Аскат

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="alt">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>altwiki</dbname>
    <base>https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аҥылу</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Шӱӱжӱ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Туружаачы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Туружаачыны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияти шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ӱлекер</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ӱлекерди шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болуш</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушты шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модульды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Аскат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127</id>
    <revision>
      <id>49502</id>
      <parentid>48538</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>49502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19651" sha1="quzvge9xn4ali071b9tegyxv83gwsm4" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Аскат
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Аскат
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Askat.jpg
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 32 |lat_sec = 13.751
  |lon_deg = 85 |lon_min = 53 |lon_sec = 52.983
  |CoordAddon = type:city(161)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези {{!}}Ӱзнезиниҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 441&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Аскат |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Аскат |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 87 % (2002)&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt;
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Аскат''' ({{Lang-ru|Аскат}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Аскат {{Lang-ru|имеющий каменные осыпи}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

Аскыт, аткыс {{Lang-ru|деревянное решето на котором сушат курут}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;/&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Кадын|Кадынныҥ]] сол јарадында, [[Аскат (суу)|Аскат]] ла [[Кадын]] суулар бириккенинде турат. Кырлар кају, каскак, јолдоры кызык ла кату. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 441 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/35044/askat.html Аскат]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады орто-континентал&lt;ref name=&quot;Чамал аймактыҥ климады&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220112171716/http://hochykupit.ru/%d1%87%d0%b5%d0%bc%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d1%80%d0%b0%d0%b9%d0%be%d0%bd/ |archivedate=1642007836 |title=Чемальский район. Климат |url=http://hochykupit.ru/%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/ |deadlink=yes |accessdate=1642009295}}&lt;/ref&gt;. Јайы кыска, кыжы узун, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ чик јок јылу.
Мында кышкыда чаган айда орто температура −16 °С, тыҥ салкындар бийик, ичпек кырлардыҥ ортозында болбойт.
Јайгыда изӱлер +35 °С кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту болот. Маала ажы ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет.


=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы дезе Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген&lt;ref&gt;Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. [[Ак-кийик]], тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар&lt;ref name=&quot;Торбоков Растения&quot;&gt;{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра Иолгоныҥ сындары агашка бӱркеткен турат. Карагай, мӧш, јойгон, кайыҥ, чиби, беле, эргиш агаштар ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Торбоков Растения&quot;&gt;{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 12 ором: Кӱмӱш кош ором, Ырагында, Дементий Шутовтыҥ, Кузьма Басаргинниҥ, Агашту, Одорлу, Менжеликтӱ, Амыр-энчӱниҥ, Кӧлдӱ, Меесте, Сарона.
[[Чамалдыҥ трагы]]на чыгара барарга, [[Кадын]] сууны бетон кӱрле кечер керек.
Бу кӧӧликтер кечер јаан кӱр 2003 јылда тудулган, ого коштой јойу кечетен кӱр болгон, је 2014 јылда Кадын ажынып, бу курди оодо согуп салган. Автобустар [[Чамалдыҥ трагы]]ла јӱрӱжип, бу јаан кӱрдиј јанына токтойдылар. Аскаттаҥ ала асфальт јол [[Кадын|Кадынныҥ]] агыны ӧрӧ јараттай [[Онос]] ло [[Айулу]] јурттарга јетире барат. Сууныҥ агыны тӧмӧн тегин грунт јол Чаҥкыр кӧлдӧргӧ јетире барат, јойу, эмезе таҥынаҥ транспортту јӱрер аргалу.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Аскат јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ӱзнези]]|| 4 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 19 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 82 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  170 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  23 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген&lt;ref name=&quot;Чамал аймак, рекреация&quot;&gt;[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]&lt;/ref&gt;.

Ада Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажында Киевский областьтыҥ Бориспольский детдомы Ойрот автоном областька эвакуацияга келген. 1941 јылдыҥ ӱлӱрген-кӱчӱрген айларында эвакуацияга келген балдарды Чамал аймакта удурумга туристтердиҥ базазына јатыргандар. 1942 јылдыҥ бажында олорды Ойрот облисполкомныҥ Аскат јурттагы детдомына кӧчӱргендер. Ол туштагы јурттыҥ улузы ончого јуук ӧскӱс балдардыҥ туразыныҥ персоналы болуп иштеген&lt;ref name=&quot;Чамал аймак, рекреация&quot;/&gt;.

