089729 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:S Gsetz vom Coulomb}} S '''Gsetz vom Coulomb''' isch d Basis vo dr [[Elektrostatik]]. Es beschribt d [[Kraft|Chraft]] zwüsche zwäi [[Punktladung|Punktlaadige]] oder chugelesümmetrisch verdäilte [[Elektrische Ladung|elektrische Laadige]]. D Betrag vo dere Chraft isch [[Proportionalität|broporzional]] zum Brodukt vo de bäide Laadigsmängene und umkeert broporzional zum Kwadrat vom Abstand vo de Middelpünkt vo de Chugele oder de Punktlaadige. D Chraft wirkt in dr Richdig vo dr Graade wo d Mittelpünkt verbindet, je noch de [[Vorzeichen (Zahl)|Vorzäiche]] vo de Laadige. Si ziet aa, wenn d Laadige underschidligi Vorzäiche hai oder stoosst ab, wenn bäidi Laadige äntwääder positiv oder negativ si. Wenn si aaziet verhaltet si sich also ganz wie d Chraft zwüsche zwäi Punktmasse noch em [[Gravitationsgesetz|Grawitazioonsgsetz]]. Bi mee as zwäi Laadige addiert mä die äinzelne Chraftwektore noch em [[Superposition (Physik)|Superposizionsbrinzip]]. S coulombsche Gsetz isch d Grundlag vo dr [[Influenz|Influänz]]. ==D Coulomb-Chraft == [[Datei:CoulombsLaw.svg|miniatur|Dr Grundmechanismus: Laadige mit gliichem Vorzäiche stoosse sich ab, Laadige mit underschidlige Vorzäiche zien sich aa.]] [[Datei:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|miniatur|S [[Torsionspendel|Torsionspändel]] vom Coulomb, won er mit em Chraftmässige gmacht het]] S Gsetz isch vom [[Charles Augustin de Coulomb]] um 1785 entdeggt und in vile Experimänt bestätigt worde. Im [[Internationales Einheitensystem|Internazionale Äinhäitensüsteem]], in [[Skalar (Physik)|skalarer]] Form und im Wakuum isch d Chraft :<math> F = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{q_1 \cdot q_2}{r^2} </math>, wo <math>q_1</math> und <math>q_2</math> zwäi Laadigsmängene si, wo bäidi chuugelsümmetrisch verdäilt si, <math>r</math> dr Abstand isch zwüsche de Middelpünkt vo de Chuugele und <math>\varepsilon_0</math> d [[Permittivität]] vom [[Vakuum|Wakuum]] ([[elektrische Feldkonstante|elektrischi Fäldkonstante]]). ===D Wektorform === Die ''allgemäini'' [[vektor|wektorielli]] Notazioon vo diskrete Laadige in irgend ere Materie (<math>\varepsilon = \varepsilon_0 \cdot \varepsilon_r</math>) git s Coulomb-[[Kraftfeld (Physik)|Chraftfäld]], won e Broobelaadig <math>q_1</math> im Fäld von ere zwäite Laadig <math>q_2</math> usgsetzt isch: :<math> \vec{F}_{12}(\vec{r}_1) = q_1 \frac {q_2}{4 \pi \varepsilon\cdot |\vec{r}_1 - \vec{r}_2|^2}\ {(\vec{r}_1 - \vec{r}_2) \over |\vec{r}_1 - \vec{r}_2|} </math> (also: D Chraft <math>\vec{F}_{12}</math> uf d Broobelaadig <math>q_1</math>, wo vo dr Laadig <math>q_2</math>; chunnt und: dr Wektor <math>\vec{r}_{21}</math> vom Punkt vo dr Laadig <math>q_2</math> us zum Punkt vo dr Broobelaadig <math>q_1</math> ) <math>\hat{\vec{r}}_{21}</math> isch do drbii dr [[Einheitsvektor|Äinhäitswektor]], wo vo <math>q_2 </math> (dr Verbindigslinie vo de bäide Laadigsmiddelpünkt nooch) in d Richdig <math>q_1 </math> zäigt; und <math>\vec{r}_1</math> und <math>\vec{r}_2</math> si d Ortswektore vo de bäide Laadigsmiddelpünkt. Wie mä gseet, stoosse sich Laadige mit gliiche Vorzäiche ab, wil d Chraft <math>\vec{F}_{12}</math> in däm Fall die gliichi Richdig het wie <math>\hat{\vec{r}}_{21}</math>, wääred sich Laadige mit ungliiche Vorzäiche aazien, wil d Chraft <math>\vec{F}_{12}</math> denn (analog zum [[Newtonsches Gravitationsgesetz|Grawitazionsgsetz vom Newton]]) die umkeerti Richdig vo <math>\hat{\vec{r}}_{21}</math> het. Wemm mä d Posizion vo dr Laadig <math>q_2</math> an dr Ursprung vo de Koordinate läit, wird d Gliichig ööbe nooche äifacher: :<math> \vec{F}_{12}(\vec{r_1}) = q_1 \, \frac {q_2}{4 \pi \varepsilon\cdot |\vec{r}_{1}|^3}\ \vec{r}_{1} </math>. Denn isch au :<math>\vec{E}(\vec{r}) = \frac{q_2}{4\pi\varepsilon \, r^3}\ \vec{r}</math> dr Wektor vo dr [[Elektrische Feldstärke|Fäldsterki]] vom [[Elektrisches Feld|elektrische Fäld]], wo vo dr Zentrallaadig <math>q_2</math> erzügt wird am Ort <math>\vec r</math>, d. h. im Abstand <math>\ r</math> vom Ursprung. Wird d Zentrallaadig <math>q_2</math>, wo s Fäld erzügt, dur e Laadigswulke, wo im Ruum verdäilt isch, mit dr Laadigsverdäilig <math>\rho(r')</math> ersetzt, chunnt am Blatz vo dr Formle für d Coulomb-Chraft oobenooche uf d Broobelaadig <math>q_1</math> s Integral :<math> \vec{F}_{12}(\vec{r}) = q_1\, \frac{1}{4\pi \varepsilon} \, \int \rho(r') \cdot \frac{(\vec{r} - \vec{r'})}{|\vec{r} - \vec{r'}|^3} \ d\vec{r'} \;</math>. S Gsetz vom Coulomb in dr Form, wo oobe nooche agee isch, isch e Spezialfall für e punktförmigi Laadigsverdäilig in dere allgemäinere Formle. Umkeert cha mit em Superposizionsbrinzip au die allgemäineri Form us em Gsetz vom Coulomb abgläitet wärde. {{Anker|Coulomb-Konstante}} Dr Term :<math> k_\mathrm{C} = \frac {1}{4 \pi \varepsilon}</math> wo in de Gliichige oobenooche vorchunnt, wird au as '''Coulomb-Konstante''' bezäichnet. Im Wakuum (<math>\varepsilon_r = 1</math>) gält: :<math> k_\mathrm{C} = \frac {1}{4 \pi} \mu_0 \, c^2 \approx 8{,}987551787 \cdot 10^9 \, \mathrm{\frac{Vm}{As}}</math> Do isch <math>c</math> d [[Lichtgeschwindigkeit|Liechtgschwindigkäit]]. Im [[Gaußsches Einheitensystem|Äinhäitesüsteem vom Gauß]] und im elektrostatische [[CGS-Einheitensystem|CGS-Äinhäitesüsteem]] wird s Gsetz vom Coulomb brucht, zum die elektrischi Laadig z definiere. E Laadigsäinhäit wirkt uf e zwäiti im Abstand vo 1 cm mit dr Chraft 1 dyn. Die elektrischi Basisäinhäit vo de Äinhäitesüsteem SI, CGS-ESU und CGS-EMU underschäidet sich brinzipiell nume drdur, wie <math>\mu_0</math> festgläit isch: * Im CGS-ESU ist <math>\mu_0 = 4\pi/c^2</math>. Dorum het d Coulomb-Konstante in däm Äinhäitesüsteem dr Wärt <math> k_\mathrm{C} = 1</math>. * Im CGS-EMU isch <math>\mu_0 = 4\pi</math>. Dorum het in däm Äinhäitesüsteem d Coulomb-Konstante dr Wärt <math> k_\mathrm{C} = c^2</math>. ==S Coulomb-Potenzial == S elektrische Fäld isch [[wirbelfrei]], solang sich s [[Maxwell-Gleichungen|magnetische Fäld in dr Zit]] nid änderet, und d Energiidifferänz wenn e Laadig vo A uf B brocht wird, isch in däm Fall unabhängig vom Wääg, wo konkret zrugggläit wird. Mä cha also s elektrische Fäld und die elektrischi Chraft au dur e [[Potential (Physik)|Potenzial]] beschriibe. Im Fall vo dr äifache Coulomb-Chraft bechunnt mä s Coulomb-Potenzial, wo für en äinzelni Punktlaadig ''Q'' eso cha beschriibe wärde: :<math> \Phi (r)= -\int \vec{E} \cdot d\vec{s}= \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{Q}{r} + C</math> Do isch d Potenzialdifferänz zwüsche zwäi Pünkt dr [[Elektrische Spannung|Spannigsabfall]] U zwüsche dene bäide Pünkt und d Integrazionskonstante C wird tüpischerwiis [[null]], so dass s Potenzial im Unändlige verschwindet. Die potenzielli elektrischi Energii <math>W_{pot}</math> isch au e Potenzial, und zwar in Bezug uf die elektrischi Chraft: :<math> W_{pot} (r)= -\int \vec{F} \cdot d\vec{s} = -q \, \int \vec{E} \cdot d\vec{s} = q \cdot \Phi(r) = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{q\cdot Q}{r} + C</math> Au do isch s üüblig, as mä d Randbedingig eso uuselääst, ass die potenzielli [[Energie|Energii]] im Unändlige Null wird, C isch also au do gliich Null. S Coulomb-Potenzial gältet exakt nume für Laadige, wo sich nidbeweege. Für bewegti Punktlaadige hingege chömme Magnetfälder ins Spiil, und us em Coulomb-Potenzial wird e [[Liénard-Wiechert-Potential|Liénard-Wiechert-Potenzial]]. == D Coulomb-chraft im ene Medium == D Gsetz vom Coulomb cha uf äifachi Wiis uf e Fall vo Laadige in [[Homogenität|homogen]]e, [[Isotropie|isotrop]]e, [[Permittivität|lineare]] Medie erwiteret wärde. S Material um d Laadige ume muess fast ganz genau die Äigeschafte ha: * Es isch elektrisch nöitral. * Es füllt dt Ruum zwüsche de Laadige und um die ume ''gliichmäässig'' (homogen) us. * D [[Polarisation (Elektrizität)|Polarisierbarkäit]] vom Medium isch ''unabhängig vo dr Richding''. * D Polarisierig isch ''broporzional'' zum [[Elektrisches Feld|elektrische Fäld]], wo vo de Laadige erzügt wird. Für d Homogenität isch bsundrigs wichdig, ass dr atomari Charakter vo dr Materie im Vergliich zum Abstand vo de Laadige cha vernoochlässigt wärde. Für sonigi Medie het s Gsetz vom Coulomb die gliichi Form wie im Wakuum, mit em Underschiid, ass <math>\varepsilon_0</math> dur <math>\varepsilon = \varepsilon_0\cdot\varepsilon_\mathrm{r}</math> ersetzt wird: :<math> F = \frac{1}{4\pi\varepsilon} \frac{q_1\cdot q_2}{r^2} </math> Die [[relative Permittivität|relativi Permittiwidäät]] <math>\varepsilon_\mathrm{r}</math> isch bi isotrope Medie e [[Materialkonstante]], wo drmit zämmehängt, wi polarisierbar s Medium isch. Mä cha sä mässe oder au theoretisch abläite. Umkeert gältet im Wakuum <math>\varepsilon_\mathrm{r}=1</math>. == Litratuur == * Dieter Meschede: ''Gerthsen Physik.'' 23. Uflaag, Springer, Berlin/Heidelberg/New York 2006, ISBN 3-540-25421-8. {{Übersetzungshinweis|de|Coulombsches_Gesetz|dütsch}} [[Kategorie:Elektrostatik]] 1z2t8wja11dx5onys1xdp7416x1dxxq Vorlage:Wechselkursdaten/EZB 10 53385 1089740 1089703 2026-10-22T18:07:40Z LkhBot 98539 Bot: Aktualisierung 1089740 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1|}}} |STAND=2026-10-22 |USD = 1.1205 |JPY = 175.97 |BGN = 1.9558 |CZK = 24.26 |DKK = 7.4747 |GBP = 0.8377 |HUF = 366.43 |PLN = 4.3695 |RON = 5.345 |SEK = 11.112 |CHF = 0.9211 |ISK = 136.2 |NOK = 10.488 |HRK = 7.5365 |RUB = 117.2010 |TRY = 55.6079 |AUD = 1.598 |BRL = 5.6574 |CAD = 1.5725 |CNY = 7.4786 |HKD = 8.7845 |IDR = 20253.88 |ILS = 3.4824 |INR = 106.249 |KRW = 1484.25 |MXN = 21.0215 |MYR = 4.5756 |NZD = 1.9724 |PHP = 71.162 |SGD = 1.4315 |THB = 37.811 |QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates] }}</includeonly><noinclude> Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html [[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]] </noinclude> f1ep8v0r79fxo9pxw66w56kpqpnvkq3 Schattdorf 0 59376 1089727 956353 2026-10-22T13:15:21Z ~2026-56531-29 123980 1089727 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Schattdorf}} {{Infobox Ort in der Schweiz |NAME_ORT = Schattdorf |BILD = Schattdorf 4.jpg |BESCHREIBUNG = Schattdorf |BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Schattdorf 2007.png |BILDPFAD_WAPPEN = Wappen Schattdorf.svg |KANTON = Uri |REGION-ISO = CH-UR |IMAGEMAP = Kanton Uri |BFS = 1213 |PLZ = 6467 |BREITENGRAD = 46.86583 |LÄNGENGRAD = 8.65556 |HÖHE = 481 |FLÄCHE = 16.27 |EINWOHNER = <!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden--> |STAND_EINWOHNER = <!