ውክፔዲያ amwiki https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%8B%8B%E1%8A%93%E1%8B%8D_%E1%8C%88%E1%8C%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ፋይል ልዩ ውይይት አባል አባል ውይይት ውክፔዲያ ውክፔዲያ ውይይት ስዕል ስዕል ውይይት መልዕክት መልዕክት ውይይት መለጠፊያ መለጠፊያ ውይይት እርዳታ እርዳታ ውይይት መደብ መደብ ውይይት በር በር ውይይት TimedText TimedText talk ሞጁል ሞጁል ውይይት Event Event talk 0 8418 395246 391118 2026-10-22T17:25:58Z Dagio lol 55597 ስፔን --› እስፓንያ 395246 wikitext text/x-wiki {{የሀገር መረጃ| ስም = እስፓንያ| ሙሉ_ስም = የእስፓንያ መንግስት<br />Reino de España<br/>''ሬይኖ ዴ ኤስፓኛ''| ባንዲራ_ሥዕል = Flag of Spain.svg| ማኅተም_ሥዕል = Escudo de España (variant).svg| ካርታ_ሥዕል = EU-Spain.svg| መዝሙር = "Marcha Real" <br><br><center> </center>| ዋና_ከተማ = [[ማድሪድ]]| ብሔራዊ_ቋንቋ = [[እስፓንኛ]]| የመሪዎች_ማዕረግ = ንጉሥ <br><br /> ጠቅላይ ሚኒስትር (የመንግሥት ፕሬዚዳንት)| የመሪዎች_ስም = [[ቀዳማዊ ሁዋን ካርሎስ ዴ ቦርቦን]] <br /> [[ማሪያኖ ራኾይ]]| የነጻነት_ቀን = [[1471]] ዓ.ም.| የመሬት_ስፋት = 505,990| የመሬት_ስፋት_ከዓለም = 51| የሕዝብ_ብዛት_ግምት = 46,468,102| ውሀ_ከመቶ = 1.04| የሕዝብ_ብዛት_ቆጠራ_ዓመት = 2016 እ.ኤ.አ.| የሕዝብ_ብዛት_ግምት_ዓመት = 2016 እ.ኤ.አ.| የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም = 30| የገንዘብ_ስም = [[ዩሮ]] (€)| ሰዓት_ክልል = +1| የስልክ_መግቢያ = +34| ከፍተኛ_ደረጃ_ከባቢ = .es}} '''እስፓንያ''' ወይም '''ስፔን''' ([[እስፓንኛ]]: España፣ [esˈpaɲa] ኤስፓኛ) ፣ [a] ወይም እስፓንያ መንግሥት (እስፓንኛ፦ ሬይኖ ዴ ኤስፓኛ)፣[a] በደቡብ ምዕራብ አውሮፓ የምትገኝ አገር ነች፣ በአትላንቲክ ውቅያኖስ እና በማዶ ላይ የተወሰነ ግዛት ያለው። የሜድትራንያን ባህር፡ የእስፓንያ ትልቁ ክፍል የሚገኘው በአይቤሪያ ባሕረ ገብ መሬት ላይ ነው። ግዛቱ በአትላንቲክ ውቅያኖስ ውስጥ የሚገኙትን የካናሪ ደሴቶችን ፣ በሜዲትራኒያን ባህር ውስጥ የሚገኙትን የባሊያሪክ ደሴቶችን ፣ የራስ ገዝ ከተሞችን ሴኡታ እና ሜሊላን እና በርካታ ትናንሽ የባህር ማዶ ግዛቶችን በሞሮኮ የባህር ዳርቻ በአልቦራን ባህር ተበታትነዋል ። የሀገሪቱ ዋና መሬት ከ ድንበር ደቡብ በጅብራልታር; ወደ ደቡብ እና ምስራቅ በሜዲትራኒያን ባህር; ወደ ሰሜን በፈረንሳይ, አንዶራ እና የቢስካይ የባህር ወሽመጥ; እና ወደ ምዕራብ በፖርቱጋል እና በአትላንቲክ ውቅያኖስ. ስፋቷ 505,990 ኪሜ 2 (195,360 ስኩዌር ማይል)፣ እስፓንያ በደቡባዊ አውሮፓ ትልቁ ሀገር፣ በምዕራብ አውሮፓ ሁለተኛ ደረጃ ላይ ያለች ሀገር እና የአውሮፓ ህብረት እና በአውሮፓ አህጉር አራተኛዋ ትልቅ ሀገር ነች። ከ 47.4 ሚሊዮን በላይ ህዝብ ያላት እስፓንያ በአውሮፓ ውስጥ በህዝብ ብዛት ስድስተኛዋ እና በአውሮፓ ህብረት አራተኛዋ በህዝብ ብዛቷ ሀገር ነች። የእስፓንያ ዋና ከተማ እና ትልቁ ከተማ ማድሪድ ነው; ሌሎች ዋና ዋና የከተማ አካባቢዎች ባርሴሎና ፣ ቫለንሲያ ፣ ሴቪል ፣ ዛራጎዛ ፣ ማላጋ ፣ ሙርሲያ ፣ ፓልማ ዴ ማሎርካ ፣ ላስ ፓልማስ ዴ ግራን ካናሪያ እና ቢልባኦ ያካትታሉ። አናቶሚ ዘመናዊ ሰዎች ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ አይቤሪያ ባሕረ ገብ መሬት የደረሱት ከ 42,000 ዓመታት በፊት አካባቢ ነው። በአሁኑ ስፓኒሽ ግዛት ውስጥ ያደጉ የመጀመሪያዎቹ ባህሎች እና ህዝቦች የቅድመ-ሮማን ህዝቦች እንደ የጥንት አይቤሪያውያን፣ ሴልቶች፣ ሴልቲቤሪያውያን፣ ቫስኮን እና ቱርዴታኒ ያሉ ናቸው። በኋላ፣ እንደ ፊንቄያውያን እና የጥንት ግሪኮች ያሉ የውጭው የሜዲትራኒያን ሕዝቦች የባሕር ዳርቻ የንግድ ቅኝ ግዛቶችን አዳበሩ፣ እና የካርታጊናውያን የእስፓንያ የሜዲትራኒያን የባህር ዳርቻን የተወሰነ ክፍል ለአጭር ጊዜ ተቆጣጠሩ። ከ218 ዓ.ዓ. ጀምሮ የሮማውያን የሂስፓኒያ ቅኝ ግዛት ተጀመረ እና ከአትላንቲክ ኮርኒስ በስተቀር የአሁኗን የእስፓንያን ግዛት በፍጥነት ተቆጣጠሩ። ሮማውያን በ206 ዓ.ዓ. የካርታጊናውያንን ከአይቤሪያ ባሕረ ገብ መሬት አውጥተው ለሁለት አስተዳደራዊ ግዛቶች ከፈሉት፣ Hispania Ulterior እና Hispania Citerior። በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የምዕራቡ የሮማ ኢምፓየር እስኪወድቅ ድረስ ስፓኒያ በሮማውያን አገዛዝ ሥር ቆየ፣ ይህም የጀርመን የጎሳ ኮንፌዴሬሽን ከአውሮፓ እስከ ፈጠረ። በዚህ ጊዜ ውስጥ ባሕረ ገብ መሬት እንደ ሱቪ ፣ አላንስ ፣ ቫንዳልስ እና ቪሲጎትስ በመሳሰሉት ይገዛ ነበር ፣ የኋለኛው ደግሞ ከሮም ጋር በፎኢዱስ በኩል ያለውን ጥምረት ጠብቆ ነበር ፣ የሜዲትራኒያን የባህር ዳርቻ ክፍል የባይዛንታይን ግዛት ነበር። በመጨረሻም፣ ቪሲጎቶች በአምስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የበላይ ኃይል ሆነው ብቅ አሉ፣ የቪሲጎቲክ መንግሥት አብዛኛው የአይቤሪያን ባሕረ ገብ መሬት ይሸፍናል እና ዋና ከተማውን አሁን የቶሌዶ ከተማ አቋቋመ። በቪሲጎቲክ ጊዜ ውስጥ ሊበር ኢዲሲዮረም የሕግ ኮድ መፍጠር በእስፓንያ መዋቅራዊ እና ህጋዊ መሠረት እና ከሮማ ግዛት ውድቀት በኋላ የሮማን ሕግ ሕልውና ላይ ተጽዕኖ አሳድሯል። በስምንተኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የቪሲጎቲክ መንግሥት በኡመያድ ኸሊፋነት ወረራ፣ በደቡብ ኢቤሪያ ከ700 ዓመታት በላይ የሙስሊም አገዛዝ አስከትሏል። በዚህ ጊዜ ውስጥ፣ አል-አንዳሉስ ዋና የኢኮኖሚ እና የእውቀት ማዕከል ሆነ፣ የኮርዶባ ከተማ በአውሮፓ ውስጥ ካሉት ትላልቅ እና ሀብታም አንዷ ነች። በሰሜን አይቤሪያ ውስጥ በርካታ የክርስቲያን መንግስታት ብቅ አሉ ከነዚህም መካከል ሊዮን፣ ካስቲል፣ አራጎን፣ ፖርቱጋል እና ናቫሬ ናቸው። በሚቀጥሉት ሰባት መቶ ዓመታት ውስጥ፣ እነዚህ መንግሥታት ወደ ደቡብ አቅጣጫ መስፋፋት—metahistorically እንደ reconquista ወይም Reconquista—የመጨረሻው በ1492 ባሕረ ገብ መሬት ናስሪድ የግራናዳ መንግሥት ክርስትያኖች በተያዙበት ጊዜ ነበር። ኮሎምበስ የካቶሊክ ንጉሶችን በመወከል ወደ አዲስ አለም ደረሰ፣የካስቲል ዘውድ እና የአራጎን ዘውድ ስርወ መንግስት ህብረት በተለምዶ እንደ አንድ የተዋሃደች እስፓንያ እንደ አንድ ሀገር ይቆጠራል። አይሁዶች እና እስላሞች ወደ ካቶሊክ እምነት እንዲቀየሩ ተገደዱ እና የኋለኛው ደግሞ በመጨረሻ በመንግስት ተባረሩ። በተለወጡ ሰዎች መካከል ሃይማኖታዊ ኦርቶዶክሳዊነትን ማስጠበቅ ለምርመራው ተልእኮ ተሰጥቶ ነበር። የእስፓንያ አሜሪካን ቅኝ ግዛት ተከትሎ፣ ዘውዱ ትልቅ የባህር ማዶ ግዛት ለመያዝ መጣ፣ ይህም በአለም አቀፍ ደረጃ በአዲስ አለም በተመረተው ብር በዋናነት የሚቀጣጠለው የአለም የንግድ ስርዓት መፈጠሩን መሰረት ያደረገ ነው። ስፔን ያደገች አገር፣ ዓለማዊ ፓርላሜንታሪ ዲሞክራሲ እና ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት ነች፣ ንጉሥ ፌሊፔ 6ኛ በርዕሰ መስተዳድሩ። ከፍተኛ ገቢ ያላት ሀገር እና የላቀ ኢኮኖሚ ያላት፣ በአለም አስራ አራተኛው ትልቅ ኢኮኖሚ በስም GDP እና አስራ ስድስተኛ-ትልቁ በፒ.ፒ.ፒ. እ.ኤ.አ. በ 2019 ስፔን በ 83.5 ዓመታት ውስጥ በዓለም ላይ ካሉት ረጅም ዕድሜዎች አንዱ ነው ። በተለይም በጤና አጠባበቅ ጥራት ከፍተኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች ፣ የጤና አጠባበቅ ስርዓቷ በዓለም ዙሪያ በጣም ቀልጣፋ ነው ተብሎ ይታሰባል። የአካል ክፍሎች ንቅለ ተከላ እና የአካል ልገሳ የዓለም መሪ ነው። ስፔን የተባበሩት መንግስታት (UN)፣ የአውሮፓ ህብረት (ኢ.ዩ) አባል ነች{{በአውሮፓ ውስጥ የሚገኙ አገሮች}} {{መዋቅር-መልክዐምድር}} [[መደብ:ስፔን|*]] c34xzlprfg1rb13hqeugirtqemyfyd8 0 11831 395247 391045 2026-10-22T17:32:28Z Dagio lol 55597 395247 wikitext text/x-wiki {{የሀገር መረጃ |ስም = ቱርክ |ሙሉ_ስም = የቱርክ ሪፐብሊክ<br />Türkiye Cumhuriyeti<br/>''ቲውርኪዬ ጁምሁሪዬቲ'' |ባንዲራ_ሥዕል = Flag of Turkey.svg |ማኅተም_ሥዕል = Emblem of Turkey.svg |ባንዲራ_ስፋት = |መዝሙር = ''İstiklâl Marşı'' <br /> <br /><center>[[File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]</center> |ካርታ_ሥዕል = Turkey (orthographic projection).svg |ካርታ_መግለጫ_ፅሁፍ = |ዋና_ከተማ = [[አንካራ]] |የመንግስት_አይነት = ፓርለሜንታዊ ሪፐብሊክ |የመሪዎች_ማዕረግ = [[ፕሬዝዳንት]] <br /> [[ጠቅላይ ሚኒስትር]] |የመሪዎች_ስም = ረሰፕ ጣይዪፕ ዐርዶዋን <br /> ቢናሊ ዪልዲሪም |ብሔራዊ_ቋንቋ = [[ቱርክኛ]] |የገንዘብ_ስም = ቱርክ ሊራ (₺) |የመሬት_ስፋት = 783,356 |የመሬት_ስፋት_ከዓለም = 36 |ውሀ_ከመቶ = 1.3 |የሕዝብ_ብዛት_ግምት_ዓመት = 2017 ዓ.ም. |የሕዝብ_ብዛት_ግምት = 79,814,871 |የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም = 19 |ሰዓት_ክልል = +3 |የስልክ_መግቢያ = 90 |ከፍተኛ_ደረጃ_ከባቢ = .tr }} '''ቱርክ''' ሀገር ([[ቱርክኛ]]፦ Türkiye /ቲውርኪዬ/) ወይም '''የቱርክ ሬፑብሊክ''' (Türkiye Cumhuriyeti /ቲውርኪዬ ጁምሁሪዬቲ) በ[[እስያ]]ና በ[[አውሮፓ]] አሳላጭ ድንበር መሀል የምትገኝ ሀገር ናት። ዋና ከተማዋም [[አንካራ]] ሲሆን [[ኢስታንቡል]] ደግሞ ትልቁን የንግድ፣ የባህልና፣ የአስተዳደር ማዕከል ነው። ጥንታዊቷ ቱርክ የብዙ የኒዮሊቲክ ስልጣኔ መዳረሻ ስትሆን፣ የሃቲ ህዝቦች፣ የሚሲኒያን ግሪክ እንዲሁም የአናቶሊያ ህዝቦች ይኖሩባት ነበር። በግሪክ ዘመን ከታላቁ እስክንድር ቅኝ ግዛት ጀምሮ፣ የቱርክ ጥንታዊ ከተሞች የግሪክ ባህል እንዲኖራቸው አድርጓል። ይህም በቢዛንታይን ዘመን እንደቀጠለ ቆይቷል። በቢዛንታይን ዘመን፣ ቱርክ ዋና መናከሻ ስትሆን ዋና ከተማዋም "ኮንስታንቲኖፕል" (የአሁኗ ኢስታንቡል) ነበር። የሴልጁክ ቱርክ አናቶሊያን እስከ 1243 ሞንጎል ወረራ ድረስ ሲመራ ከዛ በኋላ የቱርክ ክልሎች መገነጣጠል ጀመሩ። በ13ተኛው ክፍለ ዘመን የኦቶማን ግዛት የባልካን ክፍሎችን በመግዛት የቱርክ ሀያልነት እንዲመጣ አድርገዋል። ማህመድ ሁለተኛው ኮንስታንቲኖፕልን በ1453 ዓም ሲገዛ የሰሊም ንግስና ኦተማኖች ድንበራቸው እንዲለጠጥ አድርጓል። ይህም እስከ 18ተኛው ክፍለ ዘመን ድርስ ነበር። ነገር ግን በማህሙድ ሁለተኛው አማካኝነት ኦቶማን ቱርክ ልታድግና ልዘምን ችላለች። "ያንግ ቱርክ ሪቮሊውዥን" የተባለው ጊዜ የኦቶማን መንግስት በሱልጣን እንዳትመራና ወደ ፓርቲ ተወዳዳሪነት ዘዴ እንድትለወጥ አድርጓል። የ1913ቱ መፈንቅለ መንግሥት ኦቶማን ቱርክ በሶስት ፓሻዎች እንድትመራ አድርጎል። ይህም አስተዳደር ኦቶማኖች ወደ አንደኛው የአለም ጦርነት እንድትገባ አድርጎል። ኦቶማን በጦርነቱ ላይ በአርመን፣ በግሪክ፣ እና በአሱሪያውያን ህዝቦች ላይ አሰቃቂ የዘር ጭፍጨፋ አድርጋለች። ልክ ኦቶማን እንደተሸነፈች፣ በ1922 ዓም መፍረስ ጀመረች። ይህም ግዛቷ በአላይድ ፓወር በመያዝ፣ የአሁኗ ቱርክ ከብዙ ጥረት መመስረት ቻለች። ከዛ ጊዜ በኋላ ቱርክ ወደ ሪፐብሊክ ተቀየረች። ቱርክ በ1952 ዓም የኔቶ አባል መሆን ጀመረች። ቱርክ በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ የፖለቲካና የኑሮ ቅውስነት ደርሶባታል። በ2017 ዓም ቱርክ በህዝብ ውሳኔ አማክኝነት ከፓርላማ ወደ ፕሬዚዳንት አመራር ዘዴ ተለውጣለች። የአሁኑ ፕሮዚዳንቷ ሬሴፕ ታይፕ ኤርዶጋን በብዙ ሀያሲያን አምባገነናዊና እስላማዊ አገዛዝ አለው ይባላል። በተጨማሪም፣ ሀገሪቱን ለትልቅ የገንዘብና የምጣኔ ሀብት ቀውስ ውስጥ ሊከታት ችሏል ይላሉ። ቱርክ ሀያላን ሀገር ናት። እንዲሁም በኢንዱስትሪ የበለፀገችም ናት። የቱርክ ጊዜአት እንደ ኦቶማን መንግስት ምዕራባውያን መር አምባገነናዊ የአለም መንግስት (ኒው ወርልድ ኦርደር) ለማምጣት ፈር ቀዳጅ ነበረች። የቱርክን ልሳነ ድምፅ ሆና የተነሳችው ይህች ግዛት፣ በአንደኛው የዓለም ጦርነት ላይ ባደረገችው የአርመን ጭፍጨፋ ፀረ ክርስትና እንደሆነ የታወቀ ነገር ነው። የአሁኗ ቱርክ የተወሰኑትን የምዕራብያውያን ሀሳቦችን በመኮረጅ በአንፃራዊ ዌስተርናይዝድ የሆነች ናት። የቱርክ አቋም ባይገመትም የአውሮፓ ህብረትን ለመቀላቀልና ዝግጁ እንደሆነች ቆይታለች። የቱርክ ህዝቦች ጣልቃ ገብነት የሚቃወሙ ባህል ተኮር እሴት ያላቸው ናቸው። የቱርክ የነጻነት ጦርነት በህዳር 1 ቀን 1922 የሱልጣኔቱን መጥፋት ፣ የላውዛን ስምምነት (የሴቭሬስ ስምምነትን የተተካ) በጁላይ 24 ቀን 1923 እና የሪፐብሊኩ አዋጅ በጥቅምት 29 ቀን 1922 ተፈርሟል። 