Эмдиги ӧйдӧ Аскат јурт художественный тӧс јериле, эмезе [[Чамал аймак|Чамал аймактыҥ]] «устардыҥ калазыла» ({{lang-ru|«город мастеров»}}) текши јарлу. Аскатта кӧп тоолу галереялар («Бай-Терек», «Выставка семьи Головань», «Стрела Сартакпая», «Этногалерея Каури» ла о.ӧ.) бар, мында јербойыныҥ јурукчыларыныҥ иштери, керамист-устардыҥ эдимдери: картиналар, јарангуштар ({{lang-ru|украшения}}), кӱӱлик ойноткылар ({{lang-ru|музыкальные инструменты}}), сувенирлер ле о.ӧ. Јуртта толо творческий интеллигенция: јурукчылар, ӱлгерчилер, бичиичилер (художники, поэты, писатели)&lt;ref name=&quot;Чамал аймак, рекреация&quot;/&gt;.


== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Аскат |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Алтайлар ла орустар јуртайт.Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 121 кижи болгон, олордыҥ 87 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* баштамы школ;
* библиотека;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* «Устардыҥ калазы» ({{lang-ru|«город мастеров»}});
* Галереялар: «Бай-Терек», «Головань билениҥ кӧрӱзи», «Сартакпайдыҥ согоны», «Этногалерея Јыламаш ({{lang-ru|Каури}})»;
* магазин;
* почта;
* стадион.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (550). (Кӧлдӱ ором, 20)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;&gt;{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034568 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605380183 }}&lt;/ref&gt;

=== Археологиялык ===
* Јебрен корумдар (374,377)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Јебрен јурт (поселение) (375,376,378)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* [[Тоҥбок суу]] (456)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Суразаков, Борис Владимирович|Суразаков Б. В.]] (02.03.1950) — алтай јурукчы, альпинист, 1977 јылда Новоалтайскта художественный училище божоткон, оныҥ јуруктары кӧп тоолу кӧрӱлерде туружып, кезиги Том-Тураныҥ, Новосибирскте Н. К. Рерихтиҥ музеи ле краевед музейде, ого коштой таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Аскатта јуртайт&lt;ref name=&quot; Сайт газеты «Листок»&quot;&gt;[https://proza.ru/2014/01/15/464 Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района]&lt;/ref&gt;.
* [[Торбоков, Вячеслав Сергеевич|Торбоков В. С.]] (17.05.1956) — јурукчы, ӱредӱчи, Новоалтайский художественный училищеде (1973—1979) ӱренген, Москвада В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный институтта (1982—1988), Аскат јуртта балдардыҥ јуранар студиязын башкарат&lt;ref&gt;Вячеслав Торбоков[https://gorno-altaisk.ru/photogallery/vernisazh/torbokov]&lt;/ref&gt;;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>quzvge9xn4ali071b9tegyxv83gwsm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бешпелтир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154</id>
    <revision>
      <id>49503</id>
      <parentid>48553</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>49503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18208" sha1="gf9v1vwrtz12i5qoutf69y9rb8ty6i5" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Бешпелтир
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Бешпельтир
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Бешпельтир-село.jpg
 | описание изображения    = Бешпелтир
  |lat_deg = 51 |lat_min = 37 |lat_sec = 50.322
  |lon_deg = 85 |lon_min = 59 |lon_sec = 43.123
  |CoordAddon = type:city(457)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Бешпелтирдиҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Бешпелтирдиҥ јурт јеезези {{!}}Бешпелтирдиҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 576&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Бешпельтир |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Бешпельтир |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 95 %&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt;
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = +7 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Бешпелтир''' ({{Lang-ru| Бешпельтир}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Бешпелтирдиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Бешпелтир — беш-тоо, белтир — канча ӧзӧктиҥ, јолдыҥ, сууныҥ бириккени.

