Википедия
altwiki
https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
Медиа
Аҥылу
Шӱӱжӱ
Туружаачы
Туружаачыны шӱӱжери
Википедия
Википедияти шӱӱжери
Файл
Файлды шӱӱжери
MediaWiki
MediaWiki-ни шӱӱжери
Ӱлекер
Ӱлекерди шӱӱжери
Болуш
Болушты шӱӱжери
Категория
Категорияны шӱӱжери
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модульды шӱӱжери
Event
Event talk
Алтай деп корулу јер
0
105
49456
46643
2026-10-23T23:27:02Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
49456
wikitext
text/x-wiki
{|align="right" class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Алтайдыҥ тергеелик <br>ар-бӱткенниҥ биосфералык корулу јери'''
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Uchar Waterfalls.jpg|320px|Јаан Чулчыныҥ учар суузы]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Категория МСОП — Ia <br>(Строгий природный резерват)'''
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Основная информация'''
|-
| '''Текши јери''' || 881 238 га
|-
| '''Тӧзӧлгӧн ӧйи''' || 1932 год
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Турган јери'''
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 50°52′00″ с. ш. 88°57′00″ в. д.
|-
| '''Јеезе''' || Россия
|-
| '''Јуугында кала''' || Горно-Алтайск
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | https://www.altzapovednik.ru/
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |[[Файл:Схема Алтайского заповедника.png|250px|Схема Алтайского заповедника]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Altaysky Nature Reserve|Медиафайлдар Викискладта]]
|}
'''Алтай''' деп атту тергеелик биосфералык корулу јер ({{Lang-ru|Алтайский государственный природный биосферный заповедник}})<ref name="Алтайский заповедник">{{Cite web |title=Алтай корулу јер, заповедник |url=https://altai-republic.ru/about-the-region/prirodnye-territorii/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511163048/https://www.altai-republic.ru/about-the-region/prirodnye-territorii/ |archivedate=1620750648 |deadlink=yes |accessdate=1622306722 }}</ref> 1932 јылда тӧзӧлгӧн. Тӱштӱк Сибирде Алтай Республиканыҥ Турачак ла Улаган аймактарында јадат. Текши јери: 881 238 га. Какас јериле кыйулу, Алтай — Сайан кырлардыҥ ортозында. ''ЮНЕСКО''-ныҥ «Алтай алтын кырлар» деген телекейлик энчизине кирет. Бу заповедникти Россия тергеениҥ Ар-бӱткен ле экология деп Министерствозы башкарат <ref name="Алтайский заповедник"/>.
== Тӱӱкизи ==
Туулу Алтайда ар-бӱткенин корулайтан окылу јерлер бар: Катунский природный биосферный парк,Северо-Алтайский заповедник. Олордыҥ тоозында Алтай деп корулу јер.
1929јылда В. И. Барановко баштаткан экспедиция Алтайга келген. Амадузы: јаан заповедник ачарга, Тергеелик ведомстволор ортодо Комитеттиҥ јӧби аайынча, шиҥжӱ иш ӧткӱрери. Бу баштапкы экспедицияныҥ ижи аайынча корулу јердиҥ кыйуларын (2 млн.га) Тана-Туба јеринеҥ ала Кадынга тептире эдер деп шӱӱлте болгон. Је бу сурак ӱстинде турган јамылуларла јӧптӧлбӧгӧн.
СССР-диҥ Совнаркомыныҥ јӧби 1930 јылда чыккан. Наркомпроско заповедниктиҥ гран-кыйуларын ({{lang-ru|границы}}) чикелезин деп јакылта болгон. 1931 јылда Алтайга экинчи экспедиция келген. Оны Ф. Ф. Шиллингер деп кижи баштаган. 10.12.1931 јылда Ойрот облисполком заповедник керектӱ деп шӱӱлте эдип, оныҥ кыйуларын јӧптӧгӧн.
16.04.1932 јыл РСФСР-дыҥ Совнаркомыныҥ Јӧбиле заповедниктиҥ ачылган јылы деп чотолот.
05.09.1951 јылда РСФСР-дыҥ Министрлериниҥ Совединиҥ Јӧби аайынча Алтай заповедник јоголгон.
1965—1967 јылдарда СССР-дыҥ Билим Академиязыныҥ Сибирде бӧлӱги, СССР-дыҥ Географиялык Алтайда Биригӱзи, Алтай крайдыҥ ар-бӱткен корулаар Биригӱзи Алтай заповедникти озогы ла гран-кыйуларыла орныктырар керек деп сурак кӧдӱрген<ref name="Алтайский заповедник"/>.
24.03.1967 јылда СССР-дыҥ Министр Соведине баштану болгон: Алтайдыҥ ар-бӱткенин, [[Алтын Кӧл|Алтын-Кӧлди]] ле оны айландыра тайгаларын корып алары, Алтай заповедникти орныктырары. Бу баштануны Алтай крайдыҥ депутаттарыныҥ исполкомы, Алтай крайдыҥ ар-бӱткен корыыр Биригӱзи, аҥдаары ла заповедниктер јанынаҥ СССР-дыҥ Тӧс управлениези тургускан.
07.10.1967 јылда РСФСР-дыҥ Министр Соведи ''Алтай заповедникти'' орныктырар деп Јӧп чыгарган<ref>{{Cite web |title=Алтайский государственный природный биосферный заповедник ● Каталог ООПТ ● Особо Охраняемые Природные Территории (ООПТ) |url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210120122402/http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |archivedate=1611145442 |deadlink=yes |accessdate=1610587210 }}</ref>.
== Шиҥжӱ иштер ==
Кӧлдиҥ оҥ јарадынаҥ Алтай заповедник башталат, ол 1965 јылда иштеп баштаган. Шиҥжӱ иштер ӧткӱрилип, кӧлди, ар-бӱткенди, аҥ-кушты чеберлеери деп сурак турган. Калганчы 50 јылдыҥ туркунына заповедникте билим-шиҥжӱ иштер кӧнӱ ӧдӧт. Горно-Алтайск, Новосибирск, Томск, Барнаул калалардыҥ билимчилери ле студенттерине иштенетен јарамыкту јер.
* Институт систематики и экологии животных СО РАН, Новосибирск;
* Томский государственный институт, Томск;
* Институт геологии и археологии СО РАН, Новосибирск;
* Научно-производственная база ГАГУ, Горно-Алтайск.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Корулу јерди айландыра бийик сын-тайгалар: тӱндӱк јанынаҥ Торот деп сын-тайга (Абакан сынныҥ айрылчыгы)тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ Абаканныҥ Содон деп кыры (2 890 м), тӱштӱк јандай Чихачевтыҥ сыны (Чегетей деп кыр −3 021 м), кӱнчыгышта Тош-Калыҥ кайа деп кыр (3 507 м). Заповедниктиҥ ортозында Кӱркӱре-Бажы деп кыр (3 111 м), Јетикӧл деп кыр (3 069 м), Чолушман ичинде Богојаш деп кыр 3 143 м). Корулу јердиҥ кӱнбадыш кыйузы Чолушман суула, оноҥ Алтын-Кӧлдиҥ јарадыла ӧдӱп јат<ref name="Алтайский заповедник"/>.
Заповедниктиҥ 20 % јери бастыра кайа-таш. Мында 1 190 кӧл бар, кажызы ла 1 га кире. Чулчы деп сууны ӧрӧ 8 км кире барза, ондо Алтайдыҥ эҥ бийик учар суузы тӱжет: 150 м, ады ''Учар'', орустап Большой Чульчинский каскад.
Бу корулу јер Арасейдиҥ јаан ла деген заповедниктериниҥ бирӱзи. Оныҥ текши јери Алтай Республиканыҥ јериниҥ 9,4 % болуп јат. Алтын-Кӧлдиҥ оҥ јарады 22 муҥ га јер Алтай заповедникке кирет. Заповедникте бир де кӧӧлик јол јок, каа-јаа мында иштеп турган улус јӱрӱжер орык јолдор бар, билбес кижи аза берер. Корулу јерге кирерге, админстратордоҥ бичик алар керек.
Јуукта Бийка јурттаҥ Јайлу јуртка јетире јол эдилген, оныҥ ӱсти сай-кумакла јазадган<ref name="Алтайский заповедник"/>.
=== Климады ===
Кырларлу јердиҥ континентал климады. Мындый климат јердеҥ, кырдаҥ (рельефтинеҥ) камаанду болот.
