Richard Gäng

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gsw">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>alswiki</dbname>
    <base>https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medium</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Spezial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussion</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Benutzer</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Benutzer Diskussion</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia Diskussion</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datei</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Datei Diskussion</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki Diskussion</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Vorlage</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Vorlage Diskussion</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hilfe</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hilfe Diskussion</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategorie Diskussion</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal Diskussion</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Buech</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Buech Diskussion</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wort</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Wort Diskussion</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Text</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Text Diskussion</namespace>
      <namespace key="108" case="first-letter">Spruch</namespace>
      <namespace key="109" case="first-letter">Spruch Diskussion</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">Nochricht</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">Nochricht Diskussion</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul Diskussion</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Veranstaltung</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Veranstaltung Diskussion</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Richard Gäng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13385</id>
    <revision>
      <id>1089901</id>
      <parentid>1084779</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T17:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Üs em Läbe vum Gäng */</comment>
      <origin>1089901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14483" sha1="t5vz1svmmpwsvhwapj4m9fvxzojm42p" xml:space="preserve">[[Datei:Richard Gäng 1.jpg|thumb|dr Richard Gäng, 1964]]
Dr '''Richard Gäng''' (* [[21. April]] [[1899]] z [[St. Blasien|Immeneich bi St. Bläsi]]; † [[10. August|10. Aügschte]] [[1983]] z [[Freiburg im Breisgau|Friiburg]]) isch Lehrer un [[Alemannische Sprache|alemannische]] Dichter un Sprochschitzer gsii.

== Üs em Läbe vum Gäng ==
Dr Gäng Richard isch am 21. April 1899 z Immeneich im Albtal ([[Hotzenwald|Hotzewald]]) uf d Wält kumme; dr het 7 elteri Gschwischtrig gha; si Vatter Roman isch Büür, Fuehrhalter un Burgemeischter gsii. Si Mueter Marie geb. Müller isch d Dochter vum e Schniidermeischter gsii – dr het si scho mit drei [[Jahr|Johr]] verlore. Uf s Gänge großem Hof sin Gnächt un Mägd bschäftigt gsii; si hän 16 Ross un drzue no ander Viih gha. Dr Gäng Richard het speter in sinem „Mysterium Heimat“ gschriibe, dr diäg im [[Schwarzwald]] un sinene alemannische Ahne üs em Gebirg si inneri Brägig verdanke. „''Meine Heimat führte mich stets und führt mich heute noch.“'' Dr Gäng meint, wu Elterehüüs un Heimet ke Kern im e Mänsch glegt hän, diäg ke Macht vu dr Wält aü numme s ringscht Blettli kenne wagse lo.

Dr Gäng Richard isch z Immeneich in d Volksschuel gange (1905-1910), z [[Waldshut-Tiengen|Waldshuet]] uf d Realschuel (1910-1912) un z [[Freiburg im Breisgau|Friiburg i.&amp;nbsp;B.]] uf d Rotteck-Oberrealschuel (1912-1916). Drno isch er z [[Ettlingen|Ettlinge]] ufs Lehrerseminar gange (1916-1917 un 1919), unterbroche vum [[Erster Weltkrieg|Erschte Wältkriäg]], wun er 1917/18 Soldat gsii un schwär verwundet wore isch.  Dr isch drno Lehrer an verschiidene [[Baden (Grossherzogtum)|badische]] Volksschuele gsii, so z Buchen im Odewald un z Manne. Z [[Mannheim]]-Freudenheim isch er mit Inflation un Eländ konfrontiärt gsii, d Vättere vu dr meischte vu sinene Schiäler sin arbetslos gsii. Dr het e starki Firsorg fir sozial benochdeiligti Kinder zeigt; e Schiäler vun em, dr Heinrich Bücheler, verzellt, ass er z [[Herbolzheim|Herwelze]] glii am Afang d Schiäler gfrogt het, wär e eige Nachthämm het. Dodra het er dr sozial Status kenne abläse; d arme Schiäler hän im Daghämm gschlofe. Diä het er versucht, bsunders z ferdere. Sini Schiäler heb er mit Lob un Tadel gfiährt, s Meerrehrli (dr Bambusstäcke) seig ungnutzt rumgläge.

1935 het er d Herta Leveringhaus ghirate; do isch e Familiä mit drei Kinder düs wore (zwee Sihn un ei Dochter).

Dr Richard Gäng isch wiä vil Lehrer im Dritte Riich Mitgliid vu dr [[NSDAP]] wore (zum 1. Mai 1933, Mitglidsnummere 3125800).&lt;ref&gt;[https://catalog.archives.gov/id/598405270?objectPage=2250 A3340-MFOK: Number F0027]. Series: Records Relating to Membership in the Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)&lt;/ref&gt; Vu 1942 bis 1944 isch er Kreiskültürhaüptstelleleiter vu dr NSDAP z Friiburg gsi. Wäge däm isch dr Gäng 1945 vum Lehrerdienscht suspändiert wore, speter as „minderbelastet“ in dr Wartestand un schliäßlig 1949 us gsundheitlige Grind in dr vorlaifig Ruestand versetzt wore.

Z Friiburg, z [[Heidelberg|Heidelbärg]] un z [[Berlin]] het er witter gstüdiärt un isch 1954 Gymnasiallehrer wore am Progymnasium St. Landolin vu dr Schuelbrieder z Ätteneminschter, 1966 isch er pensioniärt wore.

1964 isch dr Gäng Ehrebirger vu Immeneich wore.

1966 isch dr Gäng aü bi dr Grindung vu dr [[Muettersproch-Gsellschaft]] drbii gsii un fir Prässikontakt zueständig wore.

Am 10. Aügschte 1983 isch dr Richard Gäng z Friburg gstorbe. An sim Elterehüs z Immeneich isch 1984 e Gedänkdafele aabrocht wore.

== Under em Nationalsozialismus ==
Dr Gäng het 1933 rasch gmerkt, vo wo dr Wind weiht, und isch dr Bardei biidrätte. 1937 het er en Aleitig zur Genealogii veröffentlicht und isch während em Chrieg ab 1942 Kreiskulturhauptstelleleiter gsi. Sii Schiäler Heinrich Bücheler het aber in siine Erinnerige an d Schuelzitt gschribe, dr Gäng heb schiints nit bsunders mit dr Nazi harmoniärt. Dr heb johrelang versuecht, in e Friiburger Schuel versetzt z wäre, wu si Fraü här gsi isch un wu si hebe welle boje. 1937 isch er derno an e Friiburger Schuel kumme. Aber 1938 isch er zittwiis uf [[Herbolzheim|Härwelze]] versetzt wore, wun er drno vu Friiburg üs e Bahnfahrt vu 30 km gha het, des sin zwoo Stund Fahrt gsii alli Dag. Des seig wiä e Strofversetzig gsii. Im gliiche Johr isch er aber wider uf e Schuel z Friiburg kumme, wun er bis 1945 unterrichtet het. Dr Bücheler meint, dr Gäng seig frei vu [[Rassismus|rassischtische]] Vorurdeil gsii un verzellt dr Fall vum Lolo (Lorenz Spindler), e Glassekamrad un [[Sinti und Roma|Sinti]]-Bue. 1937 sin z Härwelze am „Heldegedenkdag“ Blueme vum Griägerdänkmol gstohle wore – dr Verdächtig isch dr Lolo gsii. D Strof fir dr Lolo het solle vu dr Schuel üsgfiährt wäre. Dr Gäng het sich as Glasselehrer fir zueständig erklärt un dr Fall an sich zoge. Dr Lolo isch in dr Karzer, in e Arräschtraüm, kumme. Aber do isch er ohni blaaji Fläcke un ohni gschwullini Finger wider rüskumme, drfir – s erscht mol sitter langem – mit Schueh un Socke. Dr Bücheler schliäßt: ''„Für den Lehrer Richard Gäng zeigte Lolo, der das entsetzliche Schicksal seiner Sippe überlebte, fortan große Anhänglichkeit und besuchte ihn in der Freiburger Jensenstraße bis in Gängs letzte Lebenstage.“'' 

Noch em Kriäg isch dr Gäng vum Lehrerdienst suschpendiert wore. Im Rame vu dr Entnazifizierung isch er as „minderbelastet“ in Wartestand un 1949 üs gsundheitlige Grind in vorlaifige Ruestand versetzt wore.

== Dr Gäng as „bewusste Alemann“ ==

Dr Gäng Richard isch mit Liideschaft fir d alemannisch [[Sprache|Sproch]] idrätte – dr het gmeint, ass si mit dr moderne Gsellschaftsentwicklig an Diäfi un Breiti verliäre diäg.

In sinere Bsprächig vum alemannische Gedichtband [[Madlee]] vum [[Hermann Burte]] het dr Gäng (1959) gsait, wiäs no sinere Meinig zum Ruckgang vum Alemannische kunnt, wu fir ihne scho vor em [[Erster Weltkrieg|1. Wältkriäg]] agfange het. D Mänsche seige massehaft zu Riichtum un Macht kumme un diäge jetz no Gältig un Asähne sträbe, dr Kampf mit em Elleboge heb agfange. ''&quot;Damit lösten sich die seelischen Grundlagen, weichte der bewährte, alte Mutterboden auf: Gläubigkeit, Wahrheit, Bescheidenheit, Einfachheit, Heimatliebe, Ideale.&quot;'' Dr Ibergang zu dr Schriftsproch seig numme e gleine Deil vu däre Uflesig vu dr alte Gsellschaft.

In sinere Dichtig bsingt dr Gäng diä alt Wält, wu noch sinere Meinig besser isch. Si Freind [[Reinhold Schneider]] schribt, diä Wält seig nonit untergange, wänn dr Gäng si in sinere Dichtig rettet, verteidigt. Des seig aü e Gränziberschrittig: er diäg sich do dermit dr Verlotterig vum Mänsch in dr moderne Zit stelle.

== Dr Gäng as Dichter ==

Dr Gäng Richard het wiä anderi alemannischi Dichter s Schriibe uf Alemannisch in dr Främdi agfange – nämlig 1927 z Buchen im Bauland (ganz im Norde vum badische Underland). 1931 het er si erschte Gedichtband ''„Im Hotzenwald“'' rüsgä. 1954 isch nommol e Band gfolgt – ''„De Sunntigmorge“'' – mit eme Nochwort vum Reinhold Schneider.
Si erschti Zindig het dr Richard aber scho bikumme, wun er küüm 10 Johr alt gsii isch. Do het dr Lehrer in dr Dorfschuel, wus agfange het mit schneie, im [[Johann Peter Hebel]] si ''„Winter“'' vordrait, wus din heißt: ''„Isch echt do obe Bauwele feil? Si schütten eim e redli Teil in d Gärten abe und ufs Hus; es schneit doch au, es isch en Grus. Un s hangt no mängge Wage voll am Himmel obe, merkch i wohl ...“'' Siter däm Gedicht het dr Richard erfahre, so schribt er, ''„dass unser Alemannisch eine umfassende, großartige Sprache ist“''.

In sinem Gedicht ''„Mi Muettersproch“'' zeigt er sii Iidruck vu däre Sproch:

:''Mi Muettersproch isch ruch und schwer,''
:''Es rumplet, grumplet i de Wort.''
:''Me meint, en wilde Hengst schieß her''
:''Vom Berg is Tal, dur d’ Baim durs Ort,''
:''Daß d’ Stei und Funkche sprützet.''

Dr Dichter versuecht, dä Hängscht z zaime:

:''Lueg, wien er d’ Ohre litzet,''
:''Wer baimt und zaimt de füürig Rapp?''
:''Eso Gidicht wär gschärfte Trapp.''

In dr negschte Strof verglicht er d Muettersproch mit eme ''„Wulchemeer“'' un eme ''„Gwitter znacht“''. Aber schliäßlig kunnt si nem doch aü wiän e Mueter vor:

:''Mi Muettersproch isch starch und warm.''
:''Si chunnt me wie e Muetter vor''
:''i üsre Tracht mit brune Arm''
:''i wisse Güpf und Chruselhoor.''
:''Lueg wie si d’ Chind verschmützlet,''
:''au wänn si sützlet, trützlet,''
:''dass kcheis im Herz in gützlet!''
:''so isch mi Sproch wie d’ Menscheart,''
:''so ruch und starch, so weich und zart.''

Viil vum Gäng sinene Gedichter sin voll vu Läbensweisheit; viilmol sait er esach im e Gliichnis üs dr Natür, wiä im Gedicht ''&quot;Zwo Bueche&quot;'', wus heißt:

:''Zwo Bueche stön am Schibefelserai,''
:''die eind stoht frei, die ander zwüschet Stei.''
:''Di eind isch groß und breit und, meint mr, starch;''
:''di ander isch vergwadlet bis ufs March.''
:''Di frei hät guete Bode, Sunn und Luft;''
:''di ander serblet in re Totegruft.''

Wiäs bi dr Mänsche eso isch:

:''Um d' größer hät mr schöni Bänkchli gmacht;''
:''me stunt und nümmt di chliner it in acht.''

Aber, typisch Gäng:

:''Do chunnt e Gwitter. 's sturmet, blitzget, chracht.''
:''De Himmel brennt, und fürig hell isch d' Nacht.''
:''Am Morge lit di groß vom Blitz verschlänzt;''
:''di chli i Sunn und Farbetröpfli glänzt.-''

Anne 1947 het er dr ''Erzählerpreis der Schola'' un 1952 fir sini Novelle „Rosina“ dr ''Scheffelpreis'' kriegt.

== Wärk ==
*''Hotzenwald'', 1931
*''Deine Familie: Anleitung zur Sippen- und Ahnenkunde mit grundsätzlichen Betrachtungen'',  [[Konkordia GmbH|Konkordia]], Bühl-Baden 1937
*''Die Heimfahrt des Andreas Kumlin'' (Stroßburg 1942) – e Novälle. Dr Friiburger Dichter Reinhold Schneider het diä Novälle in d Nechi vum Gotthelf gruckt: „Es darf gewagt werden, an den größten Nachbarn im alemannischen Raum, an [[Jeremias Gotthelf]], zu erinnern.“ In däre Novälle gohts um d letscht Fahrt vum e Fuehrmann, wu in Liäbi, Trejji un Pflichterfillung si Ross-Gspann rettet un do drbi sich sälber opferet.
*''Rosina'', 1952
* ''De Sunntigmorge. Neue hochalemannische Gedichte.'' Nachw. von Reinhold Schneider. [[Verlag Moritz Schauenburg]], Lahr/Schwarzwald 1954 159 S. ([[Silberdistel-Reihe]] 5/6)
*''Der unheimliche Mitspieler'' – Sammelband mit Verzellige, 1960
*''Alemannische Gedichte'', 1960, E Ibersetzig vm Hebel sinene Alemannische Gedichter – si isch zum 200. Hebelgeburtsdag im Reclam-Verlag erschiine, Alemannisch uf dr linke, Hochditsch uf dr rächte Sitte. Diä mit viil Gspiir un Gschick glunge Ibersetzig isch natiirlig aü nit unagfochte bliibe, aber si het sällene Nit-Alemanne, wu wänn, dr Zuegang zum Hebel un zum Alemannische licht gmacht – un des het dr Gäng welle. Zu dr Folge vu däre Ibersetzig ghert aü e Ibersetzig vum Hebel ins [[Japanische Sprache|Japanisch]] dur dr japanisch Profässer Yokowa (Hiroshima 1963). Ass diä Ibersetzig glunge isch in ihre Zwäck erfillt, het im Gäng aü dr [[Georg Thürer]] bstätigt.
*''Im Licht des Weihnachtstages'', 1962
*''Mysterium der Heimat'', 1967
*''Alemannische Geschichten: E Lesbuech in dr Muettersproch für grossi und chlini Lüt'', 1970 – in däm Buech sin 67 verschiidini Dichter gsammlet; dr Gäng het do aü versuecht, d [[Orthographie|Schriibwiis]] eweng z vereinheitlige, isch aber uf Wiiderstand gstoße un agriffe wore. Des Buech isch vu dr Muettersproch-Gsellschaft rüsgä wore.

* ''Alemannische Wörter.'' In: Badische Heimat. Rüsgä im Utrag vum Landesverein Badische Heimat e.&amp;nbsp;V. 59. Johrgang 1979 (E Bsprächig vu ca. 800 Werter un Gsätzli).
* ''Der Mundartdichter Hermann Burte.'' In: Badische Heimat – Eckkart – Jahrbuch für das Badner Land 1959. Rüsgä im Uftrag vum Landesverein Badische Heimat vum Dr. H. Schwarzweber, Freiburg i.B.

== Literatür ==
* Emil Baader: ''Richard Gäng, ein neuer badischer Mundartdichter.'' In: ''Albbote'' vom 31.12.1930
* Emil Baader: ''Viel tausend Blumen blühen ...'' In: ''Schwarzwälder Bote (Beilage Melodie der Heimat)'' vom 17.04.1964
* Heinrich Bücheler: ''Richard Gäng in Herbolzheim. Seine Schüler erinnern sich ans Schuljahr 1937/1938.'' In: ''„S Eige zeige“. Jahrbuch des Landkreises Emmendingen für Kultur und Geschichte.'' 18/2004
* Karl Hirtler: ''Das Prosawerk von Richard Gäng.'' In: ''Ekkhart'' 1969, 103f.
* Karl Kurrus: ''Richard Gäng.'' In: ''Der Lichtgang 1979.'' 21
* Brigitte Matt-Willmatt: ''Die Heimat war ihm Ausgang und Ziel.'' In: ''Albbote (Waldshuter Erzähler)'' vom 14./15.04.1984
* Brigitte Matt-Müller: ''Richard Gäng''. In: ''Baden-Württembergische Biographien I,'' herausgegeben im Auftrag der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg von Bernd Ottnad, Stuttgart: Kohlhammer 1994: S. 101f.
* Emil Müller-Ettikon: ''Der Dichter Richard Gäng. Zum 80. Geburtstag am 21. April 1979.'' In: ''Badische Heimat.'' Rüsgä im Uftrag vum Landesverein Badische Heimat e.&amp;nbsp;V. 59. Johrgang 1979
* Thomas Mutter, ''Hüter alemannischer Kultur und Sprache - Der Albtäler Dichter Richard Gäng wäre 90 Jahre alt geworden'', in: ''Heimat am Hochrhein,'' Band XV, 1990, S. 120 ff.
* Otto Schempp: ''Richard Gäng zum 80. Geburtstag.'' In: ''Südkurier'' vom 21.04.1979
* Hermann Wiedtemann: ''Heimat und Sprachgeist – Zum 60. Geburtstag von Richard Gäng.'' In: ''Badische Heimat.'' Rüsgä im Uftrag vum Landesverein Badische Heimat e.&amp;nbsp;V. 1959, 5-7

==Fuessnoote==
&lt;references /&gt;

== Weblink ==
* {{Commonscat|Richard Gäng}}
* [https://www.alemannisch.de/de/mitglieder/show.php?id=1 Täxtprobe] uf dr Websyte vu dr Muettersproch-Gsellschaft
* [https://www.leo-bw.de/web/guest/detail/-/Detail/details/PERSON/kgl_biographien/116333251/G%C3%A4ng+Richard Gäng, Richard] uf LEO-BW
* Franz Hilger: [http://www.badische-zeitung.de/st-blasien/mi-muettersproch-isch-ruch-un-schwer--4093189.html Mi Muettersproch isch ruch un schwer], zum 25. Dodesdag am 10. Aüguscht 2008 (Badischi Zittig, 06.08.2008)

{{Normdaten}}

{{DEFAULTSORT:Gang, Richard}}
[[Kategorie:Literatur uf Dütsch]]
[[Kategorie:Autor uf Alemannisch]]
[[Kategorie:Lyriker]]
[[Kategorie:Lehrer]]
[[Kategorie:Mitgliid in dr NSDAP]]
[[Kategorie:Person (Friburg im Brisgau)]]
[[Kategorie:Person (Mannem)]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Badener]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>t5vz1svmmpwsvhwapj4m9fvxzojm42p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Stammtisch</title>
    <ns>4</ns>
    <id>17084</id>
    <revision>
      <id>1089896</id>
      <parentid>1089699</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T15:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>Neje Abschnitt /* D Abrueffstatischtik ... */</comment>
      <origin>1089896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19701" sha1="ornx1enfi8wjun2qfdzbgbvfz0w2vxq" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

Ich haa grad dr aktuäll «Artikel des Tages» us dr dewiki mit ChatGPT uf Bärndütsch ibersetze loo: Luege mol doo [[Benutzer:Holder/Test]] un im Verglych derzue dr [[:de:Ettore Majorana|Orginalartikel]]. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:51, 5. Aug. 2026 (MESZ)
:Des isch im Ibrige d Rohfassig, ich haa nyt nookorrigiert, nume d Iberschrifte haan i wikifiziert. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:58, 5. Aug. 2026 (MESZ)

Un do het s e [[Benutzer:Holder/Test2|Teschtibersetzig uf Allgaierisch]] („Stil: alter Oberstdorfer Bauer um 1900, Erzählton: ruhig, bodenständig, mit alemannischer Färbung, wie beim Hoigarte in der Stube“), zum Verglych [[:de:Allgäuer Alpen]]. D Iberschrifte haan i nit ibersetze loo. Was do uffallt, isch ass es Sätz het, wu dr Dialäkt guet droffe wird, un anderi, wu no uf Hochdytsch sin. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 08:34, 6. Aug. 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Sàlut bisàmme! Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch (&quot;Tärräää!!&quot;), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? (&quot;Schwowwe-WP&quot; inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.)
:Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]
::Sali Stephele, villicht lyt s halt aifach au doodraa, ass zum Zytpunkt, wu d Aamäldig offiziäll gmacht woren isch, scho alli Blätz vorab vergee gsii sin. Ganz abgsää dervu, ass d Wikipedia dervu läbt, ass d Lyt sälber mache un nit druf warte, ass anderi mache ;-). --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:17, 17. Jul. 2026 (MESZ)
:::Salü [[Benutzer:Stephele|Stephele]], ich ha hüt Abig uf dere Wikipedia verbiiglueget und freu mi uf d Wikimania z Paris. Bisch den du au det? A de WikiCon chani aber nid teilnäh. --[[Benutzer:Pakeha|Pakeha]] ([[Benutzer Diskussion:Pakeha|Diskussion]]) 23:36, 19. Jul. 2026 (MESZ)
::::Sàlut Pakeha, scheen vun Dr ze heere! Ich hàb gedenkt ass-i dert ànne geh - biss-i diss mét de 100 $ glese hàb - un ass's vull ésch un mr sich, schint's, eh numme fr's gànzi inschriwe kànn. Ich hoff doch ass-i noch vrbikomme kànn. Ich bén jetz én dr Bretagne, un ich hàb e Plätzl wo i e Nàcht odr zwei bliwe kànn ze Bàris - un e Auto, wo-i àm Samschdi, 'm 25. métfàhre kànn uff Strosburi. Awwr sunsch ésch no nix grejelt... - Ich hàb's ebe nit gmàcht, wi dr Holder gsàjt het. Ich hàb gwàrt, ass Wikimedia F emol &quot;Püb&quot; màcht - äh &quot;Werbig&quot;, e Note gibt.
::::S war süpr wann mr uns noch an de Wikimania kennte sehn! [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40480-21|&amp;#126;2026-40480-21]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40480-21|Diskussion]]) 16:05, 20. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Sàlut [[Benutzer:Pakeha|Pakeha]]! Bisch jetz ''dert''? Un wo bisch? `S schiint, `s blbt e Gheimnis! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41488-69|&amp;#126;2026-41488-69]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41488-69|Diskussion]]) 14:24, 25. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]

== ISBN ==

Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&amp;diff=1084525&amp;oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)

:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: &lt;nowiki&gt;{{#isbn:90-6648-632-5}}&lt;/nowiki&gt;. Currently this code does exactly the same as the old ''&lt;nowiki&gt;ISBN 90-6648-632-5&lt;/nowiki&gt;''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&amp;view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ)
::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&amp;diff=1084553&amp;oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ)
::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ)
:::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ)

== Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab ==

Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ)

:{{S|:(}} &lt;small&gt;(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)&lt;/small&gt; --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ)
::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ)
:::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ)

No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)
::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ)

Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ)
:Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ)
::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ)
::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]])

S git gueti Nochrichte: Dä Protescht un sälle Termin am Frytig het eso ne Yydruck uf d Chefredaktion vu dr Badische Zytig gmacht, ass d Kolumne Lueginsland jetzt schyns doch all Wuche blybt! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:35, 3. Aug. 2026 (MESZ)
:Schöön! --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 06:51, 3. Aug. 2026 (MESZ)

== al-Qamar ==

Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ)
:Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ)
:Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ)
::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ)

== Charles III. ==

Im Imfochaschte im Artikel ''[[Vereinigtes Königreich|Veräinigts Königrych]]'' isch s Staatsoberhaupt ''Charles III.'' nu en Redlink, deby gits en Artikel über en. Wie cha mer das korigiere? En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 22:35, 22. Jul. 2026 (MESZ)
:{{ping|Freigut}} [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Wikibase&amp;diff=prev&amp;oldid=1087102 erste Bewegung] + [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Vereinigtes_K%C3%B6nigreich&amp;diff=prev&amp;oldid=1087104 zweite Bewegung]. Eine umfangreichere Wikidata-Implementierung ist bei der alemannischen Wikipedia nötig. Grüass — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 00:33, 23. Jul. 2026 (MESZ)
::Oaaouuh ! :-)  [[Benutzer:Stephele]] [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41798-26|&amp;#126;2026-41798-26]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41798-26|Diskussion]]) 10:48, 28. Jul. 2026 (MESZ)

== Ortsname im Baselbiet ==
Hoi zämme!

I bi neu do und find's bis jetz ä tolli Sach! I chumm mit e bizeli Erfahrig vom dütschsprochige Wikipedia und ha au do vor, ab und zue öppis mitzhälfe. Jetz isch mir öppis i mim Sprochruum ufgfalle und zwar, dass es paar Ortsname in andere Dialäkt ageh si, as sie regional usgsproche wärde. Jetz hani zerscht do wölle froge: 

Daff i grad bi mehrere Ortschafte im Baselbiet anderi Ussprochene drzue tue und villicht au dr Titel vo dene Artikel ändere? Wenn jo, wie sötti das am beste mache, will uf dä vrschidene Artikel, wo die vrlinkt si, müesse sie jo au bearbeitet wärde?

Nit dass i am Schluss es Chrüsimüssi vrursach und euch mit ungsichtete Versione bombardier. ;)

As Quelle würdi die Website bruche: [https://ortsnamen.ch/de/ ortsnamen.ch/de/]. Die isch miner Meinig noch sehr genau und vorallem dokumentiert sie au, us welne Dörfer die Ussprochene chömme. 

Bi gspannt uf euchi Ischätzig und e liebe Gruess!

[[Benutzer:Kj-thomy|Kj-thomy]] ([[Benutzer Diskussion:Kj-thomy|Diskussion]]) 18:16, 16. Okt. 2026 (MESZ)

:Hoi ''Kj-thomy''. Diä Quällä darfsch sicher bruichä. Und: Äifach muetig sii und machä. Dank &amp; Gruess --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 22:42, 16. Okt. 2026 (MESZ)

== Iiwohnerzahle 31.12.2025 vom BFS ==
Sali mitenand, 

wahrschinli händ ihr da au scho drüber gredt, d`Iiwohnerzahle vo wikidata importiere. Ich han jetzt grad dä import vo de BFS Zahle uuf Wkidata abgschlosse. Jedi Gmeind hät det en Iitrag für 31.12.2025 mit Quällä und allem Brimborium. Ich versueche dä Import i dä nächste paar Jaare amigs zmache. 

Mä chönti also sehr guet Zahle vo det übernä wie das die französischi und vor allem die rätoromanische Wikipedia scho macht. Was meind ihr? --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 08:30, 20. Okt. 2026 (MESZ)

:Sälü Horgner, das chönnt me scho mache, ig ha o scho dranne umestudiert. Ig ha de aber gfunde, dases wahrschinlich doch gschider isch, we mes wie uf deWP über Metadate-Vorlage löst ([[:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle Schwiiz]]). So cha me anderi Vorlage wie d'Infoboxe 1:1 us der deWP hie überekopiere und es sött grad funktioniere. Das isch vilich für meh Lüt vertraut und si chöi hälfe editiere, als we me hie e Lösig über Wikidata macht. Ig bi no z ful gsi, für alli Metadate-Vorlage von de Kantön mit de 2025er Zahle hie z aktualisiere, will i gfunde ha, das die nume es Bitzeli veraltete Iiwohnerzahle no ds chlinste Problem si vo all dene Gmeindsartikle. Das chönnte me aber mache wenn de 2026er Zahle uf de Metadate-Vorlage ir deWP ipflegt si. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 17:49, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:in de sind Zaale scho lang aktuell, fascht scho en Monet. Dank em Tschubby... --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 18:03, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:Wänn d Yywohnerzahle in de Artikel deno automatisch aktualisiert wäre, fänd i des guet. Was gnau mießt me do an wellene Vorlage ändere? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:54, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::wenn mer uf Werte test u. ä. verzichtet, chan mer dä parameter vo de Iiwohner i de Vorlag mit &lt;nowiki&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|sort=P585|inverse=ja}} &lt;small&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|qualifier=P585|sort=P585|inverse=ja|parameter=time:&quot;(&quot;j &quot;d&amp;#97;&quot; F Y&quot;)&quot;}}&lt;/small&gt;&lt;/nowiki&gt; fülle öppe wies im rm-wiki gmacht wird. Aber so 100% han ich das nöd im Griff, wie die Vorlag im als-wiki funktioniert. --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:13, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:::I der deWP si d'Zahle i de Metadate-Vorlage aktuell, das isch eso. Aber i der alsWP isch der Stand vo de gliche Dateie e andere:
:::[[:de:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch dank em Tschubby aktuell,&lt;br /&gt;
:::[[:als:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch scho es Zytli alt syt em yläse hie.&lt;br /&gt;
:::Me müesst eifach der ganz Inhalt vo der deWP Datei für jede Kanton i die glichi Datei-Vorlag i der alsWP kopiere und denn sötts guet sii. Oder me verwyst us der Vorlag ir alsWP diräkt uf d Quelldatei ir deWP, da weisi nid wie/öb das geit. Der Weg über Wikidata isch e anderi Variante. Das isch o müglich, aber me müesst derfür wahrschinlech uf jedere Syte für jedi Gmeind der Quelltext mit em invoke-Befähl ga ändere, dases de o funktioniert. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 22:41, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::::Ich haa im Artikel [[Chur]] mol e [[:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz test|Tescht-Vorlag]] un dert dä Link uf Wikidata dryygsetzt, aber so rächt funktioniere duet s nit. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:43, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::Ah, jetz duet s! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:47, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::Jetzt musst mers nur no i d 'Vorlag Ine bringe...--[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 06:59, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::::Ich haa die Vorlag jetzt umgstellt fir alli Schwyzer Gmaine. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 12:30, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::::Finden ich super danke! --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:25, 21. Okt. 2026 (MESZ)

== D Abrueffstatischtik ... ==
gaat nüme, alewyl ghäissts «no healthy upstream». En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 16:49, 28. Okt. 2026 (MEZ)</text>
      <sha1>ornx1enfi8wjun2qfdzbgbvfz0w2vxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089898</id>
      <parentid>1089896</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T17:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* D Abrueffstatischtik ... */</comment>
      <origin>1089898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20019" sha1="o5ndu00bxpczin94fji2icnaiiqdzk8" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

Ich haa grad dr aktuäll «Artikel des Tages» us dr dewiki mit ChatGPT uf Bärndütsch ibersetze loo: Luege mol doo [[Benutzer:Holder/Test]] un im Verglych derzue dr [[:de:Ettore Majorana|Orginalartikel]]. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:51, 5. Aug. 2026 (MESZ)
:Des isch im Ibrige d Rohfassig, ich haa nyt nookorrigiert, nume d Iberschrifte haan i wikifiziert. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:58, 5. Aug. 2026 (MESZ)

Un do het s e [[Benutzer:Holder/Test2|Teschtibersetzig uf Allgaierisch]] („Stil: alter Oberstdorfer Bauer um 1900, Erzählton: ruhig, bodenständig, mit alemannischer Färbung, wie beim Hoigarte in der Stube“), zum Verglych [[:de:Allgäuer Alpen]]. D Iberschrifte haan i nit ibersetze loo. Was do uffallt, isch ass es Sätz het, wu dr Dialäkt guet droffe wird, un anderi, wu no uf Hochdytsch sin. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 08:34, 6. Aug. 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Sàlut bisàmme! Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch (&quot;Tärräää!!&quot;), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? (&quot;Schwowwe-WP&quot; inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.)
:Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]
::Sali Stephele, villicht lyt s halt aifach au doodraa, ass zum Zytpunkt, wu d Aamäldig offiziäll gmacht woren isch, scho alli Blätz vorab vergee gsii sin. Ganz abgsää dervu, ass d Wikipedia dervu läbt, ass d Lyt sälber mache un nit druf warte, ass anderi mache ;-). --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:17, 17. Jul. 2026 (MESZ)
:::Salü [[Benutzer:Stephele|Stephele]], ich ha hüt Abig uf dere Wikipedia verbiiglueget und freu mi uf d Wikimania z Paris. Bisch den du au det? A de WikiCon chani aber nid teilnäh. --[[Benutzer:Pakeha|Pakeha]] ([[Benutzer Diskussion:Pakeha|Diskussion]]) 23:36, 19. Jul. 2026 (MESZ)
::::Sàlut Pakeha, scheen vun Dr ze heere! Ich hàb gedenkt ass-i dert ànne geh - biss-i diss mét de 100 $ glese hàb - un ass's vull ésch un mr sich, schint's, eh numme fr's gànzi inschriwe kànn. Ich hoff doch ass-i noch vrbikomme kànn. Ich bén jetz én dr Bretagne, un ich hàb e Plätzl wo i e Nàcht odr zwei bliwe kànn ze Bàris - un e Auto, wo-i àm Samschdi, 'm 25. métfàhre kànn uff Strosburi. Awwr sunsch ésch no nix grejelt... - Ich hàb's ebe nit gmàcht, wi dr Holder gsàjt het. Ich hàb gwàrt, ass Wikimedia F emol &quot;Püb&quot; màcht - äh &quot;Werbig&quot;, e Note gibt.
::::S war süpr wann mr uns noch an de Wikimania kennte sehn! [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40480-21|&amp;#126;2026-40480-21]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40480-21|Diskussion]]) 16:05, 20. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Sàlut [[Benutzer:Pakeha|Pakeha]]! Bisch jetz ''dert''? Un wo bisch? `S schiint, `s blbt e Gheimnis! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41488-69|&amp;#126;2026-41488-69]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41488-69|Diskussion]]) 14:24, 25. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]

== ISBN ==

Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&amp;diff=1084525&amp;oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)

:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: &lt;nowiki&gt;{{#isbn:90-6648-632-5}}&lt;/nowiki&gt;. Currently this code does exactly the same as the old ''&lt;nowiki&gt;ISBN 90-6648-632-5&lt;/nowiki&gt;''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&amp;view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ)
::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&amp;diff=1084553&amp;oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ)
::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ)
:::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ)

== Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab ==

Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ)

:{{S|:(}} &lt;small&gt;(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)&lt;/small&gt; --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ)
::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ)
:::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ)

No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)
::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ)

Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ)
:Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ)
::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ)
::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]])

S git gueti Nochrichte: Dä Protescht un sälle Termin am Frytig het eso ne Yydruck uf d Chefredaktion vu dr Badische Zytig gmacht, ass d Kolumne Lueginsland jetzt schyns doch all Wuche blybt! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:35, 3. Aug. 2026 (MESZ)
:Schöön! --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 06:51, 3. Aug. 2026 (MESZ)

== al-Qamar ==

Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ)
:Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ)
:Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ)
::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ)

== Charles III. ==

Im Imfochaschte im Artikel ''[[Vereinigtes Königreich|Veräinigts Königrych]]'' isch s Staatsoberhaupt ''Charles III.'' nu en Redlink, deby gits en Artikel über en. Wie cha mer das korigiere? En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 22:35, 22. Jul. 2026 (MESZ)
:{{ping|Freigut}} [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Wikibase&amp;diff=prev&amp;oldid=1087102 erste Bewegung] + [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Vereinigtes_K%C3%B6nigreich&amp;diff=prev&amp;oldid=1087104 zweite Bewegung]. Eine umfangreichere Wikidata-Implementierung ist bei der alemannischen Wikipedia nötig. Grüass — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 00:33, 23. Jul. 2026 (MESZ)
::Oaaouuh ! :-)  [[Benutzer:Stephele]] [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41798-26|&amp;#126;2026-41798-26]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41798-26|Diskussion]]) 10:48, 28. Jul. 2026 (MESZ)

== Ortsname im Baselbiet ==
Hoi zämme!

I bi neu do und find's bis jetz ä tolli Sach! I chumm mit e bizeli Erfahrig vom dütschsprochige Wikipedia und ha au do vor, ab und zue öppis mitzhälfe. Jetz isch mir öppis i mim Sprochruum ufgfalle und zwar, dass es paar Ortsname in andere Dialäkt ageh si, as sie regional usgsproche wärde. Jetz hani zerscht do wölle froge: 

Daff i grad bi mehrere Ortschafte im Baselbiet anderi Ussprochene drzue tue und villicht au dr Titel vo dene Artikel ändere? Wenn jo, wie sötti das am beste mache, will uf dä vrschidene Artikel, wo die vrlinkt si, müesse sie jo au bearbeitet wärde?

Nit dass i am Schluss es Chrüsimüssi vrursach und euch mit ungsichtete Versione bombardier. ;)

As Quelle würdi die Website bruche: [https://ortsnamen.ch/de/ ortsnamen.ch/de/]. Die isch miner Meinig noch sehr genau und vorallem dokumentiert sie au, us welne Dörfer die Ussprochene chömme. 

Bi gspannt uf euchi Ischätzig und e liebe Gruess!

[[Benutzer:Kj-thomy|Kj-thomy]] ([[Benutzer Diskussion:Kj-thomy|Diskussion]]) 18:16, 16. Okt. 2026 (MESZ)

:Hoi ''Kj-thomy''. Diä Quällä darfsch sicher bruichä. Und: Äifach muetig sii und machä. Dank &amp; Gruess --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 22:42, 16. Okt. 2026 (MESZ)

== Iiwohnerzahle 31.12.2025 vom BFS ==
Sali mitenand, 

wahrschinli händ ihr da au scho drüber gredt, d`Iiwohnerzahle vo wikidata importiere. Ich han jetzt grad dä import vo de BFS Zahle uuf Wkidata abgschlosse. Jedi Gmeind hät det en Iitrag für 31.12.2025 mit Quällä und allem Brimborium. Ich versueche dä Import i dä nächste paar Jaare amigs zmache. 

Mä chönti also sehr guet Zahle vo det übernä wie das die französischi und vor allem die rätoromanische Wikipedia scho macht. Was meind ihr? --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 08:30, 20. Okt. 2026 (MESZ)

:Sälü Horgner, das chönnt me scho mache, ig ha o scho dranne umestudiert. Ig ha de aber gfunde, dases wahrschinlich doch gschider isch, we mes wie uf deWP über Metadate-Vorlage löst ([[:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle Schwiiz]]). So cha me anderi Vorlage wie d'Infoboxe 1:1 us der deWP hie überekopiere und es sött grad funktioniere. Das isch vilich für meh Lüt vertraut und si chöi hälfe editiere, als we me hie e Lösig über Wikidata macht. Ig bi no z ful gsi, für alli Metadate-Vorlage von de Kantön mit de 2025er Zahle hie z aktualisiere, will i gfunde ha, das die nume es Bitzeli veraltete Iiwohnerzahle no ds chlinste Problem si vo all dene Gmeindsartikle. Das chönnte me aber mache wenn de 2026er Zahle uf de Metadate-Vorlage ir deWP ipflegt si. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 17:49, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:in de sind Zaale scho lang aktuell, fascht scho en Monet. Dank em Tschubby... --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 18:03, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:Wänn d Yywohnerzahle in de Artikel deno automatisch aktualisiert wäre, fänd i des guet. Was gnau mießt me do an wellene Vorlage ändere? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:54, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::wenn mer uf Werte test u. ä. verzichtet, chan mer dä parameter vo de Iiwohner i de Vorlag mit &lt;nowiki&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|sort=P585|inverse=ja}} &lt;small&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|qualifier=P585|sort=P585|inverse=ja|parameter=time:&quot;(&quot;j &quot;d&amp;#97;&quot; F Y&quot;)&quot;}}&lt;/small&gt;&lt;/nowiki&gt; fülle öppe wies im rm-wiki gmacht wird. Aber so 100% han ich das nöd im Griff, wie die Vorlag im als-wiki funktioniert. --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:13, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:::I der deWP si d'Zahle i de Metadate-Vorlage aktuell, das isch eso. Aber i der alsWP isch der Stand vo de gliche Dateie e andere:
:::[[:de:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch dank em Tschubby aktuell,&lt;br /&gt;
:::[[:als:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch scho es Zytli alt syt em yläse hie.&lt;br /&gt;
:::Me müesst eifach der ganz Inhalt vo der deWP Datei für jede Kanton i die glichi Datei-Vorlag i der alsWP kopiere und denn sötts guet sii. Oder me verwyst us der Vorlag ir alsWP diräkt uf d Quelldatei ir deWP, da weisi nid wie/öb das geit. Der Weg über Wikidata isch e anderi Variante. Das isch o müglich, aber me müesst derfür wahrschinlech uf jedere Syte für jedi Gmeind der Quelltext mit em invoke-Befähl ga ändere, dases de o funktioniert. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 22:41, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::::Ich haa im Artikel [[Chur]] mol e [[:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz test|Tescht-Vorlag]] un dert dä Link uf Wikidata dryygsetzt, aber so rächt funktioniere duet s nit. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:43, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::Ah, jetz duet s! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:47, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::Jetzt musst mers nur no i d 'Vorlag Ine bringe...--[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 06:59, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::::Ich haa die Vorlag jetzt umgstellt fir alli Schwyzer Gmaine. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 12:30, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::::Finden ich super danke! --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:25, 21. Okt. 2026 (MESZ)

== D Abrueffstatischtik ... ==
gaat nüme, alewyl ghäissts «no healthy upstream». En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 16:49, 28. Okt. 2026 (MEZ)
:Isch jetz [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wikimedia-copyright-footer&amp;curid=92637&amp;diff=1089897&amp;oldid=106077 gflickt]]. No [[:de:PHP2Shell|däm]] isch des Tool uf en andere Server verschobe wore. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:11, 28. Okt. 2026 (MEZ)</text>
      <sha1>o5ndu00bxpczin94fji2icnaiiqdzk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089899</id>
      <parentid>1089898</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T17:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* D Abrueffstatischtik ... */</comment>
      <origin>1089899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20018" sha1="aavtbizr6vhnin5s4wyxdtfydhsfutv" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

Ich haa grad dr aktuäll «Artikel des Tages» us dr dewiki mit ChatGPT uf Bärndütsch ibersetze loo: Luege mol doo [[Benutzer:Holder/Test]] un im Verglych derzue dr [[:de:Ettore Majorana|Orginalartikel]]. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:51, 5. Aug. 2026 (MESZ)
:Des isch im Ibrige d Rohfassig, ich haa nyt nookorrigiert, nume d Iberschrifte haan i wikifiziert. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:58, 5. Aug. 2026 (MESZ)

Un do het s e [[Benutzer:Holder/Test2|Teschtibersetzig uf Allgaierisch]] („Stil: alter Oberstdorfer Bauer um 1900, Erzählton: ruhig, bodenständig, mit alemannischer Färbung, wie beim Hoigarte in der Stube“), zum Verglych [[:de:Allgäuer Alpen]]. D Iberschrifte haan i nit ibersetze loo. Was do uffallt, isch ass es Sätz het, wu dr Dialäkt guet droffe wird, un anderi, wu no uf Hochdytsch sin. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 08:34, 6. Aug. 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Sàlut bisàmme! Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch (&quot;Tärräää!!&quot;), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? (&quot;Schwowwe-WP&quot; inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.)
:Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]
::Sali Stephele, villicht lyt s halt aifach au doodraa, ass zum Zytpunkt, wu d Aamäldig offiziäll gmacht woren isch, scho alli Blätz vorab vergee gsii sin. Ganz abgsää dervu, ass d Wikipedia dervu läbt, ass d Lyt sälber mache un nit druf warte, ass anderi mache ;-). --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:17, 17. Jul. 2026 (MESZ)
:::Salü [[Benutzer:Stephele|Stephele]], ich ha hüt Abig uf dere Wikipedia verbiiglueget und freu mi uf d Wikimania z Paris. Bisch den du au det? A de WikiCon chani aber nid teilnäh. --[[Benutzer:Pakeha|Pakeha]] ([[Benutzer Diskussion:Pakeha|Diskussion]]) 23:36, 19. Jul. 2026 (MESZ)
::::Sàlut Pakeha, scheen vun Dr ze heere! Ich hàb gedenkt ass-i dert ànne geh - biss-i diss mét de 100 $ glese hàb - un ass's vull ésch un mr sich, schint's, eh numme fr's gànzi inschriwe kànn. Ich hoff doch ass-i noch vrbikomme kànn. Ich bén jetz én dr Bretagne, un ich hàb e Plätzl wo i e Nàcht odr zwei bliwe kànn ze Bàris - un e Auto, wo-i àm Samschdi, 'm 25. métfàhre kànn uff Strosburi. Awwr sunsch ésch no nix grejelt... - Ich hàb's ebe nit gmàcht, wi dr Holder gsàjt het. Ich hàb gwàrt, ass Wikimedia F emol &quot;Püb&quot; màcht - äh &quot;Werbig&quot;, e Note gibt.
::::S war süpr wann mr uns noch an de Wikimania kennte sehn! [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40480-21|&amp;#126;2026-40480-21]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40480-21|Diskussion]]) 16:05, 20. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Sàlut [[Benutzer:Pakeha|Pakeha]]! Bisch jetz ''dert''? Un wo bisch? `S schiint, `s blbt e Gheimnis! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41488-69|&amp;#126;2026-41488-69]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41488-69|Diskussion]]) 14:24, 25. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]

== ISBN ==

Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&amp;diff=1084525&amp;oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)

:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: &lt;nowiki&gt;{{#isbn:90-6648-632-5}}&lt;/nowiki&gt;. Currently this code does exactly the same as the old ''&lt;nowiki&gt;ISBN 90-6648-632-5&lt;/nowiki&gt;''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&amp;view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ)
::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&amp;diff=1084553&amp;oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ)
::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ)
:::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ)

== Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab ==

Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ)

:{{S|:(}} &lt;small&gt;(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)&lt;/small&gt; --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ)
::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ)
:::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ)

No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)
::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ)

Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ)
:Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ)
::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ)
::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]])

S git gueti Nochrichte: Dä Protescht un sälle Termin am Frytig het eso ne Yydruck uf d Chefredaktion vu dr Badische Zytig gmacht, ass d Kolumne Lueginsland jetzt schyns doch all Wuche blybt! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:35, 3. Aug. 2026 (MESZ)
:Schöön! --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 06:51, 3. Aug. 2026 (MESZ)

== al-Qamar ==

Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ)
:Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ)
:Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ)
::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ)

== Charles III. ==

Im Imfochaschte im Artikel ''[[Vereinigtes Königreich|Veräinigts Königrych]]'' isch s Staatsoberhaupt ''Charles III.'' nu en Redlink, deby gits en Artikel über en. Wie cha mer das korigiere? En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 22:35, 22. Jul. 2026 (MESZ)
:{{ping|Freigut}} [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Wikibase&amp;diff=prev&amp;oldid=1087102 erste Bewegung] + [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Vereinigtes_K%C3%B6nigreich&amp;diff=prev&amp;oldid=1087104 zweite Bewegung]. Eine umfangreichere Wikidata-Implementierung ist bei der alemannischen Wikipedia nötig. Grüass — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 00:33, 23. Jul. 2026 (MESZ)
::Oaaouuh ! :-)  [[Benutzer:Stephele]] [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41798-26|&amp;#126;2026-41798-26]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41798-26|Diskussion]]) 10:48, 28. Jul. 2026 (MESZ)

== Ortsname im Baselbiet ==
Hoi zämme!

I bi neu do und find's bis jetz ä tolli Sach! I chumm mit e bizeli Erfahrig vom dütschsprochige Wikipedia und ha au do vor, ab und zue öppis mitzhälfe. Jetz isch mir öppis i mim Sprochruum ufgfalle und zwar, dass es paar Ortsname in andere Dialäkt ageh si, as sie regional usgsproche wärde. Jetz hani zerscht do wölle froge: 

Daff i grad bi mehrere Ortschafte im Baselbiet anderi Ussprochene drzue tue und villicht au dr Titel vo dene Artikel ändere? Wenn jo, wie sötti das am beste mache, will uf dä vrschidene Artikel, wo die vrlinkt si, müesse sie jo au bearbeitet wärde?

Nit dass i am Schluss es Chrüsimüssi vrursach und euch mit ungsichtete Versione bombardier. ;)

As Quelle würdi die Website bruche: [https://ortsnamen.ch/de/ ortsnamen.ch/de/]. Die isch miner Meinig noch sehr genau und vorallem dokumentiert sie au, us welne Dörfer die Ussprochene chömme. 

Bi gspannt uf euchi Ischätzig und e liebe Gruess!

[[Benutzer:Kj-thomy|Kj-thomy]] ([[Benutzer Diskussion:Kj-thomy|Diskussion]]) 18:16, 16. Okt. 2026 (MESZ)

:Hoi ''Kj-thomy''. Diä Quällä darfsch sicher bruichä. Und: Äifach muetig sii und machä. Dank &amp; Gruess --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 22:42, 16. Okt. 2026 (MESZ)

== Iiwohnerzahle 31.12.2025 vom BFS ==
Sali mitenand, 

wahrschinli händ ihr da au scho drüber gredt, d`Iiwohnerzahle vo wikidata importiere. Ich han jetzt grad dä import vo de BFS Zahle uuf Wkidata abgschlosse. Jedi Gmeind hät det en Iitrag für 31.12.2025 mit Quällä und allem Brimborium. Ich versueche dä Import i dä nächste paar Jaare amigs zmache. 

Mä chönti also sehr guet Zahle vo det übernä wie das die französischi und vor allem die rätoromanische Wikipedia scho macht. Was meind ihr? --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 08:30, 20. Okt. 2026 (MESZ)

:Sälü Horgner, das chönnt me scho mache, ig ha o scho dranne umestudiert. Ig ha de aber gfunde, dases wahrschinlich doch gschider isch, we mes wie uf deWP über Metadate-Vorlage löst ([[:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle Schwiiz]]). So cha me anderi Vorlage wie d'Infoboxe 1:1 us der deWP hie überekopiere und es sött grad funktioniere. Das isch vilich für meh Lüt vertraut und si chöi hälfe editiere, als we me hie e Lösig über Wikidata macht. Ig bi no z ful gsi, für alli Metadate-Vorlage von de Kantön mit de 2025er Zahle hie z aktualisiere, will i gfunde ha, das die nume es Bitzeli veraltete Iiwohnerzahle no ds chlinste Problem si vo all dene Gmeindsartikle. Das chönnte me aber mache wenn de 2026er Zahle uf de Metadate-Vorlage ir deWP ipflegt si. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 17:49, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:in de sind Zaale scho lang aktuell, fascht scho en Monet. Dank em Tschubby... --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 18:03, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:Wänn d Yywohnerzahle in de Artikel deno automatisch aktualisiert wäre, fänd i des guet. Was gnau mießt me do an wellene Vorlage ändere? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:54, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::wenn mer uf Werte test u. ä. verzichtet, chan mer dä parameter vo de Iiwohner i de Vorlag mit &lt;nowiki&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|sort=P585|inverse=ja}} &lt;small&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|qualifier=P585|sort=P585|inverse=ja|parameter=time:&quot;(&quot;j &quot;d&amp;#97;&quot; F Y&quot;)&quot;}}&lt;/small&gt;&lt;/nowiki&gt; fülle öppe wies im rm-wiki gmacht wird. Aber so 100% han ich das nöd im Griff, wie die Vorlag im als-wiki funktioniert. --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:13, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:::I der deWP si d'Zahle i de Metadate-Vorlage aktuell, das isch eso. Aber i der alsWP isch der Stand vo de gliche Dateie e andere:
:::[[:de:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch dank em Tschubby aktuell,&lt;br /&gt;
:::[[:als:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch scho es Zytli alt syt em yläse hie.&lt;br /&gt;
:::Me müesst eifach der ganz Inhalt vo der deWP Datei für jede Kanton i die glichi Datei-Vorlag i der alsWP kopiere und denn sötts guet sii. Oder me verwyst us der Vorlag ir alsWP diräkt uf d Quelldatei ir deWP, da weisi nid wie/öb das geit. Der Weg über Wikidata isch e anderi Variante. Das isch o müglich, aber me müesst derfür wahrschinlech uf jedere Syte für jedi Gmeind der Quelltext mit em invoke-Befähl ga ändere, dases de o funktioniert. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 22:41, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::::Ich haa im Artikel [[Chur]] mol e [[:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz test|Tescht-Vorlag]] un dert dä Link uf Wikidata dryygsetzt, aber so rächt funktioniere duet s nit. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:43, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::Ah, jetz duet s! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:47, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::Jetzt musst mers nur no i d 'Vorlag Ine bringe...--[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 06:59, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::::Ich haa die Vorlag jetzt umgstellt fir alli Schwyzer Gmaine. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 12:30, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::::Finden ich super danke! --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:25, 21. Okt. 2026 (MESZ)

== D Abrueffstatischtik ... ==
gaat nüme, alewyl ghäissts «no healthy upstream». En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 16:49, 28. Okt. 2026 (MEZ)
:Isch jetz [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wikimedia-copyright-footer&amp;curid=92637&amp;diff=1089897&amp;oldid=106077 gflickt]. No [[:de:PHP2Shell|däm]] isch des Tool uf en andere Server verschobe wore. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:11, 28. Okt. 2026 (MEZ)</text>
      <sha1>aavtbizr6vhnin5s4wyxdtfydhsfutv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089900</id>
      <parentid>1089899</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T17:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* D Abrueffstatischtik ... */</comment>
      <origin>1089900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20019" sha1="ke1132tkt70qkbfe9zd39r8is219raz" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

Ich haa grad dr aktuäll «Artikel des Tages» us dr dewiki mit ChatGPT uf Bärndütsch ibersetze loo: Luege mol doo [[Benutzer:Holder/Test]] un im Verglych derzue dr [[:de:Ettore Majorana|Orginalartikel]]. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:51, 5. Aug. 2026 (MESZ)
:Des isch im Ibrige d Rohfassig, ich haa nyt nookorrigiert, nume d Iberschrifte haan i wikifiziert. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:58, 5. Aug. 2026 (MESZ)

Un do het s e [[Benutzer:Holder/Test2|Teschtibersetzig uf Allgaierisch]] („Stil: alter Oberstdorfer Bauer um 1900, Erzählton: ruhig, bodenständig, mit alemannischer Färbung, wie beim Hoigarte in der Stube“), zum Verglych [[:de:Allgäuer Alpen]]. D Iberschrifte haan i nit ibersetze loo. Was do uffallt, isch ass es Sätz het, wu dr Dialäkt guet droffe wird, un anderi, wu no uf Hochdytsch sin. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 08:34, 6. Aug. 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Sàlut bisàmme! Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch (&quot;Tärräää!!&quot;), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? (&quot;Schwowwe-WP&quot; inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.)
:Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]
::Sali Stephele, villicht lyt s halt aifach au doodraa, ass zum Zytpunkt, wu d Aamäldig offiziäll gmacht woren isch, scho alli Blätz vorab vergee gsii sin. Ganz abgsää dervu, ass d Wikipedia dervu läbt, ass d Lyt sälber mache un nit druf warte, ass anderi mache ;-). --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:17, 17. Jul. 2026 (MESZ)
:::Salü [[Benutzer:Stephele|Stephele]], ich ha hüt Abig uf dere Wikipedia verbiiglueget und freu mi uf d Wikimania z Paris. Bisch den du au det? A de WikiCon chani aber nid teilnäh. --[[Benutzer:Pakeha|Pakeha]] ([[Benutzer Diskussion:Pakeha|Diskussion]]) 23:36, 19. Jul. 2026 (MESZ)
::::Sàlut Pakeha, scheen vun Dr ze heere! Ich hàb gedenkt ass-i dert ànne geh - biss-i diss mét de 100 $ glese hàb - un ass's vull ésch un mr sich, schint's, eh numme fr's gànzi inschriwe kànn. Ich hoff doch ass-i noch vrbikomme kànn. Ich bén jetz én dr Bretagne, un ich hàb e Plätzl wo i e Nàcht odr zwei bliwe kànn ze Bàris - un e Auto, wo-i àm Samschdi, 'm 25. métfàhre kànn uff Strosburi. Awwr sunsch ésch no nix grejelt... - Ich hàb's ebe nit gmàcht, wi dr Holder gsàjt het. Ich hàb gwàrt, ass Wikimedia F emol &quot;Püb&quot; màcht - äh &quot;Werbig&quot;, e Note gibt.
::::S war süpr wann mr uns noch an de Wikimania kennte sehn! [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40480-21|&amp;#126;2026-40480-21]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40480-21|Diskussion]]) 16:05, 20. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Sàlut [[Benutzer:Pakeha|Pakeha]]! Bisch jetz ''dert''? Un wo bisch? `S schiint, `s blbt e Gheimnis! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41488-69|&amp;#126;2026-41488-69]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41488-69|Diskussion]]) 14:24, 25. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]

== ISBN ==

Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&amp;diff=1084525&amp;oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)

:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: &lt;nowiki&gt;{{#isbn:90-6648-632-5}}&lt;/nowiki&gt;. Currently this code does exactly the same as the old ''&lt;nowiki&gt;ISBN 90-6648-632-5&lt;/nowiki&gt;''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&amp;view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ)
::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&amp;diff=1084553&amp;oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ)
::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ)
:::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ)

== Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab ==

Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ)

:{{S|:(}} &lt;small&gt;(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)&lt;/small&gt; --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ)
::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ)
:::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ)

No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)
::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ)

Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ)
:Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ)
::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ)
::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]])

S git gueti Nochrichte: Dä Protescht un sälle Termin am Frytig het eso ne Yydruck uf d Chefredaktion vu dr Badische Zytig gmacht, ass d Kolumne Lueginsland jetzt schyns doch all Wuche blybt! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:35, 3. Aug. 2026 (MESZ)
:Schöön! --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 06:51, 3. Aug. 2026 (MESZ)

== al-Qamar ==

Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ)
:Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ)
:Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ)
::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ)

== Charles III. ==

Im Imfochaschte im Artikel ''[[Vereinigtes Königreich|Veräinigts Königrych]]'' isch s Staatsoberhaupt ''Charles III.'' nu en Redlink, deby gits en Artikel über en. Wie cha mer das korigiere? En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 22:35, 22. Jul. 2026 (MESZ)
:{{ping|Freigut}} [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Wikibase&amp;diff=prev&amp;oldid=1087102 erste Bewegung] + [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Vereinigtes_K%C3%B6nigreich&amp;diff=prev&amp;oldid=1087104 zweite Bewegung]. Eine umfangreichere Wikidata-Implementierung ist bei der alemannischen Wikipedia nötig. Grüass — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 00:33, 23. Jul. 2026 (MESZ)
::Oaaouuh ! :-)  [[Benutzer:Stephele]] [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41798-26|&amp;#126;2026-41798-26]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41798-26|Diskussion]]) 10:48, 28. Jul. 2026 (MESZ)

== Ortsname im Baselbiet ==
Hoi zämme!

I bi neu do und find's bis jetz ä tolli Sach! I chumm mit e bizeli Erfahrig vom dütschsprochige Wikipedia und ha au do vor, ab und zue öppis mitzhälfe. Jetz isch mir öppis i mim Sprochruum ufgfalle und zwar, dass es paar Ortsname in andere Dialäkt ageh si, as sie regional usgsproche wärde. Jetz hani zerscht do wölle froge: 

Daff i grad bi mehrere Ortschafte im Baselbiet anderi Ussprochene drzue tue und villicht au dr Titel vo dene Artikel ändere? Wenn jo, wie sötti das am beste mache, will uf dä vrschidene Artikel, wo die vrlinkt si, müesse sie jo au bearbeitet wärde?

Nit dass i am Schluss es Chrüsimüssi vrursach und euch mit ungsichtete Versione bombardier. ;)

As Quelle würdi die Website bruche: [https://ortsnamen.ch/de/ ortsnamen.ch/de/]. Die isch miner Meinig noch sehr genau und vorallem dokumentiert sie au, us welne Dörfer die Ussprochene chömme. 

Bi gspannt uf euchi Ischätzig und e liebe Gruess!

[[Benutzer:Kj-thomy|Kj-thomy]] ([[Benutzer Diskussion:Kj-thomy|Diskussion]]) 18:16, 16. Okt. 2026 (MESZ)

:Hoi ''Kj-thomy''. Diä Quällä darfsch sicher bruichä. Und: Äifach muetig sii und machä. Dank &amp; Gruess --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 22:42, 16. Okt. 2026 (MESZ)

== Iiwohnerzahle 31.12.2025 vom BFS ==
Sali mitenand, 

wahrschinli händ ihr da au scho drüber gredt, d`Iiwohnerzahle vo wikidata importiere. Ich han jetzt grad dä import vo de BFS Zahle uuf Wkidata abgschlosse. Jedi Gmeind hät det en Iitrag für 31.12.2025 mit Quällä und allem Brimborium. Ich versueche dä Import i dä nächste paar Jaare amigs zmache. 