Беш {{Lang-ru|число пять}}, белтир {{Lang-ru|пересечение долин, рек, дорог}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор =Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

Бешпелтир {{Lang-ru|пересечение пяти долин}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;/&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Калбажак (суу)|Калбажак]] ла [[Элӱнчи (суу)|Элӱнчи]] суулар биригип, [[Ӱзнези (суу)|Ӱзнезиниҥ суузы]] башталганында турат. Беш ӧзӧктиҥ бириккенинде, јайым ачык јерде туруп јат, алдында ырак јокто Ӱйтӱшкен лн Ӧлӧҥдӱ деп јурттар болгон. Јуртты айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 576 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/35080/beshpeltir.html Бешпельтир (Бешпелтир)]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Каскак кайыр кырлар ортозында ӧзӧктӧрин, актарын, јалаҥдарын ыжыктап, соок салкындарды кийдирбейт, оыҥ учун мында јылу, јымжак кыштар ла серӱӱн, чыкту јайлар болот. Агаштар ла ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту айалга турат. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.&lt;ref name=&quot;Чамал аймактыҥ климады&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220112171716/http://hochykupit.ru/%d1%87%d0%b5%d0%bc%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d1%80%d0%b0%d0%b9%d0%be%d0%bd/ |archivedate=1642007836 |title=Чемальский район. Климат |url=http://hochykupit.ru/%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/ |deadlink=yes |accessdate=1642012155}}&lt;/ref&gt;.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет&lt;ref name=&quot;Торбоков звери&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020&lt;/ref&gt;.

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор&lt;ref name=&quot;Кр книга животные РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары ({{lang-ru|иволга}}), томыртка, тоорчык, топтонок ({{Lang-ru| свиристель}}), тейлеген, таралјы ({{Lang-ru| сойка}}), теке-мӱӱс ({{Lang-ru|чибис}}). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл&lt;ref name=&quot;Кр книга растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Елендиниҥ, Тӧс, Ӱйтӱшкенниҥ, Чиччениҥ, Калбажактыҥ.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Бешпелтир јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Бешпелтир]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 30 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  100 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  190 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 497 км-деҥ ([[Себи-Оозы]] јурт)||39 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Бешпелтир јурт Чамал аймакка кирген&lt;ref name=&quot;Чамал аймак, рекреация&quot;&gt;[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]&lt;/ref&gt;.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Бешпельтир |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 546 кижи болгон, олордыҥ 95 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* АЗС;
* СТО.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы ла соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (555).(начало 1980-х годов, ул. Центральная, 29)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;&gt;{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034683 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605380301 }}&lt;/ref&gt;