Алтын-Кӧлдиҥ јарадында кыш Сибир ичинде эҥ ле јымжак. Бу ӧйдӧ кӱнчыгыш ла тӱштӱк-кӱнчыгыш салкындар (фёны) учун јылу болот. Тӱндӱк-кӱнбадыш салкындар соок экелет. Тӱштӱк јанында кышкы температуралар јабызайт. Тӱндӱкте јут-чыктыҥ кеми тӱштӱкке кӧрӧ јаан, тӱштӱкте кей кургак.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="14 " ALIGN="center" | '''Алтын-Кӧлдиҥ климады'''
|-
! кӧргӱзӱ !!чаг !! кочк !! тулаа!! канд !! кӱӱк !! кизӱ !! јизӱ !! кур !! сыг !! ӱлӱ !! кӱч !!јаҥ !! јыл
|-
| Ӱстӱги бажы, °C||11,6||13,4||21,4||29,3||33,0||34,3||36,9||34,7||29,1||23,2||15,9 ||14,1 || 36,9
|-
| Орто температура, °C ||-7,6 ||-7,1 ||-2,3 ||4,0 || 10,1 ||14,2 ||17,3 ||15,7 ||10,2 ||4,5 ||-2 ||-6,1 || 4,2
|-
| Сыраҥай јабыс, °C|| -36,2||-38,7 ||-28,8 ||-24,3 ||-10,1 ||-1,3 ||1,6 ||0,1 ||-4,9 ||-18,7 ||-33 || -33,5||-38,7
|-
| Јут-чыктыҥ кеми, мм||16 ||14 ||26||75 ||115 ||131 ||147 ||132 ||98 ||71 ||46 ||29 ||900
|-
| COLSPAN="14 " ALIGN="center" | ''Кайдаҥ алынган''<ref>{{Cite web |title=ФГБУ «ВНИИГМИ-МЦД». Метеостанция Яйлю. |url=http://meteo.ru/it/178-aisori |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731130119/http://meteo.ru/it/178-aisori |archivedate=1501506079 |deadlink=yes |accessdate=1610558496 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Абсолютные максимумы и минимумы температуры за всё время наблюдения из справочника «Климат России» |url=http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170406042041/http://meteo.ru/pogoda-i-klimat/197-nauchno-prikladnoj-spravochnik-klimat-rossii |archivedate=1491452441 |deadlink=yes |accessdate=1610558496 }}</ref>.
|}
=== Аҥдары ===
Алтай заповедникте 68 бӱдӱм тындулар туштайт. Олордыҥ туйгактуларынаҥ заповедникте: булан, марал, элик, јуҥма, ак-кийик, тооргы, какай. Азулу аҥдардаҥ мында айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, тӱлкӱ туштайт. Оок аҥдардаҥ јоонмойын, јара, киш, сарас, сыгырган, кӱжӱл, камду, агас, койон, тийиҥ.
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Телекейлик Кызыл бичикке (МСОП) киргени:
* ирбис ({{Lang-ru|снежный барс}});
* јуҥма ({{Lang-ru|алтайский горный баран}});
* тооргы ({{Lang-ru|сибирская кабарга}}).
Арасей тергеениҥ Кызыл бичигинде:
* ак-кийик ({{Lang-ru|лесной подвид [[Ак-кийик | северного оленя ]]}});
* 11 бӱдӱм курткоҥысјиичилер ({{Lang-ru|насекомоядные}});
* 8 бӱдӱм јарганат ({{Lang-ru|рукокрылые}}) ле о.ӧ.
</div>
=== Куштары ===
Заповедниктиҥ јеринде 1990 јылдаҥ ала 2014 јылга јетире мында бар куштарды шиҥдеп, бӱдӱмин, јӱрӱмин, кылыгын ајыктап, кӧп иш эдилген. Куштардыҥ текши тоозы 343 бӱдӱмдӱ, олордыҥ 177 бӱдӱми Алтайда уйа базадылар, 13 бӱдӱми база уйа базып турган болордоҥ айабас. Јӱзӱн куштар кеткин, сууда јӱрер ле оноҥ до ӧскӧзи:
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* мӱркӱт ({{Lang-ru|степной орел }});
* ала ылаачын ({{Lang-ru|орлан-долгохвост }});
* боро ылаачын ({{Lang-ru|орлан-белохвост}});
* тас ({{Lang-ru|черный гриф}});
* мечиртке ({{Lang-ru|филин}});
* ылаачын ({{Lang-ru|сапсан}}).
</div>
Калганчы 50 јылдарга озодо Алтайда болгон куштар торт јоголо бергениле колбой, олорды Кызыл бичиктерге кийдирген.
=== Ӧзӱмдери ===
Бу корулу јерде кӧп саба агаштары ийне бӱрлӱ: тыт, мӧш, јойгон ло чиби.
Алтай заповедникте 1500 бӱдӱмдӱ ӧзӱмдер бар, олордыҥ 22 бӱдӱми Арасей тергеениҥ Кызыл бичигине кирген.
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* кандык ({{Lang-ru|кандык сибирский }});
* кӧжнӧ ({{Lang-ru|ревень алтайский }});
* кулузын ({{Lang-ru| ковыль перистый}});
* алтын тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая }}).
* кызыл тазыл ({{lang-en|левзей}})
* чийнениҥ тазылы ({{lang-en|}}корень пиона)
* маралдыҥ тазылы ({{lang-ru|маралий корень}})
</div>
Алтайдаҥ ӧскӧ кайда да јок ӧзӱмдер (эндемики):
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* остролодочник вздутоплодный;
* остролодочник чуйский;
* зубянка сибирская;
* дендрактема выслечатолстная;
* костенец алтайский.
</div>
=== Балыгы, бака-јыланы ===
Бака-јыланныҥ бу заповедникте 6 бӱдӱми туштайт:
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* чоокыр јылан ({{Lang-ru|полоз}});
* коронду јылан ({{Lang-ru|гадюка}});
* тумчукту јылан ({{Lang-ru|обыкновенный щитомордник}});
* келескендер ({{Lang-ru| ящерицы}}).
</div>
Балыктары сууларда ла кӧлдӧ: чараган, бел, таймень, ийтбалык, чортон, сӧлӧм, јылмай, муксун.
=== Курт-коҥызы ===
Аткоҥыс, јылтыскурт, ак кӧбӧлӧк, каҥкӧбӧлӧк (махагон), кӱлчымыл (мошка), кӧгӧн, сайгак, чаркас, адару, секирткиш, аспан (кузнечик), јӧргӧмӧш, томонок, чойлошкон,
== Экологиязы ==
Серьёзным источником загрязнения являются отделяющиеся части ракет-носителей «[[Протон-М]]», запускаемых с космодрома [[Байконур]]: район падения отделяющихся ступеней ракет-носителей № 326 двумя третями заходит на территорию заповедника (бассейны рек Кыга, Кайра, Чульча)<ref>{{Cite web|url=http://altzapoved.ru/info/nauka/letopisi/Letopis-prirody-2016.aspx|deadlink=yes|title=Летопись природы за 2016 год (том 46)|author=|website=Алтайский биосферный заповедник|date=05.07.2017|publisher=|accessdate=2017-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222104853/http://altzapoved.ru/info/nauka/letopisi/Letopis-prirody-2016.aspx|archivedate=2017-12-22}}</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523075515/http://www.ecoethics.ru/old/b80/21.html |archivedate=1621756515 |title=Алтайский государственный природный заповедник — эталон или полигон? |url=http://www.ecoethics.ru/old/b80/21.html |deadlink=yes |accessdate=1621756512}}</ref>.
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=5 widths="190px" heights="160px">
Телецкое озеро с севера.jpg| Алтын-Кӧлди Јайлу јурттаҥ кӧрзӧ
Lake Teletskoye ISS008-E-7600.jpg| Космостоҥ эткен јурук (јаҥар ай 10 2003 јыл, НАСА)
Июньские боярышницы.jpg |Алтай деп корулу јерде кичӱ изӱ айдыҥ кӧбӧлӧктӧри
Вид на заповедник с перевала Кату Ярык.jpg| Кату-Јарыктаҥ заповедникти кӧрзӧ
Сочные жарки.jpg| Јаркынду кӱнкаајы
</gallery>
== Ајарулар ==
<references />
[[Категория:Алтай Республика]]
== Тайантылар ==
* [https://en.unesco.org/ официальный сайт ЮНЕСКО];
* [https://web.archive.org/web/20210115172105/https://altzapoved.ru/info.aspx/ Официальный сайт Алтайского Государственного Природного Заповедника (АГПЗ)]
{{Тыш тайантылар}}
48tayizia29e18n30c8ypaw6jqks0x8
Ӱлекер:Тӧс бӱк/Вики-проекттер
10
504
49444
47081
2026-10-23T20:07:35Z
TauluAlan
4904
49444
wikitext
text/x-wiki
<div class="fundologo" style="margin:10px 0;border:1px solid #AAA;-moz-border-radius:10px;-webkit-border-radius:10px;border-radius:10px;padding:2px .5em">
<div style="font-size:90%;line-height:1.6;text-align:center">
Википедиялар — тӱрк тилдер:<br>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|22px|border]] '''''[[:az:|азербайджан]]''''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[az]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Altai Republic.svg|22px|border]] '''[[Тӧс бӱк|алтай]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[alt]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|22px|border]] '''[[:ba:|башкир]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[ba]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Chuvashia.svg|22px|border]] '''[[:cv:|чуваш]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[cv]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px|border]] '''[[:crh:|крымныҥ татар]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[crh]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|22px|border]] '''''[[:kk:|казах]]''''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[kk]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Флаг Карачаевцев "Текмет".svg|22px|border]] '''[[:krc:|карачай]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[krc]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Sakha.svg|22px|border]] '''[[:sah:|саха]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[sah]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|22px|border]] '''[[:tt:|татар]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[tt]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Tuva.svg|22px|border]] '''[[:tyv:|тыва]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[tyv]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of South Azerbaijan.svg|22px|border]] [[:azb:|тӱштӱк азербайджан]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[azb]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Gagauzia.svg|22px|border]] [[:gag:|гагауз]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[gag]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Karakalpakstan.svg|22px|border]] [[:kaa:|каракалпак]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[kaa]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Kyrgyzstan.svg|22px|border]] [[:ky:|кыргыз]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[ky]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Turkey.svg|22px|border]] [[:tr:|тӱрк]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[tr]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Turkmenistan.svg|22px|border]] [[:tk:|тӱркмен]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[tk]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Xinjiang Uyghur (East Turkestan).svg|22px|border]] [[:ug:|уйгур]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[ug]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Uzbekistan.svg|22px|border]] [[:uz:|узбек]] <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[uz]</span></span>
