Википедия
altwiki
https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Медиа
Аҥылу
Шӱӱжӱ
Туружаачы
Туружаачыны шӱӱжери
Википедия
Википедияти шӱӱжери
Файл
Файлды шӱӱжери
MediaWiki
MediaWiki-ни шӱӱжери
Ӱлекер
Ӱлекерди шӱӱжери
Болуш
Болушты шӱӱжери
Категория
Категорияны шӱӱжери
TimedText
TimedText talk
Модуль
Модульды шӱӱжери
Event
Event talk
Кочкор айдыҥ 24 кӱни
0
2404
49541
48093
2026-11-11T01:08:47Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49541
wikitext
text/x-wiki
{{Кочкор ай}}
'''Кочкор айдыҥ 24 кӱни''' ({{lang-ru|24 февраля}}) — [[григориан кӱнтизӱ]]де јылдыҥ 55 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 310 кӱн арткан (високосный јылда 311 кӱн).
Кочкор айдыҥ 24 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча [[1582 јыл|1582]] јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ [[Ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱни|ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ]] ала — кочкор айдыҥ 24 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда [[юлиан кӱнтизӱ]]ле кочкор айдыҥ 11 кӱни болгон<ref>XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу [https://web.archive.org/web/20210521104114/http://direct-time.ru/index.php?id=12 конвертер датла] тузаланарга јараар.</ref>.
== Байрамдар ==
=== Калыктардыҥ ===
* {{Иранныҥ маанызы}} [[Иран]] — инженердиҥ кӱни.
* {{Мексиканыҥ маанызы}} [[Мексика]] — Мааныныҥ кӱни.
* {{Эстонияныҥ маанызы}} [[Эстония]] — Эстонияныҥ јайымыныҥ кӱни.
=== Кудайлык ===
[[Файл:Saint Blaise and animals.jpg|thumb|200px|Агару Власий {{s|(икона, [[XV чак]])}}]]
==== [[Файл:Christian cross.svg|12px]] Католицизм ====
* Модест Трирскийдиҥ эземи;
* Этельберт I Кентскийдиҥ эземи;
* Сергей Каппадокийскийдиҥ эземи.
==== [[Файл:OrthodoxCross(black,contoured).svg|12px]] Православие<ref>Mospat.Ru, Pravoslavie.Ru, Drevo-Info.Ru</ref> ====
* Димитрий Прилуцкийдиҥ эземи ({{Јыл|1392}});
* Власий Севастийскийдиҥ эземи ({{Јыл|316}} ј.киреде);
* Феодора, Греческий царицаныҥ эземи (ок. {{Јыл|867}} ј.киреде);
* князь Всеволод Мстиславичтиҥ эземи ({{Јыл|1138}});
=== Бу кӱнде чыккандарга ат ===
* Католический: [[Модест (имя)|Модест]], [[Сергей]], [[Этельберт]]
* Православный: [[Власий]], [[Всеволод]], [[Георгий]], [[Дмитрий]], [[Захария]], [[Порфирий]], [[Феодора (имя)|Феодора]]
== Керектер ==
=== Алтай Республика ===
=== Калыктар ортодо ===
=== XX чактаҥ озо ===
[[Файл:1848 Tuileries.jpg|300px|thumb|right|Францияда Тюильрийский ӧргӧӧдӧ тронду кыпта эл-јон, {{Јыл|1848}} јылда кочкор айдыҥ 24 кӱнинде]]
* {{Јыл|1466}} — [[Брюгге]] калада ([[Бельгия]]) лотерея ойнолгон, оны фламандский јурукчы Ян ван Эйктиҥ тул калган ӱй кижизи ӧткӱрген.
* {{Јыл|1582}} — Папа [[Григорий XIII]] јылтоолошто реформа ӧткӱрип, Григориан кӱнтизӱ кийдирген, эмдиги ӧйдӧ кӧп саба ороондор оны тузаланат.
* {{Јыл|1768}} — Варшавский јӧптӧжӱ аайынча (Арасей ле Речь Посполитая ортодо јӧптӧжӱ, {{Јыл|1768}}) католик, православный ла протестанттардыҥ тап-эриктери тӱҥей болор учурлу.
* {{Јыл|1852}} — бичиичи [[Гоголь, Николай Васильевич|Николай Гоголь]] «Мёртвые души» деп поэмазыныҥ экинчи томын ӧртӧп салган.
* [[1881 јыл|1881]] — Россия ла Кыдат ''Петербургский договор об Илийском крае'' деп јӧптӧжӱ тургускан, Монгол јери ле Кӱнбадыш Кыдатла саду ӧткӱрери.
=== XX чак ===
* [[1902 јыл|1902]] — Великобританияда доктор Ланчестер заовал ''дисковой тормозтыҥ'' проектин патенттеген.
* {{Јыл|1961}} — Парижте ''Париж-Орли'' деп аэропорт ачылган, ондо Францияныҥ ол тушта президенти Шарль де Голль турушкан.
* {{Јыл|1976}} — Москвада XXV съезд КПСС ачылган.
* {{Јыл|1991}} — Персид заливте: многонациональный кӱчтер табару эдип баштаган Ирак ла Кувейтте.
== Бу кӱнде чыккандар ==
=== XVIII чактаҥ озо ===
* [[1503 јыл|1503]] — [[Гроппер, Йоханнес|Йоханнес Гроппер]] ([[1559 јыл|1559]] ј.бож.), немец католикалык ла серикпениҥ политиги.
* [[1515 јыл|1515]] — [[Вейер, Иоганн|Иоганн Вейер]] ([[1588 јыл|1588]]ј.бож.), голланд врач ла оккультист.
* [[1536 јыл|1536]] — [[Климент VIII]] (чын ады ''Ипполито Альдобрандини''; [[1605 јыл|1605]]ј.бож.), 231-чи Папа Римский ({{Јыл|1592}}—{{Јыл|1605}}).
* [[1557 јыл|1557]] — [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матиас]] ([[1619 јыл|1619]] ј.бож.), Агару Римский империяныҥ императоры ({{Јыл|1612}}—{{Јыл|1619}}).
* [[1619 јыл|1619]] — [[Лебрен, Шарль|Шарль Лебрен]] ([[1690 јыл|1690]] ј.бож.), француз јурукчы ла кеендиктиҥ теоретиги.
=== XVIII чак ===
* [[1709 јыл|1709]] — [[Вокансон, Жак де|Жак де Вокансон]] ([[1782 јыл|1782]] ј.бож.), француз механик ле изобретатель.
* [[1744 јыл|1744]] эмезе {{Јыл|1745}} јыл<ref>Точная дата рождения адмирала Ушакова неизвестна. Приведённая дата исчислена на основании указа об отставке адмирала от 17 января 1807 года. В документе указывается, что на этот момент адмиралу было полных 62 года. См. [https://web.archive.org/web/20130927221323/http://temnikov-city.ru/index/gde_rodilsja_admiral_ushakov/0-264 А. Сазонкин. «Где родился адмирал Ушаков»]</ref> — [[Ушаков, Фёдор Фёдорович|Фёдор Ушаков]] ({{Јыл|1817}} ј.бож.), улу орус флотоводец, адмирал, командующий Черноморский флоттыҥ башкараачызы.
* [[1767 јыл|1767]] — [[Буддха Лоетла Нафалай]], Рама II ([[1824 јыл|1824]] ј.бож.), [[Чакри]] династияныҥ экинчи монархы ({{Јыл|1809}}—{{Јыл|1824}}), ӱлгерчи ле јурукчы.
* [[1786 јыл|1786]] — [[Гримм, Вильгельм|Вильгельм Гримм]] ({{Јыл|1859}} ј.бож.), немец филолог, фольклорчы, брат Якоб Гриммниҥ карындажы.
=== XIX чак ===
* [[1802 јыл|1802]] — [[Иноземцев, Фёдор Иванович|Фёдор Иноземцев]] ([[1869 јыл|1869]] ј.бож.), хирург, Россияда наркозты операцияда эҥ озо тузаланган.
* [[1831 јыл|1831]] — [[Шеффле, Альберт|Альберт Шеффле]] ([[1903 јыл|1903]] ј.бож.), немецк ле австрий экономист ле социолог.
* [[1849 јыл|1849]] — [[Боргман, Иван Иванович|Иван Боргман]] ([[1914 јыл|1914]] ј.бож.), орус физик, профессор.
* [[1863 јыл|1863]]
** [[Каньи, Умберто|Умберто Каньи]] ([[1932 јыл|1932]] ј.бож.), полярный шиҥжӱчил, королевский итальян флоттыҥ адмиралы.
** [[Молчанов, Порфирий Устинович|Порфирий Молчанов]] ([[1945 јыл|1945]] ј.бож.), украин ле совет композитор ло таскадаачы.
* [[1866 јыл|1866]] — [[Ван Иннис, Хуберт|Хуберт Ван Иннис]] ({{Јыл|1961}} ј.бож.), бельгий окјаачы, 6 катап олимпий чемпион.
* [[1880 јыл|1880]] — [[Массалитинов, Николай Осипович|Николай Массалитинов]] ({{Јыл|1961}} ј.бож.), орус ла болгар театрал ишчи, актёр, режиссёр, таскадаачы.
* [[1892 јыл|1892]] — [[Федин, Константин Александрович|Константин Федин]] ([[1977 јыл|1977]] ј.бож.), орус совет бичиичи, журналист, АН СССР академиги.
* [[1895 јыл|1895]] — [[Иванов, Всеволод Вячеславович|Всеволод Иванов]] ({{Јыл|1963}} ј.бож.), орус совет бичиичи, драматург, журналист, военный корреспондент.
* [[1900 јыл|1900]] — [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Дитмар Розенталь]] ([[1994 јыл|1994]] ј.бож.), совет ле россий лингвист.
=== XX чак ===
* [[1913 јыл|1913]] — [[Казакевич, Эммануил Генрихович|Эммануил Казакевич]] ([[1962 јыл|1962]] ј.бож.), орус еврей совет бичиичи.
* [[1921 јыл|1921]] — [[Вигода, Эйб|Эйб Вигода]] ([[2016 јыл|2016]] ј.бож.), американ актёр театр ла киноныҥ («[[Крёстный отец (фильм)|Крёстный отец]]» ле о.ӧ.).
* [[1930 јыл|1930]] — [[Чапкис, Григорий Николаевич|Григорий Чапкис]] ([[2021 јыл|2021]] ј.бож.), совет ле украин бијечи ле хореограф, Украинаныҥ эл артисти.
* [[1931 јыл|1931]] — [[Бочкарёв, Аркадий Андреевич|Аркадий Бочкарёв]] ([[1988 јыл|1988]] ј.бож.), советский баскетболист, серебряный призёр олимпийских игр.
* [[1932 јыл|1932]]
** [[Кристалинская, Майя Владимировна|Майя Кристалинская]]<ref>{{Cite web |title=М.Кристалинская. |url=https://www.culture.ru/persons/9975/maiya-kristalinskaya |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231210064111/https://www.culture.ru/persons/9975/maiya-kristalinskaya |archivedate=1702190471 |deadlink=yes |accessdate=1694506519 }}</ref> ([[1985 јыл|1985]] ј.бож.), эстрадналык кожоҥчы, РСФСР-дыҥ эл артисти.
** [[Легран, Мишель|Мишель Легран]]<ref>[https://tass.ru/info/6044558 М.Легран ТАСС.]</ref> [[2019 јыл|2019]] ј.бож.), француз композитор, пианист, дирижёр, «[[Оскар (кинопремия)|Оскара]]», «[[Грэмми]]» ле «[[Золотой глобус|Золотого глобуса]]» сыйлардыҥ лауреады.
* [[1938 јыл|1938]] — [[Найт, Фил|Фил Найт]], [[Nike]]тыҥ тӧзӧӧчизи ле президенти.
* [[1946 јыл|1946]] — [[Маргулис, Григорий Александрович|Григорий Маргулис]], совет-американ математик.
* [[1947 јыл|1947]]
** [[Соловей, Елена Яковлевна|Елена Соловей]], актриса театр, кино ло дубляжтыҥ, РСФСР-дыҥ эл артисти.
** [[Чекасин, Владимир Николаевич|Владимир Чекасин]], россий саксофонист, кларнетист, аранжировщик, ансамбльдпр ла оркестрлердиҥ башкараачызы.
** [[Чэн, Адам|Адам Чэн]], гонконгтыҥ актёры телевидение ле киноныҥ.
* {{Јыл|1953}} — [[Бельчекова, Нина Баштыковна|Бельчекова Н. Б.]] — бичиичи-прозаик, журналист-очеркист, публицист, [[Алтайдыҥ Чолмоны|Алтайдыҥ чолмоны]] газетте иштеген, кӧп јуунтылардыҥ авторы<ref>[https://gasu.ru/university/news/5182/ Бельчекова Н.Б.]</ref><ref>[https://nbra.ru/developments/novosti/2691-kalamy-kurch-bichiichi-zhurnalist-s-ostrym-perom-pisatel-zhurnalist-k-yubileyu-niny-belchekovoj Национальная библиотека. Бельчекова Н.Б.]</ref>;
* [[1959 јыл|1959]]
** [[Белостенный, Александр Михайлович|Александр Белостенный]] ([[2010 јыл|2010]] ј.бож.), совет баскетболист, олимпий чемпион ({{Јыл|1988}}), телекей ле Европаныҥ чемпионы.
** [[Горянский, Владимир Викторович|Владимир Горянский]], совет ле украин актёр театр, кино ло телевидениениҥ, телеведущий, Украинаныҥ эл артисти.
* [[1974 јыл|1974]]
** [[Морозов, Дмитрий Евгеньевич|Дмитрий Морозов]], росий тренер фигурный јыҥылашла.
== Бу кӱнде божогондор ==
=== XIX чактаҥ озо ===
[[Файл:JoseIPortugal.jpg|thumb|100px|''[[Жозе I]]'']]
* {{Јыл|616}} — [[Этельберт I (король Кента)|Этельберт]] ({{Јыл|525}} ј.киреде чык.), Кенттиҥ кааны ({{Јыл|591}}—{{Јыл|616}});
* {{Јыл|1588}} — [[Вейер, Иоганн|Иоганн Вейер]] ({{Јыл|1515}} ј.чык), голланд врач ла оккультист.
* {{Јыл|1777}} — [[Жозе I]] ({{Јыл|1714}} ј.чык), португал каан ({{Јыл|1750}}—{{Јыл|1777}}).
* {{Јыл|1785}} — [[Буонапарте, Карло|Карло Буонапарте]] ({{Јыл|1746}} ј.чык), корсикан дворянин, адвокат ла политик, Наполеон Бонапарттыҥ адазы.
* {{Јыл|1795}} — святитель [[Георгий (Конисский)|Григорий Конисский]] ({{Јыл|1717}} ј.чык), Орус православный серикпениҥ епископы, архиепископ, проповедник, дипломат, бичиичи, таскадаачы.
* {{Јыл|1799}} — [[Лихтенберг, Георг Кристоф|Георг Кристоф Лихтенберг]] ({{Јыл|1742}} ј.чык), немец билимчи ле публицист, бойыныҥ афоризмамдериле јарлу.
=== XIX чак ===
* {{Јыл|1810}} — [[Кавендиш, Генри|Генри Кавендиш]] ({{Јыл|1731}} ј.чык), англий физик ле химик.
* {{Јыл|1815}} — [[Фултон, Роберт|Роберт Фултон]] ({{Јыл|1765}} ј.чык), американ инженер ле изобретатель, баштапкы пароходты туткан.
* {{Јыл|1854}} — [[Муханов, Пётр Александрович|Пётр Муханов]] ({{Јыл|1799}} ј.чык), орус литератор, тӱӱкичи, военный, декабрист.
* {{Јыл|1856}} — [[Лобачевский, Николай Иванович|Николай Лобачевский]] ({{Јыл|1792}} ј.чык), россий математик, неевклидовый геометрияны тапкан (геометрии Лобачевского).
* {{Јыл|1872}} — [[Эллис, Уильям Уэбб|Уильям Уэбб Эллис]] ({{Јыл|1806}} ј.чык), англичан, [[регби]] ойынды баштаган.
=== XX чак ===
* {{Јыл|1947}} — [[Жане, Пьер Мария Феликс|Пьер Жане]] ({{Јыл|1859}} ј.чык), француз психолог, психиатр, невропатолог.
* {{Јыл|1962}} — [[Шварц, Лев Александрович|Лев Шварц]] ({{Јыл|1898}} ј.чык), совет композитор.
* {{Јыл|1971}} — [[Алексеев, Константин Степанович|Константин Алексеев]]<ref>[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=6198 Алексеев К.С. Герои страны]</ref> ({{Јыл|1914}}), лётчик, Советский Союзтыҥ Геройы.
* {{Јыл|1989}} — [[Тактакишвили, Отар Васильевич|Отар Тактакишвили]] ({{Јыл|1924}} ј.чык), грузин совет композитор, дирижёр, элјондык ишчи.
* {{Јыл|1997}} — [[Войку, Йон|Йон Войку]] ({{Јыл|1923}} ј.чык), румын скрипач-виртуоз, дирижёр.
=== XXI чак ===
* {{Јыл|2001}} — [[Шеннон, Клод|Клод Шеннон]] ({{Јыл|1916}}), американ математик ле инженер, теория информацини тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи.
* [[2011 јыл|2011]] — [[Ковалёв, Сергей Никитич|Сергей Ковалёв]] ([[1919 јыл|1919]]), «[[Рубин (конструкторское бюро)|Рубин]]» деп талай техниканыҥ ЦКБ баш конструкторы, академик, Социалистический Иштиҥ эки катап Геройы.
* [[2012 јыл|2012]] — [[Бенкендорф, Андрей Александрович (кинорежиссёр)|Андрей Бенкендорф]] ([[1946 јыл|1946]] ј.чык), совет, россий украин кинорежиссёр, сценарист ле продюсер.
* [[2020 јыл|2020]] — [[Знаменов, Вадим Валентинович|Вадим Знаменов]]<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230926192451/https://pavlovskmuseum.ru/news/director/1934/ |archivedate=1695756291 |title=В.В.Знаменов. Музей-заповедник. |url=https://pavlovskmuseum.ru/news/director/1934/ |deadlink=yes |accessdate=1694506519}}</ref> ([[1936 јыл|1936]] ј.чык), совет ле россий тӱӱкичи, «[[Петергоф (музей-заповедник)|Петергоф]]» музей-заповедниктиҥ гендиректоры ({{Јыл|1916}}—{{Јыл|2008}}).
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
{{Айлар ла јылдыҥ кӱндери}}
[[Категория:Кочкор ай]]
[[Категория:Кочкор айдыҥ 24 кӱни]]
0khyete9q8w2j0gu7tj3xafff9kkrgv
Оп (суу)
0
2726
49543
49002
2026-11-11T01:50:14Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49543
wikitext
text/x-wiki
{{Суу
|Название = Оп
|Национальное название = ru/Обь
|Изображение = Ob river -a.jpg
|Подпись изображения = Оп-бажы
|Длина = 3650
|Площадь водосбора = 2990000
|Бассейн = Карский талай
|Расход воды = 12492
|Место измерения = Салехард
|Исток = Бий (суу)/Кадын
|Местоположение истока =
|Высота истока = 160
|Координаты истока = 52.4322/84.9853
|Устье = Карский талай
|Местоположение устья = Оп сууныҥ оозы
|Высота устья = 0,8
|Координаты устья = 66.7869/68.9564
|Уклон реки = 0,04
|Страна = Россия
|Регион = Алтай кырай/Новосибир область/Томтура область/Ханты-Мансийский автоном округ/Ямало-Ненец автономный округ
|Тип вывода для ПК = 24
|Район =
|Позиционная карта = Россия
|Позиционная карта 1 = Россия Уральский ФО
}}
'''Оп''' ({{lang-ru|Обь}}) — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ суузы, телекейдиҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи.
== Этимологиязы ==
Сууныҥ ады кайдаҥ келген чике јарты јок. Бир бодоштыруда (версия) ''коми тилде'' — «кар», «кӱрт», «кардыҥ јаны»<ref name="GnU" />.
Вольфганг Штейниц ле Андре Дульзонныҥ айдышканыла: сууныҥ ады ''коми-зырян тилде'' ''обва'' деп сӧс — «кардыҥ суузы» {{lang-ru|«''снежная вода''»}}, орустар Оптыҥ адын алтыгы агынында коми-јолбаштаачылардаҥ уккан<ref>{{cite web |author = |url = http://www.den-za-dnem.ru/files-00003/Yazik-zemly.doc |title = Yazik-zemly.doc |lang = ru |website = www.den-za-dnem.ru |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = yes |archive-date = 2017-03-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170329171938/http://www.den-za-dnem.ru/files-00003/Yazik-zemly.doc }}</ref>.
База бир бодоштыруда сууныҥ ады — скиф-сармат- иран тилдеҥ келген: *''ап'' — «суу», {{lang-ru|«вода»}}. Мындый атты јаан сууга чӧлдиҥ иран тилдӱ, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱгинде јаткан калыктар эрте-кӱлер ӧйдӧ лӧ орто чактарда берген болор<ref name="GnU">''{{Географические названия Урала||198}}</ref>.
== Оп сууны ӧскӧ калыктар тилинде ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* ненец:''Саля ям'' (мысовая река)
* хантый: ''Ас'' (большая река)
* селькуп: ''Ӄолд, Ӄо́лтэ, Квай'' (главная река)<ref>{{книга |заглавие = Селькупско-русский диалектный словарь |ответственный = Быконя В. В., Кузнецова Н. Г., Максимова Н. П. |место = Томск |издательство = Издательство ТГПУ |год = 2005 |isbn = 5-89428-209-8 |язык = ru}}</ref>
* алтай: ''Ах умар'' (северная река)<ref>{{cite web |url = https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/reki/119-r-ob |deadlink = yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20190629025719/https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/reki/119-r-ob |archive-date = 1561777039 |title = Обь |author = |lang = ru |website = Алтай Туристский |date = |publisher = |accessdate = 1632032592 }}</ref>
* татар: ''Үмәр, Омар, Умор''<ref>{{cite web |url = https://www.prlib.ru/item/441195 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Путеводитель по Иртышу и Оби, стр.48 |author = |lang = ru |website = |date = 1916 |publisher = Товарищество Зап.-сиб. пароходства и торговли. Петроград: Типография М. Пивоварского и Ц. Типографа}}</ref>
* алтай ''Тойбодым''<ref>Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка, Казань, 1884 г. (стр.359)</ref>.
</div>
== Тӱӱкизи ==
Эмдиги ӧйдиҥ шиҥжӱчилери 60 муҥ јыл кайра Кӱнбадыш Сибирде тоштолгон оледенение ӧй божогон деп айдыжат. Оп суу Тӱндӱк соок теҥиске ууланып јайым агарга не де буудактабаган, ''орой палеолитте'' де Оп сууныҥ рельефы эмдиги ӧйдӧгизине тӱҥей болгон<ref>[https://www.sbras.info/articles/science/drevnego-cheloveka-ishchut-na-severe-obi Древнего человека ищут на севере Оби], 27 мая 2019</ref><ref>[https://www.sbras.info/articles/science/drevnego-cheloveka-ishchut-na-severe-obi Гипотеза странствий: путь древнего человека в Западную Сибирь], 27/04/2020</ref>.
Орус аҥчылар ла којойымдар коми-зырян јол-баштаачыларла кожо Уралдыҥ кырларын ажып, баштапкы катап Оп сууны кӧргӧндӧр. Ермак Сибирге келгенинеҥ озо Опты айландыра јерлер Обдорский деп адалатан.
1187 јылда Оптыҥ алты јаны Улу Новгородтыҥ јери болгон, кийнинде ол уйадай берерде, Москваныҥ князьтарыныҥ боло берген, олор 1502 јылдаҥ ала олор бойыныҥ јамызына ({{lang-ru|титул}}) «Обдорский ле Югорский» князьтар деп сӧстӧр кожуп баштаган<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.yamal.ru/oi_ht.htm |title = Первые сведения в русских летописях о народностях ханты и ненцы (старое название остяки и самоеды) относятся к XI веку |access-date = 2010-10-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150518074010/http://www.yamal.ru/oi_ht.htm |archive-date = 2015-05-18 |deadlink = yes }}</ref>.
1844 јылда Опты тӧмӧн пароходтор јӱрӱп баштаган; первый пароход эксплуатировался коммерции советником Н. Ф. Мясников деп коммерцияныҥ советнигиниҥ пароходы баштапкы болгон<ref name="dolgorukov1896">{{книга |автор = [[Долгоруков, Всеволод Алексеевич|Долгоруков В. А.]] |заглавие = Путеводитель по всей Сибири и Средне-Азиатским владениям России. Год третий |место = Томск |издательство = Паровая типолитография П. И. Маркушина |год = 1896 |страниц = 466 |язык = ru}}</ref>. 1895 јылда тоодо 120 пароход болгон, Опло, оныҥ кош сууларыла јӱзип туратан; кӧп сабазы таҥынаҥ улустыҥ болгон<ref name="dolgorukov1896" />.
1923 јылдаҥ ала улусты ла кошты Оп суула Кӱнбадыш Сибир суу-пароходство({{lang-ru|Западно-Сибирское речное пароходство}})<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.zsrp.ru/ |title = Официальный сайт ОАО «Западно-Сибирское речное пароходство» |access-date = 2013-01-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/6DetvFfeZ?url=http://www.zsrp.ru/ |archive-date = 2013-01-14 |deadlink = yes }}</ref>, ло Оп-[[Эрчиш (суу)|Эрчиш]] суу-пароходство({{lang-ru|Обь-Иртышское речное пароходство}}).
== Физико-географиялык темдектери ==
Оп суу телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи, Кӱнбадыш Сибирде агып јат. Оптыҥ узуны — 3650 км ([[Эрчиш (суу)|Эрчиштиҥ]] бажынаҥ ала — 5410 км)<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Обь|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/2286917}}</ref>, сууныҥ бассейны — 2 990 000 км².<ref name="ГВР">{{ГВР|13010200312115200000019|Обь}}</ref>. Салехардтыҥ јанында Оптыҥ оозынаҥ 287 км киреде суузыныҥ кеми — 12 492 м³/с<ref>{{cite web |author = |url = https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=7142 |title = Ob At Salekhard |lang = en |access-date = 2013-03-05 |archive-url = https://www.webcitation.org/6EzCtll2Y?url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=7142 |archive-date = 2013-03-09 |deadlink = no}} (у [[Салехард]]а)</ref>, јылдык аккан сууныҥ кемине теҥ 394 км³. [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдаҥ]], [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын|Кадынныҥ]] бириккенинеҥ башталат. Оозында {{lang-ru|Обская губа}} бар, Карский талайга кирет.
Высота истока — 160 м над уровнем моря. Высота устья — 0,8 м над уровнем моря. Уклон реки — 0,04 м/км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бажы — 160 м, оозы 0,8 м бийик. Сууныҥ келтеҥи 0,04 м/км.
=== Басейны ===
[[Файл:Russia.A2004114.0640.721.250m.jpg|слева|200px|мини|Оп сууныҥ бажында суу кӧпчигени, 2004 јыл, кандык ай]]
Оп суу толгоны, агыны, суу-режимыла 3 бӧлӱктӱ: ''ӱсти јаны'' (Том сууныҥ оозына јетире), ''орто јаны'' (Эрчишле бириккенине јетире), ''алты јаны'' (Обской губага јетире). Бу ла ӧйдӧ, Новосибирскте водохранилище тудулган кийнинде, Оптыҥ ''ӱсти јаны'' база бӧлинет: [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын]] бириккенинеҥ Барнаулга јетире, мында Новосибирский гидроузел суу-режимге салтарын јетирбейт, Барнаулдаҥ Камнь-на-Обиге јетире, мында гидроузлдиҥ салтары билдирлӱ, Новосибирский гидроузел бойы ла Новосибирский ГЭС-теҥ ала Том сууныҥ оозына јетире, мында сууныҥ агынын Новосибирский гидроузел кемјийт. Агынныҥ орто тӱргени: јаскыда 5-5,6 км/ч, меженьле 2,7-3,0 км/ч. Сууныҥ эбирилчиктеринде, кызыктарда агыны тӱргендейт ({{lang-ru|прижимные течения}}), Сууныҥ айрылчыкту јерлеринде агын арайлай берет, анчада ла суу кирӱде.
Оп суу ({{lang-ru|''Обь''}}) [[Кадын]] ла [[Бий]] суулар бириккенинеҥ ала адалат, [[Бийск]] каланаҥ ала. [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] јериле [[Барнаул]] кала ажыра агат, оноҥ, бир канча јерде Алтай кырайды ла Новосибир областьты бӧлийт. 300 км кире агын — Новосибир область кечире барат, ол тоодо Новосибирск кала. Тӱндӱктей, Том суу кожулган кийнинде (Томский область), агыны тӱндӱк-кӱнбадыш јаар солунат, Томский областьтыҥ кайда да 900 км кире јеринде ого јаан кош суулар кирет — Томь, Чулым, Кеть, Чаю, Парабель ле Васюган. Ханты-Мансий автоном округта Оп суу Нижневартовсктыҥ јаныла агып, кӱнбадыш јаар эбирет, Сургутты тӱштӱк јанынаҥ эбирет, Нефтеюганскты тӱндӱктей эбирет. Ханты-Мансийсктиҥ кийнинеҥ Оп суу эҥ јаан кош суузы — [[Эрчиш (суу)|Эрчишле]] биригип, тӱндӱк јаар ууланат. Оноҥ ары ол 660 км кире јерди Ханты-Мансий автоном округ — Югра ажыра ла Ямало-Ненец автоном округ ажыра Салехардка ла Лабытнангиге јетире агат. Перегрёбное деп јуртка јетире Оп суу бир ле коолло агат, оноҥ, айрыланала, Јаан Оп ло Кичӱ Оп боло берет, (''эки јеҥ''). Байа ''эки јеҥ'' ({{lang-ru|рукава}}) ойто 460 км кире барала, Салехардтаҥ 20 км тӱштӱктей, Сибирские Увалыны ӧдӧлӧ, бириге берет. Мында сууныҥ коолы 20 км ала 6-8 км јетире чичкере берет, 2 катапка тереҥжийт — 10-15 метрге јетире. Салехардтыҥ кийнинеҥ Оп кенейте кӱнчыгыш јаар эбирет. Оптыҥ бойыныҥ учы является Салемал деп мыстаҥ ала чийӱ до Оптыҥ тӧстӧк јарадына јетире, бу чийӱнеҥ тӧмӧн дельталар башталат<ref>{{cite web |author = Колобовский Е. Ю., Климанова О. А. |url = https://istina.msu.ru/publications/article/158474781/ |title = Геоинформационное картографирование сухопутных границ полуостровов (на примере Ямал и Гыданский) |lang = ru |website = istina.msu.ru |date = |access-date = 2019-09-19 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://geocartography.ru/scientific_article/2018_11_34-46 |заглавие = Геодезия и картография. — 2018. — Т. 79 — № 11 — С. 34-46 |язык = ru |accessdate = 2019-09-19 |deadlink = no |doi = 10.22389/0016-7126-2018-941-11-34-46 |тип = журнал}}</ref>. Бу точкадаҥ ала суу Карский талайдыҥ Обской губазына киреле, телкем јайылат. Оп сӱреен јаан дельталу боло берет, текши јери 4,5 тыс. км²<ref>{{cite web |author = |url = https://www.factruz.ru/world_ocean/ob-river.htm |title = Река Обь |lang = ru |website = www.factruz.ru |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20190113122437/http://www.factruz.ru/world_ocean/ob-river.htm |archive-date = 1547382277 }}{{проверить авторитетность}}</ref>. Оптыҥ дельтазы широтный ӱзӱкте јадып, Јаан Јары деп ортолыктаҥ башталат (Салемал деп јурттыҥ алты јанында), ондо, суу эки јалбак јеҥге бӧлинет — Надымский Оп ло Хаманельский Оп (Ганейзер 1975), 69°11′ ла 71°40′ в. д. ортозында<ref>{{статья |автор = Головатин М. Г., Пасхальный С. П. |заглавие = Оценка численности гусеобразных птиц в дельте Оби в разные годы |ссылка = |язык = ru |издание = Русский орнитологический журнал 2014, Том 23, Экспресс-выпуск 1051: 2973-2978 |тип = |год = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref>
=== Сууныҥ толгоны ла режимы ===
[[Файл:Obriver.TMO2002167 lrg.jpg|слева|200px|мини|Оптыҥ јайылганы. 2002 јылдыҥ кичӱ изӱ айы]]
[[Файл:Yenisei Ob Kara Sea.jpg|200px|мини|Энесай ла Оп (оҥ јанында) Карский талайга кирет]]
Оп сууны кӧп саба кар кайылып толтырат, Туулу Алтайда: кар кайылып толтырганы — 40 %, тош 22 %, јаҥмыр 19 % ла јер алдыныҥ суулары 15 %; тайга јерде кайылган кардыҥ кеми — 55 %, јаҥмырдыҥ — 25 %, грунттыҥ — 20 %<ref name="water-rf">{{Вода России|1=https://water-rf.ru/Водные_объекты/84/Обь|3=2019-05-24|автор=К. М. Беркович, С. Н. Рулёва, Р. С. Чалов}}</ref>. Јаскы-јайгы кирӱ суу јылдык сууныҥ кӧп сабазын берет. Суу ӱстӱги агынында кандык айдыҥ бажынаҥ, кезикте ортозынаҥ ала кирӱ болот, алтыгы агынында кандык айдыҥ учында, эмезе кӱӱк айдыҥ бажында кирӱ болот.
Тош тӱжӱп баштаза ла суу кӧдӱрилет; тош тӱжӱп, кажылза, суутӱрген кӧдӱрилип, јабызап турат. Оныҥ учун кезик кош сууларга тескери агын келет. Ӱстӱги агынында јаан изӱ айда суу јабызайт, јайгы ''межень'' кубулчак, сыгын — ӱлӱрген айларда јаҥмырдаҥ суу база кӧпчийт. Орто ло алтыгы агынында суу јаҥмыр ла тош кайылыштаҥ камаанду болуп, тош турганча ла кӧдӱрилип, ойто јабызап турат. Јыл туркунына суу 180 кӧннеҥ ала 220 кӱнге јетире тош алдында болот, кыштыҥ соокторынаҥ камаанду<ref name="great_rivers">{{cite web |author = |url = https://rucont.ru/efd/1051 |title = Великие реки России: дайджест |lang = ru |website = Томск, библиотека «Северная» |date = |access-date = 2020-08-05 |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20140219005000/http://moflat.ru/lib/great_rivers.pdf |archive-date = 2014-02-19 }}</ref>.
=== Кош суулары ===
Јаан деген кош суузы Эрчиш<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Иртыш|[[Белявский, Пётр Евменович|Белявский П. Е.]]}}</ref>. Оныҥ узуны Кыдат ла Калка-Монголдыҥ кыйузынаҥ ала Опко сол јанынаҥ киргенине јетире 4248 км — [[Эрчиш (суу)|Эрчиш]] Оптоҥ 598 км узун.
'''Ӧскӧ кош суулары''':
* сол — Песчаная, Ануй, Чарыш, Алей, Барнаулка, Касмала, Шегарка, Чая, Парабель, Васюган, Большой Юган, Северная Сосьва, Щучья, Сыня;
* оҥ — Чемровка, Чумыш, Бердь, Иня, Томь, Чулым, Кеть, Тым, Киевский Ёган, Вах, Ватинский Ёган, Тромъёган, Пим, Лямин, Казым, Полуй.
=== Керептер јӱрери ===
Оп сууныҥ бастыра узуныла керептер јӱрер аргалу. Оп ло оныҥ кош сууларында кереп јӱрер бӧлӱктер бар:[[Файл:Morenovosib1.jpg|справа|200px|мини|Новосибир водохранилище. Бердск мыстаҥ кӧрзӧ]]
* Барнаульский — Бий ле Кадын бириккенинеҥ ала Камень-на-Обиге јетире, включая устьевые участки Бий сууныҥ бажы кожулат, Кадын, Чарыш ла Алтын кӧл. Сууныҥ тереҥи — 110—140 см;
* Новосибирский водохранилище — Камень-на-Обинеҥ ала до Новосибир шлюзтыҥ аванпортына јетире;
* Новосибирский — новосибир шлюзтыҥ аванпортынаҥ ала, шлюз бойы кожо, Том сууныҥ бажына чыгара. Сууныҥ тереҥи — 210—240 см;
* Томский — Том сууныҥ оозынаҥ ала Парабель деп айрылчык сууга јетие, Томныҥ оозынаҥ Кемерового јетире. Оп суу ла Томныҥ тереҥи Том-Турага јетире — 210—240 см;
* Колпашевский — Парабель деп айрылчык суунаҥ (Томский областьтыҥ) ала и Кеть сууула 274 километр. Сууныҥ тереҥи — 240—270 см;
* Обь-Иртышский — Эрчиш суула Омсктаҥ [[Эрчиш (суу)|Эрчиштиҥ]] оозына јетире. Оптыҥ тереҥи — 140—180 см;
* Сургутский — Томский областьтыҥ кыйузынаҥ Эрчиштиҥ оозына јетире. Оптыҥ тереҥи — 240—270 см;
* Ханты-Мансийский Эрчиштиҥ оозынаҥ Казымныҥ оозына јетире. Оптыҥ тереҥи — 270—300 см;
* Салехардский — Казымныҥ оозынаҥ ''Обской губага'' јетире. Оптыҥ тереҥи — 270—300 см.
=== Балыктары ===
Озодоҥ бери Оптоҥ балык тудары јаҥжыккан болгон. Онойдо, XIX чактыҥ учында балыкчылардыҥ шӱӱнине окунь, ёрш, бычок, подкаменщик, чортон, налим, муксун, пелядь (сырок), щокур, пыжьян, нельма, хариус, кумжа, таймень, карась, пескарь, плотва, чебак, елец, гольян, голец, щипок, осётр, стерлядь, минога ла о.ӧ. балыктар<ref name="dolgorukov1896" />.
Эмдиги ӧйдӧ Оптыҥ суузында ла Обской губада 50 бӱдӱм балык јӱрет, тал ортозы промышленный ӧскӱриште. Баалу дегени: осётр, стерлядь, нельма, муксун, чир, сосьвинская сельдь (тугун]), сиг, пелядь. Кӧп саба промысловый балык частиковый укту — судак, щука, язь, налим, лещ, елец, плотва, карась, окунь.
== Оп сууда калалар ==
Оп сууныҥ јанында ла оныҥ кош сууларын јараттай Кӱнбадыш Сибирдиҥ јондорыныҥ арбынду улузы јуртайт. Росиияныҥ
јаан деген калаларыныҥ ӱчинчизи — [[Новосибирск]] кала Оп сууда туруп јат, онойдо ок бойыныҥ агломерациязыла [[Барнаул]]-[[Новоалтайск]]. Опты јараттай јерлер Кӱнбадыш Сибирде [[Приобье]] деп адалат.
[[Файл:Набережная -07.JPG|справа|200px|мини|Нижневартовскта Опты јараттай]]
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* Јаш-Тура ({{lang-ru|Бийск}}) — каланыҥ кӧп јери Бийдиҥ суузын јараттай да болзо, садовый ӧмӧликтер ле каланыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында коттеджный јурттар (Сорокино, Одинцовка, Одинцовский посад) ла калага кирип турган јурт Фоминское Оп сууда турат.
* Барнаул
* Новоалтайск
* Камень-на-Оби
* Бердск (Бердск заливте Новосибир водохранилищениҥ)
* Новосибирск
* Колпашево
* Стрежевой (Пасол сууныҥ айрылчыгы)
* Нижневартовск
* Мегион
* Лангепас (Каюк сууныҥ айрылчыгында)
* Сургут
* Нефтеюганск
* Лабытнанги
* Салехард
</div>
Оп-Эрчиш бассейнниҥ тӧс портторы ла пристаньдары: Бийский суу- порт, Барнаульский суу- порт , Новосибирск, Томск, Самусь, Нижневартовск, Сургут, Лабытнанги, Павлодар, Омск, Тобольск, Тюмень, Ханты-Мансийск.
== Суу реестрдиҥ чотогоныла ==
[[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — [[Кадын]], суу подбассейны — [[Бий (суу)|Бий]] ле Кадын. Суу бассейны<ref name="ГВР">{{ГВР|13010200312115200000019|Обь}}</ref>.
== Кӱрлер ==
Сууныҥ оозынаҥ бажы јаар:
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* Югорский кӱр (Сургут, Ханты-Мансий автоном округ — Югра);
* Темирјол кӱр (Сургут);
* Шегарский кӱр (Мельниково јурттыҥ јанында (Томский область));
* Тӱндӱк кӱр (Новосибир область)(2008)<ref name="ngs2k8">{{cite web |author = |url = https://news.ngs.ru/more/39768 |title = Северный мост |lang = ru |website = news.ngs.ru |publisher = НГС.НОВОСТИ |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref>;
* Димитровский кӱр Новосибирскте;
* Опты кечире баштапкы темирјол кӱр, Транссиб, Новосибирск;
* Октябрьский кӱр (Новосибирск) (Коммунальный);
* Новосибирский метрокӱр;
* Бугринский кӱр Новосибирскте;
* Комсомольский темирјол кӱр Новосибирскте;
* Новосибирской ГЭС-тиҥ шлюзы ажыра кӱр;
* Камень-на-Обиде темирјол кӱр, Алтай кырай;
* Барнаулда темирјол кӱр;
* Барнаулда темирјолдо јетире тудулгалак кӱр;
* Барнаулда Коммунальный («Эски») кӱр (темирјол ло кӧӧлик јолдор ӧдӧтӧн) ;
* Барнаулда јаҥы кӱр.
</div>
Опты кечире јебрен јолдордо кӱрлер јок тушта, темдектезе, «Таранаҥ Барабуны кечире Том-Турага јетире»<ref>{{cite web |author = |url = http://sun.tsu.ru/mminfo/000063105/his/19/image/19-148.pdf |title = «Перевоз» через реку Обь XVII века: географический и историко-культурный аспекты.-Вестник Томского госуниверситета.- № 3(19).-2012 |lang = ru |website = sun.tsu.ru |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}</ref> («Бухарский јол»), суу — кечӱлерле ({{lang-ru|переправы}}) тузалангандар ({{lang-ru|«Перевоз»}}, Оп сууга Уртамка деп суу киргенинде; Уртамда тӱрме ({{lang-ru|острог}}) тудулган болгон).
Стрежевой каланыҥ јанында Оп сууны кечире база бир јаҥы кӱр тудуларга белетелет, Александровский аймак (Томский область) Тӱндӱк широтный коридор кечире, је акча-манат келишпейт. В случае начала строительства железнодорожной ветки в предгорные районы Алтай кырайдыҥ тӱштӱк јаны ла Республика Алтай јаар јаҥы темирјол тудулза, Быстроисток аймактыҥ јеринде, Бий ле Кадын бириккенинеҥ 20 км киреде база бир јаҥы кӱр тудулар.
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=7 widths="165px" heights="120px">
Иртыш (Irtysh) - panoramio.jpg |Эрчиш — Оптыҥ јаан кош суузы
Barnaul River Port.jpg |Барнаулда суу-вокзалдыҥ јанында пристань
Ob.Banaul.jpg |Барнаулды Опты кечире јаҥы кӱрдеҥ кӧрзӧ
Bridge Kamen-na-Obi.jpg|Камень-на-Обиде темирјолдыҥ кӱри
Barnaul - Ob.JPG|Барнаулда кӧӧлик јолдо суу кечире јаҥы кӱр
</gallery>
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Литературазы ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.
* {{книга |автор = Варпаховский Н. А. |заглавие = Рыболовство в бассейне р. Оби. II. Рыбы бассейна р. Оби |ссылка = http://ashipunov.info/shipunov/school/books/varpakhovskij1902_ryby_reki_obi.pdf |место = СПб. |год = 1902 |язык = ru}}
* {{cite web |author = |lang = ru |url = http://igras.ru/index.php?r=154&page=1&id=8884 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Обь |website = Современные географические названия |publisher = Институт географии РАН}}
* {{cite web |author = |url = http://www.badisfish.ru/modules.php?name=UniCatalog&pa=list_unicatalog_categories&cid=16 |title = Обской нахлыст. Книга известного Новосибирского рыболова Сергея Шаталова |lang = ru |website = |archive-url = https://web.archive.org/web/20090501193837/http://www.badisfish.ru/modules.php?name=UniCatalog&pa=list_unicatalog_categories&cid=16 |archive-date = 2009-05-01 |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = yes}}
* {{cite web |author = |url = http://bezmater.narod.ru/Kir_2010.pdf |title = Кириллов В. В., Безматерных Д. М., Яныгина Л. В., Третьякова Е. И., Кириллова Т. В. Котовщиков А. В., Ермолаева Н. И. Факторы и показатели самоочищения реки Оби // Фундаментальные проблемы воды и водных ресурсов: Матер. III всерос. конф. с междунар. участием (Барнаул, 24-28 августа 2010 г.). — Барнаул: Изд-во АРТ, 2010. — С. 137—140. |lang = ru |website = bezmater.narod.ru |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}
* {{cite web |author = |url = https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=7142 |title = Расход воды у Салехарда за 1930—1999 |lang = ru |website = www.r-arcticnet.sr.unh.edu |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}
* {{cite web |author = |url = http://www.fishingsib.ru/texts/25 |title = Лоция реки Обь |lang = ru |website = www.fishingsib.ru |date = |access-date = 2019-01-13 |deadlink = yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20131105060724/http://www.fishingsib.ru/texts/25/ |archive-date = 2013-11-05 }}
* Пузанов А. В., Безматерных Д. М., Винокуров Ю. И., Зиновьев А. Т., Кириллов В. В., Красноярова Б. А., Рыбкина И. Д., Котовщиков А. В., Дьяченко А. В. {{cite web |author = |url = https://waterjournal.ru/article/65 |title = Современное состояние и экологические проблемы Обь-Иртышского бассейна |lang = ru |website = waterjournal.ru |date = |access-date = 2021-04-19 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }} // Водное хозяйство России: проблемы, технологии, управление. — 2017. — № 6. — С. 106—118.
* Пузанов А. В., Зиновьев А. Т., Безматерных Д. М., Резников В. Ф., Трошкин Д. Н. {{cite web |author = |url = https://waterjournal.ru/article/94 |title = Опасные гидрологические явления в бассейне Верхней Оби: современные тенденции и прогнозирование |lang = ru |website = waterjournal.ru |date = |access-date = 2021-04-19 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }} // Водное хозяйство России: проблемы, технологии, управление. — 2018. — № 4. — С. 69-77.
* Безматерных Д. М., Пузанов А. В., Папина Т. С., Кириллов В. В., Рыбкина И. Д., Ловцкая О. В., Кузняк Я. Э. {{cite web |author = |url = http://rgo-journal.ru/index.php/babrgs/article/view/2410-1192-2020-15704 |title = Перспективы совершенствования технологии экологического мониторинга поверхностных вод Обь-Иртышского бассейна |lang = ru |website = rgo-journal.ru |date = |access-date = 2021-04-19 |deadlink = yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20210418075927/http://rgo-journal.ru/index.php/babrgs/article/view/2410-1192-2020-15704 |archive-date = 1618732767 }} // Известия Алтайского отделения Русского географического общества. — 2020. — № 2. — С. 49-58. DOI: 10.24411/2410-1192-2020-15704
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
[[Категория:Россияныҥ суулары]]
[[Категория:Оп суу ]]
[[Категория:Алтай кырайдыҥ суулары]]
[[Категория:Новосибир областтьтыҥ суулары]]
[[Категория:Ханты-Мансий автоном округтыҥ суулары]]
[[Категория:Ямало-Ненец автоном округтыҥ суулары]]
s830fzun8nyuozyq347umwc3uu3m3y3
Казаков, Темирей Токурович
0
3669
49540
49302
2026-11-11T00:38:57Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49540
wikitext
text/x-wiki
{{Военный деятель
|имя = Темирей Токурович Казаков
|оригинал имени =
|дата рождения = 1923
|место рождения = [[Мендур-Соккон (село)|Мендур-Соккон]], [[Усть-Канский район|Усть-Канского района]], [[Ойротская автономная область|Ойротской автономной области]]
|дата смерти = 9.5.1946
|место смерти = [[Горно-Алтайск]]
|изображение = Казаков Темирей Токурович.jpeg
|подпись =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы = [[1942]]—[[1945]]
|звание = {{СССР, Сержант}}
|род войск = [[артиллерия]]
|должность =
|часть =
|сражения = [[Великая Отечественная война]]
|награды =
{{Ряд
|{{Медаль Золотая Звезда}}
}}
{{Ряд
|{{Орден Ленина}}
}}
{{Ряд
|{{Медаль За отвагу}}
|{{Медаль За оборону Сталинграда}}
}}
|связи =
|в отставке =
}}
'''Темирей Токурович Казаков''' ([[1923 јыл|1923]]—[[1946 јыл|1946]]) — Рабоче-крестьянский Кызыл Черӱниҥ [[сержант]]ы, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, Советский Союзтыҥ Геройы ([[1945 јыл|1945]]).
== Биографиязы ==
Темирей Казаков алдындагы [[Ойрот автоном областьтыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагыныҥ]] [[Мӧндӱр-Соккон]] јуртында крестьян кижиниҥ билезинде [[1923]] јылда чыккан. Јаш тужында [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]] јуртта јӱрген. [[Кан-Оозы|Кан-Оозында]] школдо 7 классты божодоло, колхозто тискинчи болуп иштеген, угы-тӧзи: [[Кумандылар|куманды]].
[[1942 јыл|1942]] јылда [[Тулаан ай|тулаан айда]] Казаковты Рабоче-крестьянский Кызыл Черӱге<ref name="wh">[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19354 Герой Советского Союза Казаков Темирей Токурович :: Герои страны]</ref> алган. Бу ла јылда [[Кӱӱк ай|кӱӱк айда]] [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] фронтында јуулажып башталган.
Харьков областьтыҥ јеринде коруланар тартыжуда 38-чи армияныҥ тоозында турушкан ([[Волчанск]] аймак — [[Балаклея]]), [[Донецкий угольный бассейн|Донбасс]]ты корулаган.
[[1942 јыл|1942]] јылда [[Куран ай|куран айда]] полкты [[Сталинградта фронт]]ко таштаган, ондо ол 64-чи армияда, [[Сталинград]] учун канду јууларда турушкан, оноҥ [[1942 јыл|1942]] јылда [[Кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱни|кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱнинде]] — контртабаруда ([[операция «Уран»]]) турушкан. [[1942 јыл|1942]] јылда [[Јаҥар айдыҥ 8 кӱни|јаҥар айдыҥ 8 кӱнинде]] Т. Т. Казаков шыркалаткан; госпитальда эмденеле, бойыныҥ полкына ойто бурылган<ref name="wh"/>.