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (421)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Мӧҥкӱсалгыштар (397, 623)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Јебрен корумдар (689)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Јебрен јурт (398—404, 626)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* [[Аржан суу]] (Карајӱрек, 477)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Суразакова, Нина Николаевна|Суразакова Н. Н.]] (15.03.1925 — 31.08.1998) — шиҥжӱчил, баштапкы алтай кандидат наук (1956), недагогика билимниҥ докторы, профессор, алтай тил ле литератураны школдо ӱредер методиказыныҥ тӧзӧӧчизи, онноҥ артык бичиктер ле ӱредӱ программалардыҥ авторы, Ойрот-Турада педучилищеде ӱренген. Јууныҥ ӧйинде ол Карл Либкнехттиҥ адыла адалган пединститутка кирет, 1943 јылда алтай студенттерле кожо институт Москвага јанарда, кожо барган&lt;ref name=&quot;Н.Н.Суразакова&quot;&gt;[https://pvisit-altairepublik.ru.surazakova  Н. Н. Суразакова, биография]&lt;/ref&gt;;
* [[Челтуева, Алена Яковлевна|Челтуева А. Я.]] (1971 јылда Бешпелтирде чыккан) — артист, вокалист, кӱӱлик сургалдыҥ ӱредӱчизи, 1988 јылда областьтыҥ национал школын божодып, Барнаулда кӱӱлик училищеде, оноҥ Москвада Гнесиндердиҥ кӱӱлик академиязында ӱренген, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи, узак ӧйгӧ кожоҥ ло бијениҥ «Алтам» деп театрыныҥ солисты болуп иштеген&lt;ref name=&quot; Сайт газеты «Листок»&quot;&gt;[https://proza.ru/2014/01/15/464 Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района]&lt;/ref&gt;;
* [[Букачаков, Родион Борисович|Букачаков Р. Б.]] — «Единая Россия» деп партияныҥ турчызы , Чамал аймактыҥ башкараачызы (2003—2008 јј.), Ар-бӱткенди корулаары аайынча министр, эки катап Эл Курултайдыҥ депутады, Россияныҥ Госдумазыныҥ депутады&lt;ref name=&quot; Сайт газеты «Листок»&quot;/&gt;.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>gf9v1vwrtz12i5qoutf69y9rb8ty6i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толгойок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>361</id>
    <revision>
      <id>49504</id>
      <parentid>48611</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T00:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>49504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13489" sha1="jo05mct7n3l0kbnjitgx83s2qloq13s" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Толгойок
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Толгоек
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Chemalsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (63).jpg
 | описание изображения    = Толгойок (Поселок Гидростроителей) 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 20 |lat_sec = 23.6
  |lon_deg = 86 |lon_min = 3 |lon_sec = 29.25
  |CoordAddon = type:city(142)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чамалдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чамалдыҥ јурт јеезези {{!}}Чамалдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 400—550&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Толгоек |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Толгоек |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 86 % (2002)&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt;
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = +7 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Толгойок''' ({{Lang-ru|Толгоек}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Чамалдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Толгойок — толгой, толголып, эбирип, толголгон ӧзӧк {{Lang-ru|скрученный}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ јанында, [[Чамал|Чамалдаҥ]] ырак јок јерде, [[Кадын|Кадынныҥ]] коолында турат. Јуртты айландыра каскак, кайыр кырлар турат, кошмак агаштарла бӱркеткен. Бийик кырлардыҥ ортозында суу јараттай кызык јерлерде покостор. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—550 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/region/771/3/chemalskiy-rayon.html Чемальский район (Чамал аймак)]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јайы кыска, кыжы узун, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ чик јок јылу.
Мында кышкыда чаган айда орто температура −16 °С, тыҥ салкындар бийик, ичпек кырлардыҥ ортозында болбойт.
Јайгыда изӱлер +35 °С кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту болот. Маала ажы ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет&lt;ref name=&quot;Чамал аймактыҥ климады&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220112171716/http://hochykupit.ru/%d1%87%d0%b5%d0%bc%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9-%d1%80%d0%b0%d0%b9%d0%be%d0%bd/ |archivedate=1642007836 |title=Чемальский район. Климат |url=http://hochykupit.ru/%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/ |deadlink=yes |accessdate=1642183532}}&lt;/ref&gt;.


=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы&lt;ref&gt;Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар&lt;ref name=&quot;Торбоков Растения&quot;&gt;{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 1 ором: Энергетиктердиҥ.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Толгойок јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чамал]]|| 12 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 12 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 110 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  200 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ || 53 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1931 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. [[Чамал]] ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Толгойок јурт Чамал аймакка кирген&lt;ref name=&quot;Чамал аймак, рекреация&quot;&gt;[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]&lt;/ref&gt;. Кадын ГЭС-ти тудатан ишмекчилер јадар деп бу јуртты тӧзӧгӧн, је бу проект келишпесте, јурт артып калган. 80 јылдарда ойто орныктырылган.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Толгоек |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Орус ла алтай улус јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 133 кижи болгон, олордыҥ 86 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чамалда.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (636)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

* Ташта јурамалдар (673,674)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
* Мӧҥкӱсалгыштар (645)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу кыр Бешпек&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
* Кайыр-Суу. [[Тоҥбок суу]] (459)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>jo05mct7n3l0kbnjitgx83s2qloq13s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-11-05</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7789</id>
    <revision>
      <id>49501</id>
      <timestamp>2026-11-04T12:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Norderney, Dünenlandschaft, Wegweiser -- 2025 -- 9437.jpg&quot;</comment>
      <origin>49501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="2ijr8b2nv012qbpxp1ck6dmxppfdjzd" xml:space="preserve">Norderney, Dünenlandschaft, Wegweiser -- 2025 -- 9437.jpg</text>
      <sha1>2ijr8b2nv012qbpxp1ck6dmxppfdjzd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>