----
Россияныҥ ӧскӧ калыктарыныҥ тилдери:<br>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Dagestan.svg|22px|border]] '''[[:av:|авар]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[av]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Adygea.svg|22px|border]] '''[[:ady:|адыгей]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[ady]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Buryatia.svg|22px|border]] '''[[:bxr:|бурят]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[bxr]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Vepsia.svg|22px|border]] '''[[:vep:|вепс]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[vep]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Mari El.svg|22px|border]] '''[[:mhr:|јалаҥныҥ марий]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[mhr]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Ingushetia.svg|22px|border]] '''[[:inh:|ингуш]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[inh]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|22px|border]][[Файл:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|22px|border]] '''[[:kbd:|кабардин-черкес]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[kbd]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Kalmykia.svg|22px|border]] '''[[:xal:|калмык]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[xal]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Komi.svg|22px|border]] '''[[:kv:|коми-зырян]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[kv]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Perm Krai.svg|22px|border]] '''[[:koi:|коми-пермяк]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[koi]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Dagestan.svg|22px|border]] '''[[:lbe:|лак]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[lbe]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Dagestan.svg|22px|border]] '''[[:lez:|лезги]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[lez]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Karelia.svg|22px|border]] '''[[:olo:|ливвик]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[olo]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Mordovia.svg|22px|border]] '''[[:mdf:|мокшан]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[mdf]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Russia.svg|22px|border]] '''[[:ru:|орус]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[ru]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of North Ossetia.svg|22px|border]] '''[[:os:|осетин]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[os]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Mari El.svg|22px|border]] '''[[:mrj:|туулык марий]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[mrj]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Udmurtia.svg|22px|border]] '''[[:udm:|удмурт]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[udm]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|22px|border]] '''[[:ce:|чечен]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[ce]</span> '''·'''</span>
<span style="white-space:nowrap">[[Файл:Flag of Mordovia.svg|22px|border]] '''[[:myv:|эрзян]]''' <span style="font-family: monospace, monospace; font-size:88%">[myv]</span> '''·'''</span>
</div>
</div><noinclude>[[Категория:Ӱлекерлер:Тӧс бӱк]]</noinclude>
20p3jexvj5ld3rvfrl6d6swva970psg
Елеусов, Жанбек Акатович
0
3662
49457
49199
2026-10-24T00:01:00Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
49457
wikitext
text/x-wiki
{{Кижи}}
{{Военный деятель
|имя = Жанбек Акатович Елеусов
|оригинал имени =
|дата рождения = 20.6.1925
|место рождения = село [[Турата (село)|Турата]], [[Усть-Канский район]], {{МестоРождения|Ойротская АО|в Республике Алтай|Ойротская автономная область}}, [[Сибирский край]], [[РСФСР]], [[СССР]]
|дата смерти = 21.04.1996
|место смерти = {{МестоСмерти|Жамбыл|в Таразе|Тараз}}, [[Казахстан]]
|изображение = Елеусов Жанбек Акатович.jpg
|подпись =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы = [[1943]]—[[1946]]
|звание = Гвардии {{СССР, Младший лейтенант}}
|род войск = [[пехота]]
|должность = пулемётчик
|часть = [[25-й гвардейский стрелковый полк]], <br> [[6-я гвардейская стрелковая дивизия|6-й гвардейской стрелковой дивизии]]
|сражения = [[Великая Отечественная война]]
|награды = {{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Медаль Золотая Звезда}}
{{!}}}
{{{!}} style="background: transparent"
{{!}} {{Орден Ленина}}{{!}}{{!}}{{Орден Отечественной войны 1 степени}}
{{!}}}
|связи =
|в отставке =
}}
'''Елеусов Жанбек Акатович''' — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, Советский Союзтыҥ геройы<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=12057104&tab=navDetailManAward Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа». № записи: 12057104]</ref>, Ленинниҥ орден, «Алтын чолмон» медаль (СССР) (№ 3606), ''орден Отечественной войны 1-й степени'' ({{Јыл|1985}}), ''За отвагу'' медаль алган.
== Биографиязы ==
Жанбек Елеусов [[1925]] јылда Кан-Оозы јурттыҥ Тураты јуртында чыккан (в селе [[Турата (село)|Турата]] [[Усть-Канский район|Усть-Канского аймака]] [[Ойротская автономная область|Ойротской области]]<ref name="Звезда Алтая">[http://звезда-алтая.рф/gerojj-sovetskogo-soyuza-zhanibek-akatovich-eleusov/913 Жанибек Акатович Елеусов. Герой Советского Союза из Республики Алтай | По материалам Комитета по делам архивов РА | НОВОСТИ | Звезда Алтая 05 ДЕКАБРЯ 2013]</ref>). Казак укту. Оныҥ адазы койчы, молочно-товарнйй ферманыҥ јааны, колхотыҥ башкараачызыныҥ ордынчызы болуп иштеген, энези дезе беш балалу кижи айлына ла болгон. Школдо ол тӧрӧл јуртында казак тил ӱренген, оноҥ ӧскӧ деремнеге барып, ол орустап ӱренген. Школды божодоло колхозто иштеген. Јуу башталарда ла ол военкомат барган, оны јууга албаган, ол 16 јашту болгон. Ол комсомолдыҥ аймакта биригӱзине, военкоматтка канча-канча катап суранган болгон, је оы јажы јетпес деп токтодотондор.
[[1943]] јылда [[Кочкор ай|кочкор айда]] Елеусовты черӱге алган. Барнаулда полковой школды божодоло, јууга атанган. Алты айга ӱределе, 18-јашту снайпер-пулеметчикти јууга ийгендер. Ол [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда]] 25-чи гвардейский стрелковый полкто, 6-чы гвардейской стрелковой дивизияда, 60-чы армияда (СССР), Центральный фронто болгон<ref name="Звезда Алтая"/>. Днепр сууны кечкен операцияда турушкан<ref name="Звезда Алтая"/>.
1943 јылда јайгыда ол ''Курский дугада'', Поныри деп јуртта стратегически керектӱ темирјол станция учун јуу-согушта турушкан. Оноҥ Сумской областьты, Шостка каланы јайымдаган Украинада. Десна сууны кечкен, бу ла јылдыҥ сыгын айында Киевтеҥ тӱндӱктей Днепрди кечкен. Оноҥ ары кӱнбадыш јаар барып, Каменка (Житомирский аймак), Малин, Житомир, Новоград-Волынский, Ровно калаларды јайымдаган<ref name="Звезда Алтая"/>…
Днепр учун јуу-согушта нерелӱ керек эткен<ref name="wh">[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19692 Герой Советского Союза Елеусов Жанбек Акатович :: Герои страны]</ref>. Жанибек Акатович турушкан Днепрде согуштыҥ кийнинеҥ база кӧп согуштар болгон. Ровенский дивизия (Ленинниҥ ордениле, Суворовтыҥ ордениле кайралдаткан), бу дивизияла кожо ол Прага калага јеткен<ref name="Звезда Алтая"/>.
1944 јылда тулаан айда Ровненский областьта Дубно калада ол тыҥ шыркалаткан. Алты кабыргазы ла келтей ӧкпӧзи јок калган. Госпитальда эмденген кийнинеҥ, осенью {{Јыл|1944}} јылдыҥ кӱзинде оны Казань јаар ӱредӱге ийген, ондо Житомирский пехотный училище пехотага командирлер белетеп турган болгон. Ӱредӱниҥ кийнинеҥ Черновцы калада иштеген. Мында, военный училищеде ол ''тактика ведения бояга'' ӱреткен.
[[1946]] јылда гвардии младший лейтенант Елеусов запаска чыккан<ref name="Звезда Алтая" />.
== Нерелӱ кереги ==
Бойыныҥ јалтанбазын, турумкайын Жанбек Акатович Днепрди кечерде кӧргӱсти. Алтай Республиканыҥ архив Комитединиҥ материалдарында:
<blockquote>25-й гвардейский стрелковый полк, входивший в состав 6-й Краснознаменной гвардейской стрелковой дивизии, выйдя к [[Днепр|Днепру]], получил приказ: с ходу форсировать водный рубеж, прорвать оборону противника и, окружив его, уничтожить. 22 сентября 1943 года подразделение приступило к выполнению поставленной задачи. В тот день к 17 часам батальоны шли на берег реки у населенных пунктов [[Плютовище]] и Опачицы [[Чернобыльский район|Чернобыльского района]] [[Киевская область|Киевской области]] [[Украинская Советская Социалистическая Республика|Украинской ССР]]. Приступили к форсированию [[Припять (приток Днепра)|Припяти]] под непрерывным артиллерийским огнем противника, бившего из сел Яновка и Чернобыль. Первыми на складных лодках отплыли расчеты станковых пулеметов гвардии рядовых Алексея Власова, Василия Манилова, сержанта Жанибека Елеусова. Они сразу же попали под яростный артиллерийский и минометный огонь с правого берега. Над рекой взметнулись фонтаны воды, обдавая холодными брызгами. Лодку Жанибека сильно тряхнуло, она накренилась, но все-таки дотянула до мелководья. Неприятель заметил переправу подразделений полка, стал вести еще более интенсивный огонь. И вот здесь пулеметчик Жанибек Елеусов короткими очередями заставил замолчать вражеский пулемет, тем самым обеспечив возможность переправиться через реку значительным силам батальона. На плацдарме за Днепром гвардейцы проявили невиданную стойкость, отражая каждый день по восемь вражеских атак на протяжении почти месяца.