Mä chönti also sehr guet Zahle vo det übernä wie das die französischi und vor allem die rätoromanische Wikipedia scho macht. Was meind ihr? --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 08:30, 20. Okt. 2026 (MESZ)

:Sälü Horgner, das chönnt me scho mache, ig ha o scho dranne umestudiert. Ig ha de aber gfunde, dases wahrschinlich doch gschider isch, we mes wie uf deWP über Metadate-Vorlage löst ([[:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle Schwiiz]]). So cha me anderi Vorlage wie d'Infoboxe 1:1 us der deWP hie überekopiere und es sött grad funktioniere. Das isch vilich für meh Lüt vertraut und si chöi hälfe editiere, als we me hie e Lösig über Wikidata macht. Ig bi no z ful gsi, für alli Metadate-Vorlage von de Kantön mit de 2025er Zahle hie z aktualisiere, will i gfunde ha, das die nume es Bitzeli veraltete Iiwohnerzahle no ds chlinste Problem si vo all dene Gmeindsartikle. Das chönnte me aber mache wenn de 2026er Zahle uf de Metadate-Vorlage ir deWP ipflegt si. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 17:49, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:in de sind Zaale scho lang aktuell, fascht scho en Monet. Dank em Tschubby... --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 18:03, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:Wänn d Yywohnerzahle in de Artikel deno automatisch aktualisiert wäre, fänd i des guet. Was gnau mießt me do an wellene Vorlage ändere? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:54, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::wenn mer uf Werte test u. ä. verzichtet, chan mer dä parameter vo de Iiwohner i de Vorlag mit &lt;nowiki&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|sort=P585|inverse=ja}} &lt;small&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|qualifier=P585|sort=P585|inverse=ja|parameter=time:&quot;(&quot;j &quot;d&amp;#97;&quot; F Y&quot;)&quot;}}&lt;/small&gt;&lt;/nowiki&gt; fülle öppe wies im rm-wiki gmacht wird. Aber so 100% han ich das nöd im Griff, wie die Vorlag im als-wiki funktioniert. --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:13, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:::I der deWP si d'Zahle i de Metadate-Vorlage aktuell, das isch eso. Aber i der alsWP isch der Stand vo de gliche Dateie e andere:
:::[[:de:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch dank em Tschubby aktuell,&lt;br /&gt;
:::[[:als:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch scho es Zytli alt syt em yläse hie.&lt;br /&gt;
:::Me müesst eifach der ganz Inhalt vo der deWP Datei für jede Kanton i die glichi Datei-Vorlag i der alsWP kopiere und denn sötts guet sii. Oder me verwyst us der Vorlag ir alsWP diräkt uf d Quelldatei ir deWP, da weisi nid wie/öb das geit. Der Weg über Wikidata isch e anderi Variante. Das isch o müglich, aber me müesst derfür wahrschinlech uf jedere Syte für jedi Gmeind der Quelltext mit em invoke-Befähl ga ändere, dases de o funktioniert. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 22:41, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::::Ich haa im Artikel [[Chur]] mol e [[:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz test|Tescht-Vorlag]] un dert dä Link uf Wikidata dryygsetzt, aber so rächt funktioniere duet s nit. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:43, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::Ah, jetz duet s! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:47, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::Jetzt musst mers nur no i d 'Vorlag Ine bringe...--[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 06:59, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::::Ich haa die Vorlag jetzt umgstellt fir alli Schwyzer Gmaine. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 12:30, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::::Finden ich super danke! --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:25, 21. Okt. 2026 (MESZ)

== D Abrueffstatischtik ... ==
gaat nüme, alewyl ghäissts «no healthy upstream». En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 16:49, 28. Okt. 2026 (MEZ)
:Isch jetz [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wikimedia-copyright-footer&amp;curid=92637&amp;diff=1089897&amp;oldid=1060779 gflickt]. No [[:de:PHP2Shell|däm]] isch des Tool uf en andere Server verschobe wore. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:11, 28. Okt. 2026 (MEZ)</text>
      <sha1>ke1132tkt70qkbfe9zd39r8is219raz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089909</id>
      <parentid>1089900</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T11:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>/* D Abrueffstatischtik ... */ Antwort</comment>
      <origin>1089909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20132" sha1="fcyh0f0ygc31tavjgnxuflvsamr6moo" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{Wikipedia-Information}}
&lt;div style=&quot;margin-right: 14em;&quot;&gt;
{{Wikipedia-Stammtisch}}
&lt;/div&gt;

== KI ==

Isch der Artikel [[Rumi Haitami]] mit KI gschribe woorde? Di verschidene Spraachwèrsioone sind ämel idäntisch und der Autor au. Finds intressant, wils nämli fascht fèèlerfrei isch – s schynt em Holder syni Mundart z sy&amp;nbsp;... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 08:39, 9. Apr. 2026 (MESZ)
:Ich glaub scho, ass där mit KI gschribe gsii isch, des haan i jetz scho ne baar mool gsää. Mänkmool dien si verschideni Dialäkt us dr alswiki zäme mischle, do isch d KI schysns druf programmiert gsii, nume myni Artikel z nee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:26, 20. Mai 2026 (MESZ)
::Merci! :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:23, 23. Mai 2026 (MESZ)

Ich haa grad dr aktuäll «Artikel des Tages» us dr dewiki mit ChatGPT uf Bärndütsch ibersetze loo: Luege mol doo [[Benutzer:Holder/Test]] un im Verglych derzue dr [[:de:Ettore Majorana|Orginalartikel]]. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:51, 5. Aug. 2026 (MESZ)
:Des isch im Ibrige d Rohfassig, ich haa nyt nookorrigiert, nume d Iberschrifte haan i wikifiziert. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 14:58, 5. Aug. 2026 (MESZ)

Un do het s e [[Benutzer:Holder/Test2|Teschtibersetzig uf Allgaierisch]] („Stil: alter Oberstdorfer Bauer um 1900, Erzählton: ruhig, bodenständig, mit alemannischer Färbung, wie beim Hoigarte in der Stube“), zum Verglych [[:de:Allgäuer Alpen]]. D Iberschrifte haan i nit ibersetze loo. Was do uffallt, isch ass es Sätz het, wu dr Dialäkt guet droffe wird, un anderi, wu no uf Hochdytsch sin. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 08:34, 6. Aug. 2026 (MESZ)

== 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel ==

Liebi Lyt. Am 22. Septämber isch dr 200. Dodesdag vum [[Johann Peter Hebel]]. Ich find, mir sotte doderzue ebis mache. Zum 250. Geburtsdag hämer sällemol ai Monet lang d Houptsyte umgstaltet ghaa un Artikel rund um dr Hebel presäntiert. Villicht chennt mer jo au mol wider e Dräffe mache? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:19, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Falls mer is uf es Oort chönd verständige und falls mee weder mir beede chömed ... :-) --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 23:24, 23. Mai 2026 (MESZ)

::Drii Voorschleg: [[Schwetzingen|Schwetzinge]], [[Hausen im Wiesental|Huise]] [https://www.hausen-im-wiesental.de/pb/Startseite/Kultur+_+Freizeit/hebeljahr+2026.html] oder [[Basel]] [https://hebel2026.hebelstiftung.ch]. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:08, 25. Mai 2026 (MESZ)

== WikiCon 2026 ==

D [[:de:Wikipedia:WikiCon_2026 |WikiCon 2026]] isch vum 18. bis 20. Septämber 2026 im marinaforum z Regensburg. Me cha si scho aamälde un au ne Brogrammbydrag yygee. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 09:21, 20. Mai 2026 (MESZ)

:Sàlut bisàmme! Ihr wisse schun àlli, ass de nächscht Woch ze Bàriss (Pa-riii!) de '''Wikimania''' ésch (&quot;Tärräää!!&quot;), odr? Wii ésch's mejlich ass do nii niemes e Wertl dréwwr gredd het? Wäje wàs wurd dodriwwr nix gsaat? (&quot;Schwowwe-WP&quot; inclu... - do bén-i àwwr nit àn dr Stàmmdésch gànge.)
:Gànz offe gsaat, vrsteh i öi nit ass WMF nit noch emol e Note, e Info - e Inladung (?) do geposchtet het - odr sunschwo... --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 11:21, 17. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]
::Sali Stephele, villicht lyt s halt aifach au doodraa, ass zum Zytpunkt, wu d Aamäldig offiziäll gmacht woren isch, scho alli Blätz vorab vergee gsii sin. Ganz abgsää dervu, ass d Wikipedia dervu läbt, ass d Lyt sälber mache un nit druf warte, ass anderi mache ;-). --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:17, 17. Jul. 2026 (MESZ)
:::Salü [[Benutzer:Stephele|Stephele]], ich ha hüt Abig uf dere Wikipedia verbiiglueget und freu mi uf d Wikimania z Paris. Bisch den du au det? A de WikiCon chani aber nid teilnäh. --[[Benutzer:Pakeha|Pakeha]] ([[Benutzer Diskussion:Pakeha|Diskussion]]) 23:36, 19. Jul. 2026 (MESZ)
::::Sàlut Pakeha, scheen vun Dr ze heere! Ich hàb gedenkt ass-i dert ànne geh - biss-i diss mét de 100 $ glese hàb - un ass's vull ésch un mr sich, schint's, eh numme fr's gànzi inschriwe kànn. Ich hoff doch ass-i noch vrbikomme kànn. Ich bén jetz én dr Bretagne, un ich hàb e Plätzl wo i e Nàcht odr zwei bliwe kànn ze Bàris - un e Auto, wo-i àm Samschdi, 'm 25. métfàhre kànn uff Strosburi. Awwr sunsch ésch no nix grejelt... - Ich hàb's ebe nit gmàcht, wi dr Holder gsàjt het. Ich hàb gwàrt, ass Wikimedia F emol &quot;Püb&quot; màcht - äh &quot;Werbig&quot;, e Note gibt.
::::S war süpr wann mr uns noch an de Wikimania kennte sehn! [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40480-21|&amp;#126;2026-40480-21]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40480-21|Diskussion]]) 16:05, 20. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Sàlut [[Benutzer:Pakeha|Pakeha]]! Bisch jetz ''dert''? Un wo bisch? `S schiint, `s blbt e Gheimnis! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41488-69|&amp;#126;2026-41488-69]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41488-69|Diskussion]]) 14:24, 25. Jul. 2026 (MESZ) [[Benutzer:Stephele|Stephele]]

== ISBN ==

Dr [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[:nl:Gebruiker:Jcb|Gebruiker Jcb]]) tued bi villnä Literatuiragaabä ä frischi ISBN-Voorlag inä ([https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Liste_Alemannischer_Wörterbücher&amp;diff=1084525&amp;oldid=1077529 hiä äs Biischpil]). – Wäis epper, was das bringd? I därä Voorlag isch bis etz ja nid ämaal diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipundä. [[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 11:41, 25. Mai 2026 (MESZ)

:Sorry for writing in English. The old magic links will be turned off soon on all Wiki's, see Phabricator [[:phab:T145604|T145604]]. Many Wiki's already have them turned off. The new way to keep the old functionality is this code: &lt;nowiki&gt;{{#isbn:90-6648-632-5}}&lt;/nowiki&gt;. Currently this code does exactly the same as the old ''&lt;nowiki&gt;ISBN 90-6648-632-5&lt;/nowiki&gt;''. I came across some of those links while doing a few syntax corrections with [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=alswiki&amp;view=project Check Wikipedia] and updated the code. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 11:59, 25. Mai 2026 (MESZ)
::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thank you for your support! Best regards --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:02, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::'''''thx.''''' (Und wiä laad sich die alt-niiw Voorlag apassä, so dass oi diä [[Schweizerische Nationalbibliothek|Schwiizerisch Nazionalbibliotheek]] ipunda isch?) --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 21:15, 25. Mai 2026 (MESZ)
::::[https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Schweizerische_Nationalbibliothek&amp;diff=1084553&amp;oldid=989190 Done]. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 22:05, 25. Mai 2026 (MESZ)
:::::Hi [[Benutzer:Jcb|Jcb]], thanks for that, but I think that wasn't the point of the question. When you click on the ISBN, a page opens with links to various libraries ([https://als.wikipedia.org/wiki/Spezial:ISBN-Suech/3857826967 example]). There's a category called ''I Nationalbibliotheke'' (i.e. in National Libraries). For example, the German National Library and the Library of Congress are listed there, but not the Swiss National Library. Do you know how to fix that? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 05:14, 26. Mai 2026 (MESZ)
::::::Ah, I get it. I dove into the manual and I found out that you can change this by changing [[Wikipedia:ISBN-Suech]]. I tested it and it worked. [[Benutzer:Jcb|Jcb]] ([[Benutzer Diskussion:Jcb|Diskussion]]) 07:39, 26. Mai 2026 (MESZ)
:::::::Super. Done. '''''thx''''' = Dank häigisch. --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 17:28, 26. Mai 2026 (MESZ)

== Di Badisch Zytig schafft di alemannisch Kolumne ab ==

Am 16. Jänner 1976 het mit em Satz „S isch wyder Mode worde, alemannisch z schwätze - landuff, landab. S git immer weniger Lütt, wo sich schäme im Dialäggt z rede.“ e [[Alemannische Kolumnen|alemannischi Kolumne]] in dr [[Badische Zeitung|Badische Zytig]] aagfange, wu zerscht unter em Titel „Landuff, landab“, syt 1995 derno as „Lueginsland“ erschynt. Jetz het mer aini vu däne fimf Persone, wu aktuell die Kolumne verfasse, gsteckt, ass di Badisch Zytig entschide het, die Kolumne „aus Kostengründen“ abzschaffe. Des basst jo wie ne Fuscht uf s Aug zum 50-jehrige Jubiläum vu dr Kolumne un zum 200. Dodesdag vum Johann Peter Hebel. Eso siht s uus mit em Dialäkt im Badische. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 21:29, 2. Jun. 2026 (MESZ)

:{{S|:(}} &lt;small&gt;(Und graatis schrybe wott niemer, äifach us Fröid a de Spraach?)&lt;/small&gt; --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:00, 3. Jun. 2026 (MESZ)
::Ich waiß nit, eb s do um e Honorar fir d Autor*ne goht oder um dr Blatz in dr Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 13:31, 3. Jun. 2026 (MESZ)
:::Un soo schtìrbt unsra Schprooch. {{Smiley|wüetig}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 14:18, 3. Jun. 2026 (MESZ)

No Protescht bietet d Zytig jetz aa, ass d Kolumne nume no all vier Wuche uusechunnt statt wie bishär all Wuche. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)--[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:15, 5. Jun. 2026 (MESZ)
::: Unsra Schprooch wìrd numma no 25% weeniger schnall üssschtaarwa! {{S|schädel}} — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 20:52, 8. Jun. 2026 (MESZ)

Het's do irgetöbis öffentlichs dezue gee? Git es kei grössere Uffschrei wäge däm? Wär doch emool en Grund, e Demo z organisiere oder eso... --[[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 09:23, 10. Jun. 2026 (MESZ)
:Ich glaub, bishär git s do no kai effetligi Mitdailig vu dr Badische Zytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 15:33, 10. Jun. 2026 (MESZ)
::Mittlerwyli het s di Badisch Zytig au effetli gmacht. S het e Ufruef zue Protescht gee un schyns hän e Hufe Lyt au wirkli dergege proteschtiert. Uf alli Fäll ladet di Badisch Zytig am negschte Frytig zuen ere effetlige Diskussion zue dr Lueginsland-Kolumne z Fryburg yy. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 10:20, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::Schöön – du gaasch hoffetli, gäll? --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 14:00, 13. Jul. 2026 (MESZ)
::::Nai, ich haa nit der Zyt fir uf Fryburg fahre am Frytig. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 20:19, 13. Jul. 2026 (MESZ)
:::::Fridaa? = hit? Diss geht nit! Vun Bàriss wàr's e bissele wit gsin - un d'fàlschi Richtung! Di sotte diss Anfang Augscht màche, denn geh i ànne, öi vun Bonn. Odr vun Flensborg odr Zgorzelec! --[[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-40184-47|&amp;#126;2026-40184-47]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-40184-47|Diskussion]]) 10:22, 17. Jul. 2026 (MESZ) ([[Benutzer:Stephele|Stephele]])

S git gueti Nochrichte: Dä Protescht un sälle Termin am Frytig het eso ne Yydruck uf d Chefredaktion vu dr Badische Zytig gmacht, ass d Kolumne Lueginsland jetzt schyns doch all Wuche blybt! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:35, 3. Aug. 2026 (MESZ)
:Schöön! --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 06:51, 3. Aug. 2026 (MESZ)

== al-Qamar ==

Hoi zäme. I ha mis alti email-Konto wider chöne uuftaue und chami drum wider do amelde. E liebe Gruez. I werde woll wider echli mee do choge driluege cho, mue mi aber wider a d Wikipedia dragwone. --[[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]] ([[Benutzer Diskussion:Al-qamar|Diskussion]]) 15:13, 12. Jun. 2026 (MESZ)
:Sali [[Benutzer:Al-qamar|al-Qamar]], des frait is alli, wänn du wider mee bi uns dryyluegsch. LG --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 19:16, 14. Jun. 2026 (MESZ)
:Willchumme zrugg! [[Benutzer:Terfili|Terfili]] ([[Benutzer Diskussion:Terfili|Diskussion]]) 23:10, 14. Jun. 2026 (MESZ)
::Fröie mi au ganz gnaret (wie d Prättiger säged)! LG, --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 10:23, 15. Jun. 2026 (MESZ)

== Charles III. ==

Im Imfochaschte im Artikel ''[[Vereinigtes Königreich|Veräinigts Königrych]]'' isch s Staatsoberhaupt ''Charles III.'' nu en Redlink, deby gits en Artikel über en. Wie cha mer das korigiere? En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 22:35, 22. Jul. 2026 (MESZ)
:{{ping|Freigut}} [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Wikibase&amp;diff=prev&amp;oldid=1087102 erste Bewegung] + [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Vereinigtes_K%C3%B6nigreich&amp;diff=prev&amp;oldid=1087104 zweite Bewegung]. Eine umfangreichere Wikidata-Implementierung ist bei der alemannischen Wikipedia nötig. Grüass — [[Benutzer:Mathieu Kappler|Mathieu Kappler]] ([[Benutzer Diskussion:Mathieu Kappler|Diskussion]]) 00:33, 23. Jul. 2026 (MESZ)
::Oaaouuh ! :-)  [[Benutzer:Stephele]] [[Spezial:Byytreeg/&amp;#126;2026-41798-26|&amp;#126;2026-41798-26]] ([[Benutzer Diskussion:&amp;#126;2026-41798-26|Diskussion]]) 10:48, 28. Jul. 2026 (MESZ)

== Ortsname im Baselbiet ==
Hoi zämme!

I bi neu do und find's bis jetz ä tolli Sach! I chumm mit e bizeli Erfahrig vom dütschsprochige Wikipedia und ha au do vor, ab und zue öppis mitzhälfe. Jetz isch mir öppis i mim Sprochruum ufgfalle und zwar, dass es paar Ortsname in andere Dialäkt ageh si, as sie regional usgsproche wärde. Jetz hani zerscht do wölle froge: 

Daff i grad bi mehrere Ortschafte im Baselbiet anderi Ussprochene drzue tue und villicht au dr Titel vo dene Artikel ändere? Wenn jo, wie sötti das am beste mache, will uf dä vrschidene Artikel, wo die vrlinkt si, müesse sie jo au bearbeitet wärde?

Nit dass i am Schluss es Chrüsimüssi vrursach und euch mit ungsichtete Versione bombardier. ;)

As Quelle würdi die Website bruche: [https://ortsnamen.ch/de/ ortsnamen.ch/de/]. Die isch miner Meinig noch sehr genau und vorallem dokumentiert sie au, us welne Dörfer die Ussprochene chömme. 

Bi gspannt uf euchi Ischätzig und e liebe Gruess!

[[Benutzer:Kj-thomy|Kj-thomy]] ([[Benutzer Diskussion:Kj-thomy|Diskussion]]) 18:16, 16. Okt. 2026 (MESZ)

:Hoi ''Kj-thomy''. Diä Quällä darfsch sicher bruichä. Und: Äifach muetig sii und machä. Dank &amp; Gruess --[[Benutzer:B.A.Enz|B.A.Enz]] ([[Benutzer Diskussion:B.A.Enz|Diskussion]]) 22:42, 16. Okt. 2026 (MESZ)

== Iiwohnerzahle 31.12.2025 vom BFS ==
Sali mitenand, 

wahrschinli händ ihr da au scho drüber gredt, d`Iiwohnerzahle vo wikidata importiere. Ich han jetzt grad dä import vo de BFS Zahle uuf Wkidata abgschlosse. Jedi Gmeind hät det en Iitrag für 31.12.2025 mit Quällä und allem Brimborium. Ich versueche dä Import i dä nächste paar Jaare amigs zmache. 

Mä chönti also sehr guet Zahle vo det übernä wie das die französischi und vor allem die rätoromanische Wikipedia scho macht. Was meind ihr? --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 08:30, 20. Okt. 2026 (MESZ)

:Sälü Horgner, das chönnt me scho mache, ig ha o scho dranne umestudiert. Ig ha de aber gfunde, dases wahrschinlich doch gschider isch, we mes wie uf deWP über Metadate-Vorlage löst ([[:Kategorie:Vorlage:Iiwohnerzahle Schwiiz]]). So cha me anderi Vorlage wie d'Infoboxe 1:1 us der deWP hie überekopiere und es sött grad funktioniere. Das isch vilich für meh Lüt vertraut und si chöi hälfe editiere, als we me hie e Lösig über Wikidata macht. Ig bi no z ful gsi, für alli Metadate-Vorlage von de Kantön mit de 2025er Zahle hie z aktualisiere, will i gfunde ha, das die nume es Bitzeli veraltete Iiwohnerzahle no ds chlinste Problem si vo all dene Gmeindsartikle. Das chönnte me aber mache wenn de 2026er Zahle uf de Metadate-Vorlage ir deWP ipflegt si. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 17:49, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:in de sind Zaale scho lang aktuell, fascht scho en Monet. Dank em Tschubby... --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 18:03, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:Wänn d Yywohnerzahle in de Artikel deno automatisch aktualisiert wäre, fänd i des guet. Was gnau mießt me do an wellene Vorlage ändere? --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:54, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::wenn mer uf Werte test u. ä. verzichtet, chan mer dä parameter vo de Iiwohner i de Vorlag mit &lt;nowiki&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|sort=P585|inverse=ja}} &lt;small&gt;{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|{{{Wikidata-ID}}}|qualifier=P585|sort=P585|inverse=ja|parameter=time:&quot;(&quot;j &quot;d&amp;#97;&quot; F Y&quot;)&quot;}}&lt;/small&gt;&lt;/nowiki&gt; fülle öppe wies im rm-wiki gmacht wird. Aber so 100% han ich das nöd im Griff, wie die Vorlag im als-wiki funktioniert. --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:13, 20. Okt. 2026 (MESZ)
:::I der deWP si d'Zahle i de Metadate-Vorlage aktuell, das isch eso. Aber i der alsWP isch der Stand vo de gliche Dateie e andere:
:::[[:de:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch dank em Tschubby aktuell,&lt;br /&gt;
:::[[:als:Vorlage:Metadaten Einwohnerzahl CH-BE]] isch scho es Zytli alt syt em yläse hie.&lt;br /&gt;
:::Me müesst eifach der ganz Inhalt vo der deWP Datei für jede Kanton i die glichi Datei-Vorlag i der alsWP kopiere und denn sötts guet sii. Oder me verwyst us der Vorlag ir alsWP diräkt uf d Quelldatei ir deWP, da weisi nid wie/öb das geit. Der Weg über Wikidata isch e anderi Variante. Das isch o müglich, aber me müesst derfür wahrschinlech uf jedere Syte für jedi Gmeind der Quelltext mit em invoke-Befähl ga ändere, dases de o funktioniert. [[Benutzer:Uschoen|Uschoen]] ([[Benutzer Diskussion:Uschoen|Diskussion]]) 22:41, 20. Okt. 2026 (MESZ)
::::Ich haa im Artikel [[Chur]] mol e [[:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz test|Tescht-Vorlag]] un dert dä Link uf Wikidata dryygsetzt, aber so rächt funktioniere duet s nit. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:43, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::Ah, jetz duet s! --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 06:47, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::Jetzt musst mers nur no i d 'Vorlag Ine bringe...--[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 06:59, 21. Okt. 2026 (MESZ)
:::::::Ich haa die Vorlag jetzt umgstellt fir alli Schwyzer Gmaine. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 12:30, 21. Okt. 2026 (MESZ)
::::::::Finden ich super danke! --[[Benutzer:Horgner|Horgner]] ([[Benutzer Diskussion:Horgner|Diskussion]]) 19:25, 21. Okt. 2026 (MESZ)

== D Abrueffstatischtik ... ==
gaat nüme, alewyl ghäissts «no healthy upstream». En Gruez vom --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 16:49, 28. Okt. 2026 (MEZ)
:Isch jetz [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wikimedia-copyright-footer&amp;curid=92637&amp;diff=1089897&amp;oldid=1060779 gflickt]. No [[:de:PHP2Shell|däm]] isch des Tool uf en andere Server verschobe wore. --[[Benutzer:Holder|Holder]] ([[Benutzer Diskussion:Holder|Diskussion]]) 18:11, 28. Okt. 2026 (MEZ)
::Merci! --[[Benutzer:Freigut|Freiguet]] ([[Benutzer Diskussion:Freigut|Diskussion]]) 12:48, 29. Okt. 2026 (MEZ)</text>
      <sha1>fcyh0f0ygc31tavjgnxuflvsamr6moo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rimella</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20792</id>
    <revision>
      <id>1089913</id>
      <parentid>1089459</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T11:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Rimella (VC) Weiler Riva - Rivu.jpg]] → [[File:Rimella (VC) hamlet Riva - Rivu.jpg]] analog meinen anderen Fotos</comment>
      <origin>1089913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14761" sha1="kytcigpbxwpio9x97boq7vqkuf1vwmd" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:Remmalju}}
{{Infobox Ort in Italien
|nomeComune = Remmalju
|linkStemma =  Rimella-Stemma.png
|regione = Piemont
|provincia = Vercelli
|siglaRegione = PMN
|siglaProvincia = VC
|latitudineGradi = 45
|latitudineMinuti = 54
|latitudineSecondi = 0
|longitudineGradi = 8
|longitudineMinuti = 11
|longitudineSecondi = 0
|mappaX = 42
|mappaY = 43
|altitudine = 1182 
|superficie = 29
|abitanti = 134
|anno = 10-2007
|densita = 4,62
|frazioni = Chiesa (zar Chiljchu),'' Grondo ''(Grund),'' Pianello ''(en d Aggu),'' Prati ''(en Matte),'' Riva ''(Rivu),'' Roncaccio Inferiore ''(en du Nidru),'' Roncaccio Superiore ''(en dun Obru),'' San Gottardo ''(Rund),'' Sant’Anna ''(Tossu),'' Sant'Antonio ''(zum Gràziànu),'' Sella ''(d Ŝchàttàl),'' Villa Inferiore ''(Nìder Dörf),'' Villa Superiore ''(Ober Dörf)''
|comuniLimitrofi = [[Bannio Anzino]] (VB), [[Calasca-Castiglione]] (VB), [[Cravagliana]], [[Fobello]], [[Valstrona]] (VB)
|cap = 13020
|prefisso = 0163
|istat = 002113
|fiscale = H293
|nomeAbitanti = Walserisch: Remmaljurolit, Ital.: rimellesi
|patrono = San Michele &lt;!-- [[San Pietro]]--&gt;
|festivo = 29. Septämber
|sito =  &lt;!-- http://www.comune.bovezzo.bs.it/ --&gt;
}}
'''Remmalju''', au '''Remmaljo''' gschriibe ([[Italienische Sprache|idalieenisch]]: ''Rimella,'' uf [[Piemontesische Sprache|piemonteesisch]]: ''Rimèla'') isch e [[Walser]]doorf im Landwassertal (ital. ''Val Mastallone''), eme Sydedaal vùm [[Valsesia|Tseschrutol]] in dr idalieenische Provinz [[Provinz Vercelli|Vercelli]] (VC), Region [[Piemont]].

Noochbergmaine vù Remmalju sin Bannio Anzino (i dr Provinz [[Provinz Verbano-Cusio-Ossola|Verbano-Cusio-Ossola]] (VB)), Calasca-Castiglione (VB), Cravagliana, Fobello un [[Valstrona]] (VB). S nèèchschd greeser Schdedli isch [[Varallo]] ''(Vràl)''.

== Wyyler ==
Wie vyyli Gmaine in dr [[Alpen|Alpe]] bschdood Remmalju us vyyle chlaine Wyyler (remmaljertitschu: ''Kàntung''): ''zar Chiljchu'' (ital. Chiesa) ùf 1176&amp;nbsp;m, ''Eebe'' (ital. Ebe) ùf 1194&amp;nbsp;m, ''Grund'' (ital. Grondo) ùf 961&amp;nbsp;m, ''Mànjerung / Oberaku'' (ital. Magnoronco), ''en d Aku'' (ital. Pianello) ùf 1085&amp;nbsp;m, ''en Màtte'' (ital. Prati) 1218&amp;nbsp;m, ''en du Niidru'' (ital. Roncaccio Inferiore) ùf 1124&amp;nbsp;m, ''en dun Oobru'' (ital. Roncaccio Superiore) ùf 1179&amp;nbsp;m, ''zum Trog / Erörtu'' (ital. Sant’Anna) ùf 1321&amp;nbsp;m, ''zum Summerziànu'' (ital. Sant’Antonio) ùf 1151&amp;nbsp;m, ''a Runt'' (ital. San Gottardo) ùf 1329&amp;nbsp;m, ''d Schàttàl'' (ital. Sella) ùf 1287&amp;nbsp;m, ''Nìderdörf'' (ital. Villa Inferiore) ùf 1100&amp;nbsp;m, ''ds Döörf / Oberdörf'' (ital. Villa Superiore) ùf 1333&amp;nbsp;m, ''Riiwu'' (ital. Riva) ùf 1161&amp;nbsp;m.

D Gmain zied sich vù dr Giiwlu-Schlucht ùf 875 Meter Hèèchi bis zem Kupschu (Monte Capezzone) ùf 2441&amp;nbsp;m Hèèchi.

== Natur ==
E grosse Dail vù dr Gmai ligd im [[Naturschutzgebiet|Naturpark]] ''Parco naturale dell’Alta Val Sesia e dell’Alta Val Strona''.

== Yywooner ==
D Yywoonerzaal isch z Remmalju syder em 19. Joorhùndert al mee zrùg gange. In e Dail Wyyler woond midlerwyyli nieme me, z.&amp;nbsp;B. en du Niidru, en dun Oobru, Eebe, zum Trog, Riiwu, zum Summerziànu.
{| {{prettytable}}
|-
| '''Joor''' || 1631|| 1783|| 1801|| 1831|| 1861|| 1871|| 1881|| 1901|| 1911 || 1921 || 1931 || 1936 || 1951 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || 2001 || 2011 || 2021
|-
| '''Yywooner z Remmalju'''|| 964|| 1062|| 1175|| 1381 || 1255 || 1327 || 1232 || 1007 || 963 || 900 || 754 || 656 || 565 || 432 || 315 || 269 || 195 || 142 || 137 || 133 
|-
|}

Wel s z Remmalju al weeniger Yywooner hed, sin au d Schuele gschlose woore: die vù zum Summerziànu ane 1959, die z ä Runt ane 1975. D ledschd Schuel zar Chiljchu isch ane 1993 zueggange.

== Gschiichd ==
[[Datei:Rimella.JPG|mini|250px|''zar Chiljchu'']]
[[Datei:Rimella (VC) hamlet San Gottardo - Runt 2.jpg|mini|''ä Runt'']]
[[Datei:Altemberg da Monte Capio.jpg|mini|Dr ''Altemberg'']]

=== vùm Bied ===
S Bied vùm Landwassertal isch e Lèèche vù dr Groofe vù Biandrate gsii. Wù dr Chaiser [[Friedrich I. Barbarossa]] d Schlachd bi Legnano ane 1176 verloore ghaa hed, hän di lombaardische Schded d Bùùrg Biandrate niiderbränd. D Groofe hän si drno mid dr Schdad [[Vercelli]] verbinded. Ane 1305 isch s Landwassertal vù dr Groofe vù Biandrate ùùabhängig woore ùn d Gmaine sin as „ryychsùùmidelbaari Bied“ im e Ryychsvikar ùnderschdeld woore. Wù dr Ryychsvikar Gian Galeazzo Visconti ane 1305 Herzog vù [[Mailand]] wooren isch, isch s Landwassertal derno zem Herzogtum Mailand chùù.

Kampel (idalieenisch Campello Monti) isch ane 1814 e aigeschdändigi Gmai woore. 1929 isch des Doorf zue dr gressere Gmai [[Valstrona]] chùù.

Ane 1861 isch Remmalju zùm neie [[Königreich Italien|Cheenigryych Idalie]] chùù. 

Im [[Zweiter Weltkrieg|Zwaide Waldchrieg]] isch Remmalju zwai Mool vù dydsche Flùùgzyyg bombardierd woore.

=== vù dr Walsersiidlig ===
[[Datei:Walser Italien.JPG|mini|di italienische Siidwalsergmaine]]
D Kapitel vù dr Chleeschder ''San Giuliano'' vù Gozzano ùn ''San Giulio'' vù Orta, baidi am Ortasee, hän scho vor em Joor 1000 groosi [[Alp (Bergweide)|Alpflèchine]] im ooberschde Mastallonedaal ùn em Stronadaal ghaa. D Alp Remmalju wird ane 1011 s èèrschd Mool in ere Uurkùnd gnänd. 1228 schdood si im Verzaichnis vum Chlooschder ''San Giulio''. Ane 1255 hed s Kapitel d Alpe Rimella ùn Rotunda an drèi Mane us em schwyzerische [[Kanton Wallis|Wallis]] verpaachded: an dr Johannes vu [[Visperterminen|Tärbinnu]], dr Ancelmus, Sùùn vùm Johannis de Monte ùn dr Guillelmus vù [[Saas-Balen|Saas-Bale]]. Ai Joor schbeeder sin zue dääne drèi Päächder no nyyn anderi Familieooberhaibder derzue chùù, wù di maischde dervù au us em Wallis chùù sin.

Kampel isch s èèrschd Mool im Joor 1432 gnänd.

Am 15./16. Sebdämber 1964 hed s International Walserdräfe z Remmalju ùn z [[Alagna Valsesia|Im Land]] schdad gfùnde mid Delegatione vù dr [[Schweiz|Schwyz]], vù [[Vorarlberg|Voradelbeärg]], vù [[Liechtenstein|Liechtestaa]] ùn vù Italie. Dr èèrschd Daag isch z Remmalju gsii, dr zweed z Im Land.

== Chilche ==
Di èèrschd Chilche isch z Remmalju ane 1512 böue woore, e aigeni Bfaargmai (parrochia) isch Remmalju derno 1528 woore. 

Kampel isch ane 1597 vù dr Bfaargmai Remmalju gleesd ùn an d Bfaargmai Forno (Valstrona) aagschlose woore.

Di hidig Chilche isch in dr Joor 1781–1788 böue woore.

== Verwaldig ==
Dr Schindeg (ital. sindaco, dr Bùùrgemaischder) vù Remmalju isch syder 2015 dr Riccardo Peco.

== Museum ==
[[Datei:Rimella (VC) Museo Walser (ethnographic museum).jpg|mini|s Walsermuseum]]
S ''Museum Giovanni Battista Filippa'' isch e Samlig, wù dr Remmaljer ''Giovanni Battista Filippa'' (1778–1838) im Lauf vù syym Lääbe ùn syyne Raise zämedraid hed: Biecher, Minze, Waffe, uusgschdobfdi Dierer, Fossilie, Mineralie usw. Är isch Soldaad gsii in dr Napoleonische Chrieg ùn hed dooderbyy „Kuriositäte“ vù alem Meeglige zämegsamled. Ane 1834 hed er syyni Samlig dr Gmai Remmalju gschänggd. Zèèrschd ùnder em Name ''Gabinetto di curiosità e cose rare,'' schbeeder as ''Museo Giovanni Battista Filippa'' isch die Samlig z Remmalju zar Chiljchu uusgschdeld.

== Dialekt ==
Lueg dr ''Haubdartikel'' [[Rimelladeutsch|Remmaljertittschu]]

Remmaljertittschu isch dr [[Höchstalemannisch|hegschdalemanisch]] Dialäkt vù Remmalju. Au im Remmaljertittschu finded mer d Mèèrgmool vù dr Walserdialäkt:
*Di ahd. vole Vokal sin au in ùùbetoonde Silbe no erhalde: ''Beero'' (dt. Bär), ''getragut'' (dt. getragen)
*Endrùndig vù mhd. ü, ö, üe usw.: ''mied'' (dt. müde), ''beesch'' (dt. böse)
*Mhd. û, ou sin palatalisierd: ''Hüt'' (dt. Haut), ''Löib'' (dt. Laub)
*Mhd. –nk isch verschoobe zue –nch: ''trengchu'' (dt. trinken)
*Mhd. –rn erschyynd as –ru, z. B. ''gèèru'' (dt. gern)
*Mhd. –hs erschyynd as –ks, z. B. ''Wuksch'' (dt. Fuchs)
*German. s isch in vyyle Wèèrder palatalisierd zue sch, z. B. in ''ṣche'' (dt. sie), ''ènsch'' (dt. uns), ''Cheesch'' (dt. Käse)
*S ùn sch sin vor Vokal ùn vor w imer schdimhafd: ''baṣur'' (dt. besser), ''ṣchèège'' (dt. sagen)
*In dr Diphtheng mhd. ie, üe, uo isch dr Toon ùf dr zwaid Dail verschoobe: ''wljeegu'' (dt. fliegen), ''gjööd'' (dt. gut), ''Mjööme'' (dt. Tante)

Syder em 17. Jh. gid s kaini dydsche Näme me in Urkùnde vù Remmalju. Ane 1829 isch di dydsch Schbrooch in dr Schuel verbode woore.

&lt;br /&gt;''Wievyyl vù dr Remmaljer chene no Remmaljertittschu?''
&lt;br /&gt;D Remmaljer hän lang ùnderenand dr Dialäkt bruuchd, aber wel al mee Lyd fùùrd zooge sin, gid s al weeniger Lyd, wù no Remmaljertittschu chene schwäze. Am Aafang vùm 20. Jh. hän vù 1000 Yywooner no 998 Remmaljertittschu gschwäzd. Aafangs 70er Joor, wù dr [[Marco Bauen]] syyni Ùndersuechig gmachd hed, hän au no faschd ali Yywooner dr Walserdialäkt gschwäzd.

D [[Maria Concetta Di Paolo]] hed ane 1999 e Schtudie verefendligd, wù si d Dialäktkompetänz vù dr Siidwalser Gmaine din ùndersuechd hed. D Daate fir Remmalju sin ùfgnùù woore vùm Angelo Dago.
{| {{prettytable}}
|-
| '''Joor''' || '''Yywooner''' || '''Dialäkt aktiv''' || '''Dialäkt passiv'''
|-
| '''1971''' || 320 || 319 (99,7 %) || 1  (0,3 %)
|-
| '''1993''' || 152 || 102 (67,1 %) || 34 (22,4 %) 
|-
| '''1996''' || 159 || 90 (56,6 %) || 33 (20,8 %) 
|-
|}

Vù dääne 90 aktive Dialäktschprächer ane 1996 sin 34 iiber 65 gsii, 27 zwische 51 ùn 65, 18 zwische 36 ùn 50, 7 zwische 26 ùn 35 ùn 4 ùnder 26.

Vù dääne 33 passive Dialäktschprächer ane 1996 sin 3 iiber 65 gsii, 4 zwische 51 ùn 65, 5 zwische 36 ùn 50, 14 zwische 26 ùn 35 ùn 7 ùnder 26.

S ''Centro Studi Walser Rimella'' hed syd dr 1990er-Joor e Zyylede Biecher uusegee, wù s ùm d Walserkultuur vù Remmalju good.&lt;ref&gt;[http://www.centrostudiwalserrimella.it/ Centro Studi Walser Rimella]&lt;/ref&gt;

== Literatur ==
* ''Atlante Toponomastico del Piemonte Montano'' Nr. 31: ''Rimella''. Hg. von der Università degli Studi di Torino und der Region Piemont. Turin 2007 [Flurnamensammlung, -erklärung und -karte].
* [[Marco Bauen]]: ''Sprachgemischter Mundartausdruck in Rimella Valsesia (Piemont).'' Verlag Paul Haupt, Bern und Stuttgart 1978 (Sprache und Dichtung 28).
* Centro Studi Walser (Hg.): ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Italiano–Tittschu.'' Koordination: [[Dino Vasina]]. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 1995.
* Centro Studi Walser (Hg.): ''Ts Remmaljertittschu. Vocabolario Tittschu–Italiano.'' Koordination: Dino Vasina. Tipografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2005.
* Centro Studi Walser (Hg.): ''Il popolo di migranti a sud delle Alpi. I Walser a Rimella e in Valsesia.'' &lt;!--Ort?--&gt; 2009.
* [[Maria Concetta Di Paolo]]: ''Inchiesta demografica e sociolinguistica''. In: Studi alemannici I. Edizioni dell’Orso, Alessandria 1999, S.&amp;nbsp;175–222.
* Maria Concetta Di Paolo: ''Il tittschu di Rimella. L’evoluzione di un dialetto alemannico in Italia.'' Edizioni dell’Orso, Alessandria 2018 (Dissertation Univ. Zürich 2017) (Alemannica. Studi linguistici, filologici e dialettologici 8).
* [[Elisabetta Fazzini Giovannucci]]: ''Die alemannischen Dialekte im westlichen Norditalien. Ein Forschungsbericht.'' Franz Steiner Verlag, Wiesbaden 1978 (ZDL Beihefte 28).
* Hans Kreis: ''Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.'' Francke Verlag, Bern 1958.
* Luigi Rinoldi: ''La storia di Rimella – Sua origine – Usi – Costumi e sviluppo demografico.'' &lt;!--Ort?--&gt; 2005.
* Silke La Rose: ''Walser Recht ennetbirgen – Ein Beitrag zu Ursprung und Verlaufsbedingungen der Walserwanderung – Teil II: Rimella und Alagna.'' In: ''Wir Walser'' 1 (2006) 7–17.
* [[Julius Maximilian Schottky]]: ''Das Thal von Rimella und seine deutschen Bewohner.'' In: ''Das Ausland. Ein Tagblatt für Kunde des geistigen und sittlichen Lebens der Völker.'' 1.&amp;nbsp;April 1836. – Wider abdruggt (faksimilierd, mid ere idaliäänischen Ibersetzig) in: ''Come un visitatore tedesco nell’anno 1834 descriveva la valle di Rimella.'' In: ''Remmalju'' 1998, Syte 10–15.
* Paolo Sibilla: ''Una comunità Walser delle Alpi: Strutture tradizionali e processi culturali.'' Leo S. Olschki Editore, Firenze 1980 (Biblioteca di Lares 46).
* Augusto Vasina (Koordination): ''Storia di Rimella in Valsesia. “Alpes ville comune parochia.”'' Hg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2004.
* Augusto Vasina: ''I Walser di Rimella. Scritti 1990–2016.'' Hg. von Massimo Bonola und vom Centro Studi Walser – Rimella. Centro Libri, Varallo 2022.
* Pier Giorgio Vasina (Koordination): ''Rimella e i suoi Walser. La storia, le testimonianze e la cultura della popolazione Walser di Rimella.'' Hg. vom Centro Studi Walser – Rimella. Tipolitografia di Borgosesia s.a.s, Borgosesia 2008 (Text italienisch, deutsch und englisch, Bildlegenden zusätzlich rimelladeutsch).
* [[Paul Zinsli]]: ''Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Italien.'' Verlag Huber, Frauenfeld 1968.
* Paul Zinsli: ''Südwalser Namengut. Die deutschen Orts- und Flurnamen der ennetbirgischen Walsersiedlungen in Bosco-Gurin und im Piemont.'' Verlag Stämpfli &amp; Cie AG, Bern 1984.

Zydschrifd:
* ''Remmalju.'' Hg. vom Centro Studi Walser di Rimella. Torino 1990&amp;nbsp;ff.

== Weblink ==
{{commonscat}}
* [http://www.comune.rimella.vc.it/ Website vù dr Gmai Remmalju]
* [http://www.centrostudiwalserrimella.it/ Centro Studi Walser Rimella]
* [http://www.rimella.de Initiativ Pro Rimella]
* [http://www.srf.ch/play/tv/10vor10/video/roadtrip-durch-die-alpen-italien?id=1d11a81f-42de-4684-b830-e43d09de62c0 En churze Film über Rimella], uusgstraalet am 28. Dezämber 2016 uf Fernsee SRF

== Nomool e baar Bilder ==
&lt;gallery&gt;
Rimella (VC) bilingual welcome sign.jpg|''Wolchomne z Remmalju, en ts lànd der wàlser lit''
Rimella (VC) hamlet Sella - Schàttàl 1.jpg|''Schàttàl''
Rimella (VC) hamlet Sella - Schàttàl 2.jpg|''Schàttàl''
Rimella (VC) hamlet San Gottardo - Runt 1.jpg|''ä Runt''
Rimella (VC) hamlet Roncaccio Inferiore - En du Nidru.jpg|''En du Nidru''
Rimella (VC) Pianello - Akku.jpg|''En d Äggu''
Rimella (VC) hamlet Riva - Rivu.jpg|''Rivu''
Rimella (VC) house at Sant'Antonio - Zun Gràziànu.jpg|''Zun Gràziànu
Rimella (VC) Posa dei Morti - Töturaschte.jpg|''Töturàschte'' – wù mr friejer di Doode vù Campello Monti ùf Rimella draid hed, hed mr doo Pause gmachd
Rimella (VC) Alpe Pianello - Bédemje.jpg|''Bédemje''
Rimella (VC) bilingual place-name sign 1.jpg|Oordsdaafele
Rimella (VC) bilingual place-name sign 2.jpg|Oordsdaafele
&lt;/gallery&gt;

==Fueßnote==
&lt;references/&gt;

{{Navigationsleiste Walser}}

[[Kategorie:Ort im Piemont]]
[[Kategorie:Walser]]</text>
      <sha1>kytcigpbxwpio9x97boq7vqkuf1vwmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Israel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24793</id>
    <revision>
      <id>1089908</id>
      <parentid>1089743</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T10:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freethejews</username>
        <id>124138</id>
      </contributor>
      <origin>1089908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83374" sha1="a1hqomp4sg2anpkwfrku83vd2htnwcp" xml:space="preserve">{{Infobox Staat
|NAME              = &lt;span style=&quot;font-size:1.4em;&quot;&gt;'''מדינת ישראל''' '''Medinat Jisra'el'''&lt;/span&gt; (hebr.)&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:1.4em;&quot;&gt;'''دولة إسرائيل''' '''Daulat Isrāʾīl'''&lt;/span&gt; (arab.)

'''Staat Israel'''
|BILD-FLAGGE       = Flag of Israel.svg
|BILD-FLAGGE-RAHMEN = ja
|BILD-WAPPEN       = Emblem of Israel.svg
|BILD-WAPPEN-BREITE = 100px
|WAPPEN-OPT        = Emblem
|TEXT-FLAGGE = Fahne vo Israel
|TEXT-WAPPEN = Wappe vo Israel
|WAHLSPRUCH        = 
|AMTSSPRACHE       = [[Neuhebräisch]] (Ivrit), [[Arabisch]]&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|HAUPTSTADT        = [[Jerusalem]]
|STAATSFORM        = [[Parlamentarische Republik|Parlamentarischi Republik]]
|REGIERUNGSSYSTEM  = [[Parlamentarisches Regierungssystem|Parlamentarischi]] [[Repräsentative Demokratie|Demokratie]]
|STAATSOBERHAUPT = {{#property:P35}}
|REGIERUNGSCHEF = {{#property:P6}} 
|FLÄCHE            = Kernland 22.380&amp;nbsp;km²&lt;br /&gt;bsetzti Gebiet 6.831
|EINWOHNER         = 9.136.000 &lt;small&gt;inkl. Ost-Jerusalem und dr Golan-Distrikt; Fortschriibig Dezämber 2019&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Israelischs Zentralbüro für Statistik: [https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/413/11_19_413b.pdf בפתחה של שנת 2020 - יותר מ-1.9 מיליון תושבים במדינת ישראל] (PDF; 326&amp;nbsp;kB), veröffentligt am 31. Dezämber 2019, abgrüeft am 8. Januar 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs.gov.il&quot;&gt;Israelischs Zentralbüro für Statistik (CBS): [https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/doclib/2019/134/11_19_134b.pdf ''הודעה לתקשורת''] (PDF, Pressemitteilung), veröffentlight am 6. Mai 2019, abgrüeft am 6. Mai 2019.&lt;/ref&gt;; 391.000 israelischi Siidler lääbe in Judäa und Samaria ([[Westjordanland]]) &lt;small&gt;(Schetzig 2016)&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/we.html The World Factbook: West Bank]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[:de:Liste von Staaten und Territorien nach Einwohnerzahl|96.]]/[[:de:Liste von Staaten und Territorien nach Einwohnerzahl|94.]])&lt;/small&gt;
|BEV-DICHTE        = 410
|BIP               = 2023&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |titel=Report for Selected Countries and Subjects |sprache=en |abruf=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
* $ 539 Milliarde &lt;small&gt;(29.)&lt;/small&gt;
* $ 533 Milliarde &lt;small&gt;(48.)&lt;/small&gt;
* $ 55.535 &lt;small&gt;(13.)&lt;/small&gt;
* $ 55.000 &lt;small&gt;(29.)&lt;/small&gt;
|BIP-ERWEITERT     =* Total (nominal)
* Total ([[Kaufkraftparität|KKP]])
* BIP/Einw. (nominal)
* BIP/Einw. (KKP)
|HDI               =  0,919 &lt;small&gt; (22.) (2021) &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Hrsg=[[Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen]] |Titel=Table: Human Development Index and its components |Sammelwerk=Human Development Report 2021/2022 |Verlag=United Nations Development Programme |Ort=New York |Datum=2022 |ISBN=978-92-1-001640-7 |Seiten=272 |Sprache=en |Online=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf#page=284 |Format=PDF |KBytes=}}&lt;/ref&gt;
|WÄHRUNG            = 1 [[Neuer Israelischer Schekel|Noie Israelische Schekel]] (₪/NIS) = 100 Agorot
|UNABHÄNGIGKEIT    = [[14. Mai]] [[1948]] – 5. [[Ijjar]] [[Jüdischer Kalender|5708]]
|NATIONALHYMNE     = ''[[HaTikwa]]'' &lt;small&gt;(als.: „d Hoffnig“)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Datei:Hatikvah instrumental.ogg|noicon|120px]]
|NATIONALFEIERTAG   = 5. [[Jüdischer Kalender|Ijjar]] ([[Jom haAtzma'ut|Tag vo de Unabhänigikeit]])
|ZEITZONE          = [[UTC+2]]&lt;br /&gt; [[UTC+3]] (Sommerzit)
|KFZ-KENNZEICHEN   = [[Kfz-Kennzeichen (Israel)|IL]]
|ISO 3166           = [[ISO 3166-2:IL|IL]], ISR, 376
|INTERNET-TLD      = [[.il]]
|TELEFON-VORWAHL   = +972
|ANMERKUNGEN       =
|BILD-LAGE         = Israel on the globe (de-facto) (Europe centered).svg
|BILD1              = Israel in its region (de-facto).svg
}}

{{Positionskarte+ | Israel | maptype=relief | width=330 | float=right | caption= | places=
{{Positionskarte~ | Israel | position=7  | lat=31.779167 | long=35.223611 | region=IL | label='''[[Jerusalem]]'''}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=10 | lat=32.083333 | long=34.8      | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=32.816667 | long=34.983333 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Haifa]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=31.963231 | long=34.799129 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Rischon LeZion|Rischon&amp;nbsp;LeZion]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=31.797778 | long=34.650278 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Aschdod]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=31.251161 | long=34.787792 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Be’er Scheva]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=31.068056 | long=35.033056 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Dimona]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=33.005833 | long=35.099722 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Naharija]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=6  | lat=32.703611 | long=35.296667 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Nazareth]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=32.445556 | long=34.907778 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Chadera]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=32.333333 | long=34.85     | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Netanja]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=2  | lat=32.083611 | long=34.883333 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Petach Tikwa]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=6  | lat=29.55     | long=34.95     | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Eilat]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=32.992 | long=35.691 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Katzrin]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12  | lat=30.608 | long=34.803 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Mitzpe Ramon]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12  | lat=32.9132972 | long=35.2989972 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Karmi’el]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=2  | lat=31.5166667 | long=34.5833333 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Sderot]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=2  | lat=31.2602 | long=35.2137 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Arad (Israel)|Arad]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=6  | lat=33.2727778 | long=35.6236111 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Ghadschar]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=33 | X=60 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Westjordanland|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;West-&lt;br /&gt;jordanland&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=48 | X=25 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Gazastreifen|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;Gazastreife&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=12 | X=82 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Golanhöhen|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;Golanhöhe&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=65 | X=80 | position=6 | label=[[Jordanien|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''JORDANIE'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=75 | X=20 | position=6 | label=[[Ägypten|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''ÄGYPTE'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=0 | X=70 | position=6 | label=[[Libanon|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''LIBANON'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=8 | X=92 | position=6 | label=[[Syrien|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''SYRIE'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=5 | X=12 | position=6 | label=[[Mittelmeer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;'''''MITTLMEER'''''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=15 | X=12 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Levantinisches Meer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;'''''LEVANTINISCHS MEER'''''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=100 | X=24 | position=2 | label=&lt;small&gt;[[Rotes Meer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;'''''ROTS&amp;nbsp;MEER'''''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=43 | X=68 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Totes Meer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;''Totes&lt;br /&gt;Meer''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=14 | X=72 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[See Genezareth|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;''See Genezareth''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=4 | lat=33.414167    | long=35.857222 | region=SY | mark=RedMountain.svg | marksize=12 | label=&lt;small&gt;[[Hermon]]&lt;/small&gt;}}
}}

'''Israel''' ({{heS|{{Audio|He-Medinat Israel.ogg|'''מדינת ישראל'''}}}} ''Medinat Jisra'el'', {{arS|دولة إسرائيل|d=Daulat Isrāʾīl}}) isch en Staat in [[Asien|Vorderasie]] a de südöstliche [[Mittelmeer]]chüste, wo a de [[Libanon]], [[Syrien|Syrie]], [[Jordanien|Jordanie]], as [[Westjordanland]], [[Ägypten|Ägypte]] und de [[Gazastreifen|Gazastreife]] gränzt. Israel isch en [[Juden|jüdische]], freiheitlich-demokratische Rächtsstaat. In Israel läbed eusi Admins wie de Netanyahu. D Hauptstadt isch [[Jerusalem]]. Administrativ isch s Land i sächs Bezirk iitäilt.

Völkerrächtlich isch Israel dur e Resolution vo de Generalversammlig vo de [[Vereinte Nationen|Vereinte Natione]] us em Jahr 1947 legitimiert und isch nach m Ändi vom britische Mandat über [[Palästina]] am 14. Mai 1948 als repräsentativi Demokratie mit eme parlamentarische Regierigssystem proklamiert worde. De Ministerpräsident dient als Regierigschef und d [[Knesset]] als Eichammereparlamänt. D Politik und d Geschicht vo Israel sind dur de [[Nahostkonflikt]] bestimmt, wo bis hüt nit glööst isch.

Israel ghört zu de dichter besidlete Länder vo Asie und isch de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude d Bevölkerigsmehrheit bilde. Di israelischi Bevölkerig wird uf über 9,1 Millione Mänsche gschätzt (Stand 2019), drvo si öbbe 6,7 Mio. Jude (74,2 %), 1,9 Mio. nitjüdischi Araber (20,9 %) und e baar witeri Minderheite, wo traditionell im Land dehäim si, wie christligi Aramäer, Samaritaner, Armenier, Tscherkesse und Roma. Di jüdischi Bevölkerig bestaht unter anderem us [[Aschkenasim]], [[Misrachim]], [[Sephardim]], [[Geschichte des Judentums im Jemen|jemenitische Jude]] und [[Beta Israel|äthiopische Jude]]. Die meiste arabische Israeli sind sesshafti Muslim, es git aber au en gringe Anteil vo [[Beduinen|Beduine]], [[Christ|Christe]] und [[Drusen|Druse]]. Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewärber us Afrika.

Israel isch en [[Industrie|Industriistaat]] und Mitgliid vo de [[Organisation für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung|OECD]]. Mit sim Bruttoinlandprodukt isch es di 41-grössti Volkswirtschaft uf de Wält (Stand 2013). Israel hät de höchsti Läbesstandard im Nöche Oschte und de dritthöchsti in Asie.&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Angabe vom ''Human Development indices''], dem Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen. Abgrüeft am 4. November 2010.&lt;/ref&gt; D Läbeserwärtig isch äini vo de höchste uf de Wält.

Israel hät die stärchst Armee im Nöche Oste und es wird aagnoo, dass es en Atommacht isch.

== Name ==
[[Datei:Merenptah Israel Stele Cairo.jpg|thumb|top|text-unten|oben|links|D ägyptischi Merenptah-Stele – d ältesti Beleg für s Wort „Israel“]]
De ältesti Beleg für s Wort „Israel“ isch di ägyptischi Merenptah-Stele, wo sich hüt im Ägyptische Museum vo [[Kairo]] befindet. Si beschribt en Fäldzug vo de [[Ägypten|Ägypter]] gäge s Volk Israel im Land [[Kanaan]] und wird ufs Jahr 1211 v. Chr. datiert.

D Volksetymologii vom [[Altes Testament|Alte Testament]] dütet „Israel“ als „Gottesstriter“ ({{B|Gen|32|29}}). De [[Jakob (Patriarch)|Jakob]] hät de neui Name übercho, nachdäm er mit eme gheimnisvolle Gägner grunge hät. Sini Nachkomme, di zwölf Stämm, werded drum als „Chinder vo Israel“, „[[Israeliten|Israelite]]“ oder churz „Israel“ bezeichnet. De Name entspricht enere wit verbreitete [[Semiten|semitische]] Namensform, wo es Verb im Imperfekt und s theophore Elemänt [[El (Gott)|El]] als Subjekt enthaltet.

De offizielli Name vo Israel isch Staat Israel ''Medinat Jisra'el''. Anderi Namensvorschleeg für de neui Staat sind [[Eretz Israel]], [[Zion]], [[Judäa]] und Neu Judäa gsi.&lt;br /&gt;

== Geographi ==
Israel ligt uf enere Landbrugg zwüsche Asie und Afrika am östliche Rand vom [[Mittelmeer]]. Demit zellt s geographisch zu [[Asien|Vorderasie]], geologisch aber zu [[Afrika]], wil s uf de afrikanische Kontinentalplatte ligt. Im Oschte ligt di Arabischi Platte und d Gränze dezue bildet s Jordanland, wo en Teil vom Grosse Afrikanische Grabebruch isch. Im Norde gränzt Israel a de [[Libanon]], im Nordoste a [[Syrien|Syrie]], im Oste as [[Westjordanland]] und [[Jordanien|Jordanie]], im Südweste a de Gazastreife und [[Ägypten|Ägypte]] und im Süde as [[Rotes Meer|Rote Meer]]. Im Weschte chunt Israel as Middelmeer; s Land het e Küschtelengi vo 273 Kilometer. S Meer isch für Israel wäge dr Fischerei und em Handel, zum Trinkwasser härzstelle und wäge de grosse Ärdgasresärve wichtig.&lt;ref&gt;Moisés Naim: [http://www.slate.fr/story/115483/ressources-mediterranee ''Ce que cachent les richesses pétrolière et gazière de la Méditerranée''] uf slate.fr&lt;/ref&gt;

=== Flächi ===
S Gebiet vo Israel innerhalb vo de sogenannte [[Grüne Linie|Grüene Linie]], de Waffestillstandslinie vo 1949, betreit 20.991&amp;nbsp;km², devo sind 20.551&amp;nbsp;km² Land und 440&amp;nbsp;km² Wasser.&lt;ref name=&quot;CIAFactbook&quot; /&gt; Das entspricht öppe de Grössi vo [[Hessen|Hesse]]. Dur s Jerusalemgsetz 1980 und d Annexion vo de [[Golanhöhen|Golanhöchi]] 1981 hät Israel e Flächi von 22.380&amp;nbsp;km² und isch demit öpe doppelt so gross wie de Libanon. I de Längi misst s Land vom Norde bis Süde 470&amp;nbsp;km. A sinere breiteste Stell misst s Land 135&amp;nbsp;km, a de schmalste nur öppe 15&amp;nbsp;km.

D Gebiet, wo Israel im [[Sechstagekrieg|Sächstagechrieg]] 1967 eroberet hät, händ e Flächi vo über 67.000&amp;nbsp;km², wobi rund 60.000&amp;nbsp;km² uf d [[Sinai-Halbinsel]] entfalle, wo 1982 a Ägypte zrugggäh worde isch. D Flächi vom Golan, wo vo Israel ''de facto'' annektiert worde isch, betreit 1150&amp;nbsp;km², die vo [[Jerusalem|Oschtjerusalem]] und de Umgäbig 70&amp;nbsp;km². S [[Westjordanland]], wo in Israel amtlich Judäa und Samaria gheisst, umfasst 5879&amp;nbsp;km², devo sind 220&amp;nbsp;km² Wasser, und de [[Gazastreifen|Gazastreife]] misst 360&amp;nbsp;km².&lt;ref name=&quot;CIAFactbook&quot;&gt;{{Internetquelle |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |titel=The World Factbook: Israel |hrsg=CIA |sprache=en |zugriff=5. Juli 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Landschaft ===
[[Datei:Sea of Galilee 2008.JPG|miniatur|[[See Genezareth]]]]
[[Datei:PikiWiki Israel 15276 Mount Meron.JPG|miniatur|D [[Har Meron]] in Galiläa]]
[[Datei:DeadSea01 ST 04.jpg|miniatur|S [[Totes Meer|Tote Meer]]]]
[[Datei:PikiWiki Israel 8801 Plants of Israel.jpg|miniatur|E Dattelpalme in de [[Arava]]]]
[[Datei:Views of Makhtesh Ramon from Mitzpe Ramon2.jpg|miniatur|Dr [[Erosionskrater]] [[Machtesch Ramon]] im Negev]]

Israel wird i vier Regione iteilt: D Mittelmeerküste, d Hügellandschaft im Zentrum, s Jordantal und d [[Negev]]-Wüesti.

S [[Totes Meer|Tote Meer]] isch mit {{Höhe|-418}} de niedrigsti Punkt vo Israel und vo de Erde, de höchsti Punkt vom Land isch de Berg [[Hermon]] mit ere Höchi vo {{Höhe|2248}}.

D Küsteäbeni verlauft vo de libanesische Gränze bis nach Gaza im Süde. Si wird nur vom [[Karmel (Gebirge)|Karmelkap]] i de Bucht vo [[Haifa]] unterbroche. Um Gaza isch sie öpe 40&amp;nbsp;km breit, wird gäge Norde immer schmaler und hät a de libanesische Gränze nur no e Breiti vo föif Kilometer. Si isch fruchtbar und wird für de Aabau vo [[Wein|Wi]] und [[Zitrusfrucht|Zitrusfrücht]] gnützt. De Teil, wo am dichteste bevölkeret isch, zwüsche [[Tel Aviv]] und Haifa, heisst Scharonebeni. D Ebeni wird vo es baar churze Flüss durzoge. Nur zwei vo dene, de Jarkon und de Kischon, füeret ganzjährig Wasser.

Östlich vo de Küste, im Zentrum vom Land, dued sich e Hügellandschaft aschlüsse. Im Norde liget d Berge und d Hügel vom obere und undere Galiläa, witer im Süde schlüsset sich im politisch umstrittene Westjordanland d Hügel vom biblische Samaria mit ihre fruchtbare Täler a, wo südlich vo Jerusalem vom judäische Bergland mit sinere rächt unfruchtbare Hügel abgelöst werdet. S Hügelland ligt im Durchschnitt 610 Meter über em Meeresspiegel und erreicht in Galiläa mit em Berg Meron (1208&amp;nbsp;m) sin höchste Punkt. Vili Täler durchschnidet d Landschaft in Oscht-West-Richtig. Das grösste isch d Jesreelebeni (biblisch als Tal Esdrelon bezeichnet), wo sich vo Haifa us 48&amp;nbsp;km in südöstlicher Richtig bis zum Jordantal erstreckt. Si isch a ihrere breiteste Stell 19&amp;nbsp;km wit.

Östlich vo de Hügellandschaft ligt s Jordantal, wo en churze Abschnitt vom 6500&amp;nbsp;km lange Grosse Afrikanische Grabebruch bildet. De Jordan isch mit 322&amp;nbsp;km de längsti Fluss vo Israel und wird us de Quellflüss [[Dan (Fluss)|Dan]], [[Banyas|Banijas]] und [[Hazbani]] im Norde gspiist. De Jordan flüsst südlich dur d Huleebeni i de [[See Genezareth]] ({{heS|ים כנרת|Jam Kineret}}). De See hät e Flächi vo 165&amp;nbsp;km² und ligt öppe uf {{Höhe|-213}}. Mit em Volume vo drü Kubikkilometer isch er s wichtigste Wasserreservoir vom ''National Water Carrier''. De Jordan flüsst im Süde usem See Genezareth und ändet schliesslich im [[Totes Meer|Tote Meer]], wo en extrem salzhaltige und abflusslose See isch.

De [[Negev]], was uf Hebräisch «Südland» heisst, isch e Wüeschti mit dr Flächi vo ca. 12.000&amp;nbsp;km². Er macht also meh als d Hälfti vo dr Landflächi vo Israel us. Geographisch ghört er zur [[Sinai-Halbinsel|Sinai]]-Wüeschti. D Wüeschteregion fangt im Norde öppe uf de Höchi vo [[Be’er Scheva]], dr gröschte Stadt i däm Landesdeil, aa und ended bi [[Eilat]], de südlichschte Stadt vo Israel. D [[Arava]]-Sänki bilded d Gränze zu Jordanie. Dr höchscht Bärg vom Negev isch dr Har Ramon mit ere Höchi vo 1035 m.