Оноҥ ары, јуу божоор алдында, ол 507-чи истребительно-противотанковый полкто, 5-чи ударный армияда јуулашкан.
[[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] Тӱштӱк фронтында ([[1943 јыл|1943]] јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинеҥ]] ала — 4-чи Украинский фронтто), [[Ростовская операция (1943)|Ростовский]] операцияда ([[1943 јыл|1943 јылда]] [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1-чи кӱнинеҥ]] ала [[Кочкор айдыҥ 18 кӱни|кочкор айдыҥ 18 кӱнине]] јетире јетире), [[Миусская операция|Миусский]] операцияда ([[1943 јыл|1943 јылда]] [[Јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 17 кӱнинеҥ]] ала [[Куран айдыҥ 2 кӱни|куран айдыҥ 2 кӱнине]] јетире), [[Донбасская операция (1943)|Донбасста]] операция ([[1943 јыл|1943]] јылда [[Куран айдыҥ 13 кӱни|куран айдыҥ 13 кӱнинеҥ]] ала сыгын айдыҥ 22 кӱнине јетире), [[Мелитопольская операция|Мелитопольский]] операция ([[1943 јыл|1943 јылда]] [[Сыгын айдыҥ 26 кӱни|сыгын айдыҥ 26 кӱнинеҥ]] ала [[Кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱни|кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱнине]] јетире) ичкерлеер операцияларда турушкан<ref name="wh"/>.
[[3-чи Украинский фронт|3-чи Украинский фронтто]] [[Никопольско-Криворожская наступательная операция|Никопольско-Криворожский]] ичкерлеер операцияда ([[1944 јыл|1944 јылда]] [[Чаган айдыҥ 30 кӱни|чаган айдыҥ 30 кӱнинеҥ]] ала [[Кочкор айдыҥ 29 кӱни|кочкор айдыҥ 29 кӱнине]] јетире) турушкан, [[Березнеговато-Снигирёвская наступательная операция|Березнеговато-Снигирёвский]] операцияда ([[1944 јыл|1944 јылда]] тулаан айдыҥ 6 кӱнинеҥ ала 18 кӱнине јетире), [[Одесская наступательная операция|Одесский]] ичкерлеер операцияда ([[1944 јыл|1944 јылда]] [[Тулаан айдыҥ 26 кӱни|тулаан айдыҥ 26 кӱнинеҥ]] ала [[Кандык айдыҥ 14 кӱни|кандык айдыҥ 14 кӱнине]] јетире ), [[Ясско-Кишинёвская операция|Ясско-Кишинёвский]] стратегический ([[1944 јыл|1944 јылда]] куран айдыҥ 20 — 29 кӱндеринде) ичкерлеер операцияларда, ол тоодо [[Молдавия|Молдавия]]ныҥ тӧс калазы [[Кишинев]]ты јайымдаарында турушкан, оныҥ учун оныҥ полкына ''Кишиневский'' деп кӱндӱлӱ ат адалган<ref name="wh"/>.
[[1944 јыл|1944 јылда]] ол коммунист партияга кирген ([[Коммунистическая партия Советского Союза|ВКП(б)]]).
[[1944 јыл|1944 јылдыҥ]] [[Кӱчӱрген ай|кӱчӱрген айынаҥ]] ала года 507-чи истребительно-противотанковый полкто [[1-й Белорусский фронт|1-чи Белорусский фронтто]] јуулашкан.
[[1945 јыл|1945]] јылда [[Чаган ай|чаган айда]] [[младший сержант]] Темирей Казаков 507-чи отдельный истребительно-противотанковый артиллерийский полкто [[5-я ударная армия|5-чи ударный армияда]] [[1-чи Белорусский фронт|1-гчи Белорусский фронтто]] орудиениҥ наводчиги болуп јуулашкан<ref name="wh"/>.
[[Варшавско-Познанская наступательная операция|Варшавско-Познанский ичкерлеер операцияда]] туружып, јалтанбазын кӧргӱскен ([[1945 јыл|1945 јылда]] [[Чаган айдыҥ 14 кӱни|чаган айдыҥ 14 кӱнинеҥ]] ала [[Кочкор айдыҥ 3 кӱни|кочкор айдыҥ 3 кӱнине]] јетире) — [[Висло-Одерская операция|Висло-Одерской стратегическйй операцияныҥ]] бӧлӱги, [[Берлинская наступательная операция|Берлинский стратегический ичкерлеер операцияда]] ([[1945 јыл|1945 јылда]] [[Кандык айдыҥ 16 кӱни|кандык айдыҥ 16 кӱнинеҥ]] ала [[Кӱӱк айдыҥ 8 кӱни|кӱӱк айдыҥ 8 кӱнине]] јетире) турушкан, [[Берлин]]ди колго аларында турушкан<ref name="ЗА"/><ref name="wh"/>.
Јуу токтоордо, Казаков сержант званиелӱ демобилизацияга барган. Јанып келеле Темирей Токурович [[Горно-Алтайск]]та ''областной оборонный обществодо'' председатель болуп иштеген. [[Горно-Алтайск]]та јуртаган, [[1946]] јылда [[Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни|кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинде]] кенейте божогон
<ref name="ЗА"/><ref name="Кан чарас">{{Cite web |title=Усть-Канский район, Республика Алтай, Сайт газеты Кан Чарас, Память о героях вечна |url=https://moyaokruga.ru/kancharas/Articles.aspx?articleId=362970#:~:text=Темирей%20Токурович%20Казаков%20родился%20в,Украинских%20и%201-м%20Белорусском%20фронтах |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810231405/https://moyaokruga.ru/kancharas/Articles.aspx?articleId=362970#:~:text=Темирей%20Токурович%20Казаков%20родился%20в,Украинских%20и%201-м%20Белорусском%20фронтах |archivedate=1691709245 |deadlink=yes |accessdate=1691594903 }}</ref><ref name="wh"/>.
== Нерелӱ кереги ==
[[1945 јыл|1945 јылда]] [[чаган ай|чаган айда]] 507-чи армейский истребительный противотанковый артиллерийский полктыҥ алдына ӧштӱниҥ тылында, [[Польша|Польша]] ла [[Германия|Германияныҥ]] јеринде стратегический пункттар ла транспортный узелдерди колго алары јанынаҥ јакылта болгон<ref name="новости ГА">[https://www.gorno-altaisk.info/news/99106 По стопам генералиссимуса Суворова | Новости Горного Алтая | Новости Республики Алтай | 31 января 2019 года]</ref><ref name="Кан чарас"/>.
[[Чаган айдыҥ 30 кӱни|Чаган айдыҥ 30 кӱнинде]] Фрейдерберг каланыҥ алдында (эмди — [[Стшельце-Краеньске]]) ӧштӱлер совет черӱге тыҥ удурлашкан. Младший сержант Казаков наводчик болгон орудиениҥ командиры божоордо, Темирей божогон командирди солып, ӧштӱни озолойло, олорго тыл јанынаҥ тыј табару эткен. Ӧштӱниҥ тылына кирип, кенейте тыҥ удура адыш ачарда, оныҥ шылтузында, совет черӱ калага кенейте табарып, ого кирер арга берген. Бу согушта оныҥ орудиези штурмовой орудие (самоходный пушка) ле 70-ге шыку гитлеровский солдат ла офицерди јоголткон<ref name="новости ГА"/>
Оноҥ полк ӧштӱнеҥ Ландсбергти (эмди — [[Гожув-Велькопольски]]) јуулап алган. Ойто ло Темирей Токурович сӱмеленип, ӧштӱниҥ тылылына кире берген, ондо ол тыҥ адыш баштап, тӧрт пулеметный точка ла ӧштӱлердиҥ ротазын јоголткон.
Бу калада бу болгон керектердеҥ канча катап озо — [[1761 јыл|1761 јылда]] — баштапкы катап улу орус военачальник [[Суворов, Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворов]]тыҥ јуучыл јайалтазы ачылган, ''јетијылдык јуу'' тушта ([[Семилетняя война]]) ол јаан эмес «летучий отрядты» баштап, кенейте, прусский черӱ сакыбаган јанынаҥ табарып, бу кичинек каланы колго алгандар<ref name="новости ГА"/>.
Ландсберг каланы алган кийнинеҥ 507-чи полк, Кызыл черӱниҥ база бир «летучий отряды», [[Чаган айдыҥ 31 кӱни|чаган айдыҥ 31 кӱнинде]] эртен тура сӱрекей тӱрген [[Одер]] сууны кечип чыгала, Кинитц каланы колго алган. Тургун улус ла мында болгон гарнизон мындый болорын торт сакыбаган. Бу керектердеҥ озо, эки ле кӱн кайра радиоло [[Геббельс, Йозеф|Йозеф Геббельс]] орустарды Рейхтиҥ кыйуларынаҥ кайра таштаганыс деп куучындаган. Немецтер ого чынга ла бӱткен, је мында [[Германия]] ӧйдиҥ кату айалгазыла тушташканы јарт болгон<ref name="новости ГА"/>.
Ол ӧйлӧр керегинде маршал [[Жуков, Георгий Константинович|Георгий Жуков]] «Воспоминания и размышления» деп бичигиниҥ, «Висланаҥ Одерге јетире» деп бажалыгында мынайда айткан:
<blockquote>«Появление советских войск в 70 километрах от Берлина было ошеломляющей неожиданностью для немцев. В момент, когда отряд ворвался в город Кинитц, на его улицах спокойно разгуливали немецкие солдаты, в ресторане было полно офицеров. Поезд по линии Кинитц — Берлин курсировал по графику, нормально действовала связь. На захваченном плацдарме… организовали прочную оборону. Бойцы и командиры понимали, что немцы приложат максимум усилий, чтобы отбросить отряд обратно за Одер. Утром 2 февраля противник нанес мощный артиллерийско-минометный удар по боевым порядкам отряда. Вскоре после этого появилась вражеская авиация. Район плацдарма содрогался от взрывов бомб, снарядов и мин. Огненный смерч бушевал около часа. А затем гитлеровцы при поддержке танков с трех сторон атаковали отряд. Противник, несмотря на большие потери, упорно лез вперед. Его танкам даже удалось прорваться в район огневых позиций нашей артиллерии и подавить часть батарей. Создалась критическая обстановка. Танки врага угрожали выйти в тыл отряда, и тогда едва ли можно было удержаться на захваченном рубеже».<ref name="новости ГА"/>{{конец цитаты|источник=Жуков Г. К. «Воспоминания и размышления», глава «От Вислы до Одера» }}</blockquote>
Је керектиҥ аайын Темирей Токурович Казаков ошкош геройлор сыныктырган. Качан бастыра расчёт стройдоҥ чыгарда, бастыразы ӧлтӱрткен, Казаков јаҥыскан адышкан<ref name="ЗА">{{Cite web |title=Темирей Тонкурович Казаков. Герой Советского Союза из Республики Алтай {{!}}Звезда Алтая{{!}} новостной онлайн журнал{{!}} 09 декабря 2013 |url=https://xn----7sbbagmgoc8bze5h.xn--p1ai/temirejj-tonkurovich-kazakov-gerojj-sovetskogo-soyuza-iz-respubliki-altajj/1023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230729163145/https://xn----7sbbagmgoc8bze5h.xn--p1ai/temirejj-tonkurovich-kazakov-gerojj-sovetskogo-soyuza-iz-respubliki-altajj/1023 |archivedate=1690648305 |deadlink=yes |accessdate=1691643804 }}</ref>. «В период до 4 февраля до подхода пехоты отбил 12 контратак пехоты и танков противника. Тов. Казаков, оставшись один у орудия, уничтожил четыре танка, самоходное орудие и до роты пехоты противника» — говорится в наградном листе<ref name="новости ГА"/>.
== Кайралдары ==
СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ [[1945 јыл|1945 јылда]] [[Тулаан айдыҥ 24 кӱни|тулаан айдыҥ 24 кӱнинде]] чыккан Указыла ([[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]]) младший сержант Темирей Казаковко бийик нере ат адалган — [[Советский Союзтыҥ геройы]], Ленинниҥ ордени ([[Орден Ленина|ордена Ленина]]) № 44527 ле Алтын Чолмон медаль ([[Медаль «Золотая Звезда» (СССР)|медали «Золотая Звезда»]]) № 6703 берилген<ref name="ЗА"/>.
Онойдо ок бир канча медальдарла кайралдаткан<ref name="ЗА"/>, ол тоодо «[[Медаль «За отвагу» (СССР)|За отвагу]]»<ref>[http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS%2F309%2F033-0690155-6052%2B011-6049%2F00000398.jpg&id=36359392&id1=c28cd7bc50068d5a93a39eabf472c555 Приказ о награждении на сайте Подвиг народа] </ref> (24.08.1944) и «[[Медаль «За оборону Сталинграда»|За оборону Сталинграда]]»<ref>{{Cite web |title=Информация о награждении на сайте Подвиг народа |url=http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS%2F001%2F033-0793756-0020%2F00000134.jpg&id=150013539&id1=1b289443008b9010a6c7fb4e84653fab |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202074411/http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS%2F001%2F033-0793756-0020%2F00000134.jpg&id=150013539&id1=1b289443008b9010a6c7fb4e84653fab |archivedate=1486021451 |deadlink=yes |accessdate=1691643804 }}</ref><ref name="Кан чарас"/>.
== Эземи ==
* Эзем ле Мактыҥ јылында, Совет албаты [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда]] јеҥгениниҥ 75-чи јылдыгына учурлалган байрамы болордо, Кан-Оозы јуртта Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ јанында Советский Союзтыҥ Геройына, Кан-Оозыныҥ јетијылдык школын божоткон Казаков Темирей Токуровичке обелиск тургузылган<ref name="Кан чарас"/>.
* Геройдыҥ адыла [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]] ла [[Мӧндӱр-Соккон]] јурттарда оромдор адалган.
== Литература ==
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь в двух томах. — М.: Воениздат, 1987-1988. — Т. 1 /Абаев — Любичев/ Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — 911 с, с портр. — Тираж 100 000 экз.; Т. 2. Любов — Ящук/Пред. ред. коллегии И. И. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — 863 с, с портр. — Тираж 100 000 экз., Рег. № в РКП 87-95382.
* {{книга
|автор = ''Жуков Г. К.''
|заглавие = Воспоминания и размышления
|nodot =
|язык = ru
|ссылка =
|ответственный =
|место = Москва
|издательство = ЭКСМО
|год = 2022
|том =
|страниц = 832
|страницы =
|isbn = 978-5-04-163378-3
|doi =
|ref =
}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/kazakov-temirey-tokurovich/ Горный Алтай (историко-архивный путеводитель) Казаков Темирей Токурович]
* [https://web.archive.org/web/20230729163146/https://pamyat-naroda.ru/?static_hash=4c0ec2f0be7b6d30e8dec277bb0c427av6 Память народа::Подлинные документы о Второй Мировой войне]
* [https://web.archive.org/web/20230810230540/https://elaltay.ru/index.php/34-novosti/novosti-dnja/18287-100-letie-geroya-sovetskogo-soyuza-temireya-kazakova 100-летие Героя Советского Союза Темирея Казакова тв канал сибирь-24]
[[Категория:Артиллеристы Великой Отечественной войны]] ([[Категория:Ада-Тӧрӧл учун УЛУ јууныҥ атилеристтери]])
[[Категория:Похороненные в Республике Алтай]] ([[Категория:Алтай Республикада сӧӧги јуулгандар]])
[[Категория:Члены КПСС]] ([[Категория:КПСС-тыҥ турчызы]])
[[Категория:Герои Советского Союза (Республика Алтай)]]
[[Категория:Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройлоры (Алтай Республика)]]
2ccythhm0xzpns77mb5jflysq3fijlr
Самара
0
4173
49545
49528
2026-11-11T02:05:50Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49545
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
| статус = кала
| русское название = Самара
| оригинальное название =
| изображение =
| описание изображения =
| герб = Coat of Arms of Samara (Samara oblast).png
| флаг = Flag of Samara (Samara oblast).png
| описание герба = Самараныҥ кебедели
| описание флага = Самараныҥ маанызы
| ширина герба = 100
| ширина флага = 150
| lat_deg = 53 | lat_min = 11 | lat_sec = 0
| lon_deg = 50 | lon_min = 07 | lon_sec = 0
| CoordScale =
| регион = Самарский область
| регион в таблице = Самарский область
| вид района = каланыҥ округы
| район = Самара каланыҥ округы
| район в таблице = Самара (каланыҥ округы){{!}}Самара
| C в регион = нет
| вид поселения =
| поселение =
| поселение в таблице =
| внутреннее деление = [[#Административное деление|кала ичинде 9 аймак]]
| вид главы = каланыҥ башкараачызы
| глава = Е. В. Лапушкина
| дата основания = [[1586 јыл|1586 јылда]]
| первое упоминание =
| прежние имена = {{НП-ПН|1935|Самара|1991|Куйбышев}}
| статус с = [[1688 јыл]]
| площадь = 541,4 (каланыҥ округыныҥ ичинде)<ref name="Генплан">{{Cite web |url=http://city.samara.ru/sites/default/files/document_file/Poyasnitel%27naya_zapiska_.doc |title=Пояснительная записка к Генеральному плану г. о. Самара. Приложение 1. Основные технико-экономические показатели |deadlink=yes |access-date=2012-02-15 |archive-date=1605288768 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113173248/https://city.samara.ru/sites/default/files/document_file/Poyasnitel%27naya_zapiska_.doc }} C. 21</ref>
| высота центра НП = 100
| климат = орто-континентал
| население = {{ Население | Самара | тс }}
| год переписи = {{ Население | Самара | г }}
| плотность = {{formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Самара | ч }} / 541.466 round 2 ) }} }}
| агломерация =
| национальный состав = [[орустар]] (90 %)<br>[[татарлар]] (3,6 %)<br>[[мордвалар]] (1,1 %)<br>[[украиндер]] (1,1 %)<br>[[чуваштар]] (1 %)<ref>{{Cite web |url=https://samarastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/samarastat/resources/fd4a31804eef26c899039d89d810d54e/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8.htm |title=Национальный состав, владение языками, гражданство населения Самарской области |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822094926/http://samarastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/samarastat/resources/fd4a31804eef26c899039d89d810d54e/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4+%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8.htm |archivedate=1566467366 |accessdate=2020-07-02 |deadlink=yes }}</ref>
| этнохороним =
* сама́рецтер, сама́рец
* самарча́ндар, самарча́нин
* ''алдында адаганы'' самаря́не, самаря́нин<ref>{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|252|Самара}}</ref>
| телефонный код = 846
| почтовый индекс =443***
| почтовые индексы = 443***
| автомобильный код = 63, 163, 763
| цифровой идентификатор = 36401
| сайт = https://samadm.ru
| add1n = Дума городского округа Самара
| add1 = [http://www.gordumasamara.ru/ www.gordumasamara.ru]
| add2n = В энциклопедии «Мой город»
| add2 = [http://www.mojgorod.ru/samarsk_obl/samara/index.html Самара]
| add3n = Кайралдары
| add3 = {{Ленинниҥ ордени|тип=кала}}{{Октябрьдыҥ Революциязыныҥ ордени|тип=кала}}<br>Иштиҥ магыныҥ калазы
}}
'''Сама́ра''' ([[1935 јыл]]дыҥ [[Чаган айдыҥ 27 кӱни|чаган айыныҥ 27 кӱнинеҥ]] ала [[1991 јыл]]дыҥ [[Чаган айдыҥ 25 кӱни|чаган айыныҥ 25 кӱнине]] јетире — '''Куйбышев''') — [[Россия]]да Орто Поволжьеде кала, Поволжский экономикалык аймактыҥ администрациялык тӧс јери ле Самарский областьтыҥ тӧс јери, каланыҥ округы<ref name="БРЭ-ТОМ-29">{{Книга |ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/3530000 |автор=Горячко М.Д., Фраёнова О.В |заглавие=Сама́ра |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец |год=2015 |издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.) |место=Москва |издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |том=29. Румыния - Сен-Жан-де-Люз |страницы=262—265 |страниц=766 |isbn=978-5-85270-366-8 |тираж=35000 |language=ru }} {{Wayback|url=https://bigenc.ru/geography/text/3530000 |date=20190512173751 }}</ref>. Иштиҥ магыныҥ калазы<ref>{{Cite web |url=http://samara.ru/read/96912 |title=Звание «Города трудовой и боевой славы» отметят за 22 млн рублей |access-date=2016-09-11 |archive-date=2016-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002170340/http://samara.ru/read/96912 |deadlink=yes }}</ref> ([[2016]]). Иштиҥ магыныҥ калазы<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://kremlin.ru/events/president/news/63596 |title=Указ о присвоении почётного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести» |website=Президент России |accessdate=2020-07-03 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125173737/http://kremlin.ru/events/president/news/63596 |deadlink=no }}</ref> ([[2020]]).
Эл-јоны — {{ Население | Самара | фс }} кижи ({{ Население | Самара | г }}), кала [[Россия]]да эл-јоныныҥ тоозы аайынча тогузынчы јерде. Самарско-Тольяттинский агломерацияда 2,7 миллионноҥ артык улус јуртайт.
Кала Саратовский водохранилищениҥ сол јарадында, Самарский Луки сууга Самара суу ([[Эдил|Эдилдиҥ]] кош суузы) ла Сок деп атту суулар киргенинде . Баштапкы катап Самара сууныҥ ады араб посольствоныҥ секретари, јорыкчы Ахмед ибн Фадланныҥ бичигигенинде «Самур» деп ([[1921 јыл]]да) айдылат.
Јаан экономикалык, транспорт, билим-ӱредӱлик, культуралык тӧс јер<ref>{{Cite web |url=http://samadm.ru/about/history/ |title=История |date=samadm.ru |publisher=Сайт администрации городского округа Самара |accessdate=2019-02-07 |archive-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209155924/http://samadm.ru/about/history/ |deadlink=yes }}</ref>. Самара онойдо ок машиностроениениҥ, металлообработканыҥ, металлургияныҥ, нефтеперерабатывающий, аш-курсак (пищевой), ого коштой космический ле авиационный промышленностьтыҥ јаан тӧс јери болуп јат. Калада 150-неҥ артык орто ло јаан промышленный предприятиелер бар<ref>{{Cite web |url=http://ibprom.ru/predpriyatiya-samary |title=Предприятия города Самары |website=ibprom.ru |publisher=Промышленные предприятия России |accessdate=2019-02-09 |archive-date=2019-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044550/http://ibprom.ru/predpriyatiya-samary |deadlink=no }}</ref>.
Самарада темирјол вокзал Европада эҥ бийик станциялардыҥ бирӱзи<ref>{{Cite web |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=580040 |title=Жителям Самары вернули главный символ города |publisher=// vesti.ru |accessdate=2012-03-19 |deadlink=no |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926232905/http://www.vesti.ru/doc.html?id=580040 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/photo/2017/01/12/railway/#9 |title=Самые необычные вокзалы России |publisher=// lenta.ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170111220524/https://lenta.ru/photo/2017/01/12/railway/#9 |archivedate=2017-01-11 |accessdate=2017-01-12 |deadlink=no }}</ref>. Бого коштой, Куйбышевтиҥ адыла адалган тепсеҥ Европада текши јериниҥ кемиле тӧртинчи јерде<ref>{{Cite web |url=http://ru-travel.livejournal.com/32191698.html |title=Самая большая площадь в Европе. |accessdate=2017-06-13 |archive-date=2017-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170616035205/http://ru-travel.livejournal.com/32191698.html |deadlink=no }}{{Неавторитетный источник}}</ref>. [[2018 јыл]]да калада Футболло телекейлик чемпионаттыҥ маргаандары ӧткӧн.
Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јакааны аайынча ([[2020 јыл]]да [[јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни]]нде калага ''«город трудовой доблести»'' деп нере берилген<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“» |access-date=2020-07-04 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705013852/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 |deadlink=no }}</ref>.
== Этимологиязы ==
[[1586 јыл]]да Самара деп шибее [[Эдил]] сууга Самара суу кирген оозында тӧзӧлгӧн. Бичиктерде баштап тарый ''Самарский городок'', ''Самарский город'' деп бичилген, је XVII чактыҥ бажынаҥ ''Самара'' кала деп бичилген. [[1935 јыл]]да ''«Куйбышев»'' деп ӧскӧртӧ адалган Куйбышев Валериан Владимирович деп совет ле государственный ишчиниҥ эземине, [[1991 јыл]]да ''Самара'' деп ады ойто катаптаҥ адалган{{sfn|Поспелов|2002|с=364}}.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Самара Самарский Лукага удура, Саратовский водохранилищениҥ сол јарадында, Самара ([[Эдил|Эдилдиҥ]] кош суузы) ла Сок сууныҥ оозыныҥ ортозында турат. Кала тӱндӱк келтейинде кезилген немедий јастыра бӱдӱмдӱ. Меридиан уулу узуны — 50 км, широтный — 20 км<ref>{{Cite web |url=http://city.samara.ru/glorious-samara/geography |title=Географическое положение |description=администрация городского округа Самара |archiveurl=https://www.webcitation.org/64vK0bhKT?url=http://city.samara.ru/glorious-samara/geography# |archivedate=2012-01-24 |accessdate=2011-10-29 |deadlink=yes}}</ref>.
Каланыҥ текши јери — 541 км² шыку<ref>{{Cite web |url=http://www.city.samara.ru/investments/general |title=Общая характеристика |description=администрация городского округа Самара |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BQdmS0XX?url=http://www.city.samara.ru/investments/general# |archivedate=2012-10-15 |accessdate=2012-09-18 |deadlink=yes}}</ref>.
{{Коштой калалары
| город = Самараныҥ
| источник = <ref name="trans">{{Cite web |url=http://www.lardi-trans.com/distance/ |title=Расчёт расстояний между городами |publisher=Транспортная компания «КСВ 911» |accessdate=2009-08-13 |deadlink=no |archive-date=2011-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812005050/http://www.lardi-trans.com/distance/ }}</ref>
| северо-запад = Тольятти] ~ 79 км<br>Ульяновск ~ 242 км
| север = Димитровград ~ 157 км<br>[[Казан]] ~ 441 км
| северо-восток = Нижнекамск ~ 354 км<br>Набережные Челны ~ 386 км<br>[[Уфа]] ~ 463 км
| запад = Пенза ~ 444 км<br>Саранск ~ 470 км
| восток = Магнитогорск ~ 775 км<br>[[Челябинск]] ~ 880 км
| юго-запад = Саратов ~ 484 км<br>Волгоград ~ 853 км
| юг = {{Флаг Казахстана}} Уральск ~ 246 км<br>{{Флаг Казахстана}} Атырау ~ 751 км
| юго-восток = Оренбург ~ 407 км<br>Орск ~ 674 км
}}
=== Климады ===
Каланыҥ климады орто-континентал. Јай изӱ ле јетире чыкту. Кыш тыҥ соок эмес, карлу, узун. Јас ла кӱс кыска, серӱӱн. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар каланыҥ округында континентал кургак климат јакшы кӧрӱнет, бу [[Эдил|Эдилдеҥ]] келген кейдиҥ толкузынаҥ камаанду. Ортоайлык јайгы ла кышкы температуралардыҥ башказы 31 °C, эҥ экстремумдардыҥ — 84 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28900.htm |title=Погода и климат. Климат Самары |access-date=2014-02-02 |archive-date=2014-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219174440/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28900.htm |deadlink=no }}</ref>.
* Ортојылдык температура +6,1 °C;
* Ортојылдык (шкала Бофорта аайынча) салкынныҥ тӱргени — 3,3 м/с;
* Ортојылдык кейдиҥ чыгы — 74 %;
{{Каланыҥ климады
| Ширина = auto
| Город_род = Самараныҥ
| Источник = {{Cite web |lang=ru |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/28900.htm |title=Климат Самары |description=Россияныҥ климадыныҥ ла ай-кӱниниҥ мониторинги|accessdate=2022-07-30 |deadlink=no}}
| Янв_ср=-9.6 | Янв_ср_осад=55
| Фев_ср=-9.3 | Фев_ср_осад=43
| Мар_ср=-2.9 | Мар_ср_осад=42
| Апр_ср=7.5 | Апр_ср_осад=40
| Май_ср=15.6 | Май_ср_осад=38
| Июн_ср=19.8 | Июн_ср_осад=47
| Июл_ср=21.9 | Июл_ср_осад=46
| Авг_ср=19.9 | Авг_ср_осад=40
| Сен_ср=13.8 | Сен_ср_осад=45
| Окт_ср=6.5 | Окт_ср_осад=49
| Ноя_ср=-1.7 | Ноя_ср_осад=46
| Дек_ср=-7.8 | Дек_ср_осад=51
| Год_ср=6.1 | Год_ср_осад=549
| Янв_ср_мин=-12.3 | Янв_ср_макс=-6.7
| Фев_ср_мин=-12.5 | Фев_ср_макс=-5.8
| Мар_ср_мин=-6.2 | Мар_ср_макс=0.9
| Апр_ср_мин=3.2 | Апр_ср_макс=12.4
| Май_ср_мин=10.3 | Май_ср_макс=21.4
| Июн_ср_мин=14.7 | Июн_ср_макс=25.3
| Июл_ср_мин=16.8 | Июл_ср_макс=27.3
| Авг_ср_мин=15.0 | Авг_ср_макс=25.5
| Сен_ср_мин=9.6 | Сен_ср_макс=19.0
| Окт_ср_мин=3.5 | Окт_ср_макс=10.3
| Ноя_ср_мин=-3.8 | Ноя_ср_макс=0.7
| Дек_ср_мин=-10.2 | Дек_ср_макс=-5.2
| Год_ср_мин=2.3 | Год_ср_макс=10.3
| Янв_а_макс=5.2 | Янв_а_мин=-44.0
| Фев_а_макс=6.8 | Фев_а_мин=-36.9
| Мар_а_макс=16.7 | Мар_а_мин=-36.1
| Апр_а_макс=31.1 | Апр_а_мин=-20.9
| Май_а_макс=35.9 | Май_а_мин=-4.9
| Июн_а_макс=38.4 | Июн_а_мин=-0.4
| Июл_а_макс=39.4 | Июл_а_мин=6.0
| Авг_а_макс=39.9 | Авг_а_мин=4.1
| Сен_а_макс=34.0 | Сен_а_мин=-3.4
| Окт_а_макс=26.0 | Окт_а_мин=-15.7
| Ноя_а_макс=14.7 | Ноя_а_мин=-28.1
| Дек_а_макс=7.3 | Дек_а_мин=-41.3
| Год_а_макс=39.9 | Год_а_мин=-44.0
}}
=== Рельефы ===
Кала јаҥы (''кайнозойский'') образованиелерде, Пермский период ло 240—300 млн јыл кайра бӱткен ташкӧмӱр породаларда турат. Кристаллический фундаменты (''архейский эраныҥ'') 1400—1600 метр тереҥинде јадат. Каланыҥ рельефы бийик эмес тӧҥдӧрлӱ. Каланыҥ тӱндӱк јаны бийик (Красноглинский аймак), мында Соколий кыр. Эҥ бийик јер «Тип-Тяв» кыр — талайдыҥ кемјӱзинеҥ 286 метрге бийик. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар, [[Эдил]] сууны кууй, Революцияныҥ тепсеҥине јетире јер араайынаҥ јабызап, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 28 метрге бийиктеп, Эдилдиҥ бийигине једет.
[[Эдил]] суунаҥ ала јер кумакту (почва), Самара суу јанынаҥ — той балкашту.
=== Экологиязы ===
Калада кӧп тоолу строительный, нефтехимический, нефтеперерабатывающий, электротехнический, металлургический, авиаприборостроительный, промышленностьтыҥ энергетический отрасльдарыныҥ предприятиелери атмосферада кейди киртидип јат<ref name="eco_depart">{{Cite web |lang=ru |url=http://dbe-samara.ru/?p=7&cat=49&subcat=62&subcat2=92 |title=Экологическая обстановка в городе |description=Сайт Департамента благоустройства и экологии Администрации городского округа Самара |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705051755/http://dbe-samara.ru/?p=7 |archivedate=2014-07-05 |accessdate=2014-06-23 |deadlink=yes}}</ref>.
* Самарада кейдиҥ киртигениниҥ кӧргӱзӱлери Россияда калаларга кӧрӧ 43 %-ке кӧп<ref name="eco">{{Cite web |lang=ru |url=http://www.dishisvobodno.ru/eco_s.html |title=Экология Самары |description=Экология городов и регионов на сайте dishisvobodno.ru |accessdate=2009-01-17 |deadlink=no |archive-date=2011-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114093737/http://www.dishisvobodno.ru/eco_s.html }}</ref>.
* Эҥ ле коомой айалга — Кировский аймак<ref name="eco" />. Эҥ ле оҥду аймак Красноглинский аймак.
* Калада 105 јаан предприятие, кӱнӱҥ сайын кейге ондор тоолу тонна кирлӱ веществолор чачылат, олордыҥ кӧп сабазы улус јадып турган массивтердиҥ јанында. Олордыҥ экӱзи Куйбышевский нефтеперерабатывающий завод, ОАО «ЗПОН», ОАО «Металлист-Самара»<ref name="eco" />.
Калада тарыган јажыл ӧзӱмдердиҥ текши јери 3,5 м² бир кижиге нормазы јетпейт<ref group="комм."> СНиП 2.07.01-89 «Градостроительство. Планировка и застройка городских и сельских поселений» аайынча 10 м²/бир кижиге болор учурлу</ref>.
== Эл-јоны ==
{{Население | Самара| Оформление=standard| Столбцов=9}}
{{население| Самара |график}}
[[2000 јыл]]даҥ [[2004 јыл]]га јетире каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы астаганыныҥ шылтагы — ''миграционный отток населения.'' [[2005]] јылда калада (миграционный прирост) улус кӧптӧгӧн — 0,4 муҥ кижи<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.city.samara.ru/sites/default/files/passport_files/1.3Poyasnitel'naya_Demografiya.zip |title=Демографические тенденции |description=Администрация городского округа Самара |accessdate=2011-10-30 |deadlink=yes }}</ref>.
; ''Самарско-Тольяттинский агломерация''
Бу агломерацияларга эки тӧс јерлӱ спутник калалардыҥ эл-јоныныҥ тоозы база кирет Самарско-Тольяттинская агломерацияга (Самары ла Тольяттиниҥ спутник калалары — Новокуйбышевск, Кинель, Чапаевск, Жигулёвск, кезикте бери Сызрань каланы кожодылар), мында 2,7 млн. кижи ([[Москва|Москов]] ло [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургский]] агломерациялардыҥ кийнинеҥ [[Россия]] ичинде ӱчинчи јерде).
; Демографиязы
[[2000 јыл]]даҥ ала араайынаҥ јыл туркунына божогон улустыҥ тоозы астайт. [[2005 јыл]]да 18,9 муҥ кижи, алдында јылга кӧрӧ 2,6 % ас.
[[2005 јыл]]да балдар чыгарыныҥ тоозы јабызаган (10,8 муҥ бала чыккан, алдында јылга кӧрӧол 0,4 муҥ балага ас).
; Ук-калыктары
Самара — [[Россия|Россияда]] эмдиги ӧйдиҥ тыҥ ӧзӱм алынган мегаполисы, мында јуртаган кӧп калыктар ортодо кӧп сабазы: орустар (90 % шыку), онойдо ок мында татарлар, украиндер, мордвлар, чуваштар јуртайт.
<center>
{| class="standard" style="width:40%; height:70px"
|+Самара каланыҥ эл-јоныныҥ ук-калыктары<br> 2010 јылдыҥ Текшироссиялык тооалыштыҥ чотогоныла<ref>{{Cite web |url=https://samarastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/samarastat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |title=Итоги::Самарастат |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsElkPOT?url=https://samarastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/samarastat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |archivedate=2013-04-14 |accessdate=2013-04-07 |deadlink=yes}}</ref>
! Ук-калык
! тоозы<br>(кижи)
! Текши тоозыныҥ проценти<br>Эл-јонныҥ тоозыныҥ<br>(%)
|-
| [[орустар]]
|align="right" | 986 915
|align="right" | 89,47
|-
| Татарлар
|align="right" | 39 409
|align="right" | 3,57
|-
| Украиндер
|align="right" | 12 586
|align="right" | 1,14
|-
| Мордвалар
|align="right" | 12 542
|align="right" | 1,14
|-
| Чуваштар
|align="right" | 11 960
|align="right" | 1,08
|-
| Армяндар
|align="right" | 7424
|align="right" | 0,67
|-
| Азербайджандар
|align="right" | 4273
|align="right" | 0,39
|-
| Узбектер
|align="right" | 3737
|align="right" | 0,34
|-
| Еврейлер
|align="right" | 3574
|align="right" | 0,32
|-
| Белорустар
|align="right" | 3105
|align="right" | 0,28
|-
| ӧскӧ укту улус
|align="right" | 17 486
|align="right" | 1,58
|-
| Угын бичиген
|align="right" | 1 103 011
|align="right" | 100,0
|-
|бастыра
|align="right" | 1 164 814
|
|}
</center>
Ук-калыгы јарт эмес улустыҥ тоозы 61 803 кижи, ''переписной листте'' угын бичибегендери — 8222 кижи.
=== Кудай јаҥы ===
Самара — кӧп конфессияларлу кала. Мында православный, старообрядческий серикпелер, католический, протестантский ле армянский храмдар, баптисттер ле пятидесятниктердиҥ мӱргӱӱр туралары, мечеттер, еврей хоральный синагога бар.
[[Файл:Pokrov v.jpg|мини|Покровский кафедральный собор]]
* ''Православие''
: Самарада кӧп саба кудайзак улус — православный христиандар<ref>{{БРЭ
|статья = САМА́РСКАЯ О́БЛАСТЬ
|ссылка = https://bigenc.ru/geography/text/3530245
|id =
|автор = М. Д. Горячко
|том = 29
|страницы =
|ref =
}}</ref>.
Самарада баштапкы серикпе XVI чакта шибеени тӧзӧп лӧ турарда тудулган. [[1782 јыл]]да Самараны тудатан ӱлекерде беш серикпе тудар деп темдектелген, XIX чактыҥ учында — 46. Баштапкы серикпелердиҥ бирӱзи — Смоленский (эмдиги ӧйгӧ јетире артпаган)<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.edc.samara.ru/~volga/ch10/religii/prav.html |title=Православие |description=Религии в Самарской области |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718033704/http://www.edc.samara.ru/~volga/ch10/religii/prav.html |archivedate=2012-07-18 |accessdate=2009-01-15 |deadlink=yes}}</ref>.
: XIX чакта 40-чи јылдарда самарский старообрядецтер ''единовериеге'' кожулган. Оныҥ учун [[1847 јыл]]да Синод указ чыгарган Самарада ''единоверческйй'' серикпе тудар деп. Бу беш башту серикпе [[1865 јыл]]да ''Предтеченскийй'' ле (эмди Некрасовский) ле ''Саратовский'' оромдордыҥ бириккенинде тудулган, каланыҥ кӧрӱмјилӱ јери боло берген. Самараныҥ баш православный храмы — он эки башту Храм Христа Спасителя, ол Эрнест Жибердиҥ проектиле тудулган. [[1869]] јылда [[Кӱӱк ай|кӱӱк айда]] каланыҥ эл-јоныныҥ сурагыла (ходатайство) тӧзӧлгӧн, император Александр II арай болзо террористке ӧлтӱртпей тирӱ артканына учурлалган. Волжский проспектте Иверский ӱй улустыҥ монастыры ачылган{{нет АИ 2|Самостоятельная Самарская епархия была образована 10 декабря 1850 года ( выделена из состава Симбирской епархии)|9|2|2018}}.
* ''Старообрядчество''
Самарада старообрядчествоныҥ ӱч ууламјызы бар.
Орус православный старообрядческий серикпе [[2006 јыл]]да бойына кайра [[1915]] јылда старообрядцтер туткан ''храм Казанского образа Пресвятой Богородицы'' деп серикпени јандырып алган, [[2004 јыл]]да ол Московский патриархияга јастыра берилген болгон.
[[Файл:Catholic church in Samara 1.jpg|мини|upright|''Храм Пресвятого Сердца Иисуса'' — неоготика стильле каланыҥ тӱӱкилик ортозында тудулган]]
* ''Католицизм''
: Польский тӱймеенди јаба баскан кийнинде, XVIII чактыҥ учында — XIX чактыҥ бажында Самарский кырайда баштапкы католиктер — поляктар болгон. XIX чактыҥ ортозында Самарада 134 поляк јуртаган. Католик Арцимович Адам Антонович бу ӧйдӧ Самараныҥ губернаторы болгон. [[1858 јыл]]да Егор Аннаев деп којойым баштапкы костёлды тударга јӧп алып, храмды тудуп баштаган.
: [[1920]]-чы јылдыҥ учына јетире костел иштеген, оноҥ мында польский баштамы школ, балетный студия, кинотеатр «Штурм» болгон. [[1941 јыл]]даҥ ала [[1994]] јылга јетире мында музей краеведения болгон. Эмдиги ӧйдӧ храм католический общинаныҥ болуп јат<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.edc.samara.ru/~volga/ch10/religii/kat.html |title=Католицизм |description=Религии в Самарской области |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719144053/http://www.edc.samara.ru/~volga/ch10/religii/kat.html |archivedate=2012-07-19 |accessdate=2009-01-15 |deadlink=yes}}</ref>.
[[Файл:115 Kuybisheva st Samara.JPG|мини|upright|Лютеранский Самарский кирха, Святого Агару Георгтыҥ храмы. Куйбышевтиҥ оромы, 115]]
* ''Протестантизм''
: Баштапкы лютеран кирха — серикпе [[1865 јыл]]да костёлдыҥ туразында ачылган. XIX 60-чы јылдарында чактыҥ учында 150 кире кижи, кӧп сабазы немцтер, бу серикпеге јӱрген. Кирханыҥ фасады ''готическоий стильле'', немецкий средневековый базиликке јуукташ.
: Кирха [[1930 јыл]]да јабылган<ref>{{Cite web |url=http://elksam.clan.su/index/0-2 |title=Евангелическо-лютеранская община Св. Георга г. Самары |access-date=2010-09-01 |archive-date=2009-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090729040633/http://elksam.clan.su/index/0-2 |deadlink=yes }}</ref>.
* ''Армянский Апостольский серикпе''
: Сурб Хач (Агару Крест) деп серикпе.
* ''Ислам''
: Баштапкы мечет мында [[1856 јыл]]да тудулган<ref name="iudaizm_islam" />.
[[Файл:Samara-2-may-2009.jpg|мини|upright|Самарский соборный мечет]]
[[Файл:Самарская синагога.jpg|мини|upright|Самарский хоральный синагога]]
* ''Иудаизм''
: XIX чактыҥ учында Самарада еврей улус табылган. [[1903 јыл]]да синага тудулып баштаган, проекттиҥ авторы — бу јердиҥ архитекторы Клейнерман Зельман Вениаминович болгон<ref name="iudaizm_islam">{{Cite web |lang=ru |url=http://www.edc.samara.ru/~volga/ch10/religii/iii.html |title=Иудаизм и ислам |description=Религии в Самарской области |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718050650/http://www.edc.samara.ru/~volga/ch10/religii/iii.html |archivedate=2012-07-18 |accessdate=2009-01-15 |deadlink=yes}}</ref>.
: Синагоганыҥ туразы ''мавритан'' стильле тудулган.
== Тӱӱкизи ==
[[Файл:Ebstorfer World Map (Samarcha — fragment).jpg|thumb|Самарха (Самара) каланыҥ Эбсторфский ӱлекериниҥ ӱзӱги]]
Топоним '''«Самарха»''' (Самара) орто чактарда кӱнбадыш европей картографический ''традицияларда'' туштайтан{{sfn|Среднее Поволжье|2012|с=17}}. Эҥ озо бу скиф топоним керегинде «Хроникада» ({{lang-la|Chronicon}}, 1130/1131—1135 јј.) Гуго Сен-Викторскийде туштайт{{Sfn|Откуда есть пошла Самара…|2012|c=81}}. XIII чактыҥ Эбсторфский легенданыҥ картазында темдектелген ''«Самарха 〈…〉 Скифияда 〈…〉 каланы эки каан башкарат: бирӱзи язычник, экинчизи — христианин»''{{sfn|Среднее Поволжье|2012|с=15}}. Скифия бу ла ӧйдӧ, бу картаныҥ ӧскӧ легендазында ''«кӱнчыгыштыҥ кырынаҥ Теҥиске јетире јадат, Тӱштӱкте дезе Кавказтыҥ кырлары»''{{sfn|Фоменко И. К., Щербакова Е. И.|2017|с=385}}.
Карталарда јуралганын алза, ол бичилип, јазалганынаҥ ала 30—50 јыл боло берет, кала ол тушта, XI чактыҥ учында бар болонын керелейт. Гуго Сен-Викторскийдиҥ «Хрониказында» графический протограф болгон, бу кала XI чактыҥ ортозында Хазарский каганат бар тушта болгон ([[2012]]). Телекейдиҥ Эбсторфский картазында (Верчелльский карта), онойдо ок оныҥ протографтарында XII чактыҥ баштапкы јарымында болгон, је ол бистиҥ ӧйго јетпеген, ондо информация, IX чактыҥ баштапкы јарымында, Хазарияныҥ ӧйинде, башкарузыныҥ иудаизацияныҥ баштапкы периодында 802/803 јылдарда болгон.{{sfn|Среднее Поволжье|2012|с=17}}
Самарха кала туку 802/803 јылда болгон. Је бу версия тӱӱкилик шиҥжӱлерге тайанып, археологияныҥ казынты иштерине тайанбайт, ол тоодо суу керегинде{{sfn|Среднее Поволжье|2012|с=18}}.
=== Каланы тӧзӧгӧни ===
[[Файл:Samara by Olearius (1883650).jpg|мини|Самарский шибее XVII чакта. Гравюра Адам Олеарийдиҥ бичигинеҥ]]
Каланыҥ ады Самара суунаҥ улам адалган{{нет АИ|19|06|2019}}. [[1586]] јылда ''Самарский городок'' Фёдор Иоаннович каан тушта Самара суу [[Эдил|Эдилге]] киргенинеҥ ыраак јок јерде тӧзӧлгӧн. Князь Засекин Григорий Осипович ле воеводаныҥ болушчызы Елчанинов ло Стрешнев башкарган. Шибеени туткан амаду — Эдилдиҥ орто агынында судоходствоны корулаары ла чӧлдӧҥ келген табаруларга государствоныҥ кыйуларында удурлажары.
[[1586]] јылда Самара болгон, «Пискарёвский летописец» оны керелейт{{Sfn|Откуда есть пошла Самара…|2012|c=78}}:
{{цитата|«Лета 7094<ref>1586 г. по Александрийскому летоисчислению — прим. автора</ref> положил опалу царь и великий князь Фёдор Иоаннович на князя Андрея Иоанновича<ref>л. 588</ref> Шуйского да на Петра Головина казначея: поделом ли, или нет, то бог весть. И князя Андрея сослал в Самару, и тамо скончался нужно» |автор=[[Пискарёвский летописец|«Пискарёвский летописец»]]<ref>Пискарёвский летописец // ПСРЛ. — Т. 34. — М. 1978. — С. 195.</ref>}}
Самара деп орус шибеени сууныҥ оозына тӧзӧӧргӧ москов башкару ''ногайский мурзала'' јӧптӧжӱ куучын ӧткӱрген, јуу јогынаҥ шибее тудар јӧпти аларга, олор бис јӱк ле ногайларды корулаар амадулу бу шибеени тударыс дешкен (''«отъ воровъ отъ казаковъ»''){{sfn|Среднее Поволжье|2012|с=9}}.
Крепостьты тудатан тӧс амаду Эдилдиҥ орто агынында ла Самараныҥ оозында сӱреен јаан јерлерди кӧскӧ тудар арга болгон, араайынаҥ јерлерин јаанадары ла Казаннаҥ Астраханга јетире суу јолды кӧчкиндердеҥ аргадаары болгон<ref>{{Книга |ссылка=http://weblib.ssu.samara.ru/Dlib/RareIssues/alabin_2/ChaptI.htm |автор=[[Алабин, Пётр Владимирович|П. В. Алабин]]. |заглавие=Трехъ-вековая годовщина города Самары |год=1887 |часть=Часть 1. Исторический очерк Самары |место=Самара |издательство=Губернская типография |страниц=215 |access-date=2009-01-30 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106044837/http://weblib.ssu.samara.ru/Dlib/RareIssues/alabin_2/ChaptI.htm |deadlink=yes }} {{Wayback|url=http://weblib.ssu.samara.ru/Dlib/RareIssues/alabin_2/ChaptI.htm |date=20120106044837 }}</ref>.
Шибеени эмдиги Самарский клапандар эдер заводтыҥ јеринде, оноҥ тӱштӱктей јерде туткан болгон<ref name=":0">{{Cite web |title=Самара шибеениҥ топографиязы [[1586]]—[[1706 јыл]]дарда, этимология ла топоним керегинде озогы бичиктерде айдылган (Topography of the Samara fortress, ethymology and preceeding… |url=https://www.academia.edu/18155990/%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_1586-1706_%D0%B3%D0%B3._%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85_Topography_of_the_Samara_fortress_ethymology_and_preceeding_mentioning_of_the_toponim_in_the_written_sources_ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219144048/https://www.academia.edu/18155990/%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_1586-1706_%D0%B3%D0%B3._%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85_Topography_of_the_Samara_fortress_ethymology_and_preceeding_mentioning_of_the_toponim_in_the_written_sources_ |archivedate=1734619248 |deadlink=yes |accessdate=1669461617 }}</ref>. [[Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни|Кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинеҥ]] ала [[1586 јыл]]да тудулган<ref name=":0" />. Ондо јаткан улус ''служилые люди'': дети боярлардыҥ балдары, стрелецтер, пушкарьлар ла каруулчыктар (''воротники'') шибеени уурчылар (''«отъ воровъ»'') ла ногайлардыҥ табаруларынаҥ корулайтан<ref name="sam hist">{{Cite web |lang=ru |url=http://www.samaraobl.ru/samara-history/ |title=История Самары |description=Самарская область |accessdate=2009-01-30 |deadlink=yes |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722040942/http://www.samaraobl.ru/samara-history/ }}</ref>. Бистиҥ ӧйгӧ јетире агаш шибее артпаган ([[1690]] ла [[1703 јыл]]дарда болгон ӧрттӧрдӧ кӱйӱп калган<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/18155990/%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_1586-1706_%D0%B3%D0%B3._%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85_Topography_of_the_Samara_fortress_ethymology_and_preceeding_mentioning_of_the_toponim_in_the_written_sources_ |title=Топография крепости Самара 1586-1706 гг., этимология и предшествующие упоминания топонима в письменных источниках (Topography of the Samara fortress, ethymology and preceeding mentioning of the toponim in the written sources) |publisher=www.academia.edu |accessdate=2015-12-11 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219144048/https://www.academia.edu/18155990/%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_1586-1706_%D0%B3%D0%B3._%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5_%D1%83%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%85_Topography_of_the_Samara_fortress_ethymology_and_preceeding_mentioning_of_the_toponim_in_the_written_sources_ |archivedate=1734619248 }}</ref>), је [[1986 јыл]]да каланыҥ 400-јылдыгына учурлай Водников ло Кутяковтыҥ оромдорыныҥ јанында , самарский шибеениҥ бир башнязы ла стенезиниҥ келтейи эдип ӧткӧнип сруб тургузып, бого кереес доско јапшырылган.