Силы наших бойцов таяли… От всей группы остался один Жанибек. Но он не дрогнул и продолжал стойко удерживать небольшой плацдарм, захваченный у противника. Глубокой ночью атаки фашистов прекращались, тогда Елеусов набивал опорожненные диски и ленты патронами, расставлял в разных местах пять пулеметов с таким расчетом, чтобы враг не мог заметить его перебежек от одного к другому. С рассветом, когда гитлеровцы вновь шли в атаку на позиции, занимаемые советским воином, Жанибек метко разил врага, создавая видимость, что плацдарм удерживает целое подразделение. Четверо суток без пищи и отдыха! Четверо суток он один дрался на правом берегу Днепра! Пулеметным огнем и гранатами отбивал Жанибек атаки противника и вышел победителем в этом неравном бою. Подоспевшие на помощь солдаты во главе с командиром роты нашли Елеусова лежавшим у станкового пулемета, опухшими руками державшимся за его рукоятки. Он обессилел, похудел, губы запеклись. К утру бойцы 25-го гвардейского полка овладели населенными пунктами Плитовичи и Опачицы</blockquote>.
[[1943]] јылда сыгын айдыҥ 22—23 кӱндеринде тӱнде Елеусов Днепр сууны озо кечкендердиҥ бирӱзи болгон, ол кечире јаратта кӱнбадыш плацдармды јуучылдарла кожо колго туткан. Припять сууны сыгын айдыҥ 29 кӱнинде кечип чыгала (Плютовище јурт, Чернобыльский район, Киевский область, Украинский ССР) ӧштӱлердиҥ бир канча огневой точкаларын јоголткон<ref name="Звезда Алтая"/>.
СССР-дыҥ Верховный Советдиниҥ Президиумыныҥ Јакарузыла [[1943]] јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱнинде]] гвардии красноармеец Жанбек Елеусовко бийик нере берилген Герой Советского Союза Союза, Ленинниҥ ордени ле «Золотая Звезда» медаль бергендер<ref name="Звезда Алтая" />.
== Jууныҥ кийнинде ижи ==
* Демобилизацияныҥ кийнинеҥ Jалаҥый-Бажыныҥ jетиjылдык школын башкарган;
* [[Тураты|Туратыда]] jуртсоветтиҥ председатели, Алтай кырайдыҥ Совединиҥ депутады. [[1948 jыл]];
* [[Кырлык]] jурттыҥ, Экинур јурттыҥ jетиjылдык школын башкарган. [[1951 jыл|1951 jылдаҥ]] ала;
* Шемонаихинский аймакта jуртаган. [[1954 jыл|1954 jылдаҥ]] ала;
* Гурьевск калада jуртаган (эмдиги ол Казахстанда Атырау кала). [[1962 jыл|1962 jылдаҥ]] ала;
* Гурьевск калада Ибрай Алтынсаринниҥ адыла адалган орто ÿредÿлÿ школдо ''начальный военный белетештиҥ'' ÿредÿчизи болуп иштеген. {{Јыл|1962}}—{{Јыл|1964}} jылдарда;
* Гурьевскте ДОСААФ-тыҥ областной бöлÿгинде спортивный стрелковый клубтыҥ jааны болгон. [[1964 jыл|1964 jылдыҥ]] куран айынаҥ ала;
* Гурьевский горсоветтиҥ депутады болуп тöрт jылдыҥ туркунына тудулган;
* ДОСААФ-та ижин Джамбул калада улалткан, (эмдиги Тараз), ондо ол обкомныҥ ДОСААФ-ында областной спортивно-стрелковый клубын башкарган. [[1972 jыл|1972 jылдыҥ]] [[Сыгын ай|сыгын айынаҥ]] ала;
* Амыралтага 1991 jылда чыккан.
Ол Казакстанда Джамбул калада јаткан. [[1996]] јылда [[Кандык айдыҥ 21 кӱни|кандык айдыҥ 21 кӱнинде]] јада калган.
== Кайралдары ==
[[Файл:1626149849 geroj.jpeg|200px|мини|справа|Ж. А.Елеусовтыҥ Наградной листы. 01.10.1943]]
* [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] Јакааныла бийик звание [[Герой Советского Союза|Советский Союзтыҥ Геройы]] берилген<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=12057104&tab=navDetailManAward Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа». № записи: 12057104 ]</ref> берип, кожо Ленинниҥ ордени ле [[Медаль «Золотая Звезда» (СССР)|медали «Золотая Звезда»]] (№ 3606)берген<ref name="wh" /><ref>{{Cite web |title=Указ Президиума ВС СССР от 16.10.1943 «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» |url=http://www.medal-sss.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250925151620/https://medal-sss.ru/ |archivedate=1758813380 |deadlink=yes |accessdate=1691232147 }}</ref>.
* ''орден Отечественной войны 1-й степени'', бу орденди ого 1985 јылда берген<ref name="wh" /><ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=1511738566&tab=navDetailManUbil Наградной лист в электронном банке документов «Подвиг народа». № записи: 1511738566]</ref>.
* ''За отвагу медаль'' (19.09.1943)<ref>[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19692 «Герой Советского Союза»]</ref><ref>[https://topwar.ru/184921-pulemetchik-eleusov-podvig.html Пулеметчик Елеусов. Подвиг]</ref>.
* ''Алтын чолмон'' медаль ("Золотая Звезда") (№ 3606)<ref>[https://dzen.ru/a/YrBtKcek3E145cSB «Кинжальные огни пулеметчика...»]</ref>
== Кереестери ==
* [[Тараз]] калада мемориал доско (алдында — Жамбыл, Джамбул) Сабир Рахимовтыҥ оромында,№ 1 турада, мында Елеусов Ж. А. јуртаган<ref name="wh" />;
* Тураты јуртта мемориал доско, Елеусов Ж.А. јаткан турада<ref name="wh" />;
* [[Горно-Алтайск]] калада бюст<ref name="wh" />;
* Борисовка калада бюст<ref name="wh" />;
* Тураты јуртта бюст<ref name="wh" />;
* [[Киев]] калада Улу Јеҥӱге учурлалган обелискте Ж. А. Елеусовтыҥ ады алтын таныктарла бичилген<ref name="wh" />;
* Улица имени Героя в селе [[Турата (село)|Турата]] [[Усть-Канский район|Усть-Канского района]] [[Республика Алтай|Алтай Республиканыҥ]] Кан-Оозы аймагыныҥ Тураты јуртында ором Герой Елеусовтыҥ адыла адалган<ref name="wh" />;
* Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Кырлык јуртында ором Герой Елеусовтыҥ адыла адалган<ref name="wh" />;
* Тураты јурттыҥ баштамы Ж. А. Елеусовтыҥ адыла адалган<ref name="wh" />
* Шостка каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи<ref name="Звезда Алтая"/>
== Литература ==
* «Герои страны»<ref>[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19692 Герои]</ref>;
* Жанбек Акатович Елеусов. Игорь Сердюков. Сайт «Герои страны. Дата обращения:9 февраля 2015.{{Warheroes| id=19692|author=Игорь Сердюков| accessdate =2015-02-09}};
* «Алтайская правда», 1945 jылдыҥ газеди<ref>{{Cite web |title=«Алтайская правда» |url=http://irbis.akunb.altlib.ru/cgi/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?%20%20%20%20LNG=&C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Z21ID=&Image_file_name=D:%2Fpm%2Fpm000035%2F1945001.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719054459/http://irbis.akunb.altlib.ru/cgi/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?%20%20%20%20LNG=&C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Z21ID=&Image_file_name=D:%2Fpm%2Fpm000035%2F1945001.pdf |archivedate=1531979099 |deadlink=yes |accessdate=1655492899 }}</ref>;
* «Пять пулеметов, один пулеметчик»<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731084559/https://aftershock.news/?q=node/764134&full |archivedate=1690793159 |title=Ленинниҥ ордени'' |url=https://aftershock.news/?q=node/764134&full |deadlink=yes |accessdate=1690793153}}</ref>.
* {{Warheroes| id=19692|author=Игорь Сердюков| accessdate =2015-02-09}}
* [https://web.archive.org/web/20180719054459/http://irbis.akunb.altlib.ru/cgi/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?%20%20%20%20LNG=&C21COM=2&I21DBN=ELIB&P21DBN=ELIB&Z21ID=&Image_file_name=D:%2Fpm%2Fpm000035%2F1945001.pdf Газета «Алтайская правда», 1945 г.]
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь в двух томах. — М.: Воениздат, 1987-1988. — Т. 1 /Абаев — Любичев/ Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — 911 с, с портр. — Тираж 100 000 экз.; Т. 2. Любов — Ящук/Пред. ред. коллегии И. И. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — 863 с, с портр. — Тираж 100 000 экз.
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://irbis.akunb.altlib.ru:81/pm/pm000035/1945001.pdf «Алтайская правда» № 1 (7158) от 1 января 1945 года «Славный сын Ойротии – Герой Советского Союза Джамбек Елеусов»]
{{Готовая статья|Биография}}
[[Ада-Тöрöл учун Улу jууныҥ туружаачылары]]
[[Категория:Пехотинцы Великой Отечественной войны]]
[[Категория:Участники битвы за Днепр]]
0lbemumavwjduov4ojjs0bq7oqv7i1m
Ӱлекер:Potd/2026-10-24
10
7764
49435
2026-10-23T12:58:42Z
Frhdkazan
290
Јаҥы бӱк: "016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg"
49435
wikitext
text/x-wiki
016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg
scheer5evtor1or352mbq1qtzqdsdhq
Карачайлар
0
7765
49436
2026-10-23T19:50:24Z
TauluAlan
4904
Јаҥы бӱк: "'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып тург..."