=== Klima ===
[[Datei:The Knesset in winter.jpg|miniatur|Schnee in Jerusalem]]
Israel hät e milds Klima, wo sich dur sehr vil Sunneschin uszeichnet; Räge dued nur i de Mönet [[November|Novämber]] bis [[April]] falle. De Gesamtniiderschlag im Jahr betreit 500–750&amp;nbsp;mm im Norde und ungfähr 30&amp;nbsp;mm i de südliche Wüestegebiet. Regional variiered di klimatische Bedingige beträchtlich: heissi, füechti Summer und mildi, nassi Winter i de Küstenebeni, trocheni, aagnehm warmi Summer und määssig kalti Winter mit Räge und glägentlichem Schneefall i de gebirgige Gebiet, heissi, trocheni Summer und mildi Winter im Jordantal und es ganzjährigs halbtrochns Klima mit warme bis heisse Täg und chüele Nächt im Süde.
&lt;gallery&gt;
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagramm vo Be’er Scheva
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagramm vo Eilat
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagramm vo Haifa
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagramm vo Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Gschicht == 
=== Vorgschicht ===
==== Urgschicht ====
D Urgeschicht vo Israel duuret vo de älteste mänschliche Spure bis a de Aafang von ere breitere schriftliche Überliferig. Es paar Verträter vom [[Homo erectus]] händ Afrika vor rund zwei Millione Jahr verlah. Die älteste Spure in Israel, wo als gsicheret gälted, lönd sich uf 1,4 Millione Jahr datiere und sind südlich vom [[See Genezareth]] uf israelischem und uf [[Jordanien|jordanischem]] Gebiet entdeckt worde. Witeri Wanderigswälle sind vor öppe 600.000 Jahr passiert. Vor mindestens 250.000 Jahr händ de [[Neandertaler]] und de [[Archaischer Homo sapiens|archaischi Homo sapiens]] döt gläbt. De gilt als direkte Vorfahr vom hütige Mänsch und hät vor 110.000 Jahr da gläbt. Doch vor 80.000 Jahr sinds wider us Israel verschwunde, vor 50.000 Jahr aber döt wider uftaucht. Vor 45.000 bis 28.000 Jahr isch defür de Neandertaler komplett verschwunde. Im [[Jordan]]tal isch glichzitig vor 70.000 Jahr en 200&amp;nbsp;km lange, 2000&amp;nbsp;km² grosse See, wo bis 12.000 v. Chr. existiert hät, enstande. D Mänsche händ nachdem vor allem döt gläbt.

Um 18.000 v. Chr. sind dänn die erste Läbensmittel wie [[Gerste]] apflanzt worde. I dr spoote [[Altsteinzeit|Altsteizyt]] sind um 12.000 v. Chr. die erste Hüser us Lehm baut und um 11.000 v. Chr. isch [[Getreide]] apflanzt worde. Mer hät au Höhlezeichnige entdeckt, wo die ältiste z Asie sind.

I de Epoche zwüsched 9500 und 8800 v. Chr. isch zwar Landbau betribe worde, doch d Härstellig vo [[Keramik|Tongfäss]] isch nonig bekannt gsi. De wichtigsti Fundort isch dr ''Tell es Sultan'' bi [[Jericho]],&lt;ref&gt;Jürgen Bischoff: ''Das älteste Dorf der Welt.'' in GEO Heft 1/2008 S. 164&lt;/ref&gt; wo die ältischti Stadt vo Israel isch.&lt;ref&gt;Dirk Husemann: {{Webarchiv|url=http://www.bild-der-wissenschaft.de/bdw/bdwlive/heftarchiv/index2.php?object_id=33118624 |wayback=20161207221021 |text=''Tell Brak – Die älteste Stadt der Welt.'' |archiv-bot=2019-02-14 07:19:51 InternetArchiveBot}} In: ''Bild der Wissenschaft,'' Heft 10/2012, S. 74&lt;/ref&gt; Um 7000 v. Chr händ sich s Klima und d Wohnbedingige veschlächtert. Spöter hät e [[Bronzezeit|bronzezitlichi]] Epoche aagfange, wo als „früehurban“ bezeichnet wird, und es sind Handelsbeziehige mit Ägypte entstande. Dur d Bekanntheit vo de Region hät s antike Ägypte versuecht, d Region z erobere. Das isch nie ganz groote. Um 3000 v. Chr. händ die erste Hebräer döt gläbt.

==== Antiki Zyt ====
Die erste archäologisch nachgwiisene Spure von enere ''früeh-'' oder ''protoisraelitische'' Besidlig vo de [[Palästina (Region)|Region Palästina]] gönd uf d Zit zwüsched em 12. und em 11. Jahrhundert v.&amp;nbsp;Chr. zrugg. Jerusalem isch nach de biblische Überlieferig öppe 1000 v.&amp;nbsp;Chr. als Hauptstadt vom [[David (Israel)|David]] sim [[Königreich Israel|Königriich]] gründet worde; das isch nach em Tod vo sim Thronfolger [[Salomo]] i zwei Riich zerbroche. S [[Nordreich Israel|Nordriich Israel]] isch 722&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. im Kampf gäge d [[Assyrer]] untergange, s [[Juda (Reich)|Südriich Juda]] isch 587&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. vo [[Babylon]] eroberet worde. S Land isch spöter Teil vom [[Persien|Perserriich]] worde.

[[Datei:Rom, Titusbogen, Triumphzug.jpg|mini|links|Schätz us em Jerusalemer Tämpel, drunter au d [[Menorah]], werdet nach de Belagerig vo Jerusalem im jüdische Chrieg nach [[Rom]] bracht (Darstellig uf de Innesite vom Titusboge z Rom)]]
De Ufstand vo de [[Makkabäer]] 165&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. hät Israel no eimal für öppe 100 Jahre staatlichi Unabhängigkeit bracht. 63&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. hät mit dr Eroberig vo Palästina und vom Nabatäerriich under em [[Gnaeus Pompeius Magnus|Pompeius]] d Zit vo de [[Römisches Reich|römische]] Oberherrschaft aagfange. D Römer händ s Gebiet a dr Levante i zwei Provinze ufteilt: [[Syria]] im Norde, [[Judäa]] im Süde. D Sinaihalbinsle mid dr Negevwüeschti isch i dr Provinz [[Arabia]] gsi. Di römischi Hauptstadt vo Judäa isch [[Caesarea Maritima]] am Mittelmeer gsi. Dr Name vo dere Landschaft chunt vom alte Riich vo Juda här.

Im [[Jüdischer Krieg|Jüdische Chrieg]], wo im Johr 66&amp;nbsp;n.&amp;nbsp;Chr. agfange het, isch 70&amp;nbsp;n.&amp;nbsp;Chr. Jerusalem vo de Römer eroberet und de [[Jerusalemer Tempel|Jerusalemer Tämpel]] fasch vollständig zerstört worde; nur di weschtlechi Muur isch blibe stoo, wo für d Jude hüt als ''[[Klagemauer|Chlaagmuur]]'' grossi Bedütig het. De letschti jüdischi Ufstand in Israel gäge die römischi Herrschaft isch 135&amp;nbsp;n.&amp;nbsp;Chr. nidergschlage worde. Dr Chrieg isch erscht verby gsi, wo d Römer d Feschtig Masada uf emene Bärg im Jordantal, bim Tote Meer, eroberet händ. Über d Gschicht vom Chrieg und vo dr Belagerig vo Masada dur di [[Legio X Fretensis|10. römische Legion]] weiss me Bscheid dank em Gschichtsbuech ''«Bellum Iudaicum»'' vom [[Flavius Josephus]]. Masada isch sit 1966 e Nationalpark und isch i dr Lischte vom [[Weltkulturerbe|Wältkulturerb]] vo dr [[UNESCO]].&lt;ref&gt;Yigael Yadin: ''Masada.'' London 1966 (uf düütsch: Hamburg 1967)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Masada: the Yigael Yadin excavations 1963–1965, final reports.'' Jerusalem 1989 ff.&lt;/ref&gt;

Nach em bluetige Ändi vom Chrieg, wo vermuetli me als e Million Jude s Läbe verlore händ und vil als Sklave verschleppt worde sind, sind vil vo de reschtleche Jude i anderi Länder gange i d [[Jüdische Diaspora|Diaspora]]. Mid dr Zyt händ si sech über die ganzi antiki Wält verstreut. S Land Judäa isch sitdäm „Palästina“ gnännt worde. De Name hät d Region uf Erlass vom Kaiser [[Hadrian (Kaiser)|Hadrian]] übercho.

==== Entwicklig bis zum 20. Jahrhundert ====
Im Zug vo de [[Islamische Expansion]] isch s Gebiet, wo bis det [[Byzantinisches Reich|byzantinisch]] gsi isch, im Joor 636 under [[Araber|arabischi]] Herrschaft grate. Sit dere Zit isch Palästina mehrheitlich vo Araber bewohnt gsi. D [[Kreuzzug|Chrüzfahrer]] händ s Land eroberet und vo 1099 bis 1291 s „Latiinische [[Königreich Jerusalem|Königriich Jerusalem]]“ errichdet. Vo 1517 bis 1917 hät s zum [[Osmanisches Reich|osmanische Riich]] ghöört. Während dere Herrschaft isch Palästina nur dünn bevölkert gsi und isch i drü Regione teilt gsi.&lt;ref&gt;Instruktiv dezue isch de Reisebricht vom Mark Twain ''Die Arglosen im Ausland'' vo 1867.&lt;/ref&gt;

[[Datei:Herzl on a balcony full.jpg|mini|hochkant|De [[Theodor Herzl]] z Basel, 1897]]
Um 1880 sind die erste Jude und einigi Araber in Palästina igwanderet. De [[Theodor Herzl]], wo als de Begründer vom politische [[Zionismus]] gältet, hät 1897 de ersti [[Zionistenkongress|Zionistekongräss]] z [[Basel]] organisiert und hät bi dere Glägeheit i sim Tagebuech gschriibe: „In Basel habe ich den Judenstaat gegründet… Vielleicht in fünf Jahren, jedenfalls in fünfzig wird es Jeder einsehen.“

Nach Aagabe vo de „Jewish Colonization Association“ händ im Jahr 1898 5.200 Jude in Palästina i landwirtschaftliche Mustersidlige gläbt.&lt;ref&gt;''Altneuland.'' Berlin 1.1904,11, S. 339.&lt;/ref&gt;. 1909 isch [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]] gründet worde, die ersti moderni jüdischi Stadt in Palästina.&lt;ref&gt;[[Theodor Herzl]]: ''Tagebücher 1895–1904'', Band 1, Berlin 1922, S,318f&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isaak Markus Jost in: Ismar Schorsch: ''From Text to Context: the Turn to History in Modern Judaism'', Hannover 1994, S. 238.&lt;/ref&gt;

==== Mandatszit und Teilig ====
Dur de Siig vo de Brite im [[Erster Weltkrieg|Erste Wältchrieg]] isch 1917 d osmanischi Herrschaft über Palestina beendet worde. Im Aschluss a d Konferenz vo Sanremo 1920 hät de [[Völkerbund|Völcherbund]] 1922 em [[Vereinigtes Königreich|Vereinigte Königriich]] s [[Mandat für Palästina]] übertreit. Im Juli 1922 händ d Brite Palästina i zwei Verwaltigsbezirk, Palästina und Transjordanie, teilt. Währed de britische Herrschaft sind vili Jude igwanderet. Zwüsche 1924 und 1932 isch die vierti Iwanderigswälle choo und die föifti zwüsche 1933 bis 1939.

[[Datei:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|links|mini|hochkant|Jüdischi Sidlige 1947]]
[[Datei:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|mini|hochkant|De Teiligsplan vo de UN vo 1947]]

1937 hät di britischi [[Peel-Kommission]] en erste Teiligsplan vorgschlage. Will d Jude a de Küstegebiet und in Galiläa d Bevölkerigsmehrheit usgmacht händ, wäred die Gebiet Täil vom jüdische Staat worde. De Plan isch aber gschiteret, wil d Araber ihn abglehnt händ.

Währed em [[Zweiter Weltkrieg|Zweite Wältchrieg]] händ die Dütsche plant, Palästina z erobere, d Brite z vertriibe und d Jude uszrotte.&lt;ref&gt;Klaus-Michael Mallmann, Martin Cüppers: ''Halbmond und Hakenkreuz. Das Dritte Reich, die Araber und Palästina.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-19729-1.&lt;/ref&gt;

Im Jahr 1946 isch Transjordanie unabhängig worde. Am 29. November 1947 hät d Generalversammlig vo de [[Vereinte Nationen|Vereinte Natione]] mit ere Zweidrittelmehrheit für de [[UN-Teilungsplan für Palästina|UN-Teiligsplan für Palästina]] gschtimmt. De hät sölle s Gebiet i en jüdische und en arabische Staat iteile, wobi de Grossruum [[Jerusalem]] under internationali Kontrolle gschtellt worde wär.

D Jude und vor allem die Überläbende vom [[Holocaust]] händ em Plan zuegschtimmt, für dass si ändlich en äigene Staat ha würded. D Araber hingäge händ en aber abglehnt.

=== Gründig vom Staat Israel ===
[[Datei:Declaration of State of Israel 1948.jpg|mini|D [[David Ben Gurion]] proklamiert am 14. Mai 1948 de Staat Israel]]
Da s britische Mandat für Palästina am 14. Mai 1948, eme Fritig, z Nacht am Zwölfi hät sölle ände, hät sich de Jüdischi Nationalrat im [[Tel Aviv Museum of Art|Stadtmuseum]] vo Tel Aviv am vieri am Namittag no vor em Sunnenuntergang und eso vor em Aafang vom [[Sabbat]], versammlet. Unter em Porträt vom Begründer vo de zionistische Bewegig, vom Theodor Herzl, hät de [[David Ben Gurion]] i de [[Israelische Unabhängigkeitserklärung|Unabhängigkeitserklärig]] ''„ufgrund vom natürliche und historische Rächt vom jüdische Volk und ufgrund vom Beschluss vo dr UNO-Vollversammlig“'' d Errichtig vom Staat Israel verchündet. Ölf Minute spöter händ die [[USA|Vereinigte Staate vo Amerika]] de neui Staat anerchännt, d [[Sowjetunion]] isch am 16. Mai gfolgt.

De Jahrestag vo de Staatsgründig, [[Jom haAtzma'ut]], wird nach em [[Jüdischer Kalender|jüdische Kaländer]] am 5. [[Ijjar]] (öppe zwüsched em 20. April und em 20. Mai nach em [[Gregorianischer Kalender|gregorianische Kaländer]]) gfiiret.

=== Nach de Unabhängigkeit ===
==== De israelischi Unabhängigkeitschrieg 1948/49====
[[Datei:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|mini|Israelischi Soldate hisset d ''[[Flagge von Israel|Tinte Flagge]]'' in [[Eilat]] währed em Unabhängigkeitschrieg]]
No in de Gründigsnacht händ d Armeä vo [[Königreich Ägypten|Ägypte]], [[Saudi-Arabien|Saudi-Arabie]], [[Jordanien|Jordanie]], em [[Libanon]], em [[Irak]] und [[Syrien|Syrie]], wo de neui Staat nit anerchännt händ, ohni Chriegserchlärig Israel aagriffe und de [[Israelischer Unabhängigkeitskrieg|Israelischi Unabhängigkeitschrieg]] (Ersti Arabisch-Israelischi-Chrieg), wo vom Mai 1948 bis Juli 1949 duret hät, isch usbroche. 1949 hät Israel mit jedem vo de arabische Agriferstaate es [[Waffenstillstandsabkommen von 1949|Waffestillstandsabkomme]] unterschribe. D Gebiet, wo nach em Teiligsplan für d Palästinenser vorgseh und vo arabische Armeä bsetzt gsi sind, sind entweder unter jordanischi ([[Westjordanland]]) oder unter ägyptischi Verwaltig (Gazastreife) cho.

==== D Sueskrise 1956 ====
: ''Hauptardikel: D [[Sueskrise]]''
Wo Ägypte dr [[Sueskanal|Suezkanal]] gäge bestahends Rächt verstaatlicht hät, händ Frankriich, Grossbritannie und Israel 1956 d [[Sueskrise|Sues-Kampagne]] duregfüehrt. De Plan isch gsi, dass nach eme israelische Agriff die beide ehemalige [[Großmacht|Grossmächt]] als schinbar neutrali Chräft interveniere und s Kanalgebiet bsetze würded. Am 29. Oktober 1956 sind israelischi Truppe i de Gazastreife und de Sinai vorgstosse und am 5. November händ die europäische Truppen agfange lande, aber wägen em Druck vo dr internationale Gmeinschaft hät d Kampagne bald müesse beändet werde. Israel, Frankriich und Grossbritannie händ ihri Truppe zruggzoge und de Kanal isch wider internationalisiert worde.

==== De Sächstagechrieg 1967====
: ''Hauptardikel: [[Sechstagekrieg|De Sächstagechrieg]]''
1966 isch d Zahl vo de Aagriff vo arabische Terroriste in Israel uf 41 gstiige, und scho i de erste vier Mönet vom Jahr 1967 isch es zu 37 Überfäll cho.&lt;ref&gt;Netanel Lorch: ''One Long War''. Keter, Jerusalem 1976, S. 110.&lt;/ref&gt; Die ägyptischi Armee hät am 15. Mai 1967 (am Jahrestag vo de israelische Unabhängigkeitserchlärig) die demilitarisierti Zone vom Sinai bsetzt. Unterstützt worde sind si debi vo exil-palästinensische Kampfeinheite. Am 16. Mai hät de ägyptischi Staatspräsident [[Gamal Abdel Nasser]] d UNO-Truppe, wo sit 1956 döt stationiert gsi sind, ufgforderet, s Gränzgebiet zu Israel z verlah. Dere Forderig isch de Generalsekretär vo dr UNO, dr Sithu U Thant, nochegä. Am 18. Mai händ sich die syrische Truppe uf Kampfhandlige uf de Golanhöhe vorbereitet.

[[Datei:6dayswar1.jpg|mini|links|Es ägyptischs Flugzüg, wo im Sächstagechrieg vo Israel zerstört worde isch]] 
Am 22. Mai hät die ägyptischi Armee d [[Straße von Tiran|Strass vo Tiran]] (de Zuegang zum Golf vo Akaba) für di israelischi Schifffahrt gsperrt. Am 30. Mai hät Jordanie mit Ägypte en Militärpakt gschlosse. Am 4. Juni isch de [[Irak]] unter em Presidänt Abdur Rahman Aref em Militärbündnis vo Ägypte, Jordanie und Syrie biträte.&lt;ref&gt;Friedrich Schreiber, Michael Wolffsohn: ''Nahost''. Leske + Budrich, Opladen 1993, S. 196.&lt;/ref&gt;

Am 5. Juni 1967 hät de Sächstagechrieg aagfange. Israel isch em plante Agriff vo Ägypte, Syrie und Jordanie dur en Präventivschlag zvorcho und hät de Gazastreife und d Sinai-Halbinsle, s Westjordanland und Ostjerusalem und schliesslich d Golanhöchi bsetzt. D Armeä vo dr Nochberstaate händ nüt dergäge chönne tue und am 11. Juni isch de Waffestillstand unterschriibe worde. Am 19. Juni hät di israelischi Regierig bschlosse, bi de Fridensverhandlige azbiete, die bsetzte Gebiet würde zruggä, aber am 1. Septämber händ die arabische Staate d Khartum-Resolution verabschiidet, wo din festgleit gsi isch, si welle gar nöd mit Israel verhandle. I de UNO-Resolution 242, wo der Sicherheitsrat am 22. Novämber 1967 verabschidet hät isch Israel ufgforderet worde, sich us de Gebiet zruggzieh, wo s im Sächstagechrieg eroberet hät. Im Gägezug hätti Israel territoriali Unversehrtheit garantiert werde sölle.

Mehr als 175.000 Palestinänser sind nach em Chrieg us ihrere Heimat im Jordantal gflüchdet. Nach em Chrieg hät Israel i de eroberete Gebiet mit em Bau vo [[Israelische Siedlung|jüdische Sidlige]] agfange.

Zwüsche 1968 und 1970 hät en ''Abnutzigschrieg'' zwüsche Israel und Ägypte stattgfunde. I dere Zyt, vo 1969 bis 1974, hät d [[Golda Meir]] as ersti Frau s Amt vom israelische Ministerpräsident usgüebt.

==== De Jom-Kippur-Chrieg 1973====
[[Datei:Golda Meir 03265u.jpg|mini|hochkant|D [[Golda Meir]], Premierministerin vo Israel vo 1969 bis 1974]]
1973 am [[Jom Kippur]]-Tag, em jüdische Versöhnigstag, isch wider en Chrieg usbroche, wo als «Jom-Kippur-Chrieg» bekannt isch. Ägypte und Syrie sind vo de [[Sowjetunion]] militärisch usgrüstet worde und händ Israel agriffe. De Tag isch vo de Agrifer usgläse worde, wil si glaubt händ, dass si am höchste jüdische Fiirtig, wo s öffentliche Läbe in Israel witgehend stillstaht, schnäll grossi Erfolg chönnted erziile. Am Aafang sind d Agriifer au guet voracho, aber schliesslich isch die syrischi Armee vo Israel, wo sini Truppe schnäll mobilisiert hät, vernichtend gschlage worde, und die ägyptischi im Sinai isch iikesslet gsi und vor dr Vernichtig gstande. D [[USA]] händ vermittlet und e Waffestillstand isch underschriibe worde. Mit eme Ölembargo gäge d USA händ d Araber probiert, politisch Druck uszüebe, und eso d Ölkrise vo 1973 usglöst.

[[Datei:Camp David, Menachem Begin, Anwar Sadat, 1978.jpg|mini|D Menachem Begin mit em ägyptische Präsident Anwar Sadat im Camp David 1978]]
==== De Fridensprozäss mit Ägypte ====
Am 9. Novämber 1977 hät de ägyptischi Präsident Anwar as-Sadat im ägyptische Parlamänt, wie scho 1971, e Fridensinitiative aakündet. Das isch de Afang vom erfolgryche Fridensprozess im Nöche Oste gsi. 1979 händ Israel und Ägypte en Fridensvertrag unterschribe, wo unter anderem d Rückgab vo de Sinai-Halbinsel bis 1982 greglet hät.

Scho direkt nach em Sächstagechrieg 1967 isch di israelischi Gsetzgäbig au uf de Ostteil vo Jerusalem usgwitet worde. Am 30. Juli 1980 hät d [[Knesset]] s [[Jerusalemgesetz|Jerusalemgsetz]] verabschidet und hät demit Jerusalem zur ewige und unteilbare Hauptstadt vo Israel erchlärt. D Annexion vo Ostjerusalem wie au d Annektierig vo de Golanhöhe im Jaar 1981 händ s israelische Staatsgebiet um 2000 Quadratkilometer erwitert.

==== Die andere arabische Staate und d Palestinänser ====
Im Juni 1981 hät Israel in de [[Erster Golfkrieg|irakisch-iranische Konflikt]] igriffe: Israelischi Flugzüg händ de Atomreaktor Osirak i de Nöchi vo [[Bagdad]] zerstört.

Sit de 1980er Jahr händ d Spannige zwüsche Israelis und Palestinänser immer meh zuegnoo. Im Juni 1982 hät de [[Libanonkrieg 1982|erschti Libanonchrieg]] wäge Aschläg vo de Palestinänsische Befreiigsorganisation (PLO) gäge Israel aagfange. De israelischi Regierigschef [[Menachem Begin]] hät de [[Libanon]] dur di [[Israelische Streitkräfte|israelischi Armee]] la agrife, da d PLO ihri Aktione us [[Beirut]] koordiniert hät. Nach de Bsetzig vo Beirut dur d Israelis hät sich d PLO us em Libanon müesse zruggzieh. De Chrieg hät im Septämber vom gliche Jahr ufghört. Nach Schätzige sind öppe 10.000 Mänsche ums Läbe cho. Israel hät de Südlibanon bis 1985 bsetzt und bis 2000 döt no e Sicherheitszone gha. Syrie hät de Libanon sinersits bis 2005 bsetzt.

Im Jahr 1987 sind gwalttätigi Unrueh zwüsched Palestinänser und Israelis usbroche, die so genannti „Erschti Intifada“. Im so genannte „Chrieg vo de Stäi“, wo bis 1991 duuret hät, hät s immer wider Kämpf zwüsched dr israelische Armee und ufständische Palestinänser geh. Israel hät i dere ganze Zit käi richdigi Antwort gfunde, wie me d Palestinänser, wo de Soldate Stäi aagrüehrt händ, chönnt behandle, ohni sass d Reakzion z hert würdi usfalle.

==== Dr Fridensprozäss z Oslo 1993 ====
Es het immer wider Iniziative gee, dr Fridensprozäss voraazbringe. 1991 isch dr reakzionäär israelisch Ministerpresidänt Itzchak Schamir an d [[Madrider Konferenz]] gange und isch mit de Palestinänser am gliiche Tisch gsässe, was wenigstens für ihn e groosse Schritt gsi isch. 1992 isch dr [[Jitzchak Rabin]] vo dr Arbetspartei Prömieeminister worde, und under im isch im Joor 1993 dr [[Oslo-Friedensprozess|Fridensbrozäss vo Oslo]] in Gang cho, wo so heisst, wil di erschte Verhandlige zwüsche israelische und palästinensische Gsandte do derfür im Gheime z [[Oslo]] stattgfunde händ. S erschte Oslo-Abkomme (Oslo I) isch z [[Washington, D.C.|Washington]] abgschlosse worde, won en Abzuug vo dr israelische Armee us em Westjordanland und em Gasasträife vorgsee hät und e palestinänsischi Sälbstverwaltig i dene Gebiet. Denn hätted no meh Verhandlige sölle choo zum de Status vo de palestinänsische Gebiet festzlegge. Zum Vorwärtschoo het mä problematischi Pünkt wie d Jerusalemfrag oder s Flüchtlingsproblem usklammeret. Nach em [[Gaza-Jericho-Abkommen|Gasa-Jericho-Abkomme]] und [[Interimsabkommen über das Westjordanland und den Gazastreifen|Oslo II]] isch dr |Oslo-Friidensbrozäss aber stecke blibe. In [[Camp David]] het dr israelisch Prömieeminister [[Ehud Barak|Barak]] im Juli 2000 em Schef vo dr PLO, em [[Jassir Arafat]], abote, nüün Zäätel vom Westjordanland de Palästinenser z überlah, dr ganz Gasasträife und dezue Ostjerusalem as Hauptstadt vom ene nöije palestinänsische Staat. Für s Land, wo entäignet worde isch, hätt s sölle Entschädigunge gee. Dr Arafat hät aber mee wölle und hät verlangt, dass alli Flüchtling uf s Land chönned zruggchoo, wo ne vor 1967 ghöört hät. Israel hät das abgleent.&lt;ref&gt;Mosab Hassan Yousef mit Ron Brackin, ''Sohn der Hamas – Mein Leben als Terrorist'', SCM Hässler Verlag, 1. Uflaag 2010, S. 138&lt;/ref&gt;

Am 26. Juli 1994 händ dr [[Hussein I. (Jordanien)|König Hussein vo Jordanie]], dr israelisch Ministerpresidänt [[Jitzchak Rabin]] und dr amerikanisch Bresidänt [[Bill Clinton]] z Washington dr [[Israelisch-jordanischer Friedensvertrag|israelisch-jordanisch Fridensvertrag]] abgschlosse.

=== Gägewart ===
Ab de 2000er Jahr isch d Gwalt i de [[Palästinensische Autonomiegebiete|Gebiet vo dr Autonomiibehörde]] wider gwachse. Wo dr [[Ariel Scharon]] im Septämber 2000 e Bsuech uf em [[Tempelberg|Tämpelbärg]] gmacht het, het dr zwäit palästinensisch Ufstand aagfange, d ''[[al-Aqsa-Intifada]]''. Im Gägesatz zur erste Intifada isch die zwäiti vo Aafang aa e bewaffnete Ufstand gsi mit vile Sälbstmordattentat uf israelischi Ziviliste. As Reakzion hät di israelischi Armee Vergältigsschleeg usgfüert und debii groossi Teil vo dr Infrastruktur in d palestinänsische Gebiet zerstört.

Währed dere Intifada hät s 20.406 Aaschleeg gäge Israelis gee, von dene sin 138 Sälbstmordaaschleeg gsi, 13'730 Überfäll mit Schusswaffe und 460 Aagriff mit Qassam-Rageete. D Zitig ''Jedi’ot Acharonot'' het gschriibe, dass 1036 Israelis umchoo siged, 715 von ene Ziviliste, und 7054 sind verletzt worde. Bi de Palestinänser hät s 3592 (palestinensischi Kwelle sääge 3336) Tooti gee, 985 von ene Ziviliste. Israel hät 959 vo de Palästinänser, wo umchoo sind, as Terroriste bezäichnet, 208 sind ziilt döödet worde; mee as 600 sind Mitgliider vo de [[Palästinensische Autonomiegebiete#Sicherheitschreft|Sicherhäitsdienst vo dr Autonomiibehörde]] gsi.

Nach drü Jahr mit vil Aaschleeg hät d Regierig vom Ariel Scharon i Speraalaage um dr Gasasträife und um s Westjordanland die äinzigi Möglichkäit gsee, d Sälbstmordattentaat z stoppe und hät 2003 aagfange, d Gränze zwüsche Israel und de israelische Sidligszoone uf dr äinte Site und em palestinensisch bewonte Westjordanland und Gasasträife uf dr andere Site mit Heeg und Muure abzsichere. Dr Verlauf vo de Speeraalaage isch a mehrere Stelle umstritte. D Aaschläg sind druf nach israelische Kwelle starch zrugggange. Am 8. Februar 2005 händ dr palestinensisch Presidänt Mahmud Abbas und dr Ariel Scharon in Scharm-el-Scheich e Waffestillstand abgschlosse.

Im August 2005 hät Israel alli 21 jüdische Sidlige im Gasasträife (Gusch Katif) und vier witeri im Westjordanland gruumt und öppe 8000 jüdischi Sidler umgsidlet. Sust sind aber d Sidlige im Westjordanland witer usbaut worde.

Im Januar 2006 hät d Hamas d Wahle i de [[Palästinensische Autonomiegebiete|Palestinensische Autonomiigebiet]] gwunne. Dr israelisch Ministerpresidänt [[Ehud Olmert]] hät i sim Konwergänz-Plan de Palästinänser churz druf en äigene Staat aabote. Si hätted allerdings uf gwüssi Gebiet müesse verzichte. Es isch aber nüt drus worde. Extremistischi Palestinänser händ vom Gasasträife us Israel mit Kassam-Rageete afo beschiesse, und d Ufforderig vom Abbas, dr Waffestillstand iizhalte, hät nüt gnützt. Am 25. Juni 2006 isch die israelischi Armee as Reakzion uf d Entfüehrig vom Soldat [[Gilad Schalit]] i de Gasasträife iimarschiert und hät det s zentrale Chraftwärch und anderi Iirichtige zerstört. Meh als 280 Palästinänser, vili von ene Ziviliste sind debii umchoo.&lt;ref&gt;Deutsche Welle [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2224079,00.html Israel setzt Angriffe auf Gazastreifen fort], 3. November 2006&lt;/ref&gt;

[[Datei:Tyre air strike.jpg|mini|D libanesischi Stadt Tyros nach em israelische Luftagriff 2006]]
Au nach em Abzuug im Jahr 2000 vo dr israelische Armee us em Südlibano, hät d [[Hisbollah]] Israel witer aaggriffe. Ändi Mai 2006 hät die israelischi Luftwaffe zwäi Stützpünkt vo militante Palestinänser im Libanon bombardiert. Am 12. Juli 2006 hät d Hisbolla zwäi israelischi Soldate entfüert. Am Daag druf häi israelischi Kampfflugzüüg dr internazional Flughaafe z [[Beirut]], Infrastruktuuraalaage und Ortschafte, wo as Hisbolla-Hoochburge bezäichnet worde si, bombardiert. D Hisbolla het drfür Israel mit Rageete beschosse. Wo scho 43 israelischi Ziviliste und mee as duusig Libanese umchoo si, hät dr UNO-Wältsicherhäitsroot am 12. August 2006 d Resolution 1701 beschlosse. Dr Waffestillstand isch am Boode witgehend iighalte worde, in dr Luft häi israelischi Fluugzüüg aber witer Erkundigsflüüg undernoo. Noch dr Resoluzioon hätte d Hisbollah und anderi bewaffneti Grubbe vo UNO-Sicherhäitsdrubbe müesse entwaffnet wärde, was aber nie passiert isch.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,432968,00.html |wayback=20081211104612 |text=Keine Entwaffnung der Hisbollah |archiv-bot=2019-10-29 18:20:49 InternetArchiveBot }}, Spiegel Online, 22. August 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wieland Schneider: {{Webarchiv|url=http://www.diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/315686/index.do?_vl_backlink=%2Fhome%2Fpolitik%2Faussenpolitik%2Findex.do |wayback=20081211123912 |text=„Neuer Libanon-Krieg wäre schwierig“ |archiv-bot=2019-10-29 18:20:49 InternetArchiveBot }}, Die Presse, 8. Juli 2007&lt;/ref&gt;

D Hamas hät noch eme palestinänsische Bürgerchrieg d Kontrolle über e Gasasträife übernoo, und sit denn sind die Palestinänsische Autonomiigebiet ''de facto'' in zwäi Gebiet däilt, und Israel hät e Blockade über e Gasasträife verhängt. D Hamas, wo s Existänzrächt vo Israel kategorisch ablehnt, schafft sit denn am Ufbau vom ene fundamental-[[Islamismus|islamistische]] Staat. Wil d Hamas sit 2007 in ere Äinhäitsregierig mit dr Fatah sitzt, hät Israel au d Verhandlige mit de Palestinänser nid witergfüert. Israelischs Gebiet isch immer wider us em Gasasträife mit Rageete beschosse worde. Am 27. Dezämber 2008 hät denn die israelischi Armee im Gasasträife d Operazion «Gossnigs Blei» aagfange, wo am 18. Januar 2009 z Änd gange isch. D Akzione sind vor allem gäge Waffelaager, Schmuggeltunnel und Usbildigslaager grichdet gsi, aber bim Kampf in ere urbane Umgäbig mit ere groosse zivile Bevölkerig sind au hunderti vo Ziviliste under de Opfer gsi.

Es hät aber immer wider Rageeteaagriff vo Gasa us uf Israel gee, und am 14. Novämber 2012 hät die israelischi Armee as Reakzion druf mit dr Operazioon «Wulchesüüle» versuecht, d Hamas und andere extremistischi Gruppene militärisch z schweche.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2012/Operation_Pillar_of_Defense-Statements.htm |title=Operation Pillar of Defense – Selected statements |publisher=Mfa.gov.il |date= |accessdate=2012-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130000756/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2012/Operation_Pillar_of_Defense-Statements.htm |archivedate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;.

Im Juli 2014, nach em Mord an drü jüdische Schüeler und em Rachemord am ene palestinänsische Teenager isch wider e Rageetechrieg zwüsche Gasa und Israel usbroche.

== Bevölkerig ==
2014 zellt Israel 8.180.300 Iwohner, rund 6.135.000 (rund 75,0 %) devo [[Juden|Jude]] und 1.694.000 (20,7 %) [[Araber]]. Anderi Iwohner sind rund 351.000 (4,3 %).&lt;ref name=&quot;cbs 2014&quot;&gt;{{Internetquelle |url=http://www1.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201411111 |titel=Israel's Population on the Eve of Independence Day (Hebrew only) |hrsg=The State of Israel, Central Bureau of Statistics |zugriff=12. Juni 2014 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140605083922/http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201411111 |archiv-datum=2014-06-05}}&lt;/ref&gt;

Uf d Iwohnerzahl bezoge staht Israel 2014 a der 96. Stell vo alle Länder, grad nach [[Österreich|Österrich]] und vor de [[Schweiz|Schwiz]].&lt;ref name=&quot;Länderliste nach Bevölkerig&quot;&gt;[[:en:List of countries by population|''List of countries by population.'']] i de ängl. Wikipedia&lt;/ref&gt;

Öppe 91 % vo de Bevölkerig läbet i urbane Gebiet, 25 % i einere vo de Grossstädt vom Land. D Bevölkerig wachst um 1,8 % pro Jahr, rund 70 % sind im Land gebore, 30 % sind jünger als 14 Jahr alt. D Bevölkerigsdichti betreit rund 380 Persone pro km².&lt;ref name=&quot;SIGFactsheet&quot;&gt;{{Internetquelle |url=http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf |titel=Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen |datum=11. Juli 2012| hrsg=Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund |zugriff=16. Juli 2012 |format=PDF; 66&amp;nbsp;kB}}&lt;/ref&gt;

D Staatsaghörigkeit vo Israel chunt me dur Geburt oder Ibürgerig über. Durs ''Rückkehrgsetz'' chönd grundsätzlich alli Jude, wo vo irgend wo uf der Wält nach Israel wänd iwandere, di israelischi Staatsbürgerschaft anää, und es isch derbi au e doppleti Staatsaghörigkeit möglich.

=== Bevölkerigsgruppe ===
Die israelischi Statistik unterscheidet zwüsche „Jude“ und „Araber“, und drzue chunnt sit 1995 no d Gruppe „Anderi“.

==== Die jüdischi Bevölkerig ====
[[Datei:Arabe population israel 2000 fr.png|miniatur|Arabischi Minderheit z Israel (2000).]]
2014 sind guet 75 % vo de israelische Bevölkerig nach em israelische Inneministerium Jude gsi. Under de jüdische israelische Bevölkerig händ 2001 26 % wenigstens e Eltereteil ghaa, wo in Israel gebore isch, 37 % sind Israelis vo de erste Generation, 34,8 % Iwanderer und deren ihri diräkte Nachkomme us Europa und Nordamerika und 25,3 % Iwanderer und dere ihri Nachkomme us Asie oder Afrika, hauptsächlich us de muslimische Länder.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st02_21x.pdf |titel=Statistik: Einwohner Israels nach Herkunft und Alter 2001 |format=PDF, 113 kB |datum=13. August 2008 |zugriff=2013-07-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120609192508/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st02_21x.pdf |archiv-datum=2012-06-09}}&lt;/ref&gt; Nach de [[Sowjetunion|Uflösig vo de Sowjetunion]] sind über ei Million sowjetischi Jude nach Israel igwanderet (es Sächstel vo de Bevölkerig), devo ellei i de Zit vo 1989 bis 1999 meh als 750.000.

Innerhalb vo de jüdische Bevölkerig wird unterschide zwüsche
* [[Aschkenasim]], Iwanderer us Europa und Amerika und deren ihri Nachkomme
* [[Sephardim]], Iwanderer, wo d Vorfahre von ene vo de [[Iberische Halbinsel|Iberische Halbinsle]] chömed
* [[Misrachim]], Iwanderer us em Vordere Orient und Nordafrika und deren ihri Nachkomme

==== Die arabischi Bevölkerig ====
20,7 % vo de israelische Bevölkerig sind [[Araber]]. Die arabischi Bevölkerig läbt zum Teil i gmischte arabisch-jüdische Städt wie [[Haifa]], [[Jerusalem]], [[Akkon|Akko]] und [[Ramle]]. De grösser Teil läbt i arabische Ort in [[Galiläa]], in de östliche Landesäbeni sowie im nördliche Teil vom Negev. 10 % sind Beduine, vili mit festem Wohnsitz, witeri 10 % sind Druse, wo d Dörfer von ene in Galiläa, uf em Karmel und em Golan liget.&lt;ref name=&quot;SIGFactsheet&quot;/&gt;

==== Anderi ====
Dä Deil vo dr Bevölkerig, wo vom Inneministerium als „Anderi“ bezeichnet wird, zellt 322.000 (4,4 %) Persone und umfasst unter anderem nödjüdischi Iwanderer, d [[Bahai]], wo sich nöd nur als eigeni Religionsgmeinschaft bezeichnet sondern au als eigeni Bevölkerigsgruppe, d [[Alawiten|Alawite]], d [[Ahmadiyya|Ahmadi]], d [[Samaritaner]] und zwei Dörfer mit [[Tscherkessen|Tscherkesse]].

Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewerber us Afrika. In Israel gits no e chlini Minderheit vo europäische Christe; die bestaht vor allem us [[Russland|Russe]], [[Ukraine]]r und [[Polen|Pole]].

==== Israelis i de bsetzte Gebiet ====
D [[Israelis]] i de bsetzte Gebiet läbet vor allem im Westjordanland. I de Golanhöchene, wo 1981 annektiert worde sind, und in gwüssne Kwartier vo Ostjerusalem gits aber au e grossi Zahl vo israelische Sidlige, wo meh Juude läbe as Araber i dr nöche Umgäbig.

Mitti 2012 hät s rund 250 israelischi Sidlige und Usseposte ggä, wo im Ganze über 600.000 Iwohner gha händ. Devo läbet rund 350.000 i de Sidlige im Westjordanland, öppe 300.000 in und um Ostjerusalem und rund 20.000 i de 33 Sidlige uf de Golanhöchene.&lt;ref&gt;{{internetquelle| titel=Population of Jewish settlements in West Bank up 15,000 in a year. Number of settlers has almost doubled in 12 years, increasing obstacles to two-state solution to Israeli-Palestinian conflict| autor=Harriet Sherwood | werk=[[The Guardian]]| datum=26. Juli 2012| zugriff=2013-04-02| url= http://www.guardian.co.uk/world/2012/jul/26/jewish-population-west-bank-up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{internetquelle| url=http://www.fmep.org/reports/report-files/v22n6_Settlements_golan_heights.jpg/image_view_fullscreen| titel=Settlements in the Golan Heights - 2012| hrsg=Foundation for Middle East Peace| zugriff=2013-04-02| archiv-url=https://web.archive.org/web/20110629165347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html| archiv-datum=2011-06-29}}&lt;/ref&gt; Bis August 2005 händ ungfähr 7500 Israelis i de Sidlige vom Gazastreife gläbt.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100px;&quot;
|-- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! Zuenahm vo de jüdische Bevölkerig i de bsetzte Gebiet
! 1948
! 1966
! 1972
! 1983
! 1993
! 2004
! 2006
|-
| Westjordanland
| 480 || 0 || 1.182 || 22.800 || 111.600 || 234.487 || 282.400
|-
| Ostjerusalem&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| 2.300 || 0 || 8.649 || 76.095 || 152.800 || 181.587 || 184.057 &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| Golanhöchene&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| 0 || 0 || 900 || 6.800 || 12.600 || 17.265 || 18.105
|-
| Gasa
| 30 || 0 || 700 &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; || 900 || 4.800 || 7.826 || 0
|-
! Summe
! 2.810
! 0
! 11.231
! 106.595
! 281.800
! 441.165
! 484.562
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;isch de facto Teil vo Israel&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;2005&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;mit de Sinai-Halbinsle&lt;/small&gt;

=== Religione ===
[[Datei:The west wall and the temple mount.jpg|miniatur|D [[Klagemauer|Chlagemuur]] mit em [[Tempelberg|Tämpelberg]] und em [[Felsendom|Felsedom]] in [[Jerusalem]]]]
[[Datei:Nazareth Synagogue Church.jpg|miniatur|[[Nazareth]], Synagogechile]]
[[Datei:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|miniatur|D [[Bahai]]-Gärte in [[Haifa]]]]

Die [[Israelische Unabhängigkeitserklärung|Unabhängigkeitserklärig]] vom Staat vo 1948, wo aber i keim Gsetz verankeret isch, garantiert d Religionsfreiheit. D Religionsgmeinschafte dünd ihri religiöse und heilige Stätte sälber verwalte, gsetzlichi Regelige söllet de freii Zugang garantiere und vor Entweihig schütze. Anerchännti Religionsgmeinschafte sind die jüdischi, die islamischi, die verschidene christliche Chilegmeinden und die vo de Druse und de Bahai. Die staatlich anerkannte Religionsgmeinschafte händ es Recht uf interni Autonomii und uf staatlichi Finanzierig vo ihre Gebätshüüser und vo de Ghälter vo de religiöse Amtsträger.&lt;ref name=&quot;SIGFactsheet&quot; /&gt;

Guet 75 % vo de Bevölkerig vo Israel sind Jude. Demit isch Israel de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude e Bevölkerigsmerheit bilded. Nach ere Umfrag us em Jahr 2009 händ sich 
* 46 % als ''[[Säkulares Judentum|säkular]],''
* 32 % als ''traditionell,''
* 15 % als ''[[Orthodoxes Judentum|orthodox]]'' und
* 7 % als ''[[Ultraorthodoxes Judentum|ultraorthodoxi Jude]] (Charedim)'' iigstuuft.&lt;ref&gt;{{internetquelle |url=http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf |hrsg=Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation|datum=28. Januar 2012 |titel=A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009 |sprache=en |seiten=30 |zugriff=16. Juli 2012 |format=PDF; 529&amp;nbsp;kB}}&lt;/ref&gt;

D Mehrheit vo de israelische Araber sind [[Islam|sunnitischi Muslime]]. Im Jahr 2001 sind es 1.004.600 ksi, rund 17 % vo de Bevölkerig. De Teil vo de [[Christentum|Christe]] a de Bevölkerig hät öppe 2,1 % betreit, devo 113.100 arabischi Christe und 25.400 nöd-arabischi Christe. Die meiste sind Ahänger vo de griechisch-orthodoxe Chile, vo de insgsamt 138.500 Christe sind circa 75.000 Katholike. D Druse händ mit 106.300 1,7 % vo de Bevölkerig usgmacht.

Die wältwit einzigi Gmeind vo [[Samaritaner]] zellt 751 Persone (Ändi 2011). Öppe drü Viertel vo ihne läbet in Israel, de Rest im Westjordanland. In Israel läbet nach eigene Aagabe öppe 25.000 [[Karäer]] und e nöd bekannti Zahl vo messianische [[Juden|Jude]], wo gwüssi Elemänt vo de jüdische Religion überno händ, jedoch de [[Jesus von Nazaret|Jesus vo Nazaret]] als Messias agsänd und em Christetum zuegrächnet werdet.

Schliesslich läbet no es baar hundert [[Bahai]] in Haifa und de Umgäbig, wo sich ihri zentrale Heiligtümer befindet, wo s [[Bahai-Weltzentrum|Bahai-Wältzentrum]] bildet. Sit 2008 zellt s zum [[UNESCO]]-[[Weltkulturerbe|Wältkulturerb]].&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121209/http://www.sz-online.de/nachrichten/artikel.asp?id=1877489 sz-online.de: Unesco erkennt 27 Stätten neu als Welterbe an]&lt;/ref&gt;

=== Zsämmeläbe ===
Au wänn sich im öffentliche und im Gschäftsläbe die einzelne Mänsche mit verschidnigem ethnischem und religiösem Hintergründ vermisched und mit wenig Riibige zsämme schaffed, gits Problem, wenn s ums Zsämmeläbe gaht. D Araber läbed zum gröschte Teil i ihrne eigene Dörfer und Städt und dräffed sich gsellschaftlich wenig mit Jude. Will si aber zu verschidene Grossfamiliene, Religione und Ethnie ghöred, git s immer wider Usenandersetzige, zem Bischbil het dr Bau von erä [[Moschee]] z Nazareth im Johr 2002 bi de arabische Christe döt vil böses Bluet gschafft und isch denn vo dr Regierig ufghalte worde.&lt;ref&gt;[http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-1522469,00.html S Kabinett het beschlosse dr Bau vo dr Moschee in Nazareth azhalte] (Hebräisch)&lt;/ref&gt;

=== Sprache ===
Die mäiste Lüt schwätzed [[Hebräisch|Nöihebräisch]], d Araber reded under sich e sürisch-palestinänsische Dialäkt vom [[Arabische Sprache|Arabische]], wo vor allem im Wortschatz starch vom Hebräische beiiflusst isch. Vo de Sprache, wo d Iiwanderer mit sich brocht händ, wie [[Russische Sprache|Russisch]], [[Deutsche Sprache|Dütsch]], [[Polnische Sprache|Polnisch]], Marokkanisch, [[Jiddisch]], [[Ladino]] und e Huffe anderi, spilt im öffentliche Läbe nume Russisch no e Rolle wäge dr groosse Zaal vo Iiwanderer, wo i de letschte Jahrzähnt vom 20. Jahrhundert us de Sowjetunion uf Israel choo sind, und wil d Russe ihri Muetersprach witer pfläged. Die mäiste jüdische Israelis lehred [[Englisch|Änglisch]] as ersti Främdsprach. Für die israelische Araber isch Hebräisch a de Schuel obligatorisch.

D [[Amtssprache]] sind [[Hebräische Sprache|Hebräisch]] und [[Arabische Sprache|Arabisch]]. Strasseschilder sind im Allgemäine uf Hebräisch und Änglisch, i arabische Sidligsgebiet chunnt no Arabisch dezue.&lt;ref&gt;Bernard Spolsky, Elana Shohamy: ''The Languages of Israel. Policy, Ideology and Practice''. Multilingual Matters 1999, S.&amp;nbsp;118f.&lt;/ref&gt;

=== D Läbeserwartig und d Zahl vo de Chind pro Familie ===
D [[Lebenserwartung|Läbeserwartig]] z Israel ghöört zu de höchste uf de ganze Wält und isch im Jahr 2011 uf 81,07 Jahr gstande, 83,36 Jahr für Fraue und 78,88 Jahr für Manne. Israel hät e Fertilitätsrate vo 2,67 und das isch die höchsti under de Industriistaate.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html ''The World Factbook'': Israel]. CIA, abgrüeft am 5. Juli 2012 (änglisch).&lt;/ref&gt; Groossi Familie händ vor allem die Ultrareligiööse und d Beduine. Die muslimische Araber händ fast zwäimol so vil Chind wie dr israelisch Durchschnitt, währed die christliche Araber e chli weniger Chind als dr Durchschnitt händ.

=== Bevölkerigswachstum ===
[[Datei:Population of Israel since 1949.svg|miniatur|Bevölkerigsentwicklig vo Israel sit 1949]]
Nach de Gründig vom Staat Israel im Jahr 1948 händ uf em israelische Gebiet öppe 806.000 Mänsche gläbt. I de folgende Jahr isch d Bevölkerigszahl starch gstige. De Zuewachs isch de Immigration vo de Jude us [[Europa]] und us einige arabische Staate z verdanke gsi.

D Gsamtbevölkerig vo Israel isch im Lauf vo de Gschicht vom Staat nie gsunke. Trotz em Nahostkonflikt und de arabisch-israelische Chrieg wachst d Bevölkerig witerhin. Nur wägen em Jom-Kippur-Chrieg sind über 130'000 Israelis us Israel emigriert. De Bevölkerigsverlust hät chönne dur die höchi Geburterate vo jüdische Familie wieder ufgfange werde. Nach em Ändi vo de Sowjetunion sind über 700.000 sowjetischi Jude nach Israel igwanderet, was en Bevölkerigszuewachs vo über 20 % bedütet hät. Ab 1996 hät s Wachstum vo de Bevölkerig sich afa z verlangsame, wo d Regierig e strafferi Stüür- und Gältpolitik verfolgt hät. Sit de 2000er Jahr nimmt d Bevölkerig wieder starch zue.

S aktuelle Bevölkerigswachstum ligt bi öppe 1.8&amp;nbsp;Prozent pro Jahr und überstigt demit s Bevölkerigswachstum vo [[Indien|Indie]] und vo [[Volksrepublik China|China]]. Lut de israelische Prognose wird d Bevölkerig aber no stercher zueneh und Israel chönnti 2016 bereits nün Millione Iwohner ha.

&lt;div style=&quot;float:left; margin-right:1em;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Iwohnerzahl vo Israel vo 1948 bis 2014&lt;ref&gt; {{Webarchiv|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/Population_of_Israel.html |wayback=20170112092421 |text=Tabelle mit der Bevölkerung Israels bis 2014 |archiv-bot=2018-07-01 23:25:04 InternetArchiveBot}} auf ww.jewishvirtuallibrary.org&lt;/ref&gt;
! Jahr !! Einwohner
|-
| 1948 || align=&quot;right&quot; | 806.000
|-
| 1950 || align=&quot;right&quot; | 1.370.000
|-
| 1955 || align=&quot;right&quot; | 1.789.000
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 2.150.000
|-
| 1965 || align=&quot;right&quot; | 2.598.000
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 3.022.000
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 3.493.000
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 3.922.000
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 4.266.000
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 4.822.000
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 6.289.000
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 6.289.000
|-
| 2005 || align=&quot;right&quot; | 7.116.000
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 7.695.000
|-
| 2014 || align=&quot;right&quot; | 8.180.000
|}
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;float:left;&quot;&gt;
[[Datei:Israel population density.png|mini|Bevölkerigsdichti vo Israel 2008]]

=== Bevölkerigsdichti ===
Israel wiist e [[Bevölkerungsdichte|Bevölkerigsdichti]] vo öppe 381 Iwohner pro Quadratkilometer uf. D Bevölkerigsdichti isch aber unglich verteilt. Gebiet, wo me nid gue drin cha läbe, wie d [[Negev]]-Wüsti händ e gringi Bevölkerigsdichti; d Golanhöchene sind ebefalls eher schwach besidlet. Im Arava, dem Teil vom Land, wo am wenigschte Lüüt woonet, läbet uf eim Quadratkilometer durchschnittlich nur 20 bis 30 Mänsche.

De bi witem gröschti Teil vo de Bevölkerig läbt i de Grossstädt [[Tel Aviv-Jaffa]], [[Haifa]] und [[Rischon LeZion]] a de Küstenregione iam Mittelmeer. Mit über 3000 Mänsche pro Quadratkilometer sind das die Ort, wo am meischte Iwohner händ. Witeri dicht besidleti Ort sind [[Jerusalem]] und s Umland vo dere Stadt. Israel isch vo allne Staate vo dr Wält uf em 33. Rang, was d Bevölkerigsdichti agoot, aber uf em erschte vo de Staate im Nöche Oste.

=== Urbanisierig ===
Bi de Gründig 1948 händ nur öppe 30 Prozänt vo de Iwohner in Städt gläbt, wobi de Unterschied zwüsche de Araber und Jude gross gsi isch; öppe 75 Prozänt vo de israelische Jude händ damals in Städt gwohnt. Im Jahr 2013 hat de Urbansierigsgrad nach Angabe vo de israelische Regierig über 78&amp;nbsp;Prozänt erreicht. Demit isch d Urbansierig witus stercher als im Verglich zu andere Industriestaate gsi. Das chunt vor allem do dervo, dass d Städte bis i d 1950er Jahr fast dr einzigi Wohnruum z Israel botte händ. Zuedem häts bis zum Sächstagechrieg vom Johr 1967 immer wieder arabischi Terroraschläg uf jüdischi Sidlige im Gränzland gee, wo derbi vil Mänsche gstorbe sind, und vili Familie sind vom Land wäg gflüchtet. Erscht wo me agfange hät, au die Landesteil, wo schwiriger zum Bewohne sind, z erschlüsse, duet sit der Mitti vo de 1980er Jahr de Urbansierigsgrad vo Israel wieder sinke.

=== Emigration ===
Sit einige Jahre gits keini genauerere Date, wo sich mit de israelische Uswanderig befasset. I de letschte Jahrzähnt hät d Emigration us Israel dütlich zuegno. Bis 1990 sind öppe acht Prozänt vo de jüdische Bevölkerig vo Israel usgwanderet. Vo 1990 bis 2005 sind 230.000 [[Israelis]] usgwanderet. Die meiste sind vorane nach Israel igwanderet. Bis 2005 sind wieder 15 Prozänt igwandert. 2007 sind 21.500 Israelis usgwanderet, dies isch die letschti grossi Uswanderigswälle us Israel gsi. Sit 2008 gaht de Emigrationsgrad zrugg, und 73&amp;nbsp;Prozänt vo de usgwanderte Jude und 4&amp;nbsp;Prozent vo de Araber sind bis 2013 wieder nach Israel zruggkehrt. Lut em israelische ''Central Bureau of Statistics'' läbet hüt wältwit 650.000 emigrierti Israelis im Usland.

== S politische Syschtem ==
Israel isch ä parlamentarischi Republik mit indiräkter Demokratii. Alli erwachsene israelische Schtaatsbürger händ s aktive und s passive Wahlrächt, wenn si sich i de Wählerlischte händ la iischriibe.

=== D Knesset ===
S israelische Parlament, d [[Knesset]], hät 120 Mitgliider. Wahle finded alli vier Jahr statt, usser wenn s Parlament es Gsetz zur Uflösig vom Parlamänt und früeji Neuwahle verabschidet. Gwählt wärded Lischte, wo vo de Parteie ufgschtellt wärded. Dr Wähler het bim Abschtimme käi Iifluss uf ihri Zsämmesetzig. Für zum die Abgeordnete z schütze vor mögliche Verschtöss gägen ihri Unabhängigkeit dur d Regierig, cha nur d Knesset sälber d Immunitet vom ä Knessetmitglied ufhebe.

=== Dr Staatsbresidänt ===
Dr Staatsbresidänt wird vo dr Knesset in gheimer Abschtimmig gwählt. Si wichtigschti politische Rolle isch sini Wahl vom Premierminischter, wo im allgemeine ä gwählte Knessetabgeordnete isch. Dr Staatsbresidänt hät au s Rächt, Begnadigunge z erteile. Suscht isch si Rolle meischtens nur repräsentativ.

=== D Regierig ===
Dr Premierminischter wird vom Staatsbresidänt ernännt und muess si Regierig vo dr Knesset la guetheisse. Die wichtigschte Minischterie sind s Minischterium vom Premierminischter, s Usseminischterium, s Verdeidigungsminischterium, s Inneminischterium, s Erziehigsminischterium, s Juschtizminischterium und s Finanzminischterium.

=== D Juschtiz ===
Es git drü Instanze: s Fridensgricht ''(Beit Mischpat haSchalom),'' s Bezirksgricht ''(Beit Mischpat mehozi)'' und s Oberschte Gricht ''(Beit haMischpat haelion),'' wo au as en Art Verfassigsgricht ''(Beit Din gavoah leZedeq'', abkürzt ''Bagaz)'' fungiert. Wil Israel käi gschriibeni Verfassig hät, hät s Oberschte Gricht i de letschte Jahrzähnt e schtarche Aktivismus afe zeige, und i Frage, wo d Gsetz käi Antwort gä händ, neui Richtlinie gsetzt, anschtatt d Lösig vo de Problem im politische Prozäss z überlah.

Usserdäm git s d Arbedsgricht, d Verchehrsgricht und die religiöse Gricht, wo über Scheidig und anderi Aaglegeheite entscheide, wo de Staat de religiöse Instanze überlah hät.

D Armee hät ihri eigene Gricht, wo nit vo de zivile Gricht abhanged, usser em Oberschte Gricht, wo i jedem Fall die höchschti Instanz isch.

=== Innepolitik ===
Die israelisch Innepolitik isch schtark vom [[Nahostkonflikt|israelisch-arabische Konflikt]] beiiflusst. Uf dr einte Site händ d Jude Angscht vor Terroraschleg, Rageetenagriff und offnigem Chrieg und siget drum liecht parat, drängendi soziali Probleem uf die langi Bank z schiebe, währed die israelischen Araber Gliichberächtigung verlanged, aber schynts vilfach nid derzue bereit siget, Militär- oder Zivildienscht z leischte.&lt;ref&gt;[http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/651/487.html Dr Sheich Salach, än Afüehrer vo dr islamische Bewegig in Israel: &quot;Dr Zivildienscht wurd uns zerschtöre&quot;] (Hebräisch)&lt;/ref&gt;

=== Parteie ===
Die israelische Parteie chönd i sächs Gruppe iiteilt wärde, wobii rächts und linggs mängisch weniger soziali, als uussepolitischi Definitione sind:
# Die traditionelle Linggsparteie Arbetspartei und Meretz und die Nöiji Kommunistischi Liste, wo hützudags vor allem arabisch-nationalistischi Inträsse vertritt.
# Die traditionelle rächte Parteie (Likud)
# Die religiöse Parteie, wo im allgemeine sich für sektorielli Interässe iisetzed, usser dr national-religiöse Partei, wo i de letschte Jahrzähnt zun ere rächtsradikale Partei worden isch.
# Die arabische Parteie, wo wägen ihrer Uussepolitik no nie a dr Regierig teilgnoh händ, und wäge däm wenig Iifluss händ und d Interesse vo ihrne arabische Wähler nit so guet verträtte chönd.
# Die rächtsradikale Parteie, wo dr Iifluss vo de religiöse Gruppierige im Allgemeine sehr schtarch isch, au wenn si sich nit konfessionell gänd, usser i de Partei «Öisi Heimet Israel», wo vor allem vo russische Iiwanderer gwählt wird.
# D Parteie, wo in de politische Mitti sind, verschwinded im allgemeine nach ei, zwei Wahle und wärded vo andere ersetzt.

D Parteie wärde vom Staat finanziell underschtützt, je nach dr Zahl vo irne Abgordnete i de Knesset. Si setzed d Lischte vo irne Kandidate zsämme nach verschidnige Syschtem: diräkti Abschtimmige vo de iigschriibnige Parteimitgliider, Wahle a Parteikongräss, Usläse vo de Kandidate dur d Parteifüehrig usw.

== Wirtschaft ==
Israel hät e [[Technologie|technologisch]] hoch entwickleti Märtwirtschaft mit hochem Staatsaatäil. E wichtige Arbetgeber isch wege dem au dr [[Öffentlicher Dienst|öffetlich Dienst]], wo 33 % vo dr israelische Arbetnähmer din schaffe. I dr Industri schaffe 17 %, in Turismus, Handel und Finanze 20 % un 28 % in andere Beriich (Dienstläistige usw.).

Dr [[Haushaltsplan|Staatshuushalt]] hät 2016 Uusgabe von umgrächnet 88,7 Mrd. [[US-Dollar]] umfasst un Iiname vo umgrächnet 80,7 Mrd. US-Dollar. Dodrus ergit sich e Huushaltsdefizit in Höchi vo 2,4 % vom [[Bruttoinlandsprodukt]] (BIP).&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html The World Factbook]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;D Staatsverschuldig isch 2016 bi 121,1 Mrd. US-Dollar oder 62 % vom BIP gläge.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/index.aspx|titel=World Economic Outlook Database April 2017|sprache=en-US|zugriff=2017-07-01}}&lt;/ref&gt; I dr letschte Joor hät Israel bi dr Sanierig vo siim Staatshuushalt Erfolg vorzwiise. 

Rund d Helfti vo dr staatliche Uuslandsschulde hät Israel bi dr USA, sinere Hauptquälle für politischi, wirtschaftlichi und militärischi Unterstützig. E verhältnismässig grosse Aatäil vo dr israelische Uuslandsschulde wird in Form vo State of Israel Bonds vo Privatinvestore ghalte. D Kombination vo amerikanische Kreditgarantie un direkte Aaläihe bi Privatinvestore macht s Israel möglich, zue günstige Zinssätz z leene, mänkmol unterhalb vo dr märtüebliche Zinssätz. Die Politik wird au vo [[Deutschland|Dütschland]] unterstützt, go s strategische Ziil vo dr Existenzsicherig vom jüdische Staat z erräiche.