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden--> |WEBSITE = www.schattdorf.ch }} '''Schattdorf''' isch e [[Politische Gemeinde|politische Gmeind]] im [[Kanton Uri|Kanton Üüri]]. == Geografi == Schattdorf lit im [[Reuss|Ryysstal]] am Nordfuess vo dr [[Bälmeten|Bälmete]] ({{Höhe|2414|CH}}). Vo dr Gmeindsflächi sind 33,6&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 37,7&nbsp;% Wald, 11&nbsp;% Sidligsflächi und 17,8&nbsp;% suschtigi Flächi.<ref name=" BfS 2012" /> D Nachburgmeinde vo Schattdorf sind [[Attinghausen|Ättighüüsä]], [[Bürglen UR|Birglä]], [[Spiringen|Spirìgä]], [[Unterschächen|Unterschächä]], [[Silenen UR|Sììlenä]] und [[Erstfeld|Eerstfält]]. == Gschicht == Schattdorf isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1248 als ''Sachdorf''. == Bevelkerig == Quälle: [[Bundesamt für Statistik]] 2005<ref>Bundesamt für Statistik: ''Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000.'' Bern 2005 ([https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/publikationen.assetdetail.340621.html Online uf bfs.admin.ch]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/publikationen.assetdetail.340621.html |date=2019-09 }}, Date im [https://www.bfs.admin.ch/bfsstatic/dam/assets/340621/appendix Aahang]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfsstatic/dam/assets/340621/appendix |date=2019-09 }})</ref> {| class="wikitable" width=350 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Jahr''' || '''1850''' || '''1860''' || '''1870''' || '''1880''' || '''1888''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1920''' |- align=center |align=left|'''Iiwohner'''|| 822 || 954 || 1000 || 1120 || 1091 || 1128 || 1368 || 1461 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Jahr''' || '''1930''' || '''1941''' || '''1950''' || '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' || '''1990''' || '''2000''' |- align=center |align=left|'''Iiwohner'''|| 1546 || 1913 || 2217 || 2754 || 3292 || 4516 || 4802 || 4897 |} Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 6,9&nbsp;% gläge.<ref name=" BfS 2012" /> == Religion == 5,8&nbsp;% vo dr Iiwooner sind [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformiert]], 86,7&nbsp;% sind [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch]] (Stand 2000).<ref name="BfS 2012">Bundesamt für Statistik: [https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.2420706.html Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.2420706.html |date=2019-09 }}, Mai 2012</ref> == Politik == Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää:<ref>Kanton Uri: {{Webarchiv|url=http://www.ur.ch/dl.php/de/562388cf03512/NR-SR-Wahl_Sonntag-alles.pdf# |wayback=20160304055152 |text=Nationalratswahl Ergebnisse |archiv-bot=2018-11-08 05:06:23 InternetArchiveBot}}</ref> [[Schweizerische Volkspartei|SVP]] 56,5&nbsp;%, [[Christlichdemokratische Volkspartei|CVP]] 19,0&nbsp;%, [[Grüne Partei der Schweiz|GP]] 22,1&nbsp;%, Suschtigi 2,4&nbsp;%. Dr Gmeindspräsident vo Schattdorf isch dr Rolf Zgraggen (Stand 2016). == Lüüt == * [[Bertha Shortiss]], Bildhauerin == Sprooch und Dialäkt == Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4897 Iiwohner 94,7 Prozänt [[Deutsche Sprache|Diitsch]] als Haiptsprach aagää, die andere [[Französische Sprache|Franzesisch]], [[Italienische Sprache|Italienisch]] und anderi Sprooche.<ref name=" BfS 2012" /> Dr [[Höchstalemannisch|hekschtalemannisch]] [[Dialekt|Dialäkt]] vo Schattdorf ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart. == Bilder == <gallery> Luftbild Reussebene Uri.jpg|es Luftbild vo dr Ryyssebeni, Schattdorf links i dr Mitti Schattdorf 5.jpg|Blick vo Weschte mit em Hüüsberg Haldi Schattdorf 3.jpg|Blick iber Schattdorf i s Ryysstal Kirche schattdorf.jpg|d Pfarrchilche Mariä Himmelfahrt </gallery> == Literatur == * {{HLS|702|Schattdorf|Autor=Hans Stadler}} == Weblink == {{Commonscat|Schattdorf}} * [http://www.schattdorf.ch d Websyte vo Schattdorf] == Fuessnote == <references /> {{Navigationsleiste Kanton Uri}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Ort (Kanton Uri)]] ilo7e6uqykl2smw6y3j0bfj8577wnj3 1089737 1089727 2026-10-22T16:02:51Z Freigut 8945 D Änderig 1089727 vom [[Spezial:Beiträge/~2026-56531-29|~2026-56531-29]] ([[Benutzer Diskussion:~2026-56531-29|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre – isch scho rächt gsy, lueg daa: https://ortsnamen.ch/de/record/802001213. 1089737 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Schaateref}} {{Infobox Ort in der Schweiz |NAME_ORT = Schattdorf |BILD = Schattdorf 4.jpg |BESCHREIBUNG = Schaaterfef |BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Schattdorf 2007.png |BILDPFAD_WAPPEN = Wappen Schattdorf.svg |KANTON = Uri |REGION-ISO = CH-UR |IMAGEMAP = Kanton Uri |BFS = 1213 |PLZ = 6467 |BREITENGRAD = 46.86583 |LÄNGENGRAD = 8.65556 |HÖHE = 481 |FLÄCHE = 16.27 |EINWOHNER = <!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden--> |STAND_EINWOHNER = <!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden--> |WEBSITE = www.schattdorf.ch }} '''Schaateref''' (amtlich ''Schattdorf'') isch e [[Politische Gemeinde|politische Gmeind]] im [[Kanton Uri|Kanton Üüri]]. == Geografi == Schaateref lit im [[Reuss|Ryysstal]] am Nordfuess vo dr [[Bälmeten|Bälmete]] ({{Höhe|2414|CH}}). Vo dr Gmeindsflächi sind 33,6&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 37,7&nbsp;% Wald, 11&nbsp;% Sidligsflächi und 17,8&nbsp;% suschtigi Flächi.<ref name=" BfS 2012" /> D Nachburgmeinde vo Schaateref sind [[Attinghausen|Ättighüüsä]], [[Bürglen UR|Birglä]], [[Spiringen|Spirìgä]], [[Unterschächen|Unterschächä]], [[Silenen UR|Sììlenä]] und [[Erstfeld|Eerstfält]]. == Gschicht == Schaateref isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1248 als ''Sachdorf''. == Bevelkerig == Quälle: [[Bundesamt für Statistik]] 2005<ref>Bundesamt für Statistik: ''Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000.'' Bern 2005 ([https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/publikationen.assetdetail.340621.html Online uf bfs.admin.ch]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/publikationen.assetdetail.340621.html |date=2019-09 }}, Date im [https://www.bfs.admin.ch/bfsstatic/dam/assets/340621/appendix Aahang]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfsstatic/dam/assets/340621/appendix |date=2019-09 }})</ref> {| class="wikitable" width=350 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Jahr''' || '''1850''' || '''1860''' || '''1870''' || '''1880''' || '''1888''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1920''' |- align=center |align=left|'''Iiwohner'''|| 822 || 954 || 1000 || 1120 || 1091 || 1128 || 1368 || 1461 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Jahr''' || '''1930''' || '''1941''' || '''1950''' || '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' || '''1990''' || '''2000''' |- align=center |align=left|'''Iiwohner'''|| 1546 || 1913 || 2217 || 2754 || 3292 || 4516 || 4802 || 4897 |} Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 6,9&nbsp;% gläge.<ref name=" BfS 2012" /> == Religion == 5,8&nbsp;% vo dr Iiwooner sind [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformiert]], 86,7&nbsp;% sind [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch]] (Stand 2000).<ref name="BfS 2012">Bundesamt für Statistik: [https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.2420706.html Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.2420706.html |date=2019-09 }}, Mai 2012</ref> == Politik == Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää:<ref>Kanton Uri: {{Webarchiv|url=http://www.ur.ch/dl.php/de/562388cf03512/NR-SR-Wahl_Sonntag-alles.pdf# |wayback=20160304055152 |text=Nationalratswahl Ergebnisse |archiv-bot=2018-11-08 05:06:23 InternetArchiveBot}}</ref> [[Schweizerische Volkspartei|SVP]] 56,5&nbsp;%, [[Christlichdemokratische Volkspartei|CVP]] 19,0&nbsp;%, [[Grüne Partei der Schweiz|GP]] 22,1&nbsp;%, Suschtigi 2,4&nbsp;%. Dr Gmeindspräsident vo Schaateref isch dr Rolf Zgraggen (Stand 2016). == Lüüt == * [[Bertha Shortiss]], Bildhauerin == Sprooch und Dialäkt == Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4897 Iiwohner 94,7 Prozänt [[Deutsche Sprache|Diitsch]] als Haiptsprach aagää, die andere [[Französische Sprache|Franzesisch]], [[Italienische Sprache|Italienisch]] und anderi Sprooche.<ref name=" BfS 2012" /> Dr [[Höchstalemannisch|hekschtalemannisch]] [[Dialekt|Dialäkt]] vo Schaateref ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart. == Bilder == <gallery> Luftbild Reussebene Uri.jpg|es Luftbild vo dr Ryyssebeni, Schaateref links i dr Mitti Schattdorf 5.jpg|Blick vo Weschte mit em Hüüsberg Haldi Schattdorf 3.jpg|Blick iber Schaateref i s Ryysstal Kirche schattdorf.jpg|d Pfarrchilche Mariä Himmelfahrt </gallery> == Literatur == * {{HLS|702|Schattdorf|Autor=Hans Stadler}} == Weblink == {{Commonscat|Schattdorf}} * [http://www.schattdorf.ch d Websyte vo Schaateref] == Fuessnote == <references /> {{Navigationsleiste Kanton Uri}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Ort (Kanton Uri)]] 534cod2r9srw5d3hsrg1xew50x6ti6c 1089738 1089737 2026-10-22T16:03:06Z Freigut 8945 1089738 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Schaateref}} {{Infobox Ort in der Schweiz |NAME_ORT = Schattdorf |BILD = Schattdorf 4.jpg |BESCHREIBUNG = Schaateref |BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Schattdorf 2007.png |BILDPFAD_WAPPEN = Wappen Schattdorf.svg |KANTON = Uri |REGION-ISO = CH-UR |IMAGEMAP = Kanton Uri |BFS = 1213 |PLZ = 6467 |BREITENGRAD = 46.86583 |LÄNGENGRAD = 8.65556 |HÖHE = 481 |FLÄCHE = 16.27 |EINWOHNER = <!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden--> |STAND_EINWOHNER = <!-- wird durch eine zentralisierte Vorlage eingebunden--> |WEBSITE = www.schattdorf.ch }} '''Schaateref''' (amtlich ''Schattdorf'') isch e [[Politische Gemeinde|politische Gmeind]] im [[Kanton Uri|Kanton Üüri]]. == Geografi == Schaateref lit im [[Reuss|Ryysstal]] am Nordfuess vo dr [[Bälmeten|Bälmete]] ({{Höhe|2414|CH}}). Vo dr Gmeindsflächi sind 33,6&nbsp;% landwirtschaftlichi Flächi, 37,7&nbsp;% Wald, 11&nbsp;% Sidligsflächi und 17,8&nbsp;% suschtigi Flächi.