49436
wikitext
text/x-wiki
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
13wschpm0bwpsv5d0l5fiydf1w3gjqo
49437
49436
2026-10-23T19:52:29Z
TauluAlan
4904
49437
wikitext
text/x-wiki
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
== Источниктер ==
cm9m3iv7zdicwi3mfm8ck2lp3ir2yhd
49438
49437
2026-10-23T19:54:09Z
TauluAlan
4904
49438
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Karatschaier Folklore Ensemble.jpg|мини]]
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
== Источниктер ==
ic9wa4cy0o5ccaxy6b5hvlurvh6uhtk
49439
49438
2026-10-23T19:54:44Z
TauluAlan
4904
49439
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Karatschaier Folklore Ensemble.jpg|мини|Карачайлар јуу-согушты јурайт]]
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
== Источниктер ==
pabtriaf5zcul3e91dc2sb1vpw13iyi
49440
49439
2026-10-23T19:55:27Z
TauluAlan
4904
49440
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Karatschaier Folklore Ensemble.jpg|мини|Карачайлар јуу-согушты кӧргӱзет]]
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
== Источниктер ==
h03celfnyajpva4fmz6qljwiltievpt
49448
49440
2026-10-23T20:16:36Z
TauluAlan
4904
49448
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Karatschaier Folklore Ensemble.jpg|мини|Карачайлар јуу-согушты кӧргӱзет]]
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
Олордыҥ религиязы — Ислам дин
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
== Источниктер ==
40q81i2n41wcwm8x4dy3kn7awhxmj9z
49451
49448
2026-10-23T20:45:04Z
TauluAlan
4904
49451
wikitext
text/x-wiki
{{Эл-јон
|name=Карачайлар
|самоназвание=Къарачайлыла
|общее число народа=254 000
|фотография=Флаг_Карачаевцев_"Текмет".svg
|width=360
|length=390
|страна1={{RUS}}
|страна1 численность=226 271 (2020)
|страна2=[[Турция]]
|страна2 численность=21 000
|страна3=США
|страна3 численность=3 000
|страна4=Кыргызстан
|страна4 численность=1 900
|страна5=Казахстан
|страна5 численность=1 688 (2021)
|страна6=
|страна6 численность=
|страна7=
|страна7 численность=
|страна8=
|страна8 численность=
|Тил=карачай-малкар тил
|Дин=суннит ислам
|Этник къауумла=
|входит в числе=тӱрк калыктар
|викисклад=Karachays
}}
[[Файл:Karatschaier Folklore Ensemble.jpg|мини|Карачайлар јуу-согушты кӧргӱзет]]
'''Карачайлар''' (аланлар<ref>''[https://books.google.ru/books?id=aqoNAQAAIAAJ Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. — Москва: «Наука», 1973. — С. 87. — 208 с.]''</ref>) — Тӱндӱк Кавказтыҥ тӧс бӧлӱгинде, кӧп сабазында Карачай-Черкес Республикада јадып турган '''тегин''' тӱрк<ref>''[https://cyberleninka.ru/article/n/tyurki-kavkaza-sravnitelnyy-analiz-genofondov-po-dannym-o-y-hromosome/viewer Схаляхо Р.А.'' Тюрки Кавказа. Сравнительный анализ генофондов по Y-хромосоме // Вестник Московского университета : журнал. — 2013. — Февраль (т. XXIII, № 2). — С. 39. Архивировано 7 апреля 2023 года.'']''</ref> албаты<ref>''Алексеева Е.П.'' Карачаевцы и балкарцы - древний народ Кавказа. — Москва: Бриз, 1993. — ISBN 5-02-017760-1</ref><ref>''С.Х. Хотко.'' Карачай: страна на вершине Кавказа, очерки истории и культуры Карачая. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — <nowiki>ISBN 9785799206550</nowiki>.</ref>.
Олордыҥ религиязы — Ислам дин
== Эндоним ле экзонимдер ==
{| class="wikitable"
!Тил
!Ат
|-
|'''Карачай-балкар тил'''
|'''Аланла'''<ref>Лобжанидзе, Александр; Заяц, Дмитрий (20 Ocak 2015). ''[https://books.google.ru/books?id=DgKHCwAAQBAJ&pg=PT101&dq=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwju5v2d8dSBAxWbIRAIHQfKCy8Q6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%B5%D0%B2&f=false Этнокультурные регионы мира]'' (Rusça). Litres. ISBN 978-5-457-69248-0. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref><ref>Ėmma Shirii︠a︡zdanovna Geni︠u︡shene, Zlatka Guentchéva, Reciprocal Constructions, Vol. 3, John Benjamins Publishing Company, 2007, s. 971</ref><ref>Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 77. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Мегрел тилле
|Alani<ref name="academia.edu">Tavkul, Ufuk. ''[https://www.academia.edu/31576285/%D0%9F%D0%A3%D0%A2%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%98%D0%95_%D0%9A_%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%A6%D0%A3_%D0%9A%D0%90%D0%92%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A7%D0%90%D0%99_%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0 ПУТЕШЕСТВИЕ К СЕРДЦУ КАВКАЗА КАРАЧАЙ-МАЛКАР]''. s. 79. 1 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Kasım 2023.</ref>
|-
|Ногай тилле
|Алан<ref>M. A. Habichev: Ob etnonimax alan, byzynnyly, malkarly, karačajly, tegejli, 1971, s. 126</ref>
|-
|Сван тилле
|Az<ref>Мизиев Исмаил. История карачаево-балкарского народа с древнейших времён до присоединения к России // Ас алан. М.: «Мир дому твоему», 1998. № 1. - С.2-102</ref>
|-
|Дюгер тилле
|Асиаг<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 131.</ref>
|-
|Тегей тилле
|Аси, Ассон<ref name="academia.edu" /><ref>Vasily ABAEV (1960). ''Karaçay ve Balkarların Kökeni'' (Rusça). Nalçik. s. 161.</ref>
|-
|Абхаз тилле
|Azuho, Akaraç<ref name="academia.edu" />
|}
== Источниктер ==
k02a7r3c0kfebqtfxhk5expu756pphp
Туружаачы:TauluAlan
2
7766
49441
2026-10-23T19:58:24Z
TauluAlan
4904
Јаҥы бӱк: "Бу туружаачы Карачай-Балкар Википедиянаҥ"
49441
wikitext
text/x-wiki
Бу туружаачы Карачай-Балкар Википедиянаҥ
n4bw7flzzllxd9v0hcd4577awrouda6
49442
49441
2026-10-23T20:02:04Z
TauluAlan
4904
49442
wikitext
text/x-wiki
Карачайдаҥ тоолу кижи ол бойы карачаевец. Бу туружаачы википедияныҥ Карачаево-Балкариязын патрулировать эдет.
klktcwb3bu7jtry9y8sf2wdu9u78e3q
49443
49442
2026-10-23T20:04:30Z
TauluAlan
4904
49443
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);">
<div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилле</div>
{{#babel:plain=1|krc}}
{{#babel:plain=1|ru-5}}
{{#babel:plain=1|eng-1}}
{{#babel:plain=1|cym-2}}
{{#babel:plain=1|otk-2}}
{{#babel:plain=1|qwm-3}}
</div>
Карачайдаҥ тоолу кижи ол бойы карачаевец. Бу туружаачы википедияныҥ Карачаево-Балкариязын патрулировать эдет.
r6s8vjlmzgtqgqi57mmi9h0zzflvpdq
49445
49443
2026-10-23T20:10:52Z
TauluAlan
4904
49445
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);">
<div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилле</div>
{{#babel:plain=1|krc}}
{{#babel:plain=1|ru-5}}
{{#babel:plain=1|eng-1}}
{{#babel:plain=1|cym-2}}
{{#babel:plain=1|alt-1}}
{{#babel:plain=1|otk-2}}
{{#babel:plain=1|qwm-3}}
</div>
Карачайдаҥ тоолу кижи ол бойы карачаевец. Бу туружаачы википедияныҥ Карачаево-Балкариязын патрулировать эдет.
6xgi6zppmiszuvb0dsb6a4ts7uag8io
49446
49445
2026-10-23T20:12:07Z
TauluAlan
4904
49446
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);">
<div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилле</div>
{{#babel:plain=1|krc}}
{{#babel:plain=1|ru-5}}
{{#babel:plain=1|eng-1}}
{{#babel:plain=1|cym-2}}
{{#babel:plain=1|alt-1}}
{{#babel:plain=1|otk-2}}
{{#babel:plain=1|qwm-3}}
</div>
Карачайдаҥ тоолу кижи ол бойы карачаевец. Бу туружаачы Карачаево-Балкариязын Википедияны патрулировать эдет.
5xiju0ija0t4d6fdf13vubak2xryev6
49447
49446
2026-10-23T20:12:31Z
TauluAlan
4904
49447
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);">
<div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилдер</div>
{{#babel:plain=1|krc}}
{{#babel:plain=1|ru-5}}
{{#babel:plain=1|eng-1}}
{{#babel:plain=1|cym-2}}
{{#babel:plain=1|alt-1}}
{{#babel:plain=1|otk-2}}
{{#babel:plain=1|qwm-3}}
</div>
Карачайдаҥ тоолу кижи ол бойы карачаевец. Бу туружаачы Карачаево-Балкариязын Википедияны патрулировать эдет.