2015 isch s Wirtschaftswachstum bi gschätzte 2,4 % gläge und domit unter em Vorjahreswachstum vo 2,8 %. S Bruttoinlandsprodukt vo Israel isch im Joor 2014 bi insgsamt 305 Milliarde US-Dollar gläge, s Bruttoinlandsprodukt pro Chopf bi 37.731 US-Dollar. D Arbetslosigkäit isch 2015 bi ca. 5,4 % gläge.&lt;ref&gt;[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Israel/Wirtschaft_node.html Auswärtiges Amt – Israel – Wirtschaft und Umwelt], abgerufen am 12. Juni 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Israel_node.html Auswärtiges Amt- Israel – Übersicht], abgrüeft am 12. Juni 2016.&lt;/ref&gt;

Israel isch bi [[Fossile Energie|fossile Energiträger]] (Öl, Ärdgas, Choole), bi [[Getreide|Frucht]], [[Rind|Rindfläisch]], [[Rohstoff|Roostoff]] un [[Militär|militärischer Uusrüstig]] vo Import abhängig. Im Land hät s gringi Mängene vo [[Erdöl|Öl]], [[Phosphate|Phosphat]], [[Kaliumcarbonat|Pottäsche]] und [[Kaolin]].&lt;ref&gt;[http://www.schatzwert.de/rohstoffe/bodenschaetze/bodenschaetze-israel.html ''Rohstoffe Israels''] uf schatzwert.de&lt;/ref&gt; Öb Israel Edelmetall und Edelsteine als witeri Bodeschätz hät, wäiss me nöd. Me vermuetet aber grossi Goldvorchoo. Bi [[Erdgas|Ärdgas]] dütet sich e Wandel bi dr Importabhängigkait aa, sit vor dr Mittelmeer-Küste vier Lagerstätte entdeckt worde sin.&lt;ref&gt;Hans-Christian Rößler: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/israel-will-erdgas-an-nachbarlaender-liefern-12941690.html ''Plötzlich ein Gasexporteur.''] faz.net, 20. Mai 2014, abgerufen am 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt; Vom Gasfeld „Tamar“, wo rund 90 Kilometer vor [[Haifa]] lit, förderet Israel sit 2014 Ärdgas, wo i d südisraelisch Stadt [[Aschdod]] gläitet wird.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/!113780/ ''Israel ist jetzt Erdgasnation''] uf www.taz.de 2014.&lt;/ref&gt; Mittelfristig will me in Zämmenarbet mit Zypern Ärdgas als Flüssiggas au uf Europa exportiere.&lt;ref&gt;Susanne Götze: [http://www.zeit.de/wirtschaft/2015-03/israel-gasvorkommen-mittelmeer-interview-ron-adam ''„Wir sind kein Emirat“''], Interview mit Ron Adam, zeit.de, 1. April 20125, abgruefen am 2. April 2015.&lt;/ref&gt;

Trotz dr begränzte natürliche Ressurse hät Israel sii [[landwirtschaft]]liche und industrielle Sektor i dr letschte zwänzg Joor intensiv entwicklet. Mit Lääbesmittel versorgt sich Israel, abgsää vo Frucht und Rindfläisch, fascht ganz sälber. Israel hät wichtigi Kapazitäte bi Ärdölraffinerie, Diamantschlifereie und i dr Fabrikation vo Halbläiter. Wichtigi Exportartikel sin gschliffeni Diamante, Spitzentechnologie, militärischi Uusrüstig, Software, Arznäimittel, Fiinchemikalien und landwirtschaftlichi Produkt (Frücht, Gmües un Blueme, mittlerwiili au Kaviar).&lt;ref&gt;Juliane von Mittelstaedt: ''Reiliger Rogen.'' In: ''Der Spiegel.'' 13. August 2012, S. 80.&lt;/ref&gt; Israel investiert mee Gäld pro Chopf vo dr Bevölkerig in Forschig und Entwicklig als alli andre Länder uf dr Wält.&lt;ref&gt;Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel. Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Aus dem Amerikanischen von Stephan Gebauer. Hanser, München 2012, ISBN 978-3-446-42921-5.&lt;/ref&gt; I dr Region um Tel Aviv hät sich e ''Silicon Wadi'' entwicklet, wo elläi i dr erste nüün Monet vom Joor 2011 422 Unternämesgründige entstande sin.&lt;ref&gt;[http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/rob-magazine/the-worlds-most-creative-cities/article2286363/#slide_2286363_2 Bericht auf ''theglobeandmail.com'' vom 29. Dezember 2011], abgruefen am 30. Januar 2012.&lt;/ref&gt; Di innovativ israelisch Startup-Szene im Beriich vo dr Sitzetechnologi giltet wältwit as vorbildlich.&lt;ref&gt;[http://www.wiwo.de/erfolg/gruender/start-ups-entwicklungshilfe-aus-dem-nahen-osten/6472228.html Start-up-Szene: Innovativ und risikobereit – Abgucken in Israel], Wirtschaftswoche, 3. April 2012.&lt;/ref&gt;

E gross Problem isch d Wasserversorgig. Mit zuesätzlich entwicklete nöiartige Methode zur ökonomische Landbewässerig wird brobiert, d Wasserknapphäit z bewältige. Es git am Mittelmeer föif Entsalzigsalage für Meerwasser, wo öpe d Helfti vom Wasser lifere, wo im Land bruucht wird.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.geo.de/natur/oekologie/545-rtkl-meerwasserentsalzung-wie-israel-erfolgreich-gegen-die-duerre-kaempft |wayback=20180725015054 |text=''Wie Israel erfolgreich gegen die Dürre kämpft'' |archiv-bot=2019-09-14 08:42:59 InternetArchiveBot }} uf geo.de&lt;/ref&gt; D Wasserversorgig isch au e Politikum, wo i dr Vergangehäit zue Spannige mit em Nochberland Syrie gfüert hät. Au im Konflikt mit dr Pälestinenser goot s unter anderem um s Wasser.

== Kultur ==
D Kultur z Israel isch zum äinten äng mit dere vo den arabische Länder verbunde und zum andere starch mit dere vo Europa und Amerika verhänkt. Alles i allem zäichnet si sich daademit uus, dass si d Kultur vo Ywanderer us über hundert Natione integriert hät.

Birüemt isch di israelisch [[Musik|Musig]]. D Volchsmusig und de Volchstanz sind wyt ume gschetzt. Au di klassisch Musig wird pflägt; s «Philharmonisch Orcheschter vo Israel» tritt überall im Land sälber und im Ussland uuf.

S [[Theater]]&lt;nowiki /&gt;wäse hät en guete Rueff. Äini vo de groosse Bünene isch d «Habima», wo 1916 z Moskau gründet woorden isch und syt 1931 z Tel Aviv dihäimen isch.

[[Museum|Musee]] häts gwichtigi: Groossi Kunschtmusee findt me z Haifa, z Tel Aviv und z Jerusalem. Nöd verpasse tärf mer au s «Israel-Museum» und s [[Holocaust]]-Museum «Yad Vashem», bäidi z Jerusalem, und s [[Diaspora]]-Museum z Tel Aviv. Denäbed häts vili chlyni Musee i de vile Kibbuzim.

Au s [[Bibliothek]]s&lt;nowiki /&gt;wäse hät e langi Tradition – käis Wunder bi dene vile Schriftsteller vo internationalem Format. [[Prosa]] schrybed öppe der Amos Oz, de David Grossman und d Zeruya Shalev, [[Lyrik]] de Jehuda Amichai, de Nathan Alterman und d Rachel; bikannt isch au de Satiriker [[Ephraim Kishon]].

D [[Film]]&lt;nowiki /&gt;induschtry isch syt öppe 2000 wältwyt anerchännt. Bsunders engagiert isch si i Theme wie [[Sexualität]] und [[Homosexualität]] z Israel. Bikannte Regissör sind byspilswys der Assi Dayan, der Eytan Fox, der Amos Gitai und der Eran Riklis.

== Literatur ==
'''Gschicht'''
* Reiner Bernstein: ''Geschichte des Staates Israel. 2. Von der Gründung 1948 bis heute: Religion und Moderne.'' Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 1998, ISBN 3-87920-419-5.
* Michael Brenner: ''Geschichte des Zionismus''. Beck, München 2002, ISBN 3-406-47984-7.
* Manfred Clauss: ''Geschichte des alten Israel'' (= Oldenbourg Grundriss der Geschichte. Band 37). Oldenbourg Verlag, München 2009, ISBN 978-3-486-55927-9.
* Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' 6. Auflage. Quelle &amp; Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0.
* Johannes Glasneck, Angelika Timm: ''Israel. Die Geschichte des Staates seit seiner Gründung.'' Bouvier, Bonn 1992, ISBN 3-416-02753-1.
* Benny Morris: ''The birth of the Palestinian refugee Problem 1947–1949''. Cambridge University Press, New York 1988, ISBN 0-521-33889-1.
* Shlomo Sand: ''Die Erfindung des jüdischen Volkes. Israels Gründungsmythos auf dem Prüfstand.'' Deutsche Übersetzung von Alice Meroz. Propyläen Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-549-07376-6. (Hebräischi Originaluusgab: Resling Publishing, Tel Aviv 2008)
* Gershon Shafir: ''Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict, 1882–1914.'' University of California Press, 1996, ISBN 0-520-20401-8.
* Michael Wolffsohn: ''Israel. Geschichte, Politik, Gesellschaft, Wirtschaft.'' VS-Verlag, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-531-15654-5.
* Conor Cruise O’Brien: ''Belagerungszustand. Die Geschichte des Staates Israel und des Zionismus.'' Hannibal, Wien 1988, ISBN 3-85445-033-8. (Originaltitel: ''The Siege: The Saga of Israel and Zionism.'' Touchstone Book, New York 1987, ISBN 0-671-63310-4).
* Albrecht Gundermann: ''Die Rolle des Obersten Gerichtshofs bei der Entwicklung der israelischen Verfassung.'' Nomos Verlag, Baden-Baden 2002, ISBN 3-7890-7801-8.

'''Gsellschaft und Wirtschaft'''
* Shmuel N. Eisenstadt: ''Die Transformation der israelischen Gesellschaft.'' Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-518-57858-8.
* Nurith Gertz: ''Myths in Israeli culture: captives of a dream.'' Vallentine Mitchell, London u.&amp;nbsp;a. 2000, ISBN 0-85303-386-2.
* Uta Klein: ''Militär und Geschlecht in Israel.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-593-36724-6. [https://web.archive.org/web/20130516211704/http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2003-3-100 (Rezension)]
* Gershon Shafir, Yoav Peled: ''Being Israeli. The Dynamics of Multiple Citizenship.'' Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-79672-5.
* Roland Kaufhold, Till Lieberz-Groß (Hrsg.): ''Deutsch-israelische Begegnungen.'' In: ''psychosozial.'' Nr. 53 (1/2003).
* ''[http://www.bpb.de/ Israel]'' (= Informationen zur politischen Bildung. Band 278). Franzis’ Print &amp; Media, München/ Bonn 2003, {{ISSN|0046-9408}}. (mit Karten)
* Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel: Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Hanser, München 2012, ISBN 978-3-446-42921-5.
* Anat Feinberg, Miriam Magall: ''Kultur in Israel. Eine Einführung.'' Bleicher Verlag, Gerlingen 1993, ISBN 3-88350-031-3.
* Tuvia Tenenbom: ''Allein unter Juden: Eine Entdeckungsreise durch Israel.'' Suhrkamp Verlag, 2014, ISBN 978-3-518-46530-1.

'''Politik'''
* Ber Borochov: ''Zur Frage Zions und des Gebietes.'' 1905; Tel Aviv 1955 (hebräisch).
* Heinz Wagner: ''Der Arabisch-Israelische Konflikt im Völkerrecht.'' Duncker &amp; Humblot, Berlin 1971, ISBN 3-428-02499-0.
* Amos Oz: ''Im Lande Israel. Herbst 1982'' (=&amp;nbsp;st 1066). Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984, ISBN 3-518-37566-0.
* Michael Wolffsohn: ''Wem gehört das Heilige Land? Die Wurzeln des Streits zwischen Juden und Arabern.'' Piper, München/ Zürich 1997, ISBN 3-492-23495-X.
* Moshe Zuckermann: ''Zweierlei Israel. Auskünfte eines marxistischen Juden an Thomas Ebermann, Hermann L. Gremliza und Volker Weiß.'' KVV Konkret, Hamburg 2003, ISBN 3-930786-39-7.
* Hans Rauscher: ''Israel, Europa und der neue Antisemitismus.'' Molden, Wien 2004, ISBN 3-85485-122-7.
* Michel Warschawski: ''Mit Höllentempo. Die Krise der israelischen Gesellschaft.'' (Originaltitel: ''Á tombeau ouvert'', übersetzt vo de Barbara Herber-Schärer).  Edition Nautilus, Hamburg 2004, ISBN 3-89401-448-2.
* Reiner Bernstein: ''Von Gaza nach Genf. Die Genfer Friedensinitiative von Israelis und Palästinensern.'' Wochenschau-Verlag, Schwalbach am Taunus 2005, ISBN 3-89974-236-2.
* Igal Avidan: ''Israel – Ein Staat sucht sich selbst.'' Diederichs, München 2008, ISBN 978-3-7205-3046-0.
* Alan M. Dershowitz: ''Plädoyer für Israel. Warum die Anklagen gegen Israel aus Vorurteilen bestehen.'' Europa-Verlag, Hamburg/ Leipzig/ Wien 2005, ISBN 3-203-76026-6.
* Steffen Hagemann: ''Israel. Wissen, was stimmt'' (= ''Herder-Spektrum''. Band 6159). Herder, Freiburg im Breisgau u.&amp;nbsp;a. 2010, ISBN 978-3-451-06159-2.
* Anton Pelinka: ''Israel. Ausnahme- oder Normalstaat.'' Braumüller, Wien 2015, ISBN 978-3-99100-163-8.
* Stephan Grigat: ''Die Einsamkeit Israels: Zionismus, die israelische Linke und die iranische Bedrohung.'' KVV, konkret texte, 2014, ISBN 978-3-930786-73-2.
* Tilman Tarach: ''Der ewige Sündenbock: Heiliger Krieg, die „Protokolle der Weisen von Zion“ und die Verlogenheit der sogenannten Linken im Nahostkonflikt.'' Edition Telok, 2009, ISBN 978-3-00-026583-9.
* Georg M. Hafner, Esther Schapira: ''Israel ist an allem schuld: Warum der Judenstaat so gehasst wird.'' Eichborn Verlag, 2015, ISBN 978-3-8479-0589-9.

== Weblink ==
{{Commonscat|Israel}}
* [http://www.israel.de/ Offizielli Netzpräsenz vo de Botschaft vom Staat Israel z Berlin]
* [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/01-Laender/Israel.html Länder- und Reiseinformationen] vom [[Auswärtiges Amt|Uswärtige Amt]] vo de Bundesrepublik Deutschland
* [https://web.archive.org/web/20080519191730/http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_israel.html Churzübrsicht zu de israelische Wirtschaft]
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Landcharte und Stadtplän vo Israel]
* [http://www.einzigartiges-israel.de/ Einzigartigs Israel: Gschichtlichi und religiöse Hintergründ über Israel und de Nahostkonflikt]
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israelische Wätterdienst]
* [http://www.bornpower.de/israel/ Magisterarbeit zur israelischen Sidligspolitik vo 1967 bis 1997]

'''Dossiers'''
* [https://web.archive.org/web/20060415043337/http://www.nzz.ch/dossiers/nahost/gaza/2005/08/11/al/articleD0MCR.html De Identitätskonflikt vo Israel im Striit um d Priisgab vo Sidlige]

== Quälle ==
&lt;references /&gt;

{{Navigationsleiste Staaten in Asien}}

{{Läsiger Artikel}}
{{normdaten}}
[[Kategorie:Land]]
[[Kategorie:Israel|!]]
[[Kategorie:Staat im Noche Oschte]]
[[Kategorie:Staat am Mittelmeer]]
[[Kategorie:Staat in Asie]]
[[Kategorie:Mitgliid i der UNO]]
[[Kategorie:Judetum]]
[[Kategorie:Zionismus]]</text>
      <sha1>a1hqomp4sg2anpkwfrku83vd2htnwcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089910</id>
      <parentid>1089908</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T11:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>Di letscht Teggständerig vu [[Spezial:Byytreeg/Freethejews|Freethejews]] isch furtghejt wore un d Version [[Spezial:PermaLink/1089743|1089743]] vu JayCubby widerhärgstellt</comment>
      <origin>1089910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83327" sha1="1y5iw05y5awfpcvksjh5ocm3pp2og8s" xml:space="preserve">{{Infobox Staat
|NAME              = &lt;span style=&quot;font-size:1.4em;&quot;&gt;'''מדינת ישראל''' '''Medinat Jisra'el'''&lt;/span&gt; (hebr.)&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:1.4em;&quot;&gt;'''دولة إسرائيل''' '''Daulat Isrāʾīl'''&lt;/span&gt; (arab.)

'''Staat Israel'''
|BILD-FLAGGE       = Flag of Israel.svg
|BILD-FLAGGE-RAHMEN = ja
|BILD-WAPPEN       = Emblem of Israel.svg
|BILD-WAPPEN-BREITE = 100px
|WAPPEN-OPT        = Emblem
|TEXT-FLAGGE = Fahne vo Israel
|TEXT-WAPPEN = Wappe vo Israel
|WAHLSPRUCH        = 
|AMTSSPRACHE       = [[Neuhebräisch]] (Ivrit), [[Arabisch]]&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|HAUPTSTADT        = [[Jerusalem]]
|STAATSFORM        = [[Parlamentarische Republik|Parlamentarischi Republik]]
|REGIERUNGSSYSTEM  = [[Parlamentarisches Regierungssystem|Parlamentarischi]] [[Repräsentative Demokratie|Demokratie]]
|STAATSOBERHAUPT = {{#property:P35}}
|REGIERUNGSCHEF = {{#property:P6}} 
|FLÄCHE            = Kernland 22.380&amp;nbsp;km²&lt;br /&gt;bsetzti Gebiet 6.831
|EINWOHNER         = 9.136.000 &lt;small&gt;inkl. Ost-Jerusalem und dr Golan-Distrikt; Fortschriibig Dezämber 2019&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Israelischs Zentralbüro für Statistik: [https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/413/11_19_413b.pdf בפתחה של שנת 2020 - יותר מ-1.9 מיליון תושבים במדינת ישראל] (PDF; 326&amp;nbsp;kB), veröffentligt am 31. Dezämber 2019, abgrüeft am 8. Januar 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs.gov.il&quot;&gt;Israelischs Zentralbüro für Statistik (CBS): [https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/doclib/2019/134/11_19_134b.pdf ''הודעה לתקשורת''] (PDF, Pressemitteilung), veröffentlight am 6. Mai 2019, abgrüeft am 6. Mai 2019.&lt;/ref&gt;; 391.000 israelischi Siidler lääbe in Judäa und Samaria ([[Westjordanland]]) &lt;small&gt;(Schetzig 2016)&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/we.html The World Factbook: West Bank]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;([[:de:Liste von Staaten und Territorien nach Einwohnerzahl|96.]]/[[:de:Liste von Staaten und Territorien nach Einwohnerzahl|94.]])&lt;/small&gt;
|BEV-DICHTE        = 410
|BIP               = 2023&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |titel=Report for Selected Countries and Subjects |sprache=en |abruf=2023-05-20}}&lt;/ref&gt;
* $ 539 Milliarde &lt;small&gt;(29.)&lt;/small&gt;
* $ 533 Milliarde &lt;small&gt;(48.)&lt;/small&gt;
* $ 55.535 &lt;small&gt;(13.)&lt;/small&gt;
* $ 55.000 &lt;small&gt;(29.)&lt;/small&gt;
|BIP-ERWEITERT     =* Total (nominal)
* Total ([[Kaufkraftparität|KKP]])
* BIP/Einw. (nominal)
* BIP/Einw. (KKP)
|HDI               =  0,919 &lt;small&gt; (22.) (2021) &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Hrsg=[[Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen]] |Titel=Table: Human Development Index and its components |Sammelwerk=Human Development Report 2021/2022 |Verlag=United Nations Development Programme |Ort=New York |Datum=2022 |ISBN=978-92-1-001640-7 |Seiten=272 |Sprache=en |Online=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf#page=284 |Format=PDF |KBytes=}}&lt;/ref&gt;
|WÄHRUNG            = 1 [[Neuer Israelischer Schekel|Noie Israelische Schekel]] (₪/NIS) = 100 Agorot
|UNABHÄNGIGKEIT    = [[14. Mai]] [[1948]] – 5. [[Ijjar]] [[Jüdischer Kalender|5708]]
|NATIONALHYMNE     = ''[[HaTikwa]]'' &lt;small&gt;(als.: „d Hoffnig“)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Datei:Hatikvah instrumental.ogg|noicon|120px]]
|NATIONALFEIERTAG   = 5. [[Jüdischer Kalender|Ijjar]] ([[Jom haAtzma'ut|Tag vo de Unabhänigikeit]])
|ZEITZONE          = [[UTC+2]]&lt;br /&gt; [[UTC+3]] (Sommerzit)
|KFZ-KENNZEICHEN   = [[Kfz-Kennzeichen (Israel)|IL]]
|ISO 3166           = [[ISO 3166-2:IL|IL]], ISR, 376
|INTERNET-TLD      = [[.il]]
|TELEFON-VORWAHL   = +972
|ANMERKUNGEN       =
|BILD-LAGE         = Israel on the globe (de-facto) (Europe centered).svg
|BILD1              = Israel in its region (de-facto).svg
}}

{{Positionskarte+ | Israel | maptype=relief | width=330 | float=right | caption= | places=
{{Positionskarte~ | Israel | position=7  | lat=31.779167 | long=35.223611 | region=IL | label='''[[Jerusalem]]'''}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=10 | lat=32.083333 | long=34.8      | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=32.816667 | long=34.983333 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Haifa]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=31.963231 | long=34.799129 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Rischon LeZion|Rischon&amp;nbsp;LeZion]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=31.797778 | long=34.650278 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Aschdod]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=31.251161 | long=34.787792 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Be’er Scheva]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=31.068056 | long=35.033056 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Dimona]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=33.005833 | long=35.099722 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Naharija]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=6  | lat=32.703611 | long=35.296667 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Nazareth]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=32.445556 | long=34.907778 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Chadera]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=9  | lat=32.333333 | long=34.85     | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Netanja]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=2  | lat=32.083611 | long=34.883333 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Petach Tikwa]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=6  | lat=29.55     | long=34.95     | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Eilat]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12 | lat=32.992 | long=35.691 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Katzrin]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12  | lat=30.608 | long=34.803 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Mitzpe Ramon]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=12  | lat=32.9132972 | long=35.2989972 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Karmi’el]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=2  | lat=31.5166667 | long=34.5833333 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Sderot]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=2  | lat=31.2602 | long=35.2137 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Arad (Israel)|Arad]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=6  | lat=33.2727778 | long=35.6236111 | region=IL | label=&lt;small&gt;[[Ghadschar]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=33 | X=60 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Westjordanland|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;West-&lt;br /&gt;jordanland&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=48 | X=25 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Gazastreifen|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;Gazastreife&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=12 | X=82 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Golanhöhen|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;Golanhöhe&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=65 | X=80 | position=6 | label=[[Jordanien|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''JORDANIE'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=75 | X=20 | position=6 | label=[[Ägypten|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''ÄGYPTE'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=0 | X=70 | position=6 | label=[[Libanon|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''LIBANON'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=8 | X=92 | position=6 | label=[[Syrien|&lt;span style=&quot;color:#646464&quot;&gt;'''SYRIE'''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=5 | X=12 | position=6 | label=[[Mittelmeer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;'''''MITTLMEER'''''&lt;/span&gt;]]}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=15 | X=12 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Levantinisches Meer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;'''''LEVANTINISCHS MEER'''''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=100 | X=24 | position=2 | label=&lt;small&gt;[[Rotes Meer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;'''''ROTS&amp;nbsp;MEER'''''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=43 | X=68 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[Totes Meer|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;''Totes&lt;br /&gt;Meer''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | Y=14 | X=72 | position=6 | label=&lt;small&gt;[[See Genezareth|&lt;span style=&quot;color:#2A6DB5&quot;&gt;''See Genezareth''&lt;/span&gt;]]&lt;/small&gt;}}
{{Positionskarte~ | Israel | position=4 | lat=33.414167    | long=35.857222 | region=SY | mark=RedMountain.svg | marksize=12 | label=&lt;small&gt;[[Hermon]]&lt;/small&gt;}}
}}

'''Israel''' ({{heS|{{Audio|He-Medinat Israel.ogg|'''מדינת ישראל'''}}}} ''Medinat Jisra'el'', {{arS|دولة إسرائيل|d=Daulat Isrāʾīl}}) isch en Staat in [[Asien|Vorderasie]] a de südöstliche [[Mittelmeer]]chüste, wo a de [[Libanon]], [[Syrien|Syrie]], [[Jordanien|Jordanie]], as [[Westjordanland]], [[Ägypten|Ägypte]] und de [[Gazastreifen|Gazastreife]] gränzt. Israel isch en [[Juden|jüdische]], freiheitlich-demokratische Rächtsstaat. D Hauptstadt isch [[Jerusalem]]. Administrativ isch s Land i sächs Bezirk iitäilt.

Völkerrächtlich isch Israel dur e Resolution vo de Generalversammlig vo de [[Vereinte Nationen|Vereinte Natione]] us em Jahr 1947 legitimiert und isch nach m Ändi vom britische Mandat über [[Palästina]] am 14. Mai 1948 als repräsentativi Demokratie mit eme parlamentarische Regierigssystem proklamiert worde. De Ministerpräsident dient als Regierigschef und d [[Knesset]] als Eichammereparlamänt. D Politik und d Geschicht vo Israel sind dur de [[Nahostkonflikt]] bestimmt, wo bis hüt nit glööst isch.

Israel ghört zu de dichter besidlete Länder vo Asie und isch de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude d Bevölkerigsmehrheit bilde. Di israelischi Bevölkerig wird uf über 9,1 Millione Mänsche gschätzt (Stand 2019), drvo si öbbe 6,7 Mio. Jude (74,2 %), 1,9 Mio. nitjüdischi Araber (20,9 %) und e baar witeri Minderheite, wo traditionell im Land dehäim si, wie christligi Aramäer, Samaritaner, Armenier, Tscherkesse und Roma. Di jüdischi Bevölkerig bestaht unter anderem us [[Aschkenasim]], [[Misrachim]], [[Sephardim]], [[Geschichte des Judentums im Jemen|jemenitische Jude]] und [[Beta Israel|äthiopische Jude]]. Die meiste arabische Israeli sind sesshafti Muslim, es git aber au en gringe Anteil vo [[Beduinen|Beduine]], [[Christ|Christe]] und [[Drusen|Druse]]. Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewärber us Afrika.

Israel isch en [[Industrie|Industriistaat]] und Mitgliid vo de [[Organisation für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung|OECD]]. Mit sim Bruttoinlandprodukt isch es di 41-grössti Volkswirtschaft uf de Wält (Stand 2013). Israel hät de höchsti Läbesstandard im Nöche Oschte und de dritthöchsti in Asie.&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Angabe vom ''Human Development indices''], dem Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen. Abgrüeft am 4. November 2010.&lt;/ref&gt; D Läbeserwärtig isch äini vo de höchste uf de Wält.

Israel hät die stärchst Armee im Nöche Oste und es wird aagnoo, dass es en Atommacht isch.

== Name ==
[[Datei:Merenptah Israel Stele Cairo.jpg|thumb|top|text-unten|oben|links|D ägyptischi Merenptah-Stele – d ältesti Beleg für s Wort „Israel“]]
De ältesti Beleg für s Wort „Israel“ isch di ägyptischi Merenptah-Stele, wo sich hüt im Ägyptische Museum vo [[Kairo]] befindet. Si beschribt en Fäldzug vo de [[Ägypten|Ägypter]] gäge s Volk Israel im Land [[Kanaan]] und wird ufs Jahr 1211 v. Chr. datiert.

D Volksetymologii vom [[Altes Testament|Alte Testament]] dütet „Israel“ als „Gottesstriter“ ({{B|Gen|32|29}}). De [[Jakob (Patriarch)|Jakob]] hät de neui Name übercho, nachdäm er mit eme gheimnisvolle Gägner grunge hät. Sini Nachkomme, di zwölf Stämm, werded drum als „Chinder vo Israel“, „[[Israeliten|Israelite]]“ oder churz „Israel“ bezeichnet. De Name entspricht enere wit verbreitete [[Semiten|semitische]] Namensform, wo es Verb im Imperfekt und s theophore Elemänt [[El (Gott)|El]] als Subjekt enthaltet.

De offizielli Name vo Israel isch Staat Israel ''Medinat Jisra'el''. Anderi Namensvorschleeg für de neui Staat sind [[Eretz Israel]], [[Zion]], [[Judäa]] und Neu Judäa gsi.&lt;br /&gt;

== Geographi ==
Israel ligt uf enere Landbrugg zwüsche Asie und Afrika am östliche Rand vom [[Mittelmeer]]. Demit zellt s geographisch zu [[Asien|Vorderasie]], geologisch aber zu [[Afrika]], wil s uf de afrikanische Kontinentalplatte ligt. Im Oschte ligt di Arabischi Platte und d Gränze dezue bildet s Jordanland, wo en Teil vom Grosse Afrikanische Grabebruch isch. Im Norde gränzt Israel a de [[Libanon]], im Nordoste a [[Syrien|Syrie]], im Oste as [[Westjordanland]] und [[Jordanien|Jordanie]], im Südweste a de Gazastreife und [[Ägypten|Ägypte]] und im Süde as [[Rotes Meer|Rote Meer]]. Im Weschte chunt Israel as Middelmeer; s Land het e Küschtelengi vo 273 Kilometer. S Meer isch für Israel wäge dr Fischerei und em Handel, zum Trinkwasser härzstelle und wäge de grosse Ärdgasresärve wichtig.&lt;ref&gt;Moisés Naim: [http://www.slate.fr/story/115483/ressources-mediterranee ''Ce que cachent les richesses pétrolière et gazière de la Méditerranée''] uf slate.fr&lt;/ref&gt;

=== Flächi ===
S Gebiet vo Israel innerhalb vo de sogenannte [[Grüne Linie|Grüene Linie]], de Waffestillstandslinie vo 1949, betreit 20.991&amp;nbsp;km², devo sind 20.551&amp;nbsp;km² Land und 440&amp;nbsp;km² Wasser.&lt;ref name=&quot;CIAFactbook&quot; /&gt; Das entspricht öppe de Grössi vo [[Hessen|Hesse]]. Dur s Jerusalemgsetz 1980 und d Annexion vo de [[Golanhöhen|Golanhöchi]] 1981 hät Israel e Flächi von 22.380&amp;nbsp;km² und isch demit öpe doppelt so gross wie de Libanon. I de Längi misst s Land vom Norde bis Süde 470&amp;nbsp;km. A sinere breiteste Stell misst s Land 135&amp;nbsp;km, a de schmalste nur öppe 15&amp;nbsp;km.

D Gebiet, wo Israel im [[Sechstagekrieg|Sächstagechrieg]] 1967 eroberet hät, händ e Flächi vo über 67.000&amp;nbsp;km², wobi rund 60.000&amp;nbsp;km² uf d [[Sinai-Halbinsel]] entfalle, wo 1982 a Ägypte zrugggäh worde isch. D Flächi vom Golan, wo vo Israel ''de facto'' annektiert worde isch, betreit 1150&amp;nbsp;km², die vo [[Jerusalem|Oschtjerusalem]] und de Umgäbig 70&amp;nbsp;km². S [[Westjordanland]], wo in Israel amtlich Judäa und Samaria gheisst, umfasst 5879&amp;nbsp;km², devo sind 220&amp;nbsp;km² Wasser, und de [[Gazastreifen|Gazastreife]] misst 360&amp;nbsp;km².&lt;ref name=&quot;CIAFactbook&quot;&gt;{{Internetquelle |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |titel=The World Factbook: Israel |hrsg=CIA |sprache=en |zugriff=5. Juli 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Landschaft ===
[[Datei:Sea of Galilee 2008.JPG|miniatur|[[See Genezareth]]]]
[[Datei:PikiWiki Israel 15276 Mount Meron.JPG|miniatur|D [[Har Meron]] in Galiläa]]
[[Datei:DeadSea01 ST 04.jpg|miniatur|S [[Totes Meer|Tote Meer]]]]
[[Datei:PikiWiki Israel 8801 Plants of Israel.jpg|miniatur|E Dattelpalme in de [[Arava]]]]
[[Datei:Views of Makhtesh Ramon from Mitzpe Ramon2.jpg|miniatur|Dr [[Erosionskrater]] [[Machtesch Ramon]] im Negev]]

Israel wird i vier Regione iteilt: D Mittelmeerküste, d Hügellandschaft im Zentrum, s Jordantal und d [[Negev]]-Wüesti.

S [[Totes Meer|Tote Meer]] isch mit {{Höhe|-418}} de niedrigsti Punkt vo Israel und vo de Erde, de höchsti Punkt vom Land isch de Berg [[Hermon]] mit ere Höchi vo {{Höhe|2248}}.

D Küsteäbeni verlauft vo de libanesische Gränze bis nach Gaza im Süde. Si wird nur vom [[Karmel (Gebirge)|Karmelkap]] i de Bucht vo [[Haifa]] unterbroche. Um Gaza isch sie öpe 40&amp;nbsp;km breit, wird gäge Norde immer schmaler und hät a de libanesische Gränze nur no e Breiti vo föif Kilometer. Si isch fruchtbar und wird für de Aabau vo [[Wein|Wi]] und [[Zitrusfrucht|Zitrusfrücht]] gnützt. De Teil, wo am dichteste bevölkeret isch, zwüsche [[Tel Aviv]] und Haifa, heisst Scharonebeni. D Ebeni wird vo es baar churze Flüss durzoge. Nur zwei vo dene, de Jarkon und de Kischon, füeret ganzjährig Wasser.

Östlich vo de Küste, im Zentrum vom Land, dued sich e Hügellandschaft aschlüsse. Im Norde liget d Berge und d Hügel vom obere und undere Galiläa, witer im Süde schlüsset sich im politisch umstrittene Westjordanland d Hügel vom biblische Samaria mit ihre fruchtbare Täler a, wo südlich vo Jerusalem vom judäische Bergland mit sinere rächt unfruchtbare Hügel abgelöst werdet. S Hügelland ligt im Durchschnitt 610 Meter über em Meeresspiegel und erreicht in Galiläa mit em Berg Meron (1208&amp;nbsp;m) sin höchste Punkt. Vili Täler durchschnidet d Landschaft in Oscht-West-Richtig. Das grösste isch d Jesreelebeni (biblisch als Tal Esdrelon bezeichnet), wo sich vo Haifa us 48&amp;nbsp;km in südöstlicher Richtig bis zum Jordantal erstreckt. Si isch a ihrere breiteste Stell 19&amp;nbsp;km wit.

Östlich vo de Hügellandschaft ligt s Jordantal, wo en churze Abschnitt vom 6500&amp;nbsp;km lange Grosse Afrikanische Grabebruch bildet. De Jordan isch mit 322&amp;nbsp;km de längsti Fluss vo Israel und wird us de Quellflüss [[Dan (Fluss)|Dan]], [[Banyas|Banijas]] und [[Hazbani]] im Norde gspiist. De Jordan flüsst südlich dur d Huleebeni i de [[See Genezareth]] ({{heS|ים כנרת|Jam Kineret}}). De See hät e Flächi vo 165&amp;nbsp;km² und ligt öppe uf {{Höhe|-213}}. Mit em Volume vo drü Kubikkilometer isch er s wichtigste Wasserreservoir vom ''National Water Carrier''. De Jordan flüsst im Süde usem See Genezareth und ändet schliesslich im [[Totes Meer|Tote Meer]], wo en extrem salzhaltige und abflusslose See isch.

De [[Negev]], was uf Hebräisch «Südland» heisst, isch e Wüeschti mit dr Flächi vo ca. 12.000&amp;nbsp;km². Er macht also meh als d Hälfti vo dr Landflächi vo Israel us. Geographisch ghört er zur [[Sinai-Halbinsel|Sinai]]-Wüeschti. D Wüeschteregion fangt im Norde öppe uf de Höchi vo [[Be’er Scheva]], dr gröschte Stadt i däm Landesdeil, aa und ended bi [[Eilat]], de südlichschte Stadt vo Israel. D [[Arava]]-Sänki bilded d Gränze zu Jordanie. Dr höchscht Bärg vom Negev isch dr Har Ramon mit ere Höchi vo 1035 m.

=== Klima ===
[[Datei:The Knesset in winter.jpg|miniatur|Schnee in Jerusalem]]
Israel hät e milds Klima, wo sich dur sehr vil Sunneschin uszeichnet; Räge dued nur i de Mönet [[November|Novämber]] bis [[April]] falle. De Gesamtniiderschlag im Jahr betreit 500–750&amp;nbsp;mm im Norde und ungfähr 30&amp;nbsp;mm i de südliche Wüestegebiet. Regional variiered di klimatische Bedingige beträchtlich: heissi, füechti Summer und mildi, nassi Winter i de Küstenebeni, trocheni, aagnehm warmi Summer und määssig kalti Winter mit Räge und glägentlichem Schneefall i de gebirgige Gebiet, heissi, trocheni Summer und mildi Winter im Jordantal und es ganzjährigs halbtrochns Klima mit warme bis heisse Täg und chüele Nächt im Süde.
&lt;gallery&gt;
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Beersheba-Israel.png|Klimadiagramm vo Be’er Scheva
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Elat-Israel.png|Klimadiagramm vo Eilat
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Haifa-Israel.png|Klimadiagramm vo Haifa
Klimadiagramm-metrisch-deutsch-Tel Aviv-Israel.png|Klimadiagramm vo Tel Aviv
&lt;/gallery&gt;

== Gschicht == 
=== Vorgschicht ===
==== Urgschicht ====
D Urgeschicht vo Israel duuret vo de älteste mänschliche Spure bis a de Aafang von ere breitere schriftliche Überliferig. Es paar Verträter vom [[Homo erectus]] händ Afrika vor rund zwei Millione Jahr verlah. Die älteste Spure in Israel, wo als gsicheret gälted, lönd sich uf 1,4 Millione Jahr datiere und sind südlich vom [[See Genezareth]] uf israelischem und uf [[Jordanien|jordanischem]] Gebiet entdeckt worde. Witeri Wanderigswälle sind vor öppe 600.000 Jahr passiert. Vor mindestens 250.000 Jahr händ de [[Neandertaler]] und de [[Archaischer Homo sapiens|archaischi Homo sapiens]] döt gläbt. De gilt als direkte Vorfahr vom hütige Mänsch und hät vor 110.000 Jahr da gläbt. Doch vor 80.000 Jahr sinds wider us Israel verschwunde, vor 50.000 Jahr aber döt wider uftaucht. Vor 45.000 bis 28.000 Jahr isch defür de Neandertaler komplett verschwunde. Im [[Jordan]]tal isch glichzitig vor 70.000 Jahr en 200&amp;nbsp;km lange, 2000&amp;nbsp;km² grosse See, wo bis 12.000 v. Chr. existiert hät, enstande. D Mänsche händ nachdem vor allem döt gläbt.

Um 18.000 v. Chr. sind dänn die erste Läbensmittel wie [[Gerste]] apflanzt worde. I dr spoote [[Altsteinzeit|Altsteizyt]] sind um 12.000 v. Chr. die erste Hüser us Lehm baut und um 11.000 v. Chr. isch [[Getreide]] apflanzt worde. Mer hät au Höhlezeichnige entdeckt, wo die ältiste z Asie sind.

I de Epoche zwüsched 9500 und 8800 v. Chr. isch zwar Landbau betribe worde, doch d Härstellig vo [[Keramik|Tongfäss]] isch nonig bekannt gsi. De wichtigsti Fundort isch dr ''Tell es Sultan'' bi [[Jericho]],&lt;ref&gt;Jürgen Bischoff: ''Das älteste Dorf der Welt.'' in GEO Heft 1/2008 S. 164&lt;/ref&gt; wo die ältischti Stadt vo Israel isch.&lt;ref&gt;Dirk Husemann: {{Webarchiv|url=http://www.bild-der-wissenschaft.de/bdw/bdwlive/heftarchiv/index2.php?object_id=33118624 |wayback=20161207221021 |text=''Tell Brak – Die älteste Stadt der Welt.'' |archiv-bot=2019-02-14 07:19:51 InternetArchiveBot}} In: ''Bild der Wissenschaft,'' Heft 10/2012, S. 74&lt;/ref&gt; Um 7000 v. Chr händ sich s Klima und d Wohnbedingige veschlächtert. Spöter hät e [[Bronzezeit|bronzezitlichi]] Epoche aagfange, wo als „früehurban“ bezeichnet wird, und es sind Handelsbeziehige mit Ägypte entstande. Dur d Bekanntheit vo de Region hät s antike Ägypte versuecht, d Region z erobere. Das isch nie ganz groote. Um 3000 v. Chr. händ die erste Hebräer döt gläbt.

==== Antiki Zyt ====
Die erste archäologisch nachgwiisene Spure von enere ''früeh-'' oder ''protoisraelitische'' Besidlig vo de [[Palästina (Region)|Region Palästina]] gönd uf d Zit zwüsched em 12. und em 11. Jahrhundert v.&amp;nbsp;Chr. zrugg. Jerusalem isch nach de biblische Überlieferig öppe 1000 v.&amp;nbsp;Chr. als Hauptstadt vom [[David (Israel)|David]] sim [[Königreich Israel|Königriich]] gründet worde; das isch nach em Tod vo sim Thronfolger [[Salomo]] i zwei Riich zerbroche. S [[Nordreich Israel|Nordriich Israel]] isch 722&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. im Kampf gäge d [[Assyrer]] untergange, s [[Juda (Reich)|Südriich Juda]] isch 587&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. vo [[Babylon]] eroberet worde. S Land isch spöter Teil vom [[Persien|Perserriich]] worde.

[[Datei:Rom, Titusbogen, Triumphzug.jpg|mini|links|Schätz us em Jerusalemer Tämpel, drunter au d [[Menorah]], werdet nach de Belagerig vo Jerusalem im jüdische Chrieg nach [[Rom]] bracht (Darstellig uf de Innesite vom Titusboge z Rom)]]
De Ufstand vo de [[Makkabäer]] 165&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. hät Israel no eimal für öppe 100 Jahre staatlichi Unabhängigkeit bracht. 63&amp;nbsp;v.&amp;nbsp;Chr. hät mit dr Eroberig vo Palästina und vom Nabatäerriich under em [[Gnaeus Pompeius Magnus|Pompeius]] d Zit vo de [[Römisches Reich|römische]] Oberherrschaft aagfange. D Römer händ s Gebiet a dr Levante i zwei Provinze ufteilt: [[Syria]] im Norde, [[Judäa]] im Süde. D Sinaihalbinsle mid dr Negevwüeschti isch i dr Provinz [[Arabia]] gsi. Di römischi Hauptstadt vo Judäa isch [[Caesarea Maritima]] am Mittelmeer gsi. Dr Name vo dere Landschaft chunt vom alte Riich vo Juda här.

Im [[Jüdischer Krieg|Jüdische Chrieg]], wo im Johr 66&amp;nbsp;n.&amp;nbsp;Chr. agfange het, isch 70&amp;nbsp;n.&amp;nbsp;Chr. Jerusalem vo de Römer eroberet und de [[Jerusalemer Tempel|Jerusalemer Tämpel]] fasch vollständig zerstört worde; nur di weschtlechi Muur isch blibe stoo, wo für d Jude hüt als ''[[Klagemauer|Chlaagmuur]]'' grossi Bedütig het. De letschti jüdischi Ufstand in Israel gäge die römischi Herrschaft isch 135&amp;nbsp;n.&amp;nbsp;Chr. nidergschlage worde. Dr Chrieg isch erscht verby gsi, wo d Römer d Feschtig Masada uf emene Bärg im Jordantal, bim Tote Meer, eroberet händ. Über d Gschicht vom Chrieg und vo dr Belagerig vo Masada dur di [[Legio X Fretensis|10. römische Legion]] weiss me Bscheid dank em Gschichtsbuech ''«Bellum Iudaicum»'' vom [[Flavius Josephus]]. Masada isch sit 1966 e Nationalpark und isch i dr Lischte vom [[Weltkulturerbe|Wältkulturerb]] vo dr [[UNESCO]].&lt;ref&gt;Yigael Yadin: ''Masada.'' London 1966 (uf düütsch: Hamburg 1967)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Masada: the Yigael Yadin excavations 1963–1965, final reports.'' Jerusalem 1989 ff.&lt;/ref&gt;

Nach em bluetige Ändi vom Chrieg, wo vermuetli me als e Million Jude s Läbe verlore händ und vil als Sklave verschleppt worde sind, sind vil vo de reschtleche Jude i anderi Länder gange i d [[Jüdische Diaspora|Diaspora]]. Mid dr Zyt händ si sech über die ganzi antiki Wält verstreut. S Land Judäa isch sitdäm „Palästina“ gnännt worde. De Name hät d Region uf Erlass vom Kaiser [[Hadrian (Kaiser)|Hadrian]] übercho.

==== Entwicklig bis zum 20. Jahrhundert ====
Im Zug vo de [[Islamische Expansion]] isch s Gebiet, wo bis det [[Byzantinisches Reich|byzantinisch]] gsi isch, im Joor 636 under [[Araber|arabischi]] Herrschaft grate. Sit dere Zit isch Palästina mehrheitlich vo Araber bewohnt gsi. D [[Kreuzzug|Chrüzfahrer]] händ s Land eroberet und vo 1099 bis 1291 s „Latiinische [[Königreich Jerusalem|Königriich Jerusalem]]“ errichdet. Vo 1517 bis 1917 hät s zum [[Osmanisches Reich|osmanische Riich]] ghöört. Während dere Herrschaft isch Palästina nur dünn bevölkert gsi und isch i drü Regione teilt gsi.&lt;ref&gt;Instruktiv dezue isch de Reisebricht vom Mark Twain ''Die Arglosen im Ausland'' vo 1867.&lt;/ref&gt;

[[Datei:Herzl on a balcony full.jpg|mini|hochkant|De [[Theodor Herzl]] z Basel, 1897]]
Um 1880 sind die erste Jude und einigi Araber in Palästina igwanderet. De [[Theodor Herzl]], wo als de Begründer vom politische [[Zionismus]] gältet, hät 1897 de ersti [[Zionistenkongress|Zionistekongräss]] z [[Basel]] organisiert und hät bi dere Glägeheit i sim Tagebuech gschriibe: „In Basel habe ich den Judenstaat gegründet… Vielleicht in fünf Jahren, jedenfalls in fünfzig wird es Jeder einsehen.“

Nach Aagabe vo de „Jewish Colonization Association“ händ im Jahr 1898 5.200 Jude in Palästina i landwirtschaftliche Mustersidlige gläbt.&lt;ref&gt;''Altneuland.'' Berlin 1.1904,11, S. 339.&lt;/ref&gt;. 1909 isch [[Tel Aviv-Jaffa|Tel Aviv]] gründet worde, die ersti moderni jüdischi Stadt in Palästina.&lt;ref&gt;[[Theodor Herzl]]: ''Tagebücher 1895–1904'', Band 1, Berlin 1922, S,318f&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Isaak Markus Jost in: Ismar Schorsch: ''From Text to Context: the Turn to History in Modern Judaism'', Hannover 1994, S. 238.&lt;/ref&gt;

==== Mandatszit und Teilig ====
Dur de Siig vo de Brite im [[Erster Weltkrieg|Erste Wältchrieg]] isch 1917 d osmanischi Herrschaft über Palestina beendet worde. Im Aschluss a d Konferenz vo Sanremo 1920 hät de [[Völkerbund|Völcherbund]] 1922 em [[Vereinigtes Königreich|Vereinigte Königriich]] s [[Mandat für Palästina]] übertreit. Im Juli 1922 händ d Brite Palästina i zwei Verwaltigsbezirk, Palästina und Transjordanie, teilt. Währed de britische Herrschaft sind vili Jude igwanderet. Zwüsche 1924 und 1932 isch die vierti Iwanderigswälle choo und die föifti zwüsche 1933 bis 1939.

[[Datei:Map of Jewish settlements in Palestine in 1947.png|links|mini|hochkant|Jüdischi Sidlige 1947]]
[[Datei:UN Partition Plan For Palestine 1947 de.svg|mini|hochkant|De Teiligsplan vo de UN vo 1947]]

1937 hät di britischi [[Peel-Kommission]] en erste Teiligsplan vorgschlage. Will d Jude a de Küstegebiet und in Galiläa d Bevölkerigsmehrheit usgmacht händ, wäred die Gebiet Täil vom jüdische Staat worde. De Plan isch aber gschiteret, wil d Araber ihn abglehnt händ.

Währed em [[Zweiter Weltkrieg|Zweite Wältchrieg]] händ die Dütsche plant, Palästina z erobere, d Brite z vertriibe und d Jude uszrotte.&lt;ref&gt;Klaus-Michael Mallmann, Martin Cüppers: ''Halbmond und Hakenkreuz. Das Dritte Reich, die Araber und Palästina.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-19729-1.&lt;/ref&gt;

Im Jahr 1946 isch Transjordanie unabhängig worde. Am 29. November 1947 hät d Generalversammlig vo de [[Vereinte Nationen|Vereinte Natione]] mit ere Zweidrittelmehrheit für de [[UN-Teilungsplan für Palästina|UN-Teiligsplan für Palästina]] gschtimmt. De hät sölle s Gebiet i en jüdische und en arabische Staat iteile, wobi de Grossruum [[Jerusalem]] under internationali Kontrolle gschtellt worde wär.

D Jude und vor allem die Überläbende vom [[Holocaust]] händ em Plan zuegschtimmt, für dass si ändlich en äigene Staat ha würded. D Araber hingäge händ en aber abglehnt.

=== Gründig vom Staat Israel ===
[[Datei:Declaration of State of Israel 1948.jpg|mini|D [[David Ben Gurion]] proklamiert am 14. Mai 1948 de Staat Israel]]
Da s britische Mandat für Palästina am 14. Mai 1948, eme Fritig, z Nacht am Zwölfi hät sölle ände, hät sich de Jüdischi Nationalrat im [[Tel Aviv Museum of Art|Stadtmuseum]] vo Tel Aviv am vieri am Namittag no vor em Sunnenuntergang und eso vor em Aafang vom [[Sabbat]], versammlet. Unter em Porträt vom Begründer vo de zionistische Bewegig, vom Theodor Herzl, hät de [[David Ben Gurion]] i de [[Israelische Unabhängigkeitserklärung|Unabhängigkeitserklärig]] ''„ufgrund vom natürliche und historische Rächt vom jüdische Volk und ufgrund vom Beschluss vo dr UNO-Vollversammlig“'' d Errichtig vom Staat Israel verchündet. Ölf Minute spöter händ die [[USA|Vereinigte Staate vo Amerika]] de neui Staat anerchännt, d [[Sowjetunion]] isch am 16. Mai gfolgt.

De Jahrestag vo de Staatsgründig, [[Jom haAtzma'ut]], wird nach em [[Jüdischer Kalender|jüdische Kaländer]] am 5. [[Ijjar]] (öppe zwüsched em 20. April und em 20. Mai nach em [[Gregorianischer Kalender|gregorianische Kaländer]]) gfiiret.

=== Nach de Unabhängigkeit ===
==== De israelischi Unabhängigkeitschrieg 1948/49====
[[Datei:Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg|mini|Israelischi Soldate hisset d ''[[Flagge von Israel|Tinte Flagge]]'' in [[Eilat]] währed em Unabhängigkeitschrieg]]
No in de Gründigsnacht händ d Armeä vo [[Königreich Ägypten|Ägypte]], [[Saudi-Arabien|Saudi-Arabie]], [[Jordanien|Jordanie]], em [[Libanon]], em [[Irak]] und [[Syrien|Syrie]], wo de neui Staat nit anerchännt händ, ohni Chriegserchlärig Israel aagriffe und de [[Israelischer Unabhängigkeitskrieg|Israelischi Unabhängigkeitschrieg]] (Ersti Arabisch-Israelischi-Chrieg), wo vom Mai 1948 bis Juli 1949 duret hät, isch usbroche. 1949 hät Israel mit jedem vo de arabische Agriferstaate es [[Waffenstillstandsabkommen von 1949|Waffestillstandsabkomme]] unterschribe. D Gebiet, wo nach em Teiligsplan für d Palästinenser vorgseh und vo arabische Armeä bsetzt gsi sind, sind entweder unter jordanischi ([[Westjordanland]]) oder unter ägyptischi Verwaltig (Gazastreife) cho.

==== D Sueskrise 1956 ====
: ''Hauptardikel: D [[Sueskrise]]''
Wo Ägypte dr [[Sueskanal|Suezkanal]] gäge bestahends Rächt verstaatlicht hät, händ Frankriich, Grossbritannie und Israel 1956 d [[Sueskrise|Sues-Kampagne]] duregfüehrt. De Plan isch gsi, dass nach eme israelische Agriff die beide ehemalige [[Großmacht|Grossmächt]] als schinbar neutrali Chräft interveniere und s Kanalgebiet bsetze würded. Am 29. Oktober 1956 sind israelischi Truppe i de Gazastreife und de Sinai vorgstosse und am 5. November händ die europäische Truppen agfange lande, aber wägen em Druck vo dr internationale Gmeinschaft hät d Kampagne bald müesse beändet werde. Israel, Frankriich und Grossbritannie händ ihri Truppe zruggzoge und de Kanal isch wider internationalisiert worde.

==== De Sächstagechrieg 1967====
: ''Hauptardikel: [[Sechstagekrieg|De Sächstagechrieg]]''
1966 isch d Zahl vo de Aagriff vo arabische Terroriste in Israel uf 41 gstiige, und scho i de erste vier Mönet vom Jahr 1967 isch es zu 37 Überfäll cho.&lt;ref&gt;Netanel Lorch: ''One Long War''. Keter, Jerusalem 1976, S. 110.&lt;/ref&gt; Die ägyptischi Armee hät am 15. Mai 1967 (am Jahrestag vo de israelische Unabhängigkeitserchlärig) die demilitarisierti Zone vom Sinai bsetzt. Unterstützt worde sind si debi vo exil-palästinensische Kampfeinheite. Am 16. Mai hät de ägyptischi Staatspräsident [[Gamal Abdel Nasser]] d UNO-Truppe, wo sit 1956 döt stationiert gsi sind, ufgforderet, s Gränzgebiet zu Israel z verlah. Dere Forderig isch de Generalsekretär vo dr UNO, dr Sithu U Thant, nochegä. Am 18. Mai händ sich die syrische Truppe uf Kampfhandlige uf de Golanhöhe vorbereitet.

[[Datei:6dayswar1.jpg|mini|links|Es ägyptischs Flugzüg, wo im Sächstagechrieg vo Israel zerstört worde isch]] 
Am 22. Mai hät die ägyptischi Armee d [[Straße von Tiran|Strass vo Tiran]] (de Zuegang zum Golf vo Akaba) für di israelischi Schifffahrt gsperrt. Am 30. Mai hät Jordanie mit Ägypte en Militärpakt gschlosse. Am 4. Juni isch de [[Irak]] unter em Presidänt Abdur Rahman Aref em Militärbündnis vo Ägypte, Jordanie und Syrie biträte.&lt;ref&gt;Friedrich Schreiber, Michael Wolffsohn: ''Nahost''. Leske + Budrich, Opladen 1993, S. 196.&lt;/ref&gt;

Am 5. Juni 1967 hät de Sächstagechrieg aagfange. Israel isch em plante Agriff vo Ägypte, Syrie und Jordanie dur en Präventivschlag zvorcho und hät de Gazastreife und d Sinai-Halbinsle, s Westjordanland und Ostjerusalem und schliesslich d Golanhöchi bsetzt. D Armeä vo dr Nochberstaate händ nüt dergäge chönne tue und am 11. Juni isch de Waffestillstand unterschriibe worde. Am 19. Juni hät di israelischi Regierig bschlosse, bi de Fridensverhandlige azbiete, die bsetzte Gebiet würde zruggä, aber am 1. Septämber händ die arabische Staate d Khartum-Resolution verabschiidet, wo din festgleit gsi isch, si welle gar nöd mit Israel verhandle. I de UNO-Resolution 242, wo der Sicherheitsrat am 22. Novämber 1967 verabschidet hät isch Israel ufgforderet worde, sich us de Gebiet zruggzieh, wo s im Sächstagechrieg eroberet hät. Im Gägezug hätti Israel territoriali Unversehrtheit garantiert werde sölle.

Mehr als 175.000 Palestinänser sind nach em Chrieg us ihrere Heimat im Jordantal gflüchdet. Nach em Chrieg hät Israel i de eroberete Gebiet mit em Bau vo [[Israelische Siedlung|jüdische Sidlige]] agfange.

Zwüsche 1968 und 1970 hät en ''Abnutzigschrieg'' zwüsche Israel und Ägypte stattgfunde. I dere Zyt, vo 1969 bis 1974, hät d [[Golda Meir]] as ersti Frau s Amt vom israelische Ministerpräsident usgüebt.

==== De Jom-Kippur-Chrieg 1973====
[[Datei:Golda Meir 03265u.jpg|mini|hochkant|D [[Golda Meir]], Premierministerin vo Israel vo 1969 bis 1974]]
1973 am [[Jom Kippur]]-Tag, em jüdische Versöhnigstag, isch wider en Chrieg usbroche, wo als «Jom-Kippur-Chrieg» bekannt isch. Ägypte und Syrie sind vo de [[Sowjetunion]] militärisch usgrüstet worde und händ Israel agriffe. De Tag isch vo de Agrifer usgläse worde, wil si glaubt händ, dass si am höchste jüdische Fiirtig, wo s öffentliche Läbe in Israel witgehend stillstaht, schnäll grossi Erfolg chönnted erziile. Am Aafang sind d Agriifer au guet voracho, aber schliesslich isch die syrischi Armee vo Israel, wo sini Truppe schnäll mobilisiert hät, vernichtend gschlage worde, und die ägyptischi im Sinai isch iikesslet gsi und vor dr Vernichtig gstande. D [[USA]] händ vermittlet und e Waffestillstand isch underschriibe worde. Mit eme Ölembargo gäge d USA händ d Araber probiert, politisch Druck uszüebe, und eso d Ölkrise vo 1973 usglöst.

[[Datei:Camp David, Menachem Begin, Anwar Sadat, 1978.jpg|mini|D Menachem Begin mit em ägyptische Präsident Anwar Sadat im Camp David 1978]]
==== De Fridensprozäss mit Ägypte ====
Am 9. Novämber 1977 hät de ägyptischi Präsident Anwar as-Sadat im ägyptische Parlamänt, wie scho 1971, e Fridensinitiative aakündet. Das isch de Afang vom erfolgryche Fridensprozess im Nöche Oste gsi. 1979 händ Israel und Ägypte en Fridensvertrag unterschribe, wo unter anderem d Rückgab vo de Sinai-Halbinsel bis 1982 greglet hät.

Scho direkt nach em Sächstagechrieg 1967 isch di israelischi Gsetzgäbig au uf de Ostteil vo Jerusalem usgwitet worde. Am 30. Juli 1980 hät d [[Knesset]] s [[Jerusalemgesetz|Jerusalemgsetz]] verabschidet und hät demit Jerusalem zur ewige und unteilbare Hauptstadt vo Israel erchlärt. D Annexion vo Ostjerusalem wie au d Annektierig vo de Golanhöhe im Jaar 1981 händ s israelische Staatsgebiet um 2000 Quadratkilometer erwitert.

==== Die andere arabische Staate und d Palestinänser ====
Im Juni 1981 hät Israel in de [[Erster Golfkrieg|irakisch-iranische Konflikt]] igriffe: Israelischi Flugzüg händ de Atomreaktor Osirak i de Nöchi vo [[Bagdad]] zerstört.

Sit de 1980er Jahr händ d Spannige zwüsche Israelis und Palestinänser immer meh zuegnoo. Im Juni 1982 hät de [[Libanonkrieg 1982|erschti Libanonchrieg]] wäge Aschläg vo de Palestinänsische Befreiigsorganisation (PLO) gäge Israel aagfange. De israelischi Regierigschef [[Menachem Begin]] hät de [[Libanon]] dur di [[Israelische Streitkräfte|israelischi Armee]] la agrife, da d PLO ihri Aktione us [[Beirut]] koordiniert hät. Nach de Bsetzig vo Beirut dur d Israelis hät sich d PLO us em Libanon müesse zruggzieh. De Chrieg hät im Septämber vom gliche Jahr ufghört. Nach Schätzige sind öppe 10.000 Mänsche ums Läbe cho. Israel hät de Südlibanon bis 1985 bsetzt und bis 2000 döt no e Sicherheitszone gha. Syrie hät de Libanon sinersits bis 2005 bsetzt.

Im Jahr 1987 sind gwalttätigi Unrueh zwüsched Palestinänser und Israelis usbroche, die so genannti „Erschti Intifada“. Im so genannte „Chrieg vo de Stäi“, wo bis 1991 duuret hät, hät s immer wider Kämpf zwüsched dr israelische Armee und ufständische Palestinänser geh. Israel hät i dere ganze Zit käi richdigi Antwort gfunde, wie me d Palestinänser, wo de Soldate Stäi aagrüehrt händ, chönnt behandle, ohni sass d Reakzion z hert würdi usfalle.

==== Dr Fridensprozäss z Oslo 1993 ====
Es het immer wider Iniziative gee, dr Fridensprozäss voraazbringe. 1991 isch dr reakzionäär israelisch Ministerpresidänt Itzchak Schamir an d [[Madrider Konferenz]] gange und isch mit de Palestinänser am gliiche Tisch gsässe, was wenigstens für ihn e groosse Schritt gsi isch. 1992 isch dr [[Jitzchak Rabin]] vo dr Arbetspartei Prömieeminister worde, und under im isch im Joor 1993 dr [[Oslo-Friedensprozess|Fridensbrozäss vo Oslo]] in Gang cho, wo so heisst, wil di erschte Verhandlige zwüsche israelische und palästinensische Gsandte do derfür im Gheime z [[Oslo]] stattgfunde händ. S erschte Oslo-Abkomme (Oslo I) isch z [[Washington, D.C.|Washington]] abgschlosse worde, won en Abzuug vo dr israelische Armee us em Westjordanland und em Gasasträife vorgsee hät und e palestinänsischi Sälbstverwaltig i dene Gebiet. Denn hätted no meh Verhandlige sölle choo zum de Status vo de palestinänsische Gebiet festzlegge. Zum Vorwärtschoo het mä problematischi Pünkt wie d Jerusalemfrag oder s Flüchtlingsproblem usklammeret. Nach em [[Gaza-Jericho-Abkommen|Gasa-Jericho-Abkomme]] und [[Interimsabkommen über das Westjordanland und den Gazastreifen|Oslo II]] isch dr |Oslo-Friidensbrozäss aber stecke blibe. In [[Camp David]] het dr israelisch Prömieeminister [[Ehud Barak|Barak]] im Juli 2000 em Schef vo dr PLO, em [[Jassir Arafat]], abote, nüün Zäätel vom Westjordanland de Palästinenser z überlah, dr ganz Gasasträife und dezue Ostjerusalem as Hauptstadt vom ene nöije palestinänsische Staat. Für s Land, wo entäignet worde isch, hätt s sölle Entschädigunge gee. Dr Arafat hät aber mee wölle und hät verlangt, dass alli Flüchtling uf s Land chönned zruggchoo, wo ne vor 1967 ghöört hät. Israel hät das abgleent.&lt;ref&gt;Mosab Hassan Yousef mit Ron Brackin, ''Sohn der Hamas – Mein Leben als Terrorist'', SCM Hässler Verlag, 1. Uflaag 2010, S. 138&lt;/ref&gt;

Am 26. Juli 1994 händ dr [[Hussein I. (Jordanien)|König Hussein vo Jordanie]], dr israelisch Ministerpresidänt [[Jitzchak Rabin]] und dr amerikanisch Bresidänt [[Bill Clinton]] z Washington dr [[Israelisch-jordanischer Friedensvertrag|israelisch-jordanisch Fridensvertrag]] abgschlosse.