<ref name=" BfS 2012" /> D Nachburgmeinde vo Schaateref sind [[Attinghausen|Ättighüüsä]], [[Bürglen UR|Birglä]], [[Spiringen|Spirìgä]], [[Unterschächen|Unterschächä]], [[Silenen UR|Sììlenä]] und [[Erstfeld|Eerstfält]]. == Gschicht == Schaateref isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 1248 als ''Sachdorf''. == Bevelkerig == Quälle: [[Bundesamt für Statistik]] 2005<ref>Bundesamt für Statistik: ''Eidgenössische Volkszählung 2000: Bevölkerungsentwicklung der Gemeinden 1850–2000.'' Bern 2005 ([https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/publikationen.assetdetail.340621.html Online uf bfs.admin.ch]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/publikationen.assetdetail.340621.html |date=2019-09 }}, Date im [https://www.bfs.admin.ch/bfsstatic/dam/assets/340621/appendix Aahang]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfsstatic/dam/assets/340621/appendix |date=2019-09 }})</ref> {| class="wikitable" width=350 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Jahr''' || '''1850''' || '''1860''' || '''1870''' || '''1880''' || '''1888''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1920''' |- align=center |align=left|'''Iiwohner'''|| 822 || 954 || 1000 || 1120 || 1091 || 1128 || 1368 || 1461 |- align=center class="hintergrundfarbe5" |align=left | '''Jahr''' || '''1930''' || '''1941''' || '''1950''' || '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' || '''1990''' || '''2000''' |- align=center |align=left|'''Iiwohner'''|| 1546 || 1913 || 2217 || 2754 || 3292 || 4516 || 4802 || 4897 |} Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 6,9&nbsp;% gläge.<ref name=" BfS 2012" /> == Religion == 5,8&nbsp;% vo dr Iiwooner sind [[Reformierte Kirche|evangelisch-reformiert]], 86,7&nbsp;% sind [[Römisch-katholische Kirche|remisch-katholisch]] (Stand 2000).<ref name="BfS 2012">Bundesamt für Statistik: [https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.2420706.html Regionalporträts 2012: Kennzahlen aller Gemeinden]{{Toter Link|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/kataloge-datenbanken/tabellen.assetdetail.2420706.html |date=2019-09 }}, Mai 2012</ref> == Politik == Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää:<ref>Kanton Uri: {{Webarchiv|url=http://www.ur.ch/dl.php/de/562388cf03512/NR-SR-Wahl_Sonntag-alles.pdf# |wayback=20160304055152 |text=Nationalratswahl Ergebnisse |archiv-bot=2018-11-08 05:06:23 InternetArchiveBot}}</ref> [[Schweizerische Volkspartei|SVP]] 56,5&nbsp;%, [[Christlichdemokratische Volkspartei|CVP]] 19,0&nbsp;%, [[Grüne Partei der Schweiz|GP]] 22,1&nbsp;%, Suschtigi 2,4&nbsp;%. Dr Gmeindspräsident vo Schaateref isch dr Rolf Zgraggen (Stand 2016). == Lüüt == * [[Bertha Shortiss]], Bildhauerin == Sprooch und Dialäkt == Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4897 Iiwohner 94,7 Prozänt [[Deutsche Sprache|Diitsch]] als Haiptsprach aagää, die andere [[Französische Sprache|Franzesisch]], [[Italienische Sprache|Italienisch]] und anderi Sprooche.<ref name=" BfS 2012" /> Dr [[Höchstalemannisch|hekschtalemannisch]] [[Dialekt|Dialäkt]] vo Schaateref ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart. == Bilder == <gallery> Luftbild Reussebene Uri.jpg|es Luftbild vo dr Ryyssebeni, Schaateref links i dr Mitti Schattdorf 5.jpg|Blick vo Weschte mit em Hüüsberg Haldi Schattdorf 3.jpg|Blick iber Schaateref i s Ryysstal Kirche schattdorf.jpg|d Pfarrchilche Mariä Himmelfahrt </gallery> == Literatur == * {{HLS|702|Schattdorf|Autor=Hans Stadler}} == Weblink == {{Commonscat|Schattdorf}} * [http://www.schattdorf.ch d Websyte vo Schaateref] == Fuessnote == <references /> {{Navigationsleiste Kanton Uri}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Ort (Kanton Uri)]] fzsvjc9ctumnzj7l2ut7hpa2vo8d4tp Diskussion:Schattdorf 1 72533 1089726 857230 2026-10-22T13:12:54Z ~2026-56531-29 123980 Neje Abschnitt /* Bezeichnig Schaateref */ 1089726 wikitext text/x-wiki == Extärni Link gänderet == Sali Mitautore, Ich haa 1 extärni Link uf [[Schattdorf]] gänderet. Nämen ich bittschen e Momänt un luege no [https://als.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=857229 mym Edit]. Wänn Ihr Froge hän, oder wänn dr Bot d Link oder di ganz Syte soll ignoriere, gehen bitte uf [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|die FaQ-Syte]] fir mee Infiormatione. Ich haa die Änderige gmacht: *s Archiv https://web.archive.org/web/20160304055152/http://www.ur.ch/dl.php/de/562388cf03512/NR-SR-Wahl_Sonntag-alles.pdf in http://www.ur.ch/dl.php/de/562388cf03512/NR-SR-Wahl_Sonntag-alles.pdf yygfiegt Wänn Ihr fertig sin mit em dureluege vu myne Änderige, chennen er no dr Aawysige in dr Vorlag unte no Fähler flicke. Cheers.—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:monospace">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Fehler melden]])</span> 06:06, 8. Nov. 2018 (MEZ) == Bezeichnig Schaateref == Nach mym wüsse entspricht d Bezeichnig als "Schaateref" nit am normale sprachgebruuch. Also d iiwohner vo "Schaateref" säged eher Schattdorf. Uf Basis vo was für Quelle chunnt d schriibwiis "Schaateref" ds stand? [[Spezial:Byytreeg/~2026-56531-29|~2026-56531-29]] ([[Benutzer Diskussion:~2026-56531-29|Diskussion]]) 15:12, 22. Okt. 2026 (MESZ) oatckj5lu9k3ou4jp2y99fsdeeop50f Jean-Luc Mélenchon 0 77747 1089746 1089204 2026-10-23T10:03:41Z Pakeha 455 1089746 wikitext text/x-wiki [[Datei:Jean Luc Mélenchon en mai 2026- 55261894422 (cropped).jpg|mini|Jean-Luc Mélenchon (2026)]] {{Dialekt|Elsässisch|Milhüserisch|Mìlhüüserisch}} Dr '''Jean-Luc Mélenchon''' (* [[19. August|19. Àuigscht]] [[1951]] z Tanger) ìsch a [[Frankreich|frànzeescher]] Politiker. Ar hàt àn da Präsidantschàftswàhla vu 2012, 2017 un 2022 mìtgmàcht.<ref>{{Internetquelle |titel=Biografii vum Jean-Luc Mélenchon, uf LePoint (fr) |url=https://www.lepoint.fr/tags/jean-luc-melenchon |zugriff=2019-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190902201832/https://www.lepoint.fr/tags/jean-luc-melenchon |archiv-datum=2019-09-02 }}</ref> Ar ìsch dr Grìnder vu dr Pàrtèi [[La France insoumise]]. == Jugend == Dr Jean-Luc Mélenchon stàmmt vu-n'ra „pieds-noirs“ Fàmìlia üs dr ìnternàtionàla Region vu Tànger, ìm [[Marokko|Maroc]]. Si Vàter, dr Georges Mélenchon, ìsch a Dirigant vu da PTT (da nàtionàla Telekommunikàtiona) gsìì. Sina Müeter, d Jeanine Bayona, ìsch Lehrera gsìì. Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch ìn dr [[Katholizismus|kàtolischa Religion]] ufzoga worra. Ànna 1962 ìsch'r mìt sinera Müeter, wo gscheida ghàà hàt, ìns [[Frankreich|Frànkrìch]] kumma. Ar hàt [[Philosophie|Philosophii]] un moderna [[Literatur|Litteràtür]] ìn dr Üniversität vu [[Besançon]] gstudiart. == Politischa Kàrriar == Ar ìsch vu 1976 àb Mìtglììd vum „Parti Socialiste“ gsìì, wo-n'r zìmlig lìnks igstellt gsìì ìsch. Ànna 1983 ìsch'r ìn dr Gmeinrot vu Massy kumma. Vum [[2. Oktober|2. Oktower]] [[1986]] bis àm [[27. April|27. Àwrìl]] [[2010]] ìsch'r Mìtglììd vum Senat fer s Département Essonne gsìì. Vum [[27. März]] [[2000]] bis àm [[6. Mai]] [[2002]] hàt'r ìm Minischterium fer d professionnella Üsbìldung ìn dr Regiarung vum Lionel Jospin Veràntwortunga ghàà. Ìm Novamber 2008, noh-n-em congrès de Reims, ìsch'r vum PS furt gànga. Ar hàt àm [[1. Februar|1. Hornung]] [[2009]], mìt dr Hìlf vum Marc Dolez, a nèia Pàrtèi grìnda: dr „Parti de Gauche“<ref>{{Internetquelle |titel=Mélenchon et Dolez quittent le PS après la victoire de Royal, uf France24 àm 07.11.2008 (fr) |url=https://www.france24.com/fr/20081107-melenchon-dolez-quittent-le-ps-apres-victoire-royal-politique |zugriff=2019-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20191109212639/https://www.france24.com/fr/20081107-melenchon-dolez-quittent-le-ps-apres-victoire-royal-politique |archiv-datum=2019-11-09 }}</ref>. Ìm Prìnzip gliicht sa ìn dr Ditscha Pàrtèi „Die Lìnke“. Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch aui Europäischer Àbgeordneter gsìì, ar ìsch ànna 2009 un ànna 2014 gwählt worra, mìt'ra Lischta „Front de Gauche“. Àn dr [[Französische Präsidentschaftswahl 2012|Präsidantschàftswàhl vu 2012]], ìsch'r àm 4. Plàtz üssakumma, mìt 11,10% vu da Wàhla. À [[10. Februar|10. Hornung]] [[2016]] hàt'r d Pàrtèl „La France Insoumise“ grìnda fer àn dr [[Französische Präsidentschaftswahl 2017|Präsidantschàftswàhl vu 2017]] mìtmàcha. Ar ìsch àm 4. Plàtz üssakumma, mìt 19,58% vu da Wàhla. == Üszeichnunga == Dr Jean-Luc Mélenchon hàt ànna 1988 a Üszneichnung vum [[Argentinien|Àrgentinischa]] Präsidant Raul Alfonsin bikumma. == Biacher == Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch aui Schrìftsteller. Ar hàt vììl Biacher veräffentligt, meischtens ìwer Philosophi oder Politik. Zum Beispiil: * À la conquête du chaos, Éditions Denoël, 1991 ISBN 978-2-207-23868-4 * Jusqu'à l'os, Éditions Régine Deforges, 1991 ISBN 978-2-905538-89-5 * Rocard, le rendez-vous manqué, Ramsay, 1994 ISBN 978-2-84114-053-4 * Causes républicaines, Éditions du Seuil, 2004 ISBN 978-2-02-063151-8 * L'Autre gauche, Éditions Bruno Leprince, 2009 ISBN 978-2-916333-57-1 * Comment faire ?, Flammarion, 2013 ISBN 978-2-08-131462-7 * L'Ère du peuple, Fayard, 2014 ISBN 978-2-213-68575-5 * Le Hareng de Bismarck (le poison allemand), Plon, 2015 ISBN 978-2-8185-0493-2 * Con Marc Endeweld, Le Choix de l'insoumission, Seuil, 2016 ISBN 978-2-02-132654-3 == Lìteràtüür ìwwer’na == *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Denis Sieffert, Michel Soudais |Titel=Mélenchon et les médias |Verlag=Politis |Ort=Pàriis |Datum=2012 |Umfang=91 |ISBN=9791092021004|Online={{Google Buch|BuchID=rq1XmwEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Lilian Alemagna, Stéphane Alliès |Titel=Mélenchon le plébéien |Verlag=Éditions Robert Laffont |Ort=Pàriis |Datum=2012 |Umfang=370 |ISBN=9782221126462|Online={{Google Buch|BuchID=Wnt2tgAACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Lilian Alemagna, Stéphane Alliès |Titel=Mélenchon : à la conquête du peuple |Verlag=Éditions Robert Laffont |Ort=Pàriis |Datum=2018 |Umfang=429 |ISBN=9782221216132|Online={{Google Buch|BuchID=TfGmtgEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Marion Lagardère |Titel=Il est comment Mélenchon en vrai ? |Verlag=Éditions Grasset |Ort=Pàriis |Datum=2017}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Mélanie Delattre, Clément Fayol |Titel=Mélenchon aux portes du pouvoir : immersion dans le système France insoumise |Verlag=First Éditions |Ort=Pàriis |Datum=2018 |Umfang=233 |ISBN=9782412040294|Online={{Google Buch|BuchID=3f9JvgEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Thomas Guénolé |Titel=La Chute de la maison Mélenchon |Verlag=Éditions Albin Michel |Ort=Pàriis |Datum=2019 |Umfang=249 |ISBN=9782226446237|Online={{Google Buch|BuchID=zFYSywEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Hadrien Mathoux |Titel=Mélenchon, la chute : comment La France insoumise s’est effondrée |Verlag=Éditions du Rocher |Ort=Monaco |Datum=2020 |Umfang=316 |ISBN=9782268104324|Online={{Google Buch|BuchID=KSIBzgEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Manuel Cervera-Marzal |Titel=Le populisme de gauche : sociologie de la France insoumise |Verlag=La Découverte |Ort=Pàriis |Datum=2021 |Umfang=390 |ISBN=9782348054921|Online={{Google Buch|BuchID=cwSdzgEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Adrien Quatennens |Titel=Génération Mélenchon |Verlag=Le Seuil |Ort=Pàriis |Datum=2021-11 |Reihe=Documents |Umfang=304 |ISBN=9782021480924|Online={{Google Buch|BuchID=r0zYzgEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Éric Naulleau |Titel=La République c'était lui ! Grandeur et déchéance du camarade Mélenchon |Verlag=Léo Scheer |Ort=Pàriis |Datum=2024 |Umfang=144 |ISBN=9782756123158|Online={{Google Buch|BuchID=fA-q0AEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Julien Dray |Titel=Qui est Mélenchon |Verlag=Plon |Ort=Pàriis |Datum=2024 |Umfang=208 |ISBN=9782259319737|Online={{Google Buch|BuchID=n1P_0AEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Charlotte Belaïch, Olivier Pérou |Titel=La Meute : enquête sur La France Insoumise de Jean-Luc Mélenchon |Verlag=Flammarion |Ort=Pàriis |Datum=2025-05-07 |Reihe=Enquête |Umfang=352 |ISBN=9782080428714|Online={{Google Buch|BuchID=UqBV0QEACAAJ}}}} *{{Literatur |Sprache=fr|Autor=Rodolphe Cart |Titel=Mélenchon, le bruit et la fureur : portraits d’un révolutionnaire |Verlag=La Nouvelle Librairie |Ort=Pàriis |Datum=2025 |Reihe=Dans l’arène |Umfang=320 |ISBN=9782386080500|Online={{Google Buch|BuchID=De-t0QEACAAJ}}}} == Weblink == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20191023160857/https://melenchon.fr/ Blog vum Jean-Luc Mélenchon (fr)] * [https://www.youtube.com/channel/UCk-_PEY3iC6DIGJKuoEe9bw Youtube Sitta vum Jean-Luc Mélenchon (fr)] * [https://lafranceinsoumise.fr/ Sitta vu dr Pàrtèi „La France Insoumise“ (fr)] == Referanza == <references/> {{SORTIERUNG:Melenchon, Jean-Luc}} [[Kategorie:Franzesische Minischter]] [[Kategorie:Mitgliid i dr Nationalversammlig (Frankriich)]] [[Kategorie:Mitgliid im Europäisch Parlamänt für Frankriich]] [[Kategorie:Franzoos]] [[Kategorie:Maa]] [[Kategorie:Läbigi Person]] 1os96q0g8wq2ymmwmffentqvtl2jv1a Dylan Llewellyn 0 83269 1089744 1056503 2026-10-23T09:59:31Z Pakeha 455 1089744 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="float:right;" |+ ! colspan="2" |Dylan Llewellyn[[Datei:Dylan Llewellyn.jpg|mini|alternativtext=Llewellyn im Juni 2010|ohne|Dr Llewellyn im Juni 2010]] |- !Gebore |Dylan John Llewellyn 10 Septämber 1992 (29) Reigate, Surrey, England |- !Bruefig |Schouspiler |- !Aktiv |2009–bis hüt |} Dr '''Dylan John Llewellyn''' (* [[10. September|10. Septämber]] [[1992]] z Surrey, [[England|Ängland]]) isch ä englische Schouspiler, mi kennt ne für sini Rollene als Martin «Jono» Johnson in ''Hollyoaks'' und James Maguire i dr Channel 4 Sitcom ''[[Derry Girls]]''. == Läbe == Dr Dylan isch im Herbst 1992 in Reigate, z'[[Surrey]] gebore. Er isch dr jüngscht vo drü Giele vo englische Eltere. Er het d'More House School, e Schuel wo sech uf [[Autismus]], entwickligssprachlechi Störig u Dyslexii spezialsiert, in Farnham bsuecht. == Karriere == === Schouspilerei === Dr Dylan isch 2009 imene Churzfilm namens ''Travel Bag'' vorcho, u im 2010 het er dr Adan Wilcock inere Episode vo dr Fernsehserie ''The Bill'' verkörperet. Im 2011, isch dr Dylan id Rolle vom Martin «Jono» Johnson i dr Seifeopere ''Hollyoaks'' u im spin-off ''Hollyoaks Later'' gschloffe. Si letscht Uuftritt in ''Hollyoaks'' het är am 16. Novämber 2012 gha, nachdem si Charakter isch verstorbe. Nach ''Hollyoaks'' isch er i de 2013 erschinene Filme Holby Oaks, Frequencies u im 2014 erschinigem Film Down Dog vorcho. Sit 2018 spilt Dylan d'Rolle vom James Maguire i dr Channel 4 Sitcom ''[[Derry Girls]]''. Im Jahr 2020 het er dr Stewart Irmsby innere Episode vor 9. Staffel vor Serie ''Call the Midwife'' gspilt. === Suschtigs === Am 6. Juli 2018 isch er mir sine Derry Girls-Co-Starts inere Episode vo dr Spilshow ''Crytal Maze'' ufträte. Am 1. Jänner 2019 het är ä Gaschtuftritt be ''The Inbetweenersː Fwends Reunited'' gha. Im März vom gliche Jahr het er wider zwöi Gaschtuftritt gha und zwar i de Talkshows ''The One Show'' und ''Lorraine''. Am 31. Dezämber 2019 isch er inere Episode vo ''Celebrity Mastermind'' ufträte wo er sogar gwunne het. Am 1.Jänner 2020 isch er ihr Derry Girls-Uusgab vo ''The Great British Bake Off'' erschine. Am 26. Juni 2020 het dr Dylan gmeinsam mir dr Saoirse Ronan u sine Derry Girls-Co-Stars ä Sketch fürds RTÉ Spändesammligs Special ''RTÉ Does Comic Relief'' uufgfüehrt. Dr gsamt Erlös us dere Nacht isch a die betroffene ov dr COVID-19-Pandemiu gange. == Filmografii == {| class="wikitable sortable" |+Film !Jahr !Titel !Rolle !Sonstiges |- |2009 |''Travel Bag'' |Ricky |Churzfilm |- |2010 |''Cubicle Two'' |Jake |Churzfilm |- |2013 |''Frequencies'' |Teen Zak | |- |2014 |''Down Dog'' |Sam | |- |2021 |''Finger Prick'' |Alexi |Churzfilm |- |2022 |''Reavey Brothers'' |Anthony Reavey |Churzfilm |} {| class="wikitable sortable" |+Fernseh !Jahr !Titel !Rolle !Sonstiges |- |2010 |''The Bill'' |Adam Wilcock |Episode: "Keep Her Talking" |- |2011–2012 |''Hollyoaks'' |Martin «Jono» Johnson |94 Episode |- |2012 |''Hollyoaks Later'' |Martin «Jono» Johnson |5 Episode |- |2013 |''Holby City'' |Seb Channing |4 Episode |- |2018–2022 |''Derry Girls'' |James Maguire |Houptrolle |- |2020 |''Call the Midwife'' |Stewart Irmsby |Staffel 9, Episode 7 |- |2021 |''Dodo'' |Joe Connolly |Stimm |- | 2022 | ''Big Boys'' | Jack | Hauptroll |- | 2022 | ''Pistol'' | Wally Nightingale | Miniserie |} == Referänze == # [https://www.hellomagazine.com/healthandbeauty/makeup/2019032671311/derry-girls-cast-in-real-life/ ''Derry Girls cast in real life: See Saoirse-Monica Jackson, Nicola Coughlan & Jamie-Lee O'Donnell out of character.''] I ''Hello!''. 26 March 2019. (englisch) # Datson, Andy (30 December 2017). [https://www.getsurrey.co.uk/news/surrey-news/reigate-hollyoaks-actor-dylan-llewellyn-14086566 ''Reigate actor to star in brand new Channel 4 comedy Derry Girls.''] I ''Get Surrey''. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # Daniel Kilkelly (13 June 2011). [http://www.digitalspy.co.uk/soaps/s13/hollyoaks/news/a324590/hollyoaks-confirms-new-cast-abersoch-plot.html ''Hollyoaks' confirms new cast, Abersoch plot.''] I ''Digital Spy''. (englisch) # Sutton, Megan (17 February 2020). [https://www.goodhousekeeping.com/uk/lifestyle/a30960222/call-the-midwife-season-9-episode-7/ ''Derry Girls star impresses in Call The Midwife – and Stephen McGann has a proposition for the cast.''] I ''Good Housekeeping''. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # [https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/watch-first-look-as-the-derry-girls-prepare-to-take-on-the-crystal-maze-37075999.html ''Watch: First look as the Derry Girls prepare to take on the Crystal Maze.''] I ''Belfast Telegraph''. ISSN [[issn:0307-1235|0307-1235]]. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # [https://www.bbc.co.uk/programmes/m000ctfg ''BBC One – Celebrity Mastermind, 2019/2020, Episode 3.''] Uf BBC. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # Martin, Laura (1 January 2020). [https://inews.co.uk/culture/television/the-great-festive-bake-off-line-up-derry-girls-cast-when-time-channel-4-new-years-day-377460 ''The Great Festive Bake Off line-up: the Derry Girls cast members appearing on the show, and what time it's on Channel 4.''] Ufgrüefe 19 June 2020. (englisch) # [https://www.rte.ie/entertainment/2020/0626/1149920-derry-girls-cast-fangirl-over-ronan-in-hilarious-sketch/ ''Derry Girls cast fangirl over Ronan in hilarious sketch.''] Uf ''RTÉ.ie''. 26 June 2020. (englisch) == Externi Links == * [[imdbname:3780043|Dylan Llewellyn]] i dr [[Internet Movie Database|IMDb]] (englisch) {{Übersetzungshinweis|1 = en|2 = Dylan_Llewelly|3 = änglisch|4 = 1046274222}} {{SORTIERUNG:Llewellyn, Dylan}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Brit]] [[Kategorie:Maa]] [[Kategorie:Läbigi Person]] tkwotai5rrkzllfdbqek7jpo5j654vy 1089745 1089744 2026-10-23T10:00:11Z Pakeha 455 /* Externi Links */ 1089745 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="float:right;" |+ ! colspan="2" |Dylan Llewellyn[[Datei:Dylan Llewellyn.jpg|mini|alternativtext=Llewellyn im Juni 2010|ohne|Dr Llewellyn im Juni 2010]] |- !Gebore |Dylan John Llewellyn 10 Septämber 1992 (29) Reigate, Surrey, England |- !Bruefig |Schouspiler |- !Aktiv |2009–bis hüt |} Dr '''Dylan John Llewellyn''' (* [[10. September|10. Septämber]] [[1992]] z Surrey, [[England|Ängland]]) isch ä englische Schouspiler, mi kennt ne für sini Rollene als Martin «Jono» Johnson in ''Hollyoaks'' und James Maguire i dr Channel 4 Sitcom ''[[Derry Girls]]''. == Läbe == Dr Dylan isch im Herbst 1992 in Reigate, z'[[Surrey]] gebore. Er isch dr jüngscht vo drü Giele vo englische Eltere. Er het d'More House School, e Schuel wo sech uf [[Autismus]], entwickligssprachlechi Störig u Dyslexii spezialsiert, in Farnham bsuecht. == Karriere == === Schouspilerei === Dr Dylan isch 2009 imene Churzfilm namens ''Travel Bag'' vorcho, u im 2010 het er dr Adan Wilcock inere Episode vo dr Fernsehserie ''The Bill'' verkörperet. Im 2011, isch dr Dylan id Rolle vom Martin «Jono» Johnson i dr Seifeopere ''Hollyoaks'' u im spin-off ''Hollyoaks Later'' gschloffe. Si letscht Uuftritt in ''Hollyoaks'' het är am 16. Novämber 2012 gha, nachdem si Charakter isch verstorbe. Nach ''Hollyoaks'' isch er i de 2013 erschinene Filme Holby Oaks, Frequencies u im 2014 erschinigem Film Down Dog vorcho. Sit 2018 spilt Dylan d'Rolle vom James Maguire i dr Channel 4 Sitcom ''[[Derry Girls]]''. Im Jahr 2020 het er dr Stewart Irmsby innere Episode vor 9. Staffel vor Serie ''Call the Midwife'' gspilt. === Suschtigs === Am 6. Juli 2018 isch er mir sine Derry Girls-Co-Starts inere Episode vo dr Spilshow ''Crytal Maze'' ufträte. Am 1. Jänner 2019 het är ä Gaschtuftritt be ''The Inbetweenersː Fwends Reunited'' gha. Im März vom gliche Jahr het er wider zwöi Gaschtuftritt gha und zwar i de Talkshows ''The One Show'' und ''Lorraine''. Am 31. Dezämber 2019 isch er inere Episode vo ''Celebrity Mastermind'' ufträte wo er sogar gwunne het. Am 1.Jänner 2020 isch er ihr Derry Girls-Uusgab vo ''The Great British Bake Off'' erschine. Am 26. Juni 2020 het dr Dylan gmeinsam mir dr Saoirse Ronan u sine Derry Girls-Co-Stars ä Sketch fürds RTÉ Spändesammligs Special ''RTÉ Does Comic Relief'' uufgfüehrt. Dr gsamt Erlös us dere Nacht isch a die betroffene ov dr COVID-19-Pandemiu gange. == Filmografii == {| class="wikitable sortable" |+Film !Jahr !Titel !Rolle !Sonstiges |- |2009 |''Travel Bag'' |Ricky |Churzfilm |- |2010 |''Cubicle Two'' |Jake |Churzfilm |- |2013 |''Frequencies'' |Teen Zak | |- |2014 |''Down Dog'' |Sam | |- |2021 |''Finger Prick'' |Alexi |Churzfilm |- |2022 |''Reavey Brothers'' |Anthony Reavey |Churzfilm |} {| class="wikitable sortable" |+Fernseh !Jahr !Titel !Rolle !Sonstiges |- |2010 |''The Bill'' |Adam Wilcock |Episode: "Keep Her Talking" |- |2011–2012 |''Hollyoaks'' |Martin «Jono» Johnson |94 Episode |- |2012 |''Hollyoaks Later'' |Martin «Jono» Johnson |5 Episode |- |2013 |''Holby City'' |Seb Channing |4 Episode |- |2018–2022 |''Derry Girls'' |James Maguire |Houptrolle |- |2020 |''Call the Midwife'' |Stewart Irmsby |Staffel 9, Episode 7 |- |2021 |''Dodo'' |Joe Connolly |Stimm |- | 2022 | ''Big Boys'' | Jack | Hauptroll |- | 2022 | ''Pistol'' | Wally Nightingale | Miniserie |} == Referänze == # [https://www.hellomagazine.com/healthandbeauty/makeup/2019032671311/derry-girls-cast-in-real-life/ ''Derry Girls cast in real life: See Saoirse-Monica Jackson, Nicola Coughlan & Jamie-Lee O'Donnell out of character.''] I ''Hello!''