1923. በሀገሪቱ የመጀመሪያው ፕሬዝዳንት ሙስጠፋ ከማል አታቱርክ በተጀመረው ማሻሻያ ቱርክ ሴኩላር ፣ አሃዳዊ እና ፓርላማ ሪፐብሊክ ሆነች። ቱርክ በኮሪያ ጦርነት ውስጥ ትልቅ ሚና ተጫውታለች እና በ1952 ኔቶን ተቀላቀለች። ሀገሪቱ በ20ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ አጋማሽ ላይ በርካታ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግስቶችን አሳልፋለች። እ.ኤ.አ. በ1980ዎቹ ኢኮኖሚው ሊበራላይዝድ ተደረገ፣ ይህም ወደ ጠንካራ የኢኮኖሚ እድገት እና የፖለቲካ መረጋጋት አመራ። የፓርላማው ሪፐብሊክ እ.ኤ.አ. በ 2017 በፕሬዚዳንታዊ ምርጫ በፕሬዝዳንታዊ ስርዓት ተተካ ። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ አዲሱ የቱርክ መንግስት በፕሬዚዳንት ሬሴፕ ጣይብ ኤርዶጋን እና ፓርቲያቸው ኤኬፒ ብዙ ጊዜ እስላማዊ እና አምባገነን እንደሆኑ ይገለጻል። የኋለኛው በሀገሪቱ ላይ ያለው አገዛዝም በርካታ የገንዘብ ቀውሶችን አስከትሏል፣ የዋጋ ግሽበት እና የኢኮኖሚ ውድቀት፣ እንዲሁም የድህነት መጨመርን አስከትሏል። ቱርክ የክልል ሃይል እና አዲስ በኢንዱስትሪ የበለፀገች ሀገር ነች ፣ጂኦፖለቲካዊ ስትራቴጂካዊ አቀማመጥ ያላት ሀገር ነች። በማደግ ላይ ካሉ እና በማደግ ላይ ካሉት ኢኮኖሚዎች መካከል የተከፋፈለው ኢኮኖሚ፣ በስመ GDP ከአለም 20ኛ-ትልቁ፣ እና በፒፒፒ አስራ አንደኛው-ትልቅ ነው። የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ቻርተር አባል፣ የኔቶ አባል፣ አይኤምኤፍ እና የአለም ባንክ የቀድሞ አባል እና የኦኢሲዲ፣ ኦኤስሲኢ፣ ቢኤስኢሲ፣ ኦአይሲ እና ጂ20 መስራች አባል ነው። እ.ኤ.አ. == ታሪክ == የአናቶሊያን ባሕረ ገብ መሬት፣ አብዛኛው ዘመናዊ ቱርክን ያቀፈው፣ በዓለም ላይ ካሉት በጣም ጥንታዊ በቋሚነት የሰፈሩ ክልሎች አንዱ ነው። የተለያዩ ጥንታዊ አናቶሊያውያን ህዝቦች [[ጎበክሊ ቴፔ|በአናቶሊያ]] ውስጥ ኖረዋል፣ ቢያንስ ከኒዮሊቲክ እስከ ሄለናዊው ዘመን ድረስ። ከእነዚህ ህዝቦች ውስጥ ብዙዎቹ የአናቶሊያን ቋንቋዎች ይናገሩ ነበር, የትልቁ ኢንዶ-አውሮፓ ቋንቋ ቤተሰብ ቅርንጫፍ ነው, እና የኢንዶ-አውሮፓዊ ሂትያን እና የሉዊያን ቋንቋዎች ጥንታዊነት ግምት ውስጥ በማስገባት አንዳንድ ሊቃውንት አናቶሊያን ኢንዶ-አውሮፓዊ ከሚገኝበት መላምታዊ ማዕከል አድርገው አቅርበዋል. ቋንቋዎች ተበራከቱ። የቱርክ የአውሮፓ ክፍል፣ ምስራቃዊ ትሬስ ተብሎ የሚጠራው፣ እንዲሁም ቢያንስ ከአርባ ሺህ ዓመታት በፊት ጀምሮ ይኖሩ ነበር፣ እና በኒዮሊቲክ ዘመን በ6000 ዓክልበ ገደማ እንደነበረ ይታወቃል። [[ስዕል:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|በጎቤክሊ ቴፔ አንዳንድ ለውጦች ከፈርዖኖች በፊት ታይተዋል።]] ጎቤክሊ ቴፒ እጅግ ጥንታዊው ሰው ሰራሽ የሃይማኖት መዋቅር የሚገኝበት ቦታ ሲሆን በሺህ ለሚቆጠሩ ዓመታት የቆየ ቤተ መቅደስ ሲሆን ቻታልሆይዩክ በደቡባዊ አናቶሊያ ውስጥ በጣም ትልቅ የኒዮሊቲክ እና የቻልኮሊቲክ ሰፈር ሲሆን ይህም በግምት ከ 5700 ዓክልበ. ገደማ ነበር። እስከዛሬ የተገኘ ትልቁ እና በይበልጥ የተጠበቀው የኒዮሊቲክ ቦታ ሲሆን የዩኔስኮ የዓለም ቅርስ ነው። ኔቫሊ ቾሪ በመካከለኛው ኤፍራጥስ ላይ በሻንሊዩርፋ ውስጥ ቀደምት የኒዮሊቲክ ሰፈር ነበር። የኡርፋ ሰው ሐውልት ቀኑ ሐ. ከክርስቶስ ልደት በፊት ባሉት ሁለት ሺህ ዓመታት በፊት እስከ ቅድመ-የሸክላ ኒዮሊቲክ ዘመን ድረስ ፣ እና እንደ “የሰው ልጅ እጅግ ጥንታዊ የተፈጥሮ የተፈጥሮ ሕይወት-መጠን ቅርፃቅርፅ” ተደርጎ ይቆጠራል። ከጎቤክሊ ቴፔ ጣቢያዎች ጋር እንደ ወቅታዊ ተደርጎ ይቆጠራል። የትሮይ ሰፈራ በኒዮሊቲክ ዘመን ተጀምሮ እስከ የብረት ዘመን ቀጠለቀደምት የተመዘገቡት የአናቶሊያ ነዋሪዎች ሃቲያውያን እና ሑራውያን፣ ኢንዶ-አውሮፓውያን ያልሆኑ ኢንዶ-አውሮፓውያን ሕዝቦች በመካከለኛው እና በምስራቅ አናቶሊያ ይኖሩ ነበር፣ በቅደም ተከተል፣ እንደ መጀመሪያ ሐ. 2300 ዓክልበ. ኢንዶ-አውሮፓውያን ኬጢያውያን ወደ አናቶሊያ መጡ እና ቀስ በቀስ ሃቲያንን እና ሁሪያንን ያዙ። 2000-1700 ዓክልበ. በአካባቢው የመጀመሪያው ትልቅ ግዛት የተመሰረተው ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ18ኛው እስከ 13ኛው ክፍለ ዘመን ድረስ በኬጢያውያን ነው። አሦራውያን ከክርስቶስ ልደት በፊት በ1950 ዓክልበ. እስከ 612 ዓክልበ ድረስ በደቡብ ምስራቅ ቱርክ አንዳንድ ቦታዎችን ድል አድርገው ሰፈሩ፣ ምንም እንኳን በአካባቢው አናሳ ሆነው ቢቆዩም፣ ማለትም በሃካሪ፣ Şirnak እና ማርዲን። ኡራርቱ በ9ኛው ክፍለ ዘመን ከክርስቶስ ልደት በፊት በአሦራውያን ጽሑፎች ውስጥ እንደ ኃይለኛ ሰሜናዊ የአሦር ተቀናቃኝ ሆኖ እንደገና ብቅ አለ። የኬጢያውያን ግዛት መፍረስን ተከትሎ ሐ. 1180 ዓክልበ. ፍሪጂያውያን፣ ኢንዶ-አውሮፓውያን፣ በ7ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ መንግሥታቸው በሲሜሪያውያን እስኪጠፋ ድረስ በአናቶሊያ ወደ ላይ ከፍ ብለው መጡ። ከ 714 ዓክልበ ጀምሮ፣ ኡራርቱ ተመሳሳይ እጣ ፈንታ ተካፍላለች እና በ590 ዓክልበ. በሜዶን በተወረረች ጊዜ ሟሟት። ከፍርግያ ተተኪ ግዛቶች መካከል በጣም ኃይለኛ የሆኑት ሊዲያ፣ ካሪያ እና ሊሺያ ነበሩ። ሰርዴስ በምእራብ ቱርክ ዘመናዊ ሰርት የሚገኝበት ጥንታዊ ከተማ ነበረች። ከተማዋ የጥንቷ የልድያ መንግሥት ዋና ከተማ ሆና አገልግላለች። በእስያ ካሉት ሰባቱ አብያተ ክርስቲያናት አንዱ እንደመሆኑ መጠን፣ በአዲስ ኪዳን ውስጥ በራእይ መጽሐፍ ውስጥ፣ የልድያ አንበሳ ሳንቲሞች ከኤሌክትረም የተሠሩ ነበሩ፣ በተፈጥሮ የተገኘው የወርቅ እና የብር ቅይጥ ግን ተለዋዋጭ የከበረ ብረት ዋጋ ያለው ነው። በንጉሥ ክሪሰስ የግዛት ዘመን የሰርዴስ ሜታላሪስቶች ወርቅን ከብር የመለየት ምስጢር በማግኘታቸው ከዚህ በፊት የማይታወቁ የንጽህና ብረቶች ሆኑ። === ጥንታዊነት === ከ1200 ዓክልበ. አካባቢ ጀምሮ፣ የአናቶሊያ የባህር ዳርቻ በኤኦሊያን እና በአዮኒያ ግሪኮች በብዛት ይሰፍራል። በእነዚህ ቅኝ ገዢዎች እንደ ዲዲማ፣ ሚሌተስ፣ ኤፌሶን፣ ሰምርና (አሁን ኢዝሚር) እና ባይዛንቲየም (አሁን ኢስታንቡል) በመሳሰሉት ቅኝ ገዥዎች በርካታ አስፈላጊ ከተሞች ተመስርተዋል፣ የኋለኛው በግሪክ ቅኝ ገዥዎች ከሜጋራ በ657 ዓክልበ. የተመሰረተው ከቅድመ-ሶቅራታዊ ፈላስፋዎች መካከል አንዳንዶቹ በጣም ታዋቂ ነበሩ። በሚሊጢን ከተማ ኖረ። ታሌስ ኦቭ ሚሌተስ (በ624 ዓክልበ - 546 ዓክልበ. ግድም) በግሪክ ወግ እንደ መጀመሪያ ፈላስፋ ተቆጥሯል። እሱ በሌላ መልኩ በሳይንሳዊ ፍልስፍና እንደተዝናና እና እንደተሳተፈ የሚታወቅ የመጀመሪያው ግለሰብ እንደሆነ በታሪክ ይታወቃል። በሚሊተስ፣ እሱ ቀጥሎ ሁለት ጉልህ ቅድመ-ሶቅራታዊ ፈላስፎች አናክሲማንደር (610 ዓክልበ - 546 ዓክልበ. ግድም) እና አናክሲሜኔስ (እ.ኤ.አ. 585 ዓክልበ - 525 ዓክልበ) (በአጠቃላይ ለዘመናዊ ሊቃውንት የሚሊሲያን ትምህርት ቤት በመባል ይታወቃል)።ታላቁ ፋርስ ግሪክን ከመውረሩ በፊት ለብዙ መቶ ዓመታት ምናልባትም የግሪክ ዓለም ታላቅ እና ባለጸጋ ከተማ ሚሊተስ ነበረች እና ከማንኛውም የግሪክ ከተማ የበለጠ ብዙ ቅኝ ግዛቶችን መሰረተች። በተለይም በጥቁር ባህር አካባቢ. በ 412 በአናቶሊያ ጥቁር ባህር ዳርቻ በምትገኘው በአዮኒያ ቅኝ ግዛቶች ውስጥ በአንዱ ሲኖፔ የተወለደው የሲኒክ ፍልስፍና መስራቾች መካከል ዲዮጋን ዘ ሲኒክ አንዱ ነው። የትሮይ ጦርነት የተካሄደው በጥንቷ ትሮይ ከተማ በአቻውያን (ግሪኮች) የፓሪስ ትሮይ ሄለንን ከባለቤቷ ሚኒላውስ ከስፓርታ ንጉስ ከወሰደች በኋላ ነው። ጦርነቱ በግሪክ አፈ ታሪክ ውስጥ በጣም አስፈላጊ ከሆኑት ክንውኖች አንዱ ነው እና በብዙ የግሪክ ሥነ-ጽሑፍ ሥራዎች በተለይም በሆሜር ኢሊያድ የተተረከ ነው። ከትሮጃን ጦርነት ጀርባ ምንም አይነት ታሪካዊ እውነታ አለ ወይ የሚለው ግልጽ ጥያቄ ነው። የትሮጃን ጦርነት ታሪክ ከተለየ ታሪካዊ ግጭት የተወረሰ ነው ብለው የሚያምኑ ሰዎች ብዙውን ጊዜ ከክርስቶስ ልደት በፊት በ12ኛው ወይም በ11ኛው ክፍለ ዘመን ነበር፣ ብዙ ጊዜ በኤራቶስቴንስ ከ1194-1184 ዓክልበ. የሰጡትን ቀኖች ይመርጣሉ፣ ይህም ለአደጋ ከአርኪኦሎጂያዊ ማስረጃዎች ጋር ይዛመዳል። የትሮይ VII ማቃጠል እና የኋለኛው የነሐስ ዘመን ውድቀት። በአጎራባች ህዝቦች አርመኒያ ተብሎ የሚጠራው የመጀመሪያው ግዛት የአርሜኒያ ኦሮንቲድ ሥርወ መንግሥት ግዛት ሲሆን ይህም ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ6ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ አሁን ምስራቃዊ ቱርክ ያለውን ክፍል ያካትታል። በሰሜን ምዕራብ ቱርክ፣ በታሬስ ውስጥ በጣም አስፈላጊው የጎሳ ቡድን በቴሬስ I የተመሰረተው ኦዲሪሲያን ነው። [[ስዕል:Ephesus Celsus Library Façade.jpg|thumb|በኤፌሶን የሚገኘው የሴልሰስ ቤተ መፃህፍት በሮማውያን በ114-117 ተገንብቶ ነበር። በ6ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ከክርስቶስ ልደት በፊት በሊዲያ ንጉሥ ክሪሰስ የተገነባው በኤፌሶን የሚገኘው የአርጤምስ ቤተ መቅደስ ከጥንታዊው ዓለም ሰባት አስደናቂ ነገሮች አንዱ ነው።]] የዛሬዋ ቱርክ በሙሉ በፋርስ አቻምኒድ ኢምፓየር በ6ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. የግሪክ-ፋርስ ጦርነት የጀመረው በአናቶሊያ የባህር ዳርቻ ላይ ያሉ የግሪክ ከተማ ግዛቶች በፋርስ አገዛዝ ላይ በ499 ዓክልበ.የካሪያ ቀዳማዊ አርጤሜስያ የጥንቷ ግሪክ ከተማ-ሃሊካርናሰስ ንግሥት ነበረች እና በሁለተኛው የፋርስ የግሪክ ወረራ ወቅት የፋርስ ንጉሥ ቀዳማዊ ጠረክሲስ አጋር በመሆን ከግሪክ ከተማ ግዛቶች ጋር ተዋግታለች። በ 480 ዓክልበ. በ480 ዓክልበ በአርጤምሲየም የባህር ኃይል ጦርነት ላይ የአምስት መርከቦችን አስተዋፅዖ በግሏ አዘዘች። በኋላም የቱርክ ግዛት በ334 ዓክልበ በታላቁ አሌክሳንደር እጅ ወደቀ፣ይህም በአካባቢው የባህል ተመሳሳይነት እና ሄሌኒናይዜሽን እንዲጨምር አድርጓል። በ323 ዓክልበ እስክንድር መሞትን ተከትሎ አናቶሊያ በመቀጠል ወደ ተለያዩ ትናንሽ የሄለናዊ መንግስታት ተከፋፈለ፣ እነዚህም ሁሉም የሮማ ሪፐብሊክ አካል የሆነው በ1ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ነው። በአሌክሳንደር ወረራ የጀመረው የሄሌኔዜሽን ሂደት በሮማውያን አገዛዝ እየተፋጠነ ሄደ፣ እና በክርስትና ዘመን መጀመሪያዎቹ መቶ ዓመታት አካባቢ የአናቶሊያ ቋንቋዎች እና ባህሎች ጠፍተዋል፣ በአብዛኛው በጥንታዊ ግሪክ ቋንቋ እና ባህል ተተኩ። ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ1ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስከ 3ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ የዘመናዊቷ ቱርክ ትላልቅ ክፍሎች በሮማውያን እና በአጎራባች ፓርቲያውያን መካከል በሮማውያን እና በፓርቲያውያን ጦርነቶች መካከል ተፋጠዋል። ገላትያ በማዕከላዊ አናቶሊያ ደጋማ ቦታዎች ኬልቶች ይኖሩበት የነበረ ጥንታዊ ቦታ ነው። “ገላትያ” የሚሉት ቃላት በግሪኮች ለሦስቱ የሴልቲክ ሕዝቦች አናቶሊያ ይጠቀሙ ነበር፡- Tectosages፣ Trocmi እና Tolistobogii። ከክርስቶስ ልደት በፊት በ1ኛው ክፍለ ዘመን ኬልቶች በጣም ግሪካዊ ስለነበሩ አንዳንድ የግሪክ ጸሐፊዎች ሄሌኖጋላታይ (Ἑλληνογαλάται) ብለው ይጠሯቸው ነበር። ገላትያ የተሰየመው በጋውልስ ከትሬስ (ቲሊስ) በተባለው ስም ነው፣ እዚህ ሰፈሩ እና በ 3 ኛው ክፍለ ዘመን ከክርስቶስ ልደት በፊት ትንሽ ጊዜያዊ የውጭ ጎሳ ሆነ፣ በ279 ዓክልበ የባልካንን የጋሊኮች ወረራ ተከትሎ። [[ስዕል:The theatre of ancient Halicarnassus, built in the 4th century BC during the reign of King Mausolos and enlarged in the 2nd century AD, the original capacity of the theatre was 10,000, Bodrum, Turkey (16456817694).jpg|thumb|በሃሊካርናሰስ (የአሁኑ ቦድሩም) የሚገኘው ቲያትር በ4ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. በ Mausolus፣ የፋርስ ሳትራፕ (ገዢ) የካሪያ ተገንብቷል። በሃሊካርናሰስ የሚገኘው መቃብር ከጥንታዊው ዓለም ሰባቱ አስደናቂ ነገሮች አንዱ ነበር።]] የጰንጦስ መንግሥት የሄለናዊ መንግሥት ነበር፣ በጶንጦስ ታሪካዊ ክልል ላይ ያተኮረ እና በፋርስ አመጣጥ በሚትሪዳቲክ ሥርወ መንግሥት የሚመራ፣ እሱም ከታላቁ ዳርዮስ እና ከአካሜኒድ ሥርወ መንግሥት ጋር በቀጥታ የተያያዘ ሊሆን ይችላል። መንግሥቱ በ281 ዓክልበ. በሚትሪዳተስ 1 የታወጀ ሲሆን በ63 ዓክልበ. በሮማ ሪፐብሊክ እስከ ድል ድረስ ዘልቋል። የጰንጦስ መንግሥት በታላቁ በሚትሪዳተስ VI ታላቅ ደረጃ ላይ ደርሷል፣ እሱም ኮልቺስን፣ ቀጰዶቅያን፣ ቢቲኒያን፣ የቱሪክ ቼርሶኔሶስ የግሪክ ቅኝ ግዛቶችን ድል አደረገ። በሚትሪዳቲክ ጦርነቶች ከሮም ጋር ከረዥም ጊዜ ትግል በኋላ ጶንጦስ ተሸነፈ። ከዘመናዊቷ ቱርክ ጋር የሚዛመዱ ሁሉም ግዛቶች በመጨረሻ በሮማ ኢምፓየር ቁጥጥር ስር ወድቀዋል። === የጥንት የክርስትና እና የሮማውያን ዘመን === [[ስዕል:Justinian555AD.png|thumb|የሮማ ግዛት ቱርክን ያጠቃልላል]] በሐዋርያት ሥራ መሠረት፣ በደቡባዊ ቱርክ የምትገኝ አንጾኪያ (አሁን አንታክያ) የኢየሱስ ተከታዮች ለመጀመሪያ ጊዜ “ክርስቲያኖች” ተብለው የተጠሩባትና በፍጥነት የክርስትና አስፈላጊ ማዕከል ሆናለች።[ሐዋርያው ጳውሎስ ወደ ኤፌሶን ሄዶ በዚያ ቆየ። በቆሮንቶስ በቆየ ጊዜ እንዳደረገው ለሦስት ዓመታት ያህል ምናልባትም በዚያ ድንኳን ሠሪ ሆኖ እየሠራ ነበር። ብዙ ተአምራትን እንዳደረገ፣ ሰዎችን እየፈወሰና አጋንንትን እንደሚያወጣ ይነገርለታል፤ እንዲሁም በሌሎች ክልሎች የሚስዮናውያንን ሥራ እንዳደራጀም ግልጽ ነው። === የባይዛንታይን ጊዜ === በ324፣ ቀዳማዊ ቆስጠንጢኖስ አዲስ የሮም ግዛት ዋና ከተማ እንድትሆን ቤዛንቲየምን መረጠ። በቆስጠንጢኖስ ዘመን፣ ክርስትና የመንግሥት ሃይማኖት ብቻ አልነበረም፣ ነገር ግን በንጉሠ ነገሥት ምርጫ ተደስተው ነበር፣ ምክንያቱም በበጎ መብት ይደግፈው ነበር። በ395 የቴዎዶስዮስ 1ኛ ሞት እና የሮማን ኢምፓየር በሁለቱ ልጆቹ መካከል ቋሚ ክፍፍል ከተፈጠረ በኋላ፣ በሕዝብ ዘንድ ቁስጥንጥንያ እየተባለ ትጠራ የነበረችው ከተማ የምስራቅ ሮማን ኢምፓየር ዋና ከተማ ሆነች። በኋላ ላይ የባይዛንታይን ኢምፓየር ተብሎ የሚጠራው ይህ ኢምፓየር አብዛኛው የአሁኗ ቱርክ ግዛት እስከ መካከለኛው ዘመን መገባደጃ ድረስ ይገዛ ነበር። ምንም እንኳን የምስራቃዊ ክልሎች እስከ 7 ኛው ክፍለ ዘመን እዘአ የመጀመሪያ አጋማሽ ድረስ በሳሳኒያውያን እጅ ጸንተው ቢቆዩም። ለዘመናት የዘለቀው የሮማን ፋርስ ጦርነቶች ቀጣይ የባይዛንታይን-ሳሳኒድ ጦርነቶች በዛሬዋ ቱርክ በ4ኛው እና በ7ኛው መቶ ዘመን እዘአ መካከል በተለያዩ ቦታዎች ተካሂደዋል። በ325 የኒቂያ (ኢዝኒክ) የመጀመሪያው ምክር ቤት፣ የመጀመሪያው የቁስጥንጥንያ ጉባኤ (ኢስታንቡል) በ381፣ የኤፌሶን ጉባኤ በ431 እና ምክር ቤትን ጨምሮ በዛሬዋ ቱርክ ውስጥ በሚገኙ ከተሞች ውስጥ በርካታ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ማኅበረ ቅዱሳን ጉባኤዎች ተካሂደዋል። የኬልቄዶን (ካዲኮይ) በ 451 እ.ኤ.አ === ሴልጁክስ እና የኦቶማን ኢምፓየር === የሴልጁክ ቤት በ9ኛው ክፍለ ዘመን ከካስፒያን እና ከአራል ባህር በስተሰሜን በሚገኘው በያብጉ ካጋኔት ኦግኡዝ ኮንፌደሬሽን በሙስሊም አለም ዳርቻ ከሚኖሩ የኦጉዝ ቱርኮች የኪኒክ ቅርንጫፍ የተገኘ ነው። በ10ኛው ክፍለ ዘመን። ምዕተ-አመት፣ ሴልጁኮች ከቅድመ አያቶቻቸው ወደ ፋርስ መሰደድ ጀመሩ፣ እሱም በቱሪል ከተመሰረተ በኋላ የታላቁ ሴልጁክ ኢምፓየር አስተዳደራዊ እምብርት ሆነ። በ 11 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ አጋማሽ ላይ የሴልጁክ ቱርኮች ወደ መካከለኛው ዘመን አርሜኒያ እና አናቶሊያ ምስራቃዊ ክልሎች ዘልቀው መግባት ጀመሩ። እ.ኤ.አ. በ 1071 ሴልጁክስ በአካባቢው የቱርክን ሂደት በመጀመር በማንዚከርት ጦርነት ላይ የባይዛንታይንን ድል አደረጉ ። የቱርክ ቋንቋ እና እስልምና ከአርሜኒያ እና አናቶሊያ ጋር ተዋወቁ, ቀስ በቀስ በመላው ክልሉ ተሰራጭቷል. በአብዛኛው ክርስቲያን እና ግሪክኛ ተናጋሪ ከሆነው አናቶሊያ ወደ አብላጫ ሙስሊም እና ቱርክኛ ተናጋሪዎች የተደረገው አዝጋሚ ሽግግር በመካሄድ ላይ ነበር። በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኮንያ በሱፊ ገጣሚ ሴላዲን ሩሚ የተቋቋመው የሜቭሌቪ የደርቪሾች ትዕዛዝ ቀደም ሲል ሄሌኒዝድ የነበሩትን የአናቶሊያን የተለያዩ ህዝቦች እስላም ለማድረግ ትልቅ ሚና ተጫውቷል። ስለዚህ፣ ከግዛቱ ቱርኪፊኬሽን ጎን ለጎን፣ በባህል የፋርስ እምነት ተከታዮች የሆኑት ሴልጁኮች በአናቶሊያ ውስጥ የቱርኮ-ፋርስ ዋና ባህልን መሠረት ያደረጉ ሲሆን በመጨረሻም ተተኪዎቻቸው ኦቶማኖች ይረከባሉ። እ.ኤ.አ. በ 1243 የሴልጁክ ጦር በሞንጎሊያውያን በኮሴ ዳግ ጦርነት በመሸነፉ የሴልጁክ ኢምፓየር ኃይል ቀስ በቀስ እንዲበታተን አደረገ። በቀዳማዊ ዑስማን ከሚመራው የቱርክ ርእሰ መስተዳድር አንዱ በሚቀጥሉት 200 ዓመታት ወደ ኦቶማን ኢምፓየር ይለወጣል። ኦቶማኖች የባይዛንታይን ኢምፓየር ወረራቸዉን ያጠናቀቁት ዋና ከተማዋን ቁስጥንጥንያ በ1453 በመያዝ ነበር፡ አዛዣቸዉ ከዚያ ወዲያ መህመድ አሸናፊ በመባል ይታወቃል። [[ስዕል:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729) (2).jpg|thumb|በመጀመሪያ ቤተ ክርስቲያን፣ ከዚያም መስጊድ፣ በኋላ ሙዚየም፣ አሁን ደግሞ እንደገና መስጊድ በኢስታንቡል የሚገኘው ሃጊያ ሶፊያ በባይዛንታይን ንጉሠ ነገሥት ዩስቲንያ 1ኛ በ532-537 ዓ.ም.]] በ1514 ሱልጣን ሰሊም 1ኛ (1512–1520) የሳፋቪድ ሥርወ መንግሥት ሻህ እስማኤልን በቻልዲራን ጦርነት በማሸነፍ የግዛቱን ደቡባዊ እና ምስራቃዊ ድንበሮች በተሳካ ሁኔታ አስፋፍቷል። እ.ኤ.አ. በ 1517 ሰሊም 1 የኦቶማን አገዛዝ ወደ አልጄሪያ እና ግብፅ አስፋፍቷል እና በቀይ ባህር ውስጥ የባህር ኃይል መገኘትን ፈጠረ ። በመቀጠልም በኦቶማን እና በፖርቱጋል ግዛቶች መካከል በህንድ ውቅያኖስ ውስጥ የበላይ የባህር ሃይል ለመሆን ፉክክር ተጀመረ ፣በቀይ ባህር ፣በአረብ ባህር እና በፋርስ ባህረ ሰላጤ ላይ በርካታ የባህር ሃይል ጦርነቶች ተካሂደዋል። በህንድ ውቅያኖስ ውስጥ የፖርቹጋሎች መገኘት የኦቶማን ሞኖፖሊ በምስራቅ እስያ እና በምዕራብ አውሮፓ መካከል ባለው ጥንታዊ የንግድ መስመሮች ላይ ስጋት እንደሆነ ተገንዝቧል። በአውሮፓ ታዋቂነት እየጨመረ ቢመጣም የኦቶማን ኢምፓየር ከምስራቅ ጋር የነበረው የንግድ ልውውጥ እስከ 18ኛው ክፍለ ዘመን ሁለተኛ አጋማሽ ድረስ እያደገ ሄደ። በ16ኛው እና በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኦቶማን ኢምፓየር ሃይል እና ክብር ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሷል፣በተለይ በሱለይማን ግርማዊ መንግስት ዘመን፣ እሱም በግላቸው በህብረተሰብ፣ በትምህርት፣ በግብር እና በወንጀለኛ መቅጫ ህግ ላይ ትልቅ የህግ ለውጥ አድርጓል።ግዛቱ በባልካን እና በፖላንድ-ሊቱዌኒያ ኮመንዌልዝ ደቡባዊ ክፍል በኩል ወደ መካከለኛው አውሮፓ በሚያደርገው ግስጋሴ ከቅዱስ ሮማ ኢምፓየር ጋር ብዙ ጊዜ ይጋጭ ነበር።የኦቶማን ባህር ኃይል እንደ 1538 ፣ 1571 ፣ 1684 እና 1717 (በዋነኛነት ከሀብስበርግ ስፔን ፣ የጄኖዋ ሪፐብሊክ ፣ የቬኒስ ሪፐብሊክ ፣ የቅዱስ ጆን ፈረሰኞች ፣ ፓፓል ግዛቶች ፣ ግራንድ ያቀፈ) ከመሳሰሉት ከበርካታ ቅዱሳን ሊጎች ጋር ተዋግቷል ። የቱስካኒ ዱቺ እና የሳቮይ ዱቺ)፣ ለሜዲትራኒያን ባህር ቁጥጥር። በምስራቅ፣ ኦቶማኖች በ16ኛው እና በ18ኛው ክፍለ ዘመን መካከል ባለው የግዛት ውዝግብ ወይም በሃይማኖታዊ ልዩነቶች ምክንያት ከሳፋቪድ ፋርስ ጋር ይዋጉ ነበር። የዛንድ፣ የአፍሻሪድ እና የቃጃር ስርወ-መንግስቶች በኢራን ውስጥ የሳፋቪዶችን በመተካት እስከ 19ኛው ክፍለ ዘመን የመጀመሪያ አጋማሽ ድረስ የኦቶማን ጦርነቶች ከፋርስ ጋር ቀጥለዋል። በምስራቅ በኩል እንኳን፣ የሀብስበርግ-ኦቶማን ግጭት ማራዘሚያ ነበር፣በዚህም ኦቶማኖች ወታደሮቻቸውን ወደ ሩቅ እና ምስራቃዊ ቫሳል እና ግዛታቸው መላክ ነበረባቸው፣ በደቡብ ምስራቅ እስያ የሚገኘው Aceh ሱልጣኔት፣ ከአውሮፓ ቅኝ ገዥዎች እንዲሁም ከ የላቲን ወራሪዎች ከላቲን አሜሪካ ተሻግረው የቀድሞ የሙስሊም የበላይነት የነበረችውን ፊሊፒንስ ክርስትናን ያደረጉ።ከ16ኛው እስከ 20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ድረስ የኦቶማን ኢምፓየር ከሩሲያ ዛርዶም እና ኢምፓየር ጋር አስራ ሁለት ጦርነቶችን ተዋግቷል። እነዚህ በመጀመሪያ ስለ ኦቶማን ግዛት መስፋፋት እና በደቡብ-ምስራቅ እና በምስራቅ አውሮፓ ውስጥ ስለ ማጠናከር ነበር; ነገር ግን ከሩሶ-ቱርክ ጦርነት (1768-1774) ጀምሮ በሰሜናዊ ጥቁር ባህር ዳርቻ ላይ ያሉትን ስልታዊ ግዛቶች ወደ ሩሲያውያን እያጣ ስለነበረው የኦቶማን ኢምፓየር ህልውና የበለጠ ሆኑ። ከ 18 ኛው ክፍለ ዘመን ሁለተኛ አጋማሽ ጀምሮ የኦቶማን ኢምፓየር ማሽቆልቆል ጀመረ. በ1839 ከመሞቱ በፊት በማሕሙድ II የተጀመረው የታንዚማት ተሃድሶ የኦቶማን መንግስት በምዕራብ አውሮፓ ከታየው እድገት ጋር በማጣጣም ዘመናዊ ለማድረግ ያለመ ነው። በታንዚማት መገባደጃ ዘመን ሚድሃት ፓሻ ያደረጉት ጥረት እ.ኤ.አ. የግዛቱ መጠን ቀስ በቀስ እየጠበበ ሲሄድ, ወታደራዊ ኃይል እና ሀብት; በተለይም በ 1875 ከኦቶማን የኢኮኖሚ ቀውስ በኋላ እና በባልካን ግዛቶች ውስጥ ወደ ሩሲያ-ቱርክ ጦርነት (1877-1878) ያበቃውን አመፅ አስከትሏል; ብዙ የባልካን ሙስሊሞች የሩስያን የካውካሰስን ወረራ ሸሽተው ከነበሩት ሰርካሲያውያን ጋር አናቶሊያ ወደሚገኘው የኢምፓየር እምብርት ቦታ ተሰደዱ። በሰርካሲያን የዘር ጭፍጨፋ ሩሲያ እስከ 1.5 ሚሊዮን የሚደርሱ ሙስሊም ሰርካሲያውያንን ጨፍጭፋለች፣ የተረፉት በኦቶማን ኢምፓየር ስደተኛ ፈለጉ። የኦቶማን ኢምፓየር ማሽቆልቆል በተለያዩ ርእሰ ብሔር ህዝቦች መካከል የብሔረተኝነት ስሜት እንዲጨምር አድርጓል፣ ይህም የጎሳ ግጭቶች እንዲጨምር አድርጓል፣ ይህም አልፎ አልፎ ወደ ብጥብጥ እንዲፈጠር አድርጓል፣ ለምሳሌ የሃሚዲያን አርመናውያን እልቂትበመጀመርያው የባልካን ጦርነት (1912-1913) የሩሜሊያ (በአውሮፓ የኦቶማን ግዛቶች) መጥፋት ተከትሎ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሙስሊም ስደተኞች (ሙሃሲር) ወደ ኢስታንቡል እና አናቶሊያ ደረሱ። ከታሪክ አኳያ፣ የሩሚሊያ ኢያሌት እና አናቶሊያ ኢያሌት የኦቶማን ኢምፓየር አስተዳደራዊ እምብርት መሥርተው ነበር፣ ገዥዎቻቸው ቤይለርቤይ የሚባሉት በሱልጣኑ ዲቫን ውስጥ ይሳተፋሉ፣ ስለዚህ በ1912 በለንደን ኮንፈረንስ መሠረት ከሚድዬ-ኢኔዝ ድንበር ባሻገር ያሉትን የባልካን ግዛቶች ሁሉ ጠፍተዋል። -13 እና የለንደን ውል (1913) ለኦቶማን ማህበረሰብ ትልቅ ድንጋጤ ነበር እና የ1913ቱን የኦቶማን መፈንቅለ መንግስት አድርሷል። በሁለተኛው የባልካን ጦርነት (1913) ኦቶማኖች በቁስጥንጥንያ ስምምነት (1913) መደበኛ የሆነውን የቀድሞ ዋና ከተማቸውን ኤዲርን (አድሪያኖፕል) እና አካባቢዋን በምስራቅ ትራስ ውስጥ ማስመለስ ችለዋል ። እ.ኤ.አ. በ 1913 የተካሄደው መፈንቅለ መንግስት ሀገሪቱን በሦስቱ ፓሻዎች ቁጥጥር ስር በማዋል ሱልጣኖች መህመድ አምስተኛ እና መህመድ 6ኛ ምንም አይነት እውነተኛ የፖለቲካ ሃይል የሌላቸው ተምሳሌታዊ መሪዎች አድርጓቸዋል።