2tspi1mmprrpamje0eyfjv4567s24m6
49462
49447
2026-10-24T10:51:18Z
TauluAlan
4904
49462
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; border: 1px solid #aaa; background: #fff; width: 248px; padding: 0; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);">
<div style="background: #fff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 6px; font-size: 110%; border-bottom: 1px solid #aaa;">Тилдер</div>
{{#babel:plain=1|krc}}
{{#babel:plain=1|ru-5}}
{{#babel:plain=1|eng-1}}
{{#babel:plain=1|cym-2}}
{{#babel:plain=1|alt-1}}
{{#babel:plain=1|otk-2}}
{{#babel:plain=1|qwm-3}}
</div>
A highlander from Karachay in the North Caucasus, one of the patrollers of the Karachay-Balkarian Wikipedia
Карачайдаҥ тоолу кижи ол бойы карачаевец. Бу туружаачы Карачаево-Балкариязын Википедияны патрулировать эдет.
dvbis8h1dzzkn6uenb5z7h0ekaka82c
Ӱлекер:Эл-јон
10
7767
49449
2026-10-23T20:36:49Z
TauluAlan
4904
Јаҥы бӱк: "<div style="float: right; clear: right; width: 360px; margin: 0 0 1em 1em; padding: 6px; background-color: #fff; border: 1px solid #a2a9b1; box-sizing: border-box; text-align: center; overflow: hidden; word-wrap: break-word; word-break: break-word;border-radius: 4px; box-shadow: 0 2px 8px rgba(0,0,0,0.15); box-sizing: border-box;"> {{Карточка | стиль_тела = text-align: center; width: 100%; margin: 0; | стиль_названия = background-col..."
49449
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; clear: right; width: 360px; margin: 0 0 1em 1em; padding: 6px; background-color: #fff; border: 1px solid #a2a9b1; box-sizing: border-box; text-align: center; overflow: hidden; word-wrap: break-word; word-break: break-word;border-radius: 4px; box-shadow: 0 2px 8px rgba(0,0,0,0.15); box-sizing: border-box;">
{{Карточка
| стиль_тела = text-align: center; width: 100%; margin: 0;
| стиль_названия = background-color: #CFE3FF; text-align: center;padding: 4px;
| стиль_заголовков = background-color: #CFE3FF; text-align: center; font-size: 15px; padding: 4px;
| стиль_меток = text-align: left; width: 40%;font-size: 14px;
| стиль_текста = text-align: left;font-size: 14px;
| имя = Эл-јон
| название = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| текст1 = <div style="text-align:center;">{{{самоназвание|}}}</div>
| заголовок2 = Тоозы ла јуртаганы
|текст3 =<div style="text-align:center;">'''Бастыразы''': {{{общее число народа|}}}</div>
| текст4 = {{#if: {{{фотография|}}} | [[Файл:{{{фотография|}}}|center|frameless|{{{width}}}x{{{length}}}px]] }}
| метка5 = {{#if: {{{страна1|}}} | {{{страна1}}}}}
| текст5 = {{#if: {{{страна1 численность|}}} | {{{страна1 численность}}}}}
| метка6 = {{#if: {{{страна2|}}} | {{{страна2}}}}}
| текст6 = {{#if: {{{страна2 численность|}}} | {{{страна2 численность}}}}}
| метка7 = {{#if: {{{страна3|}}} | {{{страна3}}}}}
| текст7 = {{#if: {{{страна3 численность|}}} | {{{страна3 численность}}}}}
| метка8 = {{#if: {{{страна4|}}} | {{{страна4}}}}}
| текст8 = {{#if: {{{страна4 численность|}}} | {{{страна4 численность}}}}}
| метка9 = {{#if: {{{страна5|}}} | {{{страна5}}}}}
| текст9 = {{#if: {{{страна5 численность|}}} | {{{страна5 численность}}}}}
| метка10 = {{#if: {{{страна6|}}} | {{{страна6}}}}}
| текст10 = {{#if: {{{страна6 численность|}}} | {{{страна6 численность}}}}}
| метка11 = {{#if: {{{страна7|}}} | {{{страна7}}}}}
| текст11 = {{#if: {{{страна7 численность|}}} | {{{страна7 численность}}}}}
| метка12 = {{#if: {{{страна8|}}} | {{{страна8}}}}}
| текст12 = {{#if: {{{страна8 численность|}}} | {{{страна8 численность}}}}}
|заголовок13 = Jетирӱлер
| метка14 =Тил
| текст14 ={{{Тил|}}}
| метка15 =Религия
| текст15 ={{{Дин|}}}
| метка16 =Этник группалар
| текст16 ={{{Этник къауумла|}}}
| метка17 =Тоозына кирет
| текст17 ={{{входит в числе|}}}
|заголовок18 = {{#if:{{{викисклад|}}}|<div style="background:#cfe3ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:3px; margin:-2px -4px;">Викигёзенде {{Commonslink|{{{викисклад|}}} }}</div>}}
}}
</div>
522viwlwgvm5j8hrf7yhxvgo5jrglj0
49450
49449
2026-10-23T20:39:23Z
TauluAlan
4904
49450
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; clear: right; width: 360px; margin: 0 0 1em 1em; padding: 6px; background-color: #fff; border: 1px solid #a2a9b1; box-sizing: border-box; text-align: center; overflow: hidden; word-wrap: break-word; word-break: break-word;border-radius: 4px; box-shadow: 0 2px 8px rgba(0,0,0,0.15); box-sizing: border-box;">
{{Карточка
| стиль_тела = text-align: center; width: 100%; margin: 0;
| стиль_названия = background-color: #CFE3FF; text-align: center;padding: 4px;
| стиль_заголовков = background-color: #CFE3FF; text-align: center; font-size: 15px; padding: 4px;
| стиль_меток = text-align: left; width: 40%;font-size: 14px;
| стиль_текста = text-align: left;font-size: 14px;
| имя = Эл-јон
| вверху = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| текст1 = <div style="text-align:center;">{{{самоназвание|}}}</div>
| заголовок2 = Тоозы ла јуртаганы
|текст3 =<div style="text-align:center;">'''Бастыразы''': {{{общее число народа|}}}</div>
| текст4 = {{#if: {{{фотография|}}} | [[Файл:{{{фотография|}}}|center|frameless|{{{width}}}x{{{length}}}px]] }}
| метка5 = {{#if: {{{страна1|}}} | {{{страна1}}}}}
| текст5 = {{#if: {{{страна1 численность|}}} | {{{страна1 численность}}}}}
| метка6 = {{#if: {{{страна2|}}} | {{{страна2}}}}}
| текст6 = {{#if: {{{страна2 численность|}}} | {{{страна2 численность}}}}}
| метка7 = {{#if: {{{страна3|}}} | {{{страна3}}}}}
| текст7 = {{#if: {{{страна3 численность|}}} | {{{страна3 численность}}}}}
| метка8 = {{#if: {{{страна4|}}} | {{{страна4}}}}}
| текст8 = {{#if: {{{страна4 численность|}}} | {{{страна4 численность}}}}}
| метка9 = {{#if: {{{страна5|}}} | {{{страна5}}}}}
| текст9 = {{#if: {{{страна5 численность|}}} | {{{страна5 численность}}}}}
| метка10 = {{#if: {{{страна6|}}} | {{{страна6}}}}}
| текст10 = {{#if: {{{страна6 численность|}}} | {{{страна6 численность}}}}}
| метка11 = {{#if: {{{страна7|}}} | {{{страна7}}}}}
| текст11 = {{#if: {{{страна7 численность|}}} | {{{страна7 численность}}}}}
| метка12 = {{#if: {{{страна8|}}} | {{{страна8}}}}}
| текст12 = {{#if: {{{страна8 численность|}}} | {{{страна8 численность}}}}}
|заголовок13 = Jетирӱлер
| метка14 =Тил
| текст14 ={{{Тил|}}}
| метка15 =Религия
| текст15 ={{{Дин|}}}
| метка16 =Этник группалар
| текст16 ={{{Этник къауумла|}}}
| метка17 =Тоозына кирет
| текст17 ={{{входит в числе|}}}
|заголовок18 = {{#if:{{{викисклад|}}}|<div style="background:#cfe3ff; text-align:center; font-weight:bold; padding:3px; margin:-2px -4px;">Викигёзенде {{Commonslink|{{{викисклад|}}} }}</div>}}
}}
</div>
3qtkvr4cdsbu6joourpplkdg7tgkwwf
Анастасия (мультфильм)
0
7768
49452
2026-10-23T22:09:32Z
~2026-56625-91
4937
Јаҥы бӱк: "{{Инфобокс фильм | аты = Анастасия | оригинал аты = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | тӱркем = анимация | жанр = [[Драма]]<br />[[Комедия]]<br />[[Мюзикл]]<br />[[Фэнтези]]<br />[[Приключения]] | режиссёрлор = Дон Блут, Гари Голдман | сценарист = С..."
49452
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс фильм
| аты = Анастасия
| оригинал аты = {{Lang-en|Anastasia}}
| плакат = Anastasia cover.jpg
| тӱркем = анимация
| жанр = [[Драма]]<br />[[Комедия]]<br />[[Мюзикл]]<br />[[Фэнтези]]<br />[[Приключения]]
| режиссёрлор = Дон Блут, Гари Голдман
| сценарист = Сюзан Готье<br />Брюс Грэм<br />Боб Цудикер<br />Нони Вайт<br />Эрик Тачман
| мааны бергендер = Мег Раян<br />Кирстен Данст<br />Джон Кьюсак<br />Келси Грэммер<br />Анджела Лэнсбери<br />Кристофер Ллойд<br />Хэнк Азария
| композитор = Дэвид Ньюман
| кинокомпания = [[20th Century Fox]]
| узуны = 94 мин.
| тил = [[инглиз тил|инглизче]]
| гүрӱ = [[Американыҥ Бириктирилген Штаттары|АБШ]]
| јыл = 1997
| чыккан кӱни = 14 ноябрь 1997
| бюджет = $ 53 млн
| касса јуундыгы = $ 139,8 млн
| imdb_id = 0118617
}}
'''«Анастасия»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[Американыҥ Бириктирилген Штаттары|АБШ]]-тыҥ толу метражту [[анимация|анимацион]] фэнтези фильмы, [[20th Century Fox]] корпорация чыгарган. Режиссерлери — Дон Блут ла Гари Голдман. Мультфильм [[компьютер графика|компьютер графика]] тӱзӱлижиле эттирилген. Тӧс премьера [[1997 јылдыҥ]] [[ноябрь 14 кӱнинде]] ӧткӧн.