. 26 March 2019. (englisch) # Datson, Andy (30 December 2017). [https://www.getsurrey.co.uk/news/surrey-news/reigate-hollyoaks-actor-dylan-llewellyn-14086566 ''Reigate actor to star in brand new Channel 4 comedy Derry Girls.''] I ''Get Surrey''. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # Daniel Kilkelly (13 June 2011). [http://www.digitalspy.co.uk/soaps/s13/hollyoaks/news/a324590/hollyoaks-confirms-new-cast-abersoch-plot.html ''Hollyoaks' confirms new cast, Abersoch plot.''] I ''Digital Spy''. (englisch) # Sutton, Megan (17 February 2020). [https://www.goodhousekeeping.com/uk/lifestyle/a30960222/call-the-midwife-season-9-episode-7/ ''Derry Girls star impresses in Call The Midwife – and Stephen McGann has a proposition for the cast.''] I ''Good Housekeeping''. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # [https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/watch-first-look-as-the-derry-girls-prepare-to-take-on-the-crystal-maze-37075999.html ''Watch: First look as the Derry Girls prepare to take on the Crystal Maze.''] I ''Belfast Telegraph''. ISSN [[issn:0307-1235|0307-1235]]. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # [https://www.bbc.co.uk/programmes/m000ctfg ''BBC One – Celebrity Mastermind, 2019/2020, Episode 3.''] Uf BBC. Ufgrüefe 19. Juni 2020. (englisch) # Martin, Laura (1 January 2020). [https://inews.co.uk/culture/television/the-great-festive-bake-off-line-up-derry-girls-cast-when-time-channel-4-new-years-day-377460 ''The Great Festive Bake Off line-up: the Derry Girls cast members appearing on the show, and what time it's on Channel 4.''] Ufgrüefe 19 June 2020. (englisch) # [https://www.rte.ie/entertainment/2020/0626/1149920-derry-girls-cast-fangirl-over-ronan-in-hilarious-sketch/ ''Derry Girls cast fangirl over Ronan in hilarious sketch.''] Uf ''RTÉ.ie''. 26 June 2020. (englisch) == Externi Links == * [[imdbname:3780043|Dylan Llewellyn]] i dr [[Internet Movie Database|IMDb]] (englisch) {{Übersetzungshinweis|1 = en|2 = Dylan_Llewellyn|3 = änglisch|4 = 1046274222}} {{SORTIERUNG:Llewellyn, Dylan}} [[Kategorie:Schauspiler]] [[Kategorie:Brit]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Maa]] o5jbqw5tdqx8rssq97z2zqxs0eflybw Solothurnisch 0 84681 1089730 1079872 2026-10-22T15:10:41Z Freigut 8945 /* Schwarzbuebeland */ 1089730 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE: D Soledurner Dialäkt}} {{Infobox Sprache |Sprache=Solothurner Dialekt |Länder=[[Schweiz|Schwiz]] ([[Kanton Solothurn|Kantoon Soledurn]]) |Sprecher= |Klassifikation=* [[Indogermanische Sprachfamilie|Indogermanisch]] *: [[Germanische Sprachen|Germanisch]] *:: [[Westgermanische Sprachen|West-Germanisch]] *::: [[Hochdeutsche Sprachen|Hochdütsch]] *:::: [[Oberdeutsche Sprachen|Oberdütsch]] *::::: [[Alemannische Dialekte|Alemannisch]] *:::::: [[Hochalemannisch]] |KSprache=– |Amtssprache=– |ISO1=– |ISO2=gsw (Schwizerdütsch) |ISO3=gsw }} Under em Begriff '''Solodurner Dialäkt''' oder '''Solodurnisch''' wärde die verschiidene [[schweizerdeutsch|schwizedütsche]] [[Mundart]]e, wo im [[Kanton Solothurn|Kantoon Soledurn]] gschwätzt wärde, zsämmegfasst. == Umschriibig == D Soledurner Dialäkt si drei underschiidligi Mundarte, wo sproochlig zwar mit de Dialäkt verwandt sind, wo in de Kantöön nääbedraa gschwätzt wärde, aber doch gwüssi Äigenarte häi. Die drei Sproochrüüm umfasse d Regioone vo dr Hauptstadt [[Solothurn|Soledurn]], vo [[Olten|Olte]] und vom [[Schwarzbubenland|Scharzbuebeland]]. Dr Dialäkt in dr Regioon Soledurn hed Gmäinsamkäite mit em [[Berndeutsch|Bärndütsch]], däär im Ruum Olte (v.&nbsp;a. im undere Niideramt) hingeege mit em Südwest[[aargau]]er Dialäkt, und im Schwarzbuebeland äänet em [[Jura (Gebirge)|Jura]] si d Gränze zum [[Baselbieterdeutsch|Baaselbieterdütsch]] fliessend. Im [[Bucheggberg|Buechibärg]] wird, dialäktologisch gsee, nit Soledurnisch, sondern Bärndütsch gschwätzt. == Merkmol == D Soledurner Mundarte ghööre zum [[Nordwestschweizerdeutsch|Nordwestschwizerdütsche]]. Tüpischi Merkmol für das si d Deenig in offene Silbe (z. B. ''Naase'' ‚Nase‘, ''lääse'' ‚lesen‘, ''Greeber'' ‚Gräber‘ das aber nid in dr Regioon Olte), d Lenisierig vo /t/ zu /d/ im Aalut (z. B. ''Daag'' ‚Tag‘) und d exdreemi Verdumpfig vom middelhochdütsche lange /a:/ zum e gschlossene /o:/ (z. B. ''Oobe'' ‚Abend‘; ooni d Regioone Gränche, Wasseramt und Olte). E tüpisch soledurnischs Wort, wo fast im ganze Kanton brucht wird, isch ''Weiefäcke'' für d Söiblueme (hoochdütsch Löwenzahn); usserhalb vom Kanton git s es nume in de Däil vom Baasel- und Bärnbiet an de Gränze und im Südwestaargau - im nordjurassische Schwarzbuebeland dominiert hingege dr ''Sunnewirbel,'' im Buecheggbärg d ''Häliblueme''. === Regioon Soledurn === Dr Dialäkt in dr Regioon Solrdurn het vil gliichi Merkmol wie s Bärndütsch. S {{IPA-Phonem|l}} vor eme Konsonant, bi dobbletem {{IPA-Phonem|l}} oder am Ändi von ere Silbe wird as gschlossnigs /u/ usgsproche, wie z. B. in ''Müuch'' ‚Milch‘ (aber bärndütsch: ''Miuch''), ''öuf'' ‚elf‘ (aber bärndütsch ''e-uf''), ''Fauue'' ‚Falle‘ oder ''Esu'' ‚Esel‘. S hoochdütsche /{{IPA|nd}}/ wird mäistens as [{{IPA|ŋ(ː)}}] (vor allem in de Bezirk Buecheggbärg und [[Bezirk Wasseramt|Wasseramt]]) usgsproche, z. B. ''angers'' ‚anders‘, ''Ching'' ‚Kind‘, ''Hang'' ‚Hand‘, aber ''Fründ'' ‚Freund‘. Tüpischi Underschiid zum äng verwandte Bärndütsch si, wie scho erwäänt, d Deenig in offene Silbe (''lääse'' ‚lesen‘), d Lenisierig vo /t/ zu /d/ im Aalut (''Daag'' ‚Tag‘) und d Verdumpfig vo /a:/ zu /o:/ (''Oobe'' ‚Abend‘). Drüber uuse git s e baar bärndütschi Usdrück, wo im Kanton Soledurn nit üblig si, z. B. ''Müntschi'' hoochdütsch ‚Küsschen‘, wo dr Soledurner dradizionell ''Schmützli'' (modärn ''Küssli'') säit, oder ''gredi'', wo uf soledurnisch ''graduus'' isch. E tüpisch Soledurner Usdruck isch öbbe ''Düudäppeli'' ‚Droddel‘. === Thal === Dr Dialäkt im Bezirk Thal, au bekannt as «Thaler Dialäkt», het verschidnigi Merkmol, wo mä an ene Persoone us dere Regioon sofort kennt. Doodrzue ghöört vor allem die spezifischi Färbig vo dr Ussprooch vo de Difthong ‹au›, ‹öu› und ‹ue›. So säit mä im Thaler Dialäkt ''gröu'' ‚grau‘, ''öuf'' ‚elf‘ oder ''Buech'' für dütsch ‚Buch‘. Au tüpisch isch, ass s /r/ in bestimmte Stellige usfallt; e bekannts Bispil isch ''moonemoogg'' dütsch ‚morgen‘ (wörtlig «morgen den Morgen»). En usgezäichneti Kwelle für zum dr Thaler Dialäkt z erforsche isch d Autobiografii, wo dr Husierer Peter Binz us [[Welschenrohr|Welscheroor]] im Bezirk Thal in de Joor 1895/96 gschriibe het. Si isch öbbe zum ene Viertel im Dialäkt. === Regioon Olte === Dr Dialäkt in dr Region Olte (bekannt as dr «Oltner Dialäkt») underschäidet sich vom Dialäkt im oobere Kantoonsdäil hauptsächlig doodrduur, ass vili /u/ öbbe zu /o/, /i/ öbbe zu /e/ und /ü/ öbbe zu /ö/ gsänggt wärde, z.&nbsp;B. ''und'' zu ''ond,'' ''immer'' zu ''emmer,'' ''nümme'' ‚nicht mehr‘ zu '' nömme''. Au git s d [[Velarisierung|Velarisierig]] vo /nd/ zu /ng/ im undere Kantoonsdäil nit; mä säit zum Bispil ''Wonder'' und nit ''Wunger'' ‚Wunder‘. E Hufe vo de Abwiichige chömme vo dr Nööchi zum [[Aargauerdeutsch|Aargauer Dialäkt]], so säit mä ''mer müend'' anstatt ''mir müesse'' ‚wir müssen‘ oder ''devo'' anstatt ''dervo'' ‚davon‘. === Schwarzbuebeland === In dr Schwiz isch d Heebig vom middelhochdütsche /o/ zu /u/, z.&nbsp;B. ''Gutte'' ‚Gotte‘, ''gluffe'' ‚gelaufen‘ (vgl. das mit ''gloffe,'' wo in de Kantöön Soledurn, Baasel-Landschaft oder Aargau brucht wird) nume im «Schwarzebuebedütsch» bekannt. Wöge dr geografische Laag nürdlig vom Jura häi d Stadt [[Basel|Baasel]] und s [[Kanton Basel-Landschaft|Baselbiet]], wo mä lichter aane chunnt as in d Hauptstadt Soledurn, e groosse Iifluss gha. Vo do chämme die Sproochäigehäite vom Schwarzbuebedialäkt: Tüpisch gsi isch früejer vor allem d Entrundig (Wandel vo /ü/ zu /i/; /ö/ zu /e/; /üe/ zu /ie/ und /öi/ zu /ei/). Im Geegesatz zu de soledurnische Gebiet, wo südlig vom [[Passwang]] ligge, het mer also ''Briggli'' anstatt ''Brüggli'' ‚kleine Brücke‘, ''Fresch'' anstatt ''Frösch'' ‚Frosch‘, ''Gmies'' anstatt ''Gmües'' ‚Gemüse‘ oder ''nei'' anstatt ''nöi'' ‚neu‘ gsäit. Hüt no säit mä au ''Stägge'' mit /kː/ anstatt ''Stäcke'' mit /kχ/ ‚Stock‘ oder ''fufzg'' anstatt ''füfzg'' ‚fünfzig‘ (z Baasel ''fufzig''). S /l/ im Inlut zwüsche zwäi Vokääl wird im Schwarzbuebeland as langs /l:/ gsäit und nit wie südlig vom Jura zu /u̯/ vokalisiert, also ''Chäller'' anstatt ''Chäuer'' ‚Keller‘, ''alli'' anstatt ''aui'' ‚alle‘, ''Däller'' anstatt ''Däuer'' ‚Teller‘, und au ''Vello'' anstatt ''Velo'' ‚Fahrrad‘. == S Verschmelze vo de Dialäkt == E Tendänz, wo mä in dr ganze Schwiz cha beobachte, isch d Vermischig und Verflachig vo de häärkömmlige Mundarte, wo immer mee zuenimmt. Das chunnt vo dr gröössere Mobilidäät und dr Kommunikazioon, wo über alli Gränze goot, und bsundrigs d Dialäkt vo chliinere, vilmol ländlige Ort gliiche sich de Sprooche aa, wo in de gröössere Stedt gschwätzt wärde. So si zum Bispil im Schwarzbuebeland die Altiigsässene in vile Dörfer nüm in dr Meerhäit, und dr örtlig Dialäkt goot mee und mee verloore. Es git Dialäktforscher, wo drvo usgöön, ass Mundarte, wo under em Iifluss vo expansive Dialäkt stöön, fragiili Mundarte wie die, wo mä im Kanton Soledurn schwätzt, mee und mee verschwinde.