=== Уездтиҥ тӧс калазы ===
[[1646 јыл]]дыҥ јазында Самара ла оныҥ јака јурттарында (посад) баштапкы тооалыш (''подворная перепись'') ӧткӱрилген<ref>{{Книга |заглавие=Самарское Поволжье с древности до конца XIX в. Сборник документов и материалов |год=2000 |место=Самара |страницы=83—87}}</ref> (эрте табылган Самара каланы айландыра, јербойыныҥ дворяндарыныҥ уездтери ле поместьелери керегинде оноҥ алдында эткен тооалыштар керелейт<ref>{{Книга |заглавие=Самарское Поволжье с древности до конца XIX в. Сборник документов и материалов |год=2000 |место=Самара |страницы=137}}</ref>). Онойып, Самара шибее [[1586]] ла јылда тутканынаҥ ала кала деп чотолгон. [[1708 јыл]]да Пётр I каан тушта Самара тогузынчы јаҥы табылган губернияга, Казан губернияга кирген, [[1719 јыл]]да Астрахан губернияга кӧчкӧн. Ол тушта Самарада 210 айыл болгон.
XVII—XVIII чактарда Самара эки крестьян тӱймеенниҥ ортозында болуп калган. [[1670 јыл]]да Самараны Степан Разинниҥ черӱлери колго алган, [[1773 јыл]]да дезе Самара Емельян Пугачёвтыҥ јаныдӧӧн јайылган баштапкы кала болгон.
[[1780 јыл]]да Самарский уезд тӧзӧлгӧн (Екатерина II каанныҥ уездный реформазы) тӧс калазы Самара, бу уезд Симбирский губернияга кирген<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.samara-city.ru/history/studies/txt01.html |title=Самара: историческая справка |description=Самара-городок |accessdate=2009-01-09 |deadlink=yes |archive-date=2012-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105202514/http://www.samara-city.ru/history/studies/txt01.html }}</ref>.
=== Губернский кала ===
[[Файл:1903 Samara.png|мини|справа|Самараныҥ ӱлекери, [[1903 јыл]]. Безчинский А. «[[Эдил]] суула путеводитель». — Москва: Т-во И. Н. Кушнерев и К°, [[1903]]]]
[[Файл:Alexander 2 Samara.jpg|мини|Александр II каанныҥ кереези, [[1889 јыл]]да тургузылган]]
[[Файл:So0417 1904-08.jpg|мини|Соборный ором, XX чактыҥ бажы]]
[[1850 јыл]]да [[јаҥар айдыҥ 6 кӱни]]нде император Николай I каан Самарский губерния тӧзӧзин деп Башкару Сенатка јакаан чыгарган, тӧс јери Самара, эл-јоныныҥ тоозы 15 муҥ кижи. XIX чактыҥ учында Самараныҥ эл-јоныныҥ тоозы 90 муҥ кижиге јеткен, [[1916 јыл]]да — 150 муҥга шыку кижи.
[[1874 јыл]]да Оренбургский темирјол тудулып баштаган, бу јол [[1877 јыл]]да Самараны кечире барган.
Самарский пристань [[Эдил]] сууда талдама пристаҥь деп чотолгон, јыл туркунына бери башка-башка кошту муҥ кире кереп кирип, чыгып туратан.
[[1915 јыл]]да Самарада трамвай јӱрӱп баштаган.
=== Революцияныҥ ӧйи ===
[[Файл:Театр и памятник Чапаеву.JPG|мини|слева|М. Горькийдиҥ адыла адалган Самарада драма театр ла В. И. Чапаевке кереес]]
Февральский революция керегинде табыш Самарага [[1917]] јылда [[Тулаан айдыҥ 1 кӱни|тулаан айдыҥ 1 кӱнинде]] келген<ref name="revolution">{{Cite web |lang=ru |url=http://www.edc.samara.ru/~volga/ch7/ch7_16/revolut.htm |title=Революция 1917 |description=Проект «О, Волга, колыбель моя!». Project «Oh, Volga, cradle mine!» |accessdate=2009-02-01 |deadlink=yes |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/618tKV3nO?url=http://www.edc.samara.ru/~volga/ch7/ch7_16/revolut.htm }}</ref>.
Ишмекчи депутаттардыҥ соведи ле солдат депутаттардыҥ совединиҥ баштапкы јууны јаба ӧткӧн ({{сс3|7.3.1917}}); Самарский советте баштап тарый кӧп сабазы эсерлер ле меньшевиктер болгон<ref name="revolution" />.
[[1917 јыл]]дыҥ Октябрьский революциязы калада бир де мылтыктыҥ адыжы јоктоҥ ӧткӧн. Совет јаҥ јеҥген деп В. В. Куйбышев «Олимп» деп цирк-театрдыҥ сценазынаҥ јарлаган (эмди мында Самарский государственный филармония).
[[1918 јыл]]да [[кичӱ изӱ ай]]да совет јаҥды каланыҥ кезик улузы ла чехословацкий корпуста австро-венгерский черӱниҥ олјодо солдаттары биригеле аҥтарган. Мында, чехтер јаткан бир канча губерния ''Российская республика'' тӧзӧлгӧн, тӧс калазы Самара.
[[1918 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни]]нде совет јаҥ орныккан, чехтер каланаҥ качкан, Кызыл черӱ калага кирген. Чапаев Василий Иванович ле Гай Гая Дмитриевич бажында турган<ref>{{Cite web |url=https://www.rusk.ru/st.php?idar=424320 |title=Марковцы в Самаре |access-date=2019-12-03 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420073056/https://rusk.ru/st.php?idar=424320 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://newizv.ru/lenta/96907/ |title=В Самаре установят памятник белочехам |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221102237/http://www.newizv.ru/lenta/96907/ |archivedate=2009-02-21 |accessdate=2009-06-21 |deadlink=yes}}</ref>.
=== Совет ӧй ===
[[1928 јыл]]да Самара Средне-Волжский областьтыҥ тӧс јери боло берген. [[1929 јыл]]да ойто Средневолжский кырай болуп куулган. [[1935 јыл]]дыҥ [[Чаган айдыҥ 27 кӱни|чаган айыныҥ 27 кӱнинеҥ]] ала [[1991 јыл]]дыҥ [[Чаган айдыҥ 25 кӱни|чаган айыныҥ 25 кӱнине]] јетире<ref>{{Cite web |url=http://www.regsamarh.ru/state_archival_institutions/central_archive/putevoditel/atd/# |title=Краткая справка по истории административно-территориального деления Самарской губернии — области |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131026163652/http://regsamarh.ru/State_archival_institutions/Central_Archive/putevoditel/atd/# |archivedate=2013-10-26 |accessdate=2013-10-06 |deadlink=yes}}</ref> кала Ку́йбышев деп, советский, государственный ла партийный ишчиге В. В. Куйбышевке учурлай адалган.
[[Файл:Bunker Stalina.JPG|мини|upright|Сталинниҥ бункериниҥ эжиги (Самара)]]
[[1941 јыл]]дыҥ [[Ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱнинеҥ]] ала [[Москва|Москванаҥ]] СНК СССР, Верховный Совет СССР, дипломатический представительстволор, ''Большой театр,'' Мосфильм кӧчкӧн. Сталинге бункер тудулган. Је ''Ставка Верховного Главнокомандования, Государственный комитет обороны , Генштаб РККА'' Москвада арткан.
Промышленный производствоныҥ кеми [[1945 јыл]]да [[1940 јыл]]га кӧрӧ 5,5 катапка бийиктеген<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://sampressa.ru/?section=2&newsid=17196 |title=Запасная столица СССР |description=«Самарапресса.Ru». Электронный архив самарской прессы |accessdate=2009-01-09 |deadlink=no |archive-date=2013-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311100005/http://sampressa.ru/?section=2 }}</ref>. Јуу ӧйинде каланыҥ эл-јоны 1,5 катапка кӧптӧгӧн (400-теҥ ала 600 муҥ кижиге јетире)<ref>{{Cite web |url=http://www.mojgorod.ru/samarsk_obl/samara/index.html |title=Самара в энциклопедии «Мой город» |access-date=2008-04-05 |archive-date=2008-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416183544/http://www.mojgorod.ru/samarsk_obl/samara/index.html |deadlink=no }}</ref>
Гитлеровский Германияны јеҥерге кала ороонго јаан јӧмӧлтӧ эткен. Јуу-јепсел ле ок-тары ({{lang-ru|боеприпастар}}) јазаган. Јууныҥ јылдарында куйбышевский авиационный заводтордо («ЦСКБ-Прогресс» ле «Авиакор») 28 муҥ кире штурмовиктер ле Ил-2 ле Ил-10 самолеттор чыккан, бастыра тоозынаҥ алза — 80 % -ке јуук. Кавказ учун јууларда кала черӱни, албаты ээлемди горючийле јеткилдеген.
Калага ӧскӧ ороондордыҥ башкараачылары келип туратан, ол тоодо Францияныҥ президенти Шарль де Голль.
Јууныҥ кийнинде Куйбышев СССР-дыҥ јаан промышленный ла культуралык тӧс јери боло берген. Мында јаан авиационный потенциал салынган [[1958 јыл]]даҥ ала космический, машиностроительный, металлургический, электротехнический, кабельный, нефтеперерабатывающий ле јеҥил промышленностьтыҥ тӧзӧлгӧзи. [[1960 јыл]]даҥ [[1991 јыл]]га јетире Куйбышев иностранецтерге бӧктӱ кала болгон<ref>{{Cite web |url=http://m.progorodsamara.ru/places/view/12 |title=10 интересных фактов о Самаре |access-date=2018-09-28 |archive-date=2018-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928200837/http://m.progorodsamara.ru/places/view/12 |deadlink=yes }}</ref>.
СССР-дыҥ 20 калазына атом бомба чачар деген США-ныҥ «Totality» деген планына ([[1945 јыл]]да тургузылган) Куйбышев кала база кирген, онойдо ок кийнинде мындый пландарда ол база бар<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/analytics/20151203/1335028353.html |title=Почему не были реализованы планы по ядерной бомбардировке СССР |access-date=2017-12-07 |archive-date=2017-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802171252/https://ria.ru/analytics/20151203/1335028353.html |deadlink=no }}</ref>.
Бастыра совет ле российский космонавттар космоско самарский предприятие «ЦСКБ-Прогресс» эдип чыгарган ракета-носительдерле учкан, (планетаныҥ баштапкы космонавтын Гагарин Юрий Алексеевичти [[1961 јыл]]да [[кандык айдыҥ 12 кӱни]]нде; Энгельс каланыҥ јанына келип тӱжерде, Куйбышевке экелгендер, мында ол 2 кӱн КПСС-тыҥ Куйбышевский областной комитединиҥ дачазында амыраган, мынаҥ телефонло государствоныҥ јаанына Н. С. Хрущёвко космоско једимдӱ учуш керегинде јетирген.
[[1967 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 14 кӱни]]нде Куйбышевте миллионынчы кижи чыккан, ол — Наталья Белова<ref>{{Cite web |url=https://samara.aif.ru/society/details/128387 |title=Население Самары стремительно сокращается |access-date=2020-08-10 |archive-date=2021-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210306092047/https://samara.aif.ru/society/details/128387 |deadlink=no }}</ref>. 70-чи јылдардыҥ учында 1,2 миллион кижи боло берген.
[[1986 јыл]]да каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы ӱстӱги бажына чыккан — 1 267 000 кижи<ref name="ist">{{Cite web |lang=ru |url=http://www.city.samara.ru/glorious-samara/history |title=Исторические этапы становления Самары |description=Сайт администрации городского округа Самара |archiveurl=https://www.webcitation.org/64vK1wJ5S?url=http://www.city.samara.ru/glorious-samara/history# |archivedate=2012-01-24 |accessdate=2011-12-17 |deadlink=yes}}</ref>.
25 января 1991 года<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/901605874 |title=О переименовании города Куйбышева в город Самару и Куйбышевской области в Самарскую область, Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 25 января 1991 года № 526-1, от 01 января… |access-date=2013-08-08 |archive-date=2016-01-13 |archive-url=https://archive.is/20160113105402/http://docs.cntd.ru/document/901605874 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://samara.bezformata.ru/listnews/vozvrashenie-samari/443298/ |title=Самара {{!}} Возвращение Самары — БезФормата. Ru — Новости |access-date=2013-08-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081808/http://samara.bezformata.ru/listnews/vozvrashenie-samari/443298/ |deadlink=yes }}</ref> РСФСР-дыҥ Верховный Совединиҥ Президиумыныҥ указыла калага тӱӱкилик ады јанган '''Самара'''.
Совет ӧйдӧ башталган экономикалык кризис [[1998 јыл]]да тыҥыган, бу ӧйдӧ Военно-промышленный комплекстиҥ предприятиелери јайрадылып, гражданский производствого кӧчип болбогон<ref>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2012/01/13_01/5_02.html |title=Минобороны поддержало «Авиакор» |access-date=2012-10-27 |archive-date=2012-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722032225/http://old.redstar.ru/2012/01/13_01/5_02.html |deadlink=no }}</ref> ӧскӧлӧри база.
[[2000 јыл]]да Самарада строительствоныҥ сегменти јакшы иштеп баштаган. Је капитальный план јок.
== Экономиказы ==
Каланыҥ округыныҥ экономикалык тӧс ууламјызы — промышленность<ref name="anrazv" />.
[[2007 јыл]]даҥ ала промышленный производствоныҥ ӧзӱми кӧдӱрилген. Текши кеми [[2006 јыл]]га кӧрӧ, 106 % кӧптӧгӧн.
Ишјалдыҥ кеми [[2007 јыл]]да [[2006 јыл]]га кӧрӧ 26,7 % кӧдӱрилген<ref name="anrazv">{{Cite web |lang=ru |url=http://city.samara.ru/administration/document/3192 |title=Аналитический разворот. Перспективы развития промышленной отрасли Самары |publisher=Администрация городского округа Самара |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BvTGE3z8?url=http://city.samara.ru/administration/document/3192# |archivedate=2012-11-04 |accessdate=2012-10-27 |deadlink=no}}</ref><ref name="torgovlia">{{Cite web |lang=ru |url=http://city.samara.ru/administration/document/3192 |title=Анализ и оценка социально-экономического развития городского округа Самара в 2007—2008 годах |description=Администрация городского округа Самара |archiveurl=https://www.webcitation.org/64vKDREer?url=http://city.samara.ru/administration/document/3192# |archivedate=2012-01-24 |accessdate=2011-11-16 |deadlink=no}}</ref>.
=== Промышленность ===
Самара машиностроение ле металлообработкада, аш-курсак (пищевой), онойдо ок космический ле авиационный промышленностьто јаан тӧс јер болуп јат. Калада 150-неҥ артык јаан ла орто промышленный предприятие иштейт. "Волга-Инфо"ныҥ јетиргениле Самарада бастыра российский подшипниктердиҥ 1/4 бӧлӱги ле Россияда бастыра эдилип турган кабельдердиҥ (Связьтыҥ техниказы) 2/3 бӧлӱги эдилип јат.
Железобетон эдимдердиҥ јаан деген предприятиези ООО «ЖБИ-Поволжье».
Бойында эдилеле аткарылган товарлардыҥ текши кеми ле обрабатывающий производстводо бойыныҥ кӱчиле эдилген иштиҥ кеми [[2017 јыл]]да — 236,0 млрд салкой.
Каланыҥ промышленный производствозыныҥ эделе аткарган эҥ кӧп продукциязы:
* производство машин и электрооборудования, транспортных средств — 43,5 %;
* производство пищевых продуктов, включая напитки — 21,8 %;
* металлургическое производство и производство готовых металлических изделий — 19,9 %;
* производство продуктов нефтепереработки — 6,7 %.
* кондитерская фабрика (Россия деп шоколадный фабрика)
Самараныҥ эҥ јарлу предприятиелери:
* Тарасовтыҥ адыла адалган завод (алдында — КАТЭК);
* Авиаагрегат (Самара)]] (алдында — Куйбышевское агрегатный производственный объединение);
* Ракетно-космический центр «Прогресс» (алдында — Завод «Прогресс»);
* Авиационный завод;
* Завод «Металлист»;
* Волгакабель (алдында — Завод «Куйбышевкабель») — банкрот;
* Старт (завод, Самара) (алдында — аэродромдорго керектӱ оборудованиениҥ заводы);
* 9 ГПЗ;
* Кузнецов (компания) (алдында — М. Фрунзениҥ адыла адалган моторостроительный объединение);
* Самарский металлургический завод.
== Ӱредӱлик ле билим ==
=== Ӱредӱлик ===
[[2008 јыл]]да [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айда<]]ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.city.samara.ru/sites/default/files/passport_files/Obrazovatel'nye_uchrezhdeniya_17_Redaktsiya_1.doc |title=Образовательные учреждения городского округа Самара |description=Администрация городского округа Самара |accessdate=2011-10-30 |deadlink=yes }}</ref> калада ӱредӱ заведениелер иштейт:
* 37 ВУЗ;
* 51 орто профессионал образование ле орто-специал ӱредӱ заведение;
* 182 школ;
* 215 школго јеткелек балдардыҥ учреждениези;
* 140 Учреждение дополнительного образования детей.
Калада '''Ӱредӱликтиҥ ӧзӱминиҥ тӧс јери''' (Центр развития образования)иштейт, ''совершенствования профессиональной квалификации воспитателей, учителей, руководителей образовательных учреждений и оказания информационной и научно-методической помощи образовательным учреждениям и педагогам на муниципальном уровне''<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.edc.samara.ru/index.php?categoryid=8 |title=О центре |description=Центр развития образования, г. Самара |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719143236/http://www.edc.samara.ru/index.php?categoryid=8 |archivedate=2012-07-19 |accessdate=2011-05-21 |deadlink=yes}}</ref>.
=== Текши орто ӱредӱ ===
Самарада [[2017 јыл]]дыҥ [[сыгын ай]]ында 186 общеобразовательный учреждение<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst36/DBInet.cgi |title=Число дневных общеобразовательные учреждений г.о.Самара и численность обучающихся |publisher=Территориальный орган Федеральной службы Государственной статистики по Самарской области |accessdate=2019-01-03 |archive-date=2019-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102171229/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst36/DBInet.cgi |deadlink=no }}</ref> , ол тоодо 174 государственный общеобразовательный учреждение<ref>{{Cite web |url=https://samgorodok.ru/archives/2561 |title=Полный список школ и гимназий Самары |publisher=Гид по Самаре для увлечённых родителей |accessdate=2019-01-04 |archive-date=2019-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105043022/https://samgorodok.ru/archives/2561 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.samaragid.ru/education/guides/shkoli-samari.html |title=Школы Самары |publisher=Путеводитель по Самару и Приволжскому федеральному округу |accessdate=2019-01-04 |archive-date=2019-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105201019/http://www.samaragid.ru/education/guides/shkoli-samari.html |deadlink=yes }}</ref>:
8 гимназия,
10 лицей,
2 баштамы школ,
139 общеобразовательный школ<ref>{{Cite web |url=http://samadm.ru/city_life/obrazovanie/shkoly/the-list-of-schools/ |title=Список школ |publisher=Администрация г.о. Самара |accessdate=2019-01-03 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210541/http://samadm.ru/city_life/obrazovanie/shkoly/the-list-of-schools/ |deadlink=yes }}</ref>,
11 школ-интернат ла 12 таҥынаҥ общеобразовательный учреждение<ref>{{Cite web |url=https://cposo.ru/lic/index.php?r=site%2Findex&Est%5Bfull_name%5D=&Est%5Bid_type_est%5D=1&Est%5Bid_mun_off_adress%5D=1&Est%5Bogrn%5D=&Est%5Binn%5D=&Est%5Blic_ser%5D=&Est%5Blic_number%5D=&Est%5Blic_reg%5D=&Est%5Bspred%5D=&Est%5Bfpred%5D=&yt0= |title=Сводный реестр лицензий на осуществление образовательной деятельности |publisher=Министерство образования и науки Самарской области |accessdate=2019-01-03 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103214207/https://cposo.ru/lic/index.php?r=site%2Findex&Est%5Bfull_name%5D=&Est%5Bid_type_est%5D=1&Est%5Bid_mun_off_adress%5D=1&Est%5Bogrn%5D=&Est%5Binn%5D=&Est%5Blic_ser%5D=&Est%5Blic_number%5D=&Est%5Blic_reg%5D=&Est%5Bspred%5D=&Est%5Bfpred%5D=&yt0= |deadlink=no }}</ref>.
Ӱренчиктердиҥ тоозы 121,6 муҥ кижи<ref name="автоссылка1" />.
=== Билим ===
Самара космический ле авиационный ууламјыла ороонныҥ билим тӧс јери болот. Је ого коштой кала билим-шиҥжӱ институттарыла јарлу, олор машиностроение ле металлообработка, јурт ээлем отрасль јанынаҥ иштейдилер.
[[2008 јыл]]да Орто Поволжьеде (Самарский, Пензенский ле Ульяновский областьтарда) бастыра фундаментал шиҥжӱлер — РАН-ныҥ Самарада билим тӧс јерине (СамНЦ РАН) — ''региональное объединение научных организаций и организаций научного обслуживания'' берилген<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.ssc.smr.ru/ssc_ist.html |title=История СамНЦ РАН |description=Самарский научный центр РАН |archiveurl=https://www.webcitation.org/64vKEf417?url=http://www.ssc.smr.ru/ssc_ist.html# |archivedate=2012-01-24 |accessdate=2011-11-20 |deadlink=no}}</ref>.
РАН-ныҥ СамНЦ организацияларында 519 кижи иштейт (олордыҥ 388 — РАН-ныҥ штадында), 245 билим ишчизи (олордыҥ 186 кижи — РАН-ныҥ штадында). Билим шиҥжӱлерди академик РАН (В. П. Шорин), 6 член-корреспондент РАН, 75 билимниҥ докторлоры ла 120 билимниҥ кандидаттары.
'''Бастырароссийский ле международный јарлу самарский билим школдор:'''
* ''алгебра'' (физико-математический билимдердиҥ докторы, проф. Валентин Евгеньевич Воскресенский, д. ф.-м. н., проф. Александр Николаевич Панов);
* ''дифференциальные уравнения'' (д. ф.-м. н., проф. Владимир Андреевич Соболев, д. ф.-м. н., проф. Людмила Степановна Пулькина);
* ''математический анализ'' (д. ф.-м. н., проф., академик Российская академия естествознания Виктор Филиппович Волкодавов, к. ф.-м. н., проф. Виктор Александрович Носов);
* ''теоретическая физика'' (кандидат физико-математических наук, доц. Тамара Михайловна Митлина, кандидат физико-математических наук, доц. Владимир Михайлович Митлин, кандидат физико-математических наук, доц. Лев Соломонович Молчатский, кандидат физико-математических наук, доц. Александр Семёнович Тарновский);
* ''акустика машин'' (доктор технических наук, профессор, академик РАН Владимир Павлович Шорин);
* техническая кибернетика (доктор технических наук, профессор, член-корреспондент РАН[Виктор Александрович Сойфер);
* ''нефтяная геология'' (д. г.-м. н., проф., почётный академик РАЕН Киамиль Бекирович Аширов);
* ''инженерная геология'' (к. г.-м. н., доц. Вадим Витольдович Шнырёв, к. т. н., доц. Маргарита Николаевна Баранова);
* ''палеогеография'' (д. г.-м. н., проф. Стефан Селивёрстович Коноваленко);
* ''генетика'' (к. с/х. н., проф. Михаил Петрович Меркулов);
* ''зоология'' (д. б. н., проф. Людмила Владимировна Воржева, д. б. н., проф. Дмитрий Николаевич Флоров);
* ''паразитология'' (к. б. н., доц. Валентин Петрович Ясюк);
* ''герпетология'' (к. б. н., проф. Михаил Степанович Горелов, Дамир Вильданович Магдеев);
* ''биология'' (д. б. н., проф., академик РАЕН Николай Михайлович Матвеев);
* ''геоботаника'' (д. б. н., проф., академик РАЕН Владимир Иванович Матвеев, д. б. н., проф. Вера Фёдоровна Пастернацкая);
* ''гидробиология, гидроботаника'' (д. б. н., доц. Вера Валентиновна Соловьёва, д. б. н., проф. Сергей Владимирович Саксонов);
* ''химия'' (Межвузовский научно-исследовательский центр по теоретическому материаловедению)
* ''биохимия'' (д. б. н., проф. Милон Матвеевич Серых);
* ''экология'' (д. б. н., проф., член-корреспондент РАН Геннадий Самуилович Розенберг);
* ''физиология'' (д. б. н., проф., член-корреспондент АМН СССР Михаил Васильевич Сергиевский, д. б. н., проф. Равиль Шакирович Габдрахманов, д. м. н., проф. Нина Андреевна Меркулова, д. б. н., проф. Алексей Николаевич Инюшкин).
Эмдиги ӧйдӧ Самарада 30-таҥ артык орто профессионал ӱредӱ заведение.
* '''Поволжский государственный колледж''' — алдында Куйбышевский индустриально-педагогический техникум (КИПТ)<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.sgppk.ru/download/wiki/rasp_spo_kcp_2012.pdf |title=Контрольные цифры приёма граждан для обучения за счёт средств бюджета Самарской области (СПО 2012 г.) |website=[[Поволжский государственный колледж|ГБОУ СПО «ПГК»]] |accessdate=2019-07-07 |deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.sgppk.ru/download/wiki/sopr_pismo_kcp_2012.pdf |title=Распоряжение министерства образования и науки Самарской области от 01.06.2012 № 255-р «Об установлении контрольных цифр приёма граждан для обучения за счёт средств бюджета Самарской области имеющим государственную аккредитацию образовательным учреждениям среднего профессионального по программам среднего профессионального образования и образовательным учреждениям высшего профессионального образования по программам высшего профессионального образования на 2012 год» |website=[[Поволжский государственный колледж|ГБОУ СПО «ПГК»]] |accessdate=2019-07-07 |deadlink=yes}}</ref>.
* Самарский авиационный техникум;
* Самарский государственный колледж;
* Самарский социально-педагогический колледж;
* Колледж связи Поволжского государственного университета телекоммуникаций и информатики;
* Самарский государственный колледж сервисных технологий и дизайна;
* Ляпинаныҥ адыла адалган Самарский медицинский колледж;
* Самарский металлургический колледж;
* Самарский механико-технологический техникум;
* Самарский политехнический колледж;
* Самарский приборостроительный техникум;
* П. Мачневтиҥ адыла адалган Самарский техникум городского хозяйства и строительных технологий;
* Самарский торгово-экономический колледж;
* Д. И. Козловтыҥ адыла адалган Самарский техникум авиационный ла промышленный машиностроениениҥ;
* Самарский энергетический колледж;
* Самарский медико-социальный колледж;
* А. А. Буяновтыҥ адыла адалган Самарский колледж железнодорожного транспорта;
* Д. Г. Шаталовтыҥ адыла адалган Самарский музыкальный училище;
* Самарский машиностроительный колледж.
== Эмчилик ==
Самарада [[1825 јыл]]да улуска эмдеер болуш јетиретен организациялар табылган деп чотолот, ол тушта Самара уездный кала болгон Симбирский губернияда, эл-јоны 5000 кижи. Ол тушта калада баштапкы больница 56 койкага ачылган, мында бир врач ла тоолу санитарка иштеген.
[[1875 јыл]]да зе́мский больница 255 койкага ачылган. [[1881 јыл]]да мында Россияда баштапкы эндоскоп табылган<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.samru.ru/health/bol/21349.html |title=100 лет назад первый эндоскоп в России появился в больнице им. Пирогова |description=Samru.ru, ООО «СвязьКонсалт» |accessdate=2009-01-16 |deadlink=no |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306043259/http://www.samru.ru/health/bol/21349.html }}</ref>. Эмди ол — Н. И. Пироговтыҥ адыла адалган клинический больница № 1.
[[1917]] јылда текши бӱдӱмдӱ 5 больница 885 койкалу, 5 амбулатория, 1 туберкулёзный диспансер, 1 психиатрический больница 600 койкалу.
[[Файл:Psih hospital work (Samara).jpg|мини|Самарский психиатрический больница ла иш ажыра эмдеер мастерскойлор (XX чактыҥ бажы)]]
[[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]] Куйбышев калада [[1941 јыл]]да [[ӱлӱрген ай]]да 27 эвакогоспиталь 7350 койкалу болгон.
[[2008 јыл]]да Самарада Поволжьеде тӱрген болуштыҥ јаҥы бӱдӱми табылган — ''скорая медицинская помощь на воде''<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.city.samara.ru/structura_administratsii/zam_stroy_soc/zam_soc/upr_zdravoohr/eighty/7469/ |title=Цифры и факты: подробная информация о развитии в Самаре муниципального здравоохранения |description=Администрация городского округа Самара |accessdate=2009-01-16 |deadlink=yes}}</ref>.
== Культура ==
[[2009 јыл]]да [[Кӱӱк айдыҥ 15 кӱни|кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ]] 20 кӱнине јетире Самарада ''Јииттердиҥ Јылына'' учурлалган Россияныҥ јииттериниҥ VIII-чи Дельфийский ойындары «Молодость России» ӧткӧн.
=== Музейлер, галереялар ===
[[Файл:Музей Алабина в Самаре.jpg|мини|Самарский областной тӱӱкилик-краевед музей]]
П. В. Алабин, каланыҥ эҥ јарлу башкараачызы, баштапкы публичный музей ачарына эрчимдӱ турушкан.
Пётр Владимирович Алабин: <blockquote>Публичный музей, правильно устроенный и доступный публике, признаётся одним из лучших способов проведения полезных и необходимых сведений в народные массы.</blockquote>
''Самарский областной тӱӱкилик-краевед музейи'' — Самарский областьта эҥ јаан музей. Ого Јылдыҥ ла
200 муҥ кижи келет<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.alabin.ru/alabina/about_museum/ |title=О музее |description=Самарский областной историко-краеведческий музейим. П. В. Алабина |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321133241/http://www.alabin.ru/alabina/about_museum/ |archivedate=2011-03-21 |accessdate=2009-01-18 |deadlink=yes}}</ref>.
Самарский художественный музей — Поволжьениҥ јаан музейлериниҥ бирӱзи. Художественный бӧлӱгин јербойыныҥ јурукчызы Головкин Константин Павлович бир бӧлӱк самарский јурукчылардыҥ болужыла јазаган. Коллекцияныҥ тӧзӧлгӧзи болуп XIX—XX чактыҥ самарский јурукчыларыныҥ иштери тургузылган, онойдо ок орус кеендиктиҥ устарыныҥ јуруктары бар<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.artmus.ru/information/history.shtm |title=История создания коллекции |description=Самарский областной художественный музей |accessdate=2009-01-18 |deadlink=no |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106075621/http://www.artmus.ru/information/history.shtm }}</ref>.
С. П. Королевтыҥ адыла адалган авиация ла космонавтиканыҥ музейи — Россияда авиакосмический музейлердиҥ ортодо баш музей. Музейдиҥ Самарада эдилген авиакосмический техниказыныҥ модельдериниҥ экспозициялары оморкоду болуп јат<ref>{{Cite web |url=http://museum.ssau.ru/index.php/o-muzee |title=Музей авиации и космонавтики имени С.П.Королёва |publisher=Официальный сайт музея |access-date=2019-01-17 |archive-date=2018-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020023216/http://museum.ssau.ru/index.php/o-muzee |deadlink=yes }}</ref>.
Эмдиги ӧйдӧ калада 20 музей: каланыҥ тӱӱкилик ортозында модернге кереес — ''Дом-музей Курлиной'', оноҥ ыраак јок '' А. Н. Толстойдыҥ музей-усадьбазы'', ''Бункер Сталина'', «Союз» деп ракета-носитель комплекс-кереес, онойдо ок јарлу ''музей «Самара Космическая»'', [[2004 јыл]]да тӧзӧлгӧн<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://regnum.ru/news/811904.html |title=Состоялось торжественное открытие музея «Самара космическая» |description=Информационное Агентство REGNUM |accessdate=2009-01-18 |deadlink=yes |archive-date=2008-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409142453/http://www.regnum.ru/news/811904.html }}</ref>, Д. Н. Флоровтыҥ адыла адалган зоологический музей<ref>{{Cite web |url=http://www.samara.aif.ru/culture/details/v_samare_otkrylsya_istoricheskiy_park_rossiya_moya_istoriya |title=В Самаре открылся исторический парк «Россия – моя история» |date=2017-11-09 |publisher=Аргументы и факты/Самара |access-date=2019-01-17 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119120918/http://www.samara.aif.ru/culture/details/v_samare_otkrylsya_istoricheskiy_park_rossiya_moya_istoriya |deadlink=no }}</ref>.
=== Театрлар ла концертный залдар ===
Каланыҥ театрлык јӱрӱми солун ла толу. Самарада 5 муниципал театр ла онноҥ артык башка-башка сценический площадкалар бар<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://www.samtourinfo.ru/theater.htm |title=Интерактивная карта театров города Самара |description=Туристическое агентство СамараИнТур |accessdate=2009-01-18 |deadlink=yes |archive-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826183206/http://www.samtourinfo.ru/theater.htm }}</ref>. «Задумка» деп балдардыҥ музыкальный театры эрчимдӱ иштейт, бу ӧмӧлик јаантайын международный ла бастыра российский конкурстардыҥ јеҥӱчилдери. Самараныҥ театрал залдарында јерлердиҥ текши тоозы — 3 муҥга шыку. Бир јылга муниципал театрлар 312 спектакльдаҥ артык кӧргӱзет, муҥдар тоолу кӧрӧӧчилер келет<ref name="teatr">{{Cite web |lang=ru |url=http://museum.samgd.ru/mo/samara/information/4193/ |title=Городской округ Самара |description=Музей истории Самарского края |accessdate=2009-01-18 |deadlink=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>.
'''Театрлар'''
[[Файл:Samara divadlo.jpg|мини|[[М. Горький|М. Горькийдиҥ]] адыла адалган драманыҥ Самарский академический театры]]
: ''(Чапаевтиҥ тепсеҥи'', 1)<br> Самарский профессионал театр бойыныҥ карьеразын [[ Н.В. Гоголь |Николай Васильевич Гогольдыҥ]] «Ревизор» деп комедиязынаҥ баштаган. [[1888 јыл]]да театр јаҥы сезонды јаҥы туткан таш турада (архитекторы Чичагов Михаил Николаевич) баштаган. [[1901 јыл]]да самарский театрдыҥ сценазында Максим Горькийдиҥ пьесалары тургузылган. Бичиичи божогон кийнинеҥ, [[1936 јыл]]да, театрга оныҥ адын берген.
''Опера ла балеттиҥ Самарский академический театры''
: ''(Куйбышевтиҥ тепсеҥи'', 1)<br>[[1931 јыл]]да тӧзӧлгӧн. Баштапкы постановка — Модест Мусоргскогскийдиҥ «Борис Годунов» деп операзы. Театрдыҥ балетный труппазы [[1933 јыл]]да тӧзӧлгӧн. [[1982 јыл]]да [[кочкор айдыҥ 18 кӱни]]нде театрга «академический» деп кӱндӱлӱ ат берилген.
''Самарский Театр-центр юного зрителя «СамАрт»''
: ''(Лев Толстойдыҥ оромы, 109)''<br>Театр [[1930 јыл]]да јииттердиҥ областной театры деп тӧзӧлгӧн . Ӧткӧн 75 јылга мында 500-теҥ артык спектакль орус ла зарубежный классика аайынча, эмдиги ӧйдиҥ драматургиязы аайынча тургузылган, олордыҥ кезиги бастырароссийский ле международный театрал фестивальдарда бийик сыйлар алган.
[[Файл:Samara camscen.jpg|thumb|Драманыҥ Самарский муниципал театры «Камерный сцена»]]
''«Самарский площадь» деп Самарский муниципал театр''
: ''(Садовый ором, 231)''<br>театр-студия болуп ОК ВЛКСМ-ныҥ ''Јииттердиҥ туразы'' ачылган, [[1993 јыл]]да Муниципал театрдыҥ статусын алган. Театрды тӧзӧгӧн кижи — Дробышев Евгений Борисович.
Социал экспериментальный театр «Крылья».
: ''([[улица Авроры (Самара)]], 122)''<br>[[2003]] јылда тӧзӧлгӧн. Театрдыҥ тӧзӧӧчизи — Матякин Андрей Николаевич, Самарский культура ла кеендиктиҥ государственный академиязын божоткон. «Центр альтернативного творчества» деп јерде иштейт.
: «Доктор Чехов» деп Самарский актёрский мастерской<br>Каланыҥ театрларыныҥ артисттериниҥ биригӱзи. Алла Коровкина деп актриса, режиссёр ло драматург бу мастерскойды ачкан.
'''Сценический площадкалар'''
Самарада 20-неҥ артык культурно-досуговый учреждениелер (дом культуралар, клубтар, ойын-јыргалду тӧс јерлер) бар, олордыҥ 5-зи — муниципал<ref name="teatr" />.
[[Файл:Samara pushkin.JPG|мини|[[А. С. Пушкин|А. С. Пушкинниҥ]] адыла адалган темирјол ишчилериниҥ культура ӧргӧӧзи]]
* [[А. С. Пушкин|А. С. Пушкинниҥ]] адыла адалган темирјол ишчилериниҥ культура ӧргӧӧзи
: ''(Л. Н. Толстойдыҥ оромы, 94)''<br>Театрал залду, 600 јерлӱ ''Народный дом'' деп проектти архитектор Засухин Филарет Петрович [[1898 јыл]]да тургускан.
=== Кинотеатрлар ===
Каланыҥ јеринде 9 кинотеатр иштейт.
{| class="wikitable"
|+ Самараныҥ кинотеатрлары
|-
! Кинотеатр
! Ачылган јылы
! Залдарыныҥ тоозы
! Темдектери
! Турган јери
|-
| [https://web.archive.org/web/20211025134429/http://vertikal-samara.ru/den-rozhdeniya-korporatsii-tsentr-skidki-do-50/kinotsentr-vertikal «Вертикаль»]<ref>{{Cite web |lang=en |url=http://www.kino-vertikal.ru/ |title=КиноВертикаль - кино, афиша, развлечения и отдых в Самаре | Расписание сеансов |publisher=www.kino-vertikal.ru |accessdate=2018-07-01 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701140256/http://www.kino-vertikal.ru/ |deadlink=no }}</ref>
| align="center" |[[2013]]
| align="center" |5
|
| Московское шоссе ором, 17
|-
| Киноклуб «Кадр»
| align="center" |
| align="center" |2
|
| Куйбышевтиҥ оромы, 103
|-
| «Ambar cinema»<ref>{{Cite web |url=http://ambarcinema.ru/ |title=Кинотеатр «Амбар» (г. Самара) — Сейчас в кино и скоро на экранах кинотеатра Амбар (г. Самара) |publisher=ambarcinema.ru |accessdate=2018-07-01 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701040209/http://ambarcinema.ru/ |deadlink=yes }}</ref>
| align="center" |[[2016]]
| align="center" |9
|
| Южное ш., 5, ТРЦ «Амбар»
|-
| «Мягкий кинотеатр»<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://smr.comfortkino.ru/ |title=Мягкий кинотеатр |publisher=smr.comfortkino.ru |accessdate=2018-07-01 |archive-date=2018-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630141113/http://smr.comfortkino.ru/ |deadlink=no }}</ref>
| align="center" |[[2017]]
| align="center" |7
|
| Красноармейский ором, 131, ТРЦ «Гудок»
|-
| Сеть [https://web.archive.org/web/20191203084811/http://www.kinomost.com/ «Киномост»]
| align="center" |2008+2013
| align="center" |9+7
| [[Dolby Digital]]
| [[улица Дыбенко (Самара)|ул. Дыбенко]], 30, ТРЦ «Космопорт»<br>Ново-Садовый ором, 160 м, ТРЦ «Мега Сити»
|-
| «Киномакс»<ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://kinomax.ru/samara |title=Сеть кинотеатров КИНОМАКС |publisher=kinomax.ru |accessdate=2018-07-01 |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701144727/https://kinomax.ru/samara |deadlink=no }}</ref>
| align="center" |[[2008|2014]]
| align="center" |9
| [[Dolby Digital Surround EX]]
| Аэродромный ором, 47а, ТРЦ «Аврора Молл»
|-
| Киноклуб «Ракурс»<ref>{{Cite web |url=https://vk.com/samararakurs |title=Киноклуб РАКУРС |publisher=vk.com |accessdate=2018-07-01 |archive-date=2019-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923073241/https://vk.com/samararakurs |deadlink=no }}</ref>
| align="center" |
|}
=== Библиотекалар ===
Самарский областьта 831 библиотека, олордыҥ 614 — јурттарда. Самараныҥ бойында областьтыҥ јаан деген библиотекалары бар, ол тоодо универсальный ла специализированный. Олордыҥ ортозында Самарский областьтыҥ башкарузыныҥ подведомственный учреждениелериниҥ библиотекалары:
* Самарский областной универсальный билим библиотека;
* Балдардыҥ Самарский областной библиотеказы;
* Јииттердиҥ Самарский областной библиотеказы;
* Кӧс јокторго Самарский областной библиотека <ref>{{Cite web |lang=ru |url=https://mincult.samregion.ru/category/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/biblioteki/ |title=Библиотеки |website=Министерство культуры Самарской области |description=Подведомственные учреждения |date=2018-01-10 |accessdate=2019-11-21 |archive-date=2019-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718222111/https://mincult.samregion.ru/category/podvedomstvennye-uchrezhdeniya/biblioteki/ |deadlink=yes }}</ref>.
== Кереестер ==
=== Архитектуралык кереестер ===
Самараныҥ архитектуразы јӱзӱн-јӱӱр тураларла аҥыланат, олордыҥ ортозында тӱӱкилик кереестер кӧп. Каланыҥ тудумдары беш тӱӱкилик бӧлӱктеҥ турат:
* [[1586]]—[[1706]] — «Јебрен кала» (''Древний город''),
* [[1706]]—[[1780]] — «Земляной вал»,
* [[1780]]—[[1850]] — «Уездный кала»,
* [[1850]]—[[1917]] — «Губернский кала»,
* [[1960]]—[[1970]] — «Космический Куйбышев»<ref>{{Книга |автор=Самогоров Виталий, Пастушенко Валентин, Фёдоров Олег |год=2016 |издательство=TATLIN |страниц=208 |название=Космический Куйбышев |ibsn=978-5-000750-57-5}}</ref>.
Самара эмдиги Россияда эҥ байлык архитектуралык кереестерлӱ калалардыҥ бирӱзи, мында бастыра стильдер бар. Архитектурный эклектика текши јайылган, орус ла кирпичный стильдер, XX чактыҥ исторический ле романтический стилизациязы ла модерн<ref>{{Cite web |url=http://www.d-c.spb.ru/archiv/22/14/index.htm |title=Архитектурное наследие Самары. Проблемы и пути сохранения |author=А. А. Аксарин. |description=Журнал «Дизайн и Строительство» |accessdate=2009-01-21 |deadlink=no |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731010819/http://www.d-c.spb.ru/archiv/22/14/index.htm }}</ref>.
Самара кӧп меценат којойымдарга быйанду, бирӱзи Шихобалов Емельян Николаевич, оныҥ акчазына калада кафедральный собор, приюттар ла богадельнялар, јондык больница тудулган, бу эмчиликте оору улустыҥ тал ортозы акча јокко эмденет.
=== Тепсеҥдери ===
Калада он јети тепсеҥ: Дзержинскийдиҥ тепсеҥи, Европада эҥ јаан тепсеҥдердиҥ бирӱзи — Куйбышевтиҥ.
Ленинский аймакта эҥ кӧп тепсеҥдер ле Октябрьский аймакта база. Советский, Красноглинский аймактарда — тепсеҥдер јок.
* Куйбышевтиҥ тепсеҥи — Европаныҥ јаан тепсеҥдериниҥ бирӱзи, телекейде јетинчи јерде. Текши јери 174 муҥ м². Толыктарында тӧрт сквер, 8 гектар јери асфальтту, 7 — чечек ле јажыл ӧзӱмдер.
* Мактыҥ тепсеҥи — мында Георгий Победоносецтиҥ храмы, Мактыҥ монументи ле ''ӱргӱлјик от''.
* Василий Чапаевтиҥ тепсеҥи — Струковский сад, Самарский драматический театр, Сталинниҥ музей Бункеры
ла оноҥ до ӧскӧ.
<center>
<gallery perrow="4" widths="200px" heights="140px">
Theater samara.jpg|Чапаевтиҥ тепсеҥи
</gallery>
</center>
== Тыш колбулар ==
=== Карындаштык калалар ===
* {{Флаг США}} Сент-Луис (штат Миссури,США), [[1994 јыл]];
* {{Флаг Болгарии}} Стара-Загора (Болгария);
: Самараныҥ администрациязы ла Стара-Загора каланыҥ администрациялары ортодо экономический, билим-технический ле культурный јанынаҥ јӧптӧжӱ [[1992 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 30 кӱни]]нде тургузылган;
Самара ла Болгарияныҥ ортодо нӧкӧрлик колбулар [[1877 јыл]]даҥ уулалган;
* {{Флаг Германии}} Штутгарт (Германия), [[1992 јыл]] [[кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱни]].
=== Партнёр калалар ===
;гран ары јанында калаларла колбулар
* {{Флаг Белоруссии}} Витебск (Белоруссия), [[2001 јыл]]да [[кӱӱк айдыҥ 11 кӱни]];
* {{Флаг Белоруссии}} Гомель (Белоруссия), [[2000 јыл]]да [[кӱӱк айдыҥ 25 кӱни]];
* {{Флаг Украины}} Днепр (Украина), [[2001 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 16 кӱни]], [[2016 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 7 кӱни]]нде токтогон;<ref>{{Cite web |url=https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/900453/dniepr_razorval_pobratimskiie_otnoshieniia_s_ghorodami_rossii |title=Днепр разорвал побратимские отношения с городами России |accessdate=2016-09-07 |archive-date=2016-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909001534/https://life.ru/t/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/900453/dniepr_razorval_pobratimskiie_otnoshieniia_s_ghorodami_rossii |deadlink=no }}</ref>
* {{флаг Узбекистана}} Самарканд (Узбекистан);
* {{Флаг Словении}} Копер](Словения), [[2008 јыл]]да [[кӱчӱрген айдыҥ 14 кӱни]]<ref>{{Cite web |url=http://www.riasamara.ru/rus/news/region/society/article34939.shtml |title=Словенский Копер стал партнёром Самары |description=Региональное информационное агентство «Самара» |archiveurl=https://www.webcitation.org/618u3WSxk?url=http://www.riasamara.ru/rus/news/region/society/article34939.shtml# |archivedate=2011-08-23 |accessdate=2009-01-20 |deadlink=no}}</ref>
* {{Флаг Италии}} Палермо (Италия), [[2008 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 25 кӱни]];
* {{Флаг Китая}} Чжэнчжоу (Китай), [[2002 јыл]]да [[кандык айдыҥ 11 кӱни]];
* {{Флаг Китая}} Шэньчжэнь (Китай) [[2010 јыл]]да [[тулаан айдыҥ 18 кӱни]];
* {{Флаг Белоруссии}} Могилёв (Белоруссия), [[2018 јыл]]да<ref>{{Cite web |lang=ru |url=http://progorodsamara.ru/news/view/204592 |title=Города Самара и Могилёв стали партнёрами / Новости Самары, новости Самарской области, ПРО город Самара |publisher=progorodsamara.ru |accessdate=2018-10-12 |archive-date=2018-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012134937/http://progorodsamara.ru/news/view/204592 |deadlink=no }}</ref>.
== Јарлу улузы ==
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<center>
<gallery perrow="4" widths="140" heights="140">
Samara da4a.jpg|К. П. Головкин деп којойымныҥ туразы
Samara klodt.JPG|Иван Андреевич Клодтыҥ туразы
Samara politeh.JPG|''Крестьянский поземельный банк'' Куйбышевтиҥ оромы, 153
112 Kuybisheva st Samara.JPG|Госбанктыҥ туразы
Управление ЖД в Самаре.jpg|Комсомольский тепсеҥ
Samara Regional Art Museum.jpg|Самарский областной художественный музей
DyvY38DWwAAX7vY.jpg large.jpg|Александр Курлинаныҥ тура-музейи
Samara. Zhiguli Brewery P8160467 2200.jpg|Жигулёвский сыра кайнадар завод
</gallery>
</center>
== Литература ==
* {{Книга |автор=Кабытов П. С., Завальный А. Н. |заглавие=Самарское население |год=1994 |издание=Издательство Самарского Университета |место=Самара}}
* {{Книга |автор=[[Каркарьян, Ваган Гайкович|Каркарьян В. Г.]] |заглавие=Старая Самара: история, дома и люди |год=1998 |место=Самара}}
* {{Книга |автор=Моргун А. Г. |заглавие=От крепости Самара до города Куйбышева: Заметки об архитектуре |год=1986 |место=Куйбышев}}
* {{Книга |автор=Павлов А. Е. |заглавие=Запасная столица |год=1995 |место=Самара}}
* {{Книга |автор=Пылявский Я. Г. |заглавие=Самара — Куйбышев: Хроника событий. 1586—1986 |год=1985 |издание=Куйбышевское книжное издательство |место=Куйбышев |страниц=368}}
* {{БРЭ|Самара|id=3530000|автор= М. Д. Горячко, О. В. Фраёнова}}
* Самара — город всероссийского значения / Составитель А. А. Косицин; редактор С. А. Репинецкий. — Самара: Самарский научный центр, 2008. — 30 с.: ил.