የኦቶማን ኢምፓየር ከማዕከላዊ ኃይሎች ጎን በመሆን ወደ አንደኛው የዓለም ጦርነት ገባ እና በመጨረሻ ተሸንፏል። ኦቶማኖች በጋሊፖሊ ዘመቻ (1915-1916) የዳርዳኔልስን ባህር በተሳካ ሁኔታ ጠብቀዋል እና በሜሶጶጣሚያ ዘመቻ የመጀመሪያዎቹ ሁለት ዓመታት ውስጥ በብሪቲሽ ኃይሎች ላይ የመጀመሪያ ድሎችን እንደ ኩት ከበባ (1915-1916); ነገር ግን የአረቦች አብዮት (1916-1918) በመካከለኛው ምስራቅ በኦቶማን ጦር ላይ ማዕበሉን ቀይሮ ነበር። በካውካሰስ ዘመቻ ግን የሩስያ ጦር ኃይሎች ከመጀመሪያው በተለይም ከሳሪቃሚሽ ጦርነት (1914-1915) በኋላ የበላይ ነበሩ:: የሩሲያ ጦር ወደ ሰሜናዊ ምስራቅ አናቶሊያ በመዝመት ከአንደኛው የዓለም ጦርነት እስከ ማፈግፈግ ድረስ ከሩሲያ አብዮት (1917) በኋላ በብሬስት-ሊቶቭስክ ውል ተቆጣጥሯል። በጦርነቱ ወቅት የግዛቱ አርመናዊ ተገዢዎች በአርሜኒያ የዘር ማጥፋት ወንጀል ወደ ሶሪያ ተወሰዱ። በዚህ ምክንያት ከ600,000 እስከ 1 ሚሊዮን የሚገመቱ ወይም እስከ 1.5 ሚሊዮን የሚደርሱ አርመኖች ተገድለዋል። የቱርክ መንግስት ድርጊቱን እንደ ዘር ማጥፋት እውቅና ለመስጠት ፈቃደኛ ሳይሆን አርመኖች ከምስራቃዊው የጦርነት ቀጠና "የተሰደዱ" ብቻ ነው ብሏል። የዘር ማጥፋት ዘመቻዎች እንደ አሦራውያን እና ግሪኮች ባሉ ሌሎች አናሳ ቡድኖች ላይ ተፈፅመዋል። እ.ኤ.አ. ጥቅምት 30 ቀን 1918 የሙድሮስ ጦርን ተከትሎ አሸናፊዎቹ የሕብረት ኃይሎች የኦቶማን መንግሥት በ 1920 በሴቭሬስ ስምምነት በኩል ለመከፋፈል ፈለጉ ። === የቱርክ ሪፐብሊክ === [[ስዕል:Anıtkabir, Ankara.jpg|thumb|አኒትካቢር፣ በአንካራ የሚገኘው የሙስጠፋ ከማል አታቱርክ መካነ መቃብር፣ በየዓመቱ እንደ ጥቅምት 29 የሪፐብሊካን ቀን ባሉ ብሔራዊ በዓላት ወቅት በብዙ ሕዝብ ይጎበኛል።]] ከአንደኛው የዓለም ጦርነት በኋላ የኢስታንቡል (1918) እና ኢዝሚር (1919) በተባበሩት መንግስታት መያዙ የቱርክ ብሄራዊ ንቅናቄ እንዲቋቋም ምክንያት ሆኗል ። በጋሊፖሊ ጦርነት ወቅት ራሱን የለየው የጦር አዛዥ ሙስጠፋ ከማል ፓሻ መሪነት የቱርክ የነጻነት ጦርነት (1919-1923) የተካሄደው የሴቭሬስ ስምምነትን (1920) ውሎችን ለመሻር ነበር። እ.ኤ.አ. በሴፕቴምበር 18 ቀን 1922 የግሪክ ፣ የአርመን እና የፈረንሣይ ጦር ተባረረ [124] እና በአንካራ የሚገኘው የቱርክ ጊዚያዊ መንግስት በ23 ኤፕሪል 1920 የአገሪቱን ህጋዊ መንግስት ያወጀው ከአሮጌው ህጋዊ ሽግግር መደበኛ ማድረግ ጀመረ። ኦቶማን ወደ አዲሱ የሪፐብሊካን የፖለቲካ ስርዓት. እ.ኤ.አ. ህዳር 1 ቀን 1922 በአንካራ የሚገኘው የቱርክ ፓርላማ የሱልጣኔቱን ስርዓት በመሰረዝ የ623 ዓመታት የንጉሣዊው የኦቶማን አገዛዝ አብቅቷል። እ.ኤ.አ. ሐምሌ 24 ቀን 1923 የላውዛን ስምምነት የሴቭሬስን ውል የተተካው አዲስ የተቋቋመው “የቱርክ ሪፐብሊክ” የኦቶማን ኢምፓየር ተተኪ ግዛት ሉዓላዊነት ዓለም አቀፍ እውቅና እንዲያገኝ አስችሏል እናም ሪፐብሊኩ በይፋ የታወጀው እ.ኤ.አ. ጥቅምት 1923 በሀገሪቱ አዲስ ዋና ከተማ አንካራ። የላውዛን ኮንቬንሽን በግሪክ እና በቱርክ መካከል የህዝብ ልውውጥ እንዲኖር የሚደነግግ ሲሆን 1.1 ሚሊዮን ግሪኮች ከቱርክ ወደ ግሪክ ለ 380,000 ሙስሊሞች ከግሪክ ወደ ቱርክ እንዲዘዋወሩ አድርጓል ።ሙስጠፋ ከማል የሪፐብሊኩ የመጀመሪያ ፕሬዝዳንት ሆኑ እና በመቀጠል ብዙ ማሻሻያዎችን አስተዋውቀዋል። ማሻሻያው ያረጀውን ሃይማኖትን መሰረት ያደረገ እና ብዙ ማህበረሰቦችን የያዘውን የኦቶማን ህገመንግስታዊ ንጉሳዊ አገዛዝ ወደ ቱርክ ሀገርነት ለመቀየር ያለመ ሲሆን በሴኩላር ህገ መንግስት መሰረት እንደ ፓርላማ ሪፐብሊክ የሚተዳደር ነው። እ.ኤ.አ. በ 1934 የአያት ስም ህግ ፣ የቱርክ ፓርላማ ለሙስጠፋ ከማል “አታቱርክ” (አባት ቱርክ) የሚል የክብር ስም ሰጠው። የሞንትሬክስ ኮንቬንሽን (1936) የቱርክን የዳርዳኔልስ እና የቦስፖረስ የባህር ዳርቻ የባህር ዳርቻዎችን እና የማርማራ ባህርን ወታደራዊ ለማድረግ እና በጦርነት ጊዜ የባህር ላይ ትራፊክን የመዝጋት መብትን ጨምሮ በቱርክ የባህር ወሽመጥ ላይ የቱርክን ቁጥጥር መልሶ መለሰ። እ.ኤ.አ. በ1923 የቱርክ ሪፐብሊክ ከተመሰረተች በኋላ፣ በኦቶማን ዘመን በመሳፍንት (ጋ) የሚመሩ ፊውዳል (ማኖሪያል) ማህበረሰቦች የነበሩ አንዳንድ የኩርድ እና የዛዛ ጎሳዎች ሀገሪቱን ለማዘመን ባቀዱት የአታቱርክ ተሀድሶዎች ብስጭት ሆኑ። እንደ ሴኩላሪዝም (የሼክ ሰይድ ዓመፅ፣ 1925) እና የመሬት ማሻሻያ (የደርሲም አመጽ፣ 1937–1938)፣ እና በወታደራዊ እንቅስቃሴዎች የተወገዱ የታጠቁ አመጾችን አስነስቷል።ኢስሜት ኢኖኑ በህዳር 10 ቀን 1938 አታቱርክ ከሞቱ በኋላ ሁለተኛው የቱርክ ፕሬዝዳንት ሆነ። እ.ኤ.አ. ሰኔ 29 ቀን 1939 የሃታይ ሪፐብሊክ ቱርክን በህዝበ ውሳኔ እንድትቀላቀል ድምጽ ሰጠ። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ቱርክ ገለልተኛ ሆና ነበር ነገር ግን በየካቲት 23 ቀን 1945 ከአሊያንስ ጎን በመሆን ወደ ጦርነቱ መዝጊያ ደረጃ ገባች ። በሰኔ 26 ቀን 1945 ቱርክ የተባበሩት መንግስታት ቻርተር አባል ሆነች። በሚቀጥለው ዓመት የቱርክ የአንድ ፓርቲ ጊዜ አብቅቶ በ1946 የመጀመሪያው የመድብለ ፓርቲ ምርጫ ተጠናቀቀ። በ1950 ቱርክ የአውሮፓ ምክር ቤት አባል ሆነች።በሴላል ባያር የተቋቋመው ዲሞክራቲክ ፓርቲ እ.ኤ.አ. በ1950፣ 1954 እና 1957 አጠቃላይ ምርጫዎችን አሸንፎ ለአስር አመታት በስልጣን ላይ የቆየ ሲሆን አድናን ሜንዴሬስ ጠቅላይ ሚኒስትር እና ባያር በፕሬዚዳንትነት አገልግለዋል። በኮሪያ ጦርነት የተባበሩት መንግስታት ጦር አካል ሆና ከተዋጋች በኋላ፣ ቱርክ በ1952 ኔቶን ተቀላቀለች፣ የሶቭየት ህብረትን ወደ ሜዲትራኒያን ባህር መስፋፋት ምሽግ ሆናለች። በመቀጠልም ቱርክ በ1961 የኦኢሲዲ መስራች አባል እና በ1963 የኢኢሲዲ ተባባሪ አባል ሆነች። በ1960 እና 1980 በወታደራዊ መፈንቅለ መንግስት፣ እንዲሁም በ1971 እና 1997 በወታደራዊ ማስታወሻዎች፣ በ1960 እና በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ፣ በቱርክ ፖለቲካ ውስጥ ታዋቂ የሆኑ መሪዎች፣ በ1960 እና 1980 ሀገሪቱ የጀመረችውን ግርግር ወደ መድበለ ፓርቲ ዴሞክራሲ ሽግግር ተቋረጠ። የምርጫ ድሎች ሱሌይማን ዴሚሬል፣ ቡለንት ኢሴቪት እና ቱርጉት ኦዛል ናቸው። ለአስር አመታት የቆጵሮስ የእርስ በርስ ግጭት እና በቆጵሮስ ጁላይ 15 ቀን 1974 መፈንቅለ መንግስት በኢኦካ ቢ ፓራሚሊተሪ ድርጅት ፕሬዚደንት ማካሪዮስን አስወግዶ ደጋፊ ኢንኖሲስን (ከግሪክ ጋር ህብረት) ኒኮስ ሳምፕሰንን በአምባገነንነት የመሰረተው ቱርክ በጁላይ 20 ቀን ቆጵሮስን ወረረች። እ.ኤ.አ. በ 1974 በዋስትና ውል (1960) ውስጥ አንቀጽ IVን በብቸኝነት በመተግበር ፣ ግን በወታደራዊ ሥራው መጨረሻ ላይ ያለውን ሁኔታ ወደነበረበት ሳይመለስ ። እ.ኤ.አ. በ 1983 በቱርክ ብቻ እውቅና ያገኘችው የቱርክ የሰሜን ቆጵሮስ ሪፐብሊክ ተመሠረተች ፣ ደሴቲቱን መልሶ ለማገናኘት የአናን ፕላን በአብዛኛዎቹ የቱርክ የቆጵሮሳውያን ድጋፍ ቢደረግም በብዙዎቹ የግሪክ የቆጵሮስ ሰዎች በ 2004 በተለየ ህዝበ ውሳኔ ውድቅ ተደርጓል ። የቆጵሮስን አለመግባባት ለመፍታት በቱርክ ቆጵሮስ እና በግሪክ የቆጵሮስ የፖለቲካ መሪዎች መካከል ድርድር አሁንም ቀጥሏል። በቱርክ እና በኩርዲስታን የሰራተኞች ፓርቲ (ፒኬኬ) መካከል ያለው ግጭት (በቱርክ፣ ዩናይትድ ስቴትስ እና የአውሮፓ ህብረት አሸባሪ ተብሎ የተፈረጀው) ከ1984 ዓ.ም ጀምሮ በዋነኛነት በደቡብ ምስራቅ የሀገሪቱ ክፍል ሲንቀሳቀስ ቆይቷል። በግጭቱ ምክንያት ከ40,000 በላይ ሰዎች ሞተዋል። እ.ኤ.አ. በ1999 የፒኬኬ መስራች አብዱላህ ኦካላን በሽብርተኝነት [139][140] እና የሀገር ክህደት ክስ ተይዞ ተፈርዶበታል። ከዚህ ባለፈም የተለያዩ የኩርድ ቡድኖች ከቱርክ ለመገንጠል ነፃ የኩርድ መንግስት ለመፍጠር ሲፈልጉ ሌሎች ደግሞ በቅርብ ጊዜ የክልል ራስን በራስ የማስተዳደር እና በቱርክ ውስጥ ለኩርዶች ፖለቲካዊ እና ባህላዊ መብቶችን ተከትለዋል ። በ 21 ኛው ክፍለ ዘመን በቱርክ ውስጥ አናሳ ብሄረሰቦችን ባህላዊ መብቶች ለማሻሻል አንዳንድ ማሻሻያዎች ተካሂደዋል, ለምሳሌ TRT Kurdi, TRT Arabi እና TRT አቫዝ በ TRT.እ.ኤ.አ. በ 1980 ዎቹ የቱርክ ኢኮኖሚ ነፃ ከወጣች በኋላ ሀገሪቱ ጠንካራ የኢኮኖሚ እድገት እና የላቀ የፖለቲካ መረጋጋት አግኝታለች። ቱርክ እ.ኤ.አ. የሰብአዊ መብት ጥሰትን እና የህግ የበላይነትን በመጥቀስ ከቱርክ ጋር የአውሮፓ ህብረት አባልነት ውይይት; ከ2018 ጀምሮ በውጤታማነት የቆመ ድርድሩ፣ እስከ 2020 ድረስ ንቁ ሆኖ ይቆያል። እ.ኤ.አ. በ 2013 በብዙ የቱርክ ግዛቶች ሰፊ ተቃውሞ ተቀስቅሷል ፣ይህም የጌዚ ፓርክን ለማፍረስ በወጣው እቅድ የተቀሰቀሰ ቢሆንም ብዙም ሳይቆይ ወደ አጠቃላይ ፀረ-መንግስት ተቃውሞ ማደጉ። እ.ኤ.አ. ጁላይ 15 ቀን 2016 ያልተሳካ መፈንቅለ መንግስት መንግስትን ከስልጣን ለማውረድ ሞክሯል። ለከሸፈው መፈንቅለ መንግስት ምላሽ መንግስት የጅምላ ማፅዳትን አድርጓል። በጥቅምት 9 እና 25 ህዳር 2019 መካከል ቱርክ በሰሜን ምስራቅ ሶሪያ ወታደራዊ ጥቃት አድርጋለች። ==ጦርነት== በ[[ኅዳር 20]] ቀን [[2009]] ዓም፣ የቱርክ ፕሬዚዳንት [[ረጀፕ ታይፕ እርዶዋን]] እንዲህ ብሏል፦ «ሥራዊታችን ወደ [[ሶርያ]] የገቡበት ምክንያት፣ የ[[ባሻር አል-አሣድ]]ን መንግሥት ለማስጨርስ ነው።» ስለዚህ፣ በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት፣ ከቱርክ መንግሥትና ከሶርያ መንግሥት መካከል አሁን በይፋ የጦርነት ሁኔታ አለ። በ[[ሚያዝያ 21]] ቀን እርዶዋን ባለ-ሙሉ-ሥልጣን ደረጃ በይፋ ወሰደ፤ በቱርክ ሀገር ደግሞ [[ውክፔድያ]] [[ድረ ገጽ]] በማናቸውም ቋንቋ ታግድል። ውክፔድያ በቱርክ የተገደበበት ምክንያት የቱርክ መንግሥት ለሽብርተኞች እርዳታ እንደሚሰጥ የሚል ማስረጃ ስላቀረበ ነው።<ref>[http://www.cnn.com/2017/04/29/europe/turkey-wikipedia/ Turkey blocks Wikipedia over what it calls terror 'smear campaign'] {{en}} </ref> == ታዋቂ ሰዎች == * [[ሙስታፋ ኬማል አታቱርክ]] {{በየእስያ ውስጥ የሚገኙ አገሮች}} {{መዋቅር-መልክዐምድር}} [[መደብ:ቱርክ|*]] o8z7ec94wnct4g360gcf9izzygghpmu 0 17403 395248 390738 2026-10-22T17:37:38Z Dagio lol 55597 395248 wikitext text/x-wiki የ[[ጣልያን]] መንግሥት ([[ጣልያንኛ]]፡ Regno d'Italia [ˈreɲɲo diˈtaːlja] /ሬኞ ዲታልያ/) ከማርች 17 ቀን 1861 ጀምሮ የሰርዲኒያው ቪክቶር ኢማኑኤል 2ኛ የጣልያን ንጉስ ተብሎ ሲታወጅ እስከ ሰኔ 12 ቀን 1946 ድረስ የንጉሣዊው አገዛዝ እስከነበረበት ጊዜ ድረስ የነበረ ግዛት ነው። ሰኔ 2 ቀን 1946 ተቋማዊ ህዝበ ውሳኔ እንዲካሄድ ያስከተለውን ህዝባዊ ቅሬታ ተከትሎ፣ ይህም የጣልያን ዘመናዊ ሪፐብሊክን አስገኝቷል። ግዛቱ የተመሰረተው ሪሶርጊሜንቶ በሚባለው ለአስርት አመታት ሂደት ውስጥ በርካታ ግዛቶችን በማዋሃድ ነው። ያ ሂደት በሳቮይ የሚመራው የሰርዲኒያ ግዛት ተጽእኖ ነበረው፣ ይህ ደግሞ የጣልያን ህጋዊ የቀድሞ መንግስት ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል።{{የሀገር_መረጃ| ስም = ጣልያን| ሙሉ_ስም = የጣልያን መንግሥት<br />Regno d'Italia<br/>''ሬኞ ዲታልያ'' | ማኅተም_ሥዕል = Coat_of_arms_of_the_Kingdom_of_Italy_(1870).svg| ባንዲራ_ሥዕል = Flag_of_Italy_(1861-1946)_crowned.svg| ባንዲራ_ስፋት = | መዝሙር = [[ጣልያንኛ]]፦«Marcia Reale d'Ordinanza»| ካርታ_ሥዕል =Kingdom of Italy (1936).svg | ካርታ_መግለጫ_ፅሁፍ = የጣሊያን ግዛቶችና ቅኝ ግዛቶች በ1936 እ.ኤ.አ.| ዋና_ከተማ =[[ቱሪን]] (ከ1861 እስከ 1864 እ.ኤ.አ.) <br/> [[ፍሎረንስ]] (ከ1864 እስከ 1871 እ.ኤ.አ.) <br/> [[ሮማ]] (ከ1871 እ.ኤ.