<ref>[https://web.archive.org/web/20090817223354/http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2003-31/artikel-2003-31-huere-primitiv.html Mundart: Huere primitiv] (Ardikel in dr [[Die Weltwoche|Wältwuche]] vom 30. Juni 2003)</ref> S Gmisch, wo sich us verschiidene Dialäkt bildet, bezäichnet mä vilmol as [[Bahnhofbuffet Olten|Baanhofbüffe-Olte]]-Dialäkt. == Dialektliddratuur == * Dr [[Josef Reinhart]] (1875–1957), dr [[Bernhard Wyss]] (1833–1890) und dr [[Franz Josef Schild]] (1821–1889) si die drei Klassiker vo dr Soledurner Dialäktliddratuur. Nid vergässe sött mer au dr [[Jakob Hofstätter]] (1825–1871). * E groosse Däil vo de Chindhäitserinnerige vom Peter Binz us dr Middi vom 19.&nbsp;Jorhundert isch in Soledurner Mundart gschriibe: ''Unstet. Lebenslauf des Ärbeeribuebs, Chirsi- und Geschirrhausierers Peter Binz,'' usechoo 1995. * Dr [[Ernst Burren]] hed um di drissig Büecher in dr Soledurner Mundart gschribe, z.&nbsp;B. ''Chuegloggeglüt'' (1987). * Dr [[Albin Fringeli]] het zum Däil in dr Schwarzbuebe-Mundart publiziert, z.&nbsp;B. ''In dr grosse Stadt / Dr Bachmausi'' (1977). * Au in dr Soledurner Mundart het dr [[Beat Jäggi]] gschribe, z.&nbsp;B. ''Niemer springt über sy Schatte'' (1979). * D [[Elisabeth Pfluger]] het im Dialäkt vom Soledurner Gäu gschribe, z.&nbsp;B.''Solothurner Geschichten'' (1984) und ''Vill Haag und weeni Garte'' (1990). Dr Reinhart und dr Burren häi dr Briis für es Gsamtwärk vo dr [[Schweizerische Schillerstiftung|Schwizerische Schillerstifdig]] überchoo. Theemeheft: * ''[[Schwyzerlüt (Zeitschrift)|Schwyzerlüt]]. Schriftereihe für üsi schwyzerische Mundarte.'' 8. Joorgang, Nr.&nbsp;1–3, 1945, de Sooledurner Mundaarte gwidmet ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=szu-001%3A1945%3A8%3A%3A393#400 online]), mit Däggscht vum Albin Fringeli und anderne. == Kwelle und witerfüerendi Liddratuur == * Bruno Amiet: ''Solothurner Kantonsgeschichte.'' Band 1. * [[Markus Gasser (1966)|Markus Gasser]]: ''Phonologie der Dialekte des Schwarzbubenlandes.'' In: Solothurner Namenbuch, gründet vom Rolf Max Kully, uusegee vom Markus Gasser und Thomas Franz Schneider, Bd.&nbsp;2, Baasel 2010, S.&nbsp;23–96. * [[Rudolf Hotzenköcherle]]: ''Der Nordwesten.'' In: Rudolf Hotzenköcherle: ''Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz.'' uusegee vom [[Niklaus Bigler]] und [[Robert Schläpfer]] mit dr Mitaarbet vom Rolf Börlin. Aarau/Frankfurt a.&nbsp;M./Salzburg 1984 (Reihe Sprachlandschaft 1), S.&nbsp;71–77. * Markus Husy: ''as nüüt eso. Es Wörterbuech für d Mundart vom soledurnische Gäu. Meh als 3000 Wörter und Wändige.'' Olte [2009]. – au: [https://markushusy.wordpress.com/gaeuer-dialekt/ ''as nüüt eso. Die Mundart des solothurnischen Gäu''] und [https://markushusy.files.wordpress.com/2017/05/nachtrag-gc3a4uer-wc3b6rterbuch.pdf ''Neue Gäuer Mundartwörter – Nachtrag zum Wörterbuch «as nüüt eso»''] (abgrüeft 4.&nbsp;Juli 2016). * Rolf Max Kully: ''Eine Solothurner Mundart am Ende des 19. Jahrhunderts.'' In: ''Jahrbuch für Solothurnische Geschichte.'' 77.&nbsp;Band, Soledurn 2004, S.&nbsp;273–327 [[doi:10.5169/seals-325234]]. * ''[[Sprachatlas der deutschen Schweiz]],'' Bänd I–VIII. Bärn und Baasel 1962–1997. == Weblingg == * [[Matthias Friedli]]: [https://solothurner.mundartverein.ch/eigenart-der-solothurner-dialekte/ ''Eigenart der Solothurner Dialekte''] uf solothurner.mundartverein.ch * Markus Husy: [https://markushusy.wordpress.com/ ''Die Besonderheiten der Gäuer Mundart auf «as nüüt eso»''] == Fuessnoote == <references /> {{Navigationsleiste Schweizerdeutsche Dialekte}} {{Übersetzungshinweis|1=de|2=Solothurner_Dialekt|3=dütsch|4= }} [[Kategorie:Schwyzerdütsch]] [[Kategorie:Alemannischer Dialäkt]] [[Kategorie:Kultur im Kanton Soledurn]] dq6xutwea83tftdwx004yc940ikngw3 1089731 1089730 2026-10-22T15:10:51Z Freigut 8945 /* Schwarzbuebeland */ 1089731 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE: D Soledurner Dialäkt}} {{Infobox Sprache |Sprache=Solothurner Dialekt |Länder=[[Schweiz|Schwiz]] ([[Kanton Solothurn|Kantoon Soledurn]]) |Sprecher= |Klassifikation=* [[Indogermanische Sprachfamilie|Indogermanisch]] *: [[Germanische Sprachen|Germanisch]] *:: [[Westgermanische Sprachen|West-Germanisch]] *::: [[Hochdeutsche Sprachen|Hochdütsch]] *:::: [[Oberdeutsche Sprachen|Oberdütsch]] *::::: [[Alemannische Dialekte|Alemannisch]] *:::::: [[Hochalemannisch]] |KSprache=– |Amtssprache=– |ISO1=– |ISO2=gsw (Schwizerdütsch) |ISO3=gsw }} Under em Begriff '''Solodurner Dialäkt''' oder '''Solodurnisch''' wärde die verschiidene [[schweizerdeutsch|schwizedütsche]] [[Mundart]]e, wo im [[Kanton Solothurn|Kantoon Soledurn]] gschwätzt wärde, zsämmegfasst. == Umschriibig == D Soledurner Dialäkt si drei underschiidligi Mundarte, wo sproochlig zwar mit de Dialäkt verwandt sind, wo in de Kantöön nääbedraa gschwätzt wärde, aber doch gwüssi Äigenarte häi. Die drei Sproochrüüm umfasse d Regioone vo dr Hauptstadt [[Solothurn|Soledurn]], vo [[Olten|Olte]] und vom [[Schwarzbubenland|Scharzbuebeland]]. Dr Dialäkt in dr Regioon Soledurn hed Gmäinsamkäite mit em [[Berndeutsch|Bärndütsch]], däär im Ruum Olte (v.&nbsp;a. im undere Niideramt) hingeege mit em Südwest[[aargau]]er Dialäkt, und im Schwarzbuebeland äänet em [[Jura (Gebirge)|Jura]] si d Gränze zum [[Baselbieterdeutsch|Baaselbieterdütsch]] fliessend. Im [[Bucheggberg|Buechibärg]] wird, dialäktologisch gsee, nit Soledurnisch, sondern Bärndütsch gschwätzt. == Merkmol == D Soledurner Mundarte ghööre zum [[Nordwestschweizerdeutsch|Nordwestschwizerdütsche]]. Tüpischi Merkmol für das si d Deenig in offene Silbe (z. B. ''Naase'' ‚Nase‘, ''lääse'' ‚lesen‘, ''Greeber'' ‚Gräber‘ das aber nid in dr Regioon Olte), d Lenisierig vo /t/ zu /d/ im Aalut (z. B. ''Daag'' ‚Tag‘) und d exdreemi Verdumpfig vom middelhochdütsche lange /a:/ zum e gschlossene /o:/ (z. B. ''Oobe'' ‚Abend‘; ooni d Regioone Gränche, Wasseramt und Olte). E tüpisch soledurnischs Wort, wo fast im ganze Kanton brucht wird, isch ''Weiefäcke'' für d Söiblueme (hoochdütsch Löwenzahn); usserhalb vom Kanton git s es nume in de Däil vom Baasel- und Bärnbiet an de Gränze und im Südwestaargau - im nordjurassische Schwarzbuebeland dominiert hingege dr ''Sunnewirbel,'' im Buecheggbärg d ''Häliblueme''. === Regioon Soledurn === Dr Dialäkt in dr Regioon Solrdurn het vil gliichi Merkmol wie s Bärndütsch. S {{IPA-Phonem|l}} vor eme Konsonant, bi dobbletem {{IPA-Phonem|l}} oder am Ändi von ere Silbe wird as gschlossnigs /u/ usgsproche, wie z. B. in ''Müuch'' ‚Milch‘ (aber bärndütsch: ''Miuch''), ''öuf'' ‚elf‘ (aber bärndütsch ''e-uf''), ''Fauue'' ‚Falle‘ oder ''Esu'' ‚Esel‘. S hoochdütsche /{{IPA|nd}}/ wird mäistens as [{{IPA|ŋ(ː)}}] (vor allem in de Bezirk Buecheggbärg und [[Bezirk Wasseramt|Wasseramt]]) usgsproche, z. B. ''angers'' ‚anders‘, ''Ching'' ‚Kind‘, ''Hang'' ‚Hand‘, aber ''Fründ'' ‚Freund‘. Tüpischi Underschiid zum äng verwandte Bärndütsch si, wie scho erwäänt, d Deenig in offene Silbe (''lääse'' ‚lesen‘), d Lenisierig vo /t/ zu /d/ im Aalut (''Daag'' ‚Tag‘) und d Verdumpfig vo /a:/ zu /o:/ (''Oobe'' ‚Abend‘). Drüber uuse git s e baar bärndütschi Usdrück, wo im Kanton Soledurn nit üblig si, z. B. ''Müntschi'' hoochdütsch ‚Küsschen‘, wo dr Soledurner dradizionell ''Schmützli'' (modärn ''Küssli'') säit, oder ''gredi'', wo uf soledurnisch ''graduus'' isch. E tüpisch Soledurner Usdruck isch öbbe ''Düudäppeli'' ‚Droddel‘. === Thal === Dr Dialäkt im Bezirk Thal, au bekannt as «Thaler Dialäkt», het verschidnigi Merkmol, wo mä an ene Persoone us dere Regioon sofort kennt. Doodrzue ghöört vor allem die spezifischi Färbig vo dr Ussprooch vo de Difthong ‹au›, ‹öu› und ‹ue›. So säit mä im Thaler Dialäkt ''gröu'' ‚grau‘, ''öuf'' ‚elf‘ oder ''Buech'' für dütsch ‚Buch‘. Au tüpisch isch, ass s /r/ in bestimmte Stellige usfallt; e bekannts Bispil isch ''moonemoogg'' dütsch ‚morgen‘ (wörtlig «morgen den Morgen»). En usgezäichneti Kwelle für zum dr Thaler Dialäkt z erforsche isch d Autobiografii, wo dr Husierer Peter Binz us [[Welschenrohr|Welscheroor]] im Bezirk Thal in de Joor 1895/96 gschriibe het. Si isch öbbe zum ene Viertel im Dialäkt. === Regioon Olte === Dr Dialäkt in dr Region Olte (bekannt as dr «Oltner Dialäkt») underschäidet sich vom Dialäkt im oobere Kantoonsdäil hauptsächlig doodrduur, ass vili /u/ öbbe zu /o/, /i/ öbbe zu /e/ und /ü/ öbbe zu /ö/ gsänggt wärde, z.&nbsp;B. ''und'' zu ''ond,'' ''immer'' zu ''emmer,'' ''nümme'' ‚nicht mehr‘ zu '' nömme''. Au git s d [[Velarisierung|Velarisierig]] vo /nd/ zu /ng/ im undere Kantoonsdäil nit; mä säit zum Bispil ''Wonder'' und nit ''Wunger'' ‚Wunder‘. E Hufe vo de Abwiichige chömme vo dr Nööchi zum [[Aargauerdeutsch|Aargauer Dialäkt]], so säit mä ''mer müend'' anstatt ''mir müesse'' ‚wir müssen‘ oder ''devo'' anstatt ''dervo'' ‚davon‘. === Schwarzbuebeland === In dr Schwiz isch d Heebig vom middelhochdütsche /o/ zu /u/, z.&nbsp;B. ''Gutte'' ‚Gotte‘, ''gluffe'' ‚gelaufen‘ (vgl. das mit ''gloffe,'' wo in de Kantöön Soledurn, Baasel-Landschaft oder Aargau brucht wird) nume im «Schwarzebuebedütsch» bekannt. Wäge dr geografische Laag nürdlig vom Jura häi d Stadt [[Basel|Baasel]] und s [[Kanton Basel-Landschaft|Baselbiet]], wo mä lichter aane chunnt as in d Hauptstadt Soledurn, e groosse Iifluss gha. Vo do chämme die Sproochäigehäite vom Schwarzbuebedialäkt: Tüpisch gsi isch früejer vor allem d Entrundig (Wandel vo /ü/ zu /i/; /ö/ zu /e/; /üe/ zu /ie/ und /öi/ zu /ei/). Im Geegesatz zu de soledurnische Gebiet, wo südlig vom [[Passwang]] ligge, het mer also ''Briggli'' anstatt ''Brüggli'' ‚kleine Brücke‘, ''Fresch'' anstatt ''Frösch'' ‚Frosch‘, ''Gmies'' anstatt ''Gmües'' ‚Gemüse‘ oder ''nei'' anstatt ''nöi'' ‚neu‘ gsäit. Hüt no säit mä au ''Stägge'' mit /kː/ anstatt ''Stäcke'' mit /kχ/ ‚Stock‘ oder ''fufzg'' anstatt ''füfzg'' ‚fünfzig‘ (z Baasel ''fufzig''). S /l/ im Inlut zwüsche zwäi Vokääl wird im Schwarzbuebeland as langs /l:/ gsäit und nit wie südlig vom Jura zu /u̯/ vokalisiert, also ''Chäller'' anstatt ''Chäuer'' ‚Keller‘, ''alli'' anstatt ''aui'' ‚alle‘, ''Däller'' anstatt ''Däuer'' ‚Teller‘, und au ''Vello'' anstatt ''Velo'' ‚Fahrrad‘. == S Verschmelze vo de Dialäkt == E Tendänz, wo mä in dr ganze Schwiz cha beobachte, isch d Vermischig und Verflachig vo de häärkömmlige Mundarte, wo immer mee zuenimmt. Das chunnt vo dr gröössere Mobilidäät und dr Kommunikazioon, wo über alli Gränze goot, und bsundrigs d Dialäkt vo chliinere, vilmol ländlige Ort gliiche sich de Sprooche aa, wo in de gröössere Stedt gschwätzt wärde. So si zum Bispil im Schwarzbuebeland die Altiigsässene in vile Dörfer nüm in dr Meerhäit, und dr örtlig Dialäkt goot mee und mee verloore. Es git Dialäktforscher, wo drvo usgöön, ass Mundarte, wo under em Iifluss vo expansive Dialäkt stöön, fragiili Mundarte wie die, wo mä im Kanton Soledurn schwätzt, mee und mee verschwinde.