* {{Книга |автор=Синельник А. К. |заглавие=История градостроительства и заселения Самарского края |год=2003 |издание=Издательский дом «Агни» |место=Самара}}
* {{Статья |ссылка=https://mse.msu.ru/wp-content/uploads/2018/07/Dragon.pdf |ref=Фоменко И. К., Щербакова Е. И. |автор=[[Фоменко, Игорь Константинович|Фоменко И. К.]], Щербакова {{comment |Е. И. |Екатерина Игоревна}} |заглавие=Западный след «Казанского дракона» |оригинал=The Western Trail of the “Kazan Dragon” |год=2017 |язык=ru |место=[[Казань]] |издание=Золотоордынская цивилизация |издательство=[[Институт истории имени Шигабутдина Марджани]] [[Академия наук Республики Татарстан|Академии наук Республики Татарстан]] |тип=Журнал |номер=10 |страницы=378—389 |isbn=УДК 929.6+347.189.7 |issn=2308-1856, 2409-0875 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410183308/https://mse.msu.ru/wp-content/uploads/2018/07/Dragon.pdf |archivedate=2019-04-10 }}
* {{Книга |ref=Поспелов |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]] |ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |год=2002 |издание=2-е изд., стереотип |место=М. |издательство=Русские словари, Астрель, АСТ |страниц=512 |isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000}}
* {{Статья |ref=Откуда есть пошла Самара… |автор=[[Фоменко, Игорь Константинович|Фоменко И. К.]] |заглавие=Откуда есть пошла Самара… |год=2012 |ответственный=Глав. ред. [[Борисёнок, Юрий Аркадьевич|Ю. А. Борисёнок]] |язык=ru |место=Москва |издание=[[Родина (журнал)|Родина]] |издательство=[[Правда (издательство)|«Правда»]] |тип=журнал |номер=12 |страницы=78—82 |issn=0235-7089}} [[Файл:Cc.logo.circle.svg|15px|Статья доступна по лицензии CC BY-SA 3.0]] — {{comment|OTRS.|Номер OTRS разрешения от автора: 2019043010003881}}
* {{Статья |ref=Среднее Поволжье |автор=[[Фоменко, Игорь Константинович|Фоменко И. К.]] |заглавие=[[:File:Samara Fomenko I K.pdf|Первое упоминание «Самары» в западноевропейских средневековых источниках]] |год=2012 |ответственный=Редкол.: Д. А. Сташенков (отв. ред.), А. Ф. Кочкина, Л. В. Кузнецова |язык=ru |место=Самара |издание=Среднее Поволжье в контексте средневековой российской истории: на перекрёстке культур (конец XIII-XVI в.) |издательство=«Офорт». Министерство культуры Самарской области, [[Самарский областной историко-краеведческий музей имени П. В. Алабина]] |тип=Материалы научно-практической конференции |страницы=9—23 |isbn=978-5-473-00859-3, ББК Т3(2Р354.2)43я431(2Р), Т3(2Р354.2)44я431(2Р), Т4(2)431.99Поволжье.я431(2Р)}} [[Файл:Cc.logo.circle.svg|15px|Статья доступна по лицензии CC BY-SA 3.0]] — {{comment|OTRS.|Номер OTRS разрешения от автора: 2019050410003641}}
* {{Книга |автор=Храмков Л. В., Храмкова Н. П. |заглавие=Край Самарский |год=1988 |часть=Часть 2 |издание=Куйбышевское книжное издательство |место=Куйбышев |страниц=127}}
* {{Статья |ссылка=https://mse.msu.ru/wp-content/uploads/2018/07/sherb201306.pdf |ref=Щербакова Е. И. |автор=Щербакова {{comment|Е. И.|Екатерина Игоревна}} |заглавие=Визуальная история. (Рецензии) |год=2013 |ответственный=Под ред. [[Бордюгов, Геннадий Аркадьевич|Г. А. Бордюгова]] |язык=ru |место=[[Москва]] |издание=Между канунами. Исторические исследования в России за последние 25 лет |издательство=АИРО-XXI |страницы=1380—1396 |isbn=978-5-91022-208-7}}
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
5zyza0dlmv9nbo3natq2fscrp5m8n5s
Кызылјар
0
4176
49539
49521
2026-11-10T23:25:29Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49539
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
|статус = Кала
|русское название = Кызылјар
|оригинальное название = {{lang-ru|Красноярск}}
|изображение = [[Файл:Красноярск (ночной).jpg|300пкс]] [[Файл:Church of the Annunciation, Krasnoyarsk.jpg|300пкс]] [[Файл:Krs railstation.jpg|300пкс]]
|описание изображения =
|герб = Coat of Arms of Krasnoyarsk (Krasnoyarsk krai).svg
|ширина герба = 80
|флаг = Flag of Krasnoyarsk.svg
|ширина флага = 160
|описание герба = Кызылјардыҥ кебедели
|описание флага = Кызылјардыҥ маанызы
|lat_deg = 56.012083
|lon_deg = 92.871295
|регион = Кызылјар кырай
|регион в таблице = Кызылјар
|вид района = Каланыҥ округы
|район = Каланыҥ округы Кызылјар кала
|район в таблице = Каланыҥ округы Кызылјар кала {{!}}Кызылјар
|вид поселения =
|поселение =
|поселение в таблице =
|B в регион = нет
|C в регион = нет
|внутреннее деление = [[#Административное деление|7 администрациялык аймак]]
|вид главы = Каланыҥ башкараачызы
|глава = [[Логинов, Владислав Анатольевич|Владислав Логинов]]
|дата основания = [[1628]] јыл
|прежние имена = Новокачинский острог (с 1631),<br>Большой острог (1659—1690)<ref>{{cite web|url=http://vkrasnoyarsk.ru/description/history.html|title=История Красноярска|accessdate=2018-02-05|archive-date=2017-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319174413/http://vkrasnoyarsk.ru/description/history.html|deadlink=no}}</ref>
|площадь = 379,5<ref>{{Cite web |url=http://pravo.admkrsk.ru/Pages/detail.aspx?RecordID=34190 |title=Постановление администрации города № 1044 от 28.12.2020 — Официальный сайт администрации города Красноярска |access-date=2022-04-20 |archive-date=2021-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211228105310/http://pravo.admkrsk.ru/Pages/detail.aspx?RecordID=34190 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst04/DBInet.cgi|title=База данных показателей муниципальных образований. Красноярск|website=Росстат|accessdate=2018-02-05|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304153237/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst04/DBInet.cgi|deadlink=no}}</ref>
|вид высоты = Талайдыҥ кеминеҥ бийик
|высота центра НП = 287
|климат = континентал
|официальный язык = [[Русский язык|орусский]]
|население = {{ Население | Красноярск | тс }}
|год переписи = {{ Население | Красноярск | г }}
|плотность = 2765
|агломерация = Красноярский
|национальный состав = [[орустар]] (91,96 %),<br>[[украиндер]] (1,02 %),<br>[[татарлар]] (1,01 %)<br>и другие
|этнохороним = красноя́рецтер, красноя́рец
|автомобильный код = 124
|часовой пояс = +7
|телефонный код = 391
|почтовый индекс = 660ххх
|вид идентификатора =
|сайт =
|язык сайта =
|язык сайта 2 =
|цифровой идентификатор =
|цифровой идентификатор 2 =
|цифровой идентификатор 3 = 0012113
|add1n = Кайралдар
|add1 = {{Октябрдыҥ Революциязыныҥ ордени|тип=кала}}
[[Город трудовой доблести]]
|add2n = Каланыҥ кӱниДень города
|add2 = кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни
|add3n = Окылу эмес аттары
|add3 =
Ярск, Крск, Край, Кызыл Јар, Столица Сибирдиҥ тӧс калазы<ref>{{cite web|url=https://kras.mk.ru/sport/2019/03/12/dmitriy-medvedev-nazval-krasnoyarsk-stolicey-sibiri.html|title=Дмитрий Медведев назвал Красноярск столицей Сибири|publisher=kras.mk.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927024804/https://kras.mk.ru/sport/2019/03/12/dmitriy-medvedev-nazval-krasnoyarsk-stolicey-sibiri.html|deadlink=no}}</ref>, Город на Енисее{{sfn|Нифантьев|1973|с=}}
}}
Кызылјар {{lang-ru|Красноя́рск}} ({{audio|Ru-Krasnoyarsk.ogg|произношение}}) — Россияныҥ јаан калаларыныҥ бирӱзи, Кӱнчыгыш Сибирдиҥ јаан деген экономикалык, ӱредӱлик ле культуралык тӧс јери<ref name="БРЭ-ТОМ-15">{{книга|автор=Павлинов П. С., Фёдорова В. И|заглавие=Красноярск|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/2107402|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=М.|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2010|том=15. Конго - Крещение|страницы=627|страниц=766|isbn=978-5-85270-346-0|тираж=60000}}</ref>{{sfn|Терра|2006|с=79|loc=Красноярск — важный промышленный центр}}{{sfn|Веселов, Дятликович|23.05.2013}}.
Красноярский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери [[Россия]] ичинде текши јериниҥ кемиле экинчи јерде<ref>* [http://www.dela.ru/lenta/66249/ Респонденты ВЦИОМ видят Красноярск столицей Сибири и Дальнего Востока] {{Wayback|url=http://www.dela.ru/lenta/66249/ |date=20130601033625 }} // Dela.ru, 22.06.2012
* Софья Гройсман [http://slon.ru/fast/russia/putin-dopustil-perenos-federalnoy-vlasti-v-krasnoyarsk-1149809.xhtml Путин допустил перенос федеральной власти в Красноярск] {{Wayback|url=http://slon.ru/fast/russia/putin-dopustil-perenos-federalnoy-vlasti-v-krasnoyarsk-1149809.xhtml |date=20140902190535 }} // [[Slon.ru]], 29.08.2014
* {{cite web |url = http://news.mail.ru/inregions/siberian/54/politics/19389239/ |title = Руководители сибирских регионов поддерживают перенос федеральных органов власти в Красноярск |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141021233840/http://news.mail.ru/inregions/siberian/54/politics/19389239/ |archivedate = 2014-10-21 }} // РИА «[[ФедералПресс]]», 02.09.2014</ref>, городской округтардыҥ ортодо Россияда база экинчи. Кала Кӱнчыгыш-Сибирде экономикалык аймактыҥ тӧс јери. Кызылјарды окылу эмес эдип Сибирдиҥ тӧс калазы дежет<ref>* [https://kras.mk.ru/sport/2019/03/12/dmitriy-medvedev-nazval-krasnoyarsk-stolicey-sibiri.html Дмитрий Медведев назвал Красноярск столицей Сибири] {{Wayback|url=https://kras.mk.ru/sport/2019/03/12/dmitriy-medvedev-nazval-krasnoyarsk-stolicey-sibiri.html |date=20200927024804 }} // [[Московский комсомолец]]. 12.03.2019
* [http://www.krsk.aif.ru/society/status_krasnoyarska_kak_stolicy_sibiri_zakreplen_dokumentalno Статус Красноярска как столицы Сибири закреплён документально] {{Wayback|url=http://www.krsk.aif.ru/society/status_krasnoyarska_kak_stolicy_sibiri_zakreplen_dokumentalno |date=20190414152858 }} // [[Аргументы и факты]]
* Косачёва Т. [https://web.archive.org/web/20220318113246/https://expert.ru/siberia/2019/01/kto-stolichnee-v-sibiri/ Кто столичнее в Сибири?] {{Wayback|url=https://expert.ru/siberia/2019/01/kto-stolichnee-v-sibiri/ |date=20220318113246 }} // [[Эксперт (журнал)|Эксперт]], 14.12.2018</ref>.
[[1628]] јылда тӧзӧлгӧн, озогы калалардыҥ јаан дегени болуп јат, Сибирде текши јери 100 квадрат километрдеҥ кӧп калалардыҥ бирӱзи. Сибирде алтын казып јӱткӱген (''«Золотая лихорадка в Сибири»'') тушта узак ӧйгӧ којойымдардыҥ ӧзӱм алынган Сибирде тӧс јери болгон. [[Россия|Россияда]] эҥ ле кӱнчыгыш миллионер кала болуп јат.
Кала Россияныҥ ортозында, Энесай сууныҥ эки јарадында, ''Кӱнбадыш-Сибир равнина'' ла ''Ортосибир плоскогорье'' ле Саянныҥ сындары бириккенинде, Кӱнчышыш Саянныҥ эдегинде кызыкта турат.
Эл-јоныныҥ тоозы — {{ Население | Красноярск | фсг }} кижи, Красноярский агломерацияда 1,5 миллионноҥ кӧп улус јуртайт.
== Этимологиязы ==
Ономастика билим аайынча јон јаткан јердиҥ адын јердиҥ аайы беретен учурлу. Јурттарды баштап ла ондо јуугында суулардыҥ адыла адайтан; темдектезе, Енисейск Энесай сууныҥ адыла, [[Том-Тура]] Том сууныҥ адыла о.ӧ. Јаҥы острог Верхнеенисейский острог деп адалар учурлу болгон, эмезе Качинский острог деп. Баштап тарыйй ол документтерде онойдо ло Јаҥы Качинский острог деп бичилген. Байла, Кача сууда (Энесайдыҥ кош суузы) алдында кышту болгон, эмезе калан јуур јер болгон. Николай Латкин бичиген [[1608]] јылда Качи сууда острог бар болгон, Кетский острогтоҥ келгендер туткан<ref>''[[Латкин, Николай Васильевич|Латкин Н. В.]]'' Красноярский округ Енисейской губернии. Красноярск, 1890.</ref>.
[[Г. Ф. Миллер|Герхард Миллер]] «Сибирдиҥ тӱӱкизи» деп бичигинде «Јаҥы Качинский острог» ло «Јаҥы Качинский Красный острог» деп темдектейт.
XVII чактыҥ ортозынаҥ «Красный Яр» деп ат табылган<ref>''[[Быконя, Геннадий Фёдорович|Быконя Г. Ф.]]'' Андрей Дубенский — основатель Красноярска. — Красноярск: Тренд, 2008.</ref>. «Красный Яр» — деген јердиҥ адынаҥ — «Хызыл чар»<ref>[[Бутанаев, Виктор Яковлевич|Бутанаев В. Я.]] Топонимический словарь Хакасско-Минусинского края. Абакан, [[1995]].</ref>, качиндердиҥ тилинде јар кызыл ӧҥдӱ {{lang-ru|«яр — высокий берег или холм, утёс красного цвета»}}{{sfn|Терра|2006|с=79|loc=Красноярск основан в 1628 году воеводой Андреем Дубенским как Красноярский острог в урочище Кызыл-Джар (тюрк. — «красный яр») для защиты от набегов татар и сбора ясака.}}. «Красноярск» деп каланыҥ статузын алар тушта адалган ат.
== Физико-географиялык темдектери ==
Кызылјар — Орто ло Кӱнчыгыш Сибирде јаан культуралык ла экономикалык тӧс јер, Красноярский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери. Кала Энесай сууныҥ эки јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 287 метрге бийик. Кӱнчыгыш Сибир ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ эҥ јаан калазы болуп јат.
Кала турган јаан Энесай суу Сибирди кӱнчыгыш ла кӱнбадыш јанына бӧлийт. Онойдо тал ортозынаҥ кала бойы база бӧлинген, Саянныҥ туузы калага тептире тӱшкен. Экономический географтар Кызылјарды Кӱнчыгыш Сибирде деп чотойт, Кӱнчыгыш-Сибирдиҥ экономикалык аймагына келиштирет.
Кызылјар кала Россияныҥ миллионник калалары ортодо сӱреен јуунак кала. Кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар узуны 41 километр, тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 37 километр<ref>[http://ngs24.ru/news/1933961/view/ Красноярск можно пройти за 12 часов] {{Wayback|url=http://ngs24.ru/news/1933961/view/ |date=20171003204817 }} // НГС.НОВОСТИ Красноярск</ref>.
Энесайдыҥ сол јарадында каланыҥ 742 муҥ 342 кижизи јуртайт, оҥ јарадында — 445 муҥ 429 кижи.
Кызылјардыҥ почвазында, онойдо ок оныҥ спутник калаларында Железногорскта, Дивногорскта ла Сосновоборскта мӧкӱлик тош јок (вечная мерзлота), мынызы туралар тударга буудак јок айалга берет<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://q-map.ru/tag/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B/|title=Карты вечной мерзлоты — Старые карты Европы|author=admin|access-date=2021-10-28|archive-date=2021-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028092855/https://q-map.ru/tag/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B/|deadlink=yes}}</ref>.
{|class=toccolours style="text-align:center" align="center"
! colspan="10" |Кызылјар каланаҥ ала јуугында калаларга јетире (кыскарта/кӧӧлик јолдорло)<ref>{{cite web |url=http://whoyougle.ru/place/distance/ |title=Расстояние между городами | WhoYOUgle|accessdate=2018-04-06 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6I7zf426H?url=http://whoyougle.ru/place/distance/ |archivedate=2013-07-15 |deadlink=yes }}</ref>
|-
|||||||[[Том-Тура]] ~ 488/574 км||Норильск ~ 1505/— км<br>Енисейск ~ 274/348 км<br>Лесосибирск ~ 249/309 км<br>Дудинка ~ 1529/— км<br>Игарка ~ 1317/— км||<br>Усть-Илимск ~ 639/959 км<br>Усть-Кут ~ 797/1031 км||||||
|-
|||||||[[Омск]] ~ 1226/1418 км<br>[[Новосибирск]] ~ 631/783 км<br>[[Кемерово]] ~ 429/529 км<br>Ачинск ~ 145/169 км<br>Боготол ~ 204/235 км<br>Дивногорск ~ 27/47 км||[[Файл:Compass Rose Russian North.svg|center|Роза ветров]]||Братск ~ 549/690 км<br>Канск ~ 183/234 км<br>Тайшет ~ 285/387 км||||||
|-
|||||||[[Новокузнецк]] ~ 442/746 км<br>[[Горно-Алтайск]] ~ 636/1094 км<br>[[Бийск]] ~ 627/994 км<br>[[Барнаул]] ~ 652/917 км||Абакан ~ 270/435 км<br>Минусинск ~ 266/462 км<br>Кызыл ~ 492/829 км<br>||Иркутск ~ 856/1064 км<br>Улан-Удэ ~ 1076/1497 км||||||
|-
!colspan=10|
|}
=== Климады ===
Калада климат Алисовтыҥ классификациязыла континентальный (''Dfb'' Кёппенло)<ref>{{Cite web |url=https://avatars.mds.yandex.net/get-zen_doc/1596193/pub_5f7b377871c44f082971266b_5f7b381e48a2900c439d676a/scale_2400 |title=Архивированная копия |access-date=2022-04-20 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020230850/https://avatars.mds.yandex.net/get-zen_doc/1596193/pub_5f7b377871c44f082971266b_5f7b381e48a2900c439d676a/scale_2400 |deadlink=yes }}</ref>; климатты кӧп суу јымжадат (Красноярский водохранилище), кышкыда тоҥбос Энесай суу ла айландыра кырлар ыжыктап јат<ref>{{cite web| author=Баженова О.И.|date = | url=http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2006-4/57.pdf| title=Ландшафтно-климатические типы систем экзогенного рельефообразования субаридных районов юга Сибири| publisher=// [[География и природные ресурсы]]. – 2006. - № 4. – С. 57-65.| accessdate=2012-06-07| archiveurl=https://www.webcitation.org/67ynkLjwG?url=http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2006-4/57.pdf| archivedate=2012-05-27}}</ref>. Кышкыда кар ас, улам ла јылый тӱжет.
* Ортојылдык температура: +1,6 °C
* Кейдиҥ соогыныҥ алтыгы учы: −52,8 °C ([[1931]] јыл)<ref name="pogoda">{{cite web|url=http://pogoda.ru.net/climate/29570.htm|title=Климат Красноярска|publisher=Погода и климат|accessdate=2010-03-28|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/617ba78JV?url=http://pogoda.ru.net/climate/29570.htm|deadlink=yes}}</ref>
*Кейдиҥ изӱзиниҥ ӱстӱги бажы: +40,1 °C ([[1901]] јыл)<ref>{{Cite web|url=http://meteo.krasnoyarsk.ru/Гидрометинформация/Климат/tabid/191/Default.aspx|title=Климат|website=meteo.krasnoyarsk.ru|accessdate=2020-12-24|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506204248/http://meteo.krasnoyarsk.ru/%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82/tabid/191/Default.aspx|deadlink=yes}}</ref>
* Салкынныҥ ортојылдык тӱргени, Бофорттыҥ шкалазыла: 2,3 м/с<ref name="pogoda"/>
* Кейдиҥ ортојылдык чыгы: 69 %<ref name="pogoda"/>
{{Каланыҥ климады
|Город_род=Красноярсктыҥ
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/29570.htm «Погода и климат» (норма 1991-2020 гг.)], [http://meteo.krasnoyarsk.ru/Гидрометинформация/Климат/tabid/191/Default.aspx Метеорологические рекорды на территории Красноярского края]
| Янв_ср=-15.6 | Янв_ср_осад=17
| Фев_ср=-12.3 | Фев_ср_осад=15
| Мар_ср=-4.9 | Мар_ср_осад=19
| Апр_ср=3.4 | Апр_ср_осад=29
| Май_ср=10.4 | Май_ср_осад=48
| Июн_ср=16.9 | Июн_ср_осад=66
| Июл_ср=19.1 | Июл_ср_осад=70
| Авг_ср=16.1 | Авг_ср_осад=76
| Сен_ср=9.1 | Сен_ср_осад=55
| Окт_ср=2.3 | Окт_ср_осад=42
| Ноя_ср=-7.3 | Ноя_ср_осад=39
| Дек_ср=-13.2 | Дек_ср_осад=31
| Год_ср=2.0 | Год_ср_осад=507
| Янв_ср_мин=-19.2 | Янв_ср_макс=-11.6
| Фев_ср_мин=-16.3 | Фев_ср_макс=-7.5
| Мар_ср_мин=-9.4 | Мар_ср_макс=0.7
| Апр_ср_мин=-1.4 | Апр_ср_макс=9.3
| Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=17.1
| Июн_ср_мин=11.1 | Июн_ср_макс=23.5
| Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=25.2
| Авг_ср_мин=11.2 | Авг_ср_макс=22.2
| Сен_ср_мин=5.0 | Сен_ср_макс=14.6
| Окт_ср_мин=-1.3 | Окт_ср_макс=6.7
| Ноя_ср_мин=-10.7 | Ноя_ср_макс=-3.6
| Дек_ср_мин=-16.9 | Дек_ср_макс=-9.3
| Год_ср_мин=-2.5 | Год_ср_макс=7.3
| Янв_а_макс=6.0 | Янв_а_мин=-52.8
| Фев_а_макс=8.5 | Фев_а_мин=-41.6
| Мар_а_макс=18.5 | Мар_а_мин=-38.7
| Апр_а_макс=31.4 | Апр_а_мин=-25.7
| Май_а_макс=34.0 | Май_а_мин=-11.2
| Июн_а_макс=34.8 | Июн_а_мин=-3.6
| Июл_а_макс=36.4 | Июл_а_мин=3.3
| Авг_а_макс=40.1 | Авг_а_мин=-1.0
| Сен_а_макс=31.3 | Сен_а_мин=-9.6
| Окт_а_макс=24.5 | Окт_а_мин=-25.1
| Ноя_а_макс=13.6 | Ноя_а_мин=-42.3
| Дек_а_макс=8.6 | Дек_а_мин=-47.0
| Год_а_макс=40.1 | Год_а_мин=-52.8
}}
=== Рельеф ===
[[Файл:Торгашинский хребет на Правом берегу Красноярска.jpg|мини|справа|Торгашинский сын-тайга]]
Калада рельеф тӧҥдӧрлӱ; айландыра кырлар, Столбы деп национал парк, Центральный ла Железнодорожный аймактар јабызак јерде, Академгородок Саян кырда, Советский ле Октябрьский аймактар тӧҥдӧрдӧ.
=== Ӧзӱмдери ===
Кала лесостепь ле кырларлу зонада турат; кӧп сабада мында карагай, мӧш, тыт, кайыҥ, аспак агаштар ӧзӧт.
=== Экологиязы ===
Калада экологиялык коомой айалга бастыра јаан калаларда чылап ок курч турат. Бу недеҥ улам дезе, Кызылјар Кӱнчыгыш Сибирде јаан транспортный узел болуп јат; ого коштой мында бир канча металлургический, машиностроительный ла химический промышленностьтыҥ јаан предприятиелери керекти база ӱрейт. Эҥ ле кӧп кейде кир кӧӧлик транспорттоҥ болот, јылдыҥ ла кӧптӧйт<ref>*Глушко Ю. [https://web.archive.org/web/20170821090455/http://krasnoyarsk.n1.ru/articles/gde_v_krasnoyarske_zhit_khorosho_karta_zagryazneniy_i_onkologii-50223441/ Где в Красноярске жить хорошо? (карта загрязнений и онкологии)] {{Wayback|url=http://krasnoyarsk.n1.ru/articles/gde_v_krasnoyarske_zhit_khorosho_karta_zagryazneniy_i_onkologii-50223441/ |date=20170821090455 }} // N1.ru, 06.01.2017
* Иванов С. {{cite web |url = http://www.gornovosti.ru/tema/srez/kachestvo-vozdukha-imeyet-predel82162.htm |title = Качество воздуха имеет предел |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170821044014/http://www.gornovosti.ru/tema/srez/kachestvo-vozdukha-imeyet-predel82162.htm |archivedate = 2017-08-21 }} // [[Городские новости]], 04.04.2016. № 3338</ref>.
Эҥ кӧп јарабас веществолорды атмосферага таштап турган предприятиелер ол — АО «Красноярский алюминиевый завод», ООО «Красноярский цемент», Красноярский ТЭЦ-1, ТЭЦ-2<ref>{{cite web|title=Красноярск — крупный город России с экологической нестабильностью|url=http://greenologia.ru/eko-problemy/goroda/krasnoyarsk.html|website=Greenologia|date=2015-05-25|accessdate=2017-01-16|lang=ru|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118071307/http://greenologia.ru/eko-problemy/goroda/krasnoyarsk.html|deadlink=no}}</ref>, јаан ла кичинек одырар угольный котельныйлар. Ого коштой јайгыда мында агаш аразында ӧрттӧрдӧҥ калага кубар келип тӱжет.
[[2016]] јылда коомой ай-кӱн турган кӱндер (неблагоприятные метеорологические условия) Кызылјарда бир јылга бежен сегис кӱн болгон<ref>{{cite web|url=http://newslab.ru/news/747509|title=Режим «чёрного неба» в Красноярске действовал 58 суток в году|publisher=newslab.ru|accessdate=2017-08-23|archive-date=2017-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824051743/http://newslab.ru/news/747509|deadlink=no}}</ref>. [[2017]] јылда — 43 кӱн<ref>{{cite web|title=«Обещаний не надо»: задыхающийся Красноярск ждёт от властей действий|url=https://regnum.ru/news/2365671.html|website=ИА REGNUM|accessdate=2018-01-10|lang=ru|archive-date=2018-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110094529/https://regnum.ru/news/2365671.html|deadlink=yes}}</ref>. [[2018]] јылда НМУ режим одус катап турган<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2545688.html|title=Под «чёрным небом», в чёрном-чёрном городе: Красноярский край в 2018 году|author=|website=|date=|publisher=regnum.ru|accessdate=2019-01-09|archive-date=2019-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109111024/https://regnum.ru/news/polit/2545688.html|deadlink=yes}}</ref>.
== Эл-јоны ==
{{Главная|Население Красноярска}}
{{ Население | Красноярск | Оформление=standard| Столбцов=9}}
<br>
{{население| Красноярск |график}}
{{Численность городов России}}
СССР тушта калада удабай ла миллионынчы кижи чыгар деп сакылта болгон<ref>Славина Л. Н. [https://web.archive.org/web/20120111143909/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2003Ludisudby/2003Slavina.htm Динамика численности населения Красноярского края в советский период] {{Wayback|url=http://www.memorial.krsk.ru/Articles/2003Ludisudby/2003Slavina.htm |date=20120111143909 }} // Люди и судьбы. XX век. Тезисы докладов и сообщений научной конференции. Красноярск, 30 октября 2003 г.</ref>.
Совет ӧйлиҥ кийнинде эл-јонныҥ тоозы астаган: [[1992]] јылда 925 муҥ кижи болгон болзо, [[2001]] јылда 876 муҥ кижи боло берген.
[[2012]] јылда кандык айдыҥ
; Ук-калыктары
2010 јылдыҥ текшироссийский тооалыжы аайынча<ref>[http://www.krasstat.gks.ru/news/vpn2010/DocLib4/Forms/AllItems.aspx?RootFolder=%2fnews%2fvpn2010%2fDocLib4%2f4.%20Национальный%20состав%2c%20владение%20языками%2c%20гражданство%2f4.3%20Национальный%20состав%20населения&FolderCTID=&View={68828A0F-6B8B-49C9-9E13-97573844D63B}]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018 |bot=InternetArchiveBot }} // Красноярскстат</ref>:
{|
| valign="top" |
{| class="standard"
|-
!Калык
!Тоозы кижи
!угын айткандардаҥ %
|-
|[[Орустар|орустар]]
| align="right" |861 855
| align="right" |91, 96 %
|-
|украиндер
| align="right" |9 610
| align="right" |1, 02 %
|-
|татарлар
| align="right" |9 466
| align="right" |1, 01 %
|-
|азербайджандар
| align="right" |7 039
| align="right" |0, 75 %
|-
|армяндар
| align="right" |6 714
| align="right" |0, 72 %
|-
|киргизтер
| align="right" |6 274
| align="right" |0, 67 %
|-
|таджиктер
| align="right" |4 310
| align="right" |0, 46 %
|-
|узбектер
| align="right" |4 266
| align="right" |0, 45 %
|-
|немецтер
| align="right" |4 101
| align="right" |0, 44 %
|-
|белорустар
| align="right" |3 325
| align="right" |0, 35 %
|-
|Ӧскӧ ук-калыктар
| align="right" |20 224
| align="right" |2, 16 %
|-
|угын айткандар
| align="right" |937 184
| align="right" |100, 00 %
|-
|Кызылјар кала округтыҥ эл-јоныныҥ тоозы
| align="right" |974 591
|-
|}
|}
=== Кудай јаҥы ===
;Орус православный серикпе: Красноярский митрополия<ref>* {{cite web |url = http://www.gornovosti.ru/glavnoe/svyateyshiy-patriarkh-kirill-vozvel-v-san-mitropolita-preosvyashchennogo-krasnoyarskogo-i-achinskogo-panteleimona13929.htm |title = Архиепископ Красноярский и Ачинский Пантелеимон возведён в сан митрополита |archiveurl = https://web.archive.org/web/20111016215935/http://www.gornovosti.ru/glavnoe/svyateyshiy-patriarkh-kirill-vozvel-v-san-mitropolita-preosvyashchennogo-krasnoyarskogo-i-achinskogo-panteleimona13929.htm |archivedate = 2011-10-16 }} // Газета «[[Городские новости]]» № 2452, 09.10.2011 г.
* [http://krsk.sibnovosti.ru/society/166984-v-krae-sozdana-krasnoyarskaya-mitropoliya В крае создана Красноярская митрополия] {{Wayback|url=http://krsk.sibnovosti.ru/society/166984-v-krae-sozdana-krasnoyarskaya-mitropoliya |date=20111008010313 }} // [[Сибирское агентство новостей]], 07.10.2011
* {{cite web |url = http://www.iapress-line.ru/society/item/3362-tretya-eparchia |title = В Красноярском крае создадут третью епархию |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140710161705/http://www.iapress-line.ru/society/item/3362-tretya-eparchia |archivedate = 2014-07-10 }} // ИА «PRESS-LINE», 05.09.2011 г.</ref>
;Армянский апостольский серикпе: Агару Саркистиҥ серикпези<ref>{{cite web |url = http://www.yarsk.ru/news/?i=10067377 |title = 15 мая в Красноярске состоится церемония освящения храма Святого Саркиса Армянской Апостольской Церкви |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111144900/http://www.yarsk.ru/news/?i=10067377 |archivedate = 2012-01-11 }} // Информационный медиа-портал Yarsk.ru, 14.05.2003 г.</ref>, Сурб Арутюнныҥ серикпези<ref>[http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=3&id=18259 В Красноярске построена вторая армянская церковь] {{Wayback|url=http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=3&id=18259 |date=20131105234521 }} // Агентство религиозной информации «[[Благовест-Инфо]]», 21.01.2008 г.</ref>.
; Евангельский христиан-баптисттердиҥ серикпези<ref>* [https://web.archive.org/web/20200629001529/http://www.ehb.ru/ Официальный сайт] {{Wayback|url=http://www.ehb.ru/ |date=20200629001529 }}
* [http://prochurch.info/index.php/news/print/14805 Баптисты Красноярска отпраздновали 120-летие церкви ЕХБ (фото)] {{Wayback|url=http://prochurch.info/index.php/news/print/14805 |date=20130719030115 }} // ProChurch.info, 10.04. 2009 г.</ref>.
; Красноярский кырайдыҥ мусульмандарыныҥ бирлик башкарузы; Красноярскта Соборный мечет<ref>* [http://islamsib.ru/siberian-mosques/16-mecheti-sibiri/293-sobornaya-mechet-krasnoyarska?tmpl=component&print=1&layout=default&page= Соборная мечеть Красноярска] {{Wayback|url=http://islamsib.ru/siberian-mosques/16-mecheti-sibiri/293-sobornaya-mechet-krasnoyarska?tmpl=component&print=1&layout=default&page= |date=20160313071432 }} // «Ислам в Сибири» — официальный сайт Единого духовного управления мусульман Красноярского края (ЕДУМКК).
* Татьяна Алёшина [http://www.dela.ru/interview/muftii/ Гаяз Фаткуллин: «Священник только полчаса орёл, остальные сутки он лошадь»] {{Wayback|url=http://www.dela.ru/interview/muftii/ |date=20160325001229 }} // Dela.ru, 29.03.2012 г.</ref>.
<gallery perrow=7 widths="120px" heights="90px">
Church of the Intercession, Krasnoyarsk.jpg|Покровский кафедральный собор
Church of the Annunciation, Krasnoyarsk.jpg|Благовещенский собор
Church of the Nativity, Krasnoyarsk.jpg|Храм Рождества Христова
Krasnoyarsk kray philarmonic society, the organ hall.jpg|Алдында католический костёл — эмди Органный зал
St. Sarkis church in Krasnoyarsk3.JPG|Агару Саркистиҥ Армянский апостольский серикпези
Krasnoyarsk synagogue.jpg|Синагога
</gallery>
== Тӱӱкизи ==
[[Файл:Aerial view of Krasnoyarsk 1.jpg|мини|справа|Татыш ортолык ла Октябрьский кӱрди куш кайыганынаҥ кӧрзӧ]]
Кызылјар ӧзӧк — јуртаарга эптӱ јер; јебрен улустыҥ јуртыныҥ орды мында XIX чакта табылган, палеолит эпохага келишкен (35 муҥ јыл кайра). Оноҥ до эрте ӧйдиҥ стоянкалары бар<ref>{{cite web|url=http://newslab.ru/article/269078|title=Евгений Артемьев: «Мамонта в Красноярске можно откопать под каждым кустом»|publisher=newslab.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719072250/http://newslab.ru/article/269078|deadlink=no}}</ref>. Јебренде мында кет тилдӱ калык јаткан, ассан тилдӱлер, кот тилдӱлер, калмажтар, XVIII чакта олор јоголгон. Кийнинде, Энесай ла Кача сууныҥ ортозында ''аринцы ла качинцы'' калыктар јаткан. Олордыҥ јурты «Кызыл-яр-Тура» деп адалган {{lang-ru|«город красного берега»}}.
Бу јерде кийнинде Кызылјар кала тудулган<ref>* {{cite web |title = Исторические фотографии Красноярска. История Красноярска |url = http://www.fotoyarsk.ru/?istorija_krasnojarska_v_fotografijah&page=2 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101120142644/http://www.fotoyarsk.ru/?istorija_krasnojarska_v_fotografijah&page=2 |archivedate = 2010-11-20 |deadlink = yes }} // fotoyarsk.ru
* [http://www.krasplace.ru/ История Красноярска и Енисейской губернии в старых фотографиях, документах и воспоминаниях] {{Wayback|url=http://www.krasplace.ru/ |date=20100327074109 }}
* [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1037923&page=5 Krasnoyarsk] {{Wayback|url=http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1037923&page=5 |date=20120106222403 }} // by Gelio — Page 5 — [[SkyscraperCity]]
* {{cite web |title = Высотный Красноярск |url = otpusk.mirtesen.ru/blog/43092530850/Vyisotnyiy-Krasnoyarsk?page=2 |archiveurl = https://archive.is/20120714213809/otpusk.mirtesen.ru/blog/43092530850/Vyisotnyiy-Krasnoyarsk?page=2 |archivedate = 2012-07-14 |deadlink = yes }} // Непутёвые заметки</ref>, орустар [[1608]] јылда ол јерди билетен. Бу ла јылда Кетский острогтыҥ казактары, енисейский остяктар Урнук ла Намакка баштадып, аринский князь Тюльканыҥ јерине келип, оны «Тюлькинский землица» дежип, бого Красноярский острогты туткан, аралар качиндерле, енисейский киргизтерле јӧмӧжип, узак ӧйгӧ оруска калан тӧлӧбӧгӧн. Олор улай ла табару эдип турарда, казактар Енисейский воеводанаҥ болуш сураган.
Дубенский ӱч јӱс казакты баштап, [[1627]] јылдыҥ учында Красноярский острогты туткан<ref name="С XVII ВЕКА НА БЕРЕГАХ ЕНИСЕЯ"/>, {{sfn|Терра|2006|с=79|loc=Красноярск основан в 1628 году воеводой Андреем Дубенским как Красноярский острог в урочище Кызыл-Джар (тюрк. — «красный яр») для защиты от набегов татар и сбора ясака.}}<ref>{{cite web|url=http://blogredhill.ru/krasnoyarskj-livetime/sputnik-po-gorodu-krasnoyarsku/kratkaya-istoriya-goroda-krasnoyarska.html|title=Краткая история города Красноярска|author=|website=|date=|publisher=|accessdate=2019-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118121104/http://blogredhill.ru/krasnoyarskj-livetime/sputnik-po-gorodu-krasnoyarsku/kratkaya-istoriya-goroda-krasnoyarska.html|archivedate=2011-11-18|deadlink=yes}}</ref>.
[[1690]] јылда Красноярский острог каланыҥ статусын алган.
Красноярскта кӧп сабазы ''служилые люди'' ле олордыҥ билелери јаткан. [[1733]]—[[1734]] јылдарда Красноярскта Витус Беринг экспедицияга белетенип јаткан.
[[1734]]—[[1743]] јылдарда калада немецкий јорыкчы ла билимчи Иоганн Георг Гмелин јаткан, ол тургун улустыҥ кылык јаҥы ла јаткан јадыны керегинде бичиген<ref>{{cite web|url=https://region.krasu.ru/people/gmelin|title=Гмелин Иоганн | Мой Красноярск — народная энциклопедия|publisher=region.krasu.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104143138/https://region.krasu.ru/people/gmelin|deadlink=no}}</ref>.
== Экономиказы ==
[[Файл:060721-ges.jpg|справа|мини|Красноярский ГЭС]]
=== Промышленность ===
Кызылјар — Россияда промышленности јакшы ӧҥжиген јер. Мында 17 муҥнаҥ артык предприятие, организация ла учреждение. Баш отрасльдар{{sfn|Терра|2006|с=79|loc=Основные отрасли промышленности: машиностроение и металлобработка (ПО «Сибтяжмаш», «Крастяжмаш», «Комбайнпром», «Красмашзавод», заводы — машиностроительный, электроремонтный, лесного машиностроения, судостроительный, радиотехнический, телевизоров и др.), химическая (ПО — «Химволокно», «Химбытприбор», химический комбинат «Енисей»; заводы синтетического каучука, шинный, медицинских препаратов, резинотехнических изделий и др.), металлургическая «Сибэнергоцветмет», «Енисейзолото»; заводы — металлургический, «Сибэлектросталь», алюминиевый, цветных металлов и др.), деревообрабатывающие, строительных материалов (заводы — цементный, индустриальных строительных конструкций и др.). Предприятия лёгкой и пищевой промышленности.}}: космический промышленность, цветной металлургия, машиностроение, деревообработка, транспорт, химический, пищевой, розничный ла оптовый торговля, услугалар. Кызылјарда Сибир федерал округта ФГУП «Ростехинвентаризация — Федеральное БТИ» представительствозы бар.
[[1942]] јылда ''Сибирский завод тяжёлого машиностроения'' («Сибтяжмаш») баштапкы паровоз сериязы «Серго Орджоникидзе» эдип чыгарган.
[[1943]] јылдыҥ [[Тулаан айдыҥ 23 кӱни|тулаан айдыҥ 23 кӱнинде]] Красцветмет предприятие норильский ''шлам''наҥ ''платина ла палладий'' аффинировать эткен. [[1945]] јылда заводто промышленный масштабла благородный металлдарды (платина группа, алтын ла мӧҥӱн) кӧптӧдӧ чыгарып баштаган. [[1946]] јылда платинаныҥ баштапкы слитокторы, [[1947]] јылда — палладийдиҥ слитокторы эдилген<ref>{{cite web |url = http://www.krastsvetmet.ru/about/history.html |title = История |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180225082546/http://www.krastsvetmet.ru/about/history.html |archivedate = 2018-02-25 }} // [[Красцветмет]]</ref>.
[[1954]] јылда Красноярский телевизионный завод тӧзӧлгӧн, [[1958]] јылда ламповый телевизор «Енисей» деп маркалу, [[1964]] јылда — лампово-полупроводниковый «Рассвет» маркалу телевизор чыгарган.
Калада Россия ичинде јаан мусороперерабатывающий заводтордыҥ бирӱзи тудулган, муҥдар тоолу тонна сӱрее-чӧп (бытовой мусор) (бир конокко) јоголтор завод тудулган<ref>{{cite web |url = http://www.tvk6.ru/video/2685 |title = Мусорные проблемы |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140304214554/http://www.tvk6.ru/video/2685 |archivedate = 2014-03-04 }} // [[ТВК (телеканал, Красноярск)|ТВК]]</ref>. Онойдо ок мусоросортировочный комплекстер бар.
== Ӱредӱлик ле билим ==
=== Ӱредӱлик ===
<center><gallery perrow=7 widths="150px" heights="130px">
Siberian Federal University (site 4), Krasnoyarsk.JPG|Сибирский федеральный университет
КГИИ.jpg|Дмитрий Хворостовскийдиҥ адыла адалган кеендиктиҥ Сибирский государственный институдыныҥ баш корпузын Качи сууныҥ сол јарадынаҥ кӧрзӧ
SibSAU Rocket and KrasRab.jpg|СибГАУ-ныҥ корпуснаҥ ракетаны кӧрзӧ, [[2012]] јыл
КрасГАУ.jpg|Красноярский государственный аграрный университет
КГПУ.jpg|Красноярский государственный педагогический университеттиҥ бир корпусы, ӱй улустыҥ гимназиязыныҥ тӱӱкилик туразында
</gallery></center>
Кызылјарда баштапкы ӱредӱ заведение ''латинский школ'' болгон, [[1759]] јылда ачылган. XXI чактыҥ бажында калада 147 общеобразовательный школ, ондо 124 муҥ школьниктер болгон. Ӱредӱчилери 8 муҥнаҥ артык.
[[2020]] јылда калада 150 муҥнаҥ артык студенттер, 29 вуз, олор ортодо:
* Сибирский федеральный университет<ref>* Сергей Чернышов [https://web.archive.org/web/20111015142222/http://expert.ru/siberia/2011/34/zapadnyij-vektor/ Западный вектор] {{Wayback|url=http://expert.ru/siberia/2011/34/zapadnyij-vektor/ |date=20111015142222 }} // «Эксперт (журнал)|Эксперт Сибирь]]» № 33-34 (301) / 29.08.2011 г.
* Сергей Чернышов, Александр Попов [https://web.archive.org/web/20111228171458/http://expert.ru/siberia/2011/12/amerikanskaya-mechta/ Американская мечта] {{Wayback|url=http://expert.ru/siberia/2011/12/amerikanskaya-mechta/ |date=20111228171458 }} // «[[Эксперт (журнал)|Эксперт Сибирь]]», № 11-12 (291)/28.03.2011 г.
* Марк Захаров {{cite web |title = Бурите — да обрящете |url = gnkk.ru/бурите_да_обрящете-s1651 |archiveurl = https://archive.is/20120711050517/gnkk.ru/бурите_да_обрящете-s1651 |archivedate = 2012-07-11 |deadlink = yes }} // [[Наш Красноярский край]], 02.09.2011</ref>,
* Академик М. Ф. Решетнёвтыҥ адыла адалган Сибирский билим ле технологиялардыҥ государственный университеди {{sfn|Терра|2006|с=79}},
* Дмитрий Хворостовскийдиҥ адыла адалган Кеендиктиҥ Сибирский государственный институды
* Сибирский юридический институт ФСКН России{{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>{{cite web|url=http://krsk.sibnovosti.ru/society/182314-kollektiv-sibirskogo-yuridicheskogo-instituta-primet-prisyagu-sotrudnika-organov-narkokontrolya|title=Коллектив Сибирского юридического института примет присягу сотрудника органов наркоконтроля|publisher=krsk.sibnovosti.ru|accessdate=2019-11-04|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128020446/https://krsk.sibnovosti.ru/society/182314-kollektiv-sibirskogo-yuridicheskogo-instituta-primet-prisyagu-sotrudnika-organov-narkokontrolya|deadlink=yes}}</ref>,
* Сибирская пожарно-спасательная академия ГПС МЧС России (Железногорск).
=== Билим ===
Калада Красноярский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук иштейт.
Красноярскта Сибирский федеральный университет ачылган, мында Красноярский государственный университет], Красноярский государственный технический университет, Красноярская государственная архитектурно-строительная академия, Государственный университет цветных металлов и золота ла Красноярский государственный торгово-экономический институт бери киргилейт.
Научно-исследовательские учреждения Сибирского отделения Российской Академии наук в Красноярском научном центре СО РАН:
* В. Н. Сукачёвтыҥ адыла адалган институт (леса) СО РАН{{sfn|Терра|2006|с=79}}
* Л. В. Киренскийдиҥ адыла адалган институт физики СО РАН{{sfn|Терра|2006|с=79}}
* Институт вычислительного моделирования СО РАН
* Институт биофизики СО РАН
* Институт химии и химической технологии СО РАН{{sfn|Терра|2006|с=79}}
* НИИ сельского хозяйства и экологии Арктики
* Институт педагогики и психологии развития СО РАО
* Специальное конструкторско-технологическое бюро «Наука» СО РАН
* Научно-исследовательский институт животноводства (обособленное подразделение ФИЦ КНЦ СО РАН).
Ӧскӧ ведомстволордыҥ билим-шиҥжӱ учреждениелери:
* АНО «Красноярский городской инновационно-технологический бизнес-инкубатор»
* Институт медицинских проблем Севера СО РАМН
* Научно-исследовательский институт сельского хозяйства РАСХН
* Научно-исследовательский институт геологии и геофизики
* Научно-исследовательский институт экологии рыбохозяйственных водоёмов
* Сибирский научно-исследовательский и проектный институт цветной металлургии<ref>[http://www.dela.ru/lenta/47960/ Акции красноярского института «Сибцветниипроект» выставили на продажу] {{Wayback|url=http://www.dela.ru/lenta/47960/ |date=20111014085654 }} // Dela.ru, 13.10.2011 г.</ref>
* «Красноярский краевой фонд поддержки научной и научно-технической деятельности»
* ПИ «Электропроект»(ЗАО Компания «Электропроект — Сибирь»)
* НПО «Сибцветметавтоматика»
* ЦКБ «Геофизика»
* «Алмаззолотоавтоматика»
* КрасноярскпромстройНИИпроект о.ӧ.
== Эмчилик ==
[[1886]] јылда [[Сыгын айдыҥ 26 кӱни|сыгын айдыҥ 26 кӱнинде]] Красноярскта ''Общество врачей Енисейской губернии'' ачылган. Бу общество лечебницалар, аптека, акушерско-фельдшерский школ ачкан, шиҥжӱ иш ӧткӱрип, эмчилердиҥ съездин ӧткӱретен<ref>{{cite web |url = http://www.kras-med.ru/info/history/doctor_community.html |title = Общество врачей Енисейской Губернии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110613040504/http://www.kras-med.ru/info/history/doctor_community.html |archivedate = 2011-06-13 }} // КрасМед — Красноярский портал о медицине, здоровье и красоте</ref>.
Эмдиги ӧйдӧ мында эмчиликте билим-шиҥжӱ ишти Научно-исследовательский институт медицинских проблем Севера СО РА ӧткӱрип јат<ref>Татьяна Алёшина [http://www.dela.ru/articles/tomogrammy-iz-budushhego/ В Красноярске начало работу уникальное диагностическое оборудование (Томограммы из будущего)] {{Wayback|url=http://www.dela.ru/articles/tomogrammy-iz-budushhego/ |date=20111114172450 }} // Dela.ru, 10.11.2011 г.</ref>; оору улуска болуш јетирет, онойдо ок:
* ФГБУ «Федеральный центр сердечно-сосудистой хирургии» Минздравсоцразвития РФ»<ref>* [https://web.archive.org/web/20120707081049/http://krascor.ru/article/188/ Федеральный центр сердечно-сосудистой хирургии] {{Wayback|url=http://www.krascor.ru/ |date=20111025063122 }}
* [https://web.archive.org/web/20120707081049/http://krascor.ru/article/188/ Федеральный Кардиоцентр Красноярска включён в престижное международное исследование по лечению пациентов с нарушением ритма сердца] {{Wayback|url=http://krascor.ru/article/188/ |date=20120707081049 }} // Официальный сайт [[Федеральный центр сердечно-сосудистой хирургии» Минздравсоцразвития РФ|Федерального центра сердечно-сосудистой хирургии Минздравсоцразвития РФ]]</ref> — федерал квота аайынча пациенттерди эмдейт;
* Сибирский клинический центр Федерального медико-биологического агентства России<ref>{{Cite web |url=http://www.skc-fmba.ru/ |title=Сибирский клинический центр ФМБА России |access-date=2012-03-29 |archive-date=2012-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318050002/http://www.skc-fmba.ru/ |deadlink=yes }}</ref> — федерал квота аайынча пациенттерди эмдейт;
* Крупнейший в России Центр ядерной медицины Сибирского клинического центра Федерального Медико-Биологического Агентства России<ref>;
* [http://smartnews.ru/regions/krasnoyarsk/15790.html Увидят насквозь. В Красноярске построили самый крупный в России Центр ядерной медицины] {{Wayback|url=http://smartnews.ru/regions/krasnoyarsk/15790.html |date=20140222131943 }} // SMARTNEWS, 14.02.2014
* {{cite web |url = http://old.skc-fmba.ru/nuclear/ |title = Центр позитронно-эмиссионной томографии и отделение радионуклидной терапии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131210205123/http://old.skc-fmba.ru/nuclear/ |archivedate = 2013-12-10 }} // Сибирский клинический центр ФМБА России</ref>.