=== Gägewart ===
Ab de 2000er Jahr isch d Gwalt i de [[Palästinensische Autonomiegebiete|Gebiet vo dr Autonomiibehörde]] wider gwachse. Wo dr [[Ariel Scharon]] im Septämber 2000 e Bsuech uf em [[Tempelberg|Tämpelbärg]] gmacht het, het dr zwäit palästinensisch Ufstand aagfange, d ''[[al-Aqsa-Intifada]]''. Im Gägesatz zur erste Intifada isch die zwäiti vo Aafang aa e bewaffnete Ufstand gsi mit vile Sälbstmordattentat uf israelischi Ziviliste. As Reakzion hät di israelischi Armee Vergältigsschleeg usgfüert und debii groossi Teil vo dr Infrastruktur in d palestinänsische Gebiet zerstört.

Währed dere Intifada hät s 20.406 Aaschleeg gäge Israelis gee, von dene sin 138 Sälbstmordaaschleeg gsi, 13'730 Überfäll mit Schusswaffe und 460 Aagriff mit Qassam-Rageete. D Zitig ''Jedi’ot Acharonot'' het gschriibe, dass 1036 Israelis umchoo siged, 715 von ene Ziviliste, und 7054 sind verletzt worde. Bi de Palestinänser hät s 3592 (palestinensischi Kwelle sääge 3336) Tooti gee, 985 von ene Ziviliste. Israel hät 959 vo de Palästinänser, wo umchoo sind, as Terroriste bezäichnet, 208 sind ziilt döödet worde; mee as 600 sind Mitgliider vo de [[Palästinensische Autonomiegebiete#Sicherheitschreft|Sicherhäitsdienst vo dr Autonomiibehörde]] gsi.

Nach drü Jahr mit vil Aaschleeg hät d Regierig vom Ariel Scharon i Speraalaage um dr Gasasträife und um s Westjordanland die äinzigi Möglichkäit gsee, d Sälbstmordattentaat z stoppe und hät 2003 aagfange, d Gränze zwüsche Israel und de israelische Sidligszoone uf dr äinte Site und em palestinensisch bewonte Westjordanland und Gasasträife uf dr andere Site mit Heeg und Muure abzsichere. Dr Verlauf vo de Speeraalaage isch a mehrere Stelle umstritte. D Aaschläg sind druf nach israelische Kwelle starch zrugggange. Am 8. Februar 2005 händ dr palestinensisch Presidänt Mahmud Abbas und dr Ariel Scharon in Scharm-el-Scheich e Waffestillstand abgschlosse.

Im August 2005 hät Israel alli 21 jüdische Sidlige im Gasasträife (Gusch Katif) und vier witeri im Westjordanland gruumt und öppe 8000 jüdischi Sidler umgsidlet. Sust sind aber d Sidlige im Westjordanland witer usbaut worde.

Im Januar 2006 hät d Hamas d Wahle i de [[Palästinensische Autonomiegebiete|Palestinensische Autonomiigebiet]] gwunne. Dr israelisch Ministerpresidänt [[Ehud Olmert]] hät i sim Konwergänz-Plan de Palästinänser churz druf en äigene Staat aabote. Si hätted allerdings uf gwüssi Gebiet müesse verzichte. Es isch aber nüt drus worde. Extremistischi Palestinänser händ vom Gasasträife us Israel mit Kassam-Rageete afo beschiesse, und d Ufforderig vom Abbas, dr Waffestillstand iizhalte, hät nüt gnützt. Am 25. Juni 2006 isch die israelischi Armee as Reakzion uf d Entfüehrig vom Soldat [[Gilad Schalit]] i de Gasasträife iimarschiert und hät det s zentrale Chraftwärch und anderi Iirichtige zerstört. Meh als 280 Palästinänser, vili von ene Ziviliste sind debii umchoo.&lt;ref&gt;Deutsche Welle [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2224079,00.html Israel setzt Angriffe auf Gazastreifen fort], 3. November 2006&lt;/ref&gt;

[[Datei:Tyre air strike.jpg|mini|D libanesischi Stadt Tyros nach em israelische Luftagriff 2006]]
Au nach em Abzuug im Jahr 2000 vo dr israelische Armee us em Südlibano, hät d [[Hisbollah]] Israel witer aaggriffe. Ändi Mai 2006 hät die israelischi Luftwaffe zwäi Stützpünkt vo militante Palestinänser im Libanon bombardiert. Am 12. Juli 2006 hät d Hisbolla zwäi israelischi Soldate entfüert. Am Daag druf häi israelischi Kampfflugzüüg dr internazional Flughaafe z [[Beirut]], Infrastruktuuraalaage und Ortschafte, wo as Hisbolla-Hoochburge bezäichnet worde si, bombardiert. D Hisbolla het drfür Israel mit Rageete beschosse. Wo scho 43 israelischi Ziviliste und mee as duusig Libanese umchoo si, hät dr UNO-Wältsicherhäitsroot am 12. August 2006 d Resolution 1701 beschlosse. Dr Waffestillstand isch am Boode witgehend iighalte worde, in dr Luft häi israelischi Fluugzüüg aber witer Erkundigsflüüg undernoo. Noch dr Resoluzioon hätte d Hisbollah und anderi bewaffneti Grubbe vo UNO-Sicherhäitsdrubbe müesse entwaffnet wärde, was aber nie passiert isch.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,432968,00.html |wayback=20081211104612 |text=Keine Entwaffnung der Hisbollah |archiv-bot=2019-10-29 18:20:49 InternetArchiveBot }}, Spiegel Online, 22. August 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wieland Schneider: {{Webarchiv|url=http://www.diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/315686/index.do?_vl_backlink=%2Fhome%2Fpolitik%2Faussenpolitik%2Findex.do |wayback=20081211123912 |text=„Neuer Libanon-Krieg wäre schwierig“ |archiv-bot=2019-10-29 18:20:49 InternetArchiveBot }}, Die Presse, 8. Juli 2007&lt;/ref&gt;

D Hamas hät noch eme palestinänsische Bürgerchrieg d Kontrolle über e Gasasträife übernoo, und sit denn sind die Palestinänsische Autonomiigebiet ''de facto'' in zwäi Gebiet däilt, und Israel hät e Blockade über e Gasasträife verhängt. D Hamas, wo s Existänzrächt vo Israel kategorisch ablehnt, schafft sit denn am Ufbau vom ene fundamental-[[Islamismus|islamistische]] Staat. Wil d Hamas sit 2007 in ere Äinhäitsregierig mit dr Fatah sitzt, hät Israel au d Verhandlige mit de Palestinänser nid witergfüert. Israelischs Gebiet isch immer wider us em Gasasträife mit Rageete beschosse worde. Am 27. Dezämber 2008 hät denn die israelischi Armee im Gasasträife d Operazion «Gossnigs Blei» aagfange, wo am 18. Januar 2009 z Änd gange isch. D Akzione sind vor allem gäge Waffelaager, Schmuggeltunnel und Usbildigslaager grichdet gsi, aber bim Kampf in ere urbane Umgäbig mit ere groosse zivile Bevölkerig sind au hunderti vo Ziviliste under de Opfer gsi.

Es hät aber immer wider Rageeteaagriff vo Gasa us uf Israel gee, und am 14. Novämber 2012 hät die israelischi Armee as Reakzion druf mit dr Operazioon «Wulchesüüle» versuecht, d Hamas und andere extremistischi Gruppene militärisch z schweche.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2012/Operation_Pillar_of_Defense-Statements.htm |title=Operation Pillar of Defense – Selected statements |publisher=Mfa.gov.il |date= |accessdate=2012-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130000756/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2012/Operation_Pillar_of_Defense-Statements.htm |archivedate=2012-11-30}}&lt;/ref&gt;.

Im Juli 2014, nach em Mord an drü jüdische Schüeler und em Rachemord am ene palestinänsische Teenager isch wider e Rageetechrieg zwüsche Gasa und Israel usbroche.

== Bevölkerig ==
2014 zellt Israel 8.180.300 Iwohner, rund 6.135.000 (rund 75,0 %) devo [[Juden|Jude]] und 1.694.000 (20,7 %) [[Araber]]. Anderi Iwohner sind rund 351.000 (4,3 %).&lt;ref name=&quot;cbs 2014&quot;&gt;{{Internetquelle |url=http://www1.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201411111 |titel=Israel's Population on the Eve of Independence Day (Hebrew only) |hrsg=The State of Israel, Central Bureau of Statistics |zugriff=12. Juni 2014 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140605083922/http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201411111 |archiv-datum=2014-06-05}}&lt;/ref&gt;

Uf d Iwohnerzahl bezoge staht Israel 2014 a der 96. Stell vo alle Länder, grad nach [[Österreich|Österrich]] und vor de [[Schweiz|Schwiz]].&lt;ref name=&quot;Länderliste nach Bevölkerig&quot;&gt;[[:en:List of countries by population|''List of countries by population.'']] i de ängl. Wikipedia&lt;/ref&gt;

Öppe 91 % vo de Bevölkerig läbet i urbane Gebiet, 25 % i einere vo de Grossstädt vom Land. D Bevölkerig wachst um 1,8 % pro Jahr, rund 70 % sind im Land gebore, 30 % sind jünger als 14 Jahr alt. D Bevölkerigsdichti betreit rund 380 Persone pro km².&lt;ref name=&quot;SIGFactsheet&quot;&gt;{{Internetquelle |url=http://www.swissjews.ch/pdf/de/factsheet/SIG_Factsheet_Israel_Bevoelkerung_Religionen20121.pdf |titel=Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen |datum=11. Juli 2012| hrsg=Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund |zugriff=16. Juli 2012 |format=PDF; 66&amp;nbsp;kB}}&lt;/ref&gt;

D Staatsaghörigkeit vo Israel chunt me dur Geburt oder Ibürgerig über. Durs ''Rückkehrgsetz'' chönd grundsätzlich alli Jude, wo vo irgend wo uf der Wält nach Israel wänd iwandere, di israelischi Staatsbürgerschaft anää, und es isch derbi au e doppleti Staatsaghörigkeit möglich.

=== Bevölkerigsgruppe ===
Die israelischi Statistik unterscheidet zwüsche „Jude“ und „Araber“, und drzue chunnt sit 1995 no d Gruppe „Anderi“.

==== Die jüdischi Bevölkerig ====
[[Datei:Arabe population israel 2000 fr.png|miniatur|Arabischi Minderheit z Israel (2000).]]
2014 sind guet 75 % vo de israelische Bevölkerig nach em israelische Inneministerium Jude gsi. Under de jüdische israelische Bevölkerig händ 2001 26 % wenigstens e Eltereteil ghaa, wo in Israel gebore isch, 37 % sind Israelis vo de erste Generation, 34,8 % Iwanderer und deren ihri diräkte Nachkomme us Europa und Nordamerika und 25,3 % Iwanderer und dere ihri Nachkomme us Asie oder Afrika, hauptsächlich us de muslimische Länder.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st02_21x.pdf |titel=Statistik: Einwohner Israels nach Herkunft und Alter 2001 |format=PDF, 113 kB |datum=13. August 2008 |zugriff=2013-07-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120609192508/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/st02_21x.pdf |archiv-datum=2012-06-09}}&lt;/ref&gt; Nach de [[Sowjetunion|Uflösig vo de Sowjetunion]] sind über ei Million sowjetischi Jude nach Israel igwanderet (es Sächstel vo de Bevölkerig), devo ellei i de Zit vo 1989 bis 1999 meh als 750.000.

Innerhalb vo de jüdische Bevölkerig wird unterschide zwüsche
* [[Aschkenasim]], Iwanderer us Europa und Amerika und deren ihri Nachkomme
* [[Sephardim]], Iwanderer, wo d Vorfahre von ene vo de [[Iberische Halbinsel|Iberische Halbinsle]] chömed
* [[Misrachim]], Iwanderer us em Vordere Orient und Nordafrika und deren ihri Nachkomme

==== Die arabischi Bevölkerig ====
20,7 % vo de israelische Bevölkerig sind [[Araber]]. Die arabischi Bevölkerig läbt zum Teil i gmischte arabisch-jüdische Städt wie [[Haifa]], [[Jerusalem]], [[Akkon|Akko]] und [[Ramle]]. De grösser Teil läbt i arabische Ort in [[Galiläa]], in de östliche Landesäbeni sowie im nördliche Teil vom Negev. 10 % sind Beduine, vili mit festem Wohnsitz, witeri 10 % sind Druse, wo d Dörfer von ene in Galiläa, uf em Karmel und em Golan liget.&lt;ref name=&quot;SIGFactsheet&quot;/&gt;

==== Anderi ====
Dä Deil vo dr Bevölkerig, wo vom Inneministerium als „Anderi“ bezeichnet wird, zellt 322.000 (4,4 %) Persone und umfasst unter anderem nödjüdischi Iwanderer, d [[Bahai]], wo sich nöd nur als eigeni Religionsgmeinschaft bezeichnet sondern au als eigeni Bevölkerigsgruppe, d [[Alawiten|Alawite]], d [[Ahmadiyya|Ahmadi]], d [[Samaritaner]] und zwei Dörfer mit [[Tscherkessen|Tscherkesse]].

Sit de 2000er Jahr läbet in Israel au mehreri Tusig asiatischi Gastarbeiter und Asylbewerber us Afrika. In Israel gits no e chlini Minderheit vo europäische Christe; die bestaht vor allem us [[Russland|Russe]], [[Ukraine]]r und [[Polen|Pole]].

==== Israelis i de bsetzte Gebiet ====
D [[Israelis]] i de bsetzte Gebiet läbet vor allem im Westjordanland. I de Golanhöchene, wo 1981 annektiert worde sind, und in gwüssne Kwartier vo Ostjerusalem gits aber au e grossi Zahl vo israelische Sidlige, wo meh Juude läbe as Araber i dr nöche Umgäbig.

Mitti 2012 hät s rund 250 israelischi Sidlige und Usseposte ggä, wo im Ganze über 600.000 Iwohner gha händ. Devo läbet rund 350.000 i de Sidlige im Westjordanland, öppe 300.000 in und um Ostjerusalem und rund 20.000 i de 33 Sidlige uf de Golanhöchene.&lt;ref&gt;{{internetquelle| titel=Population of Jewish settlements in West Bank up 15,000 in a year. Number of settlers has almost doubled in 12 years, increasing obstacles to two-state solution to Israeli-Palestinian conflict| autor=Harriet Sherwood | werk=[[The Guardian]]| datum=26. Juli 2012| zugriff=2013-04-02| url= http://www.guardian.co.uk/world/2012/jul/26/jewish-population-west-bank-up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{internetquelle| url=http://www.fmep.org/reports/report-files/v22n6_Settlements_golan_heights.jpg/image_view_fullscreen| titel=Settlements in the Golan Heights - 2012| hrsg=Foundation for Middle East Peace| zugriff=2013-04-02| archiv-url=https://web.archive.org/web/20110629165347/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html| archiv-datum=2011-06-29}}&lt;/ref&gt; Bis August 2005 händ ungfähr 7500 Israelis i de Sidlige vom Gazastreife gläbt.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; width:100px;&quot;
|-- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! Zuenahm vo de jüdische Bevölkerig i de bsetzte Gebiet
! 1948
! 1966
! 1972
! 1983
! 1993
! 2004
! 2006
|-
| Westjordanland
| 480 || 0 || 1.182 || 22.800 || 111.600 || 234.487 || 282.400
|-
| Ostjerusalem&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| 2.300 || 0 || 8.649 || 76.095 || 152.800 || 181.587 || 184.057 &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| Golanhöchene&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| 0 || 0 || 900 || 6.800 || 12.600 || 17.265 || 18.105
|-
| Gasa
| 30 || 0 || 700 &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; || 900 || 4.800 || 7.826 || 0
|-
! Summe
! 2.810
! 0
! 11.231
! 106.595
! 281.800
! 441.165
! 484.562
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;isch de facto Teil vo Israel&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;2005&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;mit de Sinai-Halbinsle&lt;/small&gt;

=== Religione ===
[[Datei:The west wall and the temple mount.jpg|miniatur|D [[Klagemauer|Chlagemuur]] mit em [[Tempelberg|Tämpelberg]] und em [[Felsendom|Felsedom]] in [[Jerusalem]]]]
[[Datei:Nazareth Synagogue Church.jpg|miniatur|[[Nazareth]], Synagogechile]]
[[Datei:Israel - Haifa - Bahai Gardens 004.jpg|miniatur|D [[Bahai]]-Gärte in [[Haifa]]]]

Die [[Israelische Unabhängigkeitserklärung|Unabhängigkeitserklärig]] vom Staat vo 1948, wo aber i keim Gsetz verankeret isch, garantiert d Religionsfreiheit. D Religionsgmeinschafte dünd ihri religiöse und heilige Stätte sälber verwalte, gsetzlichi Regelige söllet de freii Zugang garantiere und vor Entweihig schütze. Anerchännti Religionsgmeinschafte sind die jüdischi, die islamischi, die verschidene christliche Chilegmeinden und die vo de Druse und de Bahai. Die staatlich anerkannte Religionsgmeinschafte händ es Recht uf interni Autonomii und uf staatlichi Finanzierig vo ihre Gebätshüüser und vo de Ghälter vo de religiöse Amtsträger.&lt;ref name=&quot;SIGFactsheet&quot; /&gt;

Guet 75 % vo de Bevölkerig vo Israel sind Jude. Demit isch Israel de einzigi Staat uf de Wält, wo d Jude e Bevölkerigsmerheit bilded. Nach ere Umfrag us em Jahr 2009 händ sich 
* 46 % als ''[[Säkulares Judentum|säkular]],''
* 32 % als ''traditionell,''
* 15 % als ''[[Orthodoxes Judentum|orthodox]]'' und
* 7 % als ''[[Ultraorthodoxes Judentum|ultraorthodoxi Jude]] (Charedim)'' iigstuuft.&lt;ref&gt;{{internetquelle |url=http://avichai.org/wp-content/uploads/2012/01/A-Portrait-of-Israeli-Jews.pdf |hrsg=Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation|datum=28. Januar 2012 |titel=A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009 |sprache=en |seiten=30 |zugriff=16. Juli 2012 |format=PDF; 529&amp;nbsp;kB}}&lt;/ref&gt;

D Mehrheit vo de israelische Araber sind [[Islam|sunnitischi Muslime]]. Im Jahr 2001 sind es 1.004.600 ksi, rund 17 % vo de Bevölkerig. De Teil vo de [[Christentum|Christe]] a de Bevölkerig hät öppe 2,1 % betreit, devo 113.100 arabischi Christe und 25.400 nöd-arabischi Christe. Die meiste sind Ahänger vo de griechisch-orthodoxe Chile, vo de insgsamt 138.500 Christe sind circa 75.000 Katholike. D Druse händ mit 106.300 1,7 % vo de Bevölkerig usgmacht.

Die wältwit einzigi Gmeind vo [[Samaritaner]] zellt 751 Persone (Ändi 2011). Öppe drü Viertel vo ihne läbet in Israel, de Rest im Westjordanland. In Israel läbet nach eigene Aagabe öppe 25.000 [[Karäer]] und e nöd bekannti Zahl vo messianische [[Juden|Jude]], wo gwüssi Elemänt vo de jüdische Religion überno händ, jedoch de [[Jesus von Nazaret|Jesus vo Nazaret]] als Messias agsänd und em Christetum zuegrächnet werdet.

Schliesslich läbet no es baar hundert [[Bahai]] in Haifa und de Umgäbig, wo sich ihri zentrale Heiligtümer befindet, wo s [[Bahai-Weltzentrum|Bahai-Wältzentrum]] bildet. Sit 2008 zellt s zum [[UNESCO]]-[[Weltkulturerbe|Wältkulturerb]].&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121209/http://www.sz-online.de/nachrichten/artikel.asp?id=1877489 sz-online.de: Unesco erkennt 27 Stätten neu als Welterbe an]&lt;/ref&gt;

=== Zsämmeläbe ===
Au wänn sich im öffentliche und im Gschäftsläbe die einzelne Mänsche mit verschidnigem ethnischem und religiösem Hintergründ vermisched und mit wenig Riibige zsämme schaffed, gits Problem, wenn s ums Zsämmeläbe gaht. D Araber läbed zum gröschte Teil i ihrne eigene Dörfer und Städt und dräffed sich gsellschaftlich wenig mit Jude. Will si aber zu verschidene Grossfamiliene, Religione und Ethnie ghöred, git s immer wider Usenandersetzige, zem Bischbil het dr Bau von erä [[Moschee]] z Nazareth im Johr 2002 bi de arabische Christe döt vil böses Bluet gschafft und isch denn vo dr Regierig ufghalte worde.&lt;ref&gt;[http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-1522469,00.html S Kabinett het beschlosse dr Bau vo dr Moschee in Nazareth azhalte] (Hebräisch)&lt;/ref&gt;

=== Sprache ===
Die mäiste Lüt schwätzed [[Hebräisch|Nöihebräisch]], d Araber reded under sich e sürisch-palestinänsische Dialäkt vom [[Arabische Sprache|Arabische]], wo vor allem im Wortschatz starch vom Hebräische beiiflusst isch. Vo de Sprache, wo d Iiwanderer mit sich brocht händ, wie [[Russische Sprache|Russisch]], [[Deutsche Sprache|Dütsch]], [[Polnische Sprache|Polnisch]], Marokkanisch, [[Jiddisch]], [[Ladino]] und e Huffe anderi, spilt im öffentliche Läbe nume Russisch no e Rolle wäge dr groosse Zaal vo Iiwanderer, wo i de letschte Jahrzähnt vom 20. Jahrhundert us de Sowjetunion uf Israel choo sind, und wil d Russe ihri Muetersprach witer pfläged. Die mäiste jüdische Israelis lehred [[Englisch|Änglisch]] as ersti Främdsprach. Für die israelische Araber isch Hebräisch a de Schuel obligatorisch.

D [[Amtssprache]] sind [[Hebräische Sprache|Hebräisch]] und [[Arabische Sprache|Arabisch]]. Strasseschilder sind im Allgemäine uf Hebräisch und Änglisch, i arabische Sidligsgebiet chunnt no Arabisch dezue.&lt;ref&gt;Bernard Spolsky, Elana Shohamy: ''The Languages of Israel. Policy, Ideology and Practice''. Multilingual Matters 1999, S.&amp;nbsp;118f.&lt;/ref&gt;

=== D Läbeserwartig und d Zahl vo de Chind pro Familie ===
D [[Lebenserwartung|Läbeserwartig]] z Israel ghöört zu de höchste uf de ganze Wält und isch im Jahr 2011 uf 81,07 Jahr gstande, 83,36 Jahr für Fraue und 78,88 Jahr für Manne. Israel hät e Fertilitätsrate vo 2,67 und das isch die höchsti under de Industriistaate.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html ''The World Factbook'': Israel]. CIA, abgrüeft am 5. Juli 2012 (änglisch).&lt;/ref&gt; Groossi Familie händ vor allem die Ultrareligiööse und d Beduine. Die muslimische Araber händ fast zwäimol so vil Chind wie dr israelisch Durchschnitt, währed die christliche Araber e chli weniger Chind als dr Durchschnitt händ.

=== Bevölkerigswachstum ===
[[Datei:Population of Israel since 1949.svg|miniatur|Bevölkerigsentwicklig vo Israel sit 1949]]
Nach de Gründig vom Staat Israel im Jahr 1948 händ uf em israelische Gebiet öppe 806.000 Mänsche gläbt. I de folgende Jahr isch d Bevölkerigszahl starch gstige. De Zuewachs isch de Immigration vo de Jude us [[Europa]] und us einige arabische Staate z verdanke gsi.

D Gsamtbevölkerig vo Israel isch im Lauf vo de Gschicht vom Staat nie gsunke. Trotz em Nahostkonflikt und de arabisch-israelische Chrieg wachst d Bevölkerig witerhin. Nur wägen em Jom-Kippur-Chrieg sind über 130'000 Israelis us Israel emigriert. De Bevölkerigsverlust hät chönne dur die höchi Geburterate vo jüdische Familie wieder ufgfange werde. Nach em Ändi vo de Sowjetunion sind über 700.000 sowjetischi Jude nach Israel igwanderet, was en Bevölkerigszuewachs vo über 20 % bedütet hät. Ab 1996 hät s Wachstum vo de Bevölkerig sich afa z verlangsame, wo d Regierig e strafferi Stüür- und Gältpolitik verfolgt hät. Sit de 2000er Jahr nimmt d Bevölkerig wieder starch zue.

S aktuelle Bevölkerigswachstum ligt bi öppe 1.8&amp;nbsp;Prozent pro Jahr und überstigt demit s Bevölkerigswachstum vo [[Indien|Indie]] und vo [[Volksrepublik China|China]]. Lut de israelische Prognose wird d Bevölkerig aber no stercher zueneh und Israel chönnti 2016 bereits nün Millione Iwohner ha.

&lt;div style=&quot;float:left; margin-right:1em;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Iwohnerzahl vo Israel vo 1948 bis 2014&lt;ref&gt; {{Webarchiv|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/Population_of_Israel.html |wayback=20170112092421 |text=Tabelle mit der Bevölkerung Israels bis 2014 |archiv-bot=2018-07-01 23:25:04 InternetArchiveBot}} auf ww.jewishvirtuallibrary.org&lt;/ref&gt;
! Jahr !! Einwohner
|-
| 1948 || align=&quot;right&quot; | 806.000
|-
| 1950 || align=&quot;right&quot; | 1.370.000
|-
| 1955 || align=&quot;right&quot; | 1.789.000
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 2.150.000
|-
| 1965 || align=&quot;right&quot; | 2.598.000
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 3.022.000
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 3.493.000
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 3.922.000
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 4.266.000
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 4.822.000
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 6.289.000
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 6.289.000
|-
| 2005 || align=&quot;right&quot; | 7.116.000
|-
| 2010 || align=&quot;right&quot; | 7.695.000
|-
| 2014 || align=&quot;right&quot; | 8.180.000
|}
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;float:left;&quot;&gt;
[[Datei:Israel population density.png|mini|Bevölkerigsdichti vo Israel 2008]]

=== Bevölkerigsdichti ===
Israel wiist e [[Bevölkerungsdichte|Bevölkerigsdichti]] vo öppe 381 Iwohner pro Quadratkilometer uf. D Bevölkerigsdichti isch aber unglich verteilt. Gebiet, wo me nid gue drin cha läbe, wie d [[Negev]]-Wüsti händ e gringi Bevölkerigsdichti; d Golanhöchene sind ebefalls eher schwach besidlet. Im Arava, dem Teil vom Land, wo am wenigschte Lüüt woonet, läbet uf eim Quadratkilometer durchschnittlich nur 20 bis 30 Mänsche.

De bi witem gröschti Teil vo de Bevölkerig läbt i de Grossstädt [[Tel Aviv-Jaffa]], [[Haifa]] und [[Rischon LeZion]] a de Küstenregione iam Mittelmeer. Mit über 3000 Mänsche pro Quadratkilometer sind das die Ort, wo am meischte Iwohner händ. Witeri dicht besidleti Ort sind [[Jerusalem]] und s Umland vo dere Stadt. Israel isch vo allne Staate vo dr Wält uf em 33. Rang, was d Bevölkerigsdichti agoot, aber uf em erschte vo de Staate im Nöche Oste.

=== Urbanisierig ===
Bi de Gründig 1948 händ nur öppe 30 Prozänt vo de Iwohner in Städt gläbt, wobi de Unterschied zwüsche de Araber und Jude gross gsi isch; öppe 75 Prozänt vo de israelische Jude händ damals in Städt gwohnt. Im Jahr 2013 hat de Urbansierigsgrad nach Angabe vo de israelische Regierig über 78&amp;nbsp;Prozänt erreicht. Demit isch d Urbansierig witus stercher als im Verglich zu andere Industriestaate gsi. Das chunt vor allem do dervo, dass d Städte bis i d 1950er Jahr fast dr einzigi Wohnruum z Israel botte händ. Zuedem häts bis zum Sächstagechrieg vom Johr 1967 immer wieder arabischi Terroraschläg uf jüdischi Sidlige im Gränzland gee, wo derbi vil Mänsche gstorbe sind, und vili Familie sind vom Land wäg gflüchtet. Erscht wo me agfange hät, au die Landesteil, wo schwiriger zum Bewohne sind, z erschlüsse, duet sit der Mitti vo de 1980er Jahr de Urbansierigsgrad vo Israel wieder sinke.

=== Emigration ===
Sit einige Jahre gits keini genauerere Date, wo sich mit de israelische Uswanderig befasset. I de letschte Jahrzähnt hät d Emigration us Israel dütlich zuegno. Bis 1990 sind öppe acht Prozänt vo de jüdische Bevölkerig vo Israel usgwanderet. Vo 1990 bis 2005 sind 230.000 [[Israelis]] usgwanderet. Die meiste sind vorane nach Israel igwanderet. Bis 2005 sind wieder 15 Prozänt igwandert. 2007 sind 21.500 Israelis usgwanderet, dies isch die letschti grossi Uswanderigswälle us Israel gsi. Sit 2008 gaht de Emigrationsgrad zrugg, und 73&amp;nbsp;Prozänt vo de usgwanderte Jude und 4&amp;nbsp;Prozent vo de Araber sind bis 2013 wieder nach Israel zruggkehrt. Lut em israelische ''Central Bureau of Statistics'' läbet hüt wältwit 650.000 emigrierti Israelis im Usland.

== S politische Syschtem ==
Israel isch ä parlamentarischi Republik mit indiräkter Demokratii. Alli erwachsene israelische Schtaatsbürger händ s aktive und s passive Wahlrächt, wenn si sich i de Wählerlischte händ la iischriibe.

=== D Knesset ===
S israelische Parlament, d [[Knesset]], hät 120 Mitgliider. Wahle finded alli vier Jahr statt, usser wenn s Parlament es Gsetz zur Uflösig vom Parlamänt und früeji Neuwahle verabschidet. Gwählt wärded Lischte, wo vo de Parteie ufgschtellt wärded. Dr Wähler het bim Abschtimme käi Iifluss uf ihri Zsämmesetzig. Für zum die Abgeordnete z schütze vor mögliche Verschtöss gägen ihri Unabhängigkeit dur d Regierig, cha nur d Knesset sälber d Immunitet vom ä Knessetmitglied ufhebe.

=== Dr Staatsbresidänt ===
Dr Staatsbresidänt wird vo dr Knesset in gheimer Abschtimmig gwählt. Si wichtigschti politische Rolle isch sini Wahl vom Premierminischter, wo im allgemeine ä gwählte Knessetabgeordnete isch. Dr Staatsbresidänt hät au s Rächt, Begnadigunge z erteile. Suscht isch si Rolle meischtens nur repräsentativ.

=== D Regierig ===
Dr Premierminischter wird vom Staatsbresidänt ernännt und muess si Regierig vo dr Knesset la guetheisse. Die wichtigschte Minischterie sind s Minischterium vom Premierminischter, s Usseminischterium, s Verdeidigungsminischterium, s Inneminischterium, s Erziehigsminischterium, s Juschtizminischterium und s Finanzminischterium.

=== D Juschtiz ===
Es git drü Instanze: s Fridensgricht ''(Beit Mischpat haSchalom),'' s Bezirksgricht ''(Beit Mischpat mehozi)'' und s Oberschte Gricht ''(Beit haMischpat haelion),'' wo au as en Art Verfassigsgricht ''(Beit Din gavoah leZedeq'', abkürzt ''Bagaz)'' fungiert. Wil Israel käi gschriibeni Verfassig hät, hät s Oberschte Gricht i de letschte Jahrzähnt e schtarche Aktivismus afe zeige, und i Frage, wo d Gsetz käi Antwort gä händ, neui Richtlinie gsetzt, anschtatt d Lösig vo de Problem im politische Prozäss z überlah.

Usserdäm git s d Arbedsgricht, d Verchehrsgricht und die religiöse Gricht, wo über Scheidig und anderi Aaglegeheite entscheide, wo de Staat de religiöse Instanze überlah hät.

D Armee hät ihri eigene Gricht, wo nit vo de zivile Gricht abhanged, usser em Oberschte Gricht, wo i jedem Fall die höchschti Instanz isch.

=== Innepolitik ===
Die israelisch Innepolitik isch schtark vom [[Nahostkonflikt|israelisch-arabische Konflikt]] beiiflusst. Uf dr einte Site händ d Jude Angscht vor Terroraschleg, Rageetenagriff und offnigem Chrieg und siget drum liecht parat, drängendi soziali Probleem uf die langi Bank z schiebe, währed die israelischen Araber Gliichberächtigung verlanged, aber schynts vilfach nid derzue bereit siget, Militär- oder Zivildienscht z leischte.&lt;ref&gt;[http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/651/487.html Dr Sheich Salach, än Afüehrer vo dr islamische Bewegig in Israel: &quot;Dr Zivildienscht wurd uns zerschtöre&quot;] (Hebräisch)&lt;/ref&gt;

=== Parteie ===
Die israelische Parteie chönd i sächs Gruppe iiteilt wärde, wobii rächts und linggs mängisch weniger soziali, als uussepolitischi Definitione sind:
# Die traditionelle Linggsparteie Arbetspartei und Meretz und die Nöiji Kommunistischi Liste, wo hützudags vor allem arabisch-nationalistischi Inträsse vertritt.
# Die traditionelle rächte Parteie (Likud)
# Die religiöse Parteie, wo im allgemeine sich für sektorielli Interässe iisetzed, usser dr national-religiöse Partei, wo i de letschte Jahrzähnt zun ere rächtsradikale Partei worden isch.
# Die arabische Parteie, wo wägen ihrer Uussepolitik no nie a dr Regierig teilgnoh händ, und wäge däm wenig Iifluss händ und d Interesse vo ihrne arabische Wähler nit so guet verträtte chönd.
# Die rächtsradikale Parteie, wo dr Iifluss vo de religiöse Gruppierige im Allgemeine sehr schtarch isch, au wenn si sich nit konfessionell gänd, usser i de Partei «Öisi Heimet Israel», wo vor allem vo russische Iiwanderer gwählt wird.
# D Parteie, wo in de politische Mitti sind, verschwinded im allgemeine nach ei, zwei Wahle und wärded vo andere ersetzt.

D Parteie wärde vom Staat finanziell underschtützt, je nach dr Zahl vo irne Abgordnete i de Knesset. Si setzed d Lischte vo irne Kandidate zsämme nach verschidnige Syschtem: diräkti Abschtimmige vo de iigschriibnige Parteimitgliider, Wahle a Parteikongräss, Usläse vo de Kandidate dur d Parteifüehrig usw.

== Wirtschaft ==
Israel hät e [[Technologie|technologisch]] hoch entwickleti Märtwirtschaft mit hochem Staatsaatäil. E wichtige Arbetgeber isch wege dem au dr [[Öffentlicher Dienst|öffetlich Dienst]], wo 33 % vo dr israelische Arbetnähmer din schaffe. I dr Industri schaffe 17 %, in Turismus, Handel und Finanze 20 % un 28 % in andere Beriich (Dienstläistige usw.).

Dr [[Haushaltsplan|Staatshuushalt]] hät 2016 Uusgabe von umgrächnet 88,7 Mrd. [[US-Dollar]] umfasst un Iiname vo umgrächnet 80,7 Mrd. US-Dollar. Dodrus ergit sich e Huushaltsdefizit in Höchi vo 2,4 % vom [[Bruttoinlandsprodukt]] (BIP).&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html The World Factbook]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;D Staatsverschuldig isch 2016 bi 121,1 Mrd. US-Dollar oder 62 % vom BIP gläge.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/index.aspx|titel=World Economic Outlook Database April 2017|sprache=en-US|zugriff=2017-07-01}}&lt;/ref&gt; I dr letschte Joor hät Israel bi dr Sanierig vo siim Staatshuushalt Erfolg vorzwiise. 

Rund d Helfti vo dr staatliche Uuslandsschulde hät Israel bi dr USA, sinere Hauptquälle für politischi, wirtschaftlichi und militärischi Unterstützig. E verhältnismässig grosse Aatäil vo dr israelische Uuslandsschulde wird in Form vo State of Israel Bonds vo Privatinvestore ghalte. D Kombination vo amerikanische Kreditgarantie un direkte Aaläihe bi Privatinvestore macht s Israel möglich, zue günstige Zinssätz z leene, mänkmol unterhalb vo dr märtüebliche Zinssätz. Die Politik wird au vo [[Deutschland|Dütschland]] unterstützt, go s strategische Ziil vo dr Existenzsicherig vom jüdische Staat z erräiche.

2015 isch s Wirtschaftswachstum bi gschätzte 2,4 % gläge und domit unter em Vorjahreswachstum vo 2,8 %. S Bruttoinlandsprodukt vo Israel isch im Joor 2014 bi insgsamt 305 Milliarde US-Dollar gläge, s Bruttoinlandsprodukt pro Chopf bi 37.731 US-Dollar. D Arbetslosigkäit isch 2015 bi ca. 5,4 % gläge.&lt;ref&gt;[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Israel/Wirtschaft_node.html Auswärtiges Amt – Israel – Wirtschaft und Umwelt], abgerufen am 12. Juni 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Israel_node.html Auswärtiges Amt- Israel – Übersicht], abgrüeft am 12. Juni 2016.&lt;/ref&gt;

Israel isch bi [[Fossile Energie|fossile Energiträger]] (Öl, Ärdgas, Choole), bi [[Getreide|Frucht]], [[Rind|Rindfläisch]], [[Rohstoff|Roostoff]] un [[Militär|militärischer Uusrüstig]] vo Import abhängig. Im Land hät s gringi Mängene vo [[Erdöl|Öl]], [[Phosphate|Phosphat]], [[Kaliumcarbonat|Pottäsche]] und [[Kaolin]].&lt;ref&gt;[http://www.schatzwert.de/rohstoffe/bodenschaetze/bodenschaetze-israel.html ''Rohstoffe Israels''] uf schatzwert.de&lt;/ref&gt; Öb Israel Edelmetall und Edelsteine als witeri Bodeschätz hät, wäiss me nöd. Me vermuetet aber grossi Goldvorchoo. Bi [[Erdgas|Ärdgas]] dütet sich e Wandel bi dr Importabhängigkait aa, sit vor dr Mittelmeer-Küste vier Lagerstätte entdeckt worde sin.&lt;ref&gt;Hans-Christian Rößler: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten/israel-will-erdgas-an-nachbarlaender-liefern-12941690.html ''Plötzlich ein Gasexporteur.''] faz.net, 20. Mai 2014, abgerufen am 20. Mai 2014.&lt;/ref&gt; Vom Gasfeld „Tamar“, wo rund 90 Kilometer vor [[Haifa]] lit, förderet Israel sit 2014 Ärdgas, wo i d südisraelisch Stadt [[Aschdod]] gläitet wird.&lt;ref&gt;[http://www.taz.de/!113780/ ''Israel ist jetzt Erdgasnation''] uf www.taz.de 2014.&lt;/ref&gt; Mittelfristig will me in Zämmenarbet mit Zypern Ärdgas als Flüssiggas au uf Europa exportiere.&lt;ref&gt;Susanne Götze: [http://www.zeit.de/wirtschaft/2015-03/israel-gasvorkommen-mittelmeer-interview-ron-adam ''„Wir sind kein Emirat“''], Interview mit Ron Adam, zeit.de, 1. April 20125, abgruefen am 2. April 2015.&lt;/ref&gt;

Trotz dr begränzte natürliche Ressurse hät Israel sii [[landwirtschaft]]liche und industrielle Sektor i dr letschte zwänzg Joor intensiv entwicklet. Mit Lääbesmittel versorgt sich Israel, abgsää vo Frucht und Rindfläisch, fascht ganz sälber. Israel hät wichtigi Kapazitäte bi Ärdölraffinerie, Diamantschlifereie und i dr Fabrikation vo Halbläiter. Wichtigi Exportartikel sin gschliffeni Diamante, Spitzentechnologie, militärischi Uusrüstig, Software, Arznäimittel, Fiinchemikalien und landwirtschaftlichi Produkt (Frücht, Gmües un Blueme, mittlerwiili au Kaviar).&lt;ref&gt;Juliane von Mittelstaedt: ''Reiliger Rogen.'' In: ''Der Spiegel.'' 13. August 2012, S. 80.&lt;/ref&gt; Israel investiert mee Gäld pro Chopf vo dr Bevölkerig in Forschig und Entwicklig als alli andre Länder uf dr Wält.&lt;ref&gt;Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel. Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Aus dem Amerikanischen von Stephan Gebauer. Hanser, München 2012, ISBN 978-3-446-42921-5.&lt;/ref&gt; I dr Region um Tel Aviv hät sich e ''Silicon Wadi'' entwicklet, wo elläi i dr erste nüün Monet vom Joor 2011 422 Unternämesgründige entstande sin.&lt;ref&gt;[http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/rob-magazine/the-worlds-most-creative-cities/article2286363/#slide_2286363_2 Bericht auf ''theglobeandmail.com'' vom 29. Dezember 2011], abgruefen am 30. Januar 2012.&lt;/ref&gt; Di innovativ israelisch Startup-Szene im Beriich vo dr Sitzetechnologi giltet wältwit as vorbildlich.&lt;ref&gt;[http://www.wiwo.de/erfolg/gruender/start-ups-entwicklungshilfe-aus-dem-nahen-osten/6472228.html Start-up-Szene: Innovativ und risikobereit – Abgucken in Israel], Wirtschaftswoche, 3. April 2012.&lt;/ref&gt;

E gross Problem isch d Wasserversorgig. Mit zuesätzlich entwicklete nöiartige Methode zur ökonomische Landbewässerig wird brobiert, d Wasserknapphäit z bewältige. Es git am Mittelmeer föif Entsalzigsalage für Meerwasser, wo öpe d Helfti vom Wasser lifere, wo im Land bruucht wird.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.geo.de/natur/oekologie/545-rtkl-meerwasserentsalzung-wie-israel-erfolgreich-gegen-die-duerre-kaempft |wayback=20180725015054 |text=''Wie Israel erfolgreich gegen die Dürre kämpft'' |archiv-bot=2019-09-14 08:42:59 InternetArchiveBot }} uf geo.de&lt;/ref&gt; D Wasserversorgig isch au e Politikum, wo i dr Vergangehäit zue Spannige mit em Nochberland Syrie gfüert hät. Au im Konflikt mit dr Pälestinenser goot s unter anderem um s Wasser.

== Kultur ==
D Kultur z Israel isch zum äinten äng mit dere vo den arabische Länder verbunde und zum andere starch mit dere vo Europa und Amerika verhänkt. Alles i allem zäichnet si sich daademit uus, dass si d Kultur vo Ywanderer us über hundert Natione integriert hät.

Birüemt isch di israelisch [[Musik|Musig]]. D Volchsmusig und de Volchstanz sind wyt ume gschetzt. Au di klassisch Musig wird pflägt; s «Philharmonisch Orcheschter vo Israel» tritt überall im Land sälber und im Ussland uuf.

S [[Theater]]&lt;nowiki /&gt;wäse hät en guete Rueff. Äini vo de groosse Bünene isch d «Habima», wo 1916 z Moskau gründet woorden isch und syt 1931 z Tel Aviv dihäimen isch.

[[Museum|Musee]] häts gwichtigi: Groossi Kunschtmusee findt me z Haifa, z Tel Aviv und z Jerusalem. Nöd verpasse tärf mer au s «Israel-Museum» und s [[Holocaust]]-Museum «Yad Vashem», bäidi z Jerusalem, und s [[Diaspora]]-Museum z Tel Aviv. Denäbed häts vili chlyni Musee i de vile Kibbuzim.

Au s [[Bibliothek]]s&lt;nowiki /&gt;wäse hät e langi Tradition – käis Wunder bi dene vile Schriftsteller vo internationalem Format. [[Prosa]] schrybed öppe der Amos Oz, de David Grossman und d Zeruya Shalev, [[Lyrik]] de Jehuda Amichai, de Nathan Alterman und d Rachel; bikannt isch au de Satiriker [[Ephraim Kishon]].

D [[Film]]&lt;nowiki /&gt;induschtry isch syt öppe 2000 wältwyt anerchännt. Bsunders engagiert isch si i Theme wie [[Sexualität]] und [[Homosexualität]] z Israel. Bikannte Regissör sind byspilswys der Assi Dayan, der Eytan Fox, der Amos Gitai und der Eran Riklis.

== Literatur ==
'''Gschicht'''
* Reiner Bernstein: ''Geschichte des Staates Israel. 2. Von der Gründung 1948 bis heute: Religion und Moderne.'' Wochenschau Verlag, Schwalbach/Ts. 1998, ISBN 3-87920-419-5.
* Michael Brenner: ''Geschichte des Zionismus''. Beck, München 2002, ISBN 3-406-47984-7.
* Manfred Clauss: ''Geschichte des alten Israel'' (= Oldenbourg Grundriss der Geschichte. Band 37). Oldenbourg Verlag, München 2009, ISBN 978-3-486-55927-9.
* Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart.'' 6. Auflage. Quelle &amp; Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0.
* Johannes Glasneck, Angelika Timm: ''Israel. Die Geschichte des Staates seit seiner Gründung.'' Bouvier, Bonn 1992, ISBN 3-416-02753-1.
* Benny Morris: ''The birth of the Palestinian refugee Problem 1947–1949''. Cambridge University Press, New York 1988, ISBN 0-521-33889-1.
* Shlomo Sand: ''Die Erfindung des jüdischen Volkes. Israels Gründungsmythos auf dem Prüfstand.'' Deutsche Übersetzung von Alice Meroz. Propyläen Verlag, Berlin 2010, ISBN 978-3-549-07376-6. (Hebräischi Originaluusgab: Resling Publishing, Tel Aviv 2008)
* Gershon Shafir: ''Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict, 1882–1914.'' University of California Press, 1996, ISBN 0-520-20401-8.
* Michael Wolffsohn: ''Israel. Geschichte, Politik, Gesellschaft, Wirtschaft.'' VS-Verlag, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-531-15654-5.
* Conor Cruise O’Brien: ''Belagerungszustand. Die Geschichte des Staates Israel und des Zionismus.'' Hannibal, Wien 1988, ISBN 3-85445-033-8. (Originaltitel: ''The Siege: The Saga of Israel and Zionism.'' Touchstone Book, New York 1987, ISBN 0-671-63310-4).
* Albrecht Gundermann: ''Die Rolle des Obersten Gerichtshofs bei der Entwicklung der israelischen Verfassung.'' Nomos Verlag, Baden-Baden 2002, ISBN 3-7890-7801-8.

'''Gsellschaft und Wirtschaft'''
* Shmuel N. Eisenstadt: ''Die Transformation der israelischen Gesellschaft.'' Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1987, ISBN 3-518-57858-8.
* Nurith Gertz: ''Myths in Israeli culture: captives of a dream.'' Vallentine Mitchell, London u.&amp;nbsp;a. 2000, ISBN 0-85303-386-2.
* Uta Klein: ''Militär und Geschlecht in Israel.'' Campus Verlag, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-593-36724-6. [https://web.archive.org/web/20130516211704/http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2003-3-100 (Rezension)]
* Gershon Shafir, Yoav Peled: ''Being Israeli. The Dynamics of Multiple Citizenship.'' Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-79672-5.
* Roland Kaufhold, Till Lieberz-Groß (Hrsg.): ''Deutsch-israelische Begegnungen.'' In: ''psychosozial.'' Nr. 53 (1/2003).
* ''[http://www.bpb.de/ Israel]'' (= Informationen zur politischen Bildung. Band 278). Franzis’ Print &amp; Media, München/ Bonn 2003, {{ISSN|0046-9408}}. (mit Karten)
* Dan Senor, Saul Singer: ''Start-up Nation Israel: Was wir vom innovativsten Land der Welt lernen können.'' Hanser, München 2012, ISBN 978-3-446-42921-5.
* Anat Feinberg, Miriam Magall: ''Kultur in Israel. Eine Einführung.'' Bleicher Verlag, Gerlingen 1993, ISBN 3-88350-031-3.
* Tuvia Tenenbom: ''Allein unter Juden: Eine Entdeckungsreise durch Israel.'' Suhrkamp Verlag, 2014, ISBN 978-3-518-46530-1.

'''Politik'''
* Ber Borochov: ''Zur Frage Zions und des Gebietes.'' 1905; Tel Aviv 1955 (hebräisch).
* Heinz Wagner: ''Der Arabisch-Israelische Konflikt im Völkerrecht.'' Duncker &amp; Humblot, Berlin 1971, ISBN 3-428-02499-0.
* Amos Oz: ''Im Lande Israel. Herbst 1982'' (=&amp;nbsp;st 1066). Suhrkamp, Frankfurt am Main 1984, ISBN 3-518-37566-0.
* Michael Wolffsohn: ''Wem gehört das Heilige Land? Die Wurzeln des Streits zwischen Juden und Arabern.'' Piper, München/ Zürich 1997, ISBN 3-492-23495-X.
* Moshe Zuckermann: ''Zweierlei Israel. Auskünfte eines marxistischen Juden an Thomas Ebermann, Hermann L. Gremliza und Volker Weiß.'' KVV Konkret, Hamburg 2003, ISBN 3-930786-39-7.
* Hans Rauscher: ''Israel, Europa und der neue Antisemitismus.'' Molden, Wien 2004, ISBN 3-85485-122-7.
* Michel Warschawski: ''Mit Höllentempo. Die Krise der israelischen Gesellschaft.'' (Originaltitel: ''Á tombeau ouvert'', übersetzt vo de Barbara Herber-Schärer).  Edition Nautilus, Hamburg 2004, ISBN 3-89401-448-2.
* Reiner Bernstein: ''Von Gaza nach Genf. Die Genfer Friedensinitiative von Israelis und Palästinensern.'' Wochenschau-Verlag, Schwalbach am Taunus 2005, ISBN 3-89974-236-2.
* Igal Avidan: ''Israel – Ein Staat sucht sich selbst.'' Diederichs, München 2008, ISBN 978-3-7205-3046-0.
* Alan M. Dershowitz: ''Plädoyer für Israel. Warum die Anklagen gegen Israel aus Vorurteilen bestehen.'' Europa-Verlag, Hamburg/ Leipzig/ Wien 2005, ISBN 3-203-76026-6.
* Steffen Hagemann: ''Israel. Wissen, was stimmt'' (= ''Herder-Spektrum''. Band 6159). Herder, Freiburg im Breisgau u.&amp;nbsp;a. 2010, ISBN 978-3-451-06159-2.
* Anton Pelinka: ''Israel. Ausnahme- oder Normalstaat.'' Braumüller, Wien 2015, ISBN 978-3-99100-163-8.
* Stephan Grigat: ''Die Einsamkeit Israels: Zionismus, die israelische Linke und die iranische Bedrohung.'' KVV, konkret texte, 2014, ISBN 978-3-930786-73-2.
* Tilman Tarach: ''Der ewige Sündenbock: Heiliger Krieg, die „Protokolle der Weisen von Zion“ und die Verlogenheit der sogenannten Linken im Nahostkonflikt.'' Edition Telok, 2009, ISBN 978-3-00-026583-9.
* Georg M. Hafner, Esther Schapira: ''Israel ist an allem schuld: Warum der Judenstaat so gehasst wird.'' Eichborn Verlag, 2015, ISBN 978-3-8479-0589-9.

== Weblink ==
{{Commonscat|Israel}}
* [http://www.israel.de/ Offizielli Netzpräsenz vo de Botschaft vom Staat Israel z Berlin]
* [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/01-Laender/Israel.html Länder- und Reiseinformationen] vom [[Auswärtiges Amt|Uswärtige Amt]] vo de Bundesrepublik Deutschland
* [https://web.archive.org/web/20080519191730/http://www.ipicture.de/daten/wirtschaft_israel.html Churzübrsicht zu de israelische Wirtschaft]
* [https://web.archive.org/web/20080601104939/http://www.weltkarte.com/mosten/landkarte_israel.htm Landcharte und Stadtplän vo Israel]
* [http://www.einzigartiges-israel.de/ Einzigartigs Israel: Gschichtlichi und religiöse Hintergründ über Israel und de Nahostkonflikt]
* [http://www.ims.gov.il/IMSENG/ALL_TAHAZIT/HOMEPAGE.HTM Israelische Wätterdienst]
* [http://www.bornpower.de/israel/ Magisterarbeit zur israelischen Sidligspolitik vo 1967 bis 1997]

'''Dossiers'''
* [https://web.archive.org/web/20060415043337/http://www.nzz.ch/dossiers/nahost/gaza/2005/08/11/al/articleD0MCR.html De Identitätskonflikt vo Israel im Striit um d Priisgab vo Sidlige]

== Quälle ==
&lt;references /&gt;

{{Navigationsleiste Staaten in Asien}}

{{Läsiger Artikel}}
{{normdaten}}
[[Kategorie:Land]]
[[Kategorie:Israel|!]]
[[Kategorie:Staat im Noche Oschte]]
[[Kategorie:Staat am Mittelmeer]]
[[Kategorie:Staat in Asie]]
[[Kategorie:Mitgliid i der UNO]]
[[Kategorie:Judetum]]
[[Kategorie:Zionismus]]</text>
      <sha1>1y5iw05y5awfpcvksjh5ocm3pp2og8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benjamin Netanjahu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24798</id>
    <revision>
      <id>1089907</id>
      <parentid>1085223</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T10:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freethejews</username>
        <id>124138</id>
      </contributor>
      <origin>1089907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3519" sha1="bkyg3io5f9mibgr7rw4vpp0z00n3rka" xml:space="preserve">[[Datei:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|mini|hochkant=0.9|Benjamin Netanjahu, 2012
[[Datei:Benjamin Netanyahu signature.svg|rahmenlos|rechts|hochkant=0.9|d Unterschrift vom Benjamin Netanjahu]]]]

Dr '''Benjamin &quot;Bibi&quot; Netanjahu''' ({{heS|בנימין נתניהו}}, z Israel informell ''Bibi''; * [[21. Oktober]] [[1949]] z [[Tel Aviv]]) isch en [[Israel|israelische]] Politiker vom konservative [[Likud]]-Block. Er isch sit em Dezember 2005 dr Vorsitzend vom Likud. 

Dr Netanjahu isch vom Mai 1996 bis zum Mai 1999 dr [[Ministerpräsident (Israel)|israelisch Ministerpräsident]] gsi. 1998 und in de Johr 2002 bis 2003 isch er Usseminister gsi. 2003 isch er zum [[Finanzminister]] ernennt worde, het aber s Amt Mitti 2005 us Protest gege d Siidligspolitik vo der Regierig vom [[Ariel Scharon]] niidergleit.

Mit der Wahl vo der 17. [[Knesset]] isch er im April 2006 as dr Vorsitzend vo dr grösste Oppositionspartei Oppositionsfüehrer worde. Er het brobiert dr Likud und die rächtsradikali Partei [[Jisra'el Beitenu]] z fusioniere, het vorgschlage e [[Notstand]]sregierig z bilde wägen dr Art, wie im [[Ehud Olmert]] si Regierig dr [[Libanonkrieg 2006|Libanonchrieg vo 2006]] schlächt ghandlet het, und het dr Rückdritt vom amtierende Ministerpräsident Olmert verlangt. Bi de Wahle vom Februar 2009 zur 18. Knesset hai si Partei, dr [[Likud]] und [[Kadima]] under em Vorsitz vo dr [[Tzipi Livni]] öbbe gliich guet abgschnitte.

Am 31. März 2009 isch dr Netanjahu zum zweite Mol Ministerpräsident vo Israel worde. Im Netanjahu si ''Likud'' het in ere Koalition regiert, wo u.&amp;nbsp;a. die nationalistisch Partei ''Jisra'el Beitenu'' vom [[Awigdor Lieberman]], d Arbeitspartei vom [[Ehud Barak]] und die orthodoxi ''Shas''-Partei drzueghört häi. S Kabinett het 30 Minister ghaa.

Am 22. Januar 2013 het im Netanjahu si Bardeiebündnis d Waale gwunne, und am 18. Merz 2013 isch dr Netanjahu wider Brömieeminister worde und het au s Ministerium für Diplomatii und Diaspora übernoo.
Noch ere Regierigskriise im Novämber 2014  zwüschen em Likud und de liberale Bardeie het dr Netanjahu am 2. Dezämber si Finanzminister Yair Lapid und d Justizministerin [[Tzipi Livni]] entloo. 

Bi de Nöiwaale im Merz 2015 isch dr Likud die sterksti Bardei in dr Knesset worde.


'''''Kosennamen'''''

Hie isch ä lischte vo berüemte Kosename vom Netanhahu&lt;ref&gt;Kosename vom Natanjahu wo im Internet vorchömed

&lt;/ref&gt;

&quot;Yahu&quot;

&quot;Big Yahu&quot;

&quot;Bibi&quot;

&quot;Sigma&quot;

== Weblink ==
{{Commonscat|Benyamin Netanyahu|Benjamin Netanjahu}}
* [https://web.archive.org/web/20150323033136/http://www.caerleon.de/science/netanyahu.pdf Robert Schulz: Benjamin Netanjahu – Ein Populist?, Rostock 2001] (PDF; 275 kB)
* [https://web.archive.org/web/20060222095417/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=683179&amp;contrassID=2 Bradley Burston, Hamas will elect our next prime minister] („Ha’aretz“, 15. Februar 2006)
* [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3064466,00.html Benjamin Netanjahu Profil, Ynet Israel news Lexicon] (ynetnews, änglisch)
* [http://www.focus.de/politik/ausland/ausland-wir-muessen-haerter-antworten_aid_265467.html Interview mit em Netanjahu bi focus.de, 17. Merz 2008]

{{Übersetzungshinweis|de|Benjamin_Netanjahu|dütsch}}
{{Normdaten}}

{{DEFAULTSORT:Netanjahu, Benjamin}}
[[Kategorie:Knesset-Mitgliid]]
[[Kategorie:Politiker (Israel)]]
[[Kategorie:Minister (Israel)]]
[[Kategorie:Premierminister (Israel)]]
[[Kategorie:Israeli]]
[[Kategorie:Jud]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>bkyg3io5f9mibgr7rw4vpp0z00n3rka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089911</id>
      <parentid>1089907</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T11:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <comment>D Änderig 1089907 vom [[Spezial:Beiträge/Freethejews|Freethejews]] ([[Benutzer Diskussion:Freethejews|Diskussion]]) isch ruckgängig gmacht worre. «Bibi» staat ja scho.</comment>
      <origin>1089911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3333" sha1="a85bkeuhfyoyf1u2c46p9926txud6u2" xml:space="preserve">[[Datei:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|mini|hochkant=0.9|Benjamin Netanjahu, 2012
[[Datei:Benjamin Netanyahu signature.svg|rahmenlos|rechts|hochkant=0.9|d Unterschrift vom Benjamin Netanjahu]]]]

Dr '''Benjamin Netanjahu''' ({{heS|בנימין נתניהו}}, z Israel informell ''Bibi''; * [[21. Oktober]] [[1949]] z [[Tel Aviv]]) isch en [[Israel|israelische]] Politiker vom konservative [[Likud]]-Block. Er isch sit em Dezember 2005 dr Vorsitzend vom Likud.

Dr Netanjahu isch vom Mai 1996 bis zum Mai 1999 dr [[Ministerpräsident (Israel)|israelisch Ministerpräsident]] gsi. 1998 und in de Johr 2002 bis 2003 isch er Usseminister gsi. 2003 isch er zum [[Finanzminister]] ernennt worde, het aber s Amt Mitti 2005 us Protest gege d Siidligspolitik vo der Regierig vom [[Ariel Scharon]] niidergleit.

Mit der Wahl vo der 17. [[Knesset]] isch er im April 2006 as dr Vorsitzend vo dr grösste Oppositionspartei Oppositionsfüehrer worde. Er het brobiert dr Likud und die rächtsradikali Partei [[Jisra'el Beitenu]] z fusioniere, het vorgschlage e [[Notstand]]sregierig z bilde wägen dr Art, wie im [[Ehud Olmert]] si Regierig dr [[Libanonkrieg 2006|Libanonchrieg vo 2006]] schlächt ghandlet het, und het dr Rückdritt vom amtierende Ministerpräsident Olmert verlangt. Bi de Wahle vom Februar 2009 zur 18. Knesset hai si Partei, dr [[Likud]] und [[Kadima]] under em Vorsitz vo dr [[Tzipi Livni]] öbbe gliich guet abgschnitte.

Am 31. März 2009 isch dr Netanjahu zum zweite Mol Ministerpräsident vo Israel worde. Im Netanjahu si ''Likud'' het in ere Koalition regiert, wo u.&amp;nbsp;a. die nationalistisch Partei ''Jisra'el Beitenu'' vom [[Awigdor Lieberman]], d Arbeitspartei vom [[Ehud Barak]] und die orthodoxi ''Shas''-Partei drzueghört häi. S Kabinett het 30 Minister ghaa.

Am 22. Januar 2013 het im Netanjahu si Bardeiebündnis d Waale gwunne, und am 18. Merz 2013 isch dr Netanjahu wider Brömieeminister worde und het au s Ministerium für Diplomatii und Diaspora übernoo.
Noch ere Regierigskriise im Novämber 2014  zwüschen em Likud und de liberale Bardeie het dr Netanjahu am 2. Dezämber si Finanzminister Yair Lapid und d Justizministerin [[Tzipi Livni]] entloo. 

Bi de Nöiwaale im Merz 2015 isch dr Likud die sterksti Bardei in dr Knesset worde.

== Weblink ==
{{Commonscat|Benyamin Netanyahu|Benjamin Netanjahu}}
* [https://web.archive.org/web/20150323033136/http://www.caerleon.de/science/netanyahu.pdf Robert Schulz: Benjamin Netanjahu – Ein Populist?, Rostock 2001] (PDF; 275 kB)
* [https://web.archive.org/web/20060222095417/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=683179&amp;contrassID=2 Bradley Burston, Hamas will elect our next prime minister] („Ha’aretz“, 15. Februar 2006)
* [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3064466,00.html Benjamin Netanjahu Profil, Ynet Israel news Lexicon] (ynetnews, änglisch)
* [http://www.focus.de/politik/ausland/ausland-wir-muessen-haerter-antworten_aid_265467.html Interview mit em Netanjahu bi focus.de, 17. Merz 2008]

{{Übersetzungshinweis|de|Benjamin_Netanjahu|dütsch}}
{{Normdaten}}

{{DEFAULTSORT:Netanjahu, Benjamin}}
[[Kategorie:Knesset-Mitgliid]]
[[Kategorie:Politiker (Israel)]]
[[Kategorie:Minister (Israel)]]
[[Kategorie:Premierminister (Israel)]]
[[Kategorie:Israeli]]
[[Kategorie:Jud]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>a85bkeuhfyoyf1u2c46p9926txud6u2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089912</id>
      <parentid>1089911</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T11:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3333" sha1="svdyt7yeb0zwm3qc7vq34qoov5e4sax" xml:space="preserve">[[Datei:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|mini|hochkant=0.9|Benjamin Netanjahu, 2012
[[Datei:Benjamin Netanyahu signature.svg|rahmenlos|rechts|hochkant=0.9|d Unterschrift vom Benjamin Netanjahu]]]]

Dr '''Benjamin Netanjahu''' ({{heS|בנימין נתניהו}}, z Israel informell ''Bibi;'' * [[21. Oktober]] [[1949]] z [[Tel Aviv]]) isch en [[Israel|israelische]] Politiker vom konservative [[Likud]]-Block. Er isch sit em Dezember 2005 dr Vorsitzend vom Likud.

Dr Netanjahu isch vom Mai 1996 bis zum Mai 1999 dr [[Ministerpräsident (Israel)|israelisch Ministerpräsident]] gsi. 1998 und in de Johr 2002 bis 2003 isch er Usseminister gsi. 2003 isch er zum [[Finanzminister]] ernennt worde, het aber s Amt Mitti 2005 us Protest gege d Siidligspolitik vo der Regierig vom [[Ariel Scharon]] niidergleit.

Mit der Wahl vo der 17. [[Knesset]] isch er im April 2006 as dr Vorsitzend vo dr grösste Oppositionspartei Oppositionsfüehrer worde. Er het brobiert dr Likud und die rächtsradikali Partei [[Jisra'el Beitenu]] z fusioniere, het vorgschlage e [[Notstand]]sregierig z bilde wägen dr Art, wie im [[Ehud Olmert]] si Regierig dr [[Libanonkrieg 2006|Libanonchrieg vo 2006]] schlächt ghandlet het, und het dr Rückdritt vom amtierende Ministerpräsident Olmert verlangt. Bi de Wahle vom Februar 2009 zur 18. Knesset hai si Partei, dr [[Likud]] und [[Kadima]] under em Vorsitz vo dr [[Tzipi Livni]] öbbe gliich guet abgschnitte.