አ. በኋላ)| ብሔራዊ_ቋንቋ = [[ጣልያንኛ]]| የመንግስት_አይነት = ህገ መንግሥታዊ የዓፄ መንግሥት| የመሪዎች_ማዕረግ = '''ነገሥታት''' <br/> *ከ1861 እስከ 1878 እ.ኤ.አ. <br/> *ከ1878 እስከ 1900 እ.ኤ.አ. <br/> *ከ1900 እስከ 1946 እ.ኤ.አ. <br/> *1946 እ.ኤ.አ.<br/> '''ጠቅላይ ሚኒስትር''' <br/> *ከ1922 እስከ 1943 እ.ኤ.አ.| የመሪዎች_ስም = <br/> [[ቪክተር ኢማኑኤል ፪ኛ]] <br/><br/> [[ኡምቤርቶ ፩ኛ]] <br/><br/> [[ቪክተር ኢማኑኤል ፫ኛ]] <br/><br/> [[ኡምቤርቶ ፪ኛ]] <br/><br/> <br/><br/> [[ቤኒቶ ሙሶሊኒ]]| ታሪካዊ_ቀናት = ኅዳር ፩ ቀን ፲፰፻፶፪ ዓ.ም.| ታሪካዊ_ክስተቶች = [[የዙሪክ ውል]]| የመሬት_ስፋት = | የመሬት_ስፋት_ከዓለም =| ውሀ_ከመቶ =| የሕዝብ_ብዛት_ግምት_ዓመት =1911 እ.ኤ.አ.| የሕዝብ_ብዛት_ቆጠራ_ዓመት =| የሕዝብ_ብዛት_ግምት =35,845,000| የሕዝብ_ብዛት_ቆጠራ =| የሕዝብ_ብዛት_ከዓለም =| የገንዘብ_ስም =[[የጣሊያን ሊራ]]| ሰዓት_ክልል =| የስልክ_መግቢያ =| ከፍተኛ_ደረጃ_ከባቢ =| የግርጌ_ማስታወሻ =| ተመሠረተ_ፈረሰ_ዓመት = ከ1861 እስከ 1946 እ.ኤ.አ.| p1 = የሳርዲኒያ መንግሥት| p1_ባንዲራ =Flag_of_Italy_(1861-1946).svg| p2 =የሎምባርዲ ቬኒሺያ መንግሥት| p2_ባንዲራ = Flag_of_Austria.svg| p3 = የፓርማ ዱቺ| p3_ባንዲራ = Flag_of_the_Duchy_of_Parma.svg| p4 =የሞዲና ዱቺ| p4_ባንዲራ = Flag_of_the_Duchy_of_Modena.svg| p5 = የቱስካኒ ታላቅ ዱቺ| p5_ባንዲራ = Flag_of_the_Grand_Duchy_of_Tuscany_(1840).svg| p6 = የጳጳስ ሀገሮች| p6_ባንዲራ = Flag_of_the_Papal_States_(1808-1870).svg| p7 = የሁለቱ ሲሲሊዎች መንግሥት| p7_ባንዲራ =Flag_of_the_Kingdom_of_the_Two_Sicilies_(1738).svg| s1 = ጣልያን| s1_ባንዲራ = Flag_of_Italy.svg| s2 = የጣልያን ሰብአዊ ሪፐብሊክ| s2_ባንዲራ =War_flag_of_the_Italian_Social_Republic.svg| s3 = ቫቲካን| s3_ባንዲራ = Flag_of_the_Vatican_City.svg| s4 = የትሪስቲ ነፃ ግዛት| s4_ባንዲራ = Free_Territory_Trieste_Flag.svg| s5 = ዩጎስላቪያ| s5_ባንዲራ = Flag_of_SFR_Yugoslavia.svg| s6 = የኢትዮጵያ መንግሥት| s6_ባንዲራ = Flag_of_Ethiopia_(1897).svg| s7 = አራተኛው የፈረንሳይ ሪፐብሊክ| s7_ባንዲራ = Flag_of_France.svg| s8 = የግሪክ መንግሥት| s8_ባንዲራ = Flag_of_Greece_(1828-1978).svg| s9 = የሶማሊያ ሃላፊነት ግዛት| s9_ባንዲራ = Flag_of_Somalia.svg| s10 = ኤርትራ| s10_ባንዲራ = Flag_of_Eritrea.svg| s11 = የሊቢያ መንግሥት| s11_ባንዲራ = Flag_of_Libya_(1951).svg }} እ.ኤ.አ. በ 1866 ጣልያን ከፕራሻ ጋር በመተባበር በኦስትሪያ ላይ ጦርነት አወጀ እና በድል አድራጊነት የቬኔቶ ክልል ተቀበለ። የጣልያን ወታደሮች በ 1870 ሮም ገቡ, ከአንድ ሺህ ዓመታት በላይ የፓፓል ጊዜያዊ ሥልጣን አብቅቷል. እ.ኤ.አ. በ 1882 ጣልያን ከጀርመን ኢምፓየር እና ከኦስትሮ-ሃንጋሪ ኢምፓየር ጋር የሶስትዮሽ ህብረትን ፈጠረ ፣ ከፈረንሳይ ጋር በየራሳቸው የቅኝ ግዛት መስፋፋት ላይ ጠንካራ አለመግባባት ተፈጠረ። ምንም እንኳን ከበርሊን ጋር ያለው ግንኙነት በጣም ተግባቢ ቢሆንም ከቪየና ጋር ያለው ጥምረት ግን መደበኛ ነው፣ ምክንያቱ ጣልያን ትሬንቲኖ እና ትራይስቴን ከኦስትሪያ-ሃንጋሪ ለማግኘት ባላት ፍላጎት ነው። በዚህም ምክንያት ጣልያን በአንደኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የብሪታንያ ግብዣ ተቀበለች ምክንያቱም የምዕራባውያን ኃያላን የግዛት ካሳ (በኦስትሪያ - ሀንጋሪ ወጪ) ለጣልያን ገለልተኝነቶች ምትክ ቪየና ካቀረበው የበለጠ ለጋስ ተሳትፎ ነበር ። በጦርነቱ ድል ጣልያን በሊግ ኦፍ ኔሽን ምክር ቤት ውስጥ ቋሚ መቀመጫ ቢያገኝም ቃል የተገባላትን ግዛቶች አላገኘችም። እ.ኤ.አ. በ 1922 ክፉው ደደብ ቤኒቶ ሙሶሎኒ የጣልያን ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነ ፣ የብሔራዊ ፋሽስት ፓርቲ መንግሥት “ፋሺስት ጣልያን” ተብሎ የሚጠራውን ዘመን አመጣ። ኢኮኖሚያዊ ዘመናዊነትን፣ ባህላዊ እሴቶችን እና የግዛት መስፋፋትን በማስፋፋት ሁሉንም የፖለቲካ ተቃዋሚዎች ጨፍልቆ የግዛት አገዛዝ ተፈጻሚ ሆነ። በ1929 የጣልያን መንግሥት ከሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ጋር በበላተራን ስምምነቶች አማካኝነት ታርቆ ለቫቲካን ከተማ ነፃነትን ሰጠ። በዚያው ዓመት ጣልያን የቅኝ ግዛት ጥቅሟን ማጠናከር የጀመረች ሲሆን በሊቢያ ሀገሪቱን ሰላም ባደረገችበት ወቅት የዘር ማጥፋት ፖሊሲ አነሳች። በ1935 ጣልያን በ1935 በስፔን በ1937 በአልባኒያ እና በ1939 በአልባኒያ ላይ የተሳካ ወታደራዊ ዘመቻ ከጀመረች በኋላ የቀጣዮቹ አስርት አመታት ጨካኝ የሆነ የውጭ ፖሊሲን መርተዋል። ከጃፓን እና ጀርመን ጋር ወታደራዊ ትብብር ። ፋሺስት ጣልያን በ1940 እንደ አክሰስ ሃይል ወደ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት የገባች ሲሆን የመጀመሪያ ስኬት ቢኖረውም በሰሜን አፍሪካ እና በሶቪየት ህብረት ተሸንፋለች። በሲሲሊ የተባበሩት መንግስታት የፋሺስት መንግስት ውድቀትን አስከተለ እና አዲሱ መንግስት በሴፕቴምበር 1943 ለአሊያንስ እጁን ሰጠ። የጀርመን ጦር ሰሜናዊውን እና መካከለኛውን ጣልያንን ያዘ፣ የጣልያን ሶሻል ሪፐብሊክን አቋቋመ እና ሙሶሎኒን አምባገነን አድርጎ ሾመው። በዚህም ምክንያት ጣልያን ወደ እርስ በርስ ጦርነት ወረደች፣ የጣልያን ተባባሪ ጦር ሰራዊት እና የተቃውሞ እንቅስቃሴ ከሶሻል ሪፐብሊክ ኃይሎች እና ከጀርመን አጋሮቹ ጋር እየተፋለመ። በጣልያን ውስጥ ሁሉም የፋሺስት ኃይሎች እጅ ከሰጡ በኋላ ብዙም ሳይቆይ ህዝባዊ ቅሬታ ተቋማዊ ሪፈረንደም እንዲካሄድ ገፋፍቶ ሪፐብሊክ በመመስረት እና በ 1946 ንጉሳዊ አገዛዝን አስወግዷል። == አጠቃላይ እይታ == የጣልያን መንግሥት ይሸፍናል እና አንዳንድ ጊዜ ከአሁኑ ጣልያን የመሬት ስፋት ይበልጣል። ግዛቱ በጣልያን ውህደት እስከ 1870 ድረስ ቀስ በቀስ አካባቢውን ዘረጋ። Triple Entente ለጣልያን ለመስጠት ቃል ገብቷል - በአንደኛው የዓለም ጦርነት ውስጥ ግዛቱ ከአሊያንስ ጋር ከተቀላቀለ - በርካታ ክልሎች ፣ የቀድሞው የኦስትሪያ ሊቶራል ፣ የቀድሞ የካርኒዮላ ዱቺ ምዕራባዊ ክፍሎች ፣ ሰሜናዊ ዳልማቲያ እና በተለይም ዛራ ፣ ሺቤኒክ እና አብዛኛዎቹ የዳልማቲያን ደሴቶች () ከከርክ እና ራብ በስተቀር) በ1915 የለንደን ስምምነት በሚስጥር መሠረትየ1915 የለንደን ስምምነት። በፕሬዚዳንት ውድሮው ዊልሰን የለንደን ስምምነትን ላለመቀበል እና በ1919 የቬርሳይን ስምምነት ከተፈራረሙ በኋላ በ1920 የራፓሎ ስምምነት በሰሜን ዳልማቲያ ላይ የጣልያን የይገባኛል ጥያቄ ተትቷል ። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት መንግሥቱ በ1941 ከተገነጠለ በኋላ በስሎቬኒያ እና በዳልማቲያ ከዩጎዝላቪያ ተጨማሪ ግዛት አገኘ።[3] መንግሥቱ እስከ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት ቅኝ ግዛቶች፣ ጠባቂዎች፣ ወታደራዊ ሥራዎች እና የአሻንጉሊት ግዛቶችን መስርቶ እስከ መጨረሻው ድረስ ጠብቆ ቆይቷል። እነዚህም ኤርትራ፣ ጣልያን ሶማሊላንድ፣ ሊቢያ፣ ኢትዮጵያ (ከ1936 እስከ 1941 በጣልያን የተካለለ)፣ አልባኒያ (ከ1939 ጀምሮ የጣልያን መከላከያ ሰራዊት)፣ ብሪቲሽ ሶማሊላንድ፣ የግሪክ አካል፣ ኮርሲካ፣ ደቡብ ፈረንሳይ ከሞናኮ፣ ቱኒዚያ፣ ኮሶቮ እና ሞንቴኔግሮ (ሁሉም) ይገኙበታል። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት የተያዙ ግዛቶች) ክሮኤሺያ (በሁለተኛው የዓለም ጦርነት የጣልያን እና የጀርመን ደንበኛ ግዛት) እና ከቻይና በቲያንጂን የ 46 ሄክታር ስምምነት (የጣልያን ስምምነት በቲያንጂን ይመልከቱ)።[4] እነዚህ የውጭ አገር ቅኝ ግዛቶችና መሬቶች በተለያዩ ጊዜያት በጣልያን ቁጥጥር ሥር ውለው በተለያዩ ጊዜያት ቆይተዋል። == መንግስት == የጣልያን መንግሥት ሕገ መንግሥታዊ ንግሥና ነበር። የማስፈጸሚያ ሥልጣን የንጉሠ ነገሥቱ ነበር, እሱም በተሾሙ ሚኒስትሮች ይመራ ነበር. የሕግ አውጭው ቅርንጫፍ ተሿሚ ሴኔት እና የተወካዮች ምክር ቤትን ያቀፈ ባለሁለት ምክር ቤት ነበር። መንግሥቱ የሰርዲኒያ መንግሥት አስተዳደር ሰነድ የሆነውን ስታቱቶ አልበርቲኖን እንደ ሕገ መንግሥት ጠብቋል። በንድፈ ሀሳብ ሚኒስትሮች ተጠያቂ የሚሆኑት ለንጉሱ ብቻ ነበር። ነገር ግን፣ በዚህ ጊዜ፣ አንድ ንጉስ የመረጠውን መንግስት ከፓርላማው ግልጽ ፍላጎት ውጭ በስልጣን ላይ ማቆየት አልቻለም። የተወካዮች ምክር ቤት አባላት በነጠላ አባል ወረዳዎች በብዛት ድምፅ አሰጣጥ ሥርዓት ተመርጠዋል። በአንደኛው ዙር ድምጽ ለመመረጥ እጩ የ50% ድምጽ እና 25% ድምጽ ሰጪዎች ድጋፍ ያስፈልገዋል። በመጀመሪያው ድምጽ አሰጣጥ ላይ ያልተዳኙ ወንበሮች፣ ከመጀመሪያው ድምጽ በኋላ ብዙም ሳይቆይ በተካሄደው ሩጫ ተሞልተዋል። እ.ኤ.አ. በ 1882 ከብዙ አባላት ካላቸው ወረዳዎች ጋር አጭር ሙከራ ነበር እና ከአንደኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ተመጣጣኝ ውክልና ከትላልቅ ፣ ክልላዊ ፣ ባለብዙ መቀመጫ የምርጫ ክልሎች ጋር ተዋወቀ። ሶሻሊስቶች ዋናው ፓርቲ ሆነ፣ ነገር ግን በሶስቱ የሶሻሊስቶች፣ የክርስቲያን ፖፕሊስት እና ክላሲካል ሊበራሎች መካከል በተከፋፈለ ፓርላማ ውስጥ መንግስት መመስረት አልቻሉም። ምርጫ 1919, 1921 እና 1924 ውስጥ ተካሂዶ ነበር: በዚህ የመጨረሻ አጋጣሚ ላይ, ሙሶሊኒ የተመጣጣኝ ውክልና ሽሮ, Acerbo ሕግ ጋር በመተካት, ድምፅ ከፍተኛውን ድርሻ ያሸነፈው ፓርቲ ሁለት ሦስተኛውን መቀመጫዎች አግኝቷል ይህም ፋሺስት ሰጠ. ከቻምበር መቀመጫዎች አብላጫውን ፓርቲ ያዙ። እ.ኤ.አ. በ 1925 እና በ 1943 መካከል ጣልያን የፋሺስት አምባገነን መንግስት ነበረች ፣ ምክንያቱም ሕገ መንግስቱ በመደበኛነት የፋሺስት ፖሊሲዎችን እና ተቋማትን ሲቀበል ምንም ለውጥ ሳይደረግበት ቆይቷል። እ.ኤ.አ. በ 1928 ታላቁ የፋሺዝም ምክር ቤት የመንግስት አስተዳደርን ተቆጣጠረ እና በ 1939 የፋሲስ እና የኮርፖሬሽኖች ምክር ቤት የውክልና ምክር ቤቱን ተተካ ። == ታሪክ == ጣልያን በ1915 ወደ አንደኛው የዓለም ጦርነት የገባችው ሀገራዊ አንድነትን ለመጨረስ በማለም ነው፡ በዚህ ምክንያት በአንደኛው የዓለም ጦርነት የጣልያን ጣልቃ ገብነት እንደ አራተኛው የጣልያን የነጻነት ጦርነት ተቆጥሯል [84] በኋላ የጣልያን ውህደት መደምደሚያ።[85][86] ጦርነቱ ከጀርመን እና ከኦስትሪያ ጋር ያለውን ጥምረት ለማክበር ውሳኔውን አስገድዶታል. የሶስትዮሽ አሊያንስ ለመከላከያ ዓላማ ብቻ ስለነበር ለስድስት ወራት ጣልያን ገለልተኛ ሆና ቆይታለች። ጣልያን በ1915 ጸደይ ላይ ወደ ጦርነቱ ለመግባት ቀዳሚውን ስፍራ ወስዳለች፣ ምንም እንኳን ጠንካራ ተወዳጅነት እና ምሑራን ገለልተኝነትን የሚደግፍ ስሜት ነበራት። ጣልያን ትልቅ ደሃ አገር ነበረች፤ የፖለቲካ ስርዓቷ የተመሰቃቀለ፣ ፋይናንስዋ በጣም የተወጠረ እና ሰራዊቷ በጣም ጥሩ ዝግጅት ያልነበረው [87]። የሶስትዮሽ አሊያንስ ለጣሊያኖችም ሆነ ለኦስትሪያውያን ብዙም ትርጉም የለውም - ቪየና ሮምን ሳታማክር በሰርቢያ ላይ ጦርነት አውጇል። ጠቅላይ ሚኒስትር አንቶኒዮ ሳላድራ እና የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሲድኒ ሶኒኖ ከሁለቱም ወገኖች ጋር በምስጢር ለተሻለ ስምምነት ተደራደሩ እና ከኤንቴንቴ አንድ ያገኙ ሲሆን ይህም ታይሮል እና ትሪስቴትን ጨምሮ የኦስትሮ-ሃንጋሪ ግዛት ትላልቅ ቁርጥራጮችን ለመስጠት ቃል ገብቷል ። አልባኒያን ከለላ በማድረግ። ሩሲያ ለጣልያን ዳልማቲያ ሰጠች። ብሪታንያ 36 ሚሊዮን ጣሊያናውያን በኦስትሪያ ደቡባዊ ጠርዝ ላይ ስጋት የፈጠሩ እንደ አዲስ አጋር ለማግኘት ድጎማ እና ብድር ለመክፈል ፈቃደኛ ነበረች።