== Сюжет ==
Болуулар 1916–1927 јылдарда ӧдӧт. Кышкы сарайда Романовтар династиязыныҥ 300 јылдыгын байрамдакта, учында орус император [[Николай II]]-ниҥ сегис јылу кызы Анастасияга ӱйгуруш, императрица [[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]] [[француз тил|французча]] «''Парижде тудушкылаар''» деген бичиктӱ кӱлер эм музыкалу сандыкты сыйлайт.
Байрамга сакыбаган јанына кара кӱчтердиҥ јетирӱчизи, патша сарайдаҥ чыкканы јуунты [[Григорий Распутин]] кирип келет. Ол болу јанын Шайтанга берип, сыкыр колба-артефакт алат ла патша юйюрге каргаш јиберет.
Буру заманда сарайга революционерлер кирип келет, ла патша юйюрге качып чыгарга туура келет. Анастасия ӱйгуружиле сарайдыҥ јажыт јолыла качат. Распутин олорды артынаҥ бӱдӱргенде, оныҥ алдында мус сынгадынаҥ улам ол сууга батат. Поездке минерде Анастасия бажыла урулат, ӱйгуружи оны арачылап ала албас болот.
10 јыл ӧдӧрӧ, [[Россия]] [[Совет Союз|совет јаҥ]] тургузылат. Парижде јыргаган Мария Федоровна болу тууган кызын тапкан кижиге улу сый баштайт. Санкт-Петербургда јыргаган эки солун кижи — Дмитрий ле Владимир — Анастасияга охшор кысты таап, оны ӱйгуружине апарарга ла ахчаны бӱдӱрерге шӱӱдилер.
Ол тушта эземин јыырткан 18 јылу Аня атты кыс сабий јурттаҥ качып чыгып, болу тӱӱкизин билерге кӱченери. Иттердиҥ болужыла ол Санкт-Петербург јаар јолдонот ло Дмитрий ле Владимирле тудушкыланат. Олор Аняны «Анастасия» рольга ӱредип баштайдылар.
Распутин де јерге кара кӱчтердиҥ болужыла тириле, Анастасияны тӱдӱрерге баштайды. Тӧрт кижи (Аня, Пушок ит, Дмитрий ле Владимир) Париж јаар јолдонот. Јолдо олор тӱрлӱ айалгада тӱдушкыланат, ол тушта ок Аня ла Дмитрий ортодо сӱӱш јанат.
Парижге јеткенле, Софини болужыла Анастасия болу ӱйгуружиле тӱдушкылаар барат. Мария Федоровна баштап оны уламбас, је музыкалу сандыкты ла сабий заманды эземин кӧрӧр дӧ болу олор тудужып калат.
Дмитрий кеенге берилген 10 миллион сом ахчанаҥ ойтолорот, нениҥ учун дезе ол Анастасияны сӱӱйт. Ондо Анастасияга удура Распутин ушланып ачарга кӱченери. Дмитрийдиҥ болужыла ол Распутинниҥ артефактын сындырат, ла Распутин кӱл боло ло јоголот.
Учында Анастасия ла Дмитрий бир болорго шӱӱдилер ле кемеле јолдонот.
== Мааны бергендер ==
- Мег Раян — ''Анастасия "Аня" Романова''
** Кирстен Данст — ''јок Анастасия''
- Джон Кьюсак — ''Дмитрий''
- Келси Грэммер — ''Владимир''
- Кристофер Ллойд — ''[[Grigori Rasputin|Григорий Распутин]]''
- Хэнк Азария — ''Барток''
- Анджела Лэнсбери — ''[[Maria Feodorovna (Dagmar of Denmark)|Мария Федоровна]]''
== Сыйлар ==
Фильм эки «Оскар» сыйга («Јакшы музыка» ла «Јакшы кожоҥ») номинацияланган.
== Кӧчүрмелер ==
- {{IMDb title|0118617}}
[[Категория:АБШ-тыҥ фильмдери]]
[[Категория:20th Century Fox фильмдери]]
[[Категория:1997 јылдыҥ фильмдери]]
[[Категория:Анимацион фильмдер]]
[[Категория:Мюзиклдер]]
1hqz7wnjcxxd64vdqm12t7aob6mysb4
49458
49452
2026-10-24T09:34:55Z
TauluAlan
4904
Бӱктиҥ толынтызыныҥ ордына "{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}" этире солынган
49458
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}
faoeq0lp7m8l48u4i1688hcnxu123e3
Ленинад
0
7769
49453
2026-10-23T22:32:26Z
~2026-56625-91
4937
Јаҥы бӱк: "{{Тӧс | ат = Ленинад | оригинал = {{lang-en|Leninade}} | кӧрÿн = Leninade.png | ачыктадыры = Ленинадтыҥ бутылказы, алдынаҥ ла артынаҥ кӧрзӧ | тиби = [[алкогольды эмес суу]] | эткен = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | чыккан јери = {{Флагификация|Американын Бириккен Штаттары}} | ӧҥи = кызыл | сайды = https://lenin..."
49453
wikitext
text/x-wiki
{{Тӧс
| ат = Ленинад
| оригинал = {{lang-en|Leninade}}
| кӧрÿн = Leninade.png
| ачыктадыры = Ленинадтыҥ бутылказы, алдынаҥ ла артынаҥ кӧрзӧ
| тиби = [[алкогольды эмес суу]]
| эткен = Real Soda In Real Bottles, Ltd.
| чыккан јери = {{Флагификация|Американын Бириккен Штаттары}}
| ӧҥи = кызыл
| сайды = https://leninade.realsoda.com/
| аҥылу кӧстӧри = [[Газду сув]], [[тростник сахар]], [[лимон кислота]], [[гуммиарабик]], бойыныҥ ла тӧзӧмӧл ачыткылар, [[глицерил абиетат]], [[бензоат натрия]]<ref name="BEV">{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}</ref>
}}
'''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[лимонад]] тӧс болгон [[Газду сув|газду]] [[Алкогольды эмес суулар|алкогольды эмес суу]], бу акшалу эдимди ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' компани эдет. Бу ат [[Владимир Ленин|Ленин]] ле инглиш тилдиҥ ''lemonade'' ({{lang|alt|лимонад}}) сӧстӧриниҥ кожо кошулганынаҥ ([[Контаминация (лингвистика)|контаминацияла]]) болгон, алдында совет ӧйлӧрдиҥ кӧрÿзиле келиштире jарадылган.
== Тӱӱкизи ==
Суу [[2000-чы јылдардын]] бажында чыгарылып баштаган, баштапкы кабарлары [[2002 јылда]] берилет. Суу ачык-кызыл ӧҥдÿ лимонад газировка болып сÿрлет. Одо [[кофеин]] јок; кӧстӧриниҥ ортодо [[Газду сув|газду сув]], [[тростник сахар]], [[лимон кислота]], [[гуммиарабик]], ачыткылар, глицерил абиетат ла [[бензоат натрия]] бар<ref name="POPSOP">{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}</ref>.
== Кӧрÿм ==
[[Файл:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинад бутылкаларыныҥ капкактарыныҥ алдыҥы јаны]]
''[[The Huffington Post]]'' кабарламагала, Ленинадтыҥ амтаны баш кӧстӧри эмес, бутылканыҥ ӱстине бичилген совет сӧстӧр болгоны учун садылат. Бутылкада сӧстӧр совет [[Пропаганда в СССР|пропаганданы]] улуктап, мындый сӧстӧрлӧ бичилген:
- Тӧлӧӧргӧ келишкен амта!
- Слеп пен балдак ала кӧр
- Ич, нӧкӧр! Ич! Болбозо — [[ГУЛАГ]]
- Вуйнаны ла улустуҥ соокозын суудура беригер [[Холодная война|Соок јуу]]
- Соок јуула кÿн тыҥыда калу кÿн<ref>{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}</ref>.
''[[Houston Press]]'' бичикчи Кэтрин Шилкатт Ленинадты кызыл лимонадка тӱҥей деп айткан, газду деп темдектеген. «Мага кӱч сÿрекей јарады. Бу — јылу ӧйдӧ ичерге келишкен, кÿлÿк суу», — деп бичиген.
''BevReview''-ниҥ шиҥжÿзин дезе Стив Таннер мындый деп бичиген: «Бутылказы бойыла ла [[сувенир]] болот, не дезе суруктар стеклолошо бичилген. Амтаны бутылкада бичилбеген, баштапкы тадыгарга чакка эмес. Лимон, цитрус, вишня ла грейпфрут амттары сезилет. Бу аҥылу амтан сууныҥ јарык болуп турарын ачыҥкай эдет. Ленинад — [[Восточный блок|Кӱнчыгыш блоктыҥ]] [[стероид]] јок олимпий спортчызы чылап аҥылу! Сÿрекей суладып јадым!»