Am 31. März 2009 isch dr Netanjahu zum zweite Mol Ministerpräsident vo Israel worde. Im Netanjahu si ''Likud'' het in ere Koalition regiert, wo u.&amp;nbsp;a. die nationalistisch Partei ''Jisra'el Beitenu'' vom [[Awigdor Lieberman]], d Arbeitspartei vom [[Ehud Barak]] und die orthodoxi ''Shas''-Partei drzueghört häi. S Kabinett het 30 Minister ghaa.

Am 22. Januar 2013 het im Netanjahu si Bardeiebündnis d Waale gwunne, und am 18. Merz 2013 isch dr Netanjahu wider Brömieeminister worde und het au s Ministerium für Diplomatii und Diaspora übernoo.
Noch ere Regierigskriise im Novämber 2014  zwüschen em Likud und de liberale Bardeie het dr Netanjahu am 2. Dezämber si Finanzminister Yair Lapid und d Justizministerin [[Tzipi Livni]] entloo. 

Bi de Nöiwaale im Merz 2015 isch dr Likud die sterksti Bardei in dr Knesset worde.

== Weblink ==
{{Commonscat|Benyamin Netanyahu|Benjamin Netanjahu}}
* [https://web.archive.org/web/20150323033136/http://www.caerleon.de/science/netanyahu.pdf Robert Schulz: Benjamin Netanjahu – Ein Populist?, Rostock 2001] (PDF; 275 kB)
* [https://web.archive.org/web/20060222095417/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=683179&amp;contrassID=2 Bradley Burston, Hamas will elect our next prime minister] („Ha’aretz“, 15. Februar 2006)
* [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3064466,00.html Benjamin Netanjahu Profil, Ynet Israel news Lexicon] (ynetnews, änglisch)
* [http://www.focus.de/politik/ausland/ausland-wir-muessen-haerter-antworten_aid_265467.html Interview mit em Netanjahu bi focus.de, 17. Merz 2008]

{{Übersetzungshinweis|de|Benjamin_Netanjahu|dütsch}}
{{Normdaten}}

{{DEFAULTSORT:Netanjahu, Benjamin}}
[[Kategorie:Knesset-Mitgliid]]
[[Kategorie:Politiker (Israel)]]
[[Kategorie:Minister (Israel)]]
[[Kategorie:Premierminister (Israel)]]
[[Kategorie:Israeli]]
[[Kategorie:Jud]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>svdyt7yeb0zwm3qc7vq34qoov5e4sax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vorlage:Wechselkursdaten/EZB</title>
    <ns>10</ns>
    <id>53385</id>
    <revision>
      <id>1089902</id>
      <parentid>1089855</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T19:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LkhBot</username>
        <id>98539</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Aktualisierung</comment>
      <origin>1089902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="833" sha1="2xn0h6ivtqw3lb7kh3htsrs2e26pcjt" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{{1|}}}
|STAND=2026-10-28
|USD = 1.1133
|JPY = 175.86
|BGN = 1.9558
|CZK = 24.367
|DKK = 7.4741
|GBP = 0.83785
|HUF = 366.88
|PLN = 4.4045
|RON = 5.3508
|SEK = 11.056
|CHF = 0.9247
|ISK = 135.8
|NOK = 10.3475
|HRK = 7.5365
|RUB = 117.2010
|TRY = 55.4846
|AUD = 1.583
|BRL = 5.9307
|CAD = 1.5638
|CNY = 7.4217
|HKD = 8.7339
|IDR = 20235.79
|ILS = 3.4801
|INR = 106.0095
|KRW = 1492.35
|MXN = 20.7416
|MYR = 4.5389
|NZD = 1.9833
|PHP = 71.24
|SGD = 1.4274
|THB = 37.602
|QUELLE=[http://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml EZB Euro foreign exchange reference rates]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
Liefert den Gegenwert von 1 EUR in einer Fremdwährung. Datenquelle: http://www.ecb.int/stats/exchange/eurofxref/html/index.en.html

[[Kategorie:Vorlage:Metadaten|Wechselkursdaten/EZB]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2xn0h6ivtqw3lb7kh3htsrs2e26pcjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73176</id>
    <revision>
      <id>1089893</id>
      <parentid>1085013</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T15:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi */</comment>
      <origin>1089893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43143" sha1="4dstls95g0q9kyka0i8265f7o3bplme" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:d Ängi}}
{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züritüütsch}}
{{Infobox Quartier von Zürich
|NAME_ORT=Ängi
|WAPPENLINK=CHE Enge COA.svg
|KREIS=2
|JAHRE=seit 1893/1913
|EINWOHNER=9655
|STAND_EINWOHNER=2020-12-31
|FLÄCHE=2.40
|BFS=261-024
|PLZ=8002
&lt;!-- Tessinerplatz --&gt;
|LAT_DEG=47.364078&lt;!--{{subst:CH1903-WGS84|682.570|246.490||koor=B|subst=subst:}}--&gt;
|LON_DEG=8.531718&lt;!--{{subst:CH1903-WGS84|682.570|246.490||koor=L|subst=subst:}}--&gt;
|HÖHE=409 &lt;!-- Tessinerplatz --&gt;
|BILDPFAD_KARTE=Karte Quartier Enge.png
}}

D '''Ängi''' isch es Quartier vo de Stadt [[Zürich|Züri]]. Zäme mit [[Wollishofen|Wolishofen]] und em [[Leimbach (Stadt Zürich)|Läibach]] ghöörts zum Chräis 2. Vor der Ygmäindig 1893 isch si en äigeni [[Politische Gemeinde|politischi Gmäind]] gsy.

Vo de früenerige Ströisidlig mërkt mer nüüt me – hüt isch d Ängi im Nordtäil fascht e räins Gschäftsviertel und im Süüdtäil e beliebts Woonviertel. Vom Willequartier, wo d Ängi im 19.&amp;nbsp;Jarhundert gsy isch, züüged alewyl na mängs prächtig Huus und der äint oder ander wytlöiffig Park, und d [[#di refermiert Chilen Ängi|Chilen Ängi]], wo über alem troonet, isch s Sinnbild für di rych Gmäind im Fin-de-Siècle. Vil Lüüt gchäned d Ängi vo de Beder, Pärk und em Hafe, wo am [[Zürichsee|Zürisee]] ligged, oder vom Thërmaalbaad hine gäge d Syl; anderi wider gchäned si vom [[#s Museeum «Rietberg»|Museeum Rietbëërg]], em äinzige Schwyzer Museeum für usseröiropëëischi Kunscht.

== Geografy und Quartierstruktuur ==
D Ängi schlüüsst südweschtlich a d [[Altstadt (Stadt Zürich)|Zürcher Altstadt]] aa und lyt zwüschet em [[Zürichsee|Zürisee]] und de [[Sihl|Syl]]. Im Norde gaat si zum Täil na bis an [[Schanzengraben|Schanzegrabe]], aber s Gibiet vom hüttige Selnau-Quartier isch de Gmäind Ängi 1853 oder 54 abzwackt woorde, wil di doozmaalig Stadt deet hät wele s Bezirksgiböid boue. D Ängi wird de Lengi naa vo zwee Höger durzoge – beed sind [[Moräne|Morëëne]]&amp;nbsp;–, drum gaats vil ufen und abe, wä-me si wott dezwäris durlauffe.

Au d Ywonerzaal gaat ufen und abe: 1960 sinds öppe 14&amp;nbsp;000 gsy, 1990 na öppen 8000, und 2020 wider über 9600. De Grund isch, das das Quartier äigetli e schööns Woonquartier isch, aber de Nordtäil ganz in Soog vo de City choo isch – deete woned hüt nu na wenig Lüüt. Defüür häts i der Ängi im Jaar 2012 fascht 2500 Aarbetsstette und 34&amp;nbsp;415 Aarbetsplätz ghaa.&lt;ref&gt;Zaale nach em ''Quartierspiegel Ängi''.&lt;/ref&gt;

== Name ==
De Namen «Ängi» gaat uf en [[Flurname|Fluername]] zrugg, wo-n-en ängi Stell charakterisiert. Woo dëë gnau gsy isch, wäiss me nööd, aber luut em [[Guntram Saladin]] isch s Tääli zwüschet de beede Morëëne gmäint gsy, aso s Gibiet vo de hüttige Waffeplatzstraass. S eerscht Maal in eren Uurkund findt me de Name 1210, wo vo der «Engi superiori» d Reed isch. Dëë Namen isch dänn naadisnaa zum Name vo de ganze (spöötere) Gmäind woorde.&lt;ref&gt;Zu de Näme lueg Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli, Zürich 1980, S.&amp;nbsp;10–12.&lt;/ref&gt;

En andere Namen isch «Wacht zun häilige drei Chünge» gsy. Im Gibiet vom hüttige Baanhoof Ängi isch im [[Mittelalter]] nämli es Chappeli gstande, wo dëne drei Hëre gweit gsy isch. Dëë Name isch dän aber vergässe ggange; eerscht 1893 hät mer en wider uusggrabe, wo di nöi ggründet Quartierzouft nach eme schöönen alte Name gsuecht hät.

== Gschicht ==
[[Datei:Plan-Gmde-Enge-1878-80.jpg|mini|Übersichtsplaan vo de Gmäind Ängi vo 1878/1880]]
Im see-nööche Täil vo de nördlichen Ängi hät me [[Pfahlbauer|Sidlige vo Pfaalbouer]] gfunde. Us de [[Römisches Reich|röömische]] Zyt degäge gits nu ganz wenig Fund. Aber mit der Ängi händ die früene Mäntschen äinewääg nüüt z tue.

Zu Züri isch d Ängi im 14. Jarhundert choo. E richtigs Doorff Ängi häts nie ggëë, si isch vilmee en uusprëëgti Ströisidlig gsy. Bis i s 18. Jarhundert ine händ deet nu Puuren und Handwëërcher gläbt, nachane isch di schöön Laag vo Stadtbürger entdeckt woorde. Die händ dän ab de 1770er-Jaar aagfange, deet iri Wille boue. Im spaate 19. Jarhundert isch s Hüüserboue dän eso richtig explodiert – d Ängi isch doozmaal dëë ghobe Woonoort im Gibiet vo de hüttige Stadt Züri gsy, soo wie nachane de Züribëërg. Drum isch si doo au zimli rasch verstedteret.&lt;ref&gt;Zur Gschicht überhaupt lueg: Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli, Zürich 1980.&lt;/ref&gt;

1893 isch di [[Politische Gemeinde|politisch Gmäind]] Ängi i d Stadt Züri ygmäindet woorde. Äigetli isch e gschmogni Meerhäit degäge gsy: 448 «Jaa» sind 453 «Näi» gägenübergstande. Aber me häts Resultaat akzeptiert. Umgcheert hät sich d [[Kirchgemeinde|Chilegmäind]] 1882 vom stedtische [[St. Peter (Zürich)|St.&amp;nbsp;Peeter]] glööst und isch doo sälbständig woorde; 2019 isch aber au d Chilegmäind Ängi wider in ere (fascht) gsamtstedtische Chilegmäind uufggange. Im 20. Jarhundert dänn hät sich d City mee und mee i d Ängi inegfrässe. Trotzdëm isch si i irem mittleren und süüdliche Täil na e gschetzts und starch durgrüents Woonquartier plibe.

== Wichtigi und suscht bsunderi Hüüser und Oort ==
=== Öffetlichi Giböid ===
==== di refermiert Chilen Ängi ====
[[Datei:Zuerich Enge Kirche.jpg|mini|D Chilen Ängi vo Oschte]]
I der Ängi häts im Mittelalter deet, wo hüt de Baanhoof isch, es Chappeli ghaa, und i de Nöizyt dänn im Gibiet vo de hüttige Grüütlistraass en äifachs Bätthuus vo 1776. Im spaate 19. Jarhundert hät das aber nüme gglanget, und es hät au nöd chöne s Represäntazioonsbidürffnis vo de guet gstelten Ängemer zfride stele. Der [[Alfred Friedrich Bluntschli]] hät drum 1892–1894 a zäntraaler Laag uf em äinte Morëënehoger die risig Chilen im Styl vo de [[Neorenaissance]] poue.

Si isch en Zäntraalbou mit chrüüzförmigem Grundriss und ere Kupplen über de Vierig, und de Turn (wo föif Glogge dine hanged) gseet uus wie-n-en italienische Campanile. D Ygangsfront lueget zum See, und vo de Seestraass zur Chilen ue füert en groossaartigen Uufgang. Bi de Kunschtgschichtler gilt si as äine vo de bidüütendschte Neorenaissance-Chileboute, und si isch äis vo de bikantischte Wëërch vom Architäkt Bluntschli.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;45; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;226–229.&lt;/ref&gt;

==== di katolisch Chile «Dreikönige» ====
{{Lueg au|Dreikönigen (Zürich-Enge)}}
Ab em 19. Jarhundert häts i der Ängi näbet de doozmaalige groosse refermierte Meerhäit au wider Katolike ghaa. Di katolisch Chile, wo im Patrozynium wider a d Tradizioon vom mittelalterliche Drei-Chünge-Chappeli aaschlüüsst, isch 1949–1951 nach de Plän vom Ferdinand Pfammatter und vom Walter Rieger poue woorde.

De Styl isch dëë vo de französische Beton-Boukunscht. De Chilebou hät en basilikaale Grundriss mit eme Haupt- und zwäi Näbeschiff und hät er rundi Apsis. En Turn häts drum nööd, wil de guet refermiert Verchöiffer sys Land nu under dëre Bidingig abggëë hät, das me di katolisch Chile jaa nöd wytume gsëch und das si de refermierte Chilen ekäi optischi Konkuränz machi.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;77&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

==== de Baanhoof Züri Ängi ====
[[Datei:Bahnhof Enge - Tessinerplatz 2011-08-25 10-37-58 ShiftN.jpg|mini|De Baanhoof Ängi vom Tessynerplatz uus]]
En eerschti Baanstazioon hät me 1875 poue, a der alte Baanlinie, wo öppe deete dureggangen isch, wo hüt d Alfred-Äscher-Straas lyt. Wo me dänn i de 1920er-Jaar d Baan verläit hät, zum de Baanübergang Tunelstraass chöne vermyde, hät mer au müese de Baanhoof verlegge. De hüttig isch 1925–1927 poue woorde; d Architäkte sind di beede Brüedere Otto und Werner Pfischter gsy. Wil d Baanlinie zum [[Gotthard-Scheiteltunnel|Gottert]] und dänn is [[Kanton Tessin|Tessyn]] füert, isch de Bou us Granit poue woorde, und de Platz vornedraa ghäisst drum au Tessynerplatz.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;30.&lt;/ref&gt;

==== s Kongrässhuus ====
S Kongrässhuus am See isch 1937–1939 vo den Architäkte Max Ernst Haefeli, Werner Max Moser und Ruedolf Steiger poue woorde. S isch e wichtigs Byspiil für de [[Landistil]]. I spöötere Jaare hät me vil draa umeflickt, und d Qualitëët vom Bou isch zum Täil verloore ggange. 2008 hät en d Stadt drum welen abrysse und e nöis Kongrässhuus anestele, aber die Plään sind inere Volchsabstimig duregheit. D Mäinig vo de Stadt hät sich dän um 180 Graad gcheert, und drufabe hät si der Originaalzuestand wider hëërgstelt.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;32; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;278–281.&lt;/ref&gt;

==== d Toonhale ====
[[Datei:Tonhalle Zürich 1900.jpg|mini|Di früenerig Toonhale um 1900]]
De Saal vo de Toonhalen isch de letscht Räschte vo de «nöie Toonhale», wo s Architäktuurbüro Fellner &amp; Helmer 1893–1895 poue gha hät. Dëë Bou mit syne zwee Türn hät uusgsee wie s Paryser «Trocadéro», wo 1878 e Wältuusstelig underpraacht gsy isch. I de Zwüschechriegszyt hät de Lüüt dëë Styl aber nüme gfale, und me hät de vorder Täil dur s [[#s Kongrässhuus|Kongrässhuus]] im Landistyl ersetzt. D Hale sälber hät drum überläbt, wil d Akuschtik vo de Hale eso schuurig guet isch. S Tonhalen-Orchester Züri hät en rächt en guete Rueff.&lt;ref&gt;Kapitel nach nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;47; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;275–278.&lt;/ref&gt;

==== s Museeum «Rietberg» ====
Das Museeum, wo i de [[#d «Villa Wesendonck»|Willa Wesendonck]] underpraacht isch, zäiget Kunscht us [[Asien|Aasie]], [[Afrika]], [[Amerika|Amërika]] und [[Ozeanien|Ozeaanie]], dazue ane chunt na en Abtäilig mit Schwyzer [[Larve (Maske)|Maske]]. Es isch s äinzig Museeum für usseröiropëëischi Kultuuren i de Schwyz, s drittgrööscht Museeum i de Stadt Züri und s grööscht, wo d Stadt sälber füert. Offen isch das Museeum sit 1952. 2007 isch en underirdische Nöibou dezuechoo, de «Smaragd», wo d Uusteligsflächi starch vergröösseret hät.

==== s «FIFA World Football Museum» ====
Das Museum, wo de [[FIFA]] ghöört, lyt am Tessynerplatz und isch 2016 uufggange. Zäige tuets mee weder tuusig Objäkt us de Wält vom internazionaale [[Fussball|Fuessball]].

==== d Kantonsschuele «Freudenberg» und «Enge» ====
[[Datei:Kantonsschule Freudenberg 2.JPG|mini|D Kantonsschuel Fröidebëëg]]
D Toppel[[Kantonsschule|kantonsschuel]] Fröidebëërg und [[Kantonsschule Enge|Ängi]] (verwaltigsmëëssig trännt woorden sind s 1979 oder 1980) isch 1954–1960 nach de Plään vom Jacques Schader poue woorde. De hübsch Name Fröidebëërg hät mit em Glück vo de Schüeler aber nüüt z tue; s isch vilmee de Name von ere Willa us dem 19. Jarhundert, wo früener deet gstanden isch – na hüt ligged die beede Kantonsschuele zmitzt imene Park ine. Für d Kunschtgschichtler isch de Bou vom Schader äis vo de wichtigschte Wëërch vo de schwyzerischen Architäktuur us de zwäite Helfti vom 20. Jarhundert.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;41.&lt;/ref&gt;

==== d Hotelfachschuel «Belvoirpark» ====
Im früenerige Landsitz [[#«Belvoir»|Belvoir]] isch e Hotelfachschuel, wo 1925 vom doozmaalige Schwyzerische Wirteverband, de hüttige [[GastroSuisse]], ggründet woorden isch. Sit 1989 isch si vom Bund as Hööcheri Fachschuel anerchänt.

=== Uursprünglichi und hüttigi Privaathüüser ===
==== alti Puuren- und Handwëërcherhüüser ====
Vo dëne gits hüt nu na ganz wenigi. A de Brandschänkistraass staat s Huus zum Stäinige Tisch us de Zyt vom 15. bis 18. Jarhundert. 1866 hät daas der [[Alfred Hürlimann|Alfred Hürlimaa]] gchaufft – s isch der Aafang vo de bikannte Brouerei gsy. A de Chuurfirschtestraass staat s Huus zun drei Tane mit eme Chëërnbou us em 15. und 16. Jarhundert. Und a de Gablerstraass häts drüü Hüüser (zwäi devoo zämepoue), wo uf s 17., 18. und 19. Jarhundert zrugggönd.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;42, 64, 53, 54.&lt;/ref&gt;

==== «Venedigli» ====
[[Datei:CH-NB - Zürich, Enge - Collection Gugelmann - GS-GUGE-FÜSSLI-JM-F-9.tif|mini|S Venedigli im 18. Jarhundert. Im Hindergrund gseet me s alt Bürgli.]]
Das Huus staat nüme, aber von em rede mues me glych. S isch i de Nööchi vom hüttige Tessynerplatz gstande, wos hüt zur Erinnerig draa en Brune hät mit em Markuslöi. S Venedigli isch e chlyni Willa mit Stägegibel us em 16. oder 17. Jarhundert gsy, wos rund drumumen en Wassergrabe ghaa hät – s lingg Seeuufer isch doozmaal na vil wyter weschtlich glägen as hüt. Zytewys händ deet au [[Venedig|veneziaanischi]] Abggordneti residiert. 1743 händ drizää jungi Zürihegel, wo z [[Bergamo]] und z Venedig gstudiert und ghandlet händ, bschlosse, e Gsellschaft mit em Name «Società San Marco» z gründe, wo de Sitz im Venedigli ghaa hät. Im 19. Jarhundert isch es dänn e Dépendance vom Luxushotel Baur au Lac gsy, und under anderem isch deet d Käiserin [[Elisabeth von Österreich-Ungarn|Elisabeth vo Ööschterrych-Ungarn]] z Gascht gsy, wil iri Schwöschter Mathilde Ludovika Grëëfin vo Trani im Venedigli gwont hät. Nachanen isch es mit em Huus nu na absi ggange, und i de 1930er-Jaar isch es dän abggrisse woorde.&lt;ref&gt;Kapitel nach Tindaro Gatani, Marco Gherzi: ''Das Venedigli. La Piccola Venezia di Zurigo.'' o.&amp;nbsp;V., Palermo 2008.&lt;/ref&gt;

==== «Freigut» ====
[[Datei:Freigut.JPG|mini|S Freiguet]]
S Freiguet am Egge Brandschänkistraass/Freiguetstraass hät de Johann Heinrich Frey 1772–1774 la boue; der Architäkt isch de Johannes Meyer gsy. S Huus vo ussen isch e Mischig vo [[Barock]] und [[Klassizismus]] mit Mansarddach (s klassizistisch Uusgsee gaat aber zum groosse Täil eerscht uf en spöötere Bsitzer zrugg), und inen isch es na ganz barock. D Inenyrichtig isch füürnëëm – s Freiguet isch s äinzig Huus im Kanton Züri mit eme Saal, wo mit Wandteppich (im Volchsmund «Gobelin») uusgstattet isch, und i zwäi Zimmer häts gmaaleti Tabeete – im äinte Fall öiropëëischi Landschaftsszeenen und im andere Fall Chinoiserie. De Gaarten uf de Süüdsyte, wo früener vil gröösser gsy isch, isch hüt so öppen im Styl «Barock à la 1960er-Jaar» – s isch e freii Rekonschtrukzioon vo de Gaartenaalaag us dem 18. Jarhundert.

[[Datei:Freigut (Zürich) Salon erster Stock.jpg|mini|De Salon im eerschte Stock, wo s na es Woonhuus gsy isch]]
Im Freiguet händ e paar bikanti oder hööchi Lüüt gwont. De birüemtischt isch de Dichter und [[Thüringen|sachse-weimarisch]] Hoofraat [[Christoph Martin Wieland]] gsy: Ëër hät im Summer 1796 s Lächehuus gmietet (wo hüt nüme staat) und isch i dëre Zyt überglückli gsy. 1813 hät dänn de Christoph Albrächt Freihèrr vo Seckendorff-Aberdar, [[Grossherzogtum Baden|groosshërzoglich badische]] Staatsminischter, s Freiguet gchaufft – ëër isch es gsy, wo s usse hät la klassizistisch purifiziere. 1814/15, wo Züri churz im Inträssi vo der internazionaale Politik gstanden isch, hät er s Huus em [[Vereinigtes Königreich|änglische]] Diplomaat Stratford Canning, spööter 1. Viscount Stratford de Redcliffe, vermietet. Vo 1825 bis 1830 hät de Seckendorff dänn s Huus de verwitwete Groosshërzogin Auguste vo [[Mecklenburg]]-Schwerin (née vo Hessen-Homburg) vermietet, das deet ire Stüüffsoon Albrecht Hërzog vo Mecklenburg cha wone, wo z Züri i d Schuel isch. Wo de Johann Lukas Schönlein 1833 Profässer a der Uni Züri woorden isch – ëër hät d Medizyn uf e wüsseschaftlichi Grundlaag gstelt&amp;nbsp;–, hät au dëë es Jaar lang im Freiguet gwont. 1827 und 1852 isch em Albrächt syni Schwöschter, d Helene Louise vo Mecklenburg, im Freiguet z Bsuech gsy – s zwäit Maal as Hërzogin vo Orléans, wil si de Soo vom letschte französische König, de [[Louis-Philippe]], ghüraate hät; ire Maa, de Graaf vo Parys, und de Hërzog vo Chartres sind doo au mitchoo. 1884 hät dänn der [[Elias Landolt (Forstwissenschaftler)|Elias Landolt]], de Modërnisierer vom schwyzerische Foorschträcht us Chlyandelfinge (aso ekän Ängemer Landolt!), s Freiguet sym Schwigervatter Emanuel Hess abchaufft (wos 1844 übernaa gha hät). Dëm syn Änkel [[Emil Landolt]], wo im Freiguet uufgwachsen isch, hät vo 1949 bis 1966 as Stadtpresidänt vo Züri ggamtet.

Ab 1841 isch s Freiguet au de Sitz von ere Wyhandlig gsy. D Süüdhelfti vo de Ligeschaft mit de Chällerei isch 2011 aber verchaufft woorde, und d «Landolt Weine AG» isch a d Bederstraass züglet. D Nordhelfti vo de Ligeschaft, wo d Willa druff staat, isch scho 2001 der Internazionaalen [[Eishockey|Yshockei]]-Föderazioon verchaufft woorde, wo deet im Freiguet ire Sitz hät.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;40; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;163––173; Roland Böhmer: ''Das Freigut in Zürich-Enge. Sitz des Internationalen Eishockey Verbandes IIHF.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2008; Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Zürich 2009.&lt;/ref&gt;

==== «Muraltengut» ====
[[Datei:Muraltengut Zürich - SO.jpg|mini|S Muralteguet]]
Dëë früenerig Summersitz a de Seestraass isch 1777–1782 vom Stadtbuuhërr Johannes Werdmüller nach äigene Plään poue woorde und hät doozmaal Werdmüllersches Landguet ghäisse. De Park, wos es Rosarium mit 5000 Roosestöck hät, isch früener bis an See abe ggange, hüt aber händ Baan und Straas vil devoo abzwackt.

1825 hät de Bürgermäischter Hans Konrad vo Muralt das Huus gchaufft, und sit doo träits dëm syn Name. Wos hett selen abgschränzt wëërde, häts 1924 de Büechersammler Martin Bodmer gchaufft. Sit 1944 ghöörts de Stadt, wos jetz pruucht, zum iri hööche Gescht empfange.

De Styl isch dëë von ere französische «maison de plaisance». S isch e [[barock]]i Aalaag, wo aber scho vil Zäiche vom früene [[Klassizismus]] hät. Uf de Straassesyte hät si en barocken Eerehoof, wie au s Zoufthuus zur Mäisen i der Altstadt äine hät. Im Inneren isch nüme vil us em 18. Jarhundert z gsee, de Bodmer hät s Huus im [[Neoklassizismus|neoklassizistische]] Styl umpoue.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;83; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;186–190.&lt;/ref&gt;

==== «Belvoir» ====
[[Datei:Belvoir 27.JPG|mini|S Belvoir]]
S Belvoir isch e sträng [[Klassizismus|klassizistischi]] Willa, wo vo Stylelemänt vo de [[Toscana|toscanische]] [[Renaissance]] wie Terassen, Loggie und Süüleportikus uufglockeret wird. Drin sind na Stuckteckene, Parggettböden und Spiegel us de Bouzyt vorhande. Si lyt imene groosse Park (lueg [[#de Belvoirpark|une]]), wo früener bis an Zürisee aben isch. La boue hät si de Heinrich Äscher-Zollikofer zwüschet 1828 und 1831. Wo de Vatter Äscher gstoorben isch, hät syn Soo, de Staatsmaa und Wirtschaftsfüerer [[Alfred Escher|Alfred Äscher]] das Guet ggeerbt und 1882 dänn dëm syni uglücklich Tochter [[Lydia Escher|Lydia]].&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;81; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;185–186.&lt;/ref&gt;

Sit 1901 ghööred Willa und Park de Stadt Züri. I de Willa isch hüt es Reschterang, wo vo de [[#d Hotelfachschuel «Belvoirpark»|Hotelfachschuel «Belvoirpark»]] gfüert wird. Bedient wird me deet aso vo luuter nette junge Lüüt.

==== «Bürgli» ====
[[Datei:Bürgli.jpg|mini|S Bürgli]]
Das Huus zmitzt i der Ängi, hööch uf em äinte Morëërehoger über de Chilen Ängi gläge, hät syn Name nöd vom jetzige Bou. Aber vorane, eb em Spaatmittelalter, isch deet es Huus gstande, wo wie-n-e chyni Burg uusgsee hät. Die isch dänn 1834 dur de hüttig drüüstöckig [[Klassizismus|klassizistisch]] Bou mit sym flache Walmtach ersetzt woorde.

De birüemtischt Bürgli-Mieter isch de Schriftsteller [[Gottfried Keller|Gottfried Chäller]] gsy. Ëër und syni Schwöschter händ deet vo 1876 bis 1882 im zwäite Stock gwont. Uufgwachse sind i dëm Huus au de Landschaftsarchitäkt Gustav Ammann (um 1900; dëë, wo spööter di birüemt Gaartefirma Froebel übernaa und modërnisiert hät), de Kunschtmaaler Daniel Garbade und de Musiker Daniel Schnyder (beed i de 1960er-/70er-Jaar).&lt;ref&gt;Di eerschte beeden Absätz vo dëm Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;45.&lt;/ref&gt;

Ghööre tuet das Huus sit 1643 em Ängemer Zwyg vo de Familie Landolt. Uf de Süüdweschtsyte lyt en 3 Hektaare groosse Räbbëërg, der äinzig i de Stadt Züri, wo nie uufggëë woorden isch – di andere, aso dëë vo [[Höngg|Hööngg]], dëë vom Sunebëërg z [[Hottingen ZH|Hottinge]] und dëë vo de Burghalde im [[Riesbach]], sind all zwüschetduren emaal nu na Wise gsy. Wachse tuet deet Riesling-Silvaner (Müller-Thurgau), und verchauffe tuet dëë d Wyhandlig Landolt (lueg [[#«Freigut»|oben im dritten Absatz]]).

==== «Villa Wesendonck» ====
[[Datei:Rieterpark - Villa Wesendonck 2011-08-15 16-37-16.jpg|mini|D Villa Wesendonck]]
Für d Kunschthischtooriker isch die Willa äis vo de ryffschte Wëërch vom Architäkt [[Leonhard Zeugheer|Leonhard Züügheer]]. La boue händ si der Otto und d Mathilde Wesendonck 1853–1857. Si isch im Styl vo der italienische [[Renaissance]]. De risig Landschaftsgaarte, de hüttig [[#de Rieterpark|Rieterpark]]), hät de [[Leopold Karl Theodor Froebel|Theodor Fröbel]] aagläit. S Huus ghöört hüt de Stadt; sit 1952 isch s [[#s Museeum «Rietberg»|Museeum Rietbëërg]] dine. Vo der alten Inenyrichtig isch drum nüme vill vorhande.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;52; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;173–178.&lt;/ref&gt;

Näbet de Willa isch s «Asyl» gstande, wo de Wesendonck 1857/58 em [[Richard Wagner]] zum Wonen überlaa hät. Dëë hät deete d Oopere «Tristan und Isolde» komponiert und em Otto synere Frau Mathilde schööni Auge gmachet – d «Wesendonck-Lieder» lönd grüeze. Das Huus isch dänn 1888 von ere spöötere Bsitzeri abgrisse woorde.&lt;ref&gt;Mee dezue und zur hüttige «Villa Schönberg» i Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S. 179–181.&lt;/ref&gt;

==== «Villa Sihlberg» ====
[[Datei:Villa Sihlberg.jpg|mini|D Villa Sihlberg]]
De hüttig Bsitzer säit ere «Schloss Sihlberg». Und esoo gseets s Huus hööch über de früenerige Brouerei Hüürlimaa au uus. La boue häts de Brouer Albert Heinrich Hürlimann 1897–1898 vom Architäkt August Albert Müller. Es isch e richtigi Fabrikantewilla – hèrrschaftlich, aber au nööch bi den Arbäiter. De Stil isch dëë vo de französische Früe[[renaissance]], aber s hät au spaat[[Gotik|gootischi]] Forme. S Inner isch na guet erhalte, aber vom Park vom Evariste Mertens gits nu na Räschte. 2005 häts Familie Hüürlimaa em Architäkt Edgar Schwyn verchaufft, wo aber nöd eso rächt z wüsse schynt, was er demit äigetli wott.&lt;ref&gt;Kapitel nach Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;83&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

==== d «Chachelihüüser» ====
[[Datei:Bleicherweg - panoramio - Mister No.jpg|mini|D Chachelihüüser]]
Am Bläicherwääg staats äis von schönschte [[Jugendstil|Jugedstyl]]-Ensemble vo Züri: d Chachelihüüser. D Architäkte sind der Alfred Chiodera und de Theophil Tschudy gsy. Poue woorden isch s ganz Hüüsergviert zwüschet 1893 und 1906, drum häts au na [[Historismus (Kunst)|historistischi]] Elemänt deby. D Sprüch, wo uf de Fassaade stönd, händ allfeliger Kritik scho emaal voorpüügt: ''labor et ars beatum redunt'' («Aarbet und Kunscht mached glückli») und ''de gustibus non est disputandum'' («über Gschmack cha me nöd stryte») ghäissts under anderem.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;36.&lt;/ref&gt;

=== d Pärk, de Hafen und d Beder ===
==== d Quai-Aalaagen und s «Arboretum» ====
[[Datei:Arboretum-Zuerich.jpg|mini|S Arboretum]]
Für di nöie Quai-Aalaage vo den 1880er-Jaar, wo de Stadtingenieur [[Arnold Bürkli]] aagräiset hät, händ zwee doozmaal birüemti Architäkte und zwee doozmaal birüemti Gaartenaalegger Guetachten abggëë und e Räie naamhafti Zürcher Profässoore vo de Botaanik und de Geology Idee für d Aapflanzig gliferet. D Grundidee für d Bipflanzig isch gsy, «Monotony z vermyde»: «Im Seefeld treffen wir am sonnendurchglühten Ufer Vegetationsbilder aus der Süd-Schweiz, dem Jura, den Mittelmeer-Ländern, dem Himalaya, dem Orient.» Und vis-à-vis i der Ängi «grüssen uns von den [plaanete, aber nie uusgfüerte] Inseln herüber die Bewohner der Sümpfe der Südstaaten der Union, auf einer kleinen Anhöhe sehen wir uns in die Alpen versetzt».

1886 hät mer mit em Arboretum aagfange, und d Gäärtnereie Froebel und Mertens, wo suscht Konkuränte gsy sind, hät zämen es Kunschtwëërch gschaffe. Dass d Aalaag scho vo Aafang aa guet uusgsee hät, hät me über 200 scho elteri Böim deet ane verpflanzet. D Aalaag isch hüt na vo groosse Böim prëëgt, und vor churzem hät mer au wider s äint und s ander Detail, wo i de Zwüschezyt verloore ggangen isch, rekonschtruiert.&lt;ref&gt;Kapitel nach Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;50–53.&lt;/ref&gt;

Am [[Henri Guisan|Gäneraal-Guisan]]-Quai (früener Alpequai) und am [[Mythen|Mythe]]&lt;nowiki /&gt;quai häts e paar groossaartigi Gschäfts- und Woonhüser us em [[Historismus (Kunst)|Hischtorismus]] – äis vo dënen isch s [[Rotes Schloss Zürich|Root Schloss]]. Vo de jüngere Hüüser (wo nöd all eso guet graate sind) isch äigetli nu s [[#s Kongrässhuus|Kongrässhuus]] z loobe.

==== de Hafen Ängi und s «Aquaretum» ====
[[Datei:Zürich - Enge - Hafen - Löwendenkmal 2010-06-26 18-50-10.JPG|mini|S Löiedänkmaal; hinedraa s Aquaretum]]
Bis 1939 isch dëë Hafe, won im 19. Jarhundert poue woorden isch und wo sit doo en groosse stäinige Löi ufeme Sockel uf en uufpasset, e richtigi Schiffländi gsy – 1911 byspiilswys sind deet 1404 Schiff glöscht woorde. Spööter isch es daademit aber absi ggange, und nach de [[Schweizerische Landesausstellung 1939|Landi 1939]] isch druus en Freizythafe für Sägelschiff und Motoorboot woorde.&lt;ref&gt;Abschnitt nach Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;90–93.&lt;/ref&gt; 

I de Nööchi vom Hafe stönd au e Räie Bootshüüser, wo di verschidene Clüb iri Ruederboot drin händ. Das vom Politächniker-Ruederclub (gründet 1871) isch s eltischt vo de ganze Schwyz.&lt;ref&gt;[https://polytechniker-ruderclub.ch/index.php/portrait Polytechniker Ruderclub – Portait.]&lt;/ref&gt;

Vor em Hafen isch s «Aquaretum» (i Aalëënig a s «Arboretum»). S nöi Wasserspiil, wo sit em Früelig 2019 sprützt, hät zwölf Fontëëne, das vo vorane isch sächzä-täilig gsy. S isch es Gschänk vo de «Zürich»-Versicherig a d Stadt, uursprünglich zu irem 125. Giburtstaag im Jaar 1998.

==== de Belvoirpark ====
[[Datei:Belvoirpark.jpg|mini|Im Belvoirpark]]
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vom [[#«Belvoir»|Belvoir]], vergröösseret um de Park vom Schneeliguet näbetdraa. Er isch äine vo de früeschte Landschaftsgäärte vo Züri. Us de Zyt vo den 1830er-Jaar gits aber nüme vil z gsee, und im undere Täil isch hüt en modërne Gaarte volen Ilie (Schwërtlilie), der «Irisgaarte».

De Gaarte ghöört sit 1901 de Stadt Züri; s Gält defüür isch mit Crowd-Funding gsammlet woorde. D Gottfrid-Chäller-Gsellschaft, wo s Gält vo de Lydia Äscher ggeerbt ghaa hät, hät daas nämli scho gly verlöölet ghaa und hät drum wele Täil vom Park überboue.&lt;ref&gt;Kapitel nach Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;185–186; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;68–71.&lt;/ref&gt;

==== de Rieterpark ====
{{Lueg au|Rieterpark}}
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vo de [[#«Villa Wesendonck»|Villa Wesendonck]], wo spööter de Familie Rieter ghöört hät. Ër isch en prächtige Landschaftsgaarte – s Wëërch vom [[Leopold Karl Theodor Froebel|Theodor Fröbel]] läbt bis hüt wyter. De Stadt Züri ghöört er sit 1945.&lt;ref&gt;Kapitel nach Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;173–178.&lt;/ref&gt;

==== d Sukkulänte-Sammlig ====
[[Datei:Sukkulentensammlung - Mythenquai Zürich 2011-03-23 14-15-56 ShiftN.jpg|miniatur|Der Ygang zur Sukkulänte-Sammlig]]
Die isch zwaar nöd en Park, aber glych eso wichtig, das me si daa mues uuffüere: Si isch äini vo de wältwyt grööschten und wichtigschte Speziaalsammlige vo [[Sukkulente|sukkulänte Pflanze]] – kultiwiert wëërded ales i alem öppe 6500 Aarten und Warietëëte. Iri Aafäng hät si bim [[Kakteengewächse|Kaktus]]&lt;nowiki /&gt;züchter Jakob Gasser um 1900 ume ghaa. 1929 hät si de Julius Brann gchaufft und zwäi Jaar drufabe de Stadt Züri gschänkt. 1950 isch di Internazionaal Organisazioon für Sukkulänteforschig (IOS) gründet woorde, wo ire Sitz am Standoort vo dëre Sammlig hät.&lt;ref&gt;Mee dezue bringed Förderveräin vo de Sukkulänte-Sammlig Züri: [http://www.foerderverein.ch/de/ Die ''Sukkulenten-Sammlung Zürich,''] uf ''foerderverein.ch;'' Thomas Bolliger (Ug.): ''75 Jahre Sukkulenten-Sammlung'' = Förderverein Sukkulenten-Sammlung Zürich, Sekretariat (Ug.): ''Die Sukkulentenwelt. Magazin der Sukkulenten-Sammlung Zürich.'' Nummere 11, Meerze 2007.&lt;/ref&gt;

==== d Badi Ängi und s Strandbaad Mythequai ====
[[Datei:Enge - Seebad - Arboretum Zürich 2015-02-26 11-56-02.JPG|mini|D Badi Ängi]]
Di alt Badi us em 19. Jarhundert isch d Badi Ängi, e klassischi hölzigi Badi, wo dussen im See staat. Lang sind d Gschlächter trännt gsy, aber s Becki vo de Manen isch hüt für bäidi Gschlächter, nu das für d Fraue isch na für s wyblich Gschlächt reserwiert.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;66; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;86–89.&lt;/ref&gt;

[[Datei:Mythenquai - Strandbad 2015-02-26 11-35-11.JPG|mini|S Strandbaad Mythequai]]
Nach em Eerschte Wältchrieg hät me die alt Badi echli passé gfunde und hät 1922 es Sune-, Luft- und Schwümmbaad am Mythequai uuftaa. Für das Strandbaad, wo 1952 nöi poue woorden isch, hät me Tone vo Sand anegcharet.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;95; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;89.&lt;/ref&gt;

==== s «Thermalbad &amp; Spa Zürich» ====
1976 hät d Brouerei Hüürlimaa uf irem Gländ Wasser gsuecht, wo si hett chöne zum Broue bruuche. Gfunde hät me dän aber [[Mineralwasser|Mineraalwasser]] – und s «Aqui», wie s em gsäit händ, isch en richtige Verchauffsschlaager woorde. Hüt wird deet käi Pier me prout&lt;ref&gt;E schööni Hommage a d Brouerei, wo 1996 rächt plötzli gschlosse woorden isch, und bsunders a iri Mitarbäiter hät d Esther Hürlimann gschribe: ''Die letzten Hürlimänner. 33 Portraits.'' Orell Füssli, Zürich 2000. D Fotenen im Buech sind vom Adrian Stähli.&lt;/ref&gt; und au ekäi «Aqui» me trunke, defüür sprudlet s Mineraalwasser jetz i de Stäigwölb und under em freie Himel uf em Tach vo de früenerige Brouerei, wo sich zur Wellness-Oasen entwicklet hät.

== Varia ==
=== Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi ===
Der eltischt Veräin i der Ängi isch di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi oder churz di Gmäinnützig. Sit irer Gründig 1831 isch si für d Ywoner vo der Ängi daa, understützt Inschtituzioonen und Mäntsche und organisiert für iri Mitglider und Intressierti kulturelli Aalääss.&lt;ref&gt;K. Jauch: ''Hundert Jahre Gemeinnützige Gesellschaft Enge. 1831–1931. Festschrift herausgegeben anlässlich der Feier des hundertjährigen Bestandes der Gemeinnützigen Gesellschaft Enge.'' Zürich 1931; Emil Bühler: ''125 Jahre Gemeinnützige Gesellschaft Enge. 1831–1956.'' [Zürich] 1956.&lt;/ref&gt; Zum ire Hunderfüfzgischt fyre, hät si uf Iniziatyve vo irem doozmaalige Presidänt, em Felix Landolt, em Hischtooriker Paul Guyer der Uuftraag ggëë, es Buech über d Gschicht vo der Ängi z schrybe. 1980 isch daas dän usechoo.&lt;ref&gt;Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli Verlag, Zürich 1980.&lt;/ref&gt; 2026 wird si uufglööst wèèrde, d Zyte händ si ggänderet, d Lüüt chömed und gönd und s blybt niemert me lang am glychen Oort, und s git hüt anderi Inschtituzioone, wo «modèrner» sind. Ires Archyv – fascht 200 Jaar Soziaalgschicht vomene Vooroort reschpäktyv spööter eme Stadtquartier – übernimt d [[Zentralbibliothek Zürich|Zäntraalbiblioteek Züri]], und iri grooss Sammlig vo hischtoorische Fotene übernimt s Bougschichtlich Archyv vo de Stadt Züri.

=== D Jugederinnerige vo de Melanie Hasler-Bertschinger ===
[[Datei:Grab der Familie Hasler auf dem Friedhof Manegg Zürich 2.jpg|mini|s Graab vo de Familie Hasler uf em Fridhof Manegg z Züri]]
Vo de Melanie Hasler-Bertschinger, wo 1879 uf d Wält choo isch und ires ganz Läben i der Ängi verbraacht hät, gits Jugederinnerigen us den 1880er-Jaar uf [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]]. A Veraastaltige vo de Gmäinnützige Gsellschaft Ängi hät si über iri Chindhäit verzelt, und iri Chind händ die dänn zumene Büechli zämegstellt und ere daas zum 90. Giburtstaag gschänkt. E gwüssi Aazaal isch au in wyteren Umlauff choo.&lt;ref&gt;Melanie Hasler-Bertschinger: ''Juged-Erinnerige. Myni Chindhäit i de Achzger Jahre i der alte Engi.'' Privaattruck, 1969 («Diese Erinnerungen sind entstanden aus Notizen zu Plaudereien im Schosse der Gemeinnützigen Gesellschaft Enge. Die Kinder der Verfasserin freuen sich, sie ihrer lieben Mutter zum 90. Geburtstasg am 16. Mai 1969 gedruckt zu überreichen.»)&lt;/ref&gt; Si isch d Tochter gsy vom Chauffmen und Kunschtsammler Jakob Weiss us Wintertuur, wo dän aber uf Züri züglet isch. Ghüraate gsy isch si zeerscht mit em Jurischt Karl Eduard Bertschinger, wo für syni Verdienscht im Zämehang mit de Quai-Aalaage, em nöie Baanhoof Ängi und de Chilen Ängi s Eerebürgerrächt vo de Gmäind Ängi überchoo hät, und nach im sym Tood mit em Elias Hasler, doozmaal Gmäindsschryber vo der Ängi und nach der Ygmäindig 1893 Stadtraat und Finanzvoorstand vo Züri.&lt;ref&gt;[https://www.madonnaleox.com/familiengeschichte/ ''Familiengeschichte. 150 Jahre Familiengeschichte und drei Forschergenerationen,''] uf madonnaleox.com.&lt;/ref&gt;

== Literatuur ==
* Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V).
* ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]).
* Roland Böhmer: ''Das Freigut in Zürich-Enge. Sitz des Internationalen Eishockey Verbandes IIHF.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2008.
* Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI).
* Tindaro Gatani, Marco Gherzi: ''Das Venedigli. La Piccola Venezia di Zurigo.'' ooni Verlaag, Palermo 2008.
* Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli Verlag, Zürich 1980.
* Hochboudepartemänt vo de Stadt Zürich, Amt für Stedtebou: ''Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Baukultur in Zürich, Band V).
* Hans Hürlimann: '' Die Geschichte der baulichen Entwicklung der ehemaligen Gemeinde Enge.'' Buchdruckerei Berichthaus, Zürich 1964.
* {{HLS|3116|''Enge (ZH)''|Autor=Martin Illi}}
* Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Zürich 2009.
* Präsidialdepartement der Stadt Zürich, Statistik Stadt Zürich: ''Quartierspiegel Enge.'' Zürich 2015 ([https://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/statistik/publikationen-angebote/publikationen/Quartierspiegel/QUARTIER_024.html online]).
* Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtrat von Zürich. Stadtarchiv, Zürich 1987.

== Weblink ==
{{commonscat}}

== Fuessnoote ==
&lt;references responsive /&gt;

{{Navigationsleiste Quartiere der Stadt Zürich}}

[[Kategorie:Ort i de Stadt Züri]]
[[Kategorie:Stadttäil vo Züri]]
{{Besonders gelungener Artikel}}</text>
      <sha1>4dstls95g0q9kyka0i8265f7o3bplme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089894</id>
      <parentid>1089893</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T15:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi */ R.I.P.</comment>
      <origin>1089894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43141" sha1="4fkjxa324zrxllkbvpoqrcwcqscxoq3" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:d Ängi}}
{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züritüütsch}}
{{Infobox Quartier von Zürich
|NAME_ORT=Ängi
|WAPPENLINK=CHE Enge COA.svg
|KREIS=2
|JAHRE=seit 1893/1913
|EINWOHNER=9655
|STAND_EINWOHNER=2020-12-31
|FLÄCHE=2.40
|BFS=261-024
|PLZ=8002
&lt;!-- Tessinerplatz --&gt;
|LAT_DEG=47.364078&lt;!--{{subst:CH1903-WGS84|682.570|246.490||koor=B|subst=subst:}}--&gt;
|LON_DEG=8.531718&lt;!--{{subst:CH1903-WGS84|682.570|246.490||koor=L|subst=subst:}}--&gt;
|HÖHE=409 &lt;!-- Tessinerplatz --&gt;
|BILDPFAD_KARTE=Karte Quartier Enge.png
}}

D '''Ängi''' isch es Quartier vo de Stadt [[Zürich|Züri]]. Zäme mit [[Wollishofen|Wolishofen]] und em [[Leimbach (Stadt Zürich)|Läibach]] ghöörts zum Chräis 2. Vor der Ygmäindig 1893 isch si en äigeni [[Politische Gemeinde|politischi Gmäind]] gsy.

Vo de früenerige Ströisidlig mërkt mer nüüt me – hüt isch d Ängi im Nordtäil fascht e räins Gschäftsviertel und im Süüdtäil e beliebts Woonviertel. Vom Willequartier, wo d Ängi im 19.&amp;nbsp;Jarhundert gsy isch, züüged alewyl na mängs prächtig Huus und der äint oder ander wytlöiffig Park, und d [[#di refermiert Chilen Ängi|Chilen Ängi]], wo über alem troonet, isch s Sinnbild für di rych Gmäind im Fin-de-Siècle. Vil Lüüt gchäned d Ängi vo de Beder, Pärk und em Hafe, wo am [[Zürichsee|Zürisee]] ligged, oder vom Thërmaalbaad hine gäge d Syl; anderi wider gchäned si vom [[#s Museeum «Rietberg»|Museeum Rietbëërg]], em äinzige Schwyzer Museeum für usseröiropëëischi Kunscht.

== Geografy und Quartierstruktuur ==
D Ängi schlüüsst südweschtlich a d [[Altstadt (Stadt Zürich)|Zürcher Altstadt]] aa und lyt zwüschet em [[Zürichsee|Zürisee]] und de [[Sihl|Syl]]. Im Norde gaat si zum Täil na bis an [[Schanzengraben|Schanzegrabe]], aber s Gibiet vom hüttige Selnau-Quartier isch de Gmäind Ängi 1853 oder 54 abzwackt woorde, wil di doozmaalig Stadt deet hät wele s Bezirksgiböid boue. D Ängi wird de Lengi naa vo zwee Höger durzoge – beed sind [[Moräne|Morëëne]]&amp;nbsp;–, drum gaats vil ufen und abe, wä-me si wott dezwäris durlauffe.

Au d Ywonerzaal gaat ufen und abe: 1960 sinds öppe 14&amp;nbsp;000 gsy, 1990 na öppen 8000, und 2020 wider über 9600. De Grund isch, das das Quartier äigetli e schööns Woonquartier isch, aber de Nordtäil ganz in Soog vo de City choo isch – deete woned hüt nu na wenig Lüüt. Defüür häts i der Ängi im Jaar 2012 fascht 2500 Aarbetsstette und 34&amp;nbsp;415 Aarbetsplätz ghaa.&lt;ref&gt;Zaale nach em ''Quartierspiegel Ängi''.&lt;/ref&gt;

== Name ==
De Namen «Ängi» gaat uf en [[Flurname|Fluername]] zrugg, wo-n-en ängi Stell charakterisiert. Woo dëë gnau gsy isch, wäiss me nööd, aber luut em [[Guntram Saladin]] isch s Tääli zwüschet de beede Morëëne gmäint gsy, aso s Gibiet vo de hüttige Waffeplatzstraass. S eerscht Maal in eren Uurkund findt me de Name 1210, wo vo der «Engi superiori» d Reed isch. Dëë Namen isch dänn naadisnaa zum Name vo de ganze (spöötere) Gmäind woorde.&lt;ref&gt;Zu de Näme lueg Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli, Zürich 1980, S.&amp;nbsp;10–12.&lt;/ref&gt;

En andere Namen isch «Wacht zun häilige drei Chünge» gsy. Im Gibiet vom hüttige Baanhoof Ängi isch im [[Mittelalter]] nämli es Chappeli gstande, wo dëne drei Hëre gweit gsy isch. Dëë Name isch dän aber vergässe ggange; eerscht 1893 hät mer en wider uusggrabe, wo di nöi ggründet Quartierzouft nach eme schöönen alte Name gsuecht hät.

== Gschicht ==
[[Datei:Plan-Gmde-Enge-1878-80.jpg|mini|Übersichtsplaan vo de Gmäind Ängi vo 1878/1880]]
Im see-nööche Täil vo de nördlichen Ängi hät me [[Pfahlbauer|Sidlige vo Pfaalbouer]] gfunde. Us de [[Römisches Reich|röömische]] Zyt degäge gits nu ganz wenig Fund. Aber mit der Ängi händ die früene Mäntschen äinewääg nüüt z tue.

Zu Züri isch d Ängi im 14. Jarhundert choo. E richtigs Doorff Ängi häts nie ggëë, si isch vilmee en uusprëëgti Ströisidlig gsy. Bis i s 18. Jarhundert ine händ deet nu Puuren und Handwëërcher gläbt, nachane isch di schöön Laag vo Stadtbürger entdeckt woorde. Die händ dän ab de 1770er-Jaar aagfange, deet iri Wille boue. Im spaate 19. Jarhundert isch s Hüüserboue dän eso richtig explodiert – d Ängi isch doozmaal dëë ghobe Woonoort im Gibiet vo de hüttige Stadt Züri gsy, soo wie nachane de Züribëërg. Drum isch si doo au zimli rasch verstedteret.&lt;ref&gt;Zur Gschicht überhaupt lueg: Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli, Zürich 1980.&lt;/ref&gt;

1893 isch di [[Politische Gemeinde|politisch Gmäind]] Ängi i d Stadt Züri ygmäindet woorde. Äigetli isch e gschmogni Meerhäit degäge gsy: 448 «Jaa» sind 453 «Näi» gägenübergstande. Aber me häts Resultaat akzeptiert. Umgcheert hät sich d [[Kirchgemeinde|Chilegmäind]] 1882 vom stedtische [[St. Peter (Zürich)|St.&amp;nbsp;Peeter]] glööst und isch doo sälbständig woorde; 2019 isch aber au d Chilegmäind Ängi wider in ere (fascht) gsamtstedtische Chilegmäind uufggange. Im 20. Jarhundert dänn hät sich d City mee und mee i d Ängi inegfrässe. Trotzdëm isch si i irem mittleren und süüdliche Täil na e gschetzts und starch durgrüents Woonquartier plibe.

== Wichtigi und suscht bsunderi Hüüser und Oort ==
=== Öffetlichi Giböid ===
==== di refermiert Chilen Ängi ====
[[Datei:Zuerich Enge Kirche.jpg|mini|D Chilen Ängi vo Oschte]]
I der Ängi häts im Mittelalter deet, wo hüt de Baanhoof isch, es Chappeli ghaa, und i de Nöizyt dänn im Gibiet vo de hüttige Grüütlistraass en äifachs Bätthuus vo 1776. Im spaate 19. Jarhundert hät das aber nüme gglanget, und es hät au nöd chöne s Represäntazioonsbidürffnis vo de guet gstelten Ängemer zfride stele. Der [[Alfred Friedrich Bluntschli]] hät drum 1892–1894 a zäntraaler Laag uf em äinte Morëënehoger die risig Chilen im Styl vo de [[Neorenaissance]] poue.

Si isch en Zäntraalbou mit chrüüzförmigem Grundriss und ere Kupplen über de Vierig, und de Turn (wo föif Glogge dine hanged) gseet uus wie-n-en italienische Campanile. D Ygangsfront lueget zum See, und vo de Seestraass zur Chilen ue füert en groossaartigen Uufgang. Bi de Kunschtgschichtler gilt si as äine vo de bidüütendschte Neorenaissance-Chileboute, und si isch äis vo de bikantischte Wëërch vom Architäkt Bluntschli.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;45; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;226–229.&lt;/ref&gt;

==== di katolisch Chile «Dreikönige» ====
{{Lueg au|Dreikönigen (Zürich-Enge)}}
Ab em 19. Jarhundert häts i der Ängi näbet de doozmaalige groosse refermierte Meerhäit au wider Katolike ghaa. Di katolisch Chile, wo im Patrozynium wider a d Tradizioon vom mittelalterliche Drei-Chünge-Chappeli aaschlüüsst, isch 1949–1951 nach de Plän vom Ferdinand Pfammatter und vom Walter Rieger poue woorde.

De Styl isch dëë vo de französische Beton-Boukunscht. De Chilebou hät en basilikaale Grundriss mit eme Haupt- und zwäi Näbeschiff und hät er rundi Apsis. En Turn häts drum nööd, wil de guet refermiert Verchöiffer sys Land nu under dëre Bidingig abggëë hät, das me di katolisch Chile jaa nöd wytume gsëch und das si de refermierte Chilen ekäi optischi Konkuränz machi.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;77&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

==== de Baanhoof Züri Ängi ====
[[Datei:Bahnhof Enge - Tessinerplatz 2011-08-25 10-37-58 ShiftN.jpg|mini|De Baanhoof Ängi vom Tessynerplatz uus]]
En eerschti Baanstazioon hät me 1875 poue, a der alte Baanlinie, wo öppe deete dureggangen isch, wo hüt d Alfred-Äscher-Straas lyt. Wo me dänn i de 1920er-Jaar d Baan verläit hät, zum de Baanübergang Tunelstraass chöne vermyde, hät mer au müese de Baanhoof verlegge. De hüttig isch 1925–1927 poue woorde; d Architäkte sind di beede Brüedere Otto und Werner Pfischter gsy. Wil d Baanlinie zum [[Gotthard-Scheiteltunnel|Gottert]] und dänn is [[Kanton Tessin|Tessyn]] füert, isch de Bou us Granit poue woorde, und de Platz vornedraa ghäisst drum au Tessynerplatz.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;30.&lt;/ref&gt;

==== s Kongrässhuus ====
S Kongrässhuus am See isch 1937–1939 vo den Architäkte Max Ernst Haefeli, Werner Max Moser und Ruedolf Steiger poue woorde. S isch e wichtigs Byspiil für de [[Landistil]]. I spöötere Jaare hät me vil draa umeflickt, und d Qualitëët vom Bou isch zum Täil verloore ggange. 2008 hät en d Stadt drum welen abrysse und e nöis Kongrässhuus anestele, aber die Plään sind inere Volchsabstimig duregheit. D Mäinig vo de Stadt hät sich dän um 180 Graad gcheert, und drufabe hät si der Originaalzuestand wider hëërgstelt.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;32; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;278–281.&lt;/ref&gt;

==== d Toonhale ====
[[Datei:Tonhalle Zürich 1900.jpg|mini|Di früenerig Toonhale um 1900]]
De Saal vo de Toonhalen isch de letscht Räschte vo de «nöie Toonhale», wo s Architäktuurbüro Fellner &amp; Helmer 1893–1895 poue gha hät. Dëë Bou mit syne zwee Türn hät uusgsee wie s Paryser «Trocadéro», wo 1878 e Wältuusstelig underpraacht gsy isch. I de Zwüschechriegszyt hät de Lüüt dëë Styl aber nüme gfale, und me hät de vorder Täil dur s [[#s Kongrässhuus|Kongrässhuus]] im Landistyl ersetzt. D Hale sälber hät drum überläbt, wil d Akuschtik vo de Hale eso schuurig guet isch. S Tonhalen-Orchester Züri hät en rächt en guete Rueff.&lt;ref&gt;Kapitel nach nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;47; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;275–278.&lt;/ref&gt;

==== s Museeum «Rietberg» ====
Das Museeum, wo i de [[#d «Villa Wesendonck»|Willa Wesendonck]] underpraacht isch, zäiget Kunscht us [[Asien|Aasie]], [[Afrika]], [[Amerika|Amërika]] und [[Ozeanien|Ozeaanie]], dazue ane chunt na en Abtäilig mit Schwyzer [[Larve (Maske)|Maske]]. Es isch s äinzig Museeum für usseröiropëëischi Kultuuren i de Schwyz, s drittgrööscht Museeum i de Stadt Züri und s grööscht, wo d Stadt sälber füert. Offen isch das Museeum sit 1952. 2007 isch en underirdische Nöibou dezuechoo, de «Smaragd», wo d Uusteligsflächi starch vergröösseret hät.

==== s «FIFA World Football Museum» ====
Das Museum, wo de [[FIFA]] ghöört, lyt am Tessynerplatz und isch 2016 uufggange. Zäige tuets mee weder tuusig Objäkt us de Wält vom internazionaale [[Fussball|Fuessball]].

==== d Kantonsschuele «Freudenberg» und «Enge» ====
[[Datei:Kantonsschule Freudenberg 2.JPG|mini|D Kantonsschuel Fröidebëëg]]
D Toppel[[Kantonsschule|kantonsschuel]] Fröidebëërg und [[Kantonsschule Enge|Ängi]] (verwaltigsmëëssig trännt woorden sind s 1979 oder 1980) isch 1954–1960 nach de Plään vom Jacques Schader poue woorde. De hübsch Name Fröidebëërg hät mit em Glück vo de Schüeler aber nüüt z tue; s isch vilmee de Name von ere Willa us dem 19. Jarhundert, wo früener deet gstanden isch – na hüt ligged die beede Kantonsschuele zmitzt imene Park ine. Für d Kunschtgschichtler isch de Bou vom Schader äis vo de wichtigschte Wëërch vo de schwyzerischen Architäktuur us de zwäite Helfti vom 20. Jarhundert.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;41.&lt;/ref&gt;

==== d Hotelfachschuel «Belvoirpark» ====
Im früenerige Landsitz [[#«Belvoir»|Belvoir]] isch e Hotelfachschuel, wo 1925 vom doozmaalige Schwyzerische Wirteverband, de hüttige [[GastroSuisse]], ggründet woorden isch. Sit 1989 isch si vom Bund as Hööcheri Fachschuel anerchänt.