[88] ህዳር 3 ቀን 1918 የጣልያን ወታደሮች ወደ ትራይስቴ አረፉ በግንቦት 1915 የለንደን ስምምነት ሲታወጅ የፀረ-ጦርነት አካላት ረብሻ ተፈጠረ። ከጣልያን አካባቢ የወጡ ዘገባዎች ህዝቡ ጦርነትን እንደሚፈራ እና ለግዛት ጥቅም ብዙም ደንታ እንደሌለው ያሳያሉ። የገጠር ሰዎች ጦርነትን እንደ ድርቅ፣ ረሃብ ወይም ቸነፈር ያለ አደጋ ነው። ነጋዴዎች በአጠቃላይ የመንግስት ቁጥጥር እና ታክስን በመፍራት እና የውጭ ገበያ መጥፋትን በመፍራት ተቃውሞ ነበራቸው። ውሳኔውን መቀልበስ የማይቻል መስሎ ነበር, ምክንያቱም የሶስትዮሽ ህብረት ጣልያን እንዲመለስ አልፈለገም, እና የንጉሱ ዙፋን አደጋ ላይ ነበር. ጦርነቱን የሚደግፉ ደጋፊዎቸ በጎዳናዎች ላይ አጨናንቀዋል። የጦርነት ግለት እንደተለመደው በፖለቲካው ላይ የሚሰነዘረውን የጥላቻ ምላሽ እና የገዥው መደብ ውድቀትን፣ ብስጭት እና ጅልነትን ይወክላል።[89][90] ቤኒቶ ሙሶሊኒ በመጀመሪያ ሶሻሊስቶችን እና አብዮተኞች ጦርነቱን እንዲደግፉ ለማሳመን ኢል ፖፖሎ ዲ ኢታሊያ የተሰኘ ጋዜጣ ፈጠረ።[91] የተባበሩት መንግስታት ጣልያንን ወደ ጦርነት ለመሳብ ጓጉተው ለጋዜጣው የገንዘብ ድጋፍ ያደርጉ ነበር።[92] በኋላ፣ ከጦርነቱ በኋላ፣ ይህ እትም የፋሺስት እንቅስቃሴ ይፋዊ ጋዜጣ ይሆናል። የሬዲፑግሊያ የሬዲፑሊያ ጦርነት መታሰቢያ ከፊት ለፊት ከአኦስታ መስፍን ልዑል ኢማኑኤል ፊሊቤርቶ መቃብር ጋር። ጣልያን በ 875,000 ጦር ሰራዊት ወደ ጦርነቱ ገባች ነገር ግን ሰራዊቱ በጥሩ ሁኔታ የተመራ ነበር እና ከባድ መሳሪያ እና መትረየስ ስላልነበረው የጦር እቃቸው በ 1911-12 ቱርክ ላይ በተደረገው ጦርነት ተሟጦ ነበር። ጣልያን ጦርነቱን ውጤታማ በሆነ መንገድ መክሰስ አለመቻሉን አረጋግጣለች፣ ጦርነቱ ለሶስት ዓመታት ያህል በአይሶንዞ ወንዝ ዳርቻ በጣም ጠባብ በሆነ ግንባር ሲካሄድ ነበር፣ እናም ኦስትሪያውያን ከፍተኛ ቦታ ይዘው ነበር። እ.ኤ.አ. በ 1916 ጣልያን በጀርመን ላይ ጦርነት አወጀች ፣ ይህም ለኦስትሪያውያን ከፍተኛ እርዳታ አደረገ ። ወደ 650,000 የሚጠጉ የጣልያን ወታደሮች ሲሞቱ 950,000 ቆስለዋል፣ ኢኮኖሚው ግን ለመኖር መጠነ ሰፊ የገንዘብ ድጋፍ ያስፈልገዋል።[93][94] ከጦርነቱ በፊት መንግሥት የሠራተኛ ጉዳዮችን ችላ ብሎ ነበር, አሁን ግን የጦርነት ምርትን ለማሰባሰብ ጣልቃ መግባት ነበረበት. ዋናው የስራ መደብ የሶሻሊስት ፓርቲ ጦርነቱን ለመደገፍ ፍቃደኛ ባለመሆኑ፣ አድማዎች ተደጋጋሚ ነበሩ እና ትብብር አነስተኛ ነበር፣በተለይ በሶሻሊስት ምሽግ በፒድሞንት እና ሎምባርዲ። መንግሥት ከፍተኛ የደመወዝ ስኬል፣ እንዲሁም የጋራ ድርድር እና የኢንሹራንስ ዕቅዶችን አውጥቷል።[95] ብዙ ትላልቅ ኩባንያዎች በከፍተኛ ሁኔታ ተስፋፍተዋል. የዋጋ ንረት የኑሮ ውድነቱን በእጥፍ ጨመረ። የኢንዱስትሪ ደሞዝ ፍጥነት ቢጨምርም ለእርሻ ሰራተኞች ደሞዝ አልነበረም። ብዙ ወንዶች ለአገልግሎት ስለተወሰዱ፣ የኢንዱስትሪ ስራዎች ስለማይገኙ፣ ደሞዝ ቀስ በቀስ እያደገ እና የዋጋ ግሽበትም ያን ያህል መጥፎ ስለነበር በገጠር ያለው ቅሬታ ከፍተኛ ነበር።[96] በቦሌቲኖ ዴላ ቪቶሪያ እና በቦሌቲኖ ዴላ ቪቶሪያ ናቫሌ የታወጀው የጣልያን ድል [97] [98] [99] በጣልያን ግንባር ላይ ጦርነት ማብቃቱን አመልክቷል ፣ የኦስትሮ-ሃንጋሪ ግዛት መፍረስን አረጋግጦ ነበር ። ከሁለት ሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ የመጀመሪያውን የዓለም ጦርነት ለማስቆም በዋናነት ይጠቅማል። ከ651,000 በላይ የጣልያን ወታደሮች በጦር ሜዳ ሞቱ።[100] በተመጣጠነ ምግብ እጥረት እና በምግብ እጥረት ሳቢያ የጣልያን ሰላማዊ ሰዎች ሞት 589,000 ሆኖ ይገመታል።[101] በለንደን ስምምነት (1915) ለጣልያን ቃል የተገባላቸው ግዛቶች ማለትም ትሬንቲኖ-አልቶ አዲጌ፣ የጁሊያን ማርች እና ዳልማቲያ (ታን) እና የ Snežnik Plateau አካባቢ (አረንጓዴ)። ዳልማቲያ ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ግን ወደ ጣልያን ሳይሆን ወደ ዩጎዝላቪያ ተመድባ ነበር። ጦርነቱ ሲያበቃ የጣልያን ጠቅላይ ሚኒስትር ቪቶሪዮ ኢማኑኤል ኦርላንዶ ከብሪታኒያው ጠቅላይ ሚኒስትር ዴቪድ ሎይድ ጆርጅ፣ የፈረንሳይ ጠቅላይ ሚኒስትር ጆርጅ ክሌሜንታው እና የዩናይትድ ስቴትስ ፕሬዚዳንት ዉድሮው ዊልሰን ጋር በቬርሳይ ተገናኝተው የአውሮፓን ድንበሮች ለማስወገድ ይረዳ ዘንድ እንዴት እንደገና መወሰን እንዳለበት ተወያይተዋል። የወደፊቱ የአውሮፓ ጦርነት ። ንግግሮቹዊልሰን ለሁሉም የአውሮፓ ብሔር ብሔረሰቦች ብሔር-ግዛት ለመመሥረት ነፃነት እንደሚሰጥ ቃል በገባበት ወቅት ለጣልያን ትንሽ የግዛት ጥቅም አቀረበ። በውጤቱም የቬርሳይ ስምምነት በለንደን ውል ቃል በገባው መሰረት ዳልማቲያን እና አልባኒያን ለጣልያን አልሰጠም። በተጨማሪም እንግሊዛውያን እና ፈረንሳዮች የጀርመንን የባህር ማዶ ቅኝ ግዛቶችን እንደ ግዳጅ ለመከፋፈል ወሰኑ ጣልያን ምንም አልተቀበለችም ። ጣልያንም ከኦቶማን ኢምፓየር መፍረስ ምንም አይነት ግዛት አላገኘም። ይህ ሆኖ ግን ኦርላንዶ የቬርሳይን ስምምነት ለመፈረም ተስማምቷል, ይህም በመንግስታቸው ላይ ግርግር ፈጥሮ ነበር. የቅዱስ ጀርሜን-ኤን-ላይ ስምምነት (1919) እና የራፓሎ ስምምነት (1920) ትሬንቲኖ አልቶ-አዲጌን፣ የጁሊያን ማርችን፣ ኢስትሪያን፣ ክቫርነርን እንዲሁም የዳልማትያን የዛራ ከተማ እንዲቀላቀሉ ፈቅዷል። በሰላሙ አሰፋፈር የተበሳጨው የጣልያን ብሔርተኛ ገጣሚ ጋብሪኤሌ ዲአኑንዚዮ በሴፕቴምበር 1919 ያልተዋጠላቸውን የጦር አርበኞች እና ብሔርተኞች በመምራት የፍዩሜ ነፃ ግዛት በሴፕቴምበር 1919 እንዲመሰርቱ አድርጓል። በፊዩሜ ላይ ባደረገው ጥቃት ጥቁር ሸሚዝ የለበሰ ፓራሚሊተሪ ተጠቅሟል። የዱስ የአመራር ማዕረግ እና የጥቁር ሸሚዝ ፓራሚሊታሪ ዩኒፎርም በኋላ በቤኒቶ ሙሶሎኒ ፋሽስታዊ እንቅስቃሴ ተቀባይነት ይኖረዋል። የሙሶሎኒ ፋሺስቶችን ጨምሮ የጣልያን ፊዩሜ የመግዛት ጥያቄ በሁሉም የፖለቲካ ምህዳሩ ተስፋፋ።[102] ተከታዩ የሮም ስምምነት (1924) የፊዩሜ ከተማን ወደ ጣልያን እንድትቀላቀል አደረገ። የጣልያን የግዛት ጥቅም ማጣት ውጤቱ የተበላሸ ድል ተብሎ እንዲወገዝ አድርጓል። የተበላሹ የድል ንግግሮች በሙሶሎኒ ተቀባይነት አግኝተው የጣልያን ፋሺዝም እንዲስፋፋ ምክንያት ሆኗል፣ የፋሽስት ጣልያን ፕሮፓጋንዳ ቁልፍ ነጥብ ሆኗል። የታሪክ ተመራማሪዎች የተቆረጠ ድልን እንደ “ፖለቲካዊ ተረት” ይቆጥሩታል፣ ፋሺስቶች የጣልያን ኢምፔሪያሊዝምን ለማቀጣጠል እና ከአንደኛው የዓለም ጦርነት በኋላ የሊበራል ጣልያን ስኬቶችን ለማድበስበስ ይጠቀሙበት ነበር።[103] ጣልያንም በሊግ ኦፍ ኔሽን የስራ አስፈፃሚ ምክር ቤት ቋሚ መቀመጫ አገኘች === የፋሺስት አገዛዝ፣ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት እና የእርስ በርስ ጦርነት (1922-1946) === ቤኒቶ ሙሶሊኒ በ1919 ፋሺ ዲ ኮምባትቲሜንቶ ወይም ፍልሚያ ሊግን ፈጠረ።በመጀመሪያ የጣልያን ሶሻሊስት ፓርቲ ሰላማዊ ፖሊሲዎችን በሚቃወሙ አርበኞች ሶሻሊስቶች እና ሲንዲካሊስት ነባር ታጋዮች ቁጥጥር ስር ነበር። ይህ ቀደምት ፋሽስታዊ እንቅስቃሴ ወደ ግራ የበለጠ ያዘመመበት፣ ተስፋ ሰጪ ማህበራዊ አብዮት፣ በምርጫ የተመጣጣኝ ውክልና፣ የሴቶች ምርጫ (በከፊል በ1925 የተረጋገጠ) እና የገጠርን የግል ንብረት በንብረት የሚከፋፈል መድረክ ነበረው።[104][105] በተጨማሪም ሳንሱርን፣ ወታደራዊነትን እና አምባገነንነትን በመቃወም ከኋላው ፋሺዝም ተለያዩ። ቤኒቶ ሙሶሎኒ እ.ኤ.አ. በ1922 በሮም ላይ በተካሄደው መጋቢት ወር ላይ በተመሳሳይ ጊዜ, Biennio Rosso (ቀይ biennium) ተብሎ የሚጠራው ጦርነት ከጦርነቱ በኋላ ባሉት ሁለት ዓመታት ውስጥ የኢኮኖሚ ቀውስ, ከፍተኛ ሥራ አጥነት እና የፖለቲካ አለመረጋጋት ተካሂዷል. የ1919-20 ጊዜ በጅምላ አድማ፣ የሰራተኞች መገለጫዎች እና በመሬት እና በፋብሪካ ስራዎች ራስን የማስተዳደር ሙከራዎች ተለይተው ይታወቃሉ። በቱሪን እና ሚላን የሰራተኞች ምክር ቤቶች ተቋቁመዋል እና በአናርኮ-ሲንዲካሊስቶች መሪነት ብዙ የፋብሪካ ስራዎች ተካሂደዋል። ቅስቀሳው እስከ ፓዳን ሜዳ የእርሻ ቦታዎች ድረስ የተዘረጋ ሲሆን የገበሬዎች አድማ፣ የገጠር አለመረጋጋት እና በግራ እና በቀኝ ሚሊሻዎች መካከል የሽምቅ ውጊያዎች ታጅበው ነበር። ከዚህ በኋላ ፋሲ ዲ ኮምባቲሜንቶ (የብሔራዊ ፋሺስት ፓርቲ ግንባር ቀደም መሪ፣ 1921) የጣልያን ብሔርተኞች የይገባኛል ጥያቄዎችን እና የመካከለኛው መደብ ሥርዓትን እና መደበኛነትን ፍለጋ በተሳካ ሁኔታ ተጠቅመዋል። በጥቅምት 1922 ሙሶሎኒ አጠቃላይ የስራ ማቆም አድማውን ተጠቅሞ ለጣልያን መንግስት ለፋሽስቱ ፓርቲ የፖለቲካ ስልጣን እንዲሰጥ ወይም መፈንቅለ መንግስት ሊደረግበት ያለውን ጥያቄ ለጣልያን መንግስት ይፋ አደረገ። አፋጣኝ ምላሽ ባለማግኘቱ 30,000 የፋሺስቶች ቡድን ፋሺስቶች ህግና ስርዓትን ወደ ነበሩበት ለመመለስ አስበዋል በሚል ጣልያንን አቋርጦ ወደ ሮም (የሮም መጋቢት ወር) ረጅም ጉዞ ጀመረ። ፋሺስቶች ጠቅላይ ሚኒስትር ሉዊጂ ፋክታን ከስልጣን እንዲለቁ እና ሙሶሎኒ በዚህ ቦታ እንዲሰየም ጠየቁ። የጣልያን ጦር ከፋሽስት ሚሊሻዎች በተሻለ ሁኔታ የታጠቀ ቢሆንም፣ የሊበራል ሥርዓት እና ንጉሥ ቪክቶር ኢማኑኤል ሳልሳዊ የከፋ የፖለቲካ ቀውስ ገጥሟቸው ነበር። ንጉሱ በጣልያን ውስጥ ከነበሩት ሁለት ተቀናቃኝ እንቅስቃሴዎች የትኛውን መንግስት እንደሚመሰርቱ እንዲመርጡ ተገደዱ-የሙሶሎኒ ፋሺስቶች ወይም ማርክሲስት የጣልያን ሶሻሊስት ፓርቲ። ፋሽስቶችን መረጠ። የሶሻሊስት መሪ ጂያኮሞ ማቲዮቲ በ1924ቱ ምርጫ ወቅት የፋሽስት አመፅን በግልፅ ካወገዙ ከጥቂት ቀናት በኋላ ተገድለዋል። ሙሶሎኒ ከብሔርተኞች እና ከሊበራሊስቶች ጋር ጥምረት ፈጠረ እና በ 1923 የምርጫውን የአሴርቦ ህግን አፅድቋል ፣ ይህም ቢያንስ 25% ድምጽ ላስገኘው ፓርቲ ሁለት ሶስተኛውን መቀመጫ ሰጥቷል። ፋሺስት ፓርቲ በ1924ቱ ምርጫ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ለመድረስ ብጥብጥ እና ማስፈራሪያ ተጠቅሞ ፓርላማውን መቆጣጠር ቻለ። የሶሻሊስት ምክትል ጂያኮሞ ማቲቲ የተገደለው ድምጽ እንዲሰረዝ ከጠየቁ በኋላ ነው። የፓርላማ ተቃዋሚው የማቲዮቲ ግድያ ከአቬንቲኔ ሴሴሽን ጋር ምላሽ ሰጠ። በሚቀጥሉት አራት ዓመታት ውስጥ፣ ሙሶሎኒ በስልጣኑ ላይ ያሉትን ሁሉንም ቼኮች እና ሚዛኖች አስወግዷል። እ.ኤ.አ. በታህሳስ 24 ቀን 1925 ለንጉሱ ብቻ ተጠያቂ መሆኑን የሚገልጽ ህግ አወጣ ፣ ይህም የፓርላማን አጀንዳ መወሰን የሚችል ብቸኛ ሰው አደረገው። የአካባቢ መስተዳድሮች ፈርሰዋል፣ እና የተሾሙ ባለስልጣኖች (ፖደስታ ይባላሉ) የተመረጡ ከንቲባዎችን እና ምክር ቤቶችን ተክተዋል። እ.ኤ.አ. በ 1928 ሁሉም የፖለቲካ ፓርቲዎች ታግደው ነበር ፣ እናም የፓርላማ ምርጫ በፕሌቢሲሲቶች ተተካ ታላቁ የፋሺዝም ምክር ቤት አንድ የ 400 እጩዎች ዝርዝር አቀረበ ። ክሪስቶፈር ዱጋን አገዛዙ የሙሶሎኒን ህዝባዊ ፍላጎት ተጠቅሞ በ1930ዎቹ በሌሎች የፋሺስት መንግስታት አምባገነኖች የተመሰለውን አርአያ ሆኖ የሚያገለግል የስብዕና አምልኮ እንደፈጠረ ይከራከራሉ።[107] በማጠቃለያው የታሪክ ምሁሩ ስታንሊ ጂ ፔይን በጣልያን ፋሺዝም የሚከተለው ነበር ይላሉ። በዋናነት የፖለቲካ አምባገነንነት። ፋሽስቱ ፓርቲ ራሱ ሙሉ በሙሉ ማለት ይቻላል ቢሮክራቲዝ የሆነ እና ለግዛቱ የበላይ ሳይሆን ተገዥ ነበር። ትልቅ ንግድ፣ ኢንዱስትሪ እና ፋይናንስ በተለይ በመጀመሪያዎቹ ዓመታት ሰፊ የራስ ገዝ አስተዳደር ጠብቀዋል። የታጠቁ ኃይሎችም ከፍተኛ የራስ ገዝ አስተዳደር ነበራቸው። ... የፋሺስት ሚሊሻ በወታደራዊ ቁጥጥር ስር ዋለ። የፍትህ ስርዓቱ በአብዛኛው ሳይበላሽ እና በአንፃራዊነት ራሱን የቻለ ብቻ ነበር። ፖሊስ በክልል ባለስልጣናት መመራቱን ቀጥሏል እና በፓርቲ መሪዎች አልተያዙም ወይም አዲስ ዋና የፖሊስ ልሂቃን አልተፈጠረም። ቤተክርስቲያንን በጠቅላላ ታዛዥነት ስር የማምጣት ምንም አይነት ጥያቄ አልነበረም። ከፍተኛ መጠን ያላቸው የጣልያን የባህል ህይወት ዘርፎች ሰፊ የራስ ገዝ አስተዳደርን ይዘው ቆይተዋል፣ እና ምንም አይነት ትልቅ የመንግስት ፕሮፓጋንዳ እና የባህል አገልግሎት አልነበረም። የሙሶሎኒ አገዛዝ በተለይ ጨዋ ወይም አፋኝ አልነበረም። ==== የሮማን ጥያቄ መጨረሻ ==== በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ጣልያን በተዋሃደችበት ወቅት የጳጳሳት ግዛቶች ወደ አዲሱ ሀገር መቀላቀልን ተቃወሙ። በ1860 ገና የጀመረው የጣልያን መንግሥት ሮማኛን (የጳጳሳትን ምስራቃዊ ክፍል) ወረረ እና በጳጳሱ ጎራ ውስጥ ላቲየም ብቻ ቀረ። ላቲየም ራሷን ሮምን ጨምሮ በ1870 ተያዘ እና ተጠቃለለ።