<ref>[https://web.archive.org/web/20090817223354/http://www.weltwoche.ch/ausgaben/2003-31/artikel-2003-31-huere-primitiv.html Mundart: Huere primitiv] (Ardikel in dr [[Die Weltwoche|Wältwuche]] vom 30. Juni 2003)</ref> S Gmisch, wo sich us verschiidene Dialäkt bildet, bezäichnet mä vilmol as [[Bahnhofbuffet Olten|Baanhofbüffe-Olte]]-Dialäkt. == Dialektliddratuur == * Dr [[Josef Reinhart]] (1875–1957), dr [[Bernhard Wyss]] (1833–1890) und dr [[Franz Josef Schild]] (1821–1889) si die drei Klassiker vo dr Soledurner Dialäktliddratuur. Nid vergässe sött mer au dr [[Jakob Hofstätter]] (1825–1871). * E groosse Däil vo de Chindhäitserinnerige vom Peter Binz us dr Middi vom 19.&nbsp;Jorhundert isch in Soledurner Mundart gschriibe: ''Unstet. Lebenslauf des Ärbeeribuebs, Chirsi- und Geschirrhausierers Peter Binz,'' usechoo 1995. * Dr [[Ernst Burren]] hed um di drissig Büecher in dr Soledurner Mundart gschribe, z.&nbsp;B. ''Chuegloggeglüt'' (1987). * Dr [[Albin Fringeli]] het zum Däil in dr Schwarzbuebe-Mundart publiziert, z.&nbsp;B. ''In dr grosse Stadt / Dr Bachmausi'' (1977). * Au in dr Soledurner Mundart het dr [[Beat Jäggi]] gschribe, z.&nbsp;B. ''Niemer springt über sy Schatte'' (1979). * D [[Elisabeth Pfluger]] het im Dialäkt vom Soledurner Gäu gschribe, z.&nbsp;B.''Solothurner Geschichten'' (1984) und ''Vill Haag und weeni Garte'' (1990). Dr Reinhart und dr Burren häi dr Briis für es Gsamtwärk vo dr [[Schweizerische Schillerstiftung|Schwizerische Schillerstifdig]] überchoo. Theemeheft: * ''[[Schwyzerlüt (Zeitschrift)|Schwyzerlüt]]. Schriftereihe für üsi schwyzerische Mundarte.'' 8. Joorgang, Nr.&nbsp;1–3, 1945, de Sooledurner Mundaarte gwidmet ([https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=szu-001%3A1945%3A8%3A%3A393#400 online]), mit Däggscht vum Albin Fringeli und anderne. == Kwelle und witerfüerendi Liddratuur == * Bruno Amiet: ''Solothurner Kantonsgeschichte.'' Band 1. * [[Markus Gasser (1966)|Markus Gasser]]: ''Phonologie der Dialekte des Schwarzbubenlandes.'' In: Solothurner Namenbuch, gründet vom Rolf Max Kully, uusegee vom Markus Gasser und Thomas Franz Schneider, Bd.&nbsp;2, Baasel 2010, S.&nbsp;23–96. * [[Rudolf Hotzenköcherle]]: ''Der Nordwesten.'' In: Rudolf Hotzenköcherle: ''Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz.'' uusegee vom [[Niklaus Bigler]] und [[Robert Schläpfer]] mit dr Mitaarbet vom Rolf Börlin. Aarau/Frankfurt a.&nbsp;M./Salzburg 1984 (Reihe Sprachlandschaft 1), S.&nbsp;71–77. * Markus Husy: ''as nüüt eso. Es Wörterbuech für d Mundart vom soledurnische Gäu. Meh als 3000 Wörter und Wändige.'' Olte [2009]. – au: [https://markushusy.wordpress.com/gaeuer-dialekt/ ''as nüüt eso. Die Mundart des solothurnischen Gäu''] und [https://markushusy.files.wordpress.com/2017/05/nachtrag-gc3a4uer-wc3b6rterbuch.pdf ''Neue Gäuer Mundartwörter – Nachtrag zum Wörterbuch «as nüüt eso»''] (abgrüeft 4.&nbsp;Juli 2016). * Rolf Max Kully: ''Eine Solothurner Mundart am Ende des 19. Jahrhunderts.'' In: ''Jahrbuch für Solothurnische Geschichte.'' 77.&nbsp;Band, Soledurn 2004, S.&nbsp;273–327 [[doi:10.5169/seals-325234]]. * ''[[Sprachatlas der deutschen Schweiz]],'' Bänd I–VIII. Bärn und Baasel 1962–1997. == Weblingg == * [[Matthias Friedli]]: [https://solothurner.mundartverein.ch/eigenart-der-solothurner-dialekte/ ''Eigenart der Solothurner Dialekte''] uf solothurner.mundartverein.ch * Markus Husy: [https://markushusy.wordpress.com/ ''Die Besonderheiten der Gäuer Mundart auf «as nüüt eso»''] == Fuessnoote == <references /> {{Navigationsleiste Schweizerdeutsche Dialekte}} {{Übersetzungshinweis|1=de|2=Solothurner_Dialekt|3=dütsch|4= }} [[Kategorie:Schwyzerdütsch]] [[Kategorie:Alemannischer Dialäkt]] [[Kategorie:Kultur im Kanton Soledurn]] 38f9w55y3b1hc587a0bk0kn5mzco89v Kategorie Diskussion:Künschtler (Italie) 15 95042 1089748 1089415 2026-10-23T11:58:10Z Freigut 8945 /* Wèèr ghöört i die Kategory? */ Antwort 1089748 wikitext text/x-wiki == Wèèr ghöört i die Kategory? == Was bidüütet «Künschtler (Italie)» – en Künschtler, wo vo deet chunt (dänn ghöört der Axerio daa ane) oder äine, wo deet gwürkt hät (dänn ghöört der Axerio nöd daa ane)? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 11:10, 12. Okt. 2026 (MESZ) :Ich hätt gsait, do solle Chinschtler yyne, wu z Italie gwirkt hän. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 08:18, 13. Okt. 2026 (MESZ) ::Dänn han i bim [[Pietro Axerio]] d Kategory uf «Künschtler» verallgemäineret. Öb jetz d ''Kategorie:Künschtler (Italie)'' na en Sinn macht, han i lengscht d Übersicht verloore. Di glöscht ''Kategorie:Künschtler (Dütschland)'' wider uufmache, isch wägen äinere Pèrsoon sicher nöd nöötig, ich nimen aber aa, das es daa äigetli vill mee gèbt, wo mer i die Kategory chönt inetue? – Äigetli isch der Axerio aber gaar ekän Künschtler gsy, eener en Kunschthandwèèrcher oder so öppis. Eso-n-e Kategory schyned mer aber nöd z haa? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 13:58, 23. Okt. 2026 (MESZ) gcijzdgvwqzypze96gurq7nxmi0dv5c Dominique Caglia 0 95076 1089732 2026-10-22T15:46:29Z Holder 491 Die Syte isch nöi erstellt worde: D '''Dominique Caglia''' (* [[15. Februar]] [[1995]] z [[Tinizong]] as ''Dominique Dosch''<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://chasaeditura.ch/de/dominique-dosch/ |titel=Dominique Dosch {{!}} Chasa Editura Rumantscha |abruf=2020-03-22}}</ref>) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schriftsteller]]i us em [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünde]]. == Lääbe == D Caglia isch in ere meersproochige Familie ufgwagse, iri Mueter isch Niiderländeri, ire Vater S… 1089732 wikitext text/x-wiki D '''Dominique Caglia''' (* [[15. Februar]] [[1995]] z [[Tinizong]] as ''Dominique Dosch''<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://chasaeditura.ch/de/dominique-dosch/ |titel=Dominique Dosch {{!}} Chasa Editura Rumantscha |abruf=2020-03-22}}</ref>) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schriftsteller]]i us em [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünde]]. == Lääbe == D Caglia isch in ere meersproochige Familie ufgwagse, iri Mueter isch Niiderländeri, ire Vater Schwyzer. Mit ire Mueter schjwätzt si Dytsch un Niiderländisch, mit irem Vater s [[Bündnerromanisch|bündnerromaanisce]] Idiom [[Surmeirische Sprache|Surmiran]], wu in irem Haimetoort Tinizong gschwätzt wiird.<ref>[https://www.literaturschweiz.ch/literaturlexikon/person/dominique-dosch d Dominique Dosch] uf literaturschweiz.ch, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> In dä, het si aafange schryybe. Anne 2013 isch ire erscht Romaan «Sindoria» uusechuu, waarschyyns dr eerscht Fantasy-Romaan uf Rätoromäanisch.<ref>[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2013/12/BT-06.11.2013.pdf Bündner Tagblatt vum 6. Novämber 2013.]</ref> Si het s Wäärch im nämlige Joor an de Literatuurdääg z [[Domat/Ems|Domat]] voorgstellt. Voorhäär het si zwaimool dr Literatuurwettbewäärb ''Plema d'aur'' (Guldeni Fäädere) gwunne ghaa.<ref name=":0" /> D Dosch isch z Tinizong ufgwagse, isch z Savognin uf d Sekundaarschuel gange un het 2014 di rätoromaanisch-dytsch [[Matura]] an dr [[Bündner Kantonsschule|Kantoonsschuel z Khuur]] gmacht.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.viceversaliteratur.ch/author/7799 |titel=Dominique Dosch {{!}} Viceversa Literatur |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-22}}</ref> Derno het si [[Psychologie|Bsichology]]/[[Pädagogik|PEdagoogik]] un [[Rätoromanische_Sprache|Rätoromaanisch]] an dr [[Universität Freiburg (Schweiz)|Uniwersiteet Fryybùùrg i.Ü]] studiert. Syt irem Masterabschluss schafft si as wisseschaftligi Mitarbaiteri an dr [[Pädagogische Hochschule Graubünden|PH Graubünde]] un doktoriert deert syt 2020 zum Teema Dytsch as Främd- un Zwootsprooch an rätoromaanische Schuele.<ref>[https://phgr.ch/de/sub/forschung-und-entwicklung/team/dominique-caglia/ d Dominique Caglia] uf dr Websyte vu dr PH Graubünden, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> == Wäärch == ;Belletrischtik * ''Sindoria. Roman da fantasia.'' Chasa Editura Rumantsch, 2013, ISBN 978-3-905956-17-7. * C. Caduff, G. O. Cadonau, J. Zuan, D. Caglia, M. Cantieni: ''5 idioms 5 dunnas. Traduit du romanche par Isa Terrol Valls et Denise Mützenberg.'' Les Troglodytes. 2023 * ''Ruschun Grimantsch e Misurana.'' Uniun Rumantsch Grischun 2024, ISBN 978-3-9526011-0-5 ;Wissenschaftligi Publikazioone * zäme mit A. Knoll (2022): ''«E sin rumantsch?» Vom Umgang mit Mehrsprachigkeit, Rätoromanischförderung und der Dominanz des Deutschen in mehrsprachigen Schulklassen im Kanton Graubünden.'' In: ''Swiss Journal of Educational Research,'' 44(1), 116–128. doi.org/10.24452/sjer.44.1.9 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Dominique_Caglia |3 = dütsch|4 = <!-- Nummere vu de Usgangsversion --> }} {{SORTIERUNG:Caglia, Dominique}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Literatur (21. Joorhundert)]] [[Kategorie:Literatur uf Rätoromanisch]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Frau]] 2vxr82wiruypz53yk7492p4l5ujeg2v 1089733 1089732 2026-10-22T15:50:00Z Holder 491 1089733 wikitext text/x-wiki D '''Dominique Caglia''' (* [[15. Februar]] [[1995]] z [[Tinizong]] as ''Dominique Dosch''<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://chasaeditura.ch/de/dominique-dosch/ |titel=Dominique Dosch {{!}} Chasa Editura Rumantscha |abruf=2020-03-22}}</ref>) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schriftsteller]]i us em [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünde]]. == Lääbe == D Caglia isch in ere meersproochige Familie ufgwagse, iri Mueter isch Niiderländeri, ire Vater Schwyzer. Mit ire Mueter schjwätzt si Dytsch un Niiderländisch, mit irem Vater s [[Bündnerromanisch|bündnerromaanisce]] Idiom [[Surmeirische Sprache|Surmiran]], wu in irem Haimetoort Tinizong gschwätzt wiird.<ref>[https://www.literaturschweiz.ch/literaturlexikon/person/dominique-dosch d Dominique Dosch] uf literaturschweiz.ch, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> In dä, het si aafange schryybe. Anne 2013 isch ire erscht Romaan «Sindoria» uusechuu, waarschyyns dr eerscht Fantasy-Romaan uf Rätoromäanisch.