== Культура ==
=== Музейлер ===
[[Файл:Surikov_Krasnoyarsk_State_Art_Museum.jpg|мини|В. И. Суриковтыҥ адыла адалган Кызылјардыҥ государственный художественный музейи]]
[[Файл:Literatyrniy museum in Krasnoyarsk-2.jpg|мини|Литературный музей Красноярске]]
* В. И. Суриковтыҥ адыла адалган Кызылјардыҥ государственный художественный музей (Парижский Коммунаныҥ оромы, 20; {{sfn|Терра|2006|с=79}}
* В. И. Суриковтыҥ музей-јурты (Ленинниҥ оромы, 98){{sfn|Терра|2006|с=79}}
* Красноярский музейный центр (Площадь Мира){{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>{{Cite web |url=http://mira1.ru/ |title=Красноярский Музейный Центр |access-date=2012-04-01 |archive-date=2012-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429155113/http://www.mira1.ru/ |deadlink=no }}</ref>
* Красноярский городской выставочный зал (Вавиловтыҥ оромы, 23, пр-т Металлургов, 13 А)
* Художественная галерея «Современное искусство Красноярья» (Юность ором, 19)
* Мемориал Победы, Красноярский исторический музей (Дудинский ором, 2а)
* Музей геологии Центральной Сибири<ref>{{Cite web |url=http://www.mgcs.ru/ |title=Музей Геологии Центральной Сибири |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316025125/http://www.mgcs.ru/ |deadlink=no }}</ref><ref>[http://www.newslab.ru/news/437225 Краевой музей геологии находится на грани исчезновения] {{Wayback|url=http://www.newslab.ru/news/437225 |date=20140710075326 }} // Newslab.Ru, 12.03.2012 г.</ref> (виртуальный тур<ref>{{cite web|url=http://mgcs.sfu-kras.ru/|title=Коллекция музея геологии Центральной Сибири|accessdate=2013-02-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKyZycOA?url=http://mgcs.sfu-kras.ru/|archivedate=2013-02-10}}</ref>) (пр-т Мира, 37)
* «Святитель Николай (пароход-музей)» (Амыр-энчӱниҥ тепсеҥи, 1, јарат)
* Литературный музей (Ленинниҥ оромы, 66)
* Музейный комплекс в Овсянке
* Дом-музей [[Красиков, Пётр Ананьевич|П. А. Красикова]] (ул. Ленина, 124){{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>{{cite web |title = проект музея «Физика вокруг нас» |url = openedu.kspu.ru/museum_of_fisics/ |archiveurl = https://archive.is/20130417032905/openedu.kspu.ru/museum_of_fisics/ |archivedate = 2013-04-17 |deadlink = yes }} // [[Красноярский государственный педагогический университет им. В.П. Астафьева]]</ref>
* Музей истории и развития судоходства в Енисейском бассейне<ref>{{Cite web |url=http://kraevushka.livejournal.com/395795.html |title=День за днём, книга за книгой — 1353. В музее истории и развития судоходства в Енисейском бассейне |access-date=2012-11-30 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414014837/https://kraevushka.livejournal.com/395795.html |deadlink=no }}</ref> (Боградтыҥ оромы, 15)
* Борис Ряузов деп јурукчыныҥ музейи (Ленинниҥ оромы, 127)
* Музей леса (Академгородок)
=== Театр ла концертный залдар ===
<center><gallery widths="150px" heights="130px">
Krasnoyarsk State Opera and Ballet Theatre-2.jpg|Центральный стадион Красноярска на острове Отдыха. [[1967]] год|Д. А. Хворостовскийдиҥ адыла адалган опера ла балеттиҥ Красноярскта театры
Красноярский ТЮЗ.jpg|Јиит кӧрӧӧчиниҥ Красноярскта театры
Пушкинский театр.jpg|А. С. Пушкинниҥ адыла адалган Красноярский драма театр
Krasnoyarsk_Filarmony_2020-08.jpg|Красноярский кырайдыҥ филармониязы, [[1983]] јыл
Органный зал. ул. Декабристов, 20, г. Красноярск.JPG|Органный зал филармония|Храм Преображения Господня — Красноярскта Краевой Филармонияныҥ органный залы
</gallery></center>
Кызылјар каланыҥ театрлары
* Д. А. Хворостовскийдиҥ адыла адалган опера ла балеттиҥ Красноярскта театры{{sfn|Терра|2006|с=79}}
* А. С. Пушкинниҥ адыла адалган Красноярскта драма театр{{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>* [http://www.dela.ru/lenta/56754/ Реконструкция театра им. Пушкина в Красноярске подорожает] {{Wayback|url=http://www.dela.ru/lenta/56754/ |date=20130601065204 }} // Dela.ru, 21.03.2012 г.
* [http://krsk.sibnovosti.ru/culture/206726-v-krasnoyarske-vovsyu-idet-remont-zdaniya-teatra-imeni-pushkina В Красноярске вовсю идёт ремонт здания театра имени Пушкина] {{Wayback|url=http://krsk.sibnovosti.ru/culture/206726-v-krasnoyarske-vovsyu-idet-remont-zdaniya-teatra-imeni-pushkina |date=20130530232044 }} // [[Сибирское агентство новостей]]</ref>
* Красноярский кӱӱлик театр]]{{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>{{cite web |url = http://www.muztk.ru/about/ |title = ТЕАТР " Красноярский музыкальный театр |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230327191701/https://muztk.ru/about/ |archivedate = 1679944621 |accessdate = 1670095443 }}</ref>
* Јиит кӧрӧӧчиниҥ Красноярскта государственный театры {{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>{{Cite web |url=http://www.ktyz.ru/ |title=Красноярский Театр Юного Зрителя |access-date=2013-09-21 |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053541/http://www.ktyz.ru/ |deadlink=no }}</ref>
* Наадайлардыҥ Красноярский кырайда театры{{sfn|Терра|2006|с=79}}
* Красноярский филармония{{sfn|Терра|2006|с=79}}
*Красноярскта краевой филармонияныҥ органный залы (Декабристтердиҥ оромы, 20){{sfn|Терра|2006|с=79}}<ref>* http://www.krasrab.com/archive/2013/01/19/13/view_article {{Wayback|url=http://www.krasrab.com/archive/2013/01/19/13/view_article |date=20190909153506 }}
* {{cite web |title = Органный зал |url = www.krasnoyarsk.tv/5.html |archiveurl = https://archive.is/20120804150245/www.krasnoyarsk.tv/5.html |archivedate = 2012-08-04 |deadlink = yes }}
* [http://krsk.sibnovosti.ru/culture/182358-v-krasnoyarske-mozhet-poyavitsya-novyy-organnyy-zal В Красноярске может появится новый органный зал] {{Wayback|url=http://krsk.sibnovosti.ru/culture/182358-v-krasnoyarske-mozhet-poyavitsya-novyy-organnyy-zal |date=20120214070459 }} // [[Сибирское агентство новостей]], 13.02.2012 г.</ref>
* Андрей Пашнинниҥ театры;
* Мим-театр Эки койонныҥ кийнинеҥ («За двумя зайцами»);
* Любительский театр «Бистиҥ театр»;
* Актёрдыҥ туразы;
* Красноярский государственный цирк;{{sfn|Терра|2006|с=79}}
* Театр «Ак стенениҥ ары јанында».
=== Кӱӱлик ӧмӧликтер ===
Баштапкы симфонический оркестрды [[1887]]—[[1888]] јылдарда Сергей Михайлович Безносиков тӧзӧгӧн (Н. А. Римский-Корсаковтыҥ ӱренчиги).
[[2020]] јылда калада иштеп турган:
* Красноярский академический симфонический оркестр;
* М. С. Годенконыҥ адыла адалган Сибирде Красноярский государственный бијениҥ академический ансамбли<ref>Елена Сомова
{{cite web |url = http://gnkk.ru/482 |title = Танцы всея Руси |deadlink = yes }} // [[Наш Красноярский край]], 10.09.2010 г. Наталья Сангаджиева
* [https://web.archive.org/web/20120707203452/http://krskplus.ru/culture/articles/441227 Владимир Моисеев: «Я рад, что в ансамбле танца Сибири возобновилась преемственность поколений»] {{Wayback|url=http://krskplus.ru/culture/articles/441227 |date=20120707203452 }} // Красноярский краевой портал Krskplus.ru, 09.02.2012 г.
* {{cite web |url = http://www.trk7.ru/news/15662.html |title = Танцевальный сезон |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141220190901/http://www.trk7.ru/news/15662.html |archivedate = 2014-12-20 }} // ТРК «7 Канал» Красноярск
* https://web.archive.org/web/20151208141339/http://pc.sibnovosti.ru/conferences/2138 {{Wayback|url=http://pc.sibnovosti.ru/conferences/2138 |date=20151208141339 }}</ref>;
* Анатолий Бардинниҥ адыла адалган Красноярский государственный филармонический орус оркестр<ref>[http://www.newslab.ru/news/dosie/14609 Красноярский филармонический русский оркестр] // Newslab.Ru</ref>;
* Красноярский камерный оркестр;
* Красноярский духовой оркестр.
=== Библиотекалар ===
Калада мындый библиотекалар иштейт:
* Государственный архив Красноярского края — около полутора миллионов единиц хранения<ref>* [http://krsk.sibnovosti.ru/science/214952-v-krasnoyarske-otkroetsya-novyy-kraevoy-arhiv В Красноярске откроется новый краевой архив — Новости (Наука)] {{Wayback|url=http://krsk.sibnovosti.ru/science/214952-v-krasnoyarske-otkroetsya-novyy-kraevoy-arhiv |date=20130530221808 }} // [[Сибирское агентство новостей]],
* {{cite web |url = http://old.newstube.ru/media/70-let-ispolnilos-gosudarstvennomu-arxivu-krasnoyarskogo-kraya |title = newstube.ru 70 лет исполнилось Государственному архиву Красноярского края |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140413144651/http://old.newstube.ru/media/70-let-ispolnilos-gosudarstvennomu-arxivu-krasnoyarskogo-kraya |archivedate = 2014-04-13 }}</ref>. Архив насчитывает 1 млн. 466 тыс. дел, в том числе фотографии и киноплёнки. Самый старый из архивных документов датирован 1664 годом.
* Государственная универсальная научная библиотека Красноярского края — более четырёх миллионов единиц хранения<ref>* [http://www.kraslib.ru/ Государственная универсальная научная библиотека Красноярского края] {{Wayback|url=http://www.kraslib.ru/ |date=20110909093856 }}
* [https://web.archive.org/web/20130921053752/http://krasnoyarck.ru/organizacii-Krasnoyarska/nauchnaya-biblioteka.html Государственная универсальная научная библиотека Красноярского края Красноярск: Библиотеки] {{Wayback|url=http://krasnoyarck.ru/organizacii-Krasnoyarska/nauchnaya-biblioteka.html |date=20130921053752 }}
* [http://kraevushka.livejournal.com/ День за днём, книга за книгой] {{Wayback|url=http://kraevushka.livejournal.com/ |date=20111104084531 }}</ref>.
* Красноярская централизованная библиотечная система
[[Файл:Библиотека Сибирского федерального университета.JPG|мини|Сибирский федеральный университеттиҥ библиотеказы]]
* Билим библиотека [[Сибирский федеральный университет|Сибирского федерального университета]] — ӱч миллионноҥ артык единица кӧмзӧдӧ<ref>[http://lib.sfu-kras.ru/ Научная библиотека Сибирского федерального университета] {{Wayback|url=http://lib.sfu-kras.ru/ |date=20111007040843 }} // Официальный сайт [[Сибирский федеральный университет|Сибирского федерального университета]]</ref>.
* Сибирский технологический университеттиҥ билим библиотеказы
* Красноярск кырайдыҥ юношеский библиотеказы
* Красноярск кырайдыҥ детский библиотеказы
* Красноярск кырайдыҥ специал библиотекзы — кӧс јок инвалид улуска социокультурный реабилитацияга<ref>{{Cite web |url=http://ksb-csr.ru/ |title=Красноярская краевая специальная библиотека — центр социокультурной реабилитации инвалидов по зрению |access-date=2011-03-24 |archive-date=2012-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127162732/http://ksb-csr.ru/ |deadlink=yes }}</ref>
* Баш билим библиотека (КНЦ СО РАН)
* Л. В. Киренскийдиҥ адыла адалган физиканыҥ институдыныҥ библиотеказы, СО РАН<ref>{{cite web |title = Библиотека Института физики им. Л. В. Киренского СО РАН |url = www.kirensky.ru/libr/index.htm |archiveurl = https://archive.is/20120803051826/www.kirensky.ru/libr/index.htm |archivedate = 2012-08-03 |deadlink = yes }}</ref>.
==== Кинематографта ====
* Темирјол кӱр ле теплоход «В. Чкалов» — «Русский сувенир» деп кинодо (Мосфильм, [[1960]])
* Кызылјар кала ла оныҥ јаказы — «Мой папа — капитан» (Киностудия им. Горького, [[1969]]).
* «Совесть (телесериал)» калада бир канча сценалар согулган (Творческое объединение «Экран»,[[1974]]).
* «Магистраль» деп совет художественный кинодо Красногорск эдип кӧргӱскен, ([[1983]]).
* «Алый камень» (Киностудия им. Горького, [[1986]]),
* «Улицы разбитых фонарей» сериал, [[2002]].
* «Гражданин начальник (телесериал)».
* «Дороги» деп кино, Андрей Гаврилов, [[2015]] .
* «Секретные материалы» сериал (серия «tunguska»), 1996.
* «Ёлки» деп киноныҥ кезик сценалары.
== Кереестер ==
=== Архитектуралык ===
[[Файл:Krasnoyarsk Surikova 26 Protection cathedral.jpg|мини|слева|upright|Свято-Покровский кафедральный собор]]
[[Файл:Krasnoyarsk Krai government building.jpg|справа|мини|Красноярский кырайдыҥ администрациязыныҥ туразы]]
[[1773]] јылдыҥ ӧрти каланы јокко јуук эдип кӱйдӱрип ийген, ӧрттиҥ кийнинде 30 ла тура арткан. Тобольсктаҥ геодезияныҥ сержанты Пётр Моисеев келеле, калага петербургский бӱдӱмдӱ линейный планировка тургускан.
Красноярсктыҥ оромдоры тӱс, јердиҥ тӧрт јанына келиштире салынган. Широтный оромдор Энесайды кууй барган. Меридиональный оромдор тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар, Энесайдаҥ Покровский кыр јаар ууланган.
[[Файл:Strelka Krasnoyarsk.jpg|мини|Татышев ортолыктаҥ Стрелка јаар кӧрзӧ]]
[[1820]]-чи јылдардыҥ бажында архитектор Вильям Гесте баштаган бюро каланыҥ перспективный генеральный планын јазаган.
[[1990]]-чы јылдарда каланыҥ тӱӱкилик ортозы план јокко анаар ла туралар тутканынаҥ улам тыҥ солынган<ref>* [http://www.dela.ru/news/center-krasnoyarsk-zastroyka/ Обсуждать гостиницу на Театральной площади больше не будут] {{Wayback|url=http://www.dela.ru/news/center-krasnoyarsk-zastroyka/ |date=20111014183953 }} // Dela.ru,10.10.2011 г.</ref>.
=== Тӱӱкилик ===
[[Файл:Памятник "Детям войны".jpg|мини|справа|upright| «Јууныҥ балдары» деп кереес Владимирский тепсеҥде]]
* 31-чи Сибирский стрелковый полктыҥ јуучылдарына, (скульптор Г. Лавров, [[1947]]), Краснодарский ором\ пр-т Металлургов
* «Јууныҥ балдары» деп кереес Владимирский тепсеҥде (архитектор А. Касаткин, скульптор К. Зинич, [[2005]]), Амыр-энчӱниҥ проспекти<ref>{{cite web |title = Прогулки по Советскому Красноярску. Проспект Мира |url = sovarc.ru/sovkras1/ |archiveurl = https://archive.is/20120715225212/sovarc.ru/sovkras1/ |archivedate = 2012-07-15 |deadlink = yes }} // Советская архитектура.</ref> ([[Владимирская площадь (Красноярск)|Владимирская площадь]])
* Неизвестному солдату, площадь Победы возле Свято-Троицкого собора и Троицкого кладбища
* Александр Матросовко кереес, (скульптор Матвеев, [[2006)]], А. Матросовтыҥ оромы
=== Архитектуралык ===
[[Файл:Clock tower in Krasnoyarsk-1.jpg|мини|upright|Каланыҥ администрациязыныҥ часту башнызы]]
[[Файл:Banknote 10 rubles (1997) front.jpg|мини|слева|upright|Россияныҥ он салковой акчазында Параскева Пятницаныҥ часовнязы ла Коммунальный кӱр]]
[[Файл:Krasnoyarsk Stolby reserve.JPG|мини|слева|upright|«Красноярские Столбы» деп корулу јер]]
[[Файл:Paraskeva Pyatnitsa Chapel, Krasnoyarsk-1.jpg|мини|справа|upright|Параскева Пятницаныҥ часовнзы]]
* * ''Параскева Пятницаныҥ часовнязы ''— Красноярсктыҥ символы, архитектура ла тӱӱкиниҥ кереези.
* * Энесай сууны кечире темирјол — [[1900]] јылда Парижте Гран-при ле алтын медаль алган — ''«За архитектурное совершенство и великолепное техническое исполнение»''.
* * Красноярский ГЭС<ref>{{cite web |url=http://www.kges.ru/ |title=ОАО «Красноярская ГЭС» |accessdate=2011-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060615022753/http://kges.ru/ |archivedate=2006-06-15 |deadlink=yes }}</ref>
* * Коммунальный кӱр Энесай кечире ([[1961]]) — Брюссельде телекейлик выставканыҥ медалин алган.
* * Баш стадион ([[1967]]) телекейде јарлу; совет архитектураныҥ талдама тудумы, кӧп кайралдарлу<ref>{{Cite web |url=http://krasview.ru/video/503073-Aktualnoe_intervyu_rekonstruktsiya_tsentralnogo_stadiona. |title=Актуальное интервью реконструкция центрального стадиона. видео скачать / Центр Красноярск в HD / Новости и политика {{!}} krasview.ru {{!}} Красвью |access-date=2014-07-09 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710170443/http://krasview.ru/video/503073-Aktualnoe_intervyu_rekonstruktsiya_tsentralnogo_stadiona. |deadlink=no }}</ref>.
* * Телекейде јарлу тӧс стадион ([[1967]] јыл); совет архитектураныҥ эҥ артык тудумдарыныҥ бирӱзи деп окылу јӧптӧлгӧн, кӧп тоолу кайралдарлу<ref>{{Cite web |url=http://krasview.ru/video/503073-Aktualnoe_intervyu_rekonstruktsiya_tsentralnogo_stadiona. |title=Актуальное интервью реконструкция центрального стадиона. видео скачать / Центр Красноярск в HD / Новости и политика {{!}} krasview.ru {{!}} Красвью |access-date=2014-07-09 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710170443/http://krasview.ru/video/503073-Aktualnoe_intervyu_rekonstruktsiya_tsentralnogo_stadiona. |deadlink=no }}</ref>.
* * ''Баштапкы башня'' — Уралдаҥ ары эҥ бийик башня<ref>{{cite web |url=http://www.bashnya-one.ru/ |title=Деловой центр «Первая башня» |accessdate=2011-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111220220440/http://www.bashnya-one.ru/ |archivedate=2011-12-20 |deadlink=yes }}</ref>.
* * Троицкий мӧҥкӱсалгыш ({{lang-ru|кладбище}}) — Красноярскта эҥ озогы.
=== Ар-бӱткендик ===
* «Столбы» деп корулу јер{{sfn|Терра|2006|с=80|loc=Юго-восточная часть Красноярска примыкает непосредственно к заповеднику «Столбы» со скалами причудливой формы}}<ref>{{Cite web |url=http://www.stolby.ru/ |title=Красноярские Столбы |access-date=2011-12-03 |archive-date=2009-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813191943/http://www.stolby.ru/ |deadlink=yes }}</ref> — каланыҥ визитный карточказы, ЮНЕСКО-ныҥ [[Россия|Россияда]] телекейлик энчизи.
* Кара кыр (Чёрная сопка) — ӧчӱп калган вулкан, Кызылјар каланыҥ јуугында.
* Бобровый кобыда Фан-парк «Бобровый лог» — Куйсум кырда кыр чанааныҥ ({{lang-ru|горнолыжный}}) комплекс. Текши јери 80 га.
== Јарлу улузы ==
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=8 widths="110px" heights="80px">
Metropol Business Centre, Krasnoyarsk.jpg|«Метрополь» деп деловой центр
Krasnoyarsk cultural and historical center.jpg|«Амыр-энчӱниҥ тепсеҥи» музейный центр
О. Отдыха, г. Красноярск.jpg|Иван Ярыгинниҥ адыла адалган спорттыҥ ӧргӧӧзи ле баш стадион, Амыралтаныҥ ортолыгында
Красноярск Софийская церковь.JPG|Софийский серикпе
Проспект Мира Красноярск.jpg|Амыр-энчӱниҥ проспекти
Kommunalny bridge over Abakan canal of Yenisei River (Karasnoyarsk, Russia) 4Y1A8926 (28781915743).jpg|Коммунальный кӱр
4Y1A8946 (28183699030).jpg|Стрелки аймак (Амыр-энчӱниҥ тепсеҥи)
Архиерейский дом (Красноярск).JPG|Архиерейский тура
View of Krasnoyarsk from Chairlift K1 of Fun Park «Bobrovy Log» 4Y1A8782 (27747019844).jpg|Фан Парк Бобровый Лог
Красноярск, Речной вокзал.jpg|Сууда вокзал
Площадь Революции Красноярск.JPG|Революцияныҥ тепсеҥи
Пр. Мира, 112, г. Красноярск, Красноярское Управление воздушного транспорта Федерального агентства воздушного транспорта.JPG|Красноярский управление воздушного транспорта
Buildings in Krasnoyarsk.jpg|Туралар
</gallery>
== Литература ==
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
d7j7eq27lk6j8ydxwethxgju1tvok9p
Краснодар
0
4178
49542
49520
2026-11-11T01:31:23Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49542
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
| статус = кала
| русское название = Краснодар
| оригинальное название =
| изображение = [[file:Краснодар.png|300px]]
| описание изображения = ӱстинеҥ тӧмӧн, солдоҥ оҥго: Каланыҥ тӧс тепсеҥи, «Краснодар I» деп вокзал, Кубан казачий черӱниҥ эки јӱс јылдыгына учурлаган кереес, Медакадемия, Карасун кӧл, Краснодар деп парк
| подчинение =
| описание флага = Краснодардыҥ маанызы
| ширина флага = 150
| ширина герба = 150
| lat_deg = 45
| lat_min = 02
| lat_sec = 00
| lon_deg = 38
| lon_min = 59
| lon_sec = 00
| CoordScale =
| регион = Краснодарский кырай
| регион в таблице = Краснодарский кырай
| вид района = Каланыҥ округы
| район = Муниципал тӧзӧлмӧ Краснодар кала
| район в таблице = Муниципал тӧзӧлмӧ Краснодар кала{{!}}город Краснодар
| B в регион = нет
| C в регион = нет
| внутреннее деление = [[#Административное деление|кала ичинде 4 округ]]
| вид главы = Каланыҥ башкараачызы
| глава = Максим Слюсарев (врио)
| дата основания = в [[1793]] јылда
| первое упоминание =
| прежние имена = {{НП-ПН|[[1920|1920 года]]|Екатеринодар}}
| статус с = [[1867]] јылда
| площадь = 294,91<ref name="Площадь">{{Cite web |url=https://fgistp.economy.gov.ru/files/0370100002020302202003262/fQoEaVQ.pdf |title=ОПИСАНИЕ МЕСТОПОЛОЖЕНИЯ ГРАНИЦ. Граница населенного пункта – город Краснодар муниципального образования г. Краснодар Краснодарского края |access-date=2020-04-23 |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924011724/https://fgistp.economy.gov.ru/files/0370100002020302202003262/fQoEaVQ.pdf |deadlink=yes }}</ref>
| вид высоты =
| высота центра НП = ок. 25—30
| климат = орто-континентал ла кургак субтропическийдиҥ ортодо
| официальный язык =
| официальный язык-ref =
| население = 1 154 885
| год переписи = 2025
| плотность = {{#expr: ( 1107000 / 294.908 round 2 )}}
| агломерация = Краснодарский агломерация
| национальный состав = [[орустар]], [[армяндар]], [[украиндер]], [[адыгтар]] ла о.ӧ.
| конфессиональный состав = православныйлар, армян апостольский серикпе, мусульман-сунниттер
| этнохороним = краснода́рец, краснода́рецтер
| часовой пояс = UTC+3
| DST = есть
| телефонный код = 861
| почтовые индексы = 350000-350999
| вид идентификатора = ОКАТО
| цифровой идентификатор = 03401
| сайт = http://krd.ru/
| язык сайта = ru
| язык сайта 2 = en
}}
'''Краснода́р''' ([[1920 јыл]]га јетире — '''Екатеринода́р''') — [[Россия|Россияныҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыжында кала, Кубань сууныҥ оҥ јарадында, Кара талайга 120 км јетпей јӱрӱп (Джубга деп јурттаҥ чыккан кӧӧлик јолло), 140 км — Азов талайдаҥ (Голубицкий јурттаҥ кӧӧлик јолло), 1300 км — [[Москва|Москванаҥ]] тӱштӱктей (Дон деп кӧӧлик јоллоМ-4)<ref name="Яндекс.Карты">По данным сервиса [[Яндекс.Карты]]</ref>.{{Переход|География|1}} Краснодарский кырайдыҥ администрациялык тӧс јери<ref name="БРЭ-ТОМ-15">{{книга|автор= Матвеев О.В |заглавие=Краснода̀р |ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/2106805 |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 30 т.)|место=М.|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2010|том=15. Конго - Крещение|страницы=600|страниц=766|isbn=978-5-85270-346-0|тираж=60000}}</ref>. Коштой јон јаткан јурттарла кожо каланыҥ округы болот.
Кала Тӱндӱк Кавказтыҥ ла Тӱштӱк федерал округтыҥ јаан экономикалык ла культуралык тӧс јери, Кубань регионныҥ тӱӱкилик ле географиялык тӧс јери. Кубаньныҥ окылу эмес тӧс јери болуп чотолот<ref>*{{cite web|url=http://www.newizv.ru/news/2004-11-17/15385/|title=Эстонцы в Краснодаре. Столица Кубани впервые принимает футбольный матч мирового уровня|author=|website=|date=2004-11-17|publisher=newizv.ru|lang=|accessdate=2010-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308043520/http://www.newizv.ru/sport/2004-11-17/15385-estoncy-v-krasnodare.html|archivedate=2016-03-08|deadlink=yes}}
* {{cite web|url=https://newdaynews.ru/kavkaz/78792.html|title=Флаг кубанской столицы водрузят на вершине Арарата|author=|website=|date=2006-08-11|publisher=РИА «Новый Регион — Кавказ»|lang=|accessdate=2010-05-31|archive-date=2011-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101193142/http://www.nr2.ru/kavkaz/78792.html|deadlink=no}}</ref>, онойдо ок [[Россия|Россияныҥ]] тӱштӱгиниҥ<ref>*{{cite web|url=http://www.avtotransit.ru/krasnodar/|title=Пример употребления термина в нейтральных источниках|author=|website=|date=|publisher=avtotransit.ru|lang=ru|accessdate=2010-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111130194251/http://www.avtotransit.ru/krasnodar|archivedate=2011-11-30|deadlink=yes}}
* {{Cite web|url=http://bujet.ru/article/8514.php|title=История становления и развития финансового органа Краснодара|publisher=bujet.ru|accessdate=2019-11-25|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/617pMbrks?url=http://bujet.ru/article/8514.php|deadlink=no}}
* {{cite web |date = |url = http://mosintour.ru/default.asp?Id=1079 |title = Пример употребления термина в нейтральных источниках |publisher = mosintour.ru |accessdate = 2010-05-31 |lang = ru |archive-date = 2013-07-19 |archive-url = https://www.webcitation.org/6IEBmTYg7?url=http://mosintour.ru/default.asp?Id=1079 |deadlink = yes }}
* {{cite web|url=http://www.standartpark.ru/news090301.php|title=Пример употребления термина в нейтральных источниках|author=|website=|date=|publisher=standartpark.ru|lang=|accessdate=2010-05-31|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/617pOHZFv?url=http://www.standartpark.ru/news090301.php|deadlink=yes}}
* {{cite web|url=http://xn--11a.donnews.ru/Yuzhnoe-protivostoyanie_50|title=Примерное описание и краткая история «конфликта» (мнение ростовчан)|author=|website=|date=2010-08-10|publisher=donnews.ru|lang=|accessdate=2012-10-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BYc57i6Z?url=http://xn--11a.donnews.ru/Yuzhnoe-protivostoyanie_50|archivedate=2012-10-20}}
* Онойдо ло «Россияныҥ тӱштӱк тӧс јери» деп [[Дондо Ростов]]ты адайдылар. {{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=3519|title=Ростов-на-Дону: Информация для туристов и гостей города|author=|website=|date=|publisher=rostov-gorod.ru|accessdate=2012-08-28|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOrHLLIP?url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=3519|deadlink=no}}</ref>.
Каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы — 1 154 885<ref>{{cite web|url=https://citypopulation.de/en/russia/gorodkrasnodar/|title=Krasnodar City|accessdate=2025-12-25|work=citypopulation.de}}</ref> кижи, бу тоо аайынча [[Россия|Россияда]] онынчы јерде.
== Этимологиязы ==
[[1792]] јылда ''Екатеринодар'' деп атту шибее тӧзӧлгӧн, Екатерина II каанга учурлай адаган, озодо Санкт-Петербургты адаган јаҥжыгунаҥ улам. Шибеениҥ ады баштап «дар Екатерины» болгон: каланыҥ јерин Екатерина II каан Черноморский казачий черӱге берген. [[1920]] јылда каланы ''Краснодар'' деп ӧскӧртӧ адаган {{sfn|Поспелов|2002|с=221—222}}.
== Физико-географиялык темдектери ==
[[Файл:Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg|thumb| Краснодардыҥ космостоҥ согулган јуругы, спутник Sentinel-2, [[2018 јыл]]дыҥ [[сыгын айдыҥ 18 кӱни]]]]
Краснодар ''Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ'' тӱштӱк јанында ''Кубано-Приазовский низменностьто'', [[Москва|Москванаҥ]] 1300 км тӱштӱктей турат. Краснодарский кырайдыҥ тал ортозында, ''Прикубанский равнинаныҥ'' тӱштӱк јанында, Кубань сууныҥ оҥ јарадында, геоморфологический јанынаҥ сууныҥ ''пойма ла надпойменный террасазында'' турат. Краснодардыҥ рельефы токыналу, тӱс, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар табынча келтеҥ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 19 метрдеҥ 32 метрге јетире болот{{sfn|Климат Краснодара|1990|с=5}}. Кубань суу бойы, каланы тӱштӱк ле тӱштӱк-кӱнбадыш јанынаҥ эбирип, мында јалбак {{s|(до 15 км)}} ''трапецеидальный бӱдӱмдӱ'' болот; оҥ јарады каскак та, бийик те {{s|(до 12 м),}} сол јарат — јабыс, јатра. Кубань сууныҥ јалбагы калада 150 метр, тереҥи — 1,5 м ала 6,5 м јетире.
Географиялык координаттары: 45°02′ тӱндӱк широта, 38°59′ кӱнчыгыш долгота. Краснодар тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар {{s|на 20,6 км,}} чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар — {{s|30,1 км.}} Теши јери — 294,91 км²<ref name="Площадь" />.
Краснодар сейсмический эреҥис зонада. Кезикте јерсилкиништиҥ эпицентры Кара талайда болот, сейсмический толкулар талай јарадында калалар ла Краснодарга да једет. Тыҥ јерсилкиништердиҥ бастыра тӱӱкизинде калада јерсилкиниш болбогон деп чотолгон, је, [[1978]] ле [[2002]] јылдарда ''Медведев — Шпонхойер — Карниктиҥ шкалазыла'' (интенсивность) тыҥы 4 ала 5 јетире балл јерсилкиниш болгон<ref>{{Cite web |url=http://o-kubani.ru/formy-relefa-krasnodarskogo-kraya.html |title=Формы рельефа Краснодарского края |access-date=2011-07-24 |archive-date=2016-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013220137/http://o-kubani.ru/formy-relefa-krasnodarskogo-kraya.html |deadlink=yes }}</ref>.
Краснодар эки јылу талайдаҥ ыраак јокто туруп, эптӱ экономико-географиялык айалгада болот<ref>{{cite web |url=http://www.krd.ru/gorod/ot_osnovanija/krasnodar/ |title=Сайт администрации Краснодара |accessdate=2010-11-12 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010162704/http://www.krd.ru/gorod/ot_osnovanija/krasnodar |archivedate=2011-10-10 }}</ref>. Кара талайга јетире кыскарта барза — 78 км, Азов талайга јетире — 95 км.
{{Коштой калалар
| город = Краснодарга
| источник = <ref name="trans">{{cite web|url = http://www.lardi-trans.com/distance/|deadlink = yes|title = Расчёт расстояний между городами|publisher = Транспортная компания «КСВ 911»|author = |date = |accessdate = 2011-05-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20090621090700/http://www.lardi-trans.com/distance/|archivedate = 2009-06-21}}</ref>
| северо-запад = [[Файл:Flag of Slavyansk-na-Kubani (Krasnodar Krai).png|22px]] Славянск-на-Кубани ~ 85 км
| север = [[Файл:Rostov-na-Donu flag.svg|22px]] [[Дондо Ростов]] ~ 268 км
| северо-восток = [[Файл:Flag of Volgodonsk (Rostov oblast).png|22px]] Волгодонск ~ 495 км
| запад = [[Файл:Flag of Anapa (Krasnodar krai).png|22px]] Анапа ~ 159 км
| восток = [[Файл:Stavropol flag.svg|22px]] Ставрополь ~ 265 км
| юго-запад = [[Файл:Flag of Novorossiysk.gif|22px]] Новороссийск ~ 144 км <br>[[Файл:Flag of Gelendzhik (Krasnodar krai).png|22px]] Геленджик ~ 200 км
| юг = [[Файл:Flag of Tuapse (Krasnodar krai).svg|22px]] Туапсе ~ 169 км <br>[[Файл:Flag of Sochi (Krasnodar krai).svg|22px]] Сочи ~ 293 км
| юго-восток = [[Файл:Flag of Maykop.svg|22px]] Майкоп ~ 120 км
}}
=== Климады ===
Краснодар орто широталардыҥ тӱштӱк кыйузында туруп ''орто континентал климат'' ла ''субтропический климаттыҥ'' ортозында (''Cfa'' Кёппенниҥ климаттарды классификация эткен аайыла){{sfn|Климат Краснодара|1990|с=23, 112}}<ref>{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=592169&cityname=Krasnodar,+Krasnodar,+Russia&units=|title=Krasnodar, Russia Köppen Climate Classification (Weatherbase)|publisher=Weatherbase|accessdate=2019-11-25|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921162550/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=592169&cityname=Krasnodar,+Krasnodar,+Russia&units=|deadlink=yes}}</ref>. Температуразы Милан, Нью-Йорк ло Филадельфия калалардыйыла јӱзӱндеш, јымжак кары узак јатпас кышту ла изӱ јайлу. Краснодарда јылу сезон 5,5 ай улалат ([[Кӱӱк ай|кӱӱк]] — [[Сыгын ай|сыгын]]). Кыш Краснодарда кыска — 40 кӱн, [[Чаган ай|чаган]] айдыҥ ортозынаҥ [[Кочкор ай|кочкор]] айдыҥ учына јетире. Эҥ ле эреҥис ӧй — кӱс ле јас.
{{Каланыҥ климады
|Город_род = Краснодардыҥ ([[1991]]–[[2020]] јј.)
|Источник = <ref>{{книга|автор = |часть = |заглавие =Научно-прикладной справочник по климату СССР|издание = |место = Ленинград |издательство = Гидрометеоиздат|год =1990 |том =13 |страницы =169—177 |страниц =724 |серия = |isbn = |тираж =560 }}</ref> [http://pogoda.ru.net/climate/34927.htm Погода и климат]
| Янв_ср=0.8 | Янв_ср_осад=65
| Фев_ср=1.9 | Фев_ср_осад=53
| Мар_ср=6.5 | Мар_ср_осад=65
| Апр_ср=12.4 | Апр_ср_осад=49
| Май_ср=17.9 | Май_ср_осад=67
| Июн_ср=22.2 | Июн_ср_осад=80
| Июл_ср=24.9 | Июл_ср_осад=68
| Авг_ср=24.7 | Авг_ср_осад=42
| Сен_ср=19.2 | Сен_ср_осад=51
| Окт_ср=12.9 | Окт_ср_осад=61
| Ноя_ср=6.3 | Ноя_ср_осад=66
| Дек_ср=2.4 | Дек_ср_осад=69
| Год_ср=12.7 | Год_ср_осад=736
| Янв_ср_мин = -1.9 | Янв_ср_макс=4.5
| Фев_ср_мин = -1.5 | Фев_ср_макс=6.7
| Мар_ср_мин = 2.7 | Мар_ср_макс=11.8
| Апр_ср_мин = 7.4 | Апр_ср_макс=18.6
| Май_ср_мин = 12.9 | Май_ср_макс=23.9
| Июн_ср_мин = 17 | Июн_ср_макс=28.2
| Июл_ср_мин = 19.4 | Июл_ср_макс=31.1
| Авг_ср_мин = 18.9 | Авг_ср_макс=31.4
| Сен_ср_мин = 13.8 | Сен_ср_макс=25.6
| Окт_ср_мин = 8.4 | Окт_ср_макс=19
| Ноя_ср_мин = 2.9 | Ноя_ср_макс=11.2
| Дек_ср_мин = -0.4 | Дек_ср_макс=6.4
| Год_ср_мин = 8.3 | Год_ср_макс=18.2
| Янв_а_макс=20.8 | Янв_а_мин=-36.0
| Фев_а_макс=22.2 | Фев_а_мин=-33.0
| Мар_а_макс=28.5 | Мар_а_мин=-25.5
| Апр_а_макс=34.7 | Апр_а_мин=-10.0
| Май_а_макс=35.1 | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=39.3 | Июн_а_мин=4.2
| Июл_а_макс=40.7 | Июл_а_мин=8.0
| Авг_а_макс=42.0 | Авг_а_мин=3.9
| Сен_а_макс=38.5 | Сен_а_мин=-2.2
| Окт_а_макс=33.9 | Окт_а_мин=-9.9
| Ноя_а_макс=30.0 | Ноя_а_мин=-23.0
| Дек_а_макс=23.0 | Дек_а_мин=-29.0
| Год_а_макс=42.0 | Год_а_мин=-36.0
}}
=== Гидрографиязы ===
Каланы кечире Кубань суу агат, ол Тӱндӱк Кавказтыҥ эҥ ле јаан суузы. Узуны — 870 км, бассейныныҥ текши јери 57 900 км². Кубань каланыҥ коолы тыйрыкталып барат. Агыны солынып, пойменный кӧл — старица болот. Темдектезе, Краснодардыҥ јанында ''Эски Кубань'' деп кӧл бар{{sfn|Климат Краснодара|1990|с=8—9}}.
Кубань суу тӱрген чакпынду учун, јаскыда суу кирӱ болзо кӧп немени быза согот. Онойдо, сууныҥ бийигиниҥ ''амплитудазы'' Краснодардыҥ јанында 5 метрге једет. [[1973 јыл]]да стокты ајаруда тударга, Краснодар кырайда искусственный суу — Краснодарский водохранилище тудулган, ол Кубань сууныҥ стогын ајаруда туткан{{sfn|Климат Краснодара|1990|с=8—9}}.
Алдында каланыҥ јериле Карасун деп суу аккан. Кийнинде бу сууны антропоген айалгадаҥ улам, башка-башка эдип бӧлинтилеген.
{|class="graytable" style="text-align:center"
|[[Файл:Джиджихабль и Краснодарское водохранилище сверху - panoramio.jpg|198x198px]]
|[[Файл:Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage.jpg|центр|безрамки|221x221пкс]]
|[[Файл:Kuban River in Krasnodar city. Water-carriage. Residential area.jpg|центр|безрамки]]
|[[Файл:Karasun Krasnodar 001.jpg|200x200px]]
|-
|Краснодарда водохранилище
|Кубань суу калада
|Кубань суу. Кубаньныҥ јаказында микрорайон
|Ӱстӱги Покровский кӧл
(Карасун)
|}
{| class="graytable" style="text-align:center"
|[[Файл:Обрывистый берег Кубани под Краснодаром by morozov viktor.jpg|мини|Краснодардыҥ алдында Кубань сууныҥ каскак јарады]]
|[[Файл:Озеро Старая Кубань by morozov viktor.jpg|мини|Эски Кубань деп кӧл (кӱнбадыш јаны) ТЭЦ-тиҥ суузын чачар јер]]
|[[Файл:Озеро Старая Кубань (Восточная часть) для забора воды в ТЭЦ.jpg|мини|Эски Кубань деп кӧл (кӱнчыгыш јаны) ТЭЦ-ке суу алар јер]]
|[[Файл:Озеро Старая Кубань между парком Солнечный остров и Большим островом by morozov viktor.jpg|мини|Эски Кубань деп кӧл Кӱнет ортолык ла Јаан ортолыктыҥ ортозында]]
|}
=== Экологиязы ===
Шиҥжӱчилер Краснодарда экологиялык айалганы кӱч деп темдектейдилер. Кӧӧлик транспорт атмосфераны киртиткени аҥылу јерде турат. Калада јаан кӧӧлик магистральдар ӧткӧн јерде, углеводород, оксид углерода, оксид азота — 1,5 ала 7 катапка чыгара норманаҥ кӧп болот<ref name="eco">{{статья
|автор = Привалова Н.М., Двадненко М.В.1, Шрамко Н.В.
|заглавие = Эологическая ситуация в городе Краснодаре
|ссылка = http://elibrary.ru/item.asp?id=26561500
|издание = Международный журнал экспериментального образования
|тип = Журнал
|место = Пенза
|издательство = Издательский Дом «Академия Естествознания»
|год = 2016
|том =
|номер = 9—1
|страницы = 71
|issn = 1996-3947
}}</ref>.
[[2015 јыл]]дыҥ учында — [[2016 јыл]]дыҥ бажында арасей калалар ортодо Краснодарда эҥ ле кӧп кӧӧликтер деп чотолгон (''на душу населения'')<ref name="eco" />.
Билимчилер электроэнергетика, нефтехимический предприятиелер, нефтеперерабатывающий ле топливный промышленностьтыҥ учун кейдиҥ тыҥ киртигенин темдектейдилер. Ондый да болзо, ''РФ-ныҥ ар-бӱткендик ресурстары ла экологияныҥ министерствозы '' [[2017]] јылда јетиргениле Краснодар [[Россия]] ичинде кейиниҥ арузыла 3-чи јерде турат<ref>{{cite web |url=http://www.mnr.gov.ru/upload/iblock/61a/21112017.pdf |title=Рейтинг экологического развития городов России 2017 |website=«Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации» |accessdate=2018-02-03 |archive-date=2018-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180218213624/http://www.mnr.gov.ru/upload/iblock/61a/21112017.pdf |deadlink=yes }}</ref>.
== Эл-јоны ==
{{Население | Краснодар | Оформление=standard| Столбцов=10 }}
{{Население | Краснодар | график }}
[[2020]]—[[2021]] јылдыҥ текшироссиялык тооалыжы аайынча, [[2021]] јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнинде]] 1 099 344 кижи болгон, коштой јон јаткан јерлерле кожо улустыҥ тоозы — 1 204 878 кижи<ref name="2021RU"/>. [[2022]] јылда Росстат чотогоныла калада 974 319 кижи, каланыҥ округында — 1 062 557 кижи<ref name="КраснодарСтат2022БезПереписи">[https://web.archive.org/web/20231111153450/https://23.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Ocenka_01.01.2022.htm Оценка численности постоянного населения Краснодарского края по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года] (без учёта итогов переписи населения)</ref>.
=== Кудай јаҥы ===
* Свято-Екатерининский собор;
* Александр Невскийдиҥ войсковой соборы;
* Троица Живоначальныйдыҥ соборы.
<center><gallery heights="180" mode="packed">
Файл:Кафедральный собор*.jpg|Свято-Екатерининский кафедральный собор
File:Краснодар - Собор Троицы Живоначальной(2).jpg|Свято-Троицкий собор
File:Александро-Невский собор 2017.jpg|Александро-Невский собор
</gallery></center>
== Тӱӱкизи ==
; Јебрен ӧй
Кӱнбадыш-Кавказта археологиялыҥ экспедиция аайынча, каланыҥ ортозында, меотский деп јаан јурт (городище), IV чакта, эмезе III чактарда болгон. Онойдо ок Краснодардыҥ јанында (эмдиги Елизаветинский станицаныҥ јеринде), Кубаньныҥ јарадында ''Боспор каандыктыҥ'' калазы болгон, шибеелерлӱ.
[[Файл:Памятник Екатерине Великой в Краснодаре.jpg|thumb|left|upright|Улу Екатеринага кереес (постаменттиҥ ортозында ''Жалованная грамота'')]]
; Јаҥы ӧй
[[Файл:Krasnodar obelisk.jpg|thumb|upright|Кубанский казачествоныҥ 200 јылдыгына учурлаган кереес (XIX чактыҥ јуругы, [[1920 јыл]]да бызылган, [[1999 јыл]]да орныккан)]]
[[Файл:Krasnodar, Arc de Triumph.jpg|thumb|upright|left|Триумфальный арка]]
[[Файл:Карта-схема к статье «Екатеринославская конница». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|upright|Екатеринодардыҥ ӱлекери, Сытинниҥ јуучыл энциклопедиязынаҥ, [[Санкт-Петербург]], [[1911]]—[[1915 јыл]]]]
[[1792 јыл]]да [[кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱни]]нде Черноморский казачий черӱге императрица Екатерина II ''Жалованная Грамота'' берген, казактарга кубанский јер берилген, Кубань суу ла Азов талайдыҥ ортозында. [[1793 јыл]]да черноморский казактар алдындагы Екатеринодар каланы тӧзӧгӧн, баштап јуучыл лагерь, кийнинде шибее. Екатеринодарда [[1795 јыл]]дыҥ [[Чаган ай|чаган]] айына јетире баштапкы городничий болуп Данила Савинович Волкорез турган.
[[1794 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 18 кӱни]]нде јылда Симферопольдоҥ келген землемер Гетманов калада ''размежевание ле оромдордыҥ разбивказын'' план аайынча эткен, планды генерал-губернатор Семён Семёнович Жегулин јӧптӧгӧн. Екатеринодарда [[1794 јыл]]да ӧткӧн тооалыш аайынча 586 кижи јуртаган.
[[1830 јыл]]да Кубань суунаҥ 5 беристе ыраагында, Карасунныҥ јанында тура тудар кирпич ӧртӧӧр эки печке (ёмкости 45 ле 38 муҥ кирпич) тудулган.
[[1860 јыл]]да Екатеринодар Кубанский областьтыҥ администрациялык тӧс јери боло берген. Екатеринодар каланыҥ статусын [[1867 јыл]]да алган. XIX чактыҥ 70—80-чи јылдарында Тӱндӱк Кавказта (Тихорецк — Екатеринодар — Новороссийск) темирјол тудуларда, кала Тӱндӱк Кавказ регионныҥ јаан саду-промышленный ла транспортный тӧс јери боло берген<ref>{{cite web
|date =
|url = http://www.personalguide.ru/towns/914/
|title = История, достопримечательности, климат, рекреационные и туристические ресурсы, фотогалерея Городов России. Краснодар
|publisher = ''personalguide.ru''
|accessdate = 2011-05-18
|lang = ru
|archive-date = 2011-08-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110802194938/http://www.personalguide.ru/towns/914/
|deadlink = no
}}</ref>. Калада казактардаҥ ӧскӧ којойымдар база јадып баштаган. Каланыҥ архитектуралык бӱдӱми база солынган — Екатеринодарда ''классицизм ле модерн'' стильдӱ туралар тудулып баштаган.
XX чактыҥ бажында калада баштапкы заводтор — металлообрабатывающий ле чугунолитейный, нефть каар јер иштеп баштаган. [[1900 јыл]]да трамвай јӱрӱп баштаган.
; Граждан јууныҥ ӧйи
[[Файл:Obelisk to Red Army soldiers who liberated Ekaterinodar city in 1920.jpg|thumb|upright|left|Кызыл Черӱниҥ јуучылдарына учурлаган кереес]]
[[Россия]]да граждан јуу ӧйинде Екатеринодар тӱштӱкте ''Ак кыймыгуныҥ'' де-факто тӧс калазы боло берген<ref>{{статья|автор=Тхоржевский С. С.|заглавие=Вступительная заметка к путевому дневнику А. А. Эйлера|ссылка=http://dlib.eastview.com/browse/doc/2521739|издание=Звезда|год=2002|номер=1|страницы=88}}</ref><ref>{{статья|автор=Семанов С. Н.|заглавие=Некоторые исторические реалии «Тихого Дона»|издание=Вопросы истории|год=1977|номер=5|страницы=128}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.referun.com/n/istoriya-goroda-ekaterinodara-krasnodara-v-pervoy-treti-xx-veka |title=История города Екатеринодара — Краснодара в первой трети XX века |accessdate=2011-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171015095035/http://www.referun.com/n/istoriya-goroda-ekaterinodara-krasnodara-v-pervoy-treti-xx-veka |archivedate=2017-10-15 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://kultura.kubangov.ru/html/kula-6sgb73.html|deadlink=yes|title=Южная столица России|author=Тихомиров В. Р.|date=|website = |publisher=Культура Кубани. Департамент культуры Краснодарского края|accessdate=2011-09-09|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AY3PKUo?url=http://kultura.kubangov.ru/html/kula-6sgb73.html|archivedate=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ekaterinodar.com/history/xxcentury/time/|title=Екатеринодар в период исторических потрясений первых десятилетий XX в. «Времени мера исполнилась» (М. Волошин)|author=|date=|website=История города|publisher=Екатеринодар.com|accessdate=2011-09-09|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120211225530/http://www.ekaterinodar.com/history/xxcentury/time/|archivedate=2012-02-11|deadlink=yes}}</ref>.
Екатеринодарды ([[1918 јыл]]дыҥ [[Тулаан ай|тулаан айы]]) генерал Корнилов Лавр Георгиевичтиҥ Добровольческой армиязы табарып, ого кирерде, главнокомандующий генерал Корнилов ӧлтӱрткен, оны генерал Деникин Антон Иванович солыган, ол городты оноҥ ары курчабай, Дон јаар ойто тескерлеген.