== Шинжÿлер ==
{{примечания}}
== Тайантылар ==
- {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}}
- {{Facebook|Leninade-53627296210}}
{{изолированная статья|date=2026-03-16}}
[[Категория:Лимонадтар]]
[[Категория:Алкогольды эмес газду суулар]]
[[Категория:Американын Бириккен Штаттарынын политикалык сатиразы]]
[[Категория:Совет Союзын сагынганы]]
[[Категория:Владимир Ленинниҥ адыла адалган объекттер]]
grdy60rp9djpz587iqqvk6lrgslfe5y
49461
49453
2026-10-24T09:35:43Z
TauluAlan
4904
Бӱктиҥ толынтызыныҥ ордына "{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}" этире солынган
49461
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}
faoeq0lp7m8l48u4i1688hcnxu123e3
Аккуу патчактыҥ кызы
0
7770
49454
2026-10-23T22:53:35Z
~2026-56625-91
4937
Јаҥы бӱк: "{{Фильм | оригинал ат = The Swan Princess | алтай ат = Аккуу патчактыҥ кызы | жанр = [[анимация фильм|анимация]], [[билелик фильм|билелик]], [[фэнтези]] | режиссёр = [[Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | актёрлор = | композитор = | оператор = | монтаж = | кинокомпания = | дистрибьют..."
49454
wikitext
text/x-wiki
{{Фильм
| оригинал ат = The Swan Princess
| алтай ат = Аккуу патчактыҥ кызы
| жанр = [[анимация фильм|анимация]], [[билелик фильм|билелик]], [[фэнтези]]
| режиссёр = [[Ричард Рич]]
| продюсер =
| сценарист =
| актёрлор =
| композитор =
| оператор =
| монтаж =
| кинокомпания =
| дистрибьютор =
| узуны = 01:25:36
| тил = [[инглиз тил|инглизче]]
| тилге = {{АКШ флагы|АКШ}} [[Американын Бириккен Штаттары|АБШ]]
| јыл = 1994
| чыккан кÿнÿ =
| бюджет = $21 млн.
| касса тӧлӧмдӧри = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 июнь 2012|archive-date=6 сентябрь 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref>
| рейтинг =
| imdb_id = 0111333
| сайт =
| алдыдагы =
| соҥдогы =
| кӧрÿн = Swanprincessposter.jpg
}}
'''«Аккуу патчактыҥ кызы»''' (ингл. ''The Swan Princess'') — 1994 јылда чыккан анимация фильм.
== Сюжет ==
Кÿчкÿрлу кезик калалар, сырлу агаш-тал, фантастик амыр-энчÿ амылулар ла осаҥ кÿчкÿрчилер болгон озогы јомок ӧйлӧрдӧ болгон тÿÿки. Осаҥ кÿчкÿрчи Ротбарттыҥ эткениле аккууга кубулган сÿрекей сÿрлÿ патчактыҥ кызы ла принц Дерек, Аккуу кӧлдиҥ јанында јажаган бастыра кайкамчыкту амылулар, олордыҥ сÿÿжи, нӧкӧрлӧжи ла осаҥныҥ удура тартышканы керегинде тÿÿки.
== Текшилÿлер ==
{{примечания}}
== Тайантылар ==
- {{IMDb title|0111333}}
[[Категория:1994 јылда чыккан фильмдер]]
[[Категория:АБШ-тыҥ фильмдери]]
[[Категория:Анимация фильмдер]]
[[Категория:Фэнтези фильмдер]]
cic0h18us4r71j75bsscr2hqnh0bo7z
49460
49454
2026-10-24T09:35:27Z
TauluAlan
4904
Бӱктиҥ толынтызыныҥ ордына "{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}" этире солынган
49460
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}
faoeq0lp7m8l48u4i1688hcnxu123e3
Тетрис
0
7771
49455
2026-10-23T23:07:19Z
~2026-56625-91
4937
Јаҥы бӱк: "{{другие значения|Тетрис (маанилери)}} {{Компьютердик ойын | заголовок = Тетрис | изображение = | подпись = Тетристиҥ кӱÿн-курчак јорыгы (типичный игровой процесс) | разработчик = [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] | дизайнер = Алек..."
49455
wikitext
text/x-wiki
{{другие значения|Тетрис (маанилери)}}
{{Компьютердик ойын
| заголовок = Тетрис
| изображение =
| подпись = Тетристиҥ кӱÿн-курчак јорыгы (типичный игровой процесс)
| разработчик = [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]]
| дизайнер = Алексей Пажитнов
| программист = Алексей Пажитнов
| издатели =
| дата выпуска = {{Флаг|ССРС}} 1985<ref name="release date">{{cite web|url=https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|title=Is Tetris Really 40 This Year?|publisher=Time Extension|date=2024-06-18|access-date=2024-06-23|lang=en|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623210020/https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|url-status=live}}</ref>
| жанр = [[Баштурак ойын|баштурак]] (головоломка)
| режимы = [[Јалгыс кижи ойыны|јалгыс кижи]]
| платформы = Кӧп саба дегени
}}
[[Файл:Тетрис.jpg|thumb|right|250px|«Brick Game» консолдор, кайда да «тетрис» бар. Ол ло каерез олорды «тетристер» деп адайт]]
'''Те́трис''' — совет программисти [[Пажитнов, Алексей Леонидович|Алексей Пажитнов]] сананып тапкан ла тӧзӧгӧн [[компьютердик ойын]]. Ойын 1985 јылда чыккан — ол тушта Пажитнов [[ССРС Эрдэмдер академиязы|ССРС Эрдэмдер академиязыныҥ]] [[А. А. Дородницын адында тоо-шот тӧс кӱӱнгени|Тоо-шот тӧс кӱӱнгенинде]] иштенген.
«Тетрис» — тӧрт квадратаҥ турган [[тетрамино]] деп геометрический фигураларла ойнаар [[Баштурак ойын|баштурак]]. Полиминоларды Тетрис тӧзӧлгӧнинеҥ озо ло оҥдомол ойындарда тузаланган. Пажитновко Тетристиҥ санаазын [[пентамино]] ойыны берген<ref name=re>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSTRE5510V020090602|title=At 25, Tetris still eyeing growth|publisher=[[Reuters]]|date=2009-06-02|access-date=2010-01-13|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822165158/http://www.reuters.com/article/2009/06/02/us-videogames-tetris-idUSTRE5510V020090602|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>. Ойынныҥ башкы версиязын Пажитнов «[[Электроника-60]]» компьючыкка [[Паскаль (программирование тили)|Паскаль тилде]] бичиген. Ойынныҥ коммерческий версиязын 1987 јылда американ компания [[Spectrum HoloByte]] чыгарган. Учы-узуны јок кӧп тӧзӧлгӧлӧрлӧ Тетрис кӧп де кӧп кӧӧрмӧлдӧргӧ кӧчӱрилген: компьютерлер, ойын консолдор, калькуляторлор, мобайл телефондор ло о. ӧ.
== Јӧрӧмдӧри (Правила) ==
Тӱрген-тӱрген учы-узуны 10 узундукту ла 20 бийиктӱ тӧртбӱр стаканга ӱстӱнеҥ тетрамино фигуралар тюрер. Учуп јатканда ойынчы фигураны 90 градуска бурууга ла јалбактай бӱдӱрерге аргалу. Фигурка стаканныҥ тӱбине јетире эмезе баспас фигурала согушкылагыча тюрет. Бу тушта 10 клеткалу тӱз катар толгозо, ол јоголип, оныҥ ӱстӱнде бастыра зӱрге бир клеткага тюжер. Улам ойын тӱргедей берет. Јаҥы фигура стаканга сыйбас болзо, ойын божогон болор.
== Тӱӱкизи ==
ССРС-те ''домино'', ''тримино'', ''тетрамино'' ла ''пентамино'' ойындар кату јарлу болгон. [[1960-чы јылдар|1960-чы јылдарда]] «[[Наука и жизнь]]» журналда пентаминоло колбой тургуза бӱдӱмделген солун сооттор болгон. 1984 јылда Алексей Пажитнов бу ойынды белетеери баштаган. IBM PC компьютерге ойынныҥ тургускан версиязын 16 јашту школьник [[Герасимов, Вадим (программист)|Вадим Герасимов]] кӧчӱрип бичиген<ref name="story"/> ла о. ӧ.
== Музыкалык коштомозы ==
Пажитнов ло Герасимовтиҥ башкы версияларында музыкалык коштомо јок болгон. Бастыра ороондордо Тетрисле колбулу јарлу кӱӱ — ол «[[Коробушка]]» русс кӱӱ. GameBoy версиязы композитор [[Танака, Хирокадзу|Хирокадзу Танака]] кӱӱлегиле бой-бойыла синелип калган<ref name="bg-korobeiniki"></ref>.
== Эскерadylor (Примечания) ==
{{примечания}}
== Тайантылар (Ссылки) ==
{{навигация}}
* [https://www.tetris.com/ The Tetris Company LCC] — «ТЕТРИС» торговый марканыҥ ээзи
[[Категория:Тетрис| ]]
[[Категория:Компьютердик баштурактар]]
[[Категория:Компьютердик ойындар 1984 јыл]]
[[Категория:ССРС-те тӧзӧлгӧн компьютердик ойындар]]
73yt5kfcwkhhf6siprv358vzrqb42p3
49459
49455
2026-10-24T09:35:14Z
TauluAlan
4904
Бӱктиҥ толынтызыныҥ ордына "{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}" этире солынган
49459
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Массовый СПАМ в разделах Википедии}}
faoeq0lp7m8l48u4i1688hcnxu123e3