<ref>[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2013/12/BT-06.11.2013.pdf Bündner Tagblatt vum 6. Novämber 2013.]</ref> Si het s Wäärch im nämlige Joor an de Literatuurdääg z [[Domat/Ems|Domat]] voorgstellt. Voorhäär het si zwaimool dr Literatuurwettbewäärb ''Plema d'aur'' (Guldeni Fäädere) gwunne ghaa.<ref name=":0" /> D Dosch isch z Tinizong ufgwagse, isch z Savognin uf d Sekundaarschuel gange un het 2014 di rätoromaanisch-dytsch [[Matura]] an dr [[Bündner Kantonsschule|Kantoonsschuel z Khuur]] gmacht.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.viceversaliteratur.ch/author/7799 |titel=Dominique Dosch {{!}} Viceversa Literatur |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-22}}</ref> Derno het si [[Psychologie|Bsichology]]/[[Pädagogik|PEdagoogik]] un [[Rätoromanische_Sprache|Rätoromaanisch]] an dr [[Universität Freiburg (Schweiz)|Uniwersiteet Fryybùùrg i. Ü.]] studiert. Syt irem Masterabschluss schafft si as wisseschaftligi Mitarbaiteri an dr [[Pädagogische Hochschule Graubünden|PH Graubünde]] un doktoriert deert un an dr Uniwersiteet Fryybùùrg i. Ü. syt 2020 zum Teema Dytsch as Främd- un Zwootsprooch an rätoromaanische Schuele.<ref>[https://phgr.ch/de/sub/forschung-und-entwicklung/team/dominique-caglia/ d Dominique Caglia] uf dr Websyte vu dr PH Graubünden, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref><ref>[https://institut-plurilinguisme.ch/en/research/minority-within-minority A minority within the minority. Supporting heritage language speaking students in German vocabulary at Romansh schools] uf dr Websyte vu dr Uniwersiteet Fryybùùrg i. Ü., abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> == Wäärch == ;Belletrischtik * ''Sindoria. Roman da fantasia.'' Chasa Editura Rumantsch, 2013, ISBN 978-3-905956-17-7. * C. Caduff, G. O. Cadonau, J. Zuan, D. Caglia, M. Cantieni: ''5 idioms 5 dunnas. Traduit du romanche par Isa Terrol Valls et Denise Mützenberg.'' Les Troglodytes. 2023 * ''Ruschun Grimantsch e Misurana.'' Uniun Rumantsch Grischun 2024, ISBN 978-3-9526011-0-5 ;Wissenschaftligi Publikazioone * zäme mit A. Knoll (2022): ''«E sin rumantsch?» Vom Umgang mit Mehrsprachigkeit, Rätoromanischförderung und der Dominanz des Deutschen in mehrsprachigen Schulklassen im Kanton Graubünden.'' In: ''Swiss Journal of Educational Research,'' 44(1), 116–128. doi.org/10.24452/sjer.44.1.9 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Dominique_Caglia |3 = dütsch|4 = <!-- Nummere vu de Usgangsversion --> }} {{SORTIERUNG:Caglia, Dominique}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Literatur (21. Joorhundert)]] [[Kategorie:Literatur uf Rätoromanisch]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Frau]] j5emc2n1l5neegasrzrp4chuul4jqsv 1089739 1089733 2026-10-22T16:05:47Z Freigut 8945 Tippfäälerli 1089739 wikitext text/x-wiki D '''Dominique Caglia''' (* [[15. Februar]] [[1995]] z [[Tinizong]] as ''Dominique Dosch''<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://chasaeditura.ch/de/dominique-dosch/ |titel=Dominique Dosch {{!}} Chasa Editura Rumantscha |abruf=2020-03-22}}</ref>) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schriftsteller]]i us em [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünde]]. == Lääbe == D Caglia isch in ere meersproochige Familie ufgwagse, iri Mueter isch Niiderländeri, ire Vater Schwyzer. Mit ire Mueter schjwätzt si Dytsch un Niiderländisch, mit irem Vater s [[Bündnerromanisch|bündnerromaanische]] Idiom [[Surmeirische Sprache|Surmiran]], wu in irem Haimetoort Tinizong gschwätzt wiird.<ref>[https://www.literaturschweiz.ch/literaturlexikon/person/dominique-dosch d Dominique Dosch] uf literaturschweiz.ch, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> In dä, het si aafange schryybe. Anne 2013 isch ire erscht Romaan «Sindoria» uusechuu, waarschyyns dr eerscht Fantasy-Romaan uf Rätoromäanisch.<ref>[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2013/12/BT-06.11.2013.pdf Bündner Tagblatt vum 6. Novämber 2013.]</ref> Si het s Wäärch im nämlige Joor an de Literatuurdääg z [[Domat/Ems|Domat]] voorgstellt. Voorhäär het si zwaimool dr Literatuurwettbewäärb ''Plema d'aur'' (Guldeni Fäädere) gwunne ghaa.<ref name=":0" /> D Dosch isch z Tinizong ufgwagse, isch z Savognin uf d Sekundaarschuel gange un het 2014 di rätoromaanisch-dytsch [[Matura]] an dr [[Bündner Kantonsschule|Kantoonsschuel z Khuur]] gmacht.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.viceversaliteratur.ch/author/7799 |titel=Dominique Dosch {{!}} Viceversa Literatur |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-22}}</ref> Derno het si [[Psychologie|Bsichology]]/[[Pädagogik|Pedagoogik]] un [[Rätoromanische_Sprache|Rätoromaanisch]] an dr [[Universität Freiburg (Schweiz)|Uniwersiteet Fryybùùrg i.&nbsp;Ü.]] studiert. Syt irem Masterabschluss schafft si as wisseschaftligi Mitarbaiteri an dr [[Pädagogische Hochschule Graubünden|PH Graubünde]] un doktoriert deert un an dr Uniwersiteet Fryybùùrg i.&nbsp;Ü. syt 2020 zum Teema Dytsch as Främd- un Zwootsprooch an rätoromaanische Schuele.<ref>[https://phgr.ch/de/sub/forschung-und-entwicklung/team/dominique-caglia/ d Dominique Caglia] uf dr Websyte vu dr PH Graubünden, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref><ref>[https://institut-plurilinguisme.ch/en/research/minority-within-minority A minority within the minority. Supporting heritage language speaking students in German vocabulary at Romansh schools] uf dr Websyte vu dr Uniwersiteet Fryybùùrg i. Ü., abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> == Wäärch == ;Belletrischtik * ''Sindoria. Roman da fantasia.'' Chasa Editura Rumantsch, 2013, ISBN 978-3-905956-17-7. * C. Caduff, G. O. Cadonau, J. Zuan, D. Caglia, M. Cantieni: ''5 idioms 5 dunnas. Traduit du romanche par Isa Terrol Valls et Denise Mützenberg.'' Les Troglodytes. 2023 * ''Ruschun Grimantsch e Misurana.'' Uniun Rumantsch Grischun 2024, ISBN 978-3-9526011-0-5 ;Wissenschaftligi Publikazioone * zäme mit A. Knoll (2022): ''«E sin rumantsch?» Vom Umgang mit Mehrsprachigkeit, Rätoromanischförderung und der Dominanz des Deutschen in mehrsprachigen Schulklassen im Kanton Graubünden.'' In: ''Swiss Journal of Educational Research,'' 44(1), 116–128. doi.org/10.24452/sjer.44.1.9 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Dominique_Caglia |3 = dütsch|4 = <!-- Nummere vu de Usgangsversion --> }} {{SORTIERUNG:Caglia, Dominique}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Literatur (21. Joorhundert)]] [[Kategorie:Literatur uf Rätoromanisch]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Frau]] as3oelgifm798cplm5ih34xf2g7mq0c 1089741 1089739 2026-10-22T18:24:06Z Holder 491 1089741 wikitext text/x-wiki D '''Dominique Caglia''' (* [[15. Februar]] [[1995]] z [[Tinizong]] as ''Dominique Dosch''<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://chasaeditura.ch/de/dominique-dosch/ |titel=Dominique Dosch {{!}} Chasa Editura Rumantscha |abruf=2020-03-22}}</ref>) isch e [[Schweiz|Schwyzer]] [[Schriftsteller]]i us em [[Kanton Graubünden|Kanton Graubünde]]. == Lääbe == D Caglia isch in ere meersproochige Familie ufgwagse, iri Mueter isch Niiderländeri, ire Vater Schwyzer. Mit ire Mueter schjwätzt si Dytsch un Niiderländisch, mit irem Vater s [[Bündnerromanisch|bündnerromaanische]] Idiom [[Surmeirische Sprache|Surmiran]], wu in irem Haimetoort Tinizong gschwätzt wiird.<ref>[https://www.literaturschweiz.ch/literaturlexikon/person/dominique-dosch d Dominique Dosch] uf literaturschweiz.ch, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> In dä, het si aafange schryybe. Anne 2013 isch ire erscht Romaan «Sindoria» uusechuu, waarschyyns dr eerscht Fantasy-Romaan uf Rätoromäanisch.<ref>[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2013/12/BT-06.11.2013.pdf Bündner Tagblatt vum 6. Novämber 2013.]</ref> Si het s Wäärch im nämlige Joor an de Literatuurdääg z [[Domat/Ems|Domat]] voorgstellt. Voorhäär het si zwaimool dr Literatuurwettbewäärb ''Plema d'aur'' (Guldeni Fäädere) gwunne ghaa.<ref name=":0" /> D Dosch isch z Tinizong ufgwagse, isch z Savognin uf d Sekundaarschuel gange un het 2014 di rätoromaanisch-dytsch [[Matura]] an dr [[Bündner Kantonsschule|Kantoonsschuel z Khuur]] gmacht.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.viceversaliteratur.ch/author/7799 |titel=Dominique Dosch {{!}} Viceversa Literatur |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-22}}</ref> Derno het si [[Psychologie|Bsichology]]/[[Pädagogik|Pedagoogik]] un [[Rätoromanische_Sprache|Rätoromaanisch]] an dr [[Universität Freiburg (Schweiz)|Uniwersiteet Fryybùùrg i.&nbsp;Ü.]] studiert. Syt irem Masterabschluss schafft si as wisseschaftligi Mitarbaiteri an dr [[Pädagogische Hochschule Graubünden|PH Graubünde]] un doktoriert deert un an dr Uniwersiteet Fryybùùrg i.&nbsp;Ü. syt 2020 zum Teema Dytsch as Främd- un Zwootsprooch an rätoromaanische Schuele.<ref>[https://phgr.ch/de/sub/forschung-und-entwicklung/team/dominique-caglia/ d Dominique Caglia] uf dr Websyte vu dr PH Graubünden, abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref><ref>[https://institut-plurilinguisme.ch/en/research/minority-within-minority A minority within the minority. Supporting heritage language speaking students in German vocabulary at Romansh schools] uf dr Websyte vu dr Uniwersiteet Fryybùùrg i. Ü., abgruefen am 22. Oktoober 2026</ref> == Wäärch == ;Belletrischtik * ''Sindoria. Roman da fantasia.'' Chasa Editura Rumantsch, 2013, ISBN 978-3-905956-17-7. * C. Caduff, G. O. Cadonau, J. Zuan, D. Caglia, M. Cantieni: ''5 idioms 5 dunnas. Traduit du romanche par Isa Terrol Valls et Denise Mützenberg.'' Les Troglodytes. 2023 * ''Ruschun Grimantsch e Misurana.'' Uniun Rumantsch Grischun 2024, ISBN 978-3-9526011-0-5 ;Wissenschaftligi Publikazioone * zäme mit em Alex Knoll (2022): ''[https://www.pedocs.de/volltexte/2022/24572/pdf/SZBW_2022_1_Caglia_Knoll_E_sin_rumantsch.pdf «E sin rumantsch?» Vom Umgang mit Mehrsprachigkeit, Rätoromanischförderung und der Dominanz des Deutschen in mehrsprachigen Schulklassen im Kanton Graubünden].'' In: ''Swiss Journal of Educational Research,'' 44(1), 116–128. doi.org/10.24452/sjer.44.1.9 == Fueßnote == <references /> {{Normdaten}} {{Übersetzungshinweis|1 = de|2 = Dominique_Caglia |3 = dütsch|4 = <!-- Nummere vu de Usgangsversion --> }} {{SORTIERUNG:Caglia, Dominique}} [[Kategorie:Autor]] [[Kategorie:Literatur (21. Joorhundert)]] [[Kategorie:Literatur uf Rätoromanisch]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Läbigi Person]] [[Kategorie:Frau]] l9qmj6kgwo9ybgxcj2usw4ckv5fci7p