5 айдаҥ генерал Деникин Екатеринодарды [[1918 јыл]]дыҥ куран айыныҥ 1-2 кӱндеринде колго алган.
; Совет ӧй
[[1920 јыл]]да [[тулаан айдыҥ 29 кӱни]]нде Кубано-Черноморский область (РСФСР) тӧс јери Краснодар. Краснодар Кубанский округтыҥ тӧс јери бололо, [[1930 јыл]]да јоголгон.
[[1934 јыл]]да Тӱндӱк-Кавказский кырай эки бӧлинген: Краснодарский аймак калала кожо Азово-Черноморский кырайга кирген<ref>{{Cite web |url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24450 |title=О РАЗДЕЛЕНИИ АЗОВО-ЧЕРНОМОРСКОГО КРАЯ НА КРАСНОДАРСКИЙ КРАЙ И РОСТОВСКУЮ ОБЛАСТЬ |access-date=2012-12-01 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304124149/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24450 |deadlink=no }}</ref>.
; Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ ӧйи
[[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]] тушта [[1942 јыл]]да [[куран айдыҥ 9 кӱни]]нде Краснодар немецтердиҥ колына кирген. Оккупация тушта он ӱч муҥнаҥ артык советский граждандар кыйнадып божогон<ref>{{cite web |url=http://kuban-monument.ru/region/krasnodar/page4/ |title=Памятник 13 тысячам краснодарцам — жертвам фашистского террора |accessdate=2016-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806194440/http://kuban-monument.ru/region/krasnodar/page4/ |archivedate=2016-08-06 |deadlink=yes }}</ref>.
Немец черӱ каланыҥ ортозында тураларды ӱзе јарып салган. Јууныҥ кийнинде кала орныгып, јаҥы туралар тудулган.
[[1970]]-чи ле [[1980]]-чи јылдарда кӧп микрорайондор (Фестивальный, Юбилейный, Комсомольский, Гидростроителей) тудулган<ref>{{Книга|заглавие=Рекомендации по проектированию, заводскому производству, транспортированию и монтажу объёмных блоков Краснодарского технического направления|год=1983|место=М.|издательство=Центральный ордена Трудового Красного Знамени
научно-исследовательский и проектный институт типового
и экспериментального проектирования жилища}}</ref>.
[[1973 јыл]]да Краснодардыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында Краснодарский водохранилище тудулган<ref name="krdsea2">{{cite web|url=http://www.krd.ru/gorod/ot_osnovanija/krasnodar/|title=КРАСНОДАР. СОВРЕМЕННЫЙ ПЕРИОД|author=|website=|date=|publisher=krd.ru|lang=|accessdate=2010-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010162704/http://www.krd.ru/gorod/ot_osnovanija/krasnodar|archivedate=2011-10-10|deadlink=yes}}</ref>, ол каланы јаскы кирӱ суунаҥ аргадап турган<ref name="krdsea">{{cite web
|url = http://www.kbvu-fgu.ru/ob
|title = ФГУ "Краснодарское водохранилище". Общая информация
|publisher = kbvu-fgu.ru
|lang = ru
|access-date = 2013-04-08
|archive-date = 2013-03-31
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130331093118/http://www.kbvu-fgu.ru/ob
|deadlink = yes
}}</ref>.
; Российский ӧй
Краснодардыҥ эл-јоныныҥ тоозы кӧптӧп, миграцияныҥ процесстери башталган. [[1990]]-чы јылдарда каланыҥ оромдорыныҥ озогы аттары ойтодоҥ адалган. [[2004 јыл]]дарда калага Калинино ло Пашковский јурттар кожулган.
== Экономиказы ==
Краснодар — [[Россия|Россияныҥ]] јаан деген экономикалык тӧс јерлериниҥ бирӱзи, Европаныҥ тӱрген ӧзӱмдӱ калаларыныҥ бирӱзи<ref>{{Статья|заглавие=Рост в большом городе|издание=Коммерсант|автор=Наталья Решетняк|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=%C2%AB%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0%2C%20%D1%82%D0%BE,%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%8B%20%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%C2%BB%2C%20%E2%80%94%20%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%82|год=2021|месяц=09|число=30}}</ref>.
[[2011]] јылда ''City-600'' деп списокко кирет (''телекейдиҥ 600 јаан калалары, глобальный ВВП-ныҥ '' 60 %-тин бӱдӱрген), Mc Kinsey Global Institute деп шиҥжӱ эдер организация тургускан. [[2010]] јылда консалтинговый компания Краснодардыҥ валовой муниципальный продуктын 12 млрд доллар деп чотогон (22 муҥ доллар бир кижиге)<ref>{{Cite web|url=https://iq.hse.ru/news/177666886.html|title=Российские города отстают в развитии|date=2014-08-28|publisher=Научно-образовательный портал IQ|lang=en|accessdate=2019-11-25|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122949/https://iq.hse.ru/news/177666886.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/featured-insights/urbanization/urban-world-mapping-the-economic-power-of-cities|title=Urban world: Mapping the economic power of cities {{!}} McKinsey|publisher=www.mckinsey.com|lang=en|accessdate=2019-11-25|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018075808/https://www.mckinsey.com/featured-insights/urbanization/urban-world-mapping-the-economic-power-of-cities|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/ratings/business/17/04/2015/55152ffc9a794745003d4b3d|title=Рейтинг РБК: 25 самых быстрорастущих городов России|author=|website=|date=|publisher=rbc.ru|accessdate=2015-12-07|archive-date=2016-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126180515/http://www.rbc.ru/ratings/business/17/04/2015/55152ffc9a794745003d4b3d|deadlink=no}}</ref>. Кала российский региональный 13 столицаныҥ тоозында (экономиказы 0,5 трлн салковойдоҥ кӧп: Краснодардыҥ јылдык ВГП-зы 508 млрд салковой)<ref>{{Cite web|url=http://www.urbaneconomics.ru/centr-obshchestvennyh-svyazey/news/reyting-stolichnyh-gorodov-rossii-ot-fonda-institut-ekonomiki#_ftn1|title=Рейтинг столичных городов России от Фонда "Институт экономики города" {{!}} Институт экономики города|publisher=www.urbaneconomics.ru|accessdate=2019-11-25|archive-date=2018-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617122850/http://www.urbaneconomics.ru/centr-obshchestvennyh-svyazey/news/reyting-stolichnyh-gorodov-rossii-ot-fonda-institut-ekonomiki#_ftn1|deadlink=no}}</ref>.
=== Промышленность ===
{{Bar chart|float=right
| title = Объём промышленного производства, млн руб.<ref>{{cite web
| author =
| date =
| publisher = Официальный сайт администрации г. Краснодар
| url = http://krd.ru/departament-ekonomicheskogo-razvitiya-investitsiy-i-vneshnikh-svyazey/strategicheskoe-razvitie/monitoring-strategii-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitiya-krasnodar/monitoring-realizatsii-strategii-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitiya-krd-2008-2016/
| title = Мониторинг реализации стратегии социально-экономического развития муниципального образования город Краснодар до 2020 года в 2008-2016 годах
| accessdate = 2017-22-11
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20180401075604/http://krd.ru/departament-ekonomicheskogo-razvitiya-investitsiy-i-vneshnikh-svyazey/strategicheskoe-razvitie/monitoring-strategii-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitiya-krasnodar/monitoring-realizatsii-strategii-sotsialno-ekonomicheskogo-razvitiya-krd-2008-2016/
| archivedate = 2018-04-01
| deadlink = yes
}}</ref><ref>{{cite web
| author =
| date =
| publisher = Официальный сайт администрации г. Краснодар
| url = http://krd.ru/departament-ekonomicheskogo-razvitiya-investitsiy-i-vneshnikh-svyazey/elektronnyy-e-k/ekonomicheskoe-r-p/social_ekonom_razvitie/otchet-o-realizatsii-prognoza-2016/
| title = Отчёт о результатах реализации прогноза социально-экономического развития муниципального образования город Краснодар на 2016 год
| accessdate = 2017-22-11
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20181217014749/https://krd.ru/departament-ekonomicheskogo-razvitiya-investitsiy-i-vneshnikh-svyazey/elektronnyy-e-k/ekonomicheskoe-r-p/social_ekonom_razvitie/otchet-o-realizatsii-prognoza-2016/
| archivedate = 2018-12-17
| deadlink = yes
}}</ref>
| table_width = 20
| bar_width = 20 <!-- must be an unformatted number -->
| data_max = 395400.0<!-- Upper bound on the values in the data fields -->
| label_type = Год
| data_type = {{center|Млн руб}}
| label1 = 2008 | data1 = 102079.8
| label2 = 2009 | data2 = 100033.7
| label3 = 2010 | data3 = 129007.3
| label4 = 2011 | data4 = 172765.1
| label5 = 2012 | data5 = 247122.3
| label6 = 2013 | data6 = 277158.7
| label7 = 2014 | data7 = 325531.1
| label8 = 2015 | data8 = 372634.3
| label9 = 2016 | data9 = 395400.0
| caption =
}}
Краснодар — Россияныҥ Тӱштӱгиниҥ јаан индустриал тӧс јери. [[2015]] јылда Краснодарский кырайдыҥ производствозыныҥ 30 %-ти калага келижет. Краснодардыҥ промышленностинде 127 јаан ла орто предприятие бар, муҥнаҥ артыгы малый бизнестиҥ субъекттери. Предприятиелерде 40 муҥ кижи, эмезе ишмекчи улустыҥ 17 %-ти<ref name="prom16">{{статья
|автор = Григорьева И.Ю.
|заглавие = Перспективы развития промышленности Краснодара и их воздействие на экономическую ситуацию в России
|ссылка = https://elibrary.ru/item.asp?id=27439333
|издание = Евразийский союз учёных
|тип = журнал
|место = Москва
|издательство = Общество с ограниченной ответственностью «Международный Образовательный Центр»
|год = 2016
|том =
|номер = 2—3 (23)
|страницы = 14—16
|issn = 2411-6467
}}</ref>.
Производствоныҥ ууламјылары: керектӱ ископаемыйлар табары, обрабатывающий производстволор, электроэнергия, газ ла суу табары. Калада пищевой ло перерабатывающий промышленность јакшы ӧзӱмдӱ, ол тоодо курсак-тамак ла таҥкы ла о.ӧ.<ref name="prom16" />. Тӱштӱк завод уур станкостроениеде (Сединниҥ адыла адалган Станкостроительный завод) јаан дегени болгон<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://minpromtorg.gov.ru/press-centre/news/#!zavod_imeni_sedina_otmechaet_110letniy_yubiley|title=110-летний юбилей|website=[[Минпромторг]]|access-date=2021-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111144412/https://minpromtorg.gov.ru/press-centre/news/#!zavod_imeni_sedina_otmechaet_110letniy_yubiley|archivedate=1605105852|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://admkrai.krasnodar.ru/content/1131/show/533026/|title=Краснодарский станкостроительный завод ЮЗТС получил статус российского производителя|website=admkrai.krasnodar.ru|access-date=2021-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211002135422/https://admkrai.krasnodar.ru/content/1131/show/533026/|archivedate=1633182862|deadlink=yes}}</ref>. Предприятиениҥ текши јери 48 га, иштеп турган улузы 550 кижи<ref>{{Cite web|url=http://www.tehpt.ru/about/news/krasnodarskiy-zavod-klass-eto-samoe-effectivnoe-predpriyatie|title=КРАСНОДАРСКИЙ ЗАВОД «КЛААС» - САМОЕ ЭФФЕКТИВНОЕ ПРЕДПРИЯТИЕ КОНЦЕРНА CLAAS|website=www.tehpt.ru|access-date=2021-03-30|archive-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517133941/http://tehpt.ru/about/news/krasnodarskiy-zavod-klass-eto-samoe-effectivnoe-predpriyatie|deadlink=yes}}</ref>.
[[2017]] јылда промышленный производстводо предприятие электрический энергия, газ ла пар, кейдиҥ кондиционированиези — 52,8 % болгон<ref>{{cite web
| author =
| date =
| publisher = Официальный сайт администрации г. Краснодар
| url = http://krd.ru/departament-ekonomicheskogo-razvitiya-investitsiy-i-vneshnikh-svyazey/elektronnyy-e-k/ekonomicheskoe-r-p/social_ekonom_razvitie/itogi-2017/
| title = Итоги социально-экономического развития муниципального образования город Краснодар в январе-декабре 2017 года
| accessdate = 2018-01-04
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20180401075726/http://krd.ru/departament-ekonomicheskogo-razvitiya-investitsiy-i-vneshnikh-svyazey/elektronnyy-e-k/ekonomicheskoe-r-p/social_ekonom_razvitie/itogi-2017/
| archivedate = 2018-04-01
| deadlink = yes
}}</ref>.
Каланаҥ экспортко ''солод, крахмал, инулин, пшеничный клейковина'' Албания, Грузия, Молдова, Египет, Йемен, Сенегал ла Танзания јаар аткарылат. Рис-сырец ле кукуруза — Великобритания јаар. Кургаткан горох — Индия ла Пакистан јаар<ref name="prom16" />.
== Ӱредӱлик ле билим ==
Краснодар — јаан образовательный тӧс јер. Мында 15 гимназия, 5 лицей, 110 общеобразовательный ла 20 специализированный школ, онойдо ок 7 негосударственный лицей ле школ<ref>{{Cite web|url=http://www.yugopolis.ru/articles/social/2012/01/05/27596/obrazovanie-ega-shkoly-akzameny-shkolniki-licei-shkoly-krasnodara-gimnazii-shkolnye-olimpiady|title=Рейтинг школ: кто первый?|publisher=www.yugopolis.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-26|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203080116/http://www.yugopolis.ru/articles/social/2012/01/05/27596/obrazovanie-ega-shkoly-akzameny-shkolniki-licei-shkoly-krasnodara-gimnazii-shkolnye-olimpiady|deadlink=yes}}</ref>.
Калада бийик ӱредӱлӱ заведениелер:
* Кубанский государственный университет;
* Кубанский государственный технологический университет;
* Кубанский государственный аграрный университет;
* Краснодарский государственный институт культуры;
* Кубанский государственный медицинский университет;
* Кубанский государственный университет физической культуры, спорта и туризма;
* Краснодарский университет Министерства внутренних дел Российской Федерации;
* Армияныҥ генералы С. М. Штеменконыҥ адыла адалган Краснодарский высший военный училище;
* Советский Союзтыҥ Геройы А. К. Серовтыҥ адыла адалган Краснодарский высший военный авиационный училище;
* Краснодарский муниципальный медицинский институт высшего сестринского образования;
* Краснодарский краевой институт дополнительного профессионального педагогического образования;
* Тӱштӱк межрегиональный учебный центр Федеральной службы исполнения наказаний.
Орто профессионал образованиениҥ учреждениелери:
[[Файл:Медакадемия Краснодар Russia.JPG|мини|Кубанский государственный медицинский университет]]
* ФГОУ СПО «Краснодарский машиностроительный колледж»;
* Фгоу СПО «Краснодарский межрегиональный монтажный техникум»;
* ФГОУ СПО «Пашковский сельскохозяйственный колледж»;
* ФГУ «Краснодарский архитектурно-строительный техникум»;
* ФГУСПО «Краснодарский технический колледж»;
* ФГОУ СПО «Краснодарский колледж электронного приборостроения»;
* ГОУ «Краснодарский краевой базовый медицинский колледж» департамента здравоохранения Краснодарского края;
* МОУ «Краснодарский городской медицинский колледж»;
* ФГОУ СПО «Краснодарский гуманитарно-технологический колледж»;
* ГБПОУ КК «Краснодарский педагогический колледж»;
* ГБПОУ КК «Краснодарский музыкальный колледж им. Римского — Корсакова»;
* АНПОО «Кубанский институт профессионального образования».
== Культура ==
[[Файл:Пушкинская библиотека.jpg|мини|Пушкинниҥ адыла адалган библиотека]]
Краснодар — Кубаньныҥ культуралык тӧс јери. Калада 30 музей, 8 концертный зал, цирк, авангардист театрлар бар.
=== Библиотекалар ===
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* А. С. Пушкинниҥ адыла адалган краевой универсал билим библиотека;
* Н. А. Некрасовтыҥ адыла адалган баш библиотека;
* И. Ф. Варавваныҥ адыла адалган Краснодарский краевой юношеский библиотека;
* И. А. Гончаровтыҥ адыла адалган библиотека;
* Т. Г. Шевченконыҥ адыла адалган библиотека;
* В. Г. Белинскийдиҥ адыла адалган библиотека;
* А. Д. Знаменскийдиҥ адыла адалган библиотека;
* А. И. Герценниҥ адыла адалган библиотека;
* Н. В. Гогольдыҥ адыла адалган библиотека;
* А. М. Горькийдиҥ адыла адалган библиотека;
* Н. А. Добролюбовтыҥ адыла адалган библиотека;
* Н. К. Крупскаяныҥ адыла адалган библиотека;
* М. Ю. Лермонтовтыҥ адыла адалган библиотека;
* А. С. Макаренконыҥ адыла адалган библиотека;
* В. В. Маяковскийдиҥ адыла адалган библиотека;
* Н. А. Островскийдиҥ адыла адалган библиотека;
* Л. Н. Толстойдыҥ адыла адалган библиотека;
* Н. Г. Чернышевскийдиҥ адыла адалган библиотека;
* И. Л. Дроздовтыҥ адыла адалган библиотека № 29;
* К. А. Обойщиковтыҥ адыла адалган библиотека;
* А. П. Чеховтыҥ адыла адалган (ГБУК «Краснодарский краевой кӧс јӧкторго специальный библиотека (ГБУК ККБС), П. М. Гавриловтыҥ оромы, 87).
</div>
==== Балдардыҥ библиотекалары ====
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Игнатов карындаштардыҥ адыла адалган краевой детский библиотека;
* В. Б. Бакалдинниҥ адыла адалган детский баш библиотека;
* С. Я. Маршактыҥ адыла адалган библиотека;
* В. П. Бардадыманыҥ адыла адалган библиотека;
* А. П. Гайдардыҥ адыла адалган библиотека;
* К. И. Чуковскийдиҥ адыла адалган библиотека;
* И. С. Тургеневтиҥ адыла адалган библиотека.
</div>
=== Театрлары ===
* Горькийдиҥ адыла адалган Краснодарда государственный драманыҥ академический театры;
* Краснодарда балеттиҥ театры;
* Краснодарда наадайлардыҥ краевой театры;
* Краснодарда кӱӱлик театры;
* Детский театр балета «Мимолётности»;
* Краснодарда јииттердиҥ муниципал театры;
* Краснодарда государственный цирк;
* Григорий Пономаренконыҥ адыла адалган Краснодарда;
* Леонард Гатовтыҥ адыла адалган Творческий биригӱ «Премьера»;
* Наадайлардыҥ јаҥы театры;
* «Бир театр»<ref>{{Cite web|url=https://odinteatr.com/|title=Один театр|publisher=odinteatr.com|lang=ru|accessdate=2019-11-25|archive-date=2019-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122124621/http://www.odinteatr.com/|deadlink=no}}</ref>;
* «Мюзик-холл» — Краснодар ла Краснодарский кырайда баштапкы таҥынаҥ кӱӱлик театр, [[2020]] јылда ачылган<ref>{{Cite web|url=https://tvkrasnodar.ru/news/pervyiy_na_kubani_myuzik_holl_otkryilsya_v_krasnodare-91003/|title=Первый на Кубани мюзик-холл открылся в Краснодаре|publisher=ИТРК «Краснодар»|date=2019-12-24|accessdate=2020-02-05|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205213020/https://tvkrasnodar.ru/news/pervyiy_na_kubani_myuzik_holl_otkryilsya_v_krasnodare-91003/|deadlink=no}}</ref>.
[[Файл:Филармония Краснодар Russia 12.JPG|справа|мини|upright|Григорий Пономаренконыҥ адыла адалган Краснодарский филармония]]
=== Концертный залдар ===
* ТО «Премьера» деп кеендиктиҥ ӧргӧӧзи;
* Григорий Пономаренконыҥ адыла адалган Краснодарский филармонияныҥ концертный залы;
* Кубанский казачий хордыҥ баш концертный залы ([[1811]] јылда тӧзӧлгӧн);
* Орган ла камерный кӱӱниҥ муниципал концертный залы;
* Темирјолчылардыҥ ДК-зы;
* Билимчилердиҥ ле инженерлердиҥ туразы;
* Galich Hall;
* Arena Hall;
* Баскет-холл.
[[Файл:Дом Шарданова Б. Б. Краснодар Russia 06.JPG|справа|мини|Ф. А. Коваленконыҥ адыла адалган художественный музей]]
=== Музейлер ===
* Ф. А. Коваленконыҥ адыла адалган Краснодарда краевой художественный музей;
* Е. Д. Фелицынниҥ адыла адалган Краснодарда государственный тӱӱкилик-археологический музей-заповедник;
* Российский фонд культураныҥ Краснодарда краевой филиалы;
* СКЖД тӱӱкизиниҥ музейи;
* Кубаньда почтовый связьтыҥ музейи;
* Краснодарда пожарный охрананыҥ музейи;
* Краснодарда јураар кеендиктиҥ краевой кӧрӱ залы;
* Јеҥӱниҥ 30-јылдыгыныҥ паркында јуучыл техниканыҥ музейи;
* Кубаньныҥ литературалык музейи;
* В. Высоцкийдиҥ адыла адалган музей;
* Культуризмниҥ «Самсон» деп музейи;
* Современный искусствоныҥ музейи<ref>{{Cite web|url=http://www.yugopolis.ru/articles/culture/2012/03/25/31914/aleksandr-tkachev-krasnodar-muzei-investicii-sovremennoe-iskusstvo-hudojniki-marat-gelman|title=Господин оформитель|publisher=www.yugopolis.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-25|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207121004/http://www.yugopolis.ru/articles/culture/2012/03/25/31914/aleksandr-tkachev-krasnodar-muzei-investicii-sovremennoe-iskusstvo-hudojniki-marat-gelman|deadlink=yes}}</ref>;
* Полиграфия ла прикладной ремеслоныҥ музейи<ref>{{Cite web|url=https://kuban.aif.ru/society/v_krasnodare_otkrylsya_muzey_poligrafii_i_prikladnyh_remyosel|title=В Краснодаре открылся музей полиграфии и прикладных ремёсел|publisher=Газета «АиФ. Кубань»|date=2020-02-05|accessdate=2020-02-05|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205212031/https://kuban.aif.ru/society/v_krasnodare_otkrylsya_muzey_poligrafii_i_prikladnyh_remyosel|deadlink=no}}</ref>.
== Кереестер ==
[[Файл:Tower in Krasnodar photo by Yuriy Zaitsev.jpg|thumb|upright|Краснодарда Шуховский башня]]
Краснодарда архитектураныҥ кереези<ref>{{cite web |url=http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=2310006000 |title=Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации |accessdate=2011-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120124204202/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=2310006000 |archivedate=2012-01-24 |deadlink=yes }}</ref> — Шуховский башня, инженер ле билимчи Владимир Григорьевич Шуховтыҥ проектиле [[1935]] јылда тудулган.
Мынаҥ ӧскӧ федерал учурлу туралар: Краснодарский филармония ла Кышкы театр, архитекторы А. А. Козлов ло Ф. О. Шехтель ([[1908]] јыл, [[1954]] јылда реконструкция, архитктор А. В. Титов); М. С. Кузнецовтыҥ туразы ([[1888]]—[[1900]] јылдар), эмди мында консерватория.
Илья Репинниҥ јуругы аайынча «Запорожцы» деп кереести ''Каланыҥ кӱни'' деп байрамга шылтай [[2008]] јылдыҥ [[Сыгын айдыҥ 28 кӱни|сыгын айыныҥ 28 кӱнинде]] ачкан (жанр городской скульптуры). Кызыл ла Горькийдиҥ оромдорыныҥ белтиринде турат<ref>{{cite web|url=http://www.yuga.ru/news/135119/|title=В Краснодаре открыли скульптуру «Запорожские казаки пишут письмо Турецкому султану»|author=|website=|date=2008-09-28|publisher=ЮГА.ру|accessdate=2011-07-03|archive-date=2012-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028172532/http://www.yuga.ru/news/135119/|deadlink=no}}</ref>.
[[2009]] јылда [[Кандык айдыҥ 24 кӱни|кандык айдыҥ 24 кӱнинде]] Кызыл ла Бабушкина оромдордыҥ белтиринде јазалган фонтанныҥ јанында Александровский Триумфальный арка ачылган, озо ол калага император Александр III келип јӱргенине учурлаган болгон<ref>{{cite web|url=http://www.dg-yug.ru/a/2009/04/24/Ekaterinu_i_Arku_otkrili|title=Екатерину и Арку открыли (Фоторепортаж)|author=|website=|date=2009-04-24|publisher=Деловая газета. Юг|accessdate=2011-07-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/617qsn8hv?url=http://www.dg-yug.ru/a/2009/04/24/Ekaterinu_i_Arku_otkrili|archivedate=2011-08-22}}</ref>.
[[2018]] јылда [[Кандык айдыҥ 17 кӱни|кандык айдыҥ 17 кӱнинде]] «Участковый Анискин» деп кереес ачылган (скульптор Бабак Вадим Вадимович), МВД-ныҥ университединиҥ јеринде.
== Јарлу улузы ==
Каланыҥ јарлу улузыныҥ окылу тооломыры<ref>{{cite web|url=http://krd.ru/o-krasnodare/pochetnye-grazhdane-goroda/|title=Почётные граждане города|publisher=Официальный интернет-портал Администрации муниципального образования «город Краснодар» и городской думы Краснодара|accessdate=2018-01-29|archive-date=2017-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20171123184049/http://krd.ru/o-krasnodare/pochetnye-grazhdane-goroda/|deadlink=yes}}</ref>:
{{div col}}
* Абдашев Юрий Николаевич — российский бичиичилер, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы;
* Агафонов Юрий Александрович — милицияныҥ генерал-майоры, философский билимдердиҥ докторы;
* Анфимов Никита Владимирович — совет ле орус археолог, тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады;
* Бабешко Владимир Андреевич — совет ле орус билимчи, физико-математический билимдердиҥ докторы;
* Бакалдин Виталий Борисович — совет ле орус поэт, культураныҥ ишчизи;
* Бардадым Виталий Петрович — орус краевед, бичиичи, [[Россия|Россияныҥ]] бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы;
* Барченко Николай Иванович — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, ХБК-ныҥ башкараачызы;
* Бершанская Евдокия Давыдовна — совет лётчик, 46-чы гвардейский тӱнде бомбалаар полктыҥ командиры;
* Бирюков Владимир Ильич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Бондарев Константин Степанович — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Брагина Людмила Ивановна — орто дистанцияларла совет спортчы, спорттыҥ кӱндӱлӱ узы;
* Бреус Степан Лаврентьевич — Совет черӱниҥ младший лейтенанты, Советский Союзтыҥ Геройы;
* Васюков Даниил Тимофеевич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Горбатко Виктор Васильевич — СССР-дыҥ лётчик-космонавты, Советский Союзтыҥ Геройы;
* Делокьян Арташес Нагапетович — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, РФ-ныҥ кӧӧлик транспортыныҥ кӱндӱлӱ ишчизи;
* Доризо Николай Константинович — орус совет поэт;
* Ефремов, Владимир Андреевич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Захаренко, Игорь Николаевич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Казанцев Виктор Германович — армияныҥ генералы, [[Россия Федерация|Россия Федерацияныҥ]] Геройы;
* Кобзон Иосиф Давыдович — совет ле орус эстраданыҥ кожоҥчызы, СССР-дыҥ јондык артисти;
* Козлов Владимир Васильевич — совет јуучыл лётчик-штурмовик, Герой Советского Союза;
* Коссовская Елена Петровна — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Коцур Игорь Кузьмич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, Социалистический Иштиҥ Геройы;
* Красненко Анатолий Алексеевич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, јарлу краевед-общественник;
* Лауданский Александр Александрович — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Литвин Николай Тимофеевич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Падалка Геннадий Иванович — орус космонавт, Россия Федерацияныҥ Геройы;
* Пащевский Геннадий Анатольевич — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, Кызыл Мааныныҥ ордениниҥ кавалеры ле ӱч катап Кызыл Чолмон орденниҥ кавалеры;
* Пономаренко Григорий Фёдорович — совет орус композитор, јондык артист СССР;
* Соловьёв Виктор Александрович — билимчи, тӱӱкичи-краевед;
* Хохлов Семён Никанорович — поэт, член союза писателей России, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Шлыков Дмитрий Никитович — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы;
* Шульженко Владимир Ильич — медицинский билимдердиҥ кандидады , Кубаньда эмчиликтиҥ кӱндӱлӱ ишчизи;
* Якобашвили Вениамин Аронович — РФ-ныҥ физический культуразыныҥ кӱндӱлӱ ишчизи;
* Яксаргин Василий Владимирович — генерал-майор, Советский Союзтыҥ Геройы .
{{div col end}}
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<center><gallery widths="150" heights="150" caption="Фотогалерея" perrow="6">
Файл:Кинотеатр Аврора.jpg|Кинотеатр «Аврора». Архитекторы Е. А. Сердюков
Файл:Ныне - палата, Краснодар Russia 03.JPG|Саду-промышленный палатаныҥ туразы. В. К. Рубежанский деп којойымныҥ јурты болгон
Файл:Здание гостиницы централь 03.JPG|«Централь» деп гостиница
Файл:Угол Постовой (Тельмана) и Красной.jpg|Постовой ло Красный оромдордыҥ толугы
Файл:Парк Галицкого by morozov victor.jpg|Галицкийдиҥ паркында Краснодар деп стадион
Файл:Улица Ставропольская by morozov viktor.jpg|Ставропольская деп чечектеген ором
Файл:Вершина "Круглого фонтана" в Парке Галицкого.jpg|Галицкийдиҥ паркында «Тегерик фонтанныҥ ӱсти»
Файл:Зеркальный Лабиринт в Парке Галицкого by morozov viktor.jpg|Галицкийдиҥ паркында «Зеркальный Лабиринт»
Файл:Центр Зеркального Лабиринта в Парке Галицкого.jpg|Галицкийдиҥ паркында «Зеркальный Лабиринттиҥ» ортозы
Файл:Новогодний Парк Галицкого.jpg|Галицкийдиҥ паркында Јаҥы јыл
Файл:Искусственный шалфей в Парке Галицкого.jpg|Галицкийдиҥ паркында Искусственный шалфей кышкыда
Файл:Парк Галицкого by морозов виктор.jpg|Галицкийдиҥ паркында гиацинт чечектерлӱ клумба
Файл:Памятник защитникам Пашковской переправы by morozov viktor.jpg|Пашковский переправаныҥ јуучылдарына кереес
Файл:Парк Солнечный остров by morozov viktor.jpg|Кӱнет ортолыкта парк. Ӱстинеҥ кӧрзӧ
</gallery></center>
== Литература ==
* {{книга
|ссылка = http://elib.rshu.ru/files_books/pdf/img-125151656.pdf
|заглавие = Климат Краснодара
|место = Л.
|издательство = [[Гидрометеоиздат]]
|год = 1990
|страниц = 192
|isbn = 5-286-00600-0
|тираж = 680
|ref = Климат Краснодара
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Екатеринодар|[[Кузнецов, Николай Иванович (ботаник)|Кузнецов Н. И.]]}}
* {{БРЭ |статья=Краснодар|id=2106805|автор=[[Матвеев, Олег Владимирович|Матвеев О. В.]]|том=15|страницы=600|ref=Матвеев}}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]] |издание=2-е изд., стереотип |ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М. |издательство=Русские словари, Астрель, АСТ |год=2002 |том= |страниц=512 |страницы= |isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Арасейдиҥ калалар-миллионерлер}}
[[Категория:Россияныҥ федерал учурлу калалары]]
[[Категория:Арасейдиҥ калалар-миллионерлер]]
[[Категория:Алфавитле Россияныҥ калалары]]
[[Категория:Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери]]
[[Категория:Россияныҥ калалары]]
fittljaixw90k7cvsccc62czu459uev
Пермь
0
4179
49544
49526
2026-11-11T01:56:02Z
InternetArchiveBot
26
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
49544
wikitext
text/x-wiki
{{ЈЈЈ+Россия
| статус = кала
| подчинение = кыраевой учурлу
| русское название = Пермь
| оригинальное название = {{lang-ru|Пермь}}
| изображение =
| герб = Coat of Arms of Perm.svg
| описание герба = Пермьниҥ кебедели
| флаг = Flag of Perm.svg
| описание флага = Пермьниҥ маанызы
| lat_deg = 58 | lat_min = 00 | lat_sec = 50
| lon_deg = 56 | lon_min = 14 | lon_sec = 56
| CoordScale =
| регион = Пермский кырай
| регион в таблице =
| вид района = каланыҥ округы
| район = Пермский каланыҥ округы
| район в таблице = Пермь{{!}}Пермский
| C в регион = нет
| внутреннее деление = [[#Административное деление|7 аймак]]
| глава = [[Дёмкин, Алексей Николаевич|Алексей Дёмкин]]
| дата основания = 1723 јыл
| прежние имена = 1781 — Егошихинский завод<br>1940 — Пермь<br>1957 — Молотов
| статус с = 1781 јыл
| первое упоминание = -
| площадь = 799,68<ref name="БД ПМО">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst57/DBInet.cgi |title=Росстат. БД ПМО Пермского края |accessdate=2019-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209080301/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst57/DBInet.cgi |archivedate=2019-12-09 |deadlink=no }}</ref>
| высота центра НП = 149<ref>{{cite web|url=http://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=511196|title=Географические координаты Перми. Широта, долгота и высота над уровнем моря Перми, Пермский край, Россия|publisher=dateandtime.info|accessdate=2018-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612143242/http://dateandtime.info/ru/citycoordinates.php?id=511196|archivedate=2018-06-12|deadlink=no}}</ref>
| население = '''кала:'''<br>{{Население|Пермь|тс}} ({{Население|Пермь|г}})<br>'''каланыҥ округы:'''<br>{{Население|Пермский городской округ|тс}}
| год переписи = {{Население|Пермь|г}}
| плотность = {{ #expr: ( {{Население|Пермь|ч}} / 799.68 round 2 ) }}
| агломерация =
| национальный состав = [[орустар]] (90,8 %),<br>[[татарлар]] (3,8 %),<br>[[башкирлер]] (0,8 %),<br>[[коми-пермяктар]] (0,8 %), <br>[[украиндер]] (0,7 %), <br>[[удмурттар]] (0,5 %)<ref>.[https://web.archive.org/web/20131019151509/http://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Итоги Всероссийской переписи населения 2010] {{Wayback|url=https://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=20190901161442 }}</ref>
| конфессиональный состав =
| этнохороним = * пермяктар, пермя́к<br>''эски ады'' пермичи́, перми́ч<ref>{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|227|Пермь}}</ref>
| часовой пояс = +5
| почтовый индекс =
| почтовые индексы = 614xxx
| телефонный код = 342 <ref>{{cite web|url=http://zvonka.net/russia/city1010.html|title=Справочник. Телефонный код города Пермь|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724142219/http://zvonka.net/russia/city1010.html|archivedate=2011-07-24|deadlink=yes}}</ref>
| автомобильный код = 59, 159
| цифровой идентификатор = 57401
| сайт = https://gorodperm.ru/
| язык сайта = ru
| язык сайта 2 = en
| add1n = Награды
| add1 = {{Ленинниҥ ордени|тип=город}}<br>[[Иштиҥ магыныҥ калазы]]
| add2n = [[Каланыҥ кӱни]]
| add2 = [[кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни]]
|вид главы=Глава города
}}
'''Пермь''' — кала [[Россия|Россияныҥ]] Европей јаныныҥ кӱнчыгыш келтейинде Кама сууга Чусовая суу бириккениниҥ алты јанында турат, Пермский кырайдыҥ ла Пермский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, Транссибирский магистральдыҥ транспортный узелы, сууда порт, Пермский кырайдыҥ административно-территориальный бӧлӱги деп статусту, кырай учурлу кала ла каланыҥ округы деп муниципал тӧзӧлмӧ<ref name="БРЭ-ТОМ-25">{{книга|автор=Горячко М.Д., Чагин Г.Н|заглавие=Пермь|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/2332308|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|место=М.|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|год=2014|том=25. П - Пертурбационная функция|страницы=725—729|страниц=764|isbn=978-585270-362-0|тираж=26000}} {{Cite web |url=https://bigenc.ru/geography/text/2332308 |title=Архивированная копия |access-date=2019-06-07 |archive-date=2019-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512173750/https://bigenc.ru/geography/text/2332308 |deadlink=unfit }}</ref>. Уралдыҥ јаан кӧп отрасльду промышленный, билим ле культуралык тӧс јери. Эл-јоны — {{Население|Пермь|фс}} кижи ({{Население|Пермь|г}}).
Кала [[1723 јыл]]да тӧзӧлгӧн, [[1940]]—[[1957 јыл]]дарда Мо́лотов деп адалган. [[1916 јыл]]да калада Уралда баштапкы Пермский государственный университет ачылган<ref>{{Книга|автор=Кертман Л. Е., Васильева Н. Е., Шустов С. Г.|заглавие=Первый на Урале|место=Пермь|издательство=Книжное издательство|год=1987|страниц=234}}</ref>.
[[2020 јыл]]да ''Иштиҥ магыныҥ калазы'' («Город трудовой доблести») деп нере берилген<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.07.2020 № 444 «О присвоении почётного звания Российской Федерации „Город трудовой доблести“» |access-date=2020-07-04 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705013852/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202007020031 |deadlink=no }}</ref>.
== Этимологиязы ==
XVIII—XIX чактарда кезикте «Пермь» окылу документтерде — «Перм» деп бичилетен<ref name="Летопись"/>), темдектезе, ''«План губернского города Перма»''<ref name="Корчагин">''[[Корчагин, Павел Анатольевич|Корчагин П. А.]]'' Пермь. «Что в имени» // Вестник Пермского научного центра УрО РАН. — 2013. — № 4. — С. 5—7, 11—15.</ref>. «Пермь» деп сӧс баштапкы катап «Повесть временных лет» деп летописьте 1113 јылда бичилген, бу сурак аайынча билим дискуссиялар ӧдӧт. Топоним табылганы керегинде версиялар мындый<ref>''[[Полякова, Елена Николаевна|Полякова Е. Н.]]'' [http://lingvofolkperm.ru/wp-content/uploads/2017/01/Polyakova_E_N_maket_knigi_1.pdf Старинные названия на карте Перми] {{Wayback|url=http://lingvofolkperm.ru/wp-content/uploads/2017/01/Polyakova_E_N_maket_knigi_1.pdf |date=20181104155615 }}. ПГНИУ, 2013. — С. 3—21.</ref><ref name="Корчагин"/>:
* «Кийни јанында јер» («задняя земля») («Заволочье») — Д. В. Бубрихтиҥ гипотезазы, [[1947 јыл]]да археология ла языкознаниениҥ јартаганыла чын болуп јат. Эмдиги финно-угроведтердиҥ санаазыла бу сӧскӧ Перемь, Перьмь деп алдына прибалтийско-финский тилдерде бу сӧс ''Ак талайдыҥ'' јанында јерлерди айдатан. Јебренорус колонизацияла топоним ''Пермь'' деп сӧс кӱнчыгыш јаар јылып, коми-зыряндардыҥ ада-ӧбӧкӧзине келген (Пермь Вычегодская), оноҥ коми-пермяктардыҥ тилине ({{lang-ru|Пермь Великая}})<ref name="Кривощёкова">{{книга
|автор= [[Кривощёкова-Гантман, Антонина Семёновна|Кривощёкова-Гантман А. С.]]
|заглавие= Географические названия Верхнего Прикамья: С кратким топонимическим словарём
|место= Пермь
|издательство= Пермское книжное издательство
|год= 1983
|страницы= 133—135
}}</ref><ref>''[[Напольских, Владимир Владимирович|Напольских В. В.]]'' Введение в историческую уралистику. — Ижевск: УИИЯЛ УрО РАН, 1997. — С. 20, 56.</ref>.
* Чиби агаштарлу тӧҥ јер ({{lang-ru|«возвышенное место, поросшее еловым лесом»}}) — бодоштыру (предположение), XIX чактыҥ ортозында айдылган<ref name="Кривощёкова"/>. Макс Фасмер бу версияныҥ фонетический јарт эмезин темдектейт<ref>{{Фасмер|Пермь|том=3|страницы=242—243}}</ref>.
XVIII чактаҥ озо топоним «Пермь» јерлерди темдектеген (Пермь Великая, Пермь Вычегодская), онойдо кезик јон јадар јерлердиҥ ады (темдектезе, С. Герберштейн айткан ''«Великая и обширная область Пермия» и «в ней есть город того же имени»'')<ref name="Корчагин"/>.
«Пермь» деп топоним геологический термин «пермьге» келижет, Родерик Мурчисон Россия јаар [[1841 јыл]]да экспедицияга јӱрерде терминди кийдирген, ол Пермский губернияда болгон<ref>{{cite web|url=http://ligaculture.perm.ru/page/item99-permskiy-geologicheskiy-period.html|title=Пермский геологический период|publisher=ligaculture.perm.ru|lang=ru|accessdate=2018-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121071601/http://ligaculture.perm.ru/page/item99-permskiy-geologicheskiy-period.html|archivedate=2018-01-21|deadlink=yes}}</ref><ref>[http://www.geologam.ru/geology/people/roderik-impey-murchison Родерик Импей Мурчисон (1792—1871)] {{Wayback|url=http://www.geologam.ru/geology/people/roderik-impey-murchison |date=20180120182151 }} Статья на сайте Geologam.ru из раздела «Геология: Известные геологи»</ref>.
== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
[[Файл:Location of Perm (ru).png|thumb|Пермь Европаныҥ картазында]]
Пермь Россияныҥ Европей келтейиниҥ кӱнчыгыш јанында турат, Кама сууныҥ јарадында, Чусовой сууныҥ оозынаҥ тӱштӱктей. Пермьниҥ ичинде Кама сууныҥ узуны<ref name=":0">{{cite web|url=http://perm.news-city.info/docs/sistemsj/dok_oeqsfb.htm|title=Об утверждении описания границ города перми|publisher=perm.news-city.info|lang=ru|accessdate=2017-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170721222045/http://perm.news-city.info/docs/sistemsj/dok_oeqsfb.htm|archivedate=2017-07-21|deadlink=no}}</ref> 60 км кире бар<ref name=":2" />. Пермь каланы Кама суу беш европей талайларла бириктирет: [[Каспий талай|Каспий]], Ак талай, Кара талай, Азов талай ла Балтий талай.
Пермьниҥ јериниҥ текши кеми 800 км² кире<ref name="БД ПМО"/>.
=== Рельеф ===
Каманыҥ рельефы јаказында тӧҥдӧрлӱ јерлеринде. Сол јарады оҥ јарадынаҥ бийик, оноҥ јери јуукаларлу, јараттарлу<ref name="ПермРегСервер-Пермь">{{cite web|url=http://www.perm.ru/region/gorrai/?document=108|title=Областной центр - город Пермь|author=|website=|publisher=Пермский региональный сервер|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119204054/http://www.perm.ru/region/gorrai/?document=108|archivedate=2008-01-19|deadlink=yes}}</ref>. Каланыҥ аҥылузы — кӧп тоолу суулар јуукаларла, јарларлу ойыктарла агып, Пермь сууга киргени.
=== Климады ===
Пермниҥ климады — орто-континентал. Кӱнниҥ узуны 6 саат 28 минуттаҥ ала 18 саат 11 минутка јетире болот<ref name="dateandtime"/>.
Кейдиҥ ортоайлык кеми [[Кӱӱк ай|кӱӱк айда]] 60 %-теҥ ала, [[Кӱчӱрген ай|кӱчӱрген айда]] 84 %-ке јетире, ортојылдык — 75 %<ref name="Климат Перми">{{cite web|url=http://pogoda.ru.net/climate/28224.htm|title=Погода и климат — Климат Перми|author=|website=|publisher=|accessdate=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130415171900/http://www.pogoda.ru.net/climate/28224.htm|archivedate=2013-04-15}}</ref>. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 638 мм; [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ]] ле [[куран ай]]ларда эҥ кӧп јут тӱжет, эҥ ас јут [[Кочкор ай|кочкор]] ло [[Тулаан ай|тулаан]] айда тӱжет. Кышкыда кардыҥ калыҥы 60 см. Је кезикте јайгыда да кар тӱжер аргалу<ref name="Климат Перми" /><ref name="ПермРегСервер-Пермь" />.
Пермьниҥ климадыныҥ рекордторы<ref name="Климат Перми" />:
* Эҥ бийик температура: +37,2 °C ([[1936 јыл]]да [[Куран ай|куран ай]]),
* Эҥ јабыс температура: −47,1 °C (СССР-да сооктор ([[1978]]—[[1979]]), [[1978 јыл]]да [[Јаҥар ай|јаҥар ай]]),
* Эҥ ле кӧп јут-чык бир конокко: 63 мм ([[1960 јыл]]да [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ ай]]).
{{Каланыҥ климады
|Город_род=Пермьниҥ
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28224.htm Погода и климат] [[1882]]—[[2014]] јылдарда јуттыҥ кеми.
| Янв_ср=-12.8 | Янв_ср_осад=44
| Фев_ср=-11.6 | Фев_ср_осад=30
| Мар_ср=-4.2 | Мар_ср_осад=28
| Апр_ср=3.5 | Апр_ср_осад=36
| Май_ср=10.8 | Май_ср_осад=59
| Июн_ср=16.5 | Июн_ср_осад=79
| Июл_ср=18.6 | Июл_ср_осад=69
| Авг_ср=15.3 | Авг_ср_осад=76
| Сен_ср=9.6 | Сен_ср_осад=72
| Окт_ср=3 | Окт_ср_осад=64
| Ноя_ср=-5.8 | Ноя_ср_осад=55
| Дек_ср=-11.1 | Дек_ср_осад=45
| Год_ср=2.7 | Год_ср_осад=657
| Янв_ср_мин=-16.2 | Янв_ср_макс=-9.3
| Фев_ср_мин=-15.1 | Фев_ср_макс=-7.6
| Мар_ср_мин=-8.1 | Мар_ср_макс=0.1
| Апр_ср_мин=-0.9 | Апр_ср_макс=8.7
| Май_ср_мин=5.4 | Май_ср_макс=16.9
| Июн_ср_мин=11.1 | Июн_ср_макс=22.5
| Июл_ср_мин=13.3 | Июл_ср_макс=24.2
| Авг_ср_мин=11 | Авг_ср_макс=20.5
| Сен_ср_мин=6.2 | Сен_ср_макс=13.9
| Окт_ср_мин=0.5 | Окт_ср_макс=5.9
| Ноя_ср_мин=-8.4 | Ноя_ср_макс=-3.1
| Дек_ср_мин=-14.2 | Дек_ср_макс=-8
| Год_ср_мин=-1.3 | Год_ср_макс=7.1
| Янв_а_мин=-44.9 | Янв_а_макс=4.3
| Фев_а_мин=-40.8 | Фев_а_макс=6
| Мар_а_мин=-34.8 | Мар_а_макс=15
| Апр_а_мин=-23.5 | Апр_а_макс=27.3
| Май_а_мин=-13 | Май_а_макс=34.6
| Июн_а_мин=-3.4 | Июн_а_макс=35.4
| Июл_а_мин=1.7 | Июл_а_макс=36.6
| Авг_а_мин=-1.9 | Авг_а_макс=37.2
| Сен_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=30.7
| Окт_а_мин=-25.2 | Окт_а_макс=22.5
| Ноя_а_мин=-38.5 | Ноя_а_макс=11.9
| Дек_а_мин=-47.1 | Дек_а_макс=4.5
| Год_а_мин=-47.1 | Год_а_макс=37.2
|}}
=== Гидрографиязы ===
[[Файл:Bridge over Mulyanka River at Stroiteley Street (from bush, 2007).jpg|thumb|Мулянку сууны кечире кӱр]]
Пермьниҥ јериле агып турган јаан суулардаҥ (Кама, Чусовой) ӧскӧ кӧп тоолу Каманыҥ бассейнине кирип турган кичинек суулар бар. Бастыра јаба кала ичинде суулардыҥ ла суучактардыҥ тоозы 300-теҥ артык<ref name="малые реки">{{cite web |url=http://www.geo-vestnik.psu.ru/files/vest/257_dvinskih_kitaev.pdf |title=''Двинских С. А., Китаев А. Б.'' Экологическое состояние малых рек города Перми // Географический вестник, научный журнал Пермского государственного университета. — 2011. — Т. 2(17). — С. 32—43. |accessdate=2017-06-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141214022852/http://www.geo-vestnik.psu.ru/files/vest/257_dvinskih_kitaev.pdf |archivedate=2014-12-14 |deadlink=yes }}</ref>. Олордыҥ јаан дегендери: Мулянка, Егошиха, Јаан Мотовилиха — Каманыҥ сол јарадында, Гайва, Ласьва — оҥ јарадында. [[Россия]] калаларыныҥ ортодо Пермь сууларыныҥ тоозыла рекордсмен<ref name="Пермь. Исторические очерки" />.
Каланыҥ ичиле агып, бу суулар антропоген айалгада (кирленген суу) экологияязы коомойтыйт. Сууныҥ чыҥдыйы бажынаҥ ала оозына јетире коомойтып јат. Химический бӱдӱми 1-чи класстаҥ 3-чиге једет. Эҥ коомой айалга — Егошиха ла Данилиха суулардыҥ оозы<ref name="малые реки" />. Суузын ичерге јарабас<ref>{{Статья|автор=|заглавие=Состояние водных объектов Пермской области|ссылка=http://www.permecology.ru/report2004/r11.htm|язык=|издание=Доклад Управления по охране окружающей среды Пермской области «Состояние и охрана окружающей среды в Пермской области» за 2004 год|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100112042305/http://www.permecology.ru/report2004/r11.htm|archivedate=2010-01-12}}</ref>.
[[Файл:Chernyayevsky Forest and Podlesnaya Street.jpg|thumb|Черняевский агаштар]]
=== Ӧзӱмдери ===
Пермьде агаштарлу јерлердиҥ текши кеми каланыҥ јериниҥ тал ортозы кире. Агаштар каланы айландыра курчап, койу эдип парктар ла скверлерде, каланыҥ ичинде туралардыҥ ортозында ӧзӧт. ''«Пермское городское лесничество»'' (муниципал казённый учреждение) каланыҥ агаштарын кичеейт<ref>{{cite web|url=http://www.prirodaperm.ru/lesa/2015/04/06/2262|title=Пермские городские леса|publisher=www.prirodaperm.ru|accessdate=2017-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170617230405/http://www.prirodaperm.ru/lesa/2015/04/06/2262|archivedate=2017-06-17|deadlink=no}}</ref>.