=== Uursprünglichi und hüttigi Privaathüüser ===
==== alti Puuren- und Handwëërcherhüüser ====
Vo dëne gits hüt nu na ganz wenigi. A de Brandschänkistraass staat s Huus zum Stäinige Tisch us de Zyt vom 15. bis 18. Jarhundert. 1866 hät daas der [[Alfred Hürlimann|Alfred Hürlimaa]] gchaufft – s isch der Aafang vo de bikannte Brouerei gsy. A de Chuurfirschtestraass staat s Huus zun drei Tane mit eme Chëërnbou us em 15. und 16. Jarhundert. Und a de Gablerstraass häts drüü Hüüser (zwäi devoo zämepoue), wo uf s 17., 18. und 19. Jarhundert zrugggönd.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;42, 64, 53, 54.&lt;/ref&gt;

==== «Venedigli» ====
[[Datei:CH-NB - Zürich, Enge - Collection Gugelmann - GS-GUGE-FÜSSLI-JM-F-9.tif|mini|S Venedigli im 18. Jarhundert. Im Hindergrund gseet me s alt Bürgli.]]
Das Huus staat nüme, aber von em rede mues me glych. S isch i de Nööchi vom hüttige Tessynerplatz gstande, wos hüt zur Erinnerig draa en Brune hät mit em Markuslöi. S Venedigli isch e chlyni Willa mit Stägegibel us em 16. oder 17. Jarhundert gsy, wos rund drumumen en Wassergrabe ghaa hät – s lingg Seeuufer isch doozmaal na vil wyter weschtlich glägen as hüt. Zytewys händ deet au [[Venedig|veneziaanischi]] Abggordneti residiert. 1743 händ drizää jungi Zürihegel, wo z [[Bergamo]] und z Venedig gstudiert und ghandlet händ, bschlosse, e Gsellschaft mit em Name «Società San Marco» z gründe, wo de Sitz im Venedigli ghaa hät. Im 19. Jarhundert isch es dänn e Dépendance vom Luxushotel Baur au Lac gsy, und under anderem isch deet d Käiserin [[Elisabeth von Österreich-Ungarn|Elisabeth vo Ööschterrych-Ungarn]] z Gascht gsy, wil iri Schwöschter Mathilde Ludovika Grëëfin vo Trani im Venedigli gwont hät. Nachanen isch es mit em Huus nu na absi ggange, und i de 1930er-Jaar isch es dän abggrisse woorde.&lt;ref&gt;Kapitel nach Tindaro Gatani, Marco Gherzi: ''Das Venedigli. La Piccola Venezia di Zurigo.'' o.&amp;nbsp;V., Palermo 2008.&lt;/ref&gt;

==== «Freigut» ====
[[Datei:Freigut.JPG|mini|S Freiguet]]
S Freiguet am Egge Brandschänkistraass/Freiguetstraass hät de Johann Heinrich Frey 1772–1774 la boue; der Architäkt isch de Johannes Meyer gsy. S Huus vo ussen isch e Mischig vo [[Barock]] und [[Klassizismus]] mit Mansarddach (s klassizistisch Uusgsee gaat aber zum groosse Täil eerscht uf en spöötere Bsitzer zrugg), und inen isch es na ganz barock. D Inenyrichtig isch füürnëëm – s Freiguet isch s äinzig Huus im Kanton Züri mit eme Saal, wo mit Wandteppich (im Volchsmund «Gobelin») uusgstattet isch, und i zwäi Zimmer häts gmaaleti Tabeete – im äinte Fall öiropëëischi Landschaftsszeenen und im andere Fall Chinoiserie. De Gaarten uf de Süüdsyte, wo früener vil gröösser gsy isch, isch hüt so öppen im Styl «Barock à la 1960er-Jaar» – s isch e freii Rekonschtrukzioon vo de Gaartenaalaag us dem 18. Jarhundert.

[[Datei:Freigut (Zürich) Salon erster Stock.jpg|mini|De Salon im eerschte Stock, wo s na es Woonhuus gsy isch]]
Im Freiguet händ e paar bikanti oder hööchi Lüüt gwont. De birüemtischt isch de Dichter und [[Thüringen|sachse-weimarisch]] Hoofraat [[Christoph Martin Wieland]] gsy: Ëër hät im Summer 1796 s Lächehuus gmietet (wo hüt nüme staat) und isch i dëre Zyt überglückli gsy. 1813 hät dänn de Christoph Albrächt Freihèrr vo Seckendorff-Aberdar, [[Grossherzogtum Baden|groosshërzoglich badische]] Staatsminischter, s Freiguet gchaufft – ëër isch es gsy, wo s usse hät la klassizistisch purifiziere. 1814/15, wo Züri churz im Inträssi vo der internazionaale Politik gstanden isch, hät er s Huus em [[Vereinigtes Königreich|änglische]] Diplomaat Stratford Canning, spööter 1. Viscount Stratford de Redcliffe, vermietet. Vo 1825 bis 1830 hät de Seckendorff dänn s Huus de verwitwete Groosshërzogin Auguste vo [[Mecklenburg]]-Schwerin (née vo Hessen-Homburg) vermietet, das deet ire Stüüffsoon Albrecht Hërzog vo Mecklenburg cha wone, wo z Züri i d Schuel isch. Wo de Johann Lukas Schönlein 1833 Profässer a der Uni Züri woorden isch – ëër hät d Medizyn uf e wüsseschaftlichi Grundlaag gstelt&amp;nbsp;–, hät au dëë es Jaar lang im Freiguet gwont. 1827 und 1852 isch em Albrächt syni Schwöschter, d Helene Louise vo Mecklenburg, im Freiguet z Bsuech gsy – s zwäit Maal as Hërzogin vo Orléans, wil si de Soo vom letschte französische König, de [[Louis-Philippe]], ghüraate hät; ire Maa, de Graaf vo Parys, und de Hërzog vo Chartres sind doo au mitchoo. 1884 hät dänn der [[Elias Landolt (Forstwissenschaftler)|Elias Landolt]], de Modërnisierer vom schwyzerische Foorschträcht us Chlyandelfinge (aso ekän Ängemer Landolt!), s Freiguet sym Schwigervatter Emanuel Hess abchaufft (wos 1844 übernaa gha hät). Dëm syn Änkel [[Emil Landolt]], wo im Freiguet uufgwachsen isch, hät vo 1949 bis 1966 as Stadtpresidänt vo Züri ggamtet.

Ab 1841 isch s Freiguet au de Sitz von ere Wyhandlig gsy. D Süüdhelfti vo de Ligeschaft mit de Chällerei isch 2011 aber verchaufft woorde, und d «Landolt Weine AG» isch a d Bederstraass züglet. D Nordhelfti vo de Ligeschaft, wo d Willa druff staat, isch scho 2001 der Internazionaalen [[Eishockey|Yshockei]]-Föderazioon verchaufft woorde, wo deet im Freiguet ire Sitz hät.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;40; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;163––173; Roland Böhmer: ''Das Freigut in Zürich-Enge. Sitz des Internationalen Eishockey Verbandes IIHF.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2008; Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Zürich 2009.&lt;/ref&gt;

==== «Muraltengut» ====
[[Datei:Muraltengut Zürich - SO.jpg|mini|S Muralteguet]]
Dëë früenerig Summersitz a de Seestraass isch 1777–1782 vom Stadtbuuhërr Johannes Werdmüller nach äigene Plään poue woorde und hät doozmaal Werdmüllersches Landguet ghäisse. De Park, wos es Rosarium mit 5000 Roosestöck hät, isch früener bis an See abe ggange, hüt aber händ Baan und Straas vil devoo abzwackt.

1825 hät de Bürgermäischter Hans Konrad vo Muralt das Huus gchaufft, und sit doo träits dëm syn Name. Wos hett selen abgschränzt wëërde, häts 1924 de Büechersammler Martin Bodmer gchaufft. Sit 1944 ghöörts de Stadt, wos jetz pruucht, zum iri hööche Gescht empfange.

De Styl isch dëë von ere französische «maison de plaisance». S isch e [[barock]]i Aalaag, wo aber scho vil Zäiche vom früene [[Klassizismus]] hät. Uf de Straassesyte hät si en barocken Eerehoof, wie au s Zoufthuus zur Mäisen i der Altstadt äine hät. Im Inneren isch nüme vil us em 18. Jarhundert z gsee, de Bodmer hät s Huus im [[Neoklassizismus|neoklassizistische]] Styl umpoue.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;83; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;186–190.&lt;/ref&gt;

==== «Belvoir» ====
[[Datei:Belvoir 27.JPG|mini|S Belvoir]]
S Belvoir isch e sträng [[Klassizismus|klassizistischi]] Willa, wo vo Stylelemänt vo de [[Toscana|toscanische]] [[Renaissance]] wie Terassen, Loggie und Süüleportikus uufglockeret wird. Drin sind na Stuckteckene, Parggettböden und Spiegel us de Bouzyt vorhande. Si lyt imene groosse Park (lueg [[#de Belvoirpark|une]]), wo früener bis an Zürisee aben isch. La boue hät si de Heinrich Äscher-Zollikofer zwüschet 1828 und 1831. Wo de Vatter Äscher gstoorben isch, hät syn Soo, de Staatsmaa und Wirtschaftsfüerer [[Alfred Escher|Alfred Äscher]] das Guet ggeerbt und 1882 dänn dëm syni uglücklich Tochter [[Lydia Escher|Lydia]].&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;81; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;185–186.&lt;/ref&gt;

Sit 1901 ghööred Willa und Park de Stadt Züri. I de Willa isch hüt es Reschterang, wo vo de [[#d Hotelfachschuel «Belvoirpark»|Hotelfachschuel «Belvoirpark»]] gfüert wird. Bedient wird me deet aso vo luuter nette junge Lüüt.

==== «Bürgli» ====
[[Datei:Bürgli.jpg|mini|S Bürgli]]
Das Huus zmitzt i der Ängi, hööch uf em äinte Morëërehoger über de Chilen Ängi gläge, hät syn Name nöd vom jetzige Bou. Aber vorane, eb em Spaatmittelalter, isch deet es Huus gstande, wo wie-n-e chyni Burg uusgsee hät. Die isch dänn 1834 dur de hüttig drüüstöckig [[Klassizismus|klassizistisch]] Bou mit sym flache Walmtach ersetzt woorde.

De birüemtischt Bürgli-Mieter isch de Schriftsteller [[Gottfried Keller|Gottfried Chäller]] gsy. Ëër und syni Schwöschter händ deet vo 1876 bis 1882 im zwäite Stock gwont. Uufgwachse sind i dëm Huus au de Landschaftsarchitäkt Gustav Ammann (um 1900; dëë, wo spööter di birüemt Gaartefirma Froebel übernaa und modërnisiert hät), de Kunschtmaaler Daniel Garbade und de Musiker Daniel Schnyder (beed i de 1960er-/70er-Jaar).&lt;ref&gt;Di eerschte beeden Absätz vo dëm Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;45.&lt;/ref&gt;

Ghööre tuet das Huus sit 1643 em Ängemer Zwyg vo de Familie Landolt. Uf de Süüdweschtsyte lyt en 3 Hektaare groosse Räbbëërg, der äinzig i de Stadt Züri, wo nie uufggëë woorden isch – di andere, aso dëë vo [[Höngg|Hööngg]], dëë vom Sunebëërg z [[Hottingen ZH|Hottinge]] und dëë vo de Burghalde im [[Riesbach]], sind all zwüschetduren emaal nu na Wise gsy. Wachse tuet deet Riesling-Silvaner (Müller-Thurgau), und verchauffe tuet dëë d Wyhandlig Landolt (lueg [[#«Freigut»|oben im dritten Absatz]]).

==== «Villa Wesendonck» ====
[[Datei:Rieterpark - Villa Wesendonck 2011-08-15 16-37-16.jpg|mini|D Villa Wesendonck]]
Für d Kunschthischtooriker isch die Willa äis vo de ryffschte Wëërch vom Architäkt [[Leonhard Zeugheer|Leonhard Züügheer]]. La boue händ si der Otto und d Mathilde Wesendonck 1853–1857. Si isch im Styl vo der italienische [[Renaissance]]. De risig Landschaftsgaarte, de hüttig [[#de Rieterpark|Rieterpark]]), hät de [[Leopold Karl Theodor Froebel|Theodor Fröbel]] aagläit. S Huus ghöört hüt de Stadt; sit 1952 isch s [[#s Museeum «Rietberg»|Museeum Rietbëërg]] dine. Vo der alten Inenyrichtig isch drum nüme vill vorhande.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;52; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;173–178.&lt;/ref&gt;

Näbet de Willa isch s «Asyl» gstande, wo de Wesendonck 1857/58 em [[Richard Wagner]] zum Wonen überlaa hät. Dëë hät deete d Oopere «Tristan und Isolde» komponiert und em Otto synere Frau Mathilde schööni Auge gmachet – d «Wesendonck-Lieder» lönd grüeze. Das Huus isch dänn 1888 von ere spöötere Bsitzeri abgrisse woorde.&lt;ref&gt;Mee dezue und zur hüttige «Villa Schönberg» i Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S. 179–181.&lt;/ref&gt;

==== «Villa Sihlberg» ====
[[Datei:Villa Sihlberg.jpg|mini|D Villa Sihlberg]]
De hüttig Bsitzer säit ere «Schloss Sihlberg». Und esoo gseets s Huus hööch über de früenerige Brouerei Hüürlimaa au uus. La boue häts de Brouer Albert Heinrich Hürlimann 1897–1898 vom Architäkt August Albert Müller. Es isch e richtigi Fabrikantewilla – hèrrschaftlich, aber au nööch bi den Arbäiter. De Stil isch dëë vo de französische Früe[[renaissance]], aber s hät au spaat[[Gotik|gootischi]] Forme. S Inner isch na guet erhalte, aber vom Park vom Evariste Mertens gits nu na Räschte. 2005 häts Familie Hüürlimaa em Architäkt Edgar Schwyn verchaufft, wo aber nöd eso rächt z wüsse schynt, was er demit äigetli wott.&lt;ref&gt;Kapitel nach Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;83&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

==== d «Chachelihüüser» ====
[[Datei:Bleicherweg - panoramio - Mister No.jpg|mini|D Chachelihüüser]]
Am Bläicherwääg staats äis von schönschte [[Jugendstil|Jugedstyl]]-Ensemble vo Züri: d Chachelihüüser. D Architäkte sind der Alfred Chiodera und de Theophil Tschudy gsy. Poue woorden isch s ganz Hüüsergviert zwüschet 1893 und 1906, drum häts au na [[Historismus (Kunst)|historistischi]] Elemänt deby. D Sprüch, wo uf de Fassaade stönd, händ allfeliger Kritik scho emaal voorpüügt: ''labor et ars beatum redunt'' («Aarbet und Kunscht mached glückli») und ''de gustibus non est disputandum'' («über Gschmack cha me nöd stryte») ghäissts under anderem.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;36.&lt;/ref&gt;

=== d Pärk, de Hafen und d Beder ===
==== d Quai-Aalaagen und s «Arboretum» ====
[[Datei:Arboretum-Zuerich.jpg|mini|S Arboretum]]
Für di nöie Quai-Aalaage vo den 1880er-Jaar, wo de Stadtingenieur [[Arnold Bürkli]] aagräiset hät, händ zwee doozmaal birüemti Architäkte und zwee doozmaal birüemti Gaartenaalegger Guetachten abggëë und e Räie naamhafti Zürcher Profässoore vo de Botaanik und de Geology Idee für d Aapflanzig gliferet. D Grundidee für d Bipflanzig isch gsy, «Monotony z vermyde»: «Im Seefeld treffen wir am sonnendurchglühten Ufer Vegetationsbilder aus der Süd-Schweiz, dem Jura, den Mittelmeer-Ländern, dem Himalaya, dem Orient.» Und vis-à-vis i der Ängi «grüssen uns von den [plaanete, aber nie uusgfüerte] Inseln herüber die Bewohner der Sümpfe der Südstaaten der Union, auf einer kleinen Anhöhe sehen wir uns in die Alpen versetzt».

1886 hät mer mit em Arboretum aagfange, und d Gäärtnereie Froebel und Mertens, wo suscht Konkuränte gsy sind, hät zämen es Kunschtwëërch gschaffe. Dass d Aalaag scho vo Aafang aa guet uusgsee hät, hät me über 200 scho elteri Böim deet ane verpflanzet. D Aalaag isch hüt na vo groosse Böim prëëgt, und vor churzem hät mer au wider s äint und s ander Detail, wo i de Zwüschezyt verloore ggangen isch, rekonschtruiert.&lt;ref&gt;Kapitel nach Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;50–53.&lt;/ref&gt;

Am [[Henri Guisan|Gäneraal-Guisan]]-Quai (früener Alpequai) und am [[Mythen|Mythe]]&lt;nowiki /&gt;quai häts e paar groossaartigi Gschäfts- und Woonhüser us em [[Historismus (Kunst)|Hischtorismus]] – äis vo dënen isch s [[Rotes Schloss Zürich|Root Schloss]]. Vo de jüngere Hüüser (wo nöd all eso guet graate sind) isch äigetli nu s [[#s Kongrässhuus|Kongrässhuus]] z loobe.

==== de Hafen Ängi und s «Aquaretum» ====
[[Datei:Zürich - Enge - Hafen - Löwendenkmal 2010-06-26 18-50-10.JPG|mini|S Löiedänkmaal; hinedraa s Aquaretum]]
Bis 1939 isch dëë Hafe, won im 19. Jarhundert poue woorden isch und wo sit doo en groosse stäinige Löi ufeme Sockel uf en uufpasset, e richtigi Schiffländi gsy – 1911 byspiilswys sind deet 1404 Schiff glöscht woorde. Spööter isch es daademit aber absi ggange, und nach de [[Schweizerische Landesausstellung 1939|Landi 1939]] isch druus en Freizythafe für Sägelschiff und Motoorboot woorde.&lt;ref&gt;Abschnitt nach Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;90–93.&lt;/ref&gt; 

I de Nööchi vom Hafe stönd au e Räie Bootshüüser, wo di verschidene Clüb iri Ruederboot drin händ. Das vom Politächniker-Ruederclub (gründet 1871) isch s eltischt vo de ganze Schwyz.&lt;ref&gt;[https://polytechniker-ruderclub.ch/index.php/portrait Polytechniker Ruderclub – Portait.]&lt;/ref&gt;

Vor em Hafen isch s «Aquaretum» (i Aalëënig a s «Arboretum»). S nöi Wasserspiil, wo sit em Früelig 2019 sprützt, hät zwölf Fontëëne, das vo vorane isch sächzä-täilig gsy. S isch es Gschänk vo de «Zürich»-Versicherig a d Stadt, uursprünglich zu irem 125. Giburtstaag im Jaar 1998.

==== de Belvoirpark ====
[[Datei:Belvoirpark.jpg|mini|Im Belvoirpark]]
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vom [[#«Belvoir»|Belvoir]], vergröösseret um de Park vom Schneeliguet näbetdraa. Er isch äine vo de früeschte Landschaftsgäärte vo Züri. Us de Zyt vo den 1830er-Jaar gits aber nüme vil z gsee, und im undere Täil isch hüt en modërne Gaarte volen Ilie (Schwërtlilie), der «Irisgaarte».

De Gaarte ghöört sit 1901 de Stadt Züri; s Gält defüür isch mit Crowd-Funding gsammlet woorde. D Gottfrid-Chäller-Gsellschaft, wo s Gält vo de Lydia Äscher ggeerbt ghaa hät, hät daas nämli scho gly verlöölet ghaa und hät drum wele Täil vom Park überboue.&lt;ref&gt;Kapitel nach Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;185–186; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;68–71.&lt;/ref&gt;

==== de Rieterpark ====
{{Lueg au|Rieterpark}}
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vo de [[#«Villa Wesendonck»|Villa Wesendonck]], wo spööter de Familie Rieter ghöört hät. Ër isch en prächtige Landschaftsgaarte – s Wëërch vom [[Leopold Karl Theodor Froebel|Theodor Fröbel]] läbt bis hüt wyter. De Stadt Züri ghöört er sit 1945.&lt;ref&gt;Kapitel nach Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;173–178.&lt;/ref&gt;

==== d Sukkulänte-Sammlig ====
[[Datei:Sukkulentensammlung - Mythenquai Zürich 2011-03-23 14-15-56 ShiftN.jpg|miniatur|Der Ygang zur Sukkulänte-Sammlig]]
Die isch zwaar nöd en Park, aber glych eso wichtig, das me si daa mues uuffüere: Si isch äini vo de wältwyt grööschten und wichtigschte Speziaalsammlige vo [[Sukkulente|sukkulänte Pflanze]] – kultiwiert wëërded ales i alem öppe 6500 Aarten und Warietëëte. Iri Aafäng hät si bim [[Kakteengewächse|Kaktus]]&lt;nowiki /&gt;züchter Jakob Gasser um 1900 ume ghaa. 1929 hät si de Julius Brann gchaufft und zwäi Jaar drufabe de Stadt Züri gschänkt. 1950 isch di Internazionaal Organisazioon für Sukkulänteforschig (IOS) gründet woorde, wo ire Sitz am Standoort vo dëre Sammlig hät.&lt;ref&gt;Mee dezue bringed Förderveräin vo de Sukkulänte-Sammlig Züri: [http://www.foerderverein.ch/de/ Die ''Sukkulenten-Sammlung Zürich,''] uf ''foerderverein.ch;'' Thomas Bolliger (Ug.): ''75 Jahre Sukkulenten-Sammlung'' = Förderverein Sukkulenten-Sammlung Zürich, Sekretariat (Ug.): ''Die Sukkulentenwelt. Magazin der Sukkulenten-Sammlung Zürich.'' Nummere 11, Meerze 2007.&lt;/ref&gt;

==== d Badi Ängi und s Strandbaad Mythequai ====
[[Datei:Enge - Seebad - Arboretum Zürich 2015-02-26 11-56-02.JPG|mini|D Badi Ängi]]
Di alt Badi us em 19. Jarhundert isch d Badi Ängi, e klassischi hölzigi Badi, wo dussen im See staat. Lang sind d Gschlächter trännt gsy, aber s Becki vo de Manen isch hüt für bäidi Gschlächter, nu das für d Fraue isch na für s wyblich Gschlächt reserwiert.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;66; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;86–89.&lt;/ref&gt;

[[Datei:Mythenquai - Strandbad 2015-02-26 11-35-11.JPG|mini|S Strandbaad Mythequai]]
Nach em Eerschte Wältchrieg hät me die alt Badi echli passé gfunde und hät 1922 es Sune-, Luft- und Schwümmbaad am Mythequai uuftaa. Für das Strandbaad, wo 1952 nöi poue woorden isch, hät me Tone vo Sand anegcharet.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;95; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;89.&lt;/ref&gt;

==== s «Thermalbad &amp; Spa Zürich» ====
1976 hät d Brouerei Hüürlimaa uf irem Gländ Wasser gsuecht, wo si hett chöne zum Broue bruuche. Gfunde hät me dän aber [[Mineralwasser|Mineraalwasser]] – und s «Aqui», wie s em gsäit händ, isch en richtige Verchauffsschlaager woorde. Hüt wird deet käi Pier me prout&lt;ref&gt;E schööni Hommage a d Brouerei, wo 1996 rächt plötzli gschlosse woorden isch, und bsunders a iri Mitarbäiter hät d Esther Hürlimann gschribe: ''Die letzten Hürlimänner. 33 Portraits.'' Orell Füssli, Zürich 2000. D Fotenen im Buech sind vom Adrian Stähli.&lt;/ref&gt; und au ekäi «Aqui» me trunke, defüür sprudlet s Mineraalwasser jetz i de Stäigwölb und under em freie Himel uf em Tach vo de früenerige Brouerei, wo sich zur Wellness-Oasen entwicklet hät.

== Varia ==
=== Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi ===
Der eltischt Veräin i der Ängi isch di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi oder churz di Gmäinnützig. Sit irer Gründig 1831 isch si für d Ywoner vo der Ängi daa, understützt Inschtituzioonen und Mäntsche und organisiert für iri Mitglider und Intressierti kulturelli Aalääss.&lt;ref&gt;K. Jauch: ''Hundert Jahre Gemeinnützige Gesellschaft Enge. 1831–1931. Festschrift herausgegeben anlässlich der Feier des hundertjährigen Bestandes der Gemeinnützigen Gesellschaft Enge.'' Zürich 1931; Emil Bühler: ''125 Jahre Gemeinnützige Gesellschaft Enge. 1831–1956.'' [Zürich] 1956.&lt;/ref&gt; Zum ire Hunderfüfzgischt fyre, hät si uf Iniziatyve vo irem doozmaalige Presidänt, em Felix Landolt, em Hischtooriker Paul Guyer der Uuftraag ggëë, es Buech über d Gschicht vo der Ängi z schrybe. 1980 isch daas dän usechoo.&lt;ref&gt;Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli Verlag, Zürich 1980.&lt;/ref&gt; 2026 sich si uufglööst woorde, d Zyte händ si ggänderet, d Lüüt chömed und gönd und s blybt niemert me lang am glychen Oort, und s git hüt anderi Inschtituzioone, wo «modèrner» sind. Ires Archyv – fascht 200 Jaar Soziaalgschicht vomene Vooroort reschpäktyv spööter eme Stadtquartier – übernimt d [[Zentralbibliothek Zürich|Zäntraalbiblioteek Züri]], und iri grooss Sammlig vo hischtoorische Fotene übernimt s Bougschichtlich Archyv vo de Stadt Züri.

=== D Jugederinnerige vo de Melanie Hasler-Bertschinger ===
[[Datei:Grab der Familie Hasler auf dem Friedhof Manegg Zürich 2.jpg|mini|s Graab vo de Familie Hasler uf em Fridhof Manegg z Züri]]
Vo de Melanie Hasler-Bertschinger, wo 1879 uf d Wält choo isch und ires ganz Läben i der Ängi verbraacht hät, gits Jugederinnerigen us den 1880er-Jaar uf [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]]. A Veraastaltige vo de Gmäinnützige Gsellschaft Ängi hät si über iri Chindhäit verzelt, und iri Chind händ die dänn zumene Büechli zämegstellt und ere daas zum 90. Giburtstaag gschänkt. E gwüssi Aazaal isch au in wyteren Umlauff choo.&lt;ref&gt;Melanie Hasler-Bertschinger: ''Juged-Erinnerige. Myni Chindhäit i de Achzger Jahre i der alte Engi.'' Privaattruck, 1969 («Diese Erinnerungen sind entstanden aus Notizen zu Plaudereien im Schosse der Gemeinnützigen Gesellschaft Enge. Die Kinder der Verfasserin freuen sich, sie ihrer lieben Mutter zum 90. Geburtstasg am 16. Mai 1969 gedruckt zu überreichen.»)&lt;/ref&gt; Si isch d Tochter gsy vom Chauffmen und Kunschtsammler Jakob Weiss us Wintertuur, wo dän aber uf Züri züglet isch. Ghüraate gsy isch si zeerscht mit em Jurischt Karl Eduard Bertschinger, wo für syni Verdienscht im Zämehang mit de Quai-Aalaage, em nöie Baanhoof Ängi und de Chilen Ängi s Eerebürgerrächt vo de Gmäind Ängi überchoo hät, und nach im sym Tood mit em Elias Hasler, doozmaal Gmäindsschryber vo der Ängi und nach der Ygmäindig 1893 Stadtraat und Finanzvoorstand vo Züri.&lt;ref&gt;[https://www.madonnaleox.com/familiengeschichte/ ''Familiengeschichte. 150 Jahre Familiengeschichte und drei Forschergenerationen,''] uf madonnaleox.com.&lt;/ref&gt;

== Literatuur ==
* Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V).
* ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]).
* Roland Böhmer: ''Das Freigut in Zürich-Enge. Sitz des Internationalen Eishockey Verbandes IIHF.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2008.
* Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI).
* Tindaro Gatani, Marco Gherzi: ''Das Venedigli. La Piccola Venezia di Zurigo.'' ooni Verlaag, Palermo 2008.
* Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli Verlag, Zürich 1980.
* Hochboudepartemänt vo de Stadt Zürich, Amt für Stedtebou: ''Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Baukultur in Zürich, Band V).
* Hans Hürlimann: '' Die Geschichte der baulichen Entwicklung der ehemaligen Gemeinde Enge.'' Buchdruckerei Berichthaus, Zürich 1964.
* {{HLS|3116|''Enge (ZH)''|Autor=Martin Illi}}
* Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Zürich 2009.
* Präsidialdepartement der Stadt Zürich, Statistik Stadt Zürich: ''Quartierspiegel Enge.'' Zürich 2015 ([https://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/statistik/publikationen-angebote/publikationen/Quartierspiegel/QUARTIER_024.html online]).
* Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtrat von Zürich. Stadtarchiv, Zürich 1987.

== Weblink ==
{{commonscat}}

== Fuessnoote ==
&lt;references responsive /&gt;

{{Navigationsleiste Quartiere der Stadt Zürich}}

[[Kategorie:Ort i de Stadt Züri]]
[[Kategorie:Stadttäil vo Züri]]
{{Besonders gelungener Artikel}}</text>
      <sha1>4fkjxa324zrxllkbvpoqrcwcqscxoq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1089895</id>
      <parentid>1089894</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T15:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi */</comment>
      <origin>1089895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43141" sha1="lated2ozu719zh0cr29uthdw984othd" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:d Ängi}}
{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züritüütsch}}
{{Infobox Quartier von Zürich
|NAME_ORT=Ängi
|WAPPENLINK=CHE Enge COA.svg
|KREIS=2
|JAHRE=seit 1893/1913
|EINWOHNER=9655
|STAND_EINWOHNER=2020-12-31
|FLÄCHE=2.40
|BFS=261-024
|PLZ=8002
&lt;!-- Tessinerplatz --&gt;
|LAT_DEG=47.364078&lt;!--{{subst:CH1903-WGS84|682.570|246.490||koor=B|subst=subst:}}--&gt;
|LON_DEG=8.531718&lt;!--{{subst:CH1903-WGS84|682.570|246.490||koor=L|subst=subst:}}--&gt;
|HÖHE=409 &lt;!-- Tessinerplatz --&gt;
|BILDPFAD_KARTE=Karte Quartier Enge.png
}}

D '''Ängi''' isch es Quartier vo de Stadt [[Zürich|Züri]]. Zäme mit [[Wollishofen|Wolishofen]] und em [[Leimbach (Stadt Zürich)|Läibach]] ghöörts zum Chräis 2. Vor der Ygmäindig 1893 isch si en äigeni [[Politische Gemeinde|politischi Gmäind]] gsy.

Vo de früenerige Ströisidlig mërkt mer nüüt me – hüt isch d Ängi im Nordtäil fascht e räins Gschäftsviertel und im Süüdtäil e beliebts Woonviertel. Vom Willequartier, wo d Ängi im 19.&amp;nbsp;Jarhundert gsy isch, züüged alewyl na mängs prächtig Huus und der äint oder ander wytlöiffig Park, und d [[#di refermiert Chilen Ängi|Chilen Ängi]], wo über alem troonet, isch s Sinnbild für di rych Gmäind im Fin-de-Siècle. Vil Lüüt gchäned d Ängi vo de Beder, Pärk und em Hafe, wo am [[Zürichsee|Zürisee]] ligged, oder vom Thërmaalbaad hine gäge d Syl; anderi wider gchäned si vom [[#s Museeum «Rietberg»|Museeum Rietbëërg]], em äinzige Schwyzer Museeum für usseröiropëëischi Kunscht.

== Geografy und Quartierstruktuur ==
D Ängi schlüüsst südweschtlich a d [[Altstadt (Stadt Zürich)|Zürcher Altstadt]] aa und lyt zwüschet em [[Zürichsee|Zürisee]] und de [[Sihl|Syl]]. Im Norde gaat si zum Täil na bis an [[Schanzengraben|Schanzegrabe]], aber s Gibiet vom hüttige Selnau-Quartier isch de Gmäind Ängi 1853 oder 54 abzwackt woorde, wil di doozmaalig Stadt deet hät wele s Bezirksgiböid boue. D Ängi wird de Lengi naa vo zwee Höger durzoge – beed sind [[Moräne|Morëëne]]&amp;nbsp;–, drum gaats vil ufen und abe, wä-me si wott dezwäris durlauffe.

Au d Ywonerzaal gaat ufen und abe: 1960 sinds öppe 14&amp;nbsp;000 gsy, 1990 na öppen 8000, und 2020 wider über 9600. De Grund isch, das das Quartier äigetli e schööns Woonquartier isch, aber de Nordtäil ganz in Soog vo de City choo isch – deete woned hüt nu na wenig Lüüt. Defüür häts i der Ängi im Jaar 2012 fascht 2500 Aarbetsstette und 34&amp;nbsp;415 Aarbetsplätz ghaa.&lt;ref&gt;Zaale nach em ''Quartierspiegel Ängi''.&lt;/ref&gt;

== Name ==
De Namen «Ängi» gaat uf en [[Flurname|Fluername]] zrugg, wo-n-en ängi Stell charakterisiert. Woo dëë gnau gsy isch, wäiss me nööd, aber luut em [[Guntram Saladin]] isch s Tääli zwüschet de beede Morëëne gmäint gsy, aso s Gibiet vo de hüttige Waffeplatzstraass. S eerscht Maal in eren Uurkund findt me de Name 1210, wo vo der «Engi superiori» d Reed isch. Dëë Namen isch dänn naadisnaa zum Name vo de ganze (spöötere) Gmäind woorde.&lt;ref&gt;Zu de Näme lueg Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli, Zürich 1980, S.&amp;nbsp;10–12.&lt;/ref&gt;

En andere Namen isch «Wacht zun häilige drei Chünge» gsy. Im Gibiet vom hüttige Baanhoof Ängi isch im [[Mittelalter]] nämli es Chappeli gstande, wo dëne drei Hëre gweit gsy isch. Dëë Name isch dän aber vergässe ggange; eerscht 1893 hät mer en wider uusggrabe, wo di nöi ggründet Quartierzouft nach eme schöönen alte Name gsuecht hät.

== Gschicht ==
[[Datei:Plan-Gmde-Enge-1878-80.jpg|mini|Übersichtsplaan vo de Gmäind Ängi vo 1878/1880]]
Im see-nööche Täil vo de nördlichen Ängi hät me [[Pfahlbauer|Sidlige vo Pfaalbouer]] gfunde. Us de [[Römisches Reich|röömische]] Zyt degäge gits nu ganz wenig Fund. Aber mit der Ängi händ die früene Mäntschen äinewääg nüüt z tue.

Zu Züri isch d Ängi im 14. Jarhundert choo. E richtigs Doorff Ängi häts nie ggëë, si isch vilmee en uusprëëgti Ströisidlig gsy. Bis i s 18. Jarhundert ine händ deet nu Puuren und Handwëërcher gläbt, nachane isch di schöön Laag vo Stadtbürger entdeckt woorde. Die händ dän ab de 1770er-Jaar aagfange, deet iri Wille boue. Im spaate 19. Jarhundert isch s Hüüserboue dän eso richtig explodiert – d Ängi isch doozmaal dëë ghobe Woonoort im Gibiet vo de hüttige Stadt Züri gsy, soo wie nachane de Züribëërg. Drum isch si doo au zimli rasch verstedteret.&lt;ref&gt;Zur Gschicht überhaupt lueg: Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli, Zürich 1980.&lt;/ref&gt;

1893 isch di [[Politische Gemeinde|politisch Gmäind]] Ängi i d Stadt Züri ygmäindet woorde. Äigetli isch e gschmogni Meerhäit degäge gsy: 448 «Jaa» sind 453 «Näi» gägenübergstande. Aber me häts Resultaat akzeptiert. Umgcheert hät sich d [[Kirchgemeinde|Chilegmäind]] 1882 vom stedtische [[St. Peter (Zürich)|St.&amp;nbsp;Peeter]] glööst und isch doo sälbständig woorde; 2019 isch aber au d Chilegmäind Ängi wider in ere (fascht) gsamtstedtische Chilegmäind uufggange. Im 20. Jarhundert dänn hät sich d City mee und mee i d Ängi inegfrässe. Trotzdëm isch si i irem mittleren und süüdliche Täil na e gschetzts und starch durgrüents Woonquartier plibe.

== Wichtigi und suscht bsunderi Hüüser und Oort ==
=== Öffetlichi Giböid ===
==== di refermiert Chilen Ängi ====
[[Datei:Zuerich Enge Kirche.jpg|mini|D Chilen Ängi vo Oschte]]
I der Ängi häts im Mittelalter deet, wo hüt de Baanhoof isch, es Chappeli ghaa, und i de Nöizyt dänn im Gibiet vo de hüttige Grüütlistraass en äifachs Bätthuus vo 1776. Im spaate 19. Jarhundert hät das aber nüme gglanget, und es hät au nöd chöne s Represäntazioonsbidürffnis vo de guet gstelten Ängemer zfride stele. Der [[Alfred Friedrich Bluntschli]] hät drum 1892–1894 a zäntraaler Laag uf em äinte Morëënehoger die risig Chilen im Styl vo de [[Neorenaissance]] poue.

Si isch en Zäntraalbou mit chrüüzförmigem Grundriss und ere Kupplen über de Vierig, und de Turn (wo föif Glogge dine hanged) gseet uus wie-n-en italienische Campanile. D Ygangsfront lueget zum See, und vo de Seestraass zur Chilen ue füert en groossaartigen Uufgang. Bi de Kunschtgschichtler gilt si as äine vo de bidüütendschte Neorenaissance-Chileboute, und si isch äis vo de bikantischte Wëërch vom Architäkt Bluntschli.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;45; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;226–229.&lt;/ref&gt;

==== di katolisch Chile «Dreikönige» ====
{{Lueg au|Dreikönigen (Zürich-Enge)}}
Ab em 19. Jarhundert häts i der Ängi näbet de doozmaalige groosse refermierte Meerhäit au wider Katolike ghaa. Di katolisch Chile, wo im Patrozynium wider a d Tradizioon vom mittelalterliche Drei-Chünge-Chappeli aaschlüüsst, isch 1949–1951 nach de Plän vom Ferdinand Pfammatter und vom Walter Rieger poue woorde.

De Styl isch dëë vo de französische Beton-Boukunscht. De Chilebou hät en basilikaale Grundriss mit eme Haupt- und zwäi Näbeschiff und hät er rundi Apsis. En Turn häts drum nööd, wil de guet refermiert Verchöiffer sys Land nu under dëre Bidingig abggëë hät, das me di katolisch Chile jaa nöd wytume gsëch und das si de refermierte Chilen ekäi optischi Konkuränz machi.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;77&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

==== de Baanhoof Züri Ängi ====
[[Datei:Bahnhof Enge - Tessinerplatz 2011-08-25 10-37-58 ShiftN.jpg|mini|De Baanhoof Ängi vom Tessynerplatz uus]]
En eerschti Baanstazioon hät me 1875 poue, a der alte Baanlinie, wo öppe deete dureggangen isch, wo hüt d Alfred-Äscher-Straas lyt. Wo me dänn i de 1920er-Jaar d Baan verläit hät, zum de Baanübergang Tunelstraass chöne vermyde, hät mer au müese de Baanhoof verlegge. De hüttig isch 1925–1927 poue woorde; d Architäkte sind di beede Brüedere Otto und Werner Pfischter gsy. Wil d Baanlinie zum [[Gotthard-Scheiteltunnel|Gottert]] und dänn is [[Kanton Tessin|Tessyn]] füert, isch de Bou us Granit poue woorde, und de Platz vornedraa ghäisst drum au Tessynerplatz.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;30.&lt;/ref&gt;

==== s Kongrässhuus ====
S Kongrässhuus am See isch 1937–1939 vo den Architäkte Max Ernst Haefeli, Werner Max Moser und Ruedolf Steiger poue woorde. S isch e wichtigs Byspiil für de [[Landistil]]. I spöötere Jaare hät me vil draa umeflickt, und d Qualitëët vom Bou isch zum Täil verloore ggange. 2008 hät en d Stadt drum welen abrysse und e nöis Kongrässhuus anestele, aber die Plään sind inere Volchsabstimig duregheit. D Mäinig vo de Stadt hät sich dän um 180 Graad gcheert, und drufabe hät si der Originaalzuestand wider hëërgstelt.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;32; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;278–281.&lt;/ref&gt;

==== d Toonhale ====
[[Datei:Tonhalle Zürich 1900.jpg|mini|Di früenerig Toonhale um 1900]]
De Saal vo de Toonhalen isch de letscht Räschte vo de «nöie Toonhale», wo s Architäktuurbüro Fellner &amp; Helmer 1893–1895 poue gha hät. Dëë Bou mit syne zwee Türn hät uusgsee wie s Paryser «Trocadéro», wo 1878 e Wältuusstelig underpraacht gsy isch. I de Zwüschechriegszyt hät de Lüüt dëë Styl aber nüme gfale, und me hät de vorder Täil dur s [[#s Kongrässhuus|Kongrässhuus]] im Landistyl ersetzt. D Hale sälber hät drum überläbt, wil d Akuschtik vo de Hale eso schuurig guet isch. S Tonhalen-Orchester Züri hät en rächt en guete Rueff.&lt;ref&gt;Kapitel nach nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;47; Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;275–278.&lt;/ref&gt;

==== s Museeum «Rietberg» ====
Das Museeum, wo i de [[#d «Villa Wesendonck»|Willa Wesendonck]] underpraacht isch, zäiget Kunscht us [[Asien|Aasie]], [[Afrika]], [[Amerika|Amërika]] und [[Ozeanien|Ozeaanie]], dazue ane chunt na en Abtäilig mit Schwyzer [[Larve (Maske)|Maske]]. Es isch s äinzig Museeum für usseröiropëëischi Kultuuren i de Schwyz, s drittgrööscht Museeum i de Stadt Züri und s grööscht, wo d Stadt sälber füert. Offen isch das Museeum sit 1952. 2007 isch en underirdische Nöibou dezuechoo, de «Smaragd», wo d Uusteligsflächi starch vergröösseret hät.

==== s «FIFA World Football Museum» ====
Das Museum, wo de [[FIFA]] ghöört, lyt am Tessynerplatz und isch 2016 uufggange. Zäige tuets mee weder tuusig Objäkt us de Wält vom internazionaale [[Fussball|Fuessball]].

==== d Kantonsschuele «Freudenberg» und «Enge» ====
[[Datei:Kantonsschule Freudenberg 2.JPG|mini|D Kantonsschuel Fröidebëëg]]
D Toppel[[Kantonsschule|kantonsschuel]] Fröidebëërg und [[Kantonsschule Enge|Ängi]] (verwaltigsmëëssig trännt woorden sind s 1979 oder 1980) isch 1954–1960 nach de Plään vom Jacques Schader poue woorde. De hübsch Name Fröidebëërg hät mit em Glück vo de Schüeler aber nüüt z tue; s isch vilmee de Name von ere Willa us dem 19. Jarhundert, wo früener deet gstanden isch – na hüt ligged die beede Kantonsschuele zmitzt imene Park ine. Für d Kunschtgschichtler isch de Bou vom Schader äis vo de wichtigschte Wëërch vo de schwyzerischen Architäktuur us de zwäite Helfti vom 20. Jarhundert.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;41.&lt;/ref&gt;

==== d Hotelfachschuel «Belvoirpark» ====
Im früenerige Landsitz [[#«Belvoir»|Belvoir]] isch e Hotelfachschuel, wo 1925 vom doozmaalige Schwyzerische Wirteverband, de hüttige [[GastroSuisse]], ggründet woorden isch. Sit 1989 isch si vom Bund as Hööcheri Fachschuel anerchänt.

=== Uursprünglichi und hüttigi Privaathüüser ===
==== alti Puuren- und Handwëërcherhüüser ====
Vo dëne gits hüt nu na ganz wenigi. A de Brandschänkistraass staat s Huus zum Stäinige Tisch us de Zyt vom 15. bis 18. Jarhundert. 1866 hät daas der [[Alfred Hürlimann|Alfred Hürlimaa]] gchaufft – s isch der Aafang vo de bikannte Brouerei gsy. A de Chuurfirschtestraass staat s Huus zun drei Tane mit eme Chëërnbou us em 15. und 16. Jarhundert. Und a de Gablerstraass häts drüü Hüüser (zwäi devoo zämepoue), wo uf s 17., 18. und 19. Jarhundert zrugggönd.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;42, 64, 53, 54.&lt;/ref&gt;

==== «Venedigli» ====
[[Datei:CH-NB - Zürich, Enge - Collection Gugelmann - GS-GUGE-FÜSSLI-JM-F-9.tif|mini|S Venedigli im 18. Jarhundert. Im Hindergrund gseet me s alt Bürgli.]]
Das Huus staat nüme, aber von em rede mues me glych. S isch i de Nööchi vom hüttige Tessynerplatz gstande, wos hüt zur Erinnerig draa en Brune hät mit em Markuslöi. S Venedigli isch e chlyni Willa mit Stägegibel us em 16. oder 17. Jarhundert gsy, wos rund drumumen en Wassergrabe ghaa hät – s lingg Seeuufer isch doozmaal na vil wyter weschtlich glägen as hüt. Zytewys händ deet au [[Venedig|veneziaanischi]] Abggordneti residiert. 1743 händ drizää jungi Zürihegel, wo z [[Bergamo]] und z Venedig gstudiert und ghandlet händ, bschlosse, e Gsellschaft mit em Name «Società San Marco» z gründe, wo de Sitz im Venedigli ghaa hät. Im 19. Jarhundert isch es dänn e Dépendance vom Luxushotel Baur au Lac gsy, und under anderem isch deet d Käiserin [[Elisabeth von Österreich-Ungarn|Elisabeth vo Ööschterrych-Ungarn]] z Gascht gsy, wil iri Schwöschter Mathilde Ludovika Grëëfin vo Trani im Venedigli gwont hät. Nachanen isch es mit em Huus nu na absi ggange, und i de 1930er-Jaar isch es dän abggrisse woorde.&lt;ref&gt;Kapitel nach Tindaro Gatani, Marco Gherzi: ''Das Venedigli. La Piccola Venezia di Zurigo.'' o.&amp;nbsp;V., Palermo 2008.&lt;/ref&gt;

==== «Freigut» ====
[[Datei:Freigut.JPG|mini|S Freiguet]]
S Freiguet am Egge Brandschänkistraass/Freiguetstraass hät de Johann Heinrich Frey 1772–1774 la boue; der Architäkt isch de Johannes Meyer gsy. S Huus vo ussen isch e Mischig vo [[Barock]] und [[Klassizismus]] mit Mansarddach (s klassizistisch Uusgsee gaat aber zum groosse Täil eerscht uf en spöötere Bsitzer zrugg), und inen isch es na ganz barock. D Inenyrichtig isch füürnëëm – s Freiguet isch s äinzig Huus im Kanton Züri mit eme Saal, wo mit Wandteppich (im Volchsmund «Gobelin») uusgstattet isch, und i zwäi Zimmer häts gmaaleti Tabeete – im äinte Fall öiropëëischi Landschaftsszeenen und im andere Fall Chinoiserie. De Gaarten uf de Süüdsyte, wo früener vil gröösser gsy isch, isch hüt so öppen im Styl «Barock à la 1960er-Jaar» – s isch e freii Rekonschtrukzioon vo de Gaartenaalaag us dem 18. Jarhundert.

[[Datei:Freigut (Zürich) Salon erster Stock.jpg|mini|De Salon im eerschte Stock, wo s na es Woonhuus gsy isch]]
Im Freiguet händ e paar bikanti oder hööchi Lüüt gwont. De birüemtischt isch de Dichter und [[Thüringen|sachse-weimarisch]] Hoofraat [[Christoph Martin Wieland]] gsy: Ëër hät im Summer 1796 s Lächehuus gmietet (wo hüt nüme staat) und isch i dëre Zyt überglückli gsy. 1813 hät dänn de Christoph Albrächt Freihèrr vo Seckendorff-Aberdar, [[Grossherzogtum Baden|groosshërzoglich badische]] Staatsminischter, s Freiguet gchaufft – ëër isch es gsy, wo s usse hät la klassizistisch purifiziere. 1814/15, wo Züri churz im Inträssi vo der internazionaale Politik gstanden isch, hät er s Huus em [[Vereinigtes Königreich|änglische]] Diplomaat Stratford Canning, spööter 1. Viscount Stratford de Redcliffe, vermietet. Vo 1825 bis 1830 hät de Seckendorff dänn s Huus de verwitwete Groosshërzogin Auguste vo [[Mecklenburg]]-Schwerin (née vo Hessen-Homburg) vermietet, das deet ire Stüüffsoon Albrecht Hërzog vo Mecklenburg cha wone, wo z Züri i d Schuel isch. Wo de Johann Lukas Schönlein 1833 Profässer a der Uni Züri woorden isch – ëër hät d Medizyn uf e wüsseschaftlichi Grundlaag gstelt&amp;nbsp;–, hät au dëë es Jaar lang im Freiguet gwont. 1827 und 1852 isch em Albrächt syni Schwöschter, d Helene Louise vo Mecklenburg, im Freiguet z Bsuech gsy – s zwäit Maal as Hërzogin vo Orléans, wil si de Soo vom letschte französische König, de [[Louis-Philippe]], ghüraate hät; ire Maa, de Graaf vo Parys, und de Hërzog vo Chartres sind doo au mitchoo. 1884 hät dänn der [[Elias Landolt (Forstwissenschaftler)|Elias Landolt]], de Modërnisierer vom schwyzerische Foorschträcht us Chlyandelfinge (aso ekän Ängemer Landolt!), s Freiguet sym Schwigervatter Emanuel Hess abchaufft (wos 1844 übernaa gha hät). Dëm syn Änkel [[Emil Landolt]], wo im Freiguet uufgwachsen isch, hät vo 1949 bis 1966 as Stadtpresidänt vo Züri ggamtet.

Ab 1841 isch s Freiguet au de Sitz von ere Wyhandlig gsy. D Süüdhelfti vo de Ligeschaft mit de Chällerei isch 2011 aber verchaufft woorde, und d «Landolt Weine AG» isch a d Bederstraass züglet. D Nordhelfti vo de Ligeschaft, wo d Willa druff staat, isch scho 2001 der Internazionaalen [[Eishockey|Yshockei]]-Föderazioon verchaufft woorde, wo deet im Freiguet ire Sitz hät.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;40; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;163––173; Roland Böhmer: ''Das Freigut in Zürich-Enge. Sitz des Internationalen Eishockey Verbandes IIHF.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2008; Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Zürich 2009.&lt;/ref&gt;

==== «Muraltengut» ====
[[Datei:Muraltengut Zürich - SO.jpg|mini|S Muralteguet]]
Dëë früenerig Summersitz a de Seestraass isch 1777–1782 vom Stadtbuuhërr Johannes Werdmüller nach äigene Plään poue woorde und hät doozmaal Werdmüllersches Landguet ghäisse. De Park, wos es Rosarium mit 5000 Roosestöck hät, isch früener bis an See abe ggange, hüt aber händ Baan und Straas vil devoo abzwackt.

1825 hät de Bürgermäischter Hans Konrad vo Muralt das Huus gchaufft, und sit doo träits dëm syn Name. Wos hett selen abgschränzt wëërde, häts 1924 de Büechersammler Martin Bodmer gchaufft. Sit 1944 ghöörts de Stadt, wos jetz pruucht, zum iri hööche Gescht empfange.

De Styl isch dëë von ere französische «maison de plaisance». S isch e [[barock]]i Aalaag, wo aber scho vil Zäiche vom früene [[Klassizismus]] hät. Uf de Straassesyte hät si en barocken Eerehoof, wie au s Zoufthuus zur Mäisen i der Altstadt äine hät. Im Inneren isch nüme vil us em 18. Jarhundert z gsee, de Bodmer hät s Huus im [[Neoklassizismus|neoklassizistische]] Styl umpoue.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;83; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;186–190.&lt;/ref&gt;

==== «Belvoir» ====
[[Datei:Belvoir 27.JPG|mini|S Belvoir]]
S Belvoir isch e sträng [[Klassizismus|klassizistischi]] Willa, wo vo Stylelemänt vo de [[Toscana|toscanische]] [[Renaissance]] wie Terassen, Loggie und Süüleportikus uufglockeret wird. Drin sind na Stuckteckene, Parggettböden und Spiegel us de Bouzyt vorhande. Si lyt imene groosse Park (lueg [[#de Belvoirpark|une]]), wo früener bis an Zürisee aben isch. La boue hät si de Heinrich Äscher-Zollikofer zwüschet 1828 und 1831. Wo de Vatter Äscher gstoorben isch, hät syn Soo, de Staatsmaa und Wirtschaftsfüerer [[Alfred Escher|Alfred Äscher]] das Guet ggeerbt und 1882 dänn dëm syni uglücklich Tochter [[Lydia Escher|Lydia]].&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;81; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;185–186.&lt;/ref&gt;

Sit 1901 ghööred Willa und Park de Stadt Züri. I de Willa isch hüt es Reschterang, wo vo de [[#d Hotelfachschuel «Belvoirpark»|Hotelfachschuel «Belvoirpark»]] gfüert wird. Bedient wird me deet aso vo luuter nette junge Lüüt.

==== «Bürgli» ====
[[Datei:Bürgli.jpg|mini|S Bürgli]]
Das Huus zmitzt i der Ängi, hööch uf em äinte Morëërehoger über de Chilen Ängi gläge, hät syn Name nöd vom jetzige Bou. Aber vorane, eb em Spaatmittelalter, isch deet es Huus gstande, wo wie-n-e chyni Burg uusgsee hät. Die isch dänn 1834 dur de hüttig drüüstöckig [[Klassizismus|klassizistisch]] Bou mit sym flache Walmtach ersetzt woorde.

De birüemtischt Bürgli-Mieter isch de Schriftsteller [[Gottfried Keller|Gottfried Chäller]] gsy. Ëër und syni Schwöschter händ deet vo 1876 bis 1882 im zwäite Stock gwont. Uufgwachse sind i dëm Huus au de Landschaftsarchitäkt Gustav Ammann (um 1900; dëë, wo spööter di birüemt Gaartefirma Froebel übernaa und modërnisiert hät), de Kunschtmaaler Daniel Garbade und de Musiker Daniel Schnyder (beed i de 1960er-/70er-Jaar).&lt;ref&gt;Di eerschte beeden Absätz vo dëm Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;45.&lt;/ref&gt;

Ghööre tuet das Huus sit 1643 em Ängemer Zwyg vo de Familie Landolt. Uf de Süüdweschtsyte lyt en 3 Hektaare groosse Räbbëërg, der äinzig i de Stadt Züri, wo nie uufggëë woorden isch – di andere, aso dëë vo [[Höngg|Hööngg]], dëë vom Sunebëërg z [[Hottingen ZH|Hottinge]] und dëë vo de Burghalde im [[Riesbach]], sind all zwüschetduren emaal nu na Wise gsy. Wachse tuet deet Riesling-Silvaner (Müller-Thurgau), und verchauffe tuet dëë d Wyhandlig Landolt (lueg [[#«Freigut»|oben im dritten Absatz]]).

==== «Villa Wesendonck» ====
[[Datei:Rieterpark - Villa Wesendonck 2011-08-15 16-37-16.jpg|mini|D Villa Wesendonck]]
Für d Kunschthischtooriker isch die Willa äis vo de ryffschte Wëërch vom Architäkt [[Leonhard Zeugheer|Leonhard Züügheer]]. La boue händ si der Otto und d Mathilde Wesendonck 1853–1857. Si isch im Styl vo der italienische [[Renaissance]]. De risig Landschaftsgaarte, de hüttig [[#de Rieterpark|Rieterpark]]), hät de [[Leopold Karl Theodor Froebel|Theodor Fröbel]] aagläit. S Huus ghöört hüt de Stadt; sit 1952 isch s [[#s Museeum «Rietberg»|Museeum Rietbëërg]] dine. Vo der alten Inenyrichtig isch drum nüme vill vorhande.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;52; Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;173–178.&lt;/ref&gt;

Näbet de Willa isch s «Asyl» gstande, wo de Wesendonck 1857/58 em [[Richard Wagner]] zum Wonen überlaa hät. Dëë hät deete d Oopere «Tristan und Isolde» komponiert und em Otto synere Frau Mathilde schööni Auge gmachet – d «Wesendonck-Lieder» lönd grüeze. Das Huus isch dänn 1888 von ere spöötere Bsitzeri abgrisse woorde.&lt;ref&gt;Mee dezue und zur hüttige «Villa Schönberg» i Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S. 179–181.&lt;/ref&gt;

==== «Villa Sihlberg» ====
[[Datei:Villa Sihlberg.jpg|mini|D Villa Sihlberg]]
De hüttig Bsitzer säit ere «Schloss Sihlberg». Und esoo gseets s Huus hööch über de früenerige Brouerei Hüürlimaa au uus. La boue häts de Brouer Albert Heinrich Hürlimann 1897–1898 vom Architäkt August Albert Müller. Es isch e richtigi Fabrikantewilla – hèrrschaftlich, aber au nööch bi den Arbäiter. De Stil isch dëë vo de französische Früe[[renaissance]], aber s hät au spaat[[Gotik|gootischi]] Forme. S Inner isch na guet erhalte, aber vom Park vom Evariste Mertens gits nu na Räschte. 2005 häts Familie Hüürlimaa em Architäkt Edgar Schwyn verchaufft, wo aber nöd eso rächt z wüsse schynt, was er demit äigetli wott.&lt;ref&gt;Kapitel nach Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI), S.&amp;nbsp;83&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt;

==== d «Chachelihüüser» ====
[[Datei:Bleicherweg - panoramio - Mister No.jpg|mini|D Chachelihüüser]]
Am Bläicherwääg staats äis von schönschte [[Jugendstil|Jugedstyl]]-Ensemble vo Züri: d Chachelihüüser. D Architäkte sind der Alfred Chiodera und de Theophil Tschudy gsy. Poue woorden isch s ganz Hüüsergviert zwüschet 1893 und 1906, drum häts au na [[Historismus (Kunst)|historistischi]] Elemänt deby. D Sprüch, wo uf de Fassaade stönd, händ allfeliger Kritik scho emaal voorpüügt: ''labor et ars beatum redunt'' («Aarbet und Kunscht mached glückli») und ''de gustibus non est disputandum'' («über Gschmack cha me nöd stryte») ghäissts under anderem.&lt;ref&gt;Kapitel nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;36.&lt;/ref&gt;

=== d Pärk, de Hafen und d Beder ===
==== d Quai-Aalaagen und s «Arboretum» ====
[[Datei:Arboretum-Zuerich.jpg|mini|S Arboretum]]
Für di nöie Quai-Aalaage vo den 1880er-Jaar, wo de Stadtingenieur [[Arnold Bürkli]] aagräiset hät, händ zwee doozmaal birüemti Architäkte und zwee doozmaal birüemti Gaartenaalegger Guetachten abggëë und e Räie naamhafti Zürcher Profässoore vo de Botaanik und de Geology Idee für d Aapflanzig gliferet. D Grundidee für d Bipflanzig isch gsy, «Monotony z vermyde»: «Im Seefeld treffen wir am sonnendurchglühten Ufer Vegetationsbilder aus der Süd-Schweiz, dem Jura, den Mittelmeer-Ländern, dem Himalaya, dem Orient.» Und vis-à-vis i der Ängi «grüssen uns von den [plaanete, aber nie uusgfüerte] Inseln herüber die Bewohner der Sümpfe der Südstaaten der Union, auf einer kleinen Anhöhe sehen wir uns in die Alpen versetzt».

1886 hät mer mit em Arboretum aagfange, und d Gäärtnereie Froebel und Mertens, wo suscht Konkuränte gsy sind, hät zämen es Kunschtwëërch gschaffe. Dass d Aalaag scho vo Aafang aa guet uusgsee hät, hät me über 200 scho elteri Böim deet ane verpflanzet. D Aalaag isch hüt na vo groosse Böim prëëgt, und vor churzem hät mer au wider s äint und s ander Detail, wo i de Zwüschezyt verloore ggangen isch, rekonschtruiert.&lt;ref&gt;Kapitel nach Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;50–53.&lt;/ref&gt;

Am [[Henri Guisan|Gäneraal-Guisan]]-Quai (früener Alpequai) und am [[Mythen|Mythe]]&lt;nowiki /&gt;quai häts e paar groossaartigi Gschäfts- und Woonhüser us em [[Historismus (Kunst)|Hischtorismus]] – äis vo dënen isch s [[Rotes Schloss Zürich|Root Schloss]]. Vo de jüngere Hüüser (wo nöd all eso guet graate sind) isch äigetli nu s [[#s Kongrässhuus|Kongrässhuus]] z loobe.

==== de Hafen Ängi und s «Aquaretum» ====
[[Datei:Zürich - Enge - Hafen - Löwendenkmal 2010-06-26 18-50-10.JPG|mini|S Löiedänkmaal; hinedraa s Aquaretum]]
Bis 1939 isch dëë Hafe, won im 19. Jarhundert poue woorden isch und wo sit doo en groosse stäinige Löi ufeme Sockel uf en uufpasset, e richtigi Schiffländi gsy – 1911 byspiilswys sind deet 1404 Schiff glöscht woorde. Spööter isch es daademit aber absi ggange, und nach de [[Schweizerische Landesausstellung 1939|Landi 1939]] isch druus en Freizythafe für Sägelschiff und Motoorboot woorde.&lt;ref&gt;Abschnitt nach Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;90–93.&lt;/ref&gt; 

I de Nööchi vom Hafe stönd au e Räie Bootshüüser, wo di verschidene Clüb iri Ruederboot drin händ. Das vom Politächniker-Ruederclub (gründet 1871) isch s eltischt vo de ganze Schwyz.&lt;ref&gt;[https://polytechniker-ruderclub.ch/index.php/portrait Polytechniker Ruderclub – Portait.]&lt;/ref&gt;

Vor em Hafen isch s «Aquaretum» (i Aalëënig a s «Arboretum»). S nöi Wasserspiil, wo sit em Früelig 2019 sprützt, hät zwölf Fontëëne, das vo vorane isch sächzä-täilig gsy. S isch es Gschänk vo de «Zürich»-Versicherig a d Stadt, uursprünglich zu irem 125. Giburtstaag im Jaar 1998.

==== de Belvoirpark ====
[[Datei:Belvoirpark.jpg|mini|Im Belvoirpark]]
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vom [[#«Belvoir»|Belvoir]], vergröösseret um de Park vom Schneeliguet näbetdraa. Er isch äine vo de früeschte Landschaftsgäärte vo Züri. Us de Zyt vo den 1830er-Jaar gits aber nüme vil z gsee, und im undere Täil isch hüt en modërne Gaarte volen Ilie (Schwërtlilie), der «Irisgaarte».

De Gaarte ghöört sit 1901 de Stadt Züri; s Gält defüür isch mit Crowd-Funding gsammlet woorde. D Gottfrid-Chäller-Gsellschaft, wo s Gält vo de Lydia Äscher ggeerbt ghaa hät, hät daas nämli scho gly verlöölet ghaa und hät drum wele Täil vom Park überboue.&lt;ref&gt;Kapitel nach Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Die Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;185–186; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;68–71.&lt;/ref&gt;

==== de Rieterpark ====
{{Lueg au|Rieterpark}}
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vo de [[#«Villa Wesendonck»|Villa Wesendonck]], wo spööter de Familie Rieter ghöört hät. Ër isch en prächtige Landschaftsgaarte – s Wëërch vom [[Leopold Karl Theodor Froebel|Theodor Fröbel]] läbt bis hüt wyter. De Stadt Züri ghöört er sit 1945.&lt;ref&gt;Kapitel nach Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V), S.&amp;nbsp;173–178.&lt;/ref&gt;

==== d Sukkulänte-Sammlig ====
[[Datei:Sukkulentensammlung - Mythenquai Zürich 2011-03-23 14-15-56 ShiftN.jpg|miniatur|Der Ygang zur Sukkulänte-Sammlig]]
Die isch zwaar nöd en Park, aber glych eso wichtig, das me si daa mues uuffüere: Si isch äini vo de wältwyt grööschten und wichtigschte Speziaalsammlige vo [[Sukkulente|sukkulänte Pflanze]] – kultiwiert wëërded ales i alem öppe 6500 Aarten und Warietëëte. Iri Aafäng hät si bim [[Kakteengewächse|Kaktus]]&lt;nowiki /&gt;züchter Jakob Gasser um 1900 ume ghaa. 1929 hät si de Julius Brann gchaufft und zwäi Jaar drufabe de Stadt Züri gschänkt. 1950 isch di Internazionaal Organisazioon für Sukkulänteforschig (IOS) gründet woorde, wo ire Sitz am Standoort vo dëre Sammlig hät.&lt;ref&gt;Mee dezue bringed Förderveräin vo de Sukkulänte-Sammlig Züri: [http://www.foerderverein.ch/de/ Die ''Sukkulenten-Sammlung Zürich,''] uf ''foerderverein.ch;'' Thomas Bolliger (Ug.): ''75 Jahre Sukkulenten-Sammlung'' = Förderverein Sukkulenten-Sammlung Zürich, Sekretariat (Ug.): ''Die Sukkulentenwelt. Magazin der Sukkulenten-Sammlung Zürich.'' Nummere 11, Meerze 2007.&lt;/ref&gt;

==== d Badi Ängi und s Strandbaad Mythequai ====
[[Datei:Enge - Seebad - Arboretum Zürich 2015-02-26 11-56-02.JPG|mini|D Badi Ängi]]
Di alt Badi us em 19. Jarhundert isch d Badi Ängi, e klassischi hölzigi Badi, wo dussen im See staat. Lang sind d Gschlächter trännt gsy, aber s Becki vo de Manen isch hüt für bäidi Gschlächter, nu das für d Fraue isch na für s wyblich Gschlächt reserwiert.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;66; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;86–89.&lt;/ref&gt;

[[Datei:Mythenquai - Strandbad 2015-02-26 11-35-11.JPG|mini|S Strandbaad Mythequai]]
Nach em Eerschte Wältchrieg hät me die alt Badi echli passé gfunde und hät 1922 es Sune-, Luft- und Schwümmbaad am Mythequai uuftaa. Für das Strandbaad, wo 1952 nöi poue woorden isch, hät me Tone vo Sand anegcharet.&lt;ref&gt;Abschnitt nach ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]), S.&amp;nbsp;95; Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtraat vo Züri. Stadtarchiv, Zürich 1987, S.&amp;nbsp;89.&lt;/ref&gt;

==== s «Thermalbad &amp; Spa Zürich» ====
1976 hät d Brouerei Hüürlimaa uf irem Gländ Wasser gsuecht, wo si hett chöne zum Broue bruuche. Gfunde hät me dän aber [[Mineralwasser|Mineraalwasser]] – und s «Aqui», wie s em gsäit händ, isch en richtige Verchauffsschlaager woorde. Hüt wird deet käi Pier me prout&lt;ref&gt;E schööni Hommage a d Brouerei, wo 1996 rächt plötzli gschlosse woorden isch, und bsunders a iri Mitarbäiter hät d Esther Hürlimann gschribe: ''Die letzten Hürlimänner. 33 Portraits.'' Orell Füssli, Zürich 2000. D Fotenen im Buech sind vom Adrian Stähli.&lt;/ref&gt; und au ekäi «Aqui» me trunke, defüür sprudlet s Mineraalwasser jetz i de Stäigwölb und under em freie Himel uf em Tach vo de früenerige Brouerei, wo sich zur Wellness-Oasen entwicklet hät.