ለሚቀጥሉት ስልሳ አመታት በጳጳስ እና በጣልያን መንግስት መካከል ያለው ግንኙነት በጠላትነት የፈረጠመ ሲሆን የጳጳሱ ደረጃም "የሮማውያን ጥያቄ" በመባል ይታወቃል። የላተራን ስምምነት እ.ኤ.አ. በ1929 በጣልያን መንግሥት በጣልያን ንጉሥ በቪክቶር ኢማኑኤል ሣልሳዊ እና በቅድስት መንበር መካከል በርዕሠ ሊቃነ ጳጳሳት ፒየስ 111ኛ መካከል የተደረገው የላተራን ስምምነት አንዱ አካል ነበር። ስምምነቱ እና ተዛማጅ ስምምነቶች የተፈረሙት በየካቲት 11 ቀን 1929 ነው።[109] ስምምነቱ የቫቲካን ከተማን በቅድስት መንበር ሉዓላዊነት የምትመራ ነጻ ሀገር እንደሆነች እውቅና ሰጥቷል። የጣልያን መንግሥት የሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ለጳጳሳዊ መንግሥታት መጥፋት የገንዘብ ካሳ ለመስጠት ተስማምቷል።[110] እ.ኤ.አ. በ 1948 የላተራን ስምምነት በጣልያን ሕገ መንግሥት በመንግሥት እና በካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን መካከል ያለውን ግንኙነት የሚቆጣጠር ነው[111] ስምምነቱ እ.ኤ.አ. በ1984 ጉልህ በሆነ መልኩ ተሻሽሎ የካቶሊክ እምነት ብቸኛ የመንግስት ሃይማኖት እንዲሆን ተደረገ። ==== የውጭ ፖለቲካ ==== ሊ በሙሶሊኒ የውጭ ጉዳይ ፖሊሲ ውስጥ ሶስት ዋና ዋና ጭብጦችን ለይቷል። የመጀመሪያው የቀደመው የሊበራል አገዛዝ የውጭ ፖሊሲ ዓላማዎች ቀጣይነት ነው። ሊበራል ጣልያን ከጀርመን እና ከኦስትሪያ ጋር ተባብሮ ነበር፣ እናም በባልካን እና በሰሜን አፍሪካ ትልቅ ምኞት ነበረው። እ.ኤ.አ. በ1896 ኢትዮጵያ ውስጥ ክፉኛ ከተሸነፈች ጀምሮ፣ ያቺን ሀገር ለመውረስ ከፍተኛ ፍላጎት ነበረው። ሁለተኛው በአንደኛው የዓለም ጦርነት ከፍተኛ ኪሳራ ከደረሰ በኋላ ከባድ ብስጭት ነበር; ከኦስትሪያ የተገኘው አነስተኛ የግዛት ትርፍ ለማካካስ በቂ አልነበረም። ሦስተኛው የሙሶሎኒ የሮማን ግዛት ኩራት እና ክብር ለመመለስ የገባው ቃል ነበር።[112] የጣልያን ፋሺዝም በጣልያን ብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ ሲሆን በተለይም ኢታሊያ ኢሬዴንታ (ያልተዳደረች ጣልያን) በጣልያን ግዛት ውስጥ በማካተት እንደ ሪሶርጊሜንቶ ያልተሟላ ፕሮጀክት አድርጎ የሚቆጥረውን ለማጠናቀቅ ይፈልጋል።[113][114] ከጣልያን ምስራቃዊ ክፍል ፋሺስቶች ድልማቲያ የጣልያን ባሕል አገር ናት ብለው ነበር።[115] ከጣልያን በስተደቡብ በኩል ፋሺስቶች የእንግሊዝ የሆነችውን ማልታን፣ ኮርፉ ደግሞ የግሪክ ነች፣ በሰሜን በኩል የጣልያን ስዊዘርላንድ፣ በምእራብ በኩል ደግሞ ኮርሲካ፣ ኒስ እና ሳቮይ የተባሉ የፈረንሳይ ናቸው ብለዋል:: 116][117] የፋሺስት ጣልያን ምኞት በአውሮፓ በ1936 ዓ.ም. አፈ ታሪክ፡-    ሜትሮፖሊታን ጣልያን እና ጥገኛ ግዛቶች;    የደንበኛ ግዛቶች;    የይገባኛል ጥያቄ ያነሱ ግዛቶች ይካተታሉ;    ክልሎች ወደ ደንበኛ ግዛቶች ሊለወጡ ነው። የደንበኛ ግዛት የነበረችው አልባኒያ እንደ ክልል እንድትጠቃለል ተደርጋ ትወሰድ ነበር። ሙሶሎኒ ጣልያንን ወደ አውሮፓ እንደ ታላቅ ኃይል ለመመለስ ቃል ገብቷል, "አዲስ የሮማን ኢምፓየር" በመገንባት እና በሜዲትራኒያን ባህር ላይ ስልጣን ይይዛል. በፕሮፓጋንዳ ውስጥ ፋሺስቶች ሜዲትራኒያንን ለመግለፅ የጥንቱን የሮማውያን መፈክር "ማሬ ኖስትረም" (ላቲን "ባህራችን") ይጠቀሙ ነበር. በዚ ምኽንያት’ዚ ፋሺስታዊ ስርዓት ህግደፍ ኣብ ኣውሮጳን ውሽጣዊ ጉዳያትን ውሽጣዊ ጉዳያት ወጻኢ ሃገር ምዃን’ዩ። እ.ኤ.አ. በ 1923 በግሪክ ግዛት ውስጥ ጄኔራል ቴሊኒ ከተገደለ በኋላ የግሪክ ደሴት ኮርፉ ለአጭር ጊዜ በጣልያን ተያዘ። እ.ኤ.አ. በ 1925 አልባኒያ በቲራና ስምምነቶች ምክንያት በጣልያን ከፍተኛ ተጽዕኖ ስር ወድቃለች ፣ ይህ ደግሞ ጣልያን በባልካን አገሮች ውስጥ ጠንካራ ቦታ እንድትሰጥ አስችሎታል።[118] ከፈረንሳይ ጋር ያለው ግንኙነት ተደባልቆ ነበር። የፋሺስት አገዛዝ በጣልያን የሚኖርባቸውን የፈረንሳይ አካባቢዎች መልሶ ለማግኘት አቅዶ ነበር።[119] በናዚዝም መነሳት፣ ጀርመን በጣልያን ላይ ሊደርስ የሚችለውን ስጋት የበለጠ ያሳሰበው ሆነ። በጀርመን መስፋፋት ስጋት ምክንያት ጣልያን ከ1935 እስከ 1936 የነበረውን የስትሬሳ ግንባርን ከፈረንሳይ እና ከእንግሊዝ ጋር ተቀላቀለ። በፍራንሲስኮ ፍራንኮ በሚመራው የሶሻሊስት ሪፐብሊካኖች እና ናሽናሊስቶች መካከል በተደረገው የስፔን የእርስ በርስ ጦርነት ጣልያን የጦር መሳሪያ እና ከ60,000 በላይ ወታደር ልኮ የብሔር ብሔረሰቦችን ቡድን ለመርዳት ነበር። ይህም የጣልያን የባህር ኃይል ወደ ስፔን ወደቦች መግባቱን እና የጣልያን ተጽእኖ በሜዲትራኒያን ባህር ላይ እንዲጨምር አድርጓል። እ.ኤ.አ. በ 1930 ዎቹ ውስጥ ጣልያን የባህር ኃይልን የማስታጠቅ ፖሊሲን በጥብቅ ተከትሏል ። እ.ኤ.አ. በ 1940 ሬጂያ ማሪና በዓለም ላይ አራተኛው ትልቁ የባህር ኃይል ነበር። ቻምበርሊን፣ ዳላዲየር፣ ሂትለር፣ ሙሶሎኒ እና የጣልያን የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ካውንት ሲያኖ የሙኒክን ስምምነት ለመፈራረም ሲዘጋጁ ከግራ ወደ ቀኝ፡ ቻምበርሊን፣ ዳላዲየር፣ ሂትለር፣ ሙሶሎኒ እና የጣልያን የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ቆጠራ ሲያኖ የሙኒክን ስምምነት ሲፈራረሙ ሙሶሎኒ እና አዶልፍ ሂትለር ለመጀመሪያ ጊዜ የተገናኙት በጁን 1934 ሲሆን ሙሶሊኒ የጀርመን ናዚ ጀርመን በአውሮፓ ውስጥ የበላይነት እንዳትሆን ለማድረግ ኦስትሪያን የመቀላቀል እቅድን በመቃወም ነበር። የሙሶሎኒ እና የሂትለርን ቅርበት እና የጣልያን ፋሺዝም እና የጀርመን ብሄራዊ ሶሻሊዝም መመሳሰልን በአደባባይ ማሳየት እና ፕሮፓጋንዳ ያለማቋረጥ ያሳያል። ሁለቱም ርዕዮተ ዓለም ጉልህ ተመሳሳይነት ቢኖራቸውም፣ ሁለቱ አንጃዎች እርስ በርሳቸው ይጠራጠሩ ነበር፣ እናም ሁለቱም መሪዎች የዓለምን ተፅዕኖ ለመፍጠር ይወዳደሩ ነበር። ሙሶሎኒ እና ሂትለር በሰኔ 1940 ዓ.ም በ1935 ሙሶሎኒ ኢትዮጵያን ለመውረር ወሰነ። 2,313 ጣሊያናውያን እና 275,000 ኢትዮጵያውያን ሞቱ።[120] ሁለተኛው ኢታሎ-ኢትዮጵያ ጦርነት ጣልያንን ዓለም አቀፋዊ መገለል አስከተለ; የጣልያንን ወረራ የሚደግፍ ብቸኛ ሀገር ናዚ ጀርመን ብቻ ነበር። በሊግ ኦፍ ኔሽን ከተወገዘ በኋላ ጣልያን በታህሳስ 11 ቀን 1937 ሊግ ለመልቀቅ ወሰነ።[121] ሙሶሎኒ በአለም አቀፍ ፖለቲካ ውስጥ ከሂትለር ጋር ከመቀላቀል በቀር ሌላ ምርጫ አልነበረውም።በዚህም ሳያስበው የኦስትሪያን ነፃነት መደገፉን ትቶ ሂትለር በ1938 ኦስትሪያን ወደ ተቀላቀለው አንሽሉስ ቀጠለ። ሙሶሎኒ በኋላ በሙኒክ ኮንፈረንስ በሱዴተንላንድ ላይ የጀርመንን የይገባኛል ጥያቄ ደገፈ። እ.ኤ.አ. በ 1938 ፣ በሂትለር ተጽዕኖ ፣ ሙሶሎኒ በጣልያን ፀረ-ሴማዊ የዘር ህጎች እንዲፀድቁ ደገፈ። በመጋቢት 1939 ጀርመን ቼኮዝሎቫኪያን ከቀላቀለች በኋላ ጣልያን አልባኒያን በመውረር የጣልያን ጠባቂ አደረጋት። እ.ኤ.አ. በ1939 ጦርነት ሲቃረብ የፋሺስቱ አገዛዝ የጣልያን ነዋሪዎቿ እየተሰቃዩ ነው በማለት በፈረንሳይ ላይ ኃይለኛ የፕሬስ ዘመቻ ከፍቷል።[122] ሁለቱም መንግስታት በፈረንሳይ ላይ የይገባኛል ጥያቄ ስላላቸው ይህ ለህብረቱ አስፈላጊ ነበር፡ ጀርመን በጀርመን ህዝብ በሚበዛባት አልሳስ ሎሬይን እና ጣልያን በጣልያን እና በፈረንሳይ ቅይጥ ህዝብ ኒስ እና ኮርሲካ በግንቦት 1939 ከጀርመን ጋር የብረታ ብረት ስምምነት በመባል የሚታወቀው መደበኛ ትብብር ተፈራረመ። ሙሶሎኒ ጣልያን በቅርብ ጊዜ ውስጥ ጦርነት መዋጋት አትችልም የሚል ስጋት ቢኖረውም ውሉን የመፈረም ግዴታ እንዳለበት ተሰማው። ይህ ግዴታ ያደገው ለጣሊያኖች የገባውን ግዛት እገነባለሁ ብሎ ከገባው ቃል እና ሂትለር በአውሮፓ የበላይ መሪ እንዳይሆን ካለው የግል ፍላጎት የተነሳ ነው።[123] ሙሶሎኒ በ Molotov–Ribbentrop Pact ስምምነት ጀርመን እና ሶቪየት ኅብረት ሁለተኛውን የፖላንድ ሪፐብሊክ ሪፐብሊክ ወደ ጀርመን እና የሶቪየት ዞኖች ለመከፋፈል በተስማሙበት ወረራ ውድቅ ተደረገ። የፋሺስት መንግስት ይህንን ፀረ-ኮምንተርን ቃልኪዳን እንደ ክህደት ቢያየውም በይፋ ዝም ለማለት ወሰነ። ==== ሁለተኛው የዓለም ጦርነት እና የፋሺዝም ውድቀት ==== ጀርመን ፖላንድን በሴፕቴምበር 1 1939 ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት ጀምሮ በወረረች ጊዜ ሙሶሎኒ ለሂትለር እንደሚደግፍ ቢገልጽም ጦረኛ ላለመሆን መረጠ። ሙሶሎኒ እና የፋሺስት አገዛዝ የጦርነት እቅድ ሲያወጡ ጣልያን ሰፊውን የአፍሪካ እና የመካከለኛው ምስራቅ ክፍል ለመጠቅለል ወስነዋል። ማመንታት ከንጉሱ እና የጦር አዛዡ ፒዬትሮ ባዶሊዮ ቀርቷል ጣልያን በጣም ጥቂት ታንኮች፣ የታጠቁ ተሽከርካሪዎች እና አውሮፕላኖች የረዥም ጊዜ ጦርነት ለማካሄድ የሚያስችል አቅም እንዳላት ለሙሶሊኒ አስጠነቀቀ። ባዶሊዮ ጣልያን በአውሮፓ ግጭት ውስጥ እንድትገባ ለሙሶሎኒ “ራስን ማጥፋት ነው” ብሎታል።[124] በጁን 1940 (የፈረንሳይ ጦርነት) ፈረንሳይ በጀርመን ስትወረር ሙሶሎኒ እና የፋሺስት አገዛዝ ጠብቋቸው። ጣልያን በሰኔ 10 ቀን 1940 በብረታብረት ስምምነት ላይ የተጣለባትን ግዴታ በመወጣት ወደ ጦርነቱ ገባች። ሙሶሎኒ ሳቮይ፣ ኒስ፣ ኮርሲካ እና የአፍሪካ ቅኝ ግዛቶችን የቱኒዚያ እና አልጄሪያን ከፈረንሳይ በፍጥነት ለመያዝ ተስፋ አድርጎ ነበር፣ ነገር ግን ጀርመን በደቡባዊው ላይ ያለውን ቁጥጥር የቀጠለውን ቪቺ ፈረንሳይን ካቋቋመው ማርሻል ፊሊፕ ፔታይን ጋር አርማስቲክስ (22 ሰኔ፡ ሁለተኛ የጦር ሰራዊት በ Compiègne) ተፈራረመች። ፈረንሳይ እና ቅኝ ግዛቶች. ይህ ውሳኔ የፋሺስትን አገዛዝ አስቆጣ።[125] በ1940 ክረምት ሙሶሎኒ አስገዳጅ ፍልስጤም ላይ የቦምብ ጥቃት እንዲደርስ እና የብሪታንያ ሶማሌላንድን እንድትቆጣጠር አዘዘ። በመስከረም ወር የግብፅን ወረራ አዘዘ; ምንም እንኳን የመጀመሪያ ስኬት ቢኖረውም የጣልያን ኃይሎች ብዙም ሳይቆይ በብሪቲሽ ተባረሩ (ኦፕሬሽን ኮምፓስን ይመልከቱ)። ሂትለር በሰሜን አፍሪካ ዘመቻ ዋና መሰረት የሆነውን የጄኔራል ኤርዊን ሮሜልን አፍሪካ ኮርፕስን በመላክ ጣልቃ መግባት ነበረበት። እ.ኤ.አ ኦክቶበር 28፣ ሙሶሎኒ በግሪክ ላይ ጥቃት ሰነዘረ። የሮያል አየር ሃይል የጣልያንን ወረራ በመከላከል ግሪኮች ጣሊያኖችን ወደ አልባኒያ እንዲገፉ ፈቀደላቸው። ሂትለር በባልካን በኩል ግሪኮችን በማጥቃት ሙሶሎኒን ለመርዳት መጣ። የባልካን ዘመቻ በዚህ ምክንያት የዩጎዝላቪያ መፍረስ እና የግሪክ ሽንፈት ነበረው። ጣልያን ደቡብ ስሎቬንያ፣ዳልማቲያ፣ሞንቴኔግሮ አግኝታ የክሮሺያ እና የሄለኒክ ግዛት አሻንጉሊት ግዛቶችን አቋቁማለች። እ.ኤ.አ. በ 1942 ኢኮኖሚዋ ከጦርነት ሁኔታ ጋር መላመድ ባለመቻሉ እና የጣልያን ከተሞች በአሊያንስ ከፍተኛ የቦምብ ጥቃት እየደረሰባቸው በመምጣቱ እየወደቀ ነበር። በተጨማሪም የሮምሜል እድገቶች ቢኖሩም በሰሜን አፍሪካ የተደረገው ዘመቻ በ1942 መገባደጃ ላይ መክሸፍ ጀመረ። ፍፁም ውድቀት የመጣው በኤል አላሜይን ከባድ ሽንፈት ከደረሰ በኋላ ነው። እ.ኤ.አ. በ1943 ጣልያን በሁሉም ግንባር ተሸንፋለች። በሶቪየት ኅብረት ውስጥ ሲዋጉ ከነበሩት የጣልያን ጦር ግማሾቹ ወድመዋል፣[126] የአፍሪካ ዘመቻ አልተሳካም፣ የባልካን አገሮች ያልተረጋጋ ሆኑ፣ ጣሊያኖች ጦርነቱ እንዲያበቃ ፈለጉ።[127] በጁላይ 1943 የተባበሩት መንግስታት ጣልያንን ከጦርነት ለማውጣት እና በአውሮፓ ውስጥ መቀመጫ ለመመስረት ሲሉ ሲሲሊን ወረሩ። እ.ኤ.አ. ጁላይ 25፣ ሙሶሎኒ በታላቁ የፋሺዝም ምክር ቤት ተወግዶ በንጉሥ ቪክቶር ኢማኑኤል ሳልሳዊ ትእዛዝ ተይዞ ጄኔራል ፒትሮ ባዶሊዮን አዲስ ጠቅላይ ሚኒስትር አድርጎ ሾመ። ባዶሊዮ የብሄራዊ ፋሺስት ፓርቲን በማገድ የፋሽስት አገዛዝን የመጨረሻ አካላትን አስወገደ ፣ከዚያም ከተባባሪ ጦር ሃይሎች ጋር የጦር ሰራዊት ስምምነት ፈረመ። የጣልያን እስረኞች በኤል አላሜይን ፣ ህዳር 1942 ዶናልድ ዴትዊለር “ጣልያን ወደ ጦርነቱ መግባቷ ገና ቀደም ብሎ ያሳየችው የውትድርና ጥንካሬዋ ባዶ ሼል ብቻ መሆኑን ነው። ጣልያን በፈረንሳይ፣ በግሪክ፣ በዩጎዝላቪያ እና በአፍሪካ ቲያትር ጦርነቶች ላይ ያሳየችው ወታደራዊ ውድቀት የጣልያን አዲስ ክብርን በእጅጉ አንቀጥቅጦታል።”