[[Файл:Perm asv2019-05 img66 Motovilikha Pond.jpg|мини|Мотовилихинский буунты сууныҥ јанында сӱрее]]
=== Экологиязы ===
Пермский кырайдыҥ промышленностиниҥ јаан предприятиелери регионго экологиялык коомой айалга эдип јат. Техноген киртидиш ле ар-бӱткенди корулаар иш јерире эдилбей турганында.
== Тӱӱкизи ==
Пермьниҥ јеринде улус јебреннеҥ бери јуртайт. Калада 130-таҥ артык археологиялык кереестер, таш чактаҥ (''каменный век'') ала (Егошиха јебрен јурт) орой Средневековьеге јетире.
XVII чакта бу јерлер Строганов деп којойымдардыҥ болгон. Јурттар, каланыҥ тӱӱкилик ортозы керегинде, (''по вотчинам Строгановых'') баштапкы документтер воевода Прокопий Елизаровтыҥ переписной бичиктеринде ([[1647]] јыл) туштайт<ref name="Труды УАК 1893 стр 102">{{Cite web |url=http://perm-book.ru/book/stu/ |title=Труды Пермской учёной архивной комиссии. Выпуск 2 / под ред. Дмитриева А. А, Типография Наследников П. Ф. Каменского, Пермь, 1893, С.102 |accessdate=2017-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810212534/http://perm-book.ru/book/stu/ |archivedate=2017-08-10 |deadlink=no }}</ref>. Ондо Кама ла Егошиха сууларда «Починок јурт керегинде бичилген. [[1678]] јылдыҥ тооалыжы аайынча Егошиха јуртта јети айылда 28 (''»28 душ мужского пола, в основном фамилии Брюхановых, Верхоланцевых и Федотовых"'') кижи јуртаган.
=== Каланы тӧзӧгӧни ===
[[Файл:Tatishchev.png|thumb|upright|left|В. Н. Татищев]]
[[1720 јыл]]да Петра I каанныҥ јакааныла артиллерияныҥ капитан-поручиги Василий Никитич Татищев Урал јаар ''јес ле алтын'' кайылтар заводтор тударга атанган. Ол јес кайылтар заводтыҥ јерин Егошиха сууныҥ јарадында јес руда јеткилинче, садуга суула аткарарга јакшы деп талдап алган<ref name="ist_spravka">{{cite web |url=http://www.permonline.ru/perm/history.htm |title=Историческая справка об образовании города Перми |accessdate=2006-08-14 |archiveurl=https://archive.is/19990428063105/http://www.permonline.ru/perm/history.htm |archivedate=1999-04-28 |deadlink=yes }}</ref>.
[[Файл:Georg Wilhelm de Gennin.jpg|thumb|upright|Г. В. де Геннин]]
[[1722 јыл]]да Татищевтиҥ ордына заводтордыҥ башкараачызы эдип артиллерияныҥ генерал-майоры Георг Вильгельм де Геннин турган, ӱлекерди јарадып, заводты тудуп баштаарга белетензин деп јакарган<ref name="Основание">{{Cite web|url=http://www.archive.perm.ru/projects/articles-and-publications/1116172-the-base-of-the-smelter/|title=Основание Егошихинского медеплавильного завода|website=www.archive.perm.ru|access-date=2021-11-14|archive-date=2021-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114072827/http://www.archive.perm.ru/projects/articles-and-publications/1116172-the-base-of-the-smelter/|deadlink=no}}</ref>.
Татищев, завод тӧзӧлип турарда, ондо болгон. ''«Описание Уральских и Сибирских заводов. [[1735]] г.»'' деп рукописьте В. И. де Геннин бичиген: <blockquote>''«И по определению ево, генерала лейтенанта, оный завод начат строить мая 4-го дня [[1723]] года и построен по январь месяц [[1724]] года»''<ref>{{source|Q101350635|pages=566}}</ref>.
</blockquote>
Егошихинский (Ягошихинского) јес кайылтар заводты [[1723]] јылда тудуп баштаган деп [[1995 јыл]]даҥ ала чотолот<ref>{{Cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1805045995&idParentObject=1804258144|title=Статьи / 15.05.1723. ОСНОВАНИЕ ГОРОДА ПЕРМИ :: Энциклопедия "Пермский край"|website=enc.permculture.ru|access-date=2021-11-13|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113101640/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1805045995&idParentObject=1804258144|deadlink=yes}}</ref> Пермьниҥ тӱӱкизиниҥ башталганы деп чотойт<ref name="59.ru">{{Cite web|lang=ru|url=https://59.ru/text/gorod/2014/12/22/26124252/|title=Установлена точная дата основания Перми: 15 мая, а не 12 июня|website=59.ru|date=2014-12-22|access-date=2021-11-13|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113103803/https://59.ru/text/gorod/2014/12/22/26124252/|deadlink=no}}</ref>.
=== Губернский тӧс јер ===
{{также|Пермская губерния}}
Императрица Екатерина II ''«Пермский княгиня»'' деп титулду болгон, [[1780 јыл]]да [[кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни]]нде указ бичиген Егошихинский заводты казнаныҥ эдер<ref name="Летопись">''[[Трапезников, Владимир Николаевич|Трапезников В. Н.]]'' [http://www.archive.perm.ru/upload/iblock/670/trapez.pdf Летопись города Перми] {{Wayback|url=http://www.archive.perm.ru/upload/iblock/670/trapez.pdf |date=20171031112506 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.archive.perm.ru/exhibits/100documents/show/18/8.jpg |title=Государственный архив Пермского края. Указ Екатерины II об образовании Перми. |accessdate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908020115/http://www.archive.perm.ru/exhibits/100documents/show/18/8.jpg |archivedate=2017-09-08 |deadlink=no }}</ref>.
[[1781 јыл]]дыҥ јайында наместникке тӱргендеп тура тудулган<ref name="Летопись"/>. Пермский наместничество ло каланыҥ кӧдӱриҥилӱ ачылтазы [[1781 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 18 кӱни]]нде болгон. Баштапкы градоначальник эдип Кунгурдыҥ Попов Михаил Абрамович деп којойымы тудулган<ref>{{Статья|автор=Ёлтышева Л. Ю.|заглавие=Кунгуряки в пермском городском правлении|ссылка=http://new.archive.perm.ru/page.php?id=125|язык=|издание=Государственный архив Пермской области|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080203110317/http://new.archive.perm.ru/page.php?id=125|archivedate=2008-02-03}}</ref>.
[[Файл:Karl Fyodorovich Moderakh.jpg|thumb|upright|left|К. Ф. Модерах]]
Императордыҥ (Павел I) [[1796 јыл]]дыҥ [[Јаҥар айдыҥ 12 кӱни|јаҥар айыныҥ 12 кӱниниҥ]] јакааны ''«О новом разделении государства на губернии»'' аайынча Пермский наместничество Пермский губерния болуп адалган, тӧс јери Пермь. Губернатор болуп Модерах Карл Фёдорович турган, [[1811 јыл]]га јетире иштеген<ref name="Верхоланцев В.С.">''В. С. Верхоланцев.'' Город Пермь, его прошлое и настоящее. ({{cite web |url = http://www.perm.ru/region/history/hist_links/?document=285 |title = главы из книги |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080602000926/http://www.perm.ru/region/history/hist_links/?document=285 |archivedate = 2008-06-02 }})</ref>. Ол тушта эдилген јолдорды ӧскӧ ороонныҥ улузы кайкаган<ref name="Летопись"/><ref name="Пермь политическая">Пермь политическая. Под ред Л. А. Фадеевой. — Пермь: Пушка, 2004 г. С 20.</ref>.
[[Файл:Размахнин. Вид Перми (1832).jpg|мини|П. Е. Размахнин. Пермь. Акварель [[1832]] јыл. Кама јанында кала — Пермьниҥ озогы јуругы]]
Пермь губерния ла Пермский епархияныҥ ([[1799 јыл]]да тӧзӧлгӧн) тӧс јери боло берген<ref name="Летопись"/>.
[[1861 јыл]]да калада телеграф табылган. [[1863 јыл]]да Сибирский оромды керосиновый фонарьла јарыдар опыт эдилген<ref name="Летопись"/>.
[[1876 јыл]]да баштапкы специализированный книжный магазин ачылган, ээзи Пиотровский Юзеф Юлианович болгон<ref>{{Cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1804272946&idParentObject=1804273072|title=Статьи / 11.01.1876. ОКРЫТИЕ СПЕЦИАЛЬНОГО КНИЖНОГО МАГАЗИНА ИОСИФА И ОЛЬГИ ПЕТРОВСКИХ (ПИОТРОВСКИХ) :: Энциклопедия "Пермский край"|website=enc.permculture.ru|access-date=2021-11-15|archive-date=2014-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302174838/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1804272946&idParentObject=1804273072|deadlink=no}}</ref>, ол каторганыҥ кийнинеҥ Пермьде арткан. Магазинниҥ ады «Ольга Петровская» болгон<ref name="Летопись"/>.
Андреевский Николай Ефимович губернатор тушта ([[1870]]—[[1878]]) Пермьде газовый јарыткыш ([[1873]]) эдилген, Алексеевский реальный училище ([[1876]]) ачылган<ref>{{Cite web|lang=русский|url=http://bibl-kostroma.ru/wp-content/uploads/2018/02/Guber-Dom_2016_3.pdf|title="Губернский Дом" 220 лет Костромской губернии. Архивы и свидетельства.|author=Владимир Николаев|website="Губернский Дом" Историко-краеведческий и литературный журнал. 3(104) 2016 с.73|date=2016|publisher=Областная Типография им. Горького г. Кострома|access-date=2020-12-22|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029060055/http://bibl-kostroma.ru/wp-content/uploads/2018/02/Guber-Dom_2016_3.pdf|deadlink=no}}</ref>.
XIX чактыҥ учында Пермьде темирјолдор экпиндӱ тудулып баштаган. [[1878 јыл]]да [[куран айдыҥ 24 кӱни]]нде Уральский горнозаводской темирјолдыҥ участогы Пермьнеҥ ала Чусовский станцияга јетире ачылган, [[1878 јыл]]дыҥ [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айында]] ''Пермь — Кушва — [[Екатеринбург]]'' деп јол бӱткен. [[1897]]—[[1898 јыл]]дарда Пермь-Котласский темирјол тудулган, Уральский темирјолды Россияныҥ Европей јаныныҥ темирјолдорыла бириктирген.
XIX чактыҥ учында Пермьде кеендик ле культуралык учреждениелер кӧптӧгӧн. [[1874 јыл]]да Петр Ильич Чайковскийдиҥ адыла адалган опера ла балеттиҥ Пермский академический театры ачылган. [[1896 јыл]]да баштапкы кинотеатр «Иллюзион» иштеп баштаган.
[[1902 јыл]]да Пермьде оромдорды электричество јарыткан. Поповко кӧргӱскен электростанцияныҥ јети проектиниҥ бирӱзи — «Унион (компанияныҥ)» инженеры Гецен Болеслав Юлиановичтиҥ проекты јарадылган<ref>{{Cite web|url=http://herzenlib.ru/almanac/number/detail.php?NUMBER=number24&ELEMENT=gerzenka24_2_5|title=Герценка: Вятские записки - Первая Вятская городская электростанция|publisher=herzenlib.ru|accessdate=2020-02-18|archive-date=2017-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025033724/http://herzenlib.ru/almanac/number/detail.php?NUMBER=number24&ELEMENT=gerzenka24_2_5|deadlink=no}}</ref>.
=== 1905 јылдыҥ революциязы ===
[[Файл:Motovilikha Plant (1900s).jpg|thumb|Мотовилихинский заводтор. XX чактыҥ бажы]]
XX чактыҥ бажында Пермьниҥ эл-јоны Мотовилихала кожо 100 муҥга шыку кижи болгон. Пермьниҥ бойында промышленный предприятиелер ас болгон. Кӧп саба улузы — мещандар, којойымдар, ремесленниктер, чиновниктер ле служащийлер јаҥга удура болбойтон. Је, Мотовилихинский заводтордыҥ ишчилериниҥ ортодо РСДРП пропаганда ӧткӱрип туратан. Пермьниҥ ӱренчиктериниҥ кезиги революционерлерге болужатан, олорго радикал интеллигенция биригип, [[1905 јыл]]дыҥ революциялык кыймыгузында эрчимдӱ турушкан<ref name="Perm-1905">{{cite web |url = http://www.archive.perm.ru/page.php?id=67 |title = Пермь и пермяки в 1905 году |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081025023101/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=67 |archivedate = 2008-10-25 }} — Государственный архив Пермской области.</ref>. [[1905 јыл]]да [[Јаҥар айдыҥ 13 кӱни|јаҥар айдыҥ 13 кӱнинде]] Мотовилихада ишмекчилер башкаруныҥ черӱлериле чагылышкан.
=== Пермь ле каандар ===
[[1824 јыл]]да [[Сыгын айдыҥ 30 кӱни|сыгын айдыҥ 30 кӱнинеҥ]] ала [[ӱлӱрген айдыҥ 3 кӱни]]не јетире Пермьге император Александр I колтыкчыларыла кожо келип јӱрген<ref name="arch-september">{{cite web |title = Государственный архив Пермского края — Пермский край «День за днём». Сентябрь |url = http://www.archive.perm.ru/page.php?id=342 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120511114636/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=342 |archivedate = 2012-05-11 |deadlink = yes }}</ref>. Каан келип јадарда калада бир канча белетениш иштер ӧткӱрилген<ref name="Верхоланцев В.С."/>.
[[1837 јыл]]да [[Кӱӱк ай|кӱӱк айдыҥ]] 23 кӱнинеҥ ала 25 кӱнине јетире<ref>См. ''Верхоланцев В. С.'' Город Пермь, его прошлое и настоящее. Пермь, 1913. — С. 71—76.</ref> Пермьде цесаревич кийнинде император Александр II В. А. Жуковскийле кожо јолой табарган (проездом). Цесаревич губернаторский турада токтогон<ref>{{cite web |title = Государственный архив Пермского края — Пермский край «День за днём». Май |url = http://www.archive.perm.ru/page.php?id=261 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120511115356/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=261 |archivedate = 2012-05-11 |deadlink = yes }}</ref>.
[[Файл:Brian Johnson and Mikhail Alexandrovich.gif|thumb|upright|Михаил Александрович (Александр III каанныҥ уулы Михаил Романов) (сол) ло П. Л. Знамеровский]]<ref>{{cite web|title=Знакомьтесь: Николай Жонсон|author=|first=Любовь|last=Маркова|url=https://www.newsko.ru/articles/nk-4619944.html|deadlink=yes|website = «Новый компаньон»|date=|accessdate=2018-06-16|lang = ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612142915/https://www.newsko.ru/articles/nk-4619944.html|archivedate=2018-06-12}}</ref>. Фотојурукты [[1918 јыл]]дыҥ [[кандык ай]]ында оромныҥ фотографы Пермьниҥ Сенной тепсеҥинде эткен]]
[[1873 јыл]]дыҥ [[Јаан изӱ айдыҥ 9 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 9 кӱнинеҥ]] ала 11 кӱнине јетире Пермьде јолой ''великий князь Алексей Александрович'' болгон. Ого учурлай ''Алексеевский реальный училище'' ачылган<ref name="Верхоланцев В.С."/>.
[[1887 јыл]]дыҥ [[Кичӱ изӱ айдыҥ 11 кӱни|кичӱ изӱ айыныҥ 11 кӱнинеҥ]] ала 12 кӱнине јетире Пермьде јолой ''великий князь'' Михаил Николаевич уулыла Сергей Михайловичле болгон. Олор благотворительный ла ӱредӱ заведениелерге кирген, Мотовилихинский завод ло јербойында батальонды кӧргӧн<ref name="Верхоланцев В.С."/>.
[[1914 јыл]]дыҥ [[јаан изӱ ай]]ында Пермь калага ''великая княгиня Елизавета Фёдоровна'' келип јӱрген.<ref>{{cite web|title =Государственный архив Пермского края — Пермский край «День за днём». Июль |url = http://www.archive.perm.ru/page.php?id=293|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120511115749/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=293 |archivedate = 2012-05-11 |deadlink = yes }}</ref>.
[[1918 јыл]]да [[тулаан ай]]да Пермь калага конвойлу вагон келген. Ондо великий князь Михаил Александрович (Александр III каанныҥ уулы) болгон. Ол кийнинде ӧлтӱрткен<ref>{{книга |автор= Лыкова Л. А.|заглавие= Пермь: Тайна гибели Михаила Романова|ссылка=https://vk.com/doc16599883_484202648?hash=3d90e5593163cb85c2&dl=16942d2286a67074f7 |ответственный= |издание= 1-е|место=М. |издательство= Достоинство|год= 2010|том= |страницы= |страниц= 72|серия= Царское дело|isbn= 978-5-904552-05-3|тираж=3000}}</ref>.
=== Октябрьский революция ла Граждан јуу ===
[[1917 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 26 кӱни]]нде Октябрьская революция керегинде табыштар Пермьге јетти. Каланыҥ думазы [[ӱлӱрген айдыҥ 27 кӱни]]нде Петроградский Совет јаҥды колго алганын јаратпаган. [[Јаҥар айдыҥ 17 кӱни|Јаҥар айдыҥ 17 кӱнинде]] Пермьде ''губернский съезд Советов рабочих солдатских крестьянских депутатов'' болгон, совет јаҥ Пермский губернияда турганын јарлаган. Лукоянов Михаил Николаевич башкараачызы болгон<ref name="Calendar-2007">Календарь знаменательных и памятных дат Пермского края на 2007 год. / Сост. О. С. Баранова; Пермская обл. библиотека им. А. М. Горького. — Пермь, 2006. 103 с ({{cite web |url = http://lib.permregion.ru/docs/kalend_kray_2007.doc |title = текст |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110920013249/http://lib.permregion.ru/docs/kalend_kray_2007.doc |archivedate = 2011-09-20 }} в [[MS Word]])</ref>.
[[1918 јыл]]дыҥ [[Јаҥар айдыҥ 25 кӱни|јаҥар айыныҥ 25 кӱнинде]] Пермьге Сибирский армияныҥ частьтары кирген<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://org.detichaik.ru/grazhdanskaya-vojna/1918-1919-gg-boi-pod-permyu-nytvoj-i-ocherom.html|title=1918 – 1919 гг. Бои под Пермью, Нытвой и Очером {{!}} Старина Оханская|access-date=2022-01-05|archive-date=2019-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026171817/http://org.detichaik.ru/grazhdanskaya-vojna/1918-1919-gg-boi-pod-permyu-nytvoj-i-ocherom.html|deadlink=no}}</ref> Радол Гайдка баштадып каланы колго алган. Акгвардеецтер кӱнбадыш јаар ууланган<ref name="www.cultinfo.ru">{{БСЭ3|Пермские операции 1918-1919 гг}}</ref>. И. В. Сталин ле Ф. Э. Дзержинскийге башкартып, РККА-ныҥ Кӱнчыгыш фронты ичкерлеп, Пермьди јайымдаар план тургускан.
[[1919 јыл]]да [[кичӱ изӱ айдыҥ 20 кӱни]]нде 2-чи ле 3-чи Ишмекчи-крестьян Кызыл черӱ Пермьниҥ јанына јууктап, [[јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни]]нде каланы колго алган<ref name="www.cultinfo.ru"/>. Јуулажып турган ӧйдӧ Каманыҥ суу транспорты ӱзе ӧрткӧ алдыртып јоголгон, Лёвшиноныҥ јанында Кама сууны кечире темирјол кӱр јемирилген. Граждан јуу-чак Пермьниҥ ээлемине јаан каршузын јетирип, эпидемия оорулар табылып, кӧп улус корогон, каланыҥ эл-јоны [[1920]] јылдардыҥ бажында тыҥ астаган<ref>{{cite web|url=http://www.archive.perm.ru/projects/articles-and-publications/1116125-the-history-of-the-perm-municipal-water-supply/|title=К истории Пермского городского водопровода|publisher=www.archive.perm.ru|accessdate=2016-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625085923/http://www.archive.perm.ru/projects/articles-and-publications/1116125-the-history-of-the-perm-municipal-water-supply/|archivedate=2016-06-25|deadlink=no}}</ref>.
[[1923 јыл]]да кала губернияныҥ калазы болбой, Уральский областька кирген (РСФСР), Уральский областьтыҥ тӧс јери [[Екатеринбург]] боло берген.
=== Совет ӧй ===
[[1927 јыл]]да [[кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱни]]нде Пермь ле Мотовилиха деп ишмекчи посёлок јаҥыс кала болуп бириккен. [[1930 јыл]]да моторостроительный завод № 19 тудулып баштаган (кийнинде — Сталинниҥ, оноҥ Свердловтыҥ адыла адалган завод болгон, эмди — Пермский моторостроительный комплекс). [[1931 јыл]]да Мотовилиха таҥынаҥ каланыҥ статусын алып, Молотово боло берген, [[1938 јыл]]да Пермьле кожулып, Молотовский аймагы болгон (эмди — Пермьниҥ Мотовилихинский аймагы)<ref>[[s:Указ Президиума ВС СССР от 3.10.1938 о разделении Свердловской области РСФСР на Пермскую и Свердловскую области|Указ Президиума ВС СССР от 3.10.1938 о разделении Свердловской области РСФСР на Пермскую и Свердловскую области]]. [[Викитека]]</ref>.
[[1926 јыл]]да ӧткӧн тооалыш аайынча Пермьниҥ эл-јоныныҥ тоозы 84 804 кижи (39 968 эр кижи ле 44 836 ӱй кижи) болгон. [[1939]] јылдыҥ тооалыжы аайынча, СССР-да индустриализациянаҥ улам, каланыҥ эл-јоны ӱч катаптаҥ кӧптӧп, 306 муҥ кижи боло берген<ref name="Сайт Бушмакова - Переписи в Прикамье">{{cite web |url = http://www.bushmakov.narod.ru/statist.html |title = Переписи в Прикамье |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070219040039/http://www.bushmakov.narod.ru/statist.html |archivedate = 2007-02-19 }} — Из истории переписей (По материалам Государственного архива Пермской области).</ref>.
[[1979 јыл]]да [[кӱӱк айдыҥ 20 кӱни]]нде калада миллион кижи болгон, 50 јылдыҥ туркунына улустыҥ тоозы 10 катаптаҥ кӧптӧгӧн<ref name="autogenerated2">{{Книга|автор = А.С.Терехин|заглавие = Пермь Очерк архитектуры|ответственный = под редакцией доктора архитектуры, профессора В.И.Пилявского|издание = |место = Пермь|издательство = Пермское книжное издательство|год = 1980|страницы = |страниц = 119|isbn = }}</ref>.
==== Молотов деп атту (1940—1957) ====
[[1940 јыл]]да [[тулаан айдыҥ 8 кӱни]]нде (''s:Указ Президиума ВС СССР от 8.03.1940 о переименовании города Перми в город Молотов и Пермской области в Молотовскую область'') кала Молотов деп атты В. М. Молотовко учурлай алган<ref>{{Cite web |url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=27480 |title=Указ Президиума ВС РСФСР от 18.01.1941 «Об образовании Кировского района в городе Молотове» (Протокол № 11, п. 19) |accessdate=2013-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121553/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=27480 |archivedate=2016-03-04 |deadlink=no }}</ref>.
[[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] ӧйинде каланыҥ промышленности фронтко керектӱ эдип ижин солыган. ''Дзержинскийдиҥ адыла адалган машиностроительный завод'' боеприпастар ла оборонага керектӱ эдимдер јазаган, ''Орджоникидзениҥ адыла адалган химический завод '' — боеприпастардыҥ сырьезын белетеген<ref name="ЭПО-ВОВ">[https://web.archive.org/web/20081024000224/http://www.perm1.ru/run/Kl9HotDEux.html?scenary=fT4wgks29D&sdo=47WfxEEmi8 Великая Отечественная война и промышленное развитие Западного Урала] {{Wayback|url=http://www.perm1.ru/run/Kl9HotDEux.html?scenary=fT4wgks29D&sdo=47WfxEEmi8 |date=20081024000224 }} — Энциклопедия Пермской области.</ref>.
Молотовский область эвакуированный эл-јонды, предприятиелерди кӧп јууган регион болуп јат. Бери 124 промышленный предприятие кӧчкӧн, олордыҥ 64-ти областьта токтогон. Моторостроительный заводтыҥ № 19 јеринде база бир канча предприятие келген<ref name="ЭПО-ВОВ"/>.
Молотовский областьта јууныҥ алдында, јууныҥ ӧйинде кӧп тоолу јуучыл частьтар бого јуулып, фронтко атанган, ол тоодо:
* 112-чи стрелковый дивизия Пермьде штабыла катай [[1939]] јылдыҥ экинчи јарымында тӧзӧлгӧн<ref>{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2020/08/01/pervyy-iz-generalov-gitlera-ubityh-v-sssr-nashyol-svoyu-smert-pod-kraslavoy|title=Первый из генералов Гитлера, убитых в СССР, нашёл свою смерть под Краславой|website=Информационное агентство Eurasia Daily (EADaily)|date=2020-08-01|publisher=|access-date=2020-08-03|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927065608/https://eadaily.com/ru/news/2020/08/01/pervyy-iz-generalov-gitlera-ubityh-v-sssr-nashyol-svoyu-smert-pod-kraslavoy|deadlink=no}}</ref>;
* 243-чи (62-чи гвардейский) ''Молотовский танковый бригада 10-чы гвардейский танковый дивизия 30-чы (10 гвардейский) Уральский добровольческий танковый корпустыҥ'' ([[1943]]).
Молотов кала јууныҥ кийнинде јаан промышленный тӧс јер болуп, [[1945 јыл]]да США-ныҥ тургускан «Totality» деп планы аайынча СССР-да ӱстине атом бомба чачатан 20 каланыҥ тоозына кийдирилген<ref>[https://ria.ru/analytics/20151203/1335028353.html Почему не были реализованы планы по ядерной бомбардировке СССР] {{Wayback|url=https://ria.ru/analytics/20151203/1335028353.html |date=20170802171252 }}. Сергей Варшавчик. МИА «Россия сегодня». 03.12.2015</ref>.
[[1955 јыл]]да Камский ГЭС тудулып бӱткен.
==== 1957 јылдыҥ кийни ====
[[1957 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 2 кӱни]]нде Пермь деп адын калага јандыргандар<ref>{{cite web|url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5231.htm|title=Указ Президиума ВС РСФСР от 02.10.1957|publisher=www.libussr.ru|accessdate=2018-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180923123956/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_5231.htm|archivedate=2018-09-23|deadlink=yes}}</ref>.
[[1958 јыл]]да Пермский нефтьле иштеер завод (эмди — ООО «Лукойл-Пермнефтеоргсинтез») иштеп баштаган. [[1967 јыл]]да Кама сууны кечире ''Коммунальный кӱр'' бӱткен, кӧӧликтӱ ле јойу јӱрер (кӧӧликтӱ ле јойу ӧдӧр ) Каманы кечире кӱр, кӱр каланыҥ ортозын оҥ јаратла бириктирген.
[[1965 јыл]]да [[тулаан айдыҥ 18 кӱни]]нде «Восход-2» корабльда космонавт А. А. Леонов кижиликтиҥ тӱӱкизинде баштапкы катап ачык космоско чыккан. «Восход» корабль јерге кайра бурыларда, тӱжетен јеринеҥ кыйып, Пермьнеҥ 180 км тӱндӱктей келип тӱшкен. Космонавттарды эки коноктоҥ вертолётту пермский аэропортко экелгендер. Казанский трактты кийнинде ''шоссе Космонавтов'' деп адаган.
[[1971 јыл]]да [[чаган айдыҥ 22 кӱни]]нде Пермь кала Ленинниҥ ордениле кайралдаткан<ref>{{cite web|title=Орден Ленина в центре Перми: Ренессанс СССР или повод для гордости?|author=|first=Алёна|last=Кудряшова|url=http://zvzda.ru/articles/8b5e7db8b203|website = Город|date=|accessdate=2018-06-06|lang = ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829135834/http://zvzda.ru/articles/8b5e7db8b203|archivedate=2016-08-29}}</ref>.
Совет јаҥ ӧйинде Пермьде улус јадар тураларлу јаан райондор тудулган, Каманыҥ набережныйы јазалган, јаан объекттер тудулган ла кӧп јакшы керектер эдилген<ref name="autogenerated2" />.
=== Эмдиги ӧй ===
[[Файл:Mulyanka Pedestrian Bridge.jpg|thumb|Микрорайон Парковый. Строителей оромдо кӱрдеҥ кӧрзӧ]]
Текшироссийский кризис пермяктардыҥ јӱрӱминиҥ башка-башка јанын солыган. Калада бастыра ороондо ло чылап, промышленный производство астаган, ишјал тӧлӧлбӧй барган. [[1993 јыл]]да каланыҥ ла областьтаҥ башкаруларыныҥ ортодо «бюджетный јуу» болгон<ref name="Пермь. Исторические очерки">Пермь от основания до наших дней: исторические очерки. — М.: Книжный мир, 2000.</ref>.
[[1994 јыл]]да [[тулаан айдыҥ 20 кӱни]]нде постсоветский тӱӱкиде Пермский городской Думага талдаштар ӧткӧн. [[1996 јыл]]да [[јаҥар айдыҥ 8 кӱни]]нде баштапкы катап каланыҥ башкараачызыныҥ талдаштары ӧткӧн. Баштапкы ла турда Трутнев Юрий Петрович јеҥӱни алган. Ол бу јерде [[2000 јыл]]га јетире иштеген<ref name="Пермь. Исторические очерки"/>.
[[1990 јыл]]дарда Пермь «гражданский обществоныҥ тӧс јери» деп окылу эмес атту болгон, кезикте ''«столица российского либерализма»'' да дешкилейт<ref name="Радио Свобода, 16 июля 2005 г.">[http://www.mhg.ru/smi/5D720CF ''Людмила Алексеева.'' Пермь — родина русского либерализма (интервью)] {{Wayback|url=http://www.mhg.ru/smi/5D720CF |date=20080131182927 }} — Московская Хельсинкская Группа.</ref><ref name="Никитин Андрей">{{Cite web |url=http://www.msps.ru/?page=108&module=302&id=44 |title=''Андрей Никитин.'' Пермь — родина российского либерализма. — М., Московская школа политических исследований, 2004 |accessdate=2008-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080203152657/http://www.msps.ru/?page=108&module=302&id=44 |archivedate=2008-02-03 |deadlink=no }}</ref>.
[[1990 јыл]]дарда ФК «Амкар» ла ПБК «Урал-Грейт» ачылган, [[2000 јыл]]дарда российский футбол ло баскетболдо ичкерлеген.
[[2005 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 21 кӱни]]нде Красавинский кӱр — Каманы кечире јаҥы кӱр узуны 1736,95 метр тудулган. Кӱрдиҥ [[2008 јыл]]да сыгын айда бӱткен<ref>[http://eanews.ru/news/society/item145424 Завершено строительство второй очереди Красавинского моста и Южного обхода Перми] {{Wayback|url=http://eanews.ru/news/society/item145424 |date=20141028102222 }}.</ref>.
[[2000 јыл]]дарда Пермьде улай телей јеткерлер болгон. [[2008 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 14 кӱни]]нде каланыҥ теҥеризинде ''Boeing 737—500'' самолет ӱрелип келтӱшкен (Авиакатастрофа) рейс [[Москва]] — Пермь, 82 пассажир ле экипажтыҥ 6 кижизи корогон. [[2009 јыл]]да [[јаҥар айдыҥ 5 кӱни]]нде «Аксак ат» деп («Хромая лошадь») ночной клубта ӧрт чыккан, ондо 156 кижи божоп, 78 кижи шыркалаткан.
[[2000]]—[[2010 јыл]]дарда Пермьниҥ общественно-политический јӱрӱминде тӧс ууламјы — јаҥы культуралык политиканы<ref name="автоссылка1">{{Cite news|accessdate=2021-02-10|first=Sophia|last=Kishkovsky|date=2009-05-28|id=0362-4331|website=The New York Times|title=Modern Dance and Art Bring a Burst of Color to a Gray City (Published 2009)|url=https://www.nytimes.com/2009/05/28/world/europe/28perm.html|archivedate=2021-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210211220956/http://www.nytimes.com/2009/05/28/world/europe/28perm.html}}</ref><ref name="gaz_revolution">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/subjects/forum_v_permi.shtml|title=Сюжет: Форум в Перми|author=Мобильныеприложения, Rss, В. закладки|publisher=Газета.Ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219033912/https://www.gazeta.ru/subjects/forum_v_permi.shtml|archivedate=2019-12-19|deadlink=no}}</ref><ref name="ng_ushi">{{Cite web|url=http://www.ng.ru/scenario/2010-03-30/13_perm.html|title=Соленые уши и художественные галереи / НГ-Сценарии / Независимая газета|publisher=www.ng.ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714195311/http://www.ng.ru/scenario/2010-03-30/13_perm.html|archivedate=2019-07-14|deadlink=no}}</ref> кырайдыҥ башкарузы регионныҥ идеологический ле экономический модернизациязыныҥ тӧзӧлгӧзи деп чотогон<ref name="rg_matrix">{{Cite web|url=https://rg.ru/2010/09/20/perm.html|title=Завершился шестой Пермский экономический форум|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190123072927/https://rg.ru/2010/09/20/perm.html|archivedate=2019-01-23|deadlink=no}}</ref>.{{Переход|#«Пермь_—_культурная_столица»|1}}
[[2010 јыл]]да Пермь каланыҥ башкараачызыныҥ јерине талдаштар болгон<ref name="rg_otmena">{{Cite web|url=https://rg.ru/2010/06/29/reg-permkray/vybory-anons.html|title=Депутаты пермской гордумы отменили прямые выборы главы города|publisher=Российская газета|lang=ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924144645/http://www.rg.ru/2010/06/29/reg-permkray/vybory-anons.html|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}</ref>.
[[2021 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 20 кӱни]]нде Пермский государственный университетте кӧп улустка табару болуп, ӧлӱм чыккан (массовое убийство). 6 кижи божогон, 40 кижи шыркалаткан.
[[Файл:Administrative divisions of Perm (ru).svg|thumb|Пермьниҥ аймактары]]
==== Окылу символдор ====
[[Файл:Coat of Arms of Perm.svg|слева|безрамки|upright=0.3|Пермьниҥ кебедели]]
Пермь кала маанылу, кебеделдӱ. Олорды Императрица Екатерина II [[1783 јыл]]да [[јаан изӱ айдыҥ 17 кӱни]]нде Указ чыгарып јӧптӧгӧн. Бӱдӱми: «Кызыл червлёный јалаҥда мӧҥӱн айу базып барат, белинде алтын Евангелие апарып јат, куйактыҥ ӱстинде мӧҥӱн јалбак крест»<ref name="Устав города Перми" />.
Каланыҥ кӱни [[кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни]] деп чотолот, ''Дню принятия Декларации о государственном суверенитете Российской Федерации'' деп байрамла кожо ӧткӱрилет<ref name="Устав города Перми" />.
== Эл-јон ==
Пермьниҥ эл-јоныныҥ тоозы — {{Население |Пермь | ф}} кижи. ({{Население | Пермь | г }} г.)
Пермский каланыҥ округы (Пермь, станция Адищево ло Казарма 30 км) — {{Население | Пермский городской округ | ф }} кижи ({{Население | Пермский городской округ | г }} г.){{Население | Пермский городской округ | с }}. Јурт јерде јаткандардыҥ тоозы (станция Адищево ло Казарма 30 км) — 7 кижи ({{Население | Пермский городской округ | г }} г.){{Население | Пермский городской округ | с }}.
[[1979 јыл]]да Пермь Россияныҥ миллионер-калазы боло берген<ref>{{Статья|автор=Елена Исупова|заглавие=Миллионники. Как сложилась жизнь миллионных жителей Перми|ссылка=https://web.archive.org/web/20180531223024/http://old.zwezda.su/newspaper/?pub=13203|язык=|издание=«Звезда»|тип=газета|год=2014|месяц=4|число=15|том=|номер=41 (32205)|страницы=|issn=}}</ref>. Ӧткӱрилген тооалыштардыҥ бергениле эл-јонныҥ эҥ кӧп тоозы — 1 090 944 кижи ([[1989 јыл]]да) болгон, 1100 муҥ кижи ([[1991 јыл]]да) болгон<ref name="1994B"/>.
[[1991]] јылда эл-јонныҥ тоозы астап баштаган, [[2004]] јылда миллион кижинеҥ ас<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/1896928|title=Пермьстат опроверг данные об увеличении численности жителей Перми до 1 млн человек|date=2012-03-20|accessdate=2018-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180309183055/https://www.kommersant.ru/doc/1896928|archivedate=2018-03-09|deadlink=no}}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://www.perm.aif.ru/gorod/news/28473 |title=Список городов-миллионников России уменьшился — из него выпала Пермь |accessdate=2013-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501152647/http://www.perm.aif.ru/gorod/news/28473 |archivedate=2013-05-01 |deadlink=no }}</ref>, 994,6 муҥ кижи (Росстаттыҥ кӧргӱзӱзи).
Пермь миллионер-каланыҥ статусын јӱк ле [[2011]] јылда ойто алган<ref name="Российская Газета">[https://rg.ru/2012/03/18/reg-pfo/perm-naselenie-anons.html Илья Изотов. Пермьстат: Население Перми вновь превысило миллион человек] {{Wayback|url=https://rg.ru/2012/03/18/reg-pfo/perm-naselenie-anons.html |date=20180612164621 }}. Российская Газета. Приволжский федеральный округ.</ref><ref>[https://ria.ru/society/20120320/600705078.html Пермь вернула в 2011 году статус города-миллионера благодаря мигрантам.] {{Wayback|url=https://ria.ru/society/20120320/600705078.html |date=20180712025403 }} РИА-Новости.</ref><ref name="Показатели 2012">{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 года |accessdate=2019-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513150350/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar |archivedate=2019-05-13 |deadlink=yes }}</ref>, качан эл-јонныҥ тоозы 1 000 672 кижи боло берерде ([[2012 јыл]]да [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1 кӱнинде]]).
{{ Население | Пермь | Столбцов=15}}
{{ Население | Пермь | график}}
=== Ук-калыктары ===
Пермьде [[2010 јыл]]дыҥ тооалыжыла 907 955 (91 %) кижинеҥ угы керегинде јетирӱ алынган, олордыҥ ортодо: орустар — 823 333 кижи (90,7 %), татарлар — 34 253 кижи (3,8 %), башкирлер — 7729 кижи (0,8 %), коми-пермяктар — 7301 кижи (0,8 %), украиндер — 6507 кижи (0,7 %), удмурттар — 4847 кижи (0,5 %), ӧскӧлӧри — 23 985 кижи (2,7 %)<ref>{{cite web|url=https://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|title=Итоги::Пермьстат|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GuVZdVsy?url=https://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/|archivedate=2013-05-26|accessdate=2013-05-08|deadlink=yes}}</ref>.
=== Кудай јаҥы ===
[[Файл:Perm asv2019-05 img03 Trinity Cathedral.jpg|thumb|слева|upright |Свято-Троицкий кафедральный собор]]
Калада мындый кудай јаҥдар бар: христианство (конфессиялары: православие, католицизм, протестантизм), ислам, буддизм, иудаизм. Онойдо ок атеисттер кӧп.
[[1998 јыл]]да [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдаҥ]] ''Межконфессиональный консультативный комитет Пермского края'' иштейт, башкараачылары курч сурактарды кожо шиҥдейт.
; Православие
Пермьде Пермский митрополия ла Пермский ле Кунгурский епархия бар. Калада 38 православный храм ла часовня, ол тоодо Слудский серикпе, Свято-Троицкий кафедральный собор<ref>{{cite web|url=http://www.permeparhia.ru/index.php?id=680|title=Храмы города Перми |publisher=«Православная Пермь»|accessdate=2019-05-18|lang=ru|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110315114150/http://www.permeparhia.ru/index.php?id=680 |archivedate=2011-03-15}}</ref>, бир канча эр ле ӱй улустыҥ монастырлары. Пермский духовный семинария, катехизаторский ле педагогического образование берер духовный Семинария, Регентский училище, Иконописный школ, Православный классический гимназия<ref>{{cite web|url=http://www.permeparhia.ru/index.php?id=3|title=Перская епархия|publisher=«Православная Пермь»|accessdate=2019-05-18|lang=ru|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qDOQc5q?url=http://u/|archivedate=2011-08-10}}</ref> ла кӧп тоолу приходской воскресный школ.
; Старообрядчество
Пермский кырай старообрядчество чыккан јер, окылу эмес берилтелерде Пермский кырайдыҥ 100 муҥ кижизи старообрядецтер, эмезе старообрядческий тазылдарлу. Бӱгӱнги кӱнде Пермский кырайдыҥ кӧп саба старообрядецтери тӱндӱк аймактарда јуртайт. Пермьде старообрядческий Стефан Пермскийдиҥ бир храмы бар.
;Католицизм
[[Файл:Perm asv2019-05 img48 Cathedral Mosque.jpg|мини|справа|upright |Пермский мечет]]
Польский восстаниениҥ кийнинде ([[1863]]) Пермь јаар поляктарды аткарган, олор католиктер болгон, олор ло пермский католический общинаны тӧзӧгӧн, кичинек храм туткан, бӱгӱн ол Пермьде јаҥыс католический храм. Католический община кӧп благотворительность эдет, балдардыҥ приюды бар.
;Протестантизм
Пермьде баштапкы протестанттар — немец-лютерандар, бӱгӱн олордо кичинек община. Совет ӧйдӧ Пермьде баптист серикпе болгон, [[1990]]-чы јылдарда баптист община пятидесятнический серикпелерди башкарган. Пермьде «Новый Завет» деп серикпе иштейт<ref>{{cite web|url=http://novizavet.ru/|title=Церковь «Новый Завет» – Церковь, где каждый – часть семьи |publisher=Церковь "Новый Завет"|lang=ru|accessdate=2019-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I8XRUJZZ?url=http://novizavet.ru/|archivedate=2013-07-15|deadlink=no}}</ref>. Пермьде база ӧскӧ ууламјылардаҥ адвентисттер, меннониттер, пресвитериандар ла о.ӧ. бар.
; Ислам
Пермде Мухтасибат иштейт (мусульмандардыҥ бу јерде башкарузы) Пермский Муфтияттыҥ, Пермский соборный мечет ле Пермский мусульманский колледж «Тарик» («Путь») бар<ref>{{cite web|url=http://www.moslem.ru/index.php?name=Pages&op=page&pid=8|title=Структура организации|author=|date=|website=|publisher=Духовное управление мусульман Пермского края|accessdate=2011-02-27|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111016191832/http://www.moslem.ru/index.php?name=Pages|archivedate=2011-10-16}}</ref>. Јаҥы Соборный мечет «Новая Афкула» тудулып јат.
; Иудаизм
Иудаизмды Пермьде ортодоксальный Хабад-Любавич ле реформист течение апарат, 2 синагога бар. Калада еврейский религиозный школ бар.
; Ӧскӧзи
Ӧрӧ айдылган конфессиялардыҥ ӱстине мормонизм, кришнаиттер, саентология, пятидесятниктер ле о.ӧ. кудай јаҥду организациялар бар.
== Экономика ==
=== Промышленность ===
Пермь — Пермский кырайдыҥ ла Россияныҥ тӧс экономический јери. [[2003]] јылда Пермь ''предпринимательский климат российских городов'' деп рейтингте 6-чы јерге чыккан<ref name="www.raexpert.ru/ratings">{{Cite web |url=http://www.raexpert.ru/ratings/towns?sort=rating&type=asc |title=Предпринимательский климат в российских городах по рейтингу РА Эксперт |accessdate=2009-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111222215437/http://raexpert.ru/ratings/towns?sort=rating&type=asc |archivedate=2011-12-22 |deadlink=no }}</ref><ref name="www.nr2.ru">{{Cite web |url=http://www.nr2.ru/13_61739.html |title=Екатеринбург занимает лишь двенадцатое место в рейтинге городов с лучшим предпринимательским климатом |accessdate=2009-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919152051/http://www.nr2.ru/13_61739.html |archivedate=2011-09-19 |deadlink=yes }}</ref>. [[2012 јыл]]да «Русский репортёр» деп журналдыҥ јетиргениле ''рейтинг самых перспективных мегаполисов'' деп версияла Пермь 4-чи јер алган<ref name="http://www.rusrep.ru/article/2012/05/29/goroda/">{{Cite web |url=http://www.rusrep.ru/article/2012/05/29/goroda/ |title=Пермь заняла 4-е место в рейтинге самых перспективных городов России |accessdate=2012-05-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120601044200/http://www.rusrep.ru/article/2012/05/29/goroda |archivedate=2012-06-01 |deadlink=yes }}</ref>. Росстаттыҥ чотогоныла, Пермьниҥ производственный ла экономический кӧргӱзӱлери бийиктейт. [[2018 јыл]]да Пермьде орто ишјал окылу статистика аайынча — 44 863,7 салковой<ref>[https://permstat.gks.ru/digital/region12/2007/01.doc Среднемесячная начисленная заработная плата работников организаций]</ref>. Каланыҥ экономиказында эҥ озо јакшы ӧзӱмдӱ ''уур промышленность''. Баш отрасльдар: ''электроэнергетика, нефтегазопереработка, машиностроение, химия и нефтехимия, деревообработка, полиграфия а аш-курсак промышленность''<ref>{{Cite web |url=https://gorodperm.ru/geo.asp |title=Администрация города Перми — Знакомство с городом |accessdate=2019-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081024042521/http://www.gorodperm.ru/geo.asp |archivedate=2008-10-24 |deadlink=yes }}</ref>.
[[2013 јыл]]да Пермь 6-чы јерди [[Россия|Россияныҥ]] 250 јаан промышленный тӧс јерлериниҥ рейтингинде алган<ref>Рейтинг 250 крупнейших промышленных центров России https://web.archive.org/web/20131226200432/http://urbanica.spb.ru/?p=3543 {{Wayback|url=http://urbanica.spb.ru/?p=3543 |date=20131226200432 }}</ref>.
[[Файл:КамГЭС.jpg|thumb|Камский ГЭС]]
[[Файл:Perm asv2019-05 img53 Komsomolsky48.jpg|thumb|«Пермэнергоныҥ туразы»]]
[[2014]] јылда Пермде ТГК-9-ныҥ баш офисы болгон. [[2014 јыл]]да ТГК-9 ''Т Плюс'' компанияга кожулган.
Нефтегазоперерабатывающий промышленностьто «Лукойл» — Нефтеперерабатывающий завод «Лукойл-Пермьнефтеоргсинтез» предприятиелер бар, [[2014]] јылда газоперерабатывающий завод «Лукойл-Пермнефтегазпереработка» кожулган. Пермьде ''Дочерний'' организациялар ''«Газпром» — газосбытовая компания «Газпром межрегионгаз Пермь» ле газораспределительный «Газпром газораспределение Пермь»''.
Машиностроениеде военно-промышленный комплекстиҥ предприятиелерине јаан ӱлӱ келижет. Тӧс продукция: артиллерийский системалар, авиационный двигательдер ле газоперекачивающий установкалар, нефтепромысловый ла горно-шахтный оборудование, электрический ле бензомоторный кирелер, ''аппаратура связи, дорожно-строительный техника, сууныҥ керептери, электроинструменттер.'' Отрасльдыҥ баш предприятиелери:
* «Мотовилихинский заводтор»;
* Пермский моторостроительный комплекс;
* ПНППК (Пермская научно-производственная приборостроительная компания);
* Морион (предприятие);
* НПО Искра;
* «Машиностроитель (завод)»;
* Новомет;
* Пермский судостроительный завод «Кама»;
* Пермский мотовозоремонтный завод.
Химический ле нефтехимический промышленностьтыҥ предприятиелери лактар ла краскалар чыгарат, взрывчатый веществолор, минерал удобрение, синтетический јунар средстволор, активированный уголь ло о.ӧ. Отрасльдыҥ баш предприятиелери:
* «Минерал удобрение»;
* «Сибур-Химпром»;
* «Галоген (завод)»;
* Пермский пороховой завод.
Јаан деген агашла иштеер промышленностьтыҥ агашла иштеер предприятиези: «Пиломатериалы „Красный Октябрь“», Пермский домостроительный комбинат, Закамская мебельная фабрика, «Драцена», «Пермский картон». Полиграфический производство — Пермская печатная фабрика [[Гознак]]а, мында документтер (''государственного образца, денежные знаки'') јазайдылар, јаҥыс ла [[Россия|Россияга]] эмес, онойдо ок ӧскӧ дӧ государстволорго.
Калада ондор тоолу аш-курсак (пищевой) промышленностьтыҥ предприятиелери иштейт. Јаан дегендери — Пермский мясокомбинат, молочный комбинат «Пермский», Пермская кондитерская фабрика, кондитерская фабрика «Камская» (Nestlé), «САН ИнБев» деп фирманыҥ пермский заводы.
Россияда велосипедтер чыгарар јаан предприятиелердиҥ бирӱзи Пермьде иштейт — «Форвард (компания)».
== Архитектуразы ==
=== Тӱӱкилик тудумдар ===
[[Файл:Map of Perm (1823).jpg|thumb|Пермьниҥ ӱлекери, [[1823 јыл]]]]
[[Файл:Urban two-storey wooden house.png|thumb|Клименко оромдо (14а) эки кат тура. (XIX чактыҥ учы — XX чактыҥ бажы)]]
Пермь каланы тудатан эҥ баштапкы ӱлекерде [[1782 јыл]]дыҥ А. Е. Грубердиҥ чертежторында Егошихинский заводтыҥ јанында јурттыҥ туралары ла губернский каланыҥ кварталдары јуралган<ref name="Губернская столица Пермь">''Корчагин П. А.'' Губернская столица Пермь. — Пермь: Книжный мир, 2006</ref>. Губернатор К. Ф. Модерах каланыҥ планировказын эдер тушта јаан јӧмӧлтӧ эткен (особые заслуги)<ref name="Верхоланцев В.С."/>. Пермь тӱс перпендикуляр оромдор ло телкем проспекттерлӱ эдип пландалган. [[1784 јыл]]дыҥ [[чаган ай]]ында губернский кала Пермьниҥ планы јӧптӧлгӧн<ref>{{cite web |title =Государственный архив Пермского края — Пермский край «День за днём» |url = http://www.archive.perm.ru/page.php?id=243 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120511114820/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=243 |archivedate = 2012-05-11 |deadlink = yes }}</ref>.