== Varia ==
=== Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi ===
Der eltischt Veräin i der Ängi isch di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi oder churz di Gmäinnützig. Sit irer Gründig 1831 isch si für d Ywoner vo der Ängi daa, understützt Inschtituzioonen und Mäntsche und organisiert für iri Mitglider und Intressierti kulturelli Aalääss.&lt;ref&gt;K. Jauch: ''Hundert Jahre Gemeinnützige Gesellschaft Enge. 1831–1931. Festschrift herausgegeben anlässlich der Feier des hundertjährigen Bestandes der Gemeinnützigen Gesellschaft Enge.'' Zürich 1931; Emil Bühler: ''125 Jahre Gemeinnützige Gesellschaft Enge. 1831–1956.'' [Zürich] 1956.&lt;/ref&gt; Zum ire Hunderfüfzgischt fyre, hät si uf Iniziatyve vo irem doozmaalige Presidänt, em Felix Landolt, em Hischtooriker Paul Guyer der Uuftraag ggëë, es Buech über d Gschicht vo der Ängi z schrybe. 1980 isch daas dän usechoo.&lt;ref&gt;Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli Verlag, Zürich 1980.&lt;/ref&gt; 2026 isch si uufglööst woorde, d Zyte händ si ggänderet, d Lüüt chömed und gönd und s blybt niemert me lang am glychen Oort, und s git hüt anderi Inschtituzioone, wo «modèrner» sind. Ires Archyv – fascht 200 Jaar Soziaalgschicht vomene Vooroort reschpäktyv spööter eme Stadtquartier – übernimt d [[Zentralbibliothek Zürich|Zäntraalbiblioteek Züri]], und iri grooss Sammlig vo hischtoorische Fotene übernimt s Bougschichtlich Archyv vo de Stadt Züri.

=== D Jugederinnerige vo de Melanie Hasler-Bertschinger ===
[[Datei:Grab der Familie Hasler auf dem Friedhof Manegg Zürich 2.jpg|mini|s Graab vo de Familie Hasler uf em Fridhof Manegg z Züri]]
Vo de Melanie Hasler-Bertschinger, wo 1879 uf d Wält choo isch und ires ganz Läben i der Ängi verbraacht hät, gits Jugederinnerigen us den 1880er-Jaar uf [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]]. A Veraastaltige vo de Gmäinnützige Gsellschaft Ängi hät si über iri Chindhäit verzelt, und iri Chind händ die dänn zumene Büechli zämegstellt und ere daas zum 90. Giburtstaag gschänkt. E gwüssi Aazaal isch au in wyteren Umlauff choo.&lt;ref&gt;Melanie Hasler-Bertschinger: ''Juged-Erinnerige. Myni Chindhäit i de Achzger Jahre i der alte Engi.'' Privaattruck, 1969 («Diese Erinnerungen sind entstanden aus Notizen zu Plaudereien im Schosse der Gemeinnützigen Gesellschaft Enge. Die Kinder der Verfasserin freuen sich, sie ihrer lieben Mutter zum 90. Geburtstasg am 16. Mai 1969 gedruckt zu überreichen.»)&lt;/ref&gt; Si isch d Tochter gsy vom Chauffmen und Kunschtsammler Jakob Weiss us Wintertuur, wo dän aber uf Züri züglet isch. Ghüraate gsy isch si zeerscht mit em Jurischt Karl Eduard Bertschinger, wo für syni Verdienscht im Zämehang mit de Quai-Aalaage, em nöie Baanhoof Ängi und de Chilen Ängi s Eerebürgerrächt vo de Gmäind Ängi überchoo hät, und nach im sym Tood mit em Elias Hasler, doozmaal Gmäindsschryber vo der Ängi und nach der Ygmäindig 1893 Stadtraat und Finanzvoorstand vo Züri.&lt;ref&gt;[https://www.madonnaleox.com/familiengeschichte/ ''Familiengeschichte. 150 Jahre Familiengeschichte und drei Forschergenerationen,''] uf madonnaleox.com.&lt;/ref&gt;

== Literatuur ==
* Christine Barraud Wiener, Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich V. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band V).
* ''Baukultur in Zürich: Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Useggëë vom Hochboudepartemänt vo de Stadt Züri, Amt für Stedtebou. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Schutzwürdige Bauten und gute Architektur der letzten Jahre, [ooni Bandnummere]).
* Roland Böhmer: ''Das Freigut in Zürich-Enge. Sitz des Internationalen Eishockey Verbandes IIHF.'' Useggëë vo de Gsellschaft für Schwyzerischi Kunschtgschicht. GSK, Bern 2008.
* Regula Crottet, Karl Grunder, Verena Rothenbühler: ''Die Stadt Zürich VI. Die «Ausgemeinden» der Stadt Zürich bis 1860.'' Useggëë vo de Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte. GSK, Bern 2012 (Kunstdenkmäler des Kantons Zürich. Nöii Uusgaab, Band VI).
* Tindaro Gatani, Marco Gherzi: ''Das Venedigli. La Piccola Venezia di Zurigo.'' ooni Verlaag, Palermo 2008.
* Paul Guyer: ''Die Geschichte der Enge.'' Orell Füssli Verlag, Zürich 1980.
* Hochboudepartemänt vo de Stadt Zürich, Amt für Stedtebou: ''Enge, Wollishofen, Leimbach.'' Verlag Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2006 (Baukultur in Zürich, Band V).
* Hans Hürlimann: '' Die Geschichte der baulichen Entwicklung der ehemaligen Gemeinde Enge.'' Buchdruckerei Berichthaus, Zürich 1964.
* {{HLS|3116|''Enge (ZH)''|Autor=Martin Illi}}
* Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Zürich 2009.
* Präsidialdepartement der Stadt Zürich, Statistik Stadt Zürich: ''Quartierspiegel Enge.'' Zürich 2015 ([https://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/statistik/publikationen-angebote/publikationen/Quartierspiegel/QUARTIER_024.html online]).
* Roman G. Schönauer: ''Von der Stadt am Fluss zur Stadt am See. 100 Jahre Zürcher Quaianlagen.'' Useggëë vom Stadtrat von Zürich. Stadtarchiv, Zürich 1987.

== Weblink ==
{{commonscat}}

== Fuessnoote ==
&lt;references responsive /&gt;

{{Navigationsleiste Quartiere der Stadt Zürich}}

[[Kategorie:Ort i de Stadt Züri]]
[[Kategorie:Stadttäil vo Züri]]
{{Besonders gelungener Artikel}}</text>
      <sha1>lated2ozu719zh0cr29uthdw984othd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emil Landolt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73571</id>
    <revision>
      <id>1089892</id>
      <parentid>1052878</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T15:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Läbe */ gnöier</comment>
      <origin>1089892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5785" sha1="6qovnxmtb8nyp7oydha0rnuu14eezwt" xml:space="preserve">{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züritüütsch}}
[[Datei:ETH-BIB-Emil Landolt, ehemaliger Stadtpräsident, Zürich-Com LC1500-0922-001.tif|mini|der Emil Landolt (1986)]]
Der '''Emil Landolt''' (* [[23. September|23. Septämber]] [[1895]] z [[Zürich|Züri]]; † [[18. April]] [[1995]] am glychen Oort) isch en [[Schweiz|Schwyzer]] Politiker vo de [[Freisinnig-Demokratische Partei|FDP]] gsy. Vo 1949 bis 1966 hät er as [[Stadtpräsident|Stadtpresidänt]] vo Züri ggamtet.

== Läbe ==
De Landolt isch as Soo vomene Wyhändler und as eltischte vo vier Bueben i der [[Enge|Ängi]] uufgwachse. Gstudiert hät er [[Rechtswissenschaft|Jus]], und i dëre Zyt isch er i de Studänteverbindig «Carolingia», wo zum «[[Falkensteinerbund|Falkestäinerbund]]» ghöört, aktyv gsy. 1922 isch er bi de kantonaalzürcherische Finanzdiräkzioon go schaffe, 1923 isch er Auditor am Bezirksgericht [[Winterthur|Wintertuur]] woorde, 1925 kantonaale Stüürsekritëër z Züri und acht Jaar spööter de Sekritëër vo de Zürcher Handels-Chamere. Ab 1935 isch er dänn de Presidänt vo der Oberrekurskommissioon vom [[Kanton Zürich|Kanton Züri]] gsy.

1942 isch er uf Voorschlaag vo der FDP in Zürcher Stadtraat gwëëlt woorde, wo-n-er d Läitig vom Schueldepartemänt übernaa hät. 1949, wo de Stadtpresidänt [[Adolf Lüchinger]] plötzli gstoorben isch, hät en s Volch zu dëm sym Naachfolger gwëëlt. De Landolt isch gly schuurig populëër gsy, und me hät em nu «de Stapi» gsäit. Er häts halt guet mit de Lüüt chöne, hät guet chöne schnöre (drum hät er scho i de Verbindig s Cerevis ''Schnörrli'' ghaa), isch mit allne früntli gsy (ganz nach sym Motto «sind lieb mitenand»), hät ekän Name vergässe, wo-n-er emaal gwüsst hät – und er hät au s Glück ghaa, in ere Zyt chöne würke, wos nu obsi ggangen isch.&lt;ref&gt;Helmut Meyer: ''Die kleine grosse Stadt. Zürich im 20. Jahrhundert.'' Chronos, Zürich 2022, S.&amp;nbsp;266&amp;nbsp;f.&lt;/ref&gt; Über im syni Sprüch sind vil Anekdooten im Umlauff gsy.&lt;ref&gt;Lueg zum Byspil im ''[[Nebelspalter|Näbelspalter]]'' 92, 1966, Heft 14, [https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=neb-001:1966:92::1211 Syte 15].&lt;/ref&gt; Äin Witz isch esoo ggange: Wo mer en gfrööget hät, was er dezue mäini, wä-mer es Zürisee-Schiff uf «Emil Landolt» tauffi; doo hät er gsäit, das wel er aso lieber nööd, suscht sägi mer amene schööne Sunndig, wänn s Schiff vo der Uusfaart uf Züri zrugg chäm: «E lueg au, wie der Emil Landolt wider emaal vole dethëër chunt!»&lt;ref&gt;Dëë Witz hät em Autoor vo dëm Artikel vor vilne, vilne Jaare syni Klavierleereri, s Fröläin Hediger, verzellt ghaa.&lt;/ref&gt; – 1966 isch er dänn zruggträtte; syn Naachfolger isch de [[Sigmund Widmer]] woorde.

De Landolt hät sich au suscht angaschiert. Vo 1933 bis 1963 isch er Presidänt vo de «[[Enge #Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi|Gmäinnützige Gesellschaft Ängi]]» gsy, ab 1933 Mitgliid vom Zäntraalvoorstand vo de «Schwyzerische Gmäinnützige Gsellschaft» und vo 1938 bis 1979 dëren ire Zäntraalpresidänt. Zöiftig syt 1915, isch er vo 1933 bis 1937 de Zouftschryber und vo 1937 bis 1962 de Zouftmäischter vo de «Zouft zur Zimmerlüüte» gsy.&lt;ref&gt;[https://zimmerleuten.ch/wp-content/uploads/2018/09/Emil_Landolt.pdf ''Emil Landolt: Euse Stapi!''] uf zimmerleuten.ch&lt;/ref&gt;

Eerige hät er grad e paar überchoo: 1965 isch er as «Schildner» i d «Gsellschaft vo de Schildner zum Schnäggen» uufgnaa woorde,&lt;ref&gt;Helene Arnet: ''[http://www.tagesanzeiger.ch/zuerich/stadt/Die-Suche-nach-dem-Zuercher-Adel/story/27062107 Die Suche nach dem Zürcher Adel.]'' I: ''[[Tages-Anzeiger]],'' 27. Dezember 2013, S.&amp;nbsp;11.&lt;/ref&gt; d Brite händ en zum «Commander of the Order of the British Empire» ernännt, und d Franzoose händ en zum «Officier de la Légion d’honneur» gmachet. Zu sym 70ischte Giburtstaag hät em de Komponischt R.&amp;nbsp;Schmid-Weber en Marsch gwidmet, wo «Züri-Marsch» ghäisst.&lt;ref&gt;[https://www.elwe-musikverlag.ch ''Züri-Marsch''] uf de Website vom Elwe Musikverlag.&lt;/ref&gt;

Der Emil Landolt isch en Änkel gsy vom Foorschtwüsseschafter [[Elias Landolt (Forstwissenschaftler)|Elias Landolt]], de Vatter vom Geobotaaniker [[Elias Landolt (Geobotaniker)|Elias Landolt]] und en Grosunggle zum Spraachwüsseschafter [[Christoph Landolt]].&lt;ref&gt;Felix Landolt: ''Das Freigut in der Enge. Ein ehemaliges Landgut vor den Toren der Stadt Zürich, seine Besitzer und Bewohner und seine Weinhandlung.'' Privaattruck, Züri 2009.&lt;/ref&gt; Er isch fascht hunderti woorde, und bigrabe lyt er uf em Fridhoof Manegg.

== Lueg au ==
* d [[Liste der Stadtpräsidenten von Zürich|Lyschte vo de Zürcher Stadtpresidänte]]

== Literatuur ==
* Fritz Heberlein: ''Emil Landolt. *&amp;nbsp;1895. «Euse Stapi.»'' I: Fritz Heberlein: ''Zeitgenossen.'' Rotapfel, Zürich/Stuttgart 1974, ISBN 3-85867-072-3, S.&amp;nbsp;214–216.
* {{HLS|13497|''Landolt, Emil''|Autor=Katja Hürlimann}}
* Helmut Meyer: ''Die kleine grosse Stadt. Zürich im 20. Jahrhundert.'' Chronos, Zürich 2022, ISBN 978-3-0340-1675-9, S.&amp;nbsp;266&amp;nbsp;f.
* Sigmund Widmer: ''Emil Landolt: Stadtpräsident von Zürich in Amt und Alltag.'' Rohr, Zürich 1965.

== Weblinks ==
* [https://zimmerleuten.ch/wp-content/uploads/2018/09/Emil_Landolt.pdf ''Emil Landolt: Euse Stapi!''] uf zimmerleuten.ch uf zimmerleuten.ch (PDF; 212&amp;nbsp;kB).
* [http://online.munzinger.de/search/document?index=mol-00&amp;id=00000008367&amp;type=text/html&amp;query.key=RLJzchGr&amp;template=/publikationen/personen/document.jsp&amp;preview= ''Emil Landolt''] uf munzinger.de.

== Fuessnoote ==
&lt;references /&gt;

{{Normdaten}}

{{SORTIERUNG:Landolt, Emil}}
[[Kategorie:Gmeindspolitiker]]
[[Kategorie:Jurist]]
[[Kategorie:FDP-Mitgliid (Schwiiz)]]
[[Kategorie:Stadtpresidänt]]
[[Kategorie:Zürcher]]
[[Kategorie:Maa]]</text>
      <sha1>6qovnxmtb8nyp7oydha0rnuu14eezwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fritz Keller (Winzer)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75811</id>
    <revision>
      <id>1089906</id>
      <parentid>1039984</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uuszaichnige */</comment>
      <origin>1089906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7539" sha1="0vlv6vdomjp5ufpw8529sy1qtzjwkbd" xml:space="preserve">[[Datei:2019-09-27 DFP Präsident Fritz Keller by OlafKosinsky MG 1075.jpg|alternativtext=|mini|Fritz Keller, 2019]]
[[Datei:Kaiserstuhl.Vogtsburg.Restaurant Schwarzer Adler.wmt.jpg|thumb|Stäärn-Reschtaurant Schwarze Adler z Oberbäärge]]
[[Datei:Weingut Franz Keller mit Kellerwirtschaft in Vogtsburg-Oberbergen.jpg|thumb|Nei böue Wyyguet Franz Keller mit Chällerwiirtschaft]]
Dr '''Friedrich „Fritz“ Walter Keller''' (* [[2. April]] [[1957]] z [[Freiburg im Breisgau|Fryburg]]) isch e [[Deutschland|dytsche]] [[Winzer|Räbbuur]], Wyyhändler, [[Gastronom|Gaschtronom]], [[Hotel]]ier un [[Fußball|Fueßballfunktioneer]]. Vu 2019 bis 2021 isch er dr 13. Bresidänt vum [[Deutscher Fußball-Bund|Dytsche Fueßball-Bund]] gsi. Dervor isch er vu 2010 bis 2019 Bresidänt vum [[SC Freiburg|Sportclub Fryburg]] gsii.

== Lääbe ==
Dr Fritz Keller isch e Suhn vum [[Franz Keller (Winzer)|Franz Keller Senior]] un syre Frau Irma us ere Räbbuure- un Gaschtronomefamilie z [[Oberbergen (Vogtsburg im Kaiserstuhl)|Oberbäärge]] am [[Kaiserstuhl (Gebirge)|Chaiserstuel]]. Sy eltere Brueder isch dr Choch [[Franz Keller (Koch)|Franz Keller]]. Sy Getti isch dr [[Fritz Walter]], wun er au noch em gnännt woren isch.&lt;ref&gt;[https://www.augsburger-allgemeine.de/sport/DFB-Kandidat-Keller-Winzer-Clubchef-Walter-Patenkind-id55180931.html DFB-Kandidat Keller: Winzer, Clubchef, Walter-Patenkind], Augsburger Allgemeine, 15. Augschte 2019&lt;/ref&gt;

D Räbbuure- un Gaschtronomefamilie het näb em Reschtaurant „Schwarze Adler“, wu scho syter anne 1969 unter syre Mueter Irma un bis hite ununterbroche mit eme [[Guide Michelin|Michelin-Stäärn]] uuszaichnet woren isch, au no Rääbe. Syter 1990 fiert Fritz Keller mit syre Frau Bettina in dr dritte Generation s [[Weingut Franz Keller Schwarzer Adler|Wyyguet Franz Keller]].&lt;ref&gt;[https://www.badische-zeitung.de/vogtsburg/das-neue-weingut-von-fritz-keller-in-oberbergen-ist-eroeffnet--73712744.html ''Das neue Weingut von Fritz Keller in Oberbergen ist eröffnet''] ''Badische Zeitung'', 19. Juli 2013&lt;/ref&gt; Derno het er dr Wyyimport fir exklusivi Wyy vor allem vu [[Bordeaux]] un em [[Burgund]] ibernuu. Derzue isch s Hotäll chuu, wu Mitgliid bi ''L’Art de Vivre Residenzen'' isch,&lt;ref&gt;[https://lartdevivre-residenzen.com/unsere-residenzen/schwarzer-adler/ Restaurant Schwarzer Adler im Hotel Schwarzer Adler] lartdevivre-residenzen.com, abgruefen am 15. Augschte 2019&lt;/ref&gt; un s „Winzerhuus Räbstock“, e typisch badischi Gaschtwiirtschaft. Anne 2013 isch mit em Böu vum neie Wyyguet au no s Reschtaurant „Kellerwirtschaft“ derzue chuu.&lt;ref&gt;[https://www.franz-keller.de/ Kellerwirtschaft]&lt;/ref&gt;

As „Botschafter vu dr Wyykultuur vu Baade“ het er mit syne Wyy internationali Anerkännig gwunne. Dr Keller isch zwanzg Johr lang Vizebresidänt vu dr [[Sommelier-Union Deutschland|Sommelier-Union Dytschland]] gsii un het d Grindig vu dr Sommelier Colleges iniziiert.&lt;ref&gt;[https://www.sommelier-union.de/ ''Websyte vu dr Sommelier Union Dytschland''] sommelier-union.de, abgruefen am 15. Augschte 2019&lt;/ref&gt;

== Fueßballfunktioneer ==
Ab 2010 isch dr Fritz Keller Erschte Vorsitzer vum Fueßballbundesligischt [[SC Freiburg|Sportclub Fryburg]] gsii, ab em Oktober 2014 – noch ere Satzigsänderig – dr Bresidänt.

E Findigskummission het im Augschte 2019 dr Fritz Keller zur Wahl as neie Bresidänt vum [[Deutscher Fußball-Bund|Dytsche Fueßball-Bund]] vorgschlaa.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.sportschau.de/fussball/allgemein/dfb-praesident-keller-100.html |titel=Freiburg-Präsident Fritz Keller soll neuer DFB-Präsident werden |datum=2019-08-15 |zugriff=2019-08-15 |sprache=de}}&lt;/ref&gt; Am 27. Septämber 2019 isch er vum DFB-Bundesdag aistimmig zum Bresidänt gwehlt wore, as Bresidänt vum Sportclub isch er vorhär zruggdrätte.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/sport/2019-09/fritz-keller-einstimmig-zum-neuen-dfb-praesidenten-gewaehlt |titel=Fritz Keller zum neuen DFB-Präsidenten gewählt |werk=Zeit Online |datum=2019-09-27 |abruf=2019-09-27}}&lt;/ref&gt;

Am 17. Mai 2021 isch dr Keller noch eme Stryt im DFB-Bresidum zruggdrätte.&lt;ref&gt;[https://www.zeit.de/sport/2021-05/fussball-dfb-praesident-fritz-keller-tritt-zurueck ''DFB-Präsident Fritz Keller tritt zurück''], zeit.de, 17. Mai 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.dfb.de/news/detail/fritz-keller-tritt-als-dfb-praesident-zurueck-227509/ ''Erklärung auf der Webseite des DFB'], dfb.de, 17. Mai 2021&lt;/ref&gt; Är het uf ere Sitzig vum DFB-Bresidum am 23. April 2021 dr DFB-Vizebresidänt Rainer Koch, wu friejer Richter am OLG Minche gsii isch, mit em NS-Richter [[Roland Freisler]] vergliche ghaa.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/sport/fussball/deutscher-fussball-bund-praesident-fritz-keller-wird-nazi-vergleich-vorgeworfen-a-5a8b62e5-6034-4f44-9572-b5338e76a20f |titel=Anzeige gegen Präsident Keller nach Nazivergleich |werk=Der Spiegel |hrsg=DER SPIEGEL GmbH &amp; Co. KG |datum=2021-04-26 |abruf=2021-04-26 |sprache=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sportschau.de/fussball/nationalmannschaft/dfb-praesident-keller-entschuldigt-sich-fuer-unangebrachten-vergleich100.html ''DFB-Präsident entschuldigt sich für &quot;unangebrachten Vergleich&quot;''], sportschau.de, 26. April 2021.&lt;/ref&gt;

== Uuszaichnige ==
* Aral Schlemmer Atlas 2010: „Weingut des Jahres“
* Diners Club 2010: „Winzer des Jahres“
* Eichelmann 2010: Beste Rotweinkollektion
* Gault Millau 2011: „Restaurateur des Jahres“
* 2012 Brillat-Savarin-Plakette „Persönlichkeiten mit prägendem Einfluss auf die Branche und mit besonderen Verdiensten um Gastlichkeit und Tafelkultur“&lt;ref&gt;{{Internetquelle |titel=57. Brillat Savarin-Plakette |url=http://www.tophotel.de/verbaende/342-57-plakette-geht-an-fritz-keller.html |zugriff=2019-08-16 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170424174011/http://www.tophotel.de/verbaende/342-57-plakette-geht-an-fritz-keller.html |archiv-datum=2017-04-24 }}&lt;/ref&gt;
* Falstaff 2014: ''Falstaff Wein Trophy'' – Lebenswerk als Winzer
* Falstaff 2019: „Kollektion des Jahres“
* Gault Millau 2019: „Winzer des Jahres“ Friedrich und Fritz Keller&lt;ref&gt;[https://www.restaurant-ranglisten.de/news-magazin/details/6515-winzer-des-jahres-fritz-und-friedrich-keller/ restaurant-ranglisten.de: Winzer des Jahres: Fritz und Friedrich Keller]&lt;/ref&gt;
* Falstaff 2024: „Gastronom des Jahres“ – zäme mit em Stephan Landwehr un en Frederik Schade&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.falstaff.com/de/news/restaurant-gasthausguide-das-sind-die-gastronomen-des-jahres-2024 |titel=Restaurant- &amp; Gasthausguide: Das sind die Gastronomen des Jahres 2024 - Falstaff |sprache=de |abruf=2025-01-01}}&lt;/ref&gt;
* 2026: [[Verdienstorden des Landes Baden-Württemberg|Verdienschtorde vum Land Bade-Wirttebärg]]&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://stm.baden-wuerttemberg.de/de/service/presse/pressemitteilung/pid/verdienstorden-des-landes-an-27-verdiente-persoenlichkeiten |titel=Verdienstorden des Landes an 27 verdiente Persönlichkeiten |werk=stm.baden-wuerttemberg.de |datum=2026-03-27 |abruf=2026-03-29}}&lt;/ref&gt;

== Weblink ==
* [http://www.franz-keller.de/ Franz Keller – Weine • Restaurants • Hotel], aigeni Websyte

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;

{{Normdaten}}

{{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Fritz_Keller_(Winzer) |3 = dütsch |4 = 191374261 }}

{{SORTIERUNG:Keller, Fritz}}
[[Kategorie:Hotelier]]
[[Kategorie:Person (Wyyböu)]]
[[Kategorie:Puur]]
[[Kategorie:Sportfunktionär]]
[[Kategorie:Fuessball z Dytschland]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>0vlv6vdomjp5ufpw8529sy1qtzjwkbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dirk Baldinger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82936</id>
    <revision>
      <id>1089905</id>
      <parentid>1019431</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3399" sha1="8edsdd65k592hruotdk8ebx5o5ynyo1" xml:space="preserve">Dr '''Dirk Baldinger''' (* [[27. August|27. Augschte]] [[1971]] z [[Freiburg im Breisgau|Fryburg]]) isch e ehmolige [[Deutschland|dytsche]] [[Radrennfahrer|Radrännfahrer]].

== Karriere ==
As Amateur isch er fir dr Verain TSV Betzingen gfahre.&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor= |Titel=Rad-Bundesliga 1993 |Hrsg=Rad Sport Kontakt GmbH |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Frankfurt am Main |Datum=1993 |ISBN= |Seiten=31}}&lt;/ref&gt; Anne 1993 isch dr Dirk Baldinger Zweete vu dr Gsamtwärtig vu dr [[Rheinland-Pfalz-Rundfahrt|Rhyland-Pfalz-Rundfahrt]] wore. Im Johr druf isch er dytsche Meister im Stroßeränne vu dr Amateur wore&lt;ref&gt;Dr Baldinger isch dodermit dr letscht dytsch Stroßemaischter vu dr Amateur wore. Derno isch d Drännig vu Amateur un Profi ufglupft wore.&lt;/ref&gt; un het dr [[Giro delle Regioni]] gwunne.

Anne 1995 isch dr Baldinger Profi wore, isch zerscht fir s Radsportteam Polti un speter fir s [[Team Telekom]] un s Team Nürnberger gfahre. [[Tour de France 1995|1995]] un [[Tour de France 1996|1996]] isch er bi dr ''[[Tour de France]]'' gstartet, het aber d Rundfahrt baidi Mol nit chenne bis zum Änd fahre. Sy Uusschyde anne 1995 isch unter dragische Umständ gsii: Am 18. Juli, uf dr 15. Etappe, isch dr Baldinger in e Massesturz verwicklet gsii, wu dr italienisch Radrännfahrer [[Fabio Casartelli]] dedli verunglickt isch. Dr Baldinger sälber isch mit eme Beckebruch ins Chrankehuus yygliferet wore. Bi däre Tour het e ai Dag lang s Wyss Trikot fir dr bescht Noowugsfahrer drait.&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jürgen Löhle |Titel=Die Tour de France. Deutsche Profis und ihre Erfolge |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag=Delius-Klasing |Ort=Bielefeld |Datum=2017 |ISBN=978-3-667-10922-4 |Seiten=158}}&lt;/ref&gt; Anne 2002 het er ufghert mit syre aktive Radsportlaufbahn.&lt;ref&gt;[http://www.goodbye-race.de/goodbye.html goodbye-race.de]&lt;/ref&gt;

Em Radsport isch dr Baldinger verbunde blibe as Erschte Vorsitzer vum ''Radfahrverain Edelwyss [[Merdingen|Märdinge]] 1923''.&lt;ref&gt;[http://www.merdingen-rv.de/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=58&amp;Itemid=69 merdingen-rv.de]&lt;/ref&gt; Au het er si in dr Lokalbolitik engaschiert. Anne 2016 het er di sportli Laitig vum UCI Women’s Team Cervélo Bigla ibernuu,&lt;ref&gt;{{ProCyclingStats |Typ=Team |Text=cervelo-bigla-pro-cycling-2016|Name=Cervélo-Bigla Pro Cycling}}&lt;/ref&gt; wun er anne 2015 scho assistierende Sportlige Laiter gsii isch.&lt;ref&gt;{{ProCyclingStats |Typ=Team |Text=bigla-pro-cycling-team-2015||Name=Bigla Cycling Team 2015}}&lt;/ref&gt; 2018 isch er as Sportlige Laiter zue WNT Rotor Pro Cycling gwägslet.&lt;ref name=&quot;wnt-roto-546030&quot;&gt;{{Internetquelle|url=https://www.wnt-rotor-pro-cycling.com/news/news.html?tx_news_pi1%5Bnews%5D=1929&amp;cHash=c7afcbbf9caf8ef320916e26854603f0 |titel=Dirk Baldinger becomes Director Sportif at WNT – ROTOR Pro Cycling |autor= |werk=wnt-rotor-pro-cycling.com |datum=2018-09-26 |zugriff=2018-11-06}}&lt;/ref&gt; S Team het ab 2020 Ceratizit-WNT Pro Cycling Team ghaiße un isch 2025 ufglest wore.

== Weblink ==
* {{radsportseiten|569}}
* {{histour|5131}}

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;

{{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Dirk_Baldinger |3 = dütsch |4 = 198423442 }}

{{DEFAULTSORT:Baldinger, Dirk}}
[[Kategorie:Velorennfahrer (Dütschland)]]
[[Kategorie:Dütsche Meischter]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Person (Friburg im Brisgau)]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>8edsdd65k592hruotdk8ebx5o5ynyo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rudolf Schwarzenbach</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87575</id>
    <revision>
      <id>1089903</id>
      <parentid>1078774</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T20:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Freigut</username>
        <id>8945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5758" sha1="gnr3apscdr1a848kuh7lthsmu2evgor" xml:space="preserve">{{Dialekt|Zürichdeutsch|Züritüütsch|Züritüütsch}}
De '''Rudolf Schwarzenbach''', uf [[Zürichdeutsch|Züritüütsch]] '''Ruedi Schwarzebach''' (* [[1937]]) isch en pänsionierte Zürcher [[Kantonsschule|Kantonsschuel]]&lt;nowiki /&gt;leerer und emeritierte Titulaarprofässer a der [[Universität Zürich|Uniwèrsitèèt Züri]]. Er hät e paar gwichtige Sache zum [[Schweizerdeutsch|Schwyzertüütsch]] gschriben und useggèè.

== sys Läben und Schaffe ==
Der Schwarzebach hät z [[Zürich|Züri]] und z [[Kiel]] [[Germanistik|Gèrmanischtik]] und [[Volkskunde|Volchskund]] gstudiert.&lt;ref name=&quot;smh&quot;&gt;[https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=smh-002%3A1983%3A63%3A%3A1450 ''Mitarbeiter dieses Heftes.''] I: ''Schweizer Monatshefte. Zeitschrift für Politik, Wirtschaft, Kultur'' 63(12), 1983.&lt;/ref&gt; Syni Dissertazioon, won er bim [[Rudolf Hotzenköcherle|Ruedolf Hotzeköherli]] gschribe hät, isch s über 500 Syte tick Grundlaagewèèrch ''Die Stellung der Mundart in der deutschsprachigen Schweiz. Studien zum Sprachbrauch der Gegenwart'' gsy (truckt 1969). Es isch e Gsamtschau über Schwyzertüütsch und Schrifttüütsch überhaupt, über die rüümlich und gsellschaftlich Gliderig vom Schwyzertüütsch, über s Mundaartverständnis und d Mundaartpflääg sit em 19.&amp;nbsp;Jarhundert, über d Mundaart i de Chile, i der öffetliche Reed, i der Armee, i de Präss, de Literatuur, uf de Büüni, im Film und am Raadio und über d Mundaart i de Schuel. Me hät das Buech doozmaal bräit zur Gchäntnis gnaa und sogaar i de Tagespräss begäischteret drüber prichtet, so öppen i de ''[[Basler Nachrichten|Basler Naachrichte]],'' im ''[[Der Landbote|Landbot]]'' (vom [[Arthur Baur|Arthur Puur]]) und im ''Sunntigsblatt,'' und de [[Kurt Meyer]] hät i de ''[[Schweizer Monat|Schwyzer Monetsheft]]'' drüber gschribe.

Drufabe hät er as Tüütschleerer a de Kantonsschuel [[Zürcher Oberland|Züri-Oberland]] z [[Wetzikon ZH|Wetzike]] gschaffet;&lt;ref name=&quot;smh&quot; /&gt; 1978 hät em de Kantoon de Profässooretitel ggèè.&lt;ref&gt;[https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=sch-002%3A1978%3A93%3A%3A842 ''Schulblatt des Kantons Zürich'' 6, 1983.]&lt;/ref&gt; Vo 1989 bis 2000 – won er sich voorzytig hät la pänsioniere laa – isch er deet au Räkter gsy.&lt;ref&gt;[https://www.wetzipedia.ch/index.php/Kantonsschule_Z%C3%BCrcher_Oberland_KZO ''Kantonsschule Zürcher Oberland KZO''] uf wetzipedia.ch.&lt;/ref&gt;

1983 isch er nach synere Habilitierig a der Uniwèrsitèèt Züri Privaatdozänt für tüütschi Spraachwüsseschaft (bsunders für die vo de Schwyz) woorde.&lt;ref name=&quot;smh&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.archiv.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-92dc-1ae4-ffff-fffff666b48f/Jahresbericht_UZH_1983_1984.pdf ''Universität Zürich. Jahresbericht 1983/84.'']&lt;/ref&gt; 1989 oder 1990 hät er vo der Uni de Profässooretitel überchoo.&lt;ref&gt;[https://www.archiv.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-92dc-1ae4-ffff-ffffb19bd5e4/Jahresbericht_UZH_1989_1990.pdf ''Universität Zürich. Jahresbericht 1989/90]&lt;/ref&gt; A der Uni hät er under anderem amene Forschigsprojäkt mitgschaffet, wo s öffetlich Reden i de tüütsche Schwyz nööcher aaglueget hät. Vo 1993 bis 2004 isch er au de Bresidänt vo de Läitende Komissioon vom [[Phonogrammarchiv der Universität Zürich|Fonogrammarchiv vo der Uniwèrsitèèt Züri]] gsy.

Er hät au a Uusbildigskürs für d Lüüt am Radio und Fernsee [[Schweizer Radio und Fernsehen|DRS]] mitgwürkt.&lt;ref name=&quot;smh&quot; /&gt;

Zäme mit synere Frau wont de Schwarzebach sit langem z [[Meilen|Mäile]]; uufgwachsen isch er uf der änere Syte vom [[Zürichsee|Zürisee]], nämli z [[Wädenswil|Wättischwyl]]. Sys [[Heimatort|Häimetoort]] isch [[Rüschlikon|Rüeschtlike]] – wo au am Zürisee lyt.

== Publikazioone (Uuswaal) ==
* ''Die Stellung der Mundart in der deutschsprachigen Schweiz. Studien zum Sprachbrauch der Gegenwart.'' Huber, Frauefäld 1969 ([[Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung]] XVII; [https://www.e-helvetica.nb.admin.ch/de/view/monografie/991017979625303976/CH-002157-5:5918268 Digitalisaat]).
* ''Sarganserländer Mundarten.'' Textheft (Bearbäitig). Ug. vom Fonogrammarchiv vo der Uniwèrsitèèt Züri. Frauefäld 1977 (Sprächplatte ZV 7 ug. vom Histoorische Veräin Sarganserland i Zämenaarbet mit em Fonogrammarchiv vo der Uniwèrsitèèt Züri).
* ''Öffentliche Reden in der deutschen Schweiz der Gegenwart. Einführung in eine Sammlung sprachwissenschaftlicher Tonaufnahmen und Beiträge zu ihrer Auswertung.'' Bäärn 1987 (Europäische Hochschulschriften, Reihe 1, 918).

'''As Usegäber:'''
* zäme mit der [[Elvira Glaser]] und em [[Peter Ott]]: ''Alemannisch im Sprachvergleich. Beiträge zur 14. [[Arbeitstagung zur alemannischen Dialektologie|Arbeitstagung für Alemannische Dialektologie]] in Männedorf (Zürich) vom 16.–18.9.2002.'' Stuegert 2004 (Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik. Byheft 129).
* [https://mundartforum.ch/zeitschrift-schweizerdeutsch/ ''SchweizerDeutsch. Zeitschrift für Sprache in der deutschen Schweiz.''] Ug. vom [[Mundartforum|Verein Schweizerdeutsch]]. 2009–2013.

== über in ==
* [https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=smh-002%3A1983%3A63%3A%3A1450 ''Mitarbeiter dieses Heftes.''] I: ''Schweizer Monatshefte. Zeitschrift für Politik, Wirtschaft, Kultur'' 63(12), 1983.
* Adrian Müller: ''Das richtige Deutsch gibt es nicht.'' I: ''[[Tages-Anzeiger|Tages-Aazäiger]]'' vom 17.&amp;nbsp;Mäie 2010, S.&amp;nbsp;21.
* [https://www.ds.uzh.ch/apps/p/schwarzenbach Prof. Dr. Rudolf Schwarzenbach] uf de Website vo der Uni Züri (mit ere Foti).

== Fuessnoote ==
&lt;references /&gt;

{{Normdaten}}

{{DEFAULTSORT:Schwarzenbach, Rudolf}}
[[Kategorie:Sprochwüsseschaftler]]
[[Kategorie:Lehrer]]
[[Kategorie:Hochschuellehrer z Züri]]
[[Kategorie:Zürcher]]
[[Kategorie:Maa]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]</text>
      <sha1>gnr3apscdr1a848kuh7lthsmu2evgor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Wikimedia-copyright-footer</title>
    <ns>8</ns>
    <id>92637</id>
    <revision>
      <id>1089897</id>
      <parentid>1060779</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T17:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix</comment>
      <origin>1089897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="76nbz0jchb4j8zui4aasvbpzn77d1ht" xml:space="preserve">&lt;div id=&quot;footer-info-copyright-stats&quot;&gt;[https://pageviews.wmcloud.org/?pages={{FULLPAGENAMEE}}&amp;project=als.wikipedia.org Abruefstatistik]&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;footer-info-copyright-info&quot;&gt;Tekscht isch verfiegbar unter dr [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.de „Creative Commons Attribution/Share-Alike“-Lizänz]. S cha syy, ass es zuesätzligi Bedingige git; lueg d [//foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Terms_of_Use Nutzigsbedingige] fir Einzelheite. Wikipedia®</text>
      <sha1>76nbz0jchb4j8zui4aasvbpzn77d1ht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nathalie Armbruster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93259</id>
    <revision>
      <id>1089904</id>
      <parentid>1085372</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T05:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Holder</username>
        <id>491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1089904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16950" sha1="apzfvrlzda2tqs7mscuwmtfolzur2p9" xml:space="preserve">{{Infobox Nordischer Kombinierer
&lt;!-- Allgemeine Informationen --&gt;
| kurzname = Nathalie Armbruster
| bild = 20230127 NC WC Seefeld 0787.jpg
| bildgroesse = 
| bildbeschreibung =d Nathalie Armbruster z Seefeld, 2023
| langname = 
| nation = {{DEU}}
| geburtstag = [[2. Januar |2. Jänner]] [[2006]] ({{Alter|2006|01|02}} Joor)
| geburtsort = [[Kniebis]], [[Freudenstadt|Fraidestadt]]
| geburtsland = 
| groesse = 
| gewicht = 
| beruf = 
| sterbedatum = 
| sterbeort = 
| sterbeland = 
&lt;!-- Karriere --&gt;
| disziplin = Noordischi Kumbinazioon
| verein = SV-SZ Kniebis 1928
| trainer = Klaus Faißt (Juugend)&lt;br /&gt;Jonathan Siegel
| nationalkader = 2021
&lt;!-- Status-Kürzel: a für aktiv, g für gesperrt, n für nicht aktiv, v für verstorben, z für zurückgetreten --&gt;
| status = a
| karriereende = 
&lt;!-- Medaillen --&gt;
| Medaillenspiegel = 
{{Medaillenspiegel |WM-Medaillen |0|3|0}}
{{Medaillenspiegel |JWM-Medaillen|1|2|1}}
{{Medaillenspiegel |OPA-Medaillen|5|1|0}}
{{Medaillenspiegel |Nationale Medaillen|4|2|0}}
| medaillen = 
{{Medaillen Wintersport
| Wo = Noordischi Schyywältmaischterschafte
| Silber | 2023 Planica | Gundersen
| Silber | 2023 Planica | Mixed-Team
| Silber | 2025 Trondheim | Mixed-Team
}}
{{Medaillen Wintersport| Wo = Noordischi Schyy-JWM
| Gold | 2022 Zakopane | Mixed-Team
| Bronze | 2022 Zakopane | Gundersen Ainzel
| Silber | 2023 Whistler | Gundersen Ainzel
| Silber | 2023 Whistler | Mixed-Team
}}
{{Medaillen Wintersport| Wo = Noordischi Schyyspiil vu dr OPA
| Gold | 2020 Villach | Team
| Silber | 2020 Villach | Schueler Ainzel
| Gold | 2020 Hinterzarte | Schueler Ainzel
| Gold | 2020 Hinterzarte | Team
| Gold | 2022 Predazzo | Juugend Ainzel
| Gold | 2022 Predazzo | Team
}}
&lt;!-- Weltcup --&gt;
| weltcupdebuet = 12. Meerz 2022
| weltcupsiege = {{0}}3
| wcsiegeteam = 
| wcgesamt = {{0}}2. (2022/23)
| wcbestjumper = {{0}}3. (2022/23)
| wcbestskier = {{0}}2. (2023/24)
&lt;!-- Grand Prix --&gt;
| gpdebuet = 28. Augschte 2022
| grandprix = {{0}}2. (2022, 2023)
| gpsiege = {{0}}2
| gpsiegeteam = {{0}}1
&lt;!-- Continental Cup --&gt;
| cocdebuet = 18. Februar 2022
| cocgesamt = 17. (2021/22)
| cocsiege = {{0}}1
| cocsiegeteam = 
&lt;!-- Podiumsplatzierungen – Bitte keine Parameter mit {{Wettbewerbsbilanz|0|0|0}} füllen, weil unnötige Info! --&gt;
| wctop3einzel = {{Wettbewerbsbilanz|3|8|16}}
| wctop3sprint = 
| wctop3massenstart = {{Wettbewerbsbilanz|0|0|1}}
| wctop3mixedteam = {{Wettbewerbsbilanz|0|1|1}}
| wctop3teamsprint = 
| gptop3 = {{Wettbewerbsbilanz|2|2|4}}
| gptop3team = 
| gptop3mixedteam = {{Wettbewerbsbilanz|1|1|1}}
| coctop3 = {{Wettbewerbsbilanz|1|0|0}}
| coctop3team = 
| update = 2026-02-01
}}
D '''Nathalie Armbruster''' (* [[2. Januar|2. Jänner]] [[2006]] uf em [[Kniebis]], [[Freudenstadt|Fraiestadt]]&lt;ref&gt;[https://www.freudenstadt.de/de/Unsere-Stadt/Aktuelles/Neues-aus-der-Stadt/Nachricht?view=publish&amp;item=article&amp;id=4777 ''Stadtwerke Freudenstadt unterstützen Nathalie Armbruster'']. Stadtverwaltung Freudenstadt, 26.11.2024&lt;/ref&gt;) isch e [[Deutschland|dytschi]] Noordischi Kumbiniereri. Si het as eerschti Dytschi en Wettbewäärb im Wältcup vu dr Noordische Kumbinazioon gwunne.

== Karriere ==
D Armbruster, wu in ire Juugend au aktiiv gschwumme&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://issuu.com/badischersportbundfreiburg/docs/2022-12_01-40_sibw_bsb-fr_web/s/17534843 |titel=Stiftungsathletin Nathalie Armbruster im Porträt |werk=issuu.com |abruf=2025-02-02}}&lt;/ref&gt; un grännt isch,&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.schwarzwaelder-bote.de/inhalt.sonstige-nathalie-armbruster-ueberrascht.c032fba4-ea4a-49bc-82c3-e9b9596116b9.html |titel=Nathalie Armbruster überrascht |werk=Schwarzwälder Bote |datum=2019-05-26 |abruf=2025-03-03}}&lt;/ref&gt; het im Alter vu vier Joor mit em Langlaufen aagfange un goot styerhäär fir dr SV-SZ Kniebis 1928 an Staart. As Aachtjeerigi isch si zum eerschte Mool vun ere Schyygumpschanze gumpt.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.sportschau.de/wintersport/nordische-kombination/mima-noko-natalie-armbruster-100.html |titel=Nathalie Armbruster – Zwischen Weltcup und Schulalltag |werk=sportschau.de |datum=2023-02-21 |abruf=2023-02-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.swr.de/sport/mehr-sport/wintersport/nordische-kombination/nordische-kombination-nathalie-armbruster-102.html |titel=Nordische Kombination: Nathalie Armbruster erfüllt sich WM-Traum mit 17 |werk=swr.de |datum=2023-02-23 |abruf=2023-02-23}}&lt;/ref&gt; D Joor druf het si am Stitzpunkt z [[Baiersbronn]] treniert. Si het am 22. Februar 2020 im Rame vu de Noordische Schyyspiil vu dr OPA z Villach, Kärnte ire internazionaal Debüt gee un het doo s Silbermedaille im Ainzel un zäme mit dr [[Marie Naehring]] un dr [[Emilia Görlich]] Gold im Team gwunne. Au im Summer het si im Schueler Ainzel Gold bi de OPA-Spiil z [[Hinterzarten|Hinterzarte]] gwunne. In de Joor druf het si reegelmääßig bi Noowugswettbewäärb im Schyygumpe un dr Noordische Kumbinazioon wie em Alpecup oder em FIS Youth Cup mitgmacht. D Armbruster isch doo reegelmääßig uf s Podescht glofe un het e baar Siig gfyyrt. Unter anderem het si viermool hinterenander d Gsamtwäärtig vum Dytsche Schuelercup gwunne.

Wu si aafangs Februar 2022 bi de Noordische Schyyspiil vu dr OPA z Predazzo im Ainzel un au im Team Gold gwunne ghaa het, isch si zwoo Wuche speeter z Eisenerz (Steiermark)zum eerschte Mool im Continental Cup an Staart gange. D Armbruster isch am eerschte Wettkampfdaag uf dr zwelft Rang chuu, am Daag druf isch sin Aachti woore un het si doodermit di teamintäärn Qualifikazioon fir di Noordische Junioore-Schyywältmaischterschafte 2022 z Zakopane gsiicheret. Deert isch si mit dr beschte Lauflaischtig noch em Gump uf s Podescht chuu un het hinter dr Annika Sieff un dr Haruka Kasai Bronze im Ainzel ghoolt. Zwee Dääg speeter isch si mit em Simon Mach, dr Jenny Nowak un em Tristan Sommerfeldt Junioore-Wältmaischteri im Mixed Team woore. Zum Saisonabschluss isch si zun eerschte Mool im dytsche Wältcup-Ufgebot gstande. Am 12. Meerz het si bim Haim-Wältcup z [[Schonach im Schwarzwald|Schonach]] ire Debüt uf hegschter Eebeni gee un isch doo uf dr 15. Blatz chuu. Noch eme vierzeete Rang am zweete Wettkampfdaag het si dr Winter uf em 30. Rang vu dr Gsamtwältcupwäärtig abgschlosse. Im Grand Prix 2022, dr hegschteWettkampfseerie im Summer, het si am 3. Septämber s Ränne z [[Tschagguns]] gwunne. In dr Gsamtwäärtig isch si Zwooti woore. Am 15. Oktoober icsh d Armbruster zum eerschte Mool dytschi Maischteri woore.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=Sandra Volk |url=https://www.xc-ski.de/aktuelles/news/top/nordische-kombination-armbruster-und-riessle-sind-deutsche-meister/ |titel=Nordische Kombination: Armbruster und Rießle sind Deutsche Meister |werk=xc-ski.de |datum=2022-10-15 |abruf=2023-02-26}}&lt;/ref&gt;

; Silbermedaille bi de Wältmaischterschafte 2023
Bim Uftakt in d Wältcup-Saison 2022/23 z Lillehammer isch d Armbruster as Dritti zum eerschte Mool in ire Karriere uf s Wältcup-Podescht chuu un isch doodermt glyychzytig di eerscht dytsch Atleeti, wu des gschafft ghaa het. In de Wuche druf het si där Erfolg bsteetigt un isch no sges Mool uf s Podescht chuu. Bi de Noordische Junioore-Schyywältmaischterschafte 2023 z Whistler, Kanada isch si Zwooti hinter dr Annika Sieff woore. Au im Mixed-Team het si zäme mit em Benedikt Gräbert, dr Cindy Haasch un em Tristan Sommerfeldt d Silbermedaille gwunne. Weenig Wuche speeter isch si im Ufgebot fir di Noordische Schyywältmaischterschafte 2023 z Planica gstande. Bi dr Ereffnigsfyyr het si zäme mit em Vinzenz Geiger dr dyytsch Faane drait.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.stimme.de/sport/ueberregional/sportwelt/wintersport/skinordisch/mit-17-armbruster-traegt-deutsche-fahne-bei-wm-art-4737500 |titel=Mit 17: Armbruster trägt deutsche Fahne bei WM |werk=stimme.de |datum=2023-02-21 |abruf=2023-02-23}}&lt;/ref&gt; Mit dr zwootbeschte Gumplaischtig isch d Armbruster im Ainzelwettbewäärb 20 Sekunde hinter dr Gyda Westvold Hansen glääge. Uf dr Loipe isch si an d Noorweegeri nimi draachuu, het si aber gege d Japaaneri Haruka Kasai un d Noorweegeri Ida Marie Hagen bhauptet un doodermit d Silbermedaille gwunne. Si isch di eerscht Dytsch, wu bi me Kumbinazioonswettkampf vu dr Fraue bi Wältmaischterschafte uf s Podescht glofen isch. Zwee Dääg speeter isch si au im Mixed-Team zäme mit em Vinzenz Geiger, dr Jenny Nowak un em Julian Schmid uf dr zweet Rang chuu. In dr Gsamtwältcupwäärtig isch si au Zwooti woore.

D Saison druf het im Summer im Grand Prix aagfange. Bi drei vu vier Ainzel-Ränne isch d Armbruster uf em Podescht gstande, au im Mixed-Teamsprint zäme mit em Julian Schmid isch si Zwooti woore. Bi de dytsche Maishterschafte z Klingenthal het d Armbruster ire Maischtertitel im Ainzel verdaidigt. Im Wältcup het si wiider zue dr Wältspitz gheert, wänn au mit em fimfte Rang in dr Gsamtwäärtig e bitzeli schwecher wie in dr Vorsaison.

; Eerschte Wältcupsiig bim Nordic Combined Triple
In dr Wältcup-Saison 2024/25 isch d Armbruster reegelmääßig uf s Podescht glofe. Vum 31. Jänner bis 2. Februar 2025 het s zum eerschte Mool s Nordic Combined Triple fir Fraue z Seefeld, Tirol gee. Bim Massestaart am eerschte Wettkampfdaag isch d Armbruster uf Rang drei chuu. A Daag druf isch d Ida Marie Hagen, wu vorhäär alli Wältcup-Ränne gwunne ghaa het, disqualifiziert woore. Die Schangse het d Armbruster uusgnutzt un het s Compact-Ränne mit dr beschte Gump- un Lauflaischtig vuim Daag gwunne. Doodermit isch si zur eerschte dytsche Kumbiniereri woore, wu ne Wettbewäärb im Wältcup het chenne gwinne. D Armbruster het au s Gundersen-Ainzel am dritte Wettkampfdaag gwunne un si doodermit dr Triple-Gsamtsiig gsiicheret. Derzue het si zum eerschte Mool in ire Karriere s geel Trikot vu dr Wältcupgsamtfierende ibernuu. 

Bi de Noordische Schyywältmaischterschafte 2025 z Trondheim isch d Armbruster im Massestaart duf dr segst Rang chuu.

Im Meerz 2025 het si zum eeschte Mool dr Gsamtwältcup vu dr Noordische Kombination 2024/25 gwunne.

== Erfolg ==
=== Wältcup-Siig im Ainzel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Nr. !! style=&quot;width:125px&quot;| Daatum !! style=&quot;width:150px&quot;| Oort !! style=&quot;width:190px&quot;| Diszipliin
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| 1. ||style=&quot;text-align:center&quot;| 1. Februar 2025 || {{AUT|Seefeld in Tirol|Seefeld}} || Compact Normaalschanze{{FN|1}}
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| 2. ||style=&quot;text-align:center&quot;| 2. Februar 2025 || {{AUT|Seefeld in Tirol|Seefeld}} || Gundersen Normaalschanze{{FN|2}}
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| 3. ||style=&quot;text-align:center&quot;| 9. Februar 2025 || {{EST|Ziel=Otepää}} || Compact Normaalschanze
|}
{{FNBox|
  {{FNZ|1|Etappesiig bim Nordic Combined Triple.}}
{{FNZ|2|Glyychzytig Gsamtsiig bim Nordic Combined Triple.}}}}

=== Grand-Prix-Siig im Ainzel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Nr. !! style=&quot;width:125px&quot;| Daatum !! style=&quot;width:150px&quot;| Oort !! style=&quot;width:190px&quot;| Diszipliin
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| 1. ||style=&quot;text-align:center&quot;| 3. Septämber 2022 || {{AUT|Ziel=Tschagguns}} || Gundersen Normaalschanze
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| 2. ||style=&quot;text-align:center&quot;| 1. Septämber 2024 || {{FRA|Ziel=Chaux-Neuve}} || Ainzel Compact
|}

=== Grand-Prix-Siig im Team ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Nr. !! style=&quot;width:125px&quot;| Daatum !! style=&quot;width:150px&quot;| Oort !! style=&quot;width:190px&quot;| Diszipliin
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;| 1. ||style=&quot;text-align:center&quot;| 27. Augschte 2022 || {{DEU|Ziel=Oberwiesenthal}} || Mixed-Team{{FN|1}}
|}
{{FNBox|
  {{FNZ|1|2=Zäme mit Julian Schmid, Jenny Nowak un Johannes Rydzek.}}}}

=== Continental-Cup-Siig im Ainzel ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! width=&quot;25px&quot;| Nr. !! width=&quot;125px&quot; | Daatum !! width=&quot;150px&quot; | Oort !! width=&quot;190px&quot; | Diszipliin
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1. || style=&quot;text-align:center&quot; | 25. Januar 2025 || {{DEU|Schonach im Schwarzwald|Schonach}} || Compact Normaalschanze
|}

== Statischtik ==
=== Blatzierige bi Wältmaischterschafte ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:490px;&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;width:160px&quot;| Joor un Oort
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;width:330px&quot;| Wettbewäärb
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! style=&quot;width:110px&quot;| &lt;small&gt;Gundersen&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:110px&quot;| &lt;small&gt;Massestaart&lt;/small&gt;
! style=&quot;width:110px&quot;| &lt;small&gt;Mixed-Team&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{SVN|Nordische Skiweltmeisterschaften 2023|2023 Planica}} || style=&quot;background-color:#DCE5E5&quot;| {{0}}2. || style=&quot;background-color:#D3D3D3&quot; | — || style=&quot;background-color:#DCE5E5&quot;| {{0}}2.
|-
| align=&quot;left&quot; | {{NOR|Nordische Skiweltmeisterschaften 2025|2025 Trondheim}} || {{0}}8. || {{0}}6. || style=&quot;background-color:#DCE5E5&quot;| {{0}}2.
|}

=== Wältcup-Blatzierige ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! width=&quot;60px&quot;| Saison !! width=&quot;40px&quot; | Blatz !! width=&quot;60px&quot; | Pinkt
|-
| 2021/22 || 30. || {{0|00}}34
|- style=&quot;background:#DCE5E5&quot;
| 2022/23 || {{0}}2. || {{0}}589
|-
| 2023/24 || {{0}}5. || {{0}}928
|- style=&quot;background:#F7F6A8&quot;
| 2024/25 || {{0}}1. || 1130
|}

=== Grand-Prix-Blatzierige ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! width=&quot;60px&quot;| Saison !! width=&quot;40px&quot; | Blatz !! width=&quot;60px&quot; | Pinkt
|- style=&quot;background:#DCE5E5&quot;
| 2022|| {{0}}2. || {{0}}260
|- style=&quot;background:#DCE5E5&quot;
| 2023|| {{0}}2. || {{0}}320
|- style=&quot;background:#FFDAB9&quot;
| 2024|| {{0}}3. || {{0}}320
|}

=== Continental-Cup-Blatzierige ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! width=&quot;60px&quot;| Saison !! width=&quot;40px&quot; | Blatz !! width=&quot;60px&quot; | Pinkt
|-
| 2021/22 || 17. || {{0|00}}54
|-
| 2024/25 || 23. || {{0}}100
|}

=== Blatzierige bi Dytsche Maischterschafte [[Datei:Deutscher Skiverband Logo.svg|70px]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;190px&quot;| Joor un Oort
! colspan=&quot;2&quot;| Wettbewäärb
|- class=&quot;hintergrundfarbe5&quot;
! width=&quot;100px&quot;| &lt;small&gt;Ainzel&lt;/small&gt;
! width=&quot;100px&quot;| &lt;small&gt;Teamsprint&lt;/small&gt;
|-
| align=&quot;left&quot; | {{DE-TH|Deutsche Meisterschaften in der Nordischen Kombination 2021|2021 Oberhof/Zella-Mehlis}} || {{0}}8. || style=&quot;background-color:#D3D3D3&quot; | —
|-
| align=&quot;left&quot; | {{DE-BW|Deutsche Meisterschaften in der Nordischen Kombination 2022|2022 Hinterzarten}} || style=&quot;background:#F7F6A8&quot; | '''{{0}}1.''' || {{0}}4.
|-
| align=&quot;left&quot; | {{DE-SN|Deutsche Meisterschaften in der Nordischen Kombination 2023|2023 Klingenthal}} || style=&quot;background:#F7F6A8&quot; | '''{{0}}1.''' || style=&quot;background:#DCE5E5&quot; | {{0}}2.
|-
| align=&quot;left&quot; | {{DE-TH|Deutsche Meisterschaften in der Nordischen Kombination 2024|2024 Oberhof/Zella-Mehlis}} || style=&quot;background:#DCE5E5&quot; | {{0}}2. || style=&quot;background:#F7F6A8&quot; | '''{{0}}1.'''
|}

== Uuszaichnige ==
* 2023: FIS Noordischi Kumbinazioon Rookie vum Joor &lt;ref&gt;[https://www.fis-ski.com/en/nordic-combined/nordic-combined-news-multimedia/news-multimedia/news/2022-23/fis-nordic-combined-awards-2023 ''FIS Nordic Combined Awards 2023.''] In: ''fis-ski.com'', 31. Meerz 2023.&lt;/ref&gt;
* 2023: Newcomeri vum Joor bi dr Gala fir d [[Sportler des Jahres|Spoortler*ne vum Joor]]&lt;ref&gt;[https://www.swp.de/sport/sport-kreis-freudenstadt/baden-baden-nathalie-armbruster-ist-newcomerin-des-jahres-614254.html ''Nathalie Armbruster ist „Newcomerin des Jahres“.''] In: ''swp.de.'', 22. Dezämber 2023.&lt;/ref&gt;
* 2024: Guldine Schyy vum Dytsche Schyyverband&lt;ref&gt;Gunter Wiedemann: [https://www.schwarzwaelder-bote.de/inhalt.deutscher-skiverband-goldener-ski-gleich-fuenf-schwarzwald-asse-bekommen-die-hoechste-auszeichnung.f551f9ef-a53e-47c2-99e7-3c266e7c13c1.html ''Gleich fünf Schwarzwald-Asse bekommen die höchste Auszeichnung.''] In: ''schwarzwaelder-bote.de.'', 23. Oktoober 2024.&lt;/ref&gt;

== Privaatlääbe ==
D Armbruster isch uf s Kepler-Gimnaasium z [[Freudenstadt|Fraidestadt]] gange.&lt;ref&gt;Claudius Schmiederer: [https://www.bo.de/sport/lokalsport/nathalie-armbruster-fur-junioren-wm-qualifiziert# ''Nathalie Armbruster für Junioren-WM qualifiziert.''] In: ''bo.de'', 23. Februar 2022.&lt;/ref&gt;

== Sunschtigs ==
D Nathalie Armbruster isch Bootschafteri vu dr Gaarteschau 2025 z Fraidestadt un Baierschbronn.&lt;ref&gt;[https://www.schwarzwaelder-bote.de/inhalt.sportlerin-aus-freudenstadt-nathalie-armbruster-wird-gartenschau-botschafterin.f8537b37-0dc1-4439-b685-5fb46a40cea9.html ''Nathalie Armbruster wird Gartenschau-Botschafterin.''] In: ''schwarzwaelder-bote.de.'', 19. Februar 2024.&lt;/ref&gt;

== Weblink ==
{{Commonscat}}
* {{FISDB|NK|251741}} – Nordischi Kumbinazioon
* [https://www.dsv-jahrbuch.de/profile/person/962 d Nathalie Armbruster] uf ''dsv-jahrbuch.de''

== Fueßnote ==
&lt;references /&gt;

{{Übersetzungshinweis|1 = de |2 = Nathalie_Armbruster |3 = dütsch |4 = 254263860 }}

{{SORTIERUNG:Armbruster, Nathalie}}
[[Kategorie:Nordische Kombinierer]]
[[Kategorie:Sportler z Dytschland]]
[[Kategorie:Person (Furtwange)]]
[[Kategorie:Dütsche]]
[[Kategorie:Läbigi Person]]
[[Kategorie:Frau]]</text>
      <sha1>apzfvrlzda2tqs7mscuwmtfolzur2p9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>