[128] የታሪክ ምሁራን። የጣልያን ጦር እና የፋሺስቱ አገዛዝ የማንነታቸው ዋና ማዕከል በሆነው እንቅስቃሴ ላይ በሚያስደንቅ ሁኔታ ውጤታማ እንዳልሆኑ ለረጅም ጊዜ ሲከራከሩ ቆይተዋል። ማክግሪጎር ኖክስ ማብራሪያውን ሲናገር "በመጀመሪያ የጣልያን ወታደራዊ ባህል እና ወታደራዊ ተቋማት ውድቀት ነበር."[129] ኖርማን ፖልማር እና ቶማስ ቢ አለን "ሬጂያ ኤሮኖቲካ በዘመናዊ ግጭት ውስጥ ውጤታማ በሆነ መንገድ ማከናወን አልቻለም" በማለት ይከራከራሉ.[130] ጄምስ ሳድኮቪች የበታች መሳሪያዎችን በመወንጀል፣ ከመጠን በላይ መጨናነቅ እና በአገልግሎት መካከል ያሉ ፉክክርዎችን በመወንጀል ስለ ጣልያን ውድቀቶች እጅግ የበጎ አድራጎት ትርጓሜ ይሰጣል። ኃይሎቹ “ከእነሱ አካል ጉዳተኞች በላይ” ነበሩት። ==== የእርስ በርስ ጦርነት፣ የህብረት ግስጋሴ እና ነፃነት ==== ከስልጣን ከተባረረ ብዙም ሳይቆይ ሙሶሎኒ በጀርመን ኮማንዶ ኦፕሬሽን ኢቼ ("ኦክ") ታድጓል። ጀርመኖች ሙሶሎኒን ወደ ሰሜናዊ ጣልያን አምጥተው የፋሽስት አሻንጉሊት መንግሥት የጣልያን ሶሻል ሪፐብሊክ (አርኤስአይ) አቋቋመ። ይህ በእንዲህ እንዳለ፣ አጋሮቹ ወደ ደቡብ ጣልያን ገቡ። በሴፕቴምበር 1943 ኔፕልስ በጀርመን ወረራ ላይ ተነሳ። አጋሮቹ አንዳንድ የንጉሣውያን ጣልያን ወታደሮችን ወደ ጣልያን ኮ-ቢሊገርንት ጦር ያደራጁ ሲሆን ሌሎች ወታደሮች ደግሞ ከናዚ ጀርመን ጋር በኤሰርሲቶ ናዚዮናሌ ሪፑብሊካኖ፣ ብሔራዊ የሪፐብሊካን ጦር ሠራዊት ውስጥ መዋጋታቸውን ቀጥለዋል። አንድ ትልቅ የጣልያን የተቃውሞ እንቅስቃሴ በጀርመን እና ፋሺስት ኃይሎች ላይ ረጅም የሽምቅ ውጊያ የጀመረ ሲሆን [132] በፋሺስት አርኤስአይ ጦር እና በሮያሊስት የጣልያን ተባባሪ ጦር ሰራዊት መካከል ግጭቶች እምብዛም አልነበሩም።[133] ብዙ ጊዜ በፋሺስቶች ታግዘው ጀርመኖች በጣልያን ሰላማዊ ዜጎች ላይ በተያዙ ዞኖች እንደ አርደአታይን እልቂት እና የሳንትአና ዲ ስታዜማ እልቂት ፈፅመዋል። በጥቅምት 13 ቀን 1943 የጣልያን መንግሥት በናዚ ጀርመን ላይ ጦርነት አውጀዋል፤[134][135] በአክሲስ ኃይሎች እና በጣልያን ጦር መካከል ያለው ውጥረት ሲሲሊን መከላከል ተስኖት ነበር።[134] ሰኔ 4 ቀን 1944 የጀርመን የሮም ወረራ አሊያንስ እየገፋ ሲሄድ አከተመ። የተባበሩት መንግስታት የጎቲክ መስመርን ጥሰው ከገቡ በኋላ በ1945 ዓ.ም የጸደይ ጥቃት እስከ 1945 ድረስ በጣልያን በአክሲስ ላይ የመጨረሻው የተባበሩት መንግስታት ድል አልመጣም ፣ ይህም በግንቦት 2 ቀን ጣልያን ውስጥ የጀርመን እና የፋሺስት ኃይሎች እጅ እንዲሰጡ አድርጓል ። II በአውሮፓ በግንቦት 8. ከሴፕቴምበር 1943 እስከ ኤፕሪል 1945 ባለው ጊዜ ውስጥ 60,000 የሚያህሉ የሕብረቱ ወታደሮች እና 50,000 የጀርመን ወታደሮች በጣልያን እንደሞቱ ይገመታል።[ሐ] የጣልያን ሶሻል ሪፐብሊክ መሪ ቤኒቶ ሙሶሊኒ ከአንድ ወታደር ጋር በ1944 ዓ.ም በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት የጣልያን የጦር ወንጀሎች ወደ 25,000 የሚጠጉ ሰዎችን በተለይም አይሁዶችን፣ ክሮአቶችን እና ስሎቪያውያንን ወደ ጣልያን ማጎሪያ ካምፖች እንደ ራብ፣ ጎንናርስ፣ ሞኒጎ፣ ሬኒቺ ዲ አንጊሪ በመሰደዳቸው ከህግ አግባብ ውጭ ግድያ እና የዘር ማፅዳትን ያጠቃልላል[137] እና ሌላ ቦታ. የዩጎዝላቪያ ፓርቲስቶች በጦርነቱ ወቅት እና ከጦርነቱ በኋላ የፎይቤ ጭፍጨፋን ጨምሮ በአካባቢው በሚገኙ የጣልያን ተወላጆች ላይ የራሳቸውን ወንጀል ፈጽመዋል። በጣልያን እና በዩጎዝላቪያ ከጀርመን በተለየ መልኩ ጥቂት የጦር ወንጀሎች ተከሰው ነበር።[138][139][140][141] በጣልያን የእርስ በርስ ጦርነት ወቅት፣ ሚያዝያ 1945 በሚላን የጣልያን ፀረ-ፋሺስት ፓርቲዎች እ.ኤ.አ. ኤፕሪል 25 ቀን 1945 የሰሜን ጣልያን ብሔራዊ ነፃ አውጪ ኮሚቴ አሁንም በናዚዎች በተያዙት ግዛቶች ሁሉ አጠቃላይ አመጽ አወጀ ፣ ይህም በሰሜናዊ ጣልያን ፋሺስት እና ጀርመናዊውን ለማጥቃት የበጎ ፈቃደኞች የነፃነት ቡድን አካል ለነበሩት የፓርቲ ኃይሎች በሙሉ ያሳያል ። የጦር ሰራዊቶች እጅ መስጠትን, የተባበሩት ወታደሮች ከመድረሱ ቀናት በፊት; በተመሳሳይ ጊዜ የሰሜን ጣልያን ብሔራዊ ነፃ አውጪ ኮሚቴ ሥልጣንን በኃይል በመግዛት “በጣልያን ሕዝብ ስም እና በጣልያን መንግሥት ልዑክነት” በሕግ አውጥቷል ። ተዋረድ፣[143] ዛሬ ዝግጅቱ በጣልያን በየ 25 ኤፕሪል የሚከበረው የነጻነት ቀን፣ ብሄራዊ ቀን 22 April 1946 አስተዋወቀ፣ አገሪቷ ከፋሺዝም ነፃ የወጣችበትን ቀን ነው።[144] ሙሶሎኒ ጣልያንን ለማምለጥ ሲሞክር በስዊዘርላንድ ድንበር አቅራቢያ በኮሚኒስት ጣልያንውያን ፓርቲ አባላት ሚያዝያ 27 ቀን 1945 ተይዟል። በማግስቱ በከፍተኛ የሀገር ክህደት ወንጀል ተገደለ። ከቀናት በኋላ ግንቦት 2 ቀን 1945 በጣልያን የሚገኘው የጀርመን ጦር እጅ ሰጠ። ሰኔ 9 ቀን 1944 ባዶሊዮ በፀረ-ፋሺስት መሪ ኢቫኖይ ቦኖሚ በጠቅላይ ሚኒስትርነት ተተካ። ሰኔ 1945 ቦኖሚ በተራው በፌሩቺዮ ፓሪ ተተክቷል ፣ እሱም በተራው ወደ አልሲድ ዴ ጋስፔሪ በታህሳስ 4 1945 ሰጠ ። በመጨረሻም ዴ ጋስፔሪ ወደ ሪፐብሊክ የሚደረገውን ሽግግር ግንቦት 9 ቀን 1946 ቪቶሪዮ ኢማኑኤል III ከስልጣን መወገዱን ተከትሎ ወደ ሪፐብሊክ መደረጉን ተቆጣጠረ። -የልጁ ኡምቤርቶ 2ኛ ("የግንቦት ንጉስ") የአንድ ወር የግዛት ዘመን እና የንጉሣዊ ስርዓቱን የሻረው የሕገ መንግሥት ሪፈረንደም; ደ ጋስፒሪ በጁን 18 ቀን 1946 የመንግስት ርዕሰ መስተዳድር እና ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው ነበር ነገር ግን የቀድሞ ሚናቸውን ለጊዜያዊ ፕሬዝዳንት ኤንሪኮ ዴ ኒኮላ ከአስር ቀናት በኋላ ሰጡ። === በሙሶሎኒ አገዛዝ ላይ ፀረ-ፋሺዝም === [[ስዕል:Flag of the Arditi del Popolo Battalion.svg|thumb|የአርዲቲ ዴል ፖፖሎ ባንዲራ፣ መጥረቢያ ፋስ የሚቆርጥ። አርዲቲ ዴል ፖፖሎ እ.ኤ.አ. በ1921 የተቋቋመ ፅንፈኛ ፀረ ፋሺስት ቡድን ነበር።]] በጣልያን የሙሶሎኒ ፋሺስት አገዛዝ ተቃዋሚዎቹን ለመግለጽ ፀረ ፋሺስት የሚለውን ቃል ተጠቅሟል። የሙሶሎኒ ሚስጥራዊ ፖሊስ የፀረ ፋሺዝም ንቃት እና አፈና ድርጅት (OVRA) በመባል ይታወቅ ነበር። እ.ኤ.አ. በ 1920 ዎቹ ውስጥ ፀረ-ፋሺስቶች ፣ ብዙዎቹ ከሠራተኛ እንቅስቃሴ ፣ ከኃይለኛ ጥቁር ሸሚዞች እና ከፋሺስቱ መሪ ቤኒቶ ሙሶሎኒ መነሳት ጋር ተዋግተዋል። የጣልያን ሶሻሊስት ፓርቲ (ፒኤስአይ) በነሐሴ 3 ቀን 1921 ከሙሶሎኒ እና ከሱ የውጊያ ፋሽስ ጋር ስምምነት ከተፈራረመ እና የሰራተኛ ማህበራት ህጋዊ እና ሰላማዊ ስልት ካወጡ በኋላ በዚህ ስልት ያልተስማሙ የሰራተኞች ንቅናቄ አባላት አርዲቲ ፈጠሩ። ዴል ፖፖሎ.[146] 1931 የ Concentrazion Antifascista Italiana አባል ባጅ ከ1929 እስከ 1945 ድረስ የነቃ ፀረ-ፋሺስት ንቅናቄ የጊዩስቲዚያ ኢ ሊበርታ ባንዲራ የጣልያን አጠቃላይ የሰራተኞች ኮንፌዴሬሽን (ሲጂኤል) እና PSI ለፀረ ፋሺስት ሚሊሻ በይፋ እውቅና ለመስጠት ፈቃደኛ አልሆኑም እና ጠብ የለሽ፣ ህጋዊ ስትራቴጂን ሲከተሉ፣ የጣልያን ኮሚኒስት ፓርቲ (ፒሲዲአይ) አባላት ድርጅቱን ለቀው እንዲወጡ አዘዘ። PCd'I አንዳንድ ታጣቂ ቡድኖችን አደራጅቷል፣ ነገር ግን ተግባራቸው በአንጻራዊ ሁኔታ አነስተኛ ነበር።[147] እ.ኤ.አ. በ 1922 የሮም መጋቢት ወር ላይ እራሱን ወደ አርጀንቲና በግዞት የወሰደው ጣሊያናዊው አናርኪስት ሴቬሪኖ ዲ ጆቫኒ በጣልያን ፋሺስት ማህበረሰብ ላይ በርካታ የቦምብ ጥቃቶችን አዘጋጅቷል።[148] የጣልያን ሊበራል ፀረ ፋሺስት ቤኔዴቶ ክሮስ በ1925 የታተመውን የፀረ ፋሺስት ምሁራን ማኒፌስቶን ጽፏል።[149] በዚያን ጊዜ ሌሎች ታዋቂ የጣልያን ሊበራል ፀረ-ፋሺስቶች ፒዬሮ ጎቤቲ እና ካርሎ ሮሴሊ ነበሩ።[150] Concentrazione Antifascista Italiana (እንግሊዝኛ፡ የጣልያን ፀረ-ፋሺስት ማጎሪያ)፣ በይፋ Concentrazione d'Azione Antifascista (ፀረ-ፋሽስት አክሽን ማጎሪያ) በመባል የሚታወቀው፣ ከ1927 እስከ 1934 ድረስ ያለው የጣልያን ፀረ-ፋሺስት ቡድኖች ጥምረት ነበር፣ ለማስተዋወቅ እና ወደ በጣልያን ውስጥ ፋሺዝምን ለመዋጋት የውጭ ሀገር ድርጊቶችን ማስተባበር; ላ ሊበርታ[151][152][153] በሚል ርዕስ የፕሮፓጋንዳ ወረቀት አሳትመዋል። Giustizia e Libertà (እንግሊዝኛ: Justice and Freedom) ከ1929 እስከ 1945 [154] ከጥንት የጣልያን ፀረ ፋሺስት ፓርቲዎች ጋር ሲነፃፀር የፋሺዝምን ንቁ እና ውጤታማ ተቃውሞ የሚያምን የጣልያን ፀረ-ፋሺስት ተቃውሞ እንቅስቃሴ ነበር። Giustizia e Libertà ለጋኤታኖ ሳልቬሚኒ ሥራ ምስጋና ይግባውና በጣልያን ውስጥ ስላለው የፋሺዝም እውነታ ዓለም አቀፉን ማህበረሰብ እንዲያውቅ አድርጓል። [[ስዕል:Flag of Giustizia e Liberta.svg|thumb|ከ1929 እስከ 1945 ድረስ የነቃ ፀረ-ፋሺስት ንቅናቄ የጊዩስቲዚያ ኢ ሊበርታ ባንዲራ]] እ.ኤ.አ. በ1920 እና 1943 መካከል፣ ከአንደኛው የዓለም ጦርነት በኋላ ጁሊያን ማርች በመባል በሚታወቁት ግዛቶች ውስጥ በስሎቬንያ እና ክሮአቶች መካከል በርካታ ፀረ-ፋሺስት እንቅስቃሴዎች ንቁ ነበሩ።[155][156] ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳደረው ታጣቂው ታጣቂ ድርጅት TIGR ሲሆን ብዙ ማበላሸት እንዲሁም የፋሺስት ፓርቲ ተወካዮች እና ወታደራዊ ሃይሎች ላይ ጥቃት ፈጽሟል።[157][158] በ1940 እና 1941፣[159] እና ከሰኔ 1941 በኋላ አብዛኞቹ የቀድሞ ታጋዮቹ ወደ ስሎቬንያ ፓርቲያን የተቀላቀሉት አብዛኛው የድርጅቱ የመሬት ውስጥ መዋቅር በ OVRA ተገኝቶ ፈርሷል። በጣልያን የእርስ በርስ ጦርነት ወቅት ከጣልያን ፋሺስቶች እና ከጀርመን ናዚ ወታደሮች ጋር በመፋለም ብዙ የጣልያን ተቃውሞ አባላት ቤታቸውን ለቀው ወደ ተራራው ሄዱ። ቱሪን፣ ኔፕልስ እና ሚላንን ጨምሮ በርካታ የጣልያን ከተሞች በፀረ ፋሽስት አመፅ ነፃ ወጡ። === የጣልያን መንግሥት መጨረሻ (1946) === ልክ እንደ ጃፓንና ጀርመን የሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማግስት ጣልያንን ለከፋ ኢኮኖሚ፣ ለሁለት የተከፈለ ማህበረሰብ እና ንጉሣዊው ስርዓት ላለፉት ሃያ አመታት የፋሽስት መንግስትን በመደገፉ ቁጣን አስከትሏል። ፋሺስቶች ከመነሳታቸው በፊትም ንጉሣዊው አገዛዝ ደካማ አፈጻጸም እንደነበረው ታይቷል፣ ህብረተሰቡ በሰሜን እና በድሃ ደቡብ መካከል በጣም የተከፋፈለ ነበር። አንደኛው የዓለም ጦርነት ጣልያን ጥቂት ጥቅሞችን እንዳስመዘገበች እና የፋሺዝምን መነሳት ያነሳሳው ሆኖ ይታይ ነበር። እነዚህ ብስጭቶች ለጣልያን ሪፐብሊካን እንቅስቃሴ መነቃቃት አስተዋፅዖ አድርገዋል።[161] በ1944 የጸደይ ወቅት፣ ቪክቶር ኢማኑኤል ከዚህ ቀደም ለሙሶሊኒ ባደረገው ድጋፍ ምንም ተጨማሪ ሚና እንዳይኖረው በመበከሉ ግልጽ ነበር። ሕገ መንግሥታዊ ሥልጣናቸውን ለልዑል ልዑል ኡምቤርቶ አስተላልፈዋል፣ እሱም የሪል መንግሥቱ ሌተና ጄኔራል እና ርእሰ መስተዳድር ብሎ ሰየማቸው። የ1946ቱ ሪፈረንደም ውጤቶች ቪክቶር ኢማኑኤል ሳልሳዊ በ1946 የጣልያን ተቋማዊ ህዝበ ውሳኔ ከመደረጉ በፊት ብዙም ሳይቆይ ንጉሥ ሆኖ ቆይቷል ወይም ሪፐብሊክ ለመሆን። እ.ኤ.አ. ሜይ 9 ቀን 1946 ንጉሱ ኡምቤርቶ 2ኛ ሆነው የወጡትን ዘውዳዊውን ልዑል ደግፈው ለቀቁ። ነገር ግን ሰኔ 2 ቀን 1946 የሪፐብሊካኑ ወገን 54% ድምጽ አሸንፏል እና ጣልያን በይፋ ሪፐብሊክ ሆነች፣ ከፌስታ ዴላ ሪፑብሊካ ጀምሮ የሚከበር ቀን። ይህ የጣልያን ሴቶች በአገር አቀፍ ደረጃ ለመጀመሪያ ጊዜ ሲሆን በአጠቃላይ ለሁለተኛ ጊዜ በአንዳንድ ከተሞች ከጥቂት ወራት በፊት የተካሄደውን የአካባቢ ምርጫ ግምት ውስጥ በማስገባት ነው።[162][163] የውጤቶች ሰንጠረዥ በተለያዩ የጣልያን ክፍሎች ውስጥ አንዳንድ ተዛማጅ ልዩነቶችን ያሳያል. ባሕረ ገብ መሬት ሁለት የተለያዩ ተመሳሳይ አገሮች እንዳሉ ያህል ለሁለት የተቆረጠ ይመስላል-ሰሜን ለሪፐብሊኩ (ከ 66.2%); ደቡብ ለንግሥና (ከ 63.8%). አንዳንድ የንጉሣውያን ቡድኖች በሰሜናዊ ሪፐብሊካኖች፣ በሶሻሊስቶች እና በኮሚኒስቶች መጠቀሚያ እንደነበር ይናገራሉ። ሌሎች ደግሞ ጣልያን አሁንም በ1946 በጣም ትርምስ እንደነበረችና ትክክለኛ ህዝበ ውሳኔ ለማድረግ ተከራክረዋል። ኡምቤርቶ ዳግማዊ በተለያዩ የጣልያን ከተሞች ውስጥ ደም አፋሳሽ ክስተቶች ውስጥ የተገለጠውን በንጉሣውያን እና በሪፐብሊካኖች መካከል ያለውን