Революциядаҥ озо каланыҥ оромдоры Кама сууны кууй чӧйилетен, је кала јаанаган сайын оромдор Камага перпендикуляр уулу эдип тудулатан, мында XIX чактыҥ ортозында Сибирский оромдо общественный туралар ла јарлу улустыҥ туралары тура берген. Камага перпендикуляр оромдорло сууда портторго ло Сибирский трактка тӱжерге эптӱ болгон<ref name="Губернская столица Пермь"/>.
Тӱӱкилик тудумдар јӱзӱн-јӱӱр типологиялу болгон<ref name="генплан">{{cite web |url = http://dpir.perm.ru/plan/ |title = Генеральный план развития г. Перми до 2020 г. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070402065401/http://dpir.perm.ru/plan/ |archivedate = 2007-04-02 }} — Департамент планирования и развития города Перми.</ref>. [[1764]] јылда Пермде Петропавловский собор тудулган (Советский ором, 1) — калада баштапкы таш (кирпич) тура. XIX чактыҥ бажы ла ортозында Пермьде таш туралар ӧрткӧ алдырган агаш туралардыҥ ордына тудулатан<ref name="Верхоланцев В.С."/>. Губернский кала Пермь бастыра архитектуралык стильдер ле ууламјылардыҥ дореволюционный Россияда болгон образецтериле бай.
Совет ӧйдӧ Пермьниҥ архитектуразында ''конструктивизм'' ле ''Сталинский ампир'' деп стильле туткан туралар табылган.
== Амыраар јерлер ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* А. П. Чеховтыҥ паркы;
* Эспланада;
* Горькийдиҥ адыла адалган парк;
* Балатово деп парк;
* Кировский аймактыҥ паркы;
* Разгуляй;
* Уральский доброволецтердиҥ скверы;
* Таштардыҥ паркы;
* Мамин-Сибиряктыҥ скверы;
* Ф. М. Решетниковтыҥ адыла адалган сквер;
* Дзержинскийдиҥ адыла адалган сквер;
* Генкельдиҥ адыла адалган сквер;
* Авиаторлордыҥ скверы;
* Јеҥӱчилдердиҥ скверы;
* Олег Новосёловтыҥ скверы;
* Театральный сад;
* Декабристтердиҥ сады;
* Райский сад;
* Кировтыҥ адыла адалган сад;
* Гогольдыҥ адыла адалган сад;
* Любимовтыҥ адыла адалган сад;
* Миндовскийдиҥ скверы;
* Генкельдиҥ адыла адалган Ботанический сад ПГНИУ
* Јеҥӱниҥ паркы;
* Экстрим-парк.
</div>
== Ӱредӱлик ле билим ==
Пермь — јаан билим тӧс јер, мында РАН-ныҥ Урал бӧлӱгиниҥ бир канча институттары јуулган, ондор тоолу билим-шиҥжӱ ле проектный институттар, јети бийик ӱредӱлӱ заведение, олор јӱзӱн-јӱӱр билим шиҥжӱлерди прикладной ло фундаментальный тематикала апарадылар<ref name="ПГУ - Наука и народное образование">[http://www.psu.ru/perm_r/sci.html Наука и народное образование] {{Wayback|url=http://www.psu.ru/perm_r/sci.html |date=20080114031159 }} — Пермский государственный университет</ref>.
=== Бийик ӱредӱлӱ заведениелер ===
[[Файл:Пермский Государственный Университет. Корпус №2.jpg|альт=|мини|Пермский государственный университет. Корпус № 2]]
[[Файл:Пермский государственный медицинский университет им. ак. Е.А.Вагнера.jpg|альт=Бежевое 2-этажное здание с подвальными помещениями. У главного входа (тёмно-коричневая дверь) висит золотые герб университета и надпись: «Пермский государственный медицинский университет имени академика Е. А. Вагнера»|мини|Е. А. Вагнердиҥ адыла адалган Пермский государственный медицинский университет. Администрациялык корпус]]
[[1916 јыл]]да [[ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни]]нде Уралда баштапкы университет ачылган. Кийнинде Пермский университеттиҥ факультеттеринеҥ мындый институттар айрылып барган: Пермский государственный аграрно-технологический университет ([[1930]]), Пермский государственный педагогический университет ([[1930]]), Пермский государственный медицинский университет ([[1931]]) ле Пермская государственная фармацевтическая академия ([[1936]]); Пермский национальный исследовательский политехнический университетке технического факультет кирген ([[1960]]). [[1934 јыл]]да университетте «государственный» деп сӧс кожулган «Пермский государственный университет» ле аббревиатура «ПГУ» болгон.
[[Файл:Perm asv2019-05 img43 Sibirskaya24.jpg|слева|мини|Пермский педагогический университет]]
Педагогический образование Пермьде ''женский Фребелевский курстардаҥ'' башталат ([[1917]]), јарым јылдаҥ Фребелевский институт болуп солынган. [[1919 јыл]]да [[сыгын ай]]да Пермьде ''Институт народного образования'' (ИНО) иштеп баштаган. [[1921 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 9 кӱни]]нде ИНО Пермский Педагогический институт боло берген<ref>{{cite web|url=http://pspu.ru/university/ob-universitete/Istorija|title=История - Пермский государственный гуманитарно-педагогический университет|publisher=pspu.ru|accessdate=2018-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127202401/http://pspu.ru/university/ob-universitete/Istorija|archivedate=2018-01-27|deadlink=yes}}</ref>.
[[Файл:Пермский национальный исследовательский политехнический университет.jpg|мини|Пермский политехнический университет]]
[[1953 јыл]]да Пермьде (ол тушта Молотов калада) Молотовский горный институт ачылган, [[1960]] јылда оныҥ базазында Пермский политехнический институт (ППИ) — Пермьниҥ јаан деген вузы иштеп баштаган. Институтка ӧнӧтийин Каманыҥ оҥ јарадында ''Студенческий городок'' тудулган<ref>{{Книга|автор=Михайлюк В. М.|заглавие=Город мой Пермь|ответственный=|издание=|место=Пермь|издательство=Книжное издательство|год=1973|страницы=88—89|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.
[[1975 јыл]]да [[кӱӱк айдыҥ 1 кӱни]]нде ''Пермский институт искусства и культуры'' ачылган<ref>{{cite web|url=http://psiac.ru/about/history|title=История | ПЕРМСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ИНСТИТУТ КУЛЬТУРЫ|publisher=psiac.ru|accessdate=2018-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127202436/http://psiac.ru/about/history|archivedate=2018-01-27|deadlink=no}}</ref>.
Пермьде совет ӧйдиҥ кийнинеҥ, бастыра Россияда ла чылап, негосударственный вузтар табылган, темдектезе, Уральский гуманитарный институт ([[1993]]), Западно-Уральский институт экономики и права ([[1994]]), Прикамский социальный институт ([[2001]]) ла о.ӧ. Пермьмде кӧп тоолу филиалдар ачылып баштаган, (Академия живописи, ваяния и зодчества, Высшая школа экономики, РЭУ им. Г. В. Плеханова, Российская академия народного хозяйства и государственной службы при Президенте Российской Федерации ле о.ӧ.), јербойында ӱредӱлӱ заведениелердиҥ статузы кӧдӱрилген: техникумдар ла училищелер — институтар (олордыҥ филиалдары), институттар дезе — университеттер (ПГТУ, ПГПУ) ле академиялар (ПГМА, ПГФА, ПГСА) болуп куулган.
[[2015 јыл]]даҥ ала Рособрнадзор таҥынаҥ иштеген вузтарды, филиалдарды јаап баштаган. Реформала кожо (МВД России) [[2011 јыл]]да Пермский филиал Нижегородской академии МВД России јабылган, оныҥ тӱӱкизи [[1961 јыл]]даҥ башталган болгон<ref>{{cite web|title=200 офицеров останутся без работы из-за ликвидации Пермского филиала Нижегородской Академии МВД РФ|url=https://rg.ru/2011/06/03/reg-permkray/policeacademy.html|website=Российская газета|date=2011-06-03|accessdate=2018-01-27|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127202530/https://rg.ru/2011/06/03/reg-permkray/policeacademy.html|archivedate=2018-01-27|deadlink=no}}</ref>.
Пермский государственный университет ле Пермский государственный технический университеттерге ''национальный шиҥжӱ университет'' деп статус берилген. Студенттердиҥ тоозы пермский вузтарда [[2010]] јылдаҥ ала [[2017]] јылга јетире 102 444 кижинеҥ 60 302 кижиге јетире (40 % артык). Профессорско-преподавательский персонал база астаган 4607 кижинеҥ 3570 кижиге јетире (23 % шыку)<ref>{{cite web|url=https://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/publications/official_publications/electronic_versions/a677c60043ddf5e7be3ebffa17e1e317|title=Статистический ежегодник Пермского края. 2017 год|author=|website=Сайт Пермьстата|date=|publisher=|accessdate=2019-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190825222036/http://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/publications/official_publications/electronic_versions/a677c60043ddf5e7be3ebffa17e1e317|archivedate=2019-08-25|deadlink=yes}}</ref>.
[[2018]] јылдыҥ бажында Пермьде 13 вуз (6 институт, 5 университет, 1 академия ла 1 духовный семинария)<ref name=":3">{{cite web|url=http://isga.obrnadzor.gov.ru/rlic/|title=Сводный реестр лицензий на осуществление образовательной деятельности|author=|website=БД Рособрнадзора|date=|publisher=|accessdate=2018-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170714221838/http://isga.obrnadzor.gov.ru/rlic/|archivedate=2017-07-14|deadlink=yes}}</ref> олордыҥ 11-и Аккредитациялу<ref name=":4">{{cite web|url=http://isga.obrnadzor.gov.ru/accredreestr/|title=Реестр организаций, осуществляющих образовательную деятельность по имеющим государственную аккредитацию образовательным программам|author=|website=БД Рособрнадзора|date=|publisher=|accessdate=2018-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171031215931/http://isga.obrnadzor.gov.ru/accredreestr/|archivedate=2017-10-31|deadlink=yes}}</ref> (государственный бӱдӱмдӱ диплом берер аргалу):
{{кол}}
# Пермский государственный национальный исследовательский университет;
# Пермский государственный гуманитарно-педагогический университет;
# Академик Д. Н. Прянишниковтыҥ адыла адалган Пермский государственный аграрно-технологический университет;
# Е. А. Вагнердиҥ адыла адалган Пермский государственный медицинский университет;
# Пермская государственная фармацевтическая академия;
# Пермский национальный исследовательский политехнический университет;
# Пермский государственный институт культуры;
# Уральский гуманитарный институт;
# Западно-Уральский институт экономики и права;
# Прикамский социальный институт;
# Пермский военный институт войск национальной гвардии Российской Федерации;
# Пермский институт Федеральной службы исполнения наказаний;
# Пермская духовная семинария.
{{конец кол}}
Пермьде иштеер лицензиялу Россияныҥ региондорыныҥ вузтарыныҥ филиалдары<ref name=":3" /><ref name=":4" />:
{{кол}}
=== Орто ӱредӱлӱ заведениелер ===
[[Файл:Школа № 9 имени А. С. Пушкина с углублённым изучением предметов физико-математического цикла.jpg|thumb|Школа имени А. С. Пушкинниҥ адыла адалган № 9-чы школ (физика ла математиканы тереҥжиде ӱренер)]]
Калада 20 орто специал ӱредӱ заведение (10 техникум ла 10 училище), 30 шыдар профтехучилище<ref name="ПГУ - Наука и народное образование"/>. Россия ичинде јарлу ӱредӱ заведениелердиҥ ортодо Прикамьениҥ ''Пермский государственный хореографический колледжи''.
[[2014 јыл]]да Пермский суворовский военный училище ачылган (Россияда оборонаныҥ Министерствозы)<ref>{{Cite web |url=http://ens.mil.ru/education/higher/more.htm?id=11891@morfOrgEduc |title=Пермское суворовское военное училище : Министерство обороны Российской Федерации |accessdate=2016-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719111516/http://ens.mil.ru/education/higher/more.htm?id=11891@morfOrgEduc |archivedate=2017-07-19 |deadlink=yes }}</ref>.
Пермьде 156 орто ӱредӱлӱ школ, олордоҥ: 10 гимназия, 10 лицей, 1 кадетский школ, 20 школ предметтерди тереҥжиде ӱренер, 2 общеобразовательный школ-интернат. Ого коштой — 1 баштамы школ, 3 общеобразовательный школ, 4 эҥирги общеобразовательный школ. Бастыра ӱренчиктердиҥ тоозы — 94 112 кижи<ref>{{cite web |url = http://gcon.perm.ru/uchr/index.htm |title = Общая характеристика образовательной системы в городе Перми |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080202010033/http://gcon.perm.ru/uchr/index.htm |archivedate = 2008-02-02 }} — Комитет по образованию и науке администрации города Перми.</ref>.
== Зоопарк ==
Зоопарк Пермьде [[1920]]-чи јылдарда табылган. [[1931 јыл]]дыҥ [[Кандык айдыҥ 22 кӱни|кандык айыныҥ 22 кӱнинеҥ]] ол Архиерейский кладбищениҥ јанында Спасо-Преображенский кафедральный собордыҥ чеденинде богон. [[1990]]-чы јылдардаҥ ала зоопаркты эмеш јайым, јарагадый јерге кӧчирерге ченешкендер. Братский ором, 100 адресле зоопаркты кӧчӱрерге пландаган<ref>{{Cite web|url=https://properm.ru/realty/news/97327/|title=Пермская зелёная коалиция просит Дмитрия Самойлова не продавать участок на Братской,100|publisher=Properm.ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117015442/http://properm.ru/realty/news/97327/|archivedate=2015-11-17|deadlink=no}}</ref>, эмезе Черняевскийде агаш аразына<ref>{{Cite web|url=http://zvzda.ru/articles/1af6f85b6686|title=Проект зоопарка в Черняевском лесу проходит общественные слушания • Звезда|author=Лада Сардак|publisher=Город|lang=ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222004226/http://zvzda.ru/articles/1af6f85b6686|archivedate=2019-12-22|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ura.news/news/1052221326|title=На трассе Пермь — Екатеринбург перевернулась фура с арбузами|publisher=ura.news|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219033921/https://ura.news/news/1052221326|archivedate=2019-12-19|deadlink=no}}</ref>, эмезе Закамскта<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/wall-42898518_16775?reply=16803#reply16803|title=Стена|publisher=m.vk.com|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151118013953/https://m.vk.com/wall-42898518_16775?reply=16803#reply16803|archivedate=2015-11-18|deadlink=no}}</ref>, то в долину реки Егошихи<ref>{{Cite web|url=https://properm.ru/news/society/75268/|title=Пермский краевед предлагает разместить зоопарк в долине Егошихи|publisher=Properm.ru|accessdate=2019-12-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191219033915/https://properm.ru/news/society/75268/|archivedate=2019-12-19|deadlink=no}}</ref>.
[[2015 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 2 кӱни]]нде Пермьниҥ мэриязы Нагорный деп микрорайондо јаҥы зоопарк тудар деп шӱӱген. Мында биопарк, Јеҥӱниҥ Паркы, јайгы театр, тематический аттракциондор ло тренажёрный площадка тудар деп план болгон<ref>{{Cite web|url=https://news.mail.ru/economics/23173373/?frommail=1|title=Мэрия Перми предложила построить новый зоопарк на Нагорном|author=|website=Новости Mail.Ru|date=|publisher=|deadlink=yes|accessdate=2015-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150919110722/https://news.mail.ru/economics/23173373/?frommail=1|archivedate=2015-09-19}}</ref>.
== Культура ла кеендик ==
=== Кинематограф ===
[[Файл:Кинотеатр «Кристалл-IMAX».jpg|thumb|Кинотеатр «Кристалл-IMAX»]]
Пермьде кино кӧргӱзер баштапкы заведение (электротеатр) [[1896]] јылда Большой Ямской оромдо (эмди Пушкинниҥ оромы) В. М. Михайлованыҥ туразында табылган, ол тушта оны «Иллюзион» дежетен. Калада баштапкы специализированный «Триумф» деп кинотеатрга тураны [[1913 јыл]]да туткан, Покровский оромдо<ref>{{cite web|url=http://gazetasubtitry.ru/item/?id=381|title=Истории «Триумфа»|publisher=gazetasubtitry.ru|lang=ru|accessdate=2017-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170126093328/http://gazetasubtitry.ru/item/?id=381|archivedate=2017-01-26|deadlink=yes}}</ref>.
[[2017 јыл]]да Пермьде 10 кинотеатр иштеген, ол тоодо сегис залду кинотеатр ла о.ӧ.<ref>{{cite web|url=https://gorodperm.ru/social/culture/leisure_time_culture/movie_theaters/|title=Кинотеатры|author=|date=|website=|publisher=Администрация города Перми|accessdate=2011-03-12|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111015225738/http://www.gorodperm.ru/social/culture/leisure_time_culture/movie_theaters|archivedate=2011-10-15}}</ref>.
[[2013 јыл]]да [[куран ай]]да Горькийдиҥ адыла адалган паркта ''виртуальный доисторический 3D'' «океанариум» — лабиринт ачылган<ref>[[Российская газета|Российская Газета:]] [https://rg.ru/2013/08/08/reg-pfo/perm-okean.html В Перми открылся 3D-океанариум] {{Wayback|url=https://rg.ru/2013/08/08/reg-pfo/perm-okean.html |date=20170807234653 }}</ref>.
[[2018]] јылда [[куран ай]]да калада баштапкы катап јииттердиҥ Бастырароссийский ''позитивный киноныҥ'' кинофестивали болгон<ref>{{cite web|url=http://rifey.ru/news/perm/show_id_68137|title=В Перми прошёл первый Молодёжный фестиваль позитивного кино|accessdate=2018-08-13|publisher=«Рифей-Пермь»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813143552/http://rifey.ru/news/perm/show_id_68137|archivedate=2018-08-13|deadlink=no}}</ref>.
[[2021]] јылдыҥ ортозында Пермьде Камский ӧзӧктӧ 5 кинотеатр ла бир кинодром иштеген<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://afisha.yandex.ru/perm/cinema/places|title=Кинотеатры Перми|website=Яндекс.Афиша|access-date=2021-06-18|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200944/https://afisha.yandex.ru/perm/cinema/places|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://prm.ru/bill/284814/ |title=10 главных пермских кинотеатров, которые остались в истории — Новости Перми и Пермского края — PRM.RU |accessdate=2013-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029185528/http://prm.ru/bill/284814/ |archivedate=2013-10-29 |deadlink=no }}</ref>.
=== Филармония ===
Пермьде баштапкы кӱӱлик сообщество — музыкальный кружок, [[1874 јыл]]да табылган, оны юрист ле меценат Иван Павлович Дягилев ле јарлу пермский виолончелист Константин Флегонтович Сперанский ачкан. [[1909 јыл]]да кожоҥчы Александр Дмитриевич Городцов Пермде филармонический общество тӧзӧгӧн, кийнинде ол Пермский краевой филармония боло берген.
=== Художественный галереялар ===
[[Файл:Perm Museum of Contemporary Art.jpg|thumb|Пермский музей современного искусства речной вокзалдыҥ туразында]]
Орто Прикамьениҥ калыктарыныҥ кеендигиниҥ тӧзӧлгӧзи VIII—III чактарда «Пермский звериный стиль» болгон. Сӧӧк лӧ мӱӱс тарактар аҥ-куштардыҥ фигуркаларыла кееркеткен. Кӧп сабада буланныҥ, аҥныҥ, аттыҥ ла баарынтычы куштыҥ кеберлери. Темир табылганынаҥ ала аҥ-куш јураар материалдар кӧптӧйт, кӱлер тебискилер, браслеттер, подвескаларда ӧскӧ тындулардыҥ сӱри: јыландар, бӧрӱлер, ийттер, айулар. «Пермский звериный стильдиҥ» мотивтери эмдиги ӧйдиҥ устарыныҥ иштеринде туштайт<ref name="Pera maa">Pera maa — дальняя земля. Книга открытий. Пермь: Сота, 2009</ref>.
Кӧрӱ-выставкалар каланыҥ бир канча галереяларында ӧдӧт. Эҥ јарлу площадка — Баш выставочный зал. Ого коштой Дом художника, галереялар «Союз-Арт», «Марис-Арт» ла «Green-Арт» иштейт<ref name="ПОИГ">{{Cite web |url=http://painter.perm.ru/ |title=Пермская открытая интернет-галерея |accessdate=2008-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080123143441/http://www.painter.perm.ru/ |archivedate=2008-01-23 |deadlink=yes }}</ref>.
Јылдыҥ ӧдӧр Пермский јарымкалар художественный салондордо «Арт-Пермь» база ӧдӱп јат<ref name="www.59art.ru">{{Cite web |url=http://www.59art.ru/ |title=художественный салон Арт-Пермь-2009 |accessdate=2020-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926134623/http://59art.ru/ |archivedate=2011-09-26 |deadlink=no }}</ref>.
[[2008 јыл]]да Речной вокзалдыҥ туразында эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ тӧс јери ачылган. Баштапкы выставка «Русское бедное» [[2008 јыл]]да [[сыгын айдыҥ 25 кӱни]]нде ачылган. Мында «Арте повера» стильле бӱдӱрген 36 российский јурукчылардыҥ ижи болгон<ref name="www.bednoe.ru">{{Cite web |url=http://www.bednoe.ru/exhibition.html |title=выставка «Русское бедное» |accessdate=2008-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081002035018/http://bednoe.ru/exhibition.html |archivedate=2008-10-02 |deadlink=no }}</ref><ref name="drugoi.livejournal.com">{{Cite web |url=http://drugoi.livejournal.com/2722490.html |title=«Русское бедное» на drugoi.livejournal.com |accessdate=2008-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081001190852/http://drugoi.livejournal.com/2722490.html |archivedate=2008-10-01 |deadlink=no }}</ref>.
Калада јайаандык объединениелер бар — ''Некоммерческий фонд скульпторов России «Единение»'', Россияныҥ јурукчыларыныҥ биригӱзиниҥ Пермьде бӧлӱги, Россияныҥ фотохудожниктериниҥ биригӱзи, Россияныҥ дизайнерлериниҥ биригӱзи.
=== Музейлер ===
[[Файл:Пермская художественная галерея. Вид с Камы.jpg|thumb|Пермский художественный галерея. Кама суунаҥ кӧрзӧ]]
Пермьде 13 музей ле кӧп тоолу инсталляциялар. Эҥ јарлу музей калада Пермский государственный художественный галерея<ref name="ПХГ">{{Cite web |url=http://www.gallery.permonline.ru/ |title=Пермская художественная галерея |accessdate=2020-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912020109/http://www.gallery.permonline.ru/ |archivedate=2015-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, мында телекейде јарлу ''Пермская деревянная скульптура'' деп коллекция бар. Бу Россияда эҥ бай галереялардыҥ бирӱзи, мында орус иконописьтиҥ шедевры болгон (коллекция «строгановских» икон), јурук иштердиҥ (Репинниҥ, Левитанныҥ, Саврасовтыҥ, Серовтыҥ чын картиналары) хранилищези бар.
Пермский краевой музейдиҥ коллекцияларында телекейде база кайда да јок «Пермский звериный стильле эткен» уникал эдимдер, Г. Т. Мауэрдиҥ палеоботанический коллекциязы, сӱрекей ас бичиктердиҥ фонды, этнографический, нумизматический ле ӧскӧ дӧ коллекциялар бар<ref name="ПКМ">{{Cite web |url=http://www.museum.perm.ru/ |title=Пермский краевой музей |accessdate=2008-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522054231/http://www.museum.perm.ru/ |archivedate=2012-05-22 |deadlink=yes }}</ref>. Епископ Стефан Пермскийдиҥ тайагы (Посох) мында.
Пермский уголовный розыскта [[1930]]-чы јылдарда башкараачы болуп иштеген В. П. Войнарскийдиҥ уникал документтери пермский милицияныҥ тӱӱкизиниҥ музейинде бар<ref>{{cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803848242|title=Музей истории пермской милиции|publisher=Электр. энциклопедия «Пермский край»|accessdate=2019-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190129010329/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803848242|archivedate=2019-01-29|deadlink=no}}</ref>.
«Мотовилихинских заводтордыҥ» музейи артиллерийский јепселдиҥ Россияда толо коллекциялу мӱзейлериниҥ бирӱзи.
[[2009 јыл]]да ''Музей современного искусства'' ачылган, тӧзӧп ачкан, оноҥ баштапкы башкараачы болгон кижи — галерист Гельман Марат Александрович болгон.
[[2017 јыл]]дыҥ [[јаҥар ай]]ында тӱӱкилик музейдиҥ Речной вокзал ла темирјол вокзалдыҥ јаҥырта јазаган туразында «Россия — моя история» деп тӱӱкилик паркта филиалы ачылган.
=== Театрлар ===
[[Файл:Perm Opera and Ballet Theatre, 2007.jpg|thumb|Опера ла балеттиҥ Пермский академический театры]]
[[Файл:Perm asv2019-05 img01 Academic Theater.jpg|thumb|слева |Пермский академический театр «Театр»]]
Пермьде тӧрт государственный театр: Опера ла балеттиҥ Чайковскийдиҥ адыла адалган Пермский академический театры, Пермский академический театр «Театр», ''Пермский театр юного зрителя'', Наадайлардыҥ Пермский театры.
Пермский академический театр [[1870 јыл]]да тӧзӧлгӧн, аҥылузы неде дезе, бу театрдыҥ сценазында П. И. Чайковскийдиҥ бастыра чјмдемелдери тургузылган — 10 опера ла 3 балет. Театральный труппа (600-теҥ артык кижи) гастрольдорго Кӱнбадыш Европа ла Тӱндӱк Американыҥ ороондорына барат: балетный труппа «Чайковский-балет» деп маркалу, оперныйы — «Чайковский-театр»<ref name="Пермяки высадились на Манхэттене">{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2008%2F01%2F25%2F140324 |title=''Барыкина Л.'' Пермяки высадились на Манхэттене//Ведомости от 25.01.2008 |accessdate=2020-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114060256/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?20%D1%8408%2F01%2F25%2F140324 |archivedate=1231912976 |deadlink=no }}</ref>.
«Дягилевские сезоны» деп фестиваль эки јылда бир катап ӧдӧт<ref>{{Cite web |url=http://diaghilevfest.perm.ru/ |title=Официальная страница Международного фестиваля «Дягилевские сезоны» |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111013072018/http://diaghilevfest.perm.ru/ |archivedate=2011-10-13 |deadlink=yes }}</ref>.
Балеттиҥ артисттериниҥ «Арабеск» деп конкурсы эки јылда бир катап ӧдӧт. Баштапкы «Арабеск» [[1990]] јылда болгон. Јаҥжыккан аайынча конкурсты художественный руководитель Владимир Васильев ле конкурстыҥ жюризиниҥ председатели Екатерина Максимова башкаратан<ref name="www.rg.ru">{{Cite web |url=https://rg.ru/2008/03/19/reg-prikamje/abakumov.html |title=''Чернова Т.'' Юбилей на пуантах//«Российская газета» — Пермский край № 4615 от 19 марта 2008 г. |accessdate=2019-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160113174741/http://www.rg.ru/2008/03/19/reg-prikamje/abakumov.html |archivedate=2016-01-13 |deadlink=no }}</ref>.
=== Цирк ===
Калада Пермский государственный цирк иштейт оныҥ туразы, [[1970 јыл]]да каланыҥ Мотовилихинский аймагында тудулган.
Циркте ''цирковой музей'' иштейт, мында 15 муҥнаҥ артык экспонаттар бар. Циркке улай ла јарлу труппалар келет, темдектезе ''Московский цирк Юрия Никулина'' ла ӧскӧ дӧ российский ле гран ары јаныныҥ цирковой ӧмӧликтери.
=== Архитектурныҥ кереестери ===
Орус орой классицизм — Мешковтыҥ туразы (Монастырский ором, 11), [[1820]]-чи јылдарда тудулган, ([[1885]]—[[1886 јыл]]дарда ӧрныктырылган). Калада эҥ јараш туралардыҥ бирӱзи — Грибушинниҥ туразы (Ленинниҥ оромы, 13а). [[1895]]—[[1897 јыл]]дарда тудулган, оны архитектор Турчевич Александр Бонавентурович живописный модерн деп стильле туткан<ref name="ВГУ.Дом Грибушина">{{Cite web |url=http://www.vspu.ac.ru/~mog/interex/perm20/dom_6.shtml |title=О доме Грибушина |accessdate=2008-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131220603/http://www.vspu.ac.ru/~mog/interex/perm20/dom_6.shtml |archivedate=2008-01-31 |deadlink=yes }}</ref>, «Доктор Живаго» деп романында Б. Л. Пастернак шак ла бу тураны («дом с фигурами») кӧргӱскен деп чотолот.
{|align="center" style="background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; font-size:90%; margin-left:1em" cellspacing=0 cellpadding=0
|-
|<gallery mode="packed" heights="150px">
Perm asv2019-05 img26 Monastyrskaya11.jpg|Мешковтыҥ туразы
Perm asv2019-05 img13 Lenina13a.jpg|Грибушинниҥ туразы
Perm State Institute of Arts and Culture.jpg|Пермский духовный училище болгон тура
Мариинская женская гимназия (Пермь).jpg|Мариинский женский гимназия болгон тура
Perm asv2019-05 img32 Perm-I station.jpg|мини|Темирјол вокзалдыҥ станциязы ''Пермь I''
</gallery>
|}
Пермьде федерал учурлу архитектуралык кереестер бар<ref>[https://web.archive.org/web/20171220032752/http://kcop.ru/monum31.htm Памятники архитектуры Пермского края федерального значения] {{Wayback|url=http://kcop.ru/monum31.htm |date=20171220032752 }} — Пермский кырайдыҥ кереестер корулаар билим-производственный тӧс јери (культуралык энчиниҥ объекттери)</ref>:
* Духовный училище ([[1885]], архитектор Р. И. Карвовский, «Звезда» газеттиҥ оромы, 18);
* Мариинский женский гимназия ([[1884]]—[[1887]], архитектор Ю. О. Дютель, (Петропавловский ором, 23){{нет в источнике}};
* Спасо-Преображенский собор ([[1798]]—[[1832]], архитекторы М. Ф. Казаков, Ф. М. Росляков, П. Т. Васильев, И. И. Свиязев, (Комсомольский пр., 4) ле ''Архиерейдиҥ туразы'' ([[1793]]—[[1800]], архитектор Г. Х. Паульсен, (Комсомольский пр., 6);
* Којойым А. Г. Гавриловтыҥ јурты (XIX чактыҥ экинчи јарымывека, архитекторы јарт јок, Куйбышевтиҥ оромы, 6);
* ''Успенский женский монастырь'' ([[1870]]—[[1880 јыл]]дар) {{нет в источнике}};
* Казанский Кудайдыҥ Энезиниҥ иконазы ([[1905]]—[[1908]], архитектор Ю. Скавронский, Плехановтыҥ оромы, 39);
* Кирилло-Мефодьевский училище ([[1910]], архитектор В. А. Кендржинский, Пушкинниҥ оромы, 76);
* Губернатордыҥ туразы (Дом Прянишникова)]] (XVIII чактыҥ учы, архитектор Г. Х. Паульсен, Сибирский ором, 27);
* Каланыҥ садында ротонда ([[1824]], архитектор И. И. Свиязев, Сибирский ором, 41);
* Петропавловский собор ([[1757]]—[[1764]], архитектор јарт јок, Советский ором, 1);
* ''Храм Всех Святых'' ([[1826]]—[[1832]], архитектор И. И. Свиязев, Тихий ором, 23).
=== Библиотекалар ===
[[Файл:Perm Krai Library.jpg|thumb| А. М. Горькийдиҥ адыла адалган библиотека]]
[[1836]] јылда [[Чаган айдыҥ 4 кӱни|чаган айдыҥ 4 кӱнинде]] ''Министерство внутренних делдиҥ'' јакарузыла в канцелярский служительдердиҥ балдары ӱренер училищениҥ туразында Пермь ле Уралда баштапкы публичный библиотека ачылган. XX чактыҥ бажында бу библиотека, ол ӧйдиҥ улузыныҥ темдектегениле, библиотека [[Россия]] ичинде эҥ артык губернский библиотека боло берген<ref name="Историческая справка о библиотеке">{{cite web |url=http://www.lib.permregion.ru/historic.php |title=Историческая справка о создании Пермской краевой библиотеки |accessdate=2008-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081024010657/http://www.lib.permregion.ru/historic.php |archivedate=2008-10-24 |deadlink=yes }}</ref>
[[Файл:Pkdb1.jpg|thumb|Балдардыҥ Л. И. Кузьминниҥ адыла адалган библиотекзы]] (ПКДБ, Сибирский ором, 11) — культураныҥ государственный, спец информационный, образовательно некоммерческий учреждениези.
Онойдо ок калада балдарга А. С. Пушкинниҥ адыла адалган библиотека, Б. С. Житковтыҥ адыла адалган библиотека бар.
== Эмчилик ==
Пермьде эмчилик системада 44 муниципал учреждение, 4800 врач ла 7200 медицинский сестралар иштейт<ref>{{cite web|url=https://gorodperm.ru/social/health_today/health_public/|title=Здравоохранение Перми|author=|date=|website=|publisher=Администрация города Перми|accessdate=2011-02-27|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303102351/http://www.gorodperm.ru/social/health_today/health_public/|archivedate=2011-03-03}}</ref>.
Стационар эмчилик болуш јетирери јанынаҥ Пермде 5724 јадала эмденер ''орын'' ла 865 тӱште эмденер ''стационар орын'' (поликлиникаларда), онойдо ок 244 орын јаҥы чыккан балдар кӧрӧр акушерский стационарларда<ref name="МедФакты">{{cite web|url=https://gorodperm.ru/social/health_today/health_public/|title=Цифры и факты - Здравоохранение Перми|author=|date=|website=|publisher=Администрация города Перми|accessdate=2011-02-27|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303102351/http://www.gorodperm.ru/social/health_today/health_public/|archivedate=2011-03-03}}</ref>.
[[2007 јыл]]дыҥ [[Сыгын ай|сыгын айынаҥ]] Пермьде ''Единая общегородская служба записи на приём к врачу'' иштейт, ады «Электрон регистратура».
Каланыҥ ичинде тӱрген болуш јетирер 92 ''круглосуточный выездной бригадлар'' иштейт. Бригадалар 9 подстанцияда<ref name="МедФакты"/>.
Калада эмдеер јаан деген учреждениелердиҥ бирӱзи ''Институт сердца'', ''Научный центр сердечно-сосудистой хирургии им. Бакулеваныҥ'' филиалы.
[[2012]] јылдаҥ ала Пермьде ''бюро медико-социальной экспертизы № 133 Главного бюро МСЭ ФМБА России'' иштейт.
== Спорт ==
=== Спортивный тудумдар ===
[[Файл:Стадион «Динамо», 2009.jpg|thumb|Стадион «Динамо»]]
Пермьде бастыра јаан калаларда ла чылап спортивный инфраструктуразы јакшы ӧскӧн, ол тоодо:
* стадиондор ло спортивный комплекстер: «Авангард», «Динамо», «Звезда», «Ипподром», «Гайва», «Кама», «Молния», «Молот (Универсальный Дворец спорта, Пермь)», «Нефтяник», «Спартак», «Дом Бокса», «Орлёнок», «Прикамье», «Урал», «Энергия», «Юность России», «Юность», «Химик»;
* бассейндер: «БМ», «Кама», «Олимпия», «Чайка», «Жемчужина»; «Рекорд»;
* чаналу базалар: «Динамо», «Молот», «Прикамье»<ref name="Sport in Perm">[http://www.perm.ru/social/sport/ Спорт в Перми и Пермском крае] — Пермский региональный сервер. {{проверено|28|01|2010}}</ref>, «Морион», «Урал»;
* Ипподромныҥ атла маҥтадар школы;
* Скейтпарк (Экстрим парк).
=== Клубтар ла командалар ===
[[Файл:Zvezda Stadium Perm.jpg|thumb|left|Пермский футбольный стадион «Звезда»]]
Калада хоккейле «Молот-Прикамье» деп команда бар, Высшая хоккейная лига<ref name="Положение Молота в чемпионате">{{Cite web |url=http://www.hc-molot.ru/champ.php |title=Официальный сайт клуба «Молот-Прикамье» |accessdate=2008-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210220851/http://www.hc-molot.ru/champ.php |archivedate=2007-12-10 |deadlink=yes }}</ref>. Ӱй улустыҥ «Звезда-[[2005]]» деп футбольный клубы бар, ол 6 катап Россияныҥ чемпионы болгон, о.ӧ.<ref>{{cite web|url=http://permmedvedi-handball.ru/istorij.php|title=ГК "Пермские медведи"/ История клуба|publisher=permmedvedi-handball.ru|accessdate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181203055550/http://permmedvedi-handball.ru/istorij.php|archivedate=2018-12-03|deadlink=yes}}</ref>. Участник [[Единая лига ВТБ|Единой лиги ВТБ]] «Парма» деп баскетбольный клуб<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2012/09/02/reg-pfo/perm-parma-anons.html|title=Пермский БК «Парма» будет выступать в Высшей лиге|publisher=«[[Российская газета]]»|accessdate=2012-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305031044/http://rg.ru/2012/09/02/reg-pfo/perm-parma-anons.html|archivedate=2016-03-05|deadlink=no}}</ref>, [[1932 јыл]]даҥ ала маргыжат ([[1996 јыл]]да јоголгон болгон).
Футбольный клуб «Амкар», [[1990]]-чы јылдарда тӧзӧлгӧн, [[2020 јыл]]да ойто орныккан, «Амкар» клуб ӱчинчи лигада маргыжып јат<ref>{{Cite web|url=https://permkrai.ru/news/dmitriy-makhonin-brend-amkara-vozrozhden-/|title=Дмитрий Махонин: «Бренд «Амкара» возрожден!»|website=permkrai.ru|accessdate=2020-10-17|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116032255/https://permkrai.ru/news/dmitriy-makhonin-brend-amkara-vozrozhden-/|deadlink=no}}</ref>.
Пермьниҥ спортчылары российский ле телекейлик маргаандарда бийик једимдерге чыгат: јеҥил атлетикада, бадминтондо, баскетболдо, биатлондо, бокста, гандболдо, дзюдодо, чанаала маргышта, настольный теннисте, аттарлу спортто, сууда јӱзеринде, самбодо, чанакту спортто, спортивный ориентированиеде, фигурный јыҥылашта, футболдо, фехтованиеде ле о.ӧ. {{Нет АИ|02|12|2018}}. Пермьде СДЮСШОР «Звезда» школды божоткон Зырянов Константин Георгиевич [[2007 јыл]]да ''Ороонныҥ эҥ артык спортчызы'' деп адаткан<ref name="Amkar.News">{{Cite web |url=http://www.amkar.ru/news/show.asp?id=2256&class2=0 |title=Официальный сайт «Амкара» |accessdate=2008-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080104124530/http://www.amkar.ru/news/show.asp?id=2256&class2=0 |archivedate=2008-01-04 |deadlink=yes }}</ref>.
== Калыктар ортодо колбулар ==
; Карындаштык калалар<ref>{{cite web|url=https://gorodperm.ru/about/Brothers_/Twin_Cities/AMNEVILLE|title=Международное и межмуниципальное сотрудничество / Города-побратимы Перми|publisher=Администрация города Перми|accessdate=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190924135751/https://www.gorodperm.ru/about/Brothers_/Twin_Cities/AMNEVILLE|archivedate=2019-09-24}}</ref>
{| class="standard sortable" width=80% margin:"
! Ороон, тергее
! Карындаштык кала
! Колбу тургускан јыл
|-
| {{Италияныҥ маанызы}} Италия, Сицилия || Агридженто || align="center" | [[2012]]
|-
| {{Францияныҥ маанызы}} Франция || Амневиль || align="center" | [[1992]]
|-
| {{Германияныҥ маанызы}} Германия , Тӱндӱк Рейн — Вестфалия || Дуйсбург || align="center" | [[2007]]
|-
| {{США-ныҥ маанызы}} США, Кентукки || Луисвилл || align="center" | [[1994]]
|-
|{{Великобританияныҥ маанызы}} Великобритания, Оксфордшир || Оксфорд || align="center" | [[1995]] <ref>[https://ura.news/news/1052536858 Оксфорд разорвал отношения с Пермью из-за спецоперации на Украине]</ref>.
|-
|{{Кыдаттыҥ маанызы}} [[Китай]], Шаньдун || Циндао || align="center" | [[2006]]
|}
== Пермьде јаантайын ӧдӧр байрамдар ==
Пермьде бир канча текшироссиялык международный фестивальдар ла конкурстар:
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* Арабеск (балеттиҥ артисттериниҥ конкурсы), биеннале;
* Дягилевский фестиваль;
* Rock-Line (рок-фестиваль);
* Флаэртиана (документал киноныҥ фестивали), јылдыҥ ла;
* Парусный регата «Каманыҥ Кубогы» (парусный спортло чемпионат), јылдыҥ ла;
* «Зимний вернисаж» деп кар ла тоштоҥ эткен скульптуралардыҥ кӧрӱзи. Россияныҥ Кубогы.
</div>
== Јарлу улузы ==
{{main|Почётные граждане Перми}}
== Кеендикте ==
[[Файл:Счастье не за горами.jpg|thumb|Каманыҥ јарадында суу вокзалдыҥ јанында јарлу «Ырыс кыр ажыра эмес» деп арт-объект, ол «Географ глобус пропил» деп кинодо, «Реальные пацаны» деп сериалда согулган]]
* Борис Пастернактыҥ «Доктор Живаго» деп романында ''Юрятин'' деп каланы Пермьнеҥ бичиген<ref name="Путеводитель по Юрятину">{{cite web|url=http://gramota.ru/lenta/news/8_1827|title=В Перми вышла в свет книга «Путеводитель по Юрятину»|author=|date=|website=|publisher=Грамота.ру|accessdate=2011-03-07|lang=|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517055043/http://www.gramota.ru/lenta/news/8_1827|archivedate=2011-05-17}}</ref><ref name="Пастернак в Перми">{{cite web|url=http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=655&rubric_id=1000188&crubric_id=1003264&pub_id=759962|title=Пермский период. Борис Пастернак в пространстве и во времени|author=Елена Гаревская|date=2006-07-13|website = |publisher=КультураПортал|accessdate=2011-03-07|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qHi5wvl?url=http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=655|archivedate=2011-08-10|deadlink=no}}</ref>.
* «Былое и думы» деп романында [[Герцен Александр Иванович]] Пермьде болгоны керегинде бичийт.
* [[Чехов, Антон Павлович|Антон Павлович Чеховто]] ӱч эјелӱ сыйындулар (Циммерман) Пермьде јаткан деп бодоштыру бар. В подтверждение этой версии приводится цитата из письма М. Горькийге бичиген самарада Чехов бичиген «Три сестры» пьесаныҥ действиелери ''«происходит в провинциальном городе вроде Перми»''<ref>{{cite web |url = http://perm.rfn.ru/rnews.html?id=23685 |title = ''Три сестры Чехова жили в Перми'' |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090111233639/http://perm.rfn.ru/rnews.html?id=23685 |archivedate = 2009-01-11 }} — Пермская ГТРК.</ref>.
* Веры Панованыҥ «Евдокия» деп повестинде: <blockquote>«На улице Кирова, бывшей Пермской, стоит двухэтажный бревенчатый дом Евдокима Чернышёва, кузнеца. Евдоким воздвигал его почти двадцать лет…»<ref>{{Cite web|url=https://www.permarchive.ru/index.php?page=permskie-debyuty-very-panovoj|title=Пермские дебюты Веры Пановой|website=www.permarchive.ru|accessdate=2021-02-27|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417100908/http://www.permarchive.ru/index.php?page=permskie-debyuty-very-panovoj|deadlink=yes}}</ref></blockquote>
* Алексей Ивановтыҥ «Географ глобус пропил» романында керек Пермьде ӧдӧт.
* «Реальные пацаны» деп сериалда керектер Пермьде ӧдӧт.
* «Поезд идёт на восток» деп кинодо ([[1947]])— локация: Пермьде вокзал.
* "По ту сторону " деп кинодо — ([[1958]]) локациялар: Орджоникидзе ле Поповтыҥ оромыныҥ толыгында, ЖД техникум, Любимованыҥ туразы, Комсомольский проспект, Слудский серикпеделе о.ӧ.
* «Заре навстречу» деп кинодо ([[1959]]) — локация: Мешковтыҥ туразы.
* «Бессонная ночь» деп кинодо ([[1960]])— локациялар: коштыҥ порты, Октябрьский тепсеҥ, Комсомольский проспект.
* «Большой трамплин» деп кинодо ([[1973]]) — локация: Мотовилихада трамплин .
* «Один и без оружия» деп кинодо ([[1984]])— локациялар: ЖД техникум, Окуловтыҥ оромы, Гаврилов деп којойымныҥ чедениниҥ ичи.
* «Под северным сиянием» деп кинодо ([[1990]])— локации: ЖД техникум, Всехсвятская церковь на Егошихинском кладбище.
* «Отчий берег» деп кинодо ([[2017]]) — локациялар: ЖД техникум, Пермский ором, Советский оромдо Бобровтыҥ туразы, кинотеатр «Родина», Мешковтыҥ чедениниҥ ичи.
== Филателиязы ==
* Пермьде [[1918 јыл]]дыҥ ортозында баштапкы советский маркалар чыккан — советский уездный почтаныҥ Пермский Совдептиҥ почтовый маркалары<ref>''Рудников Ю.'' [http://filatelist.narod.ru/zemstvo/perm_pr.htm Марки Пермского совдепа] {{Wayback|url=http://filatelist.narod.ru/zemstvo/perm_pr.htm |date=20100304042132 }} // [[Коллекционер (ежегодник)|Советский коллекционер]]. — 1972. — № 10.</ref>.
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery mode="packed" heights="150px" caption=" С. М. Прокудин-Горскийдиҥ фотојуруктары, 1909 јыл" class="center">
Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - City of Perm. General view (1910).jpg|Пермь.
Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - General view of the city of Perm from Gorodskie Gorki (1910).jpg| Пермьди кырдыҥ ӱстинеҥ кӧрзӧ
Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - Razguliai, outskirts of the city of Perm (1910).jpg|Пермьниҥ јаказы — Разгуляй
Perm. Mary Magdalene Church.png|Мария Магдалинаныҥ серикпези
Prokudin-Gorsky - Perm. Summertime location of the exchange.jpg|Пермь. Биржаныҥ јайгы туразы
Prokudin-Gorskii - Staro-Sibirskaia Gate in the city of Perm.jpg|Старо-Сибирский застава
Prokudin-Gorskii-25.jpg|Кама сууны кечире кӱр
Prokudin-Gorsky - Perm. Headquarters of the Ural Railway Administration.jpg|Уралда темирјолдордыҥ башкару туразы
</gallery>
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пермь}}
* ''[[Верхоланцев, Владимир Степанович|Верхоланцев В. С.]]'' [[s:Верхоланцев. Городъ Пермь, его прошлое и настоящее. 1913/ДО|Город Пермь, его прошлое и настоящее. — Пермь, 1913]].
* Иллюстрированная Россия. Вся Россия (особое приложение), Типография газеты «Россия». — С.-Пб., 1905, — 800 колон. [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003727136?page=192 РНБ]
* ''[[Абашев, Владимир Васильевич|Абашев В. В.]]'' Пермь как текст: пермский текст в русской культуре и литературе XX века. — Пермь, 2000.
* Пермь от основания до наших дней: исторические очерки. — М.: Книжный мир, 2000.
* Дней и лет круговорот: Календарь-справочник города Перми и Пермского края. Пермь: Пушка, 2015.
* ''[[Торопов, Сергей Афанасьевич|Торопов С. А.]]'' Пермь: путеводитель. — Пермь: Кн. издательство, 1986.
* ''[[Корчагин, Павел Анатольевич|Корчагин П. А.]]'' Губернская столица Пермь. — Пермь: Книжный мир, 2006.
* Пермь политическая / под ред [[Фадеева, Любовь Александровна|Л. А. Фадеевой]]. — Пермь: Пушка, 2004.
* Пермь торговая / под ред Л. А. Фадеевой. — Пермь: Пушка, 2002.
* Календарь знаменательных и памятных дат Пермского края на 2007 год. / Сост. О. С. Баранова; Пермская обл. библиотека им. А. М. Горького. — Пермь, 2006.
* ''Никитин А.'' Пермь — родина российского либерализма. — М.: [[Московская школа политических исследований]], 2004.
* Страницы истории художественной культуры Прикамья. — Пермь: Книжный мир, 2006.
* ''Спешилова Е. А.'' Старая Пермь: Дома. Улицы. Люди. 1723—1917. — Пермь: Курсив, 1999. — 580 с.
* Pera maa — дальняя земля. Книга открытий. — Пермь: Сота, 2009.
== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* {{cite web|url=https://gorodperm.ru/|title=Администрация города Перми|author=|date=|website = |publisher=|accessdate=|lang=|deadlink=no}}
* {{cite web|url=http://duma.perm.ru/|title=Пермская городская Дума|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qHmvmb5?url=http://duma.perm.ru/|archivedate=2011-08-10|deadlink=yes}}
* [https://web.archive.org/web/20080127031102/http://www.perm1.ru/run/Kl9HotDEux.html?scenary=fT4wgks29D&sdo=h1JmXYBgpe Пермский некрополь] {{Wayback|url=http://www.perm1.ru/run/Kl9HotDEux.html?scenary=fT4wgks29D&sdo=h1JmXYBgpe |date=20080127031102 }} — Энциклопедия Пермской области.
{{Арасейдиҥ калалар-миллионерлер}}
[[Категория:Арасейдиҥ калалар-миллионерлер]]
[[Категория:СССР-дыҥ герой-калалары]]
[[Категория:Европей тергеелердиҥ тӧс калалары]]
[[Категория:Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери]]
[[Категория:Россияныҥ федерал учурлу калалары]]
[[Категория:Россияныҥ калалары]]
31iop0kf0xez1kbaezc2ohinungtki9
Ӱлекер:Potd/2026-11-11
10
7795
49537
2026-11-10T13:50:21Z
Frhdkazan
290
Јаҥы бӱк: "Kościelec view 2.jpg"
49537
wikitext
text/x-wiki
Kościelec view 2.jpg
c3yx7hwsensc699k0chu69ehq3rwkao
Ӱлекер:Potd/2026-11-12
10
7796
49538
2026-11-10T14:39:31Z
Frhdkazan
290
Јаҥы бӱк: "CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg"
49538
wikitext
text/x-wiki
CZE-22-Czechoslovak National Bank-50 Korun (1929).jpg
kimfqj3felt0kdkxncg8on5o4mzy1mv
Ӱлекер:Potd/2026-11-13
10
7797
49546
2026-11-11T08:17:46Z
Frhdkazan
290
Јаҥы бӱк: "Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg"
49546
wikitext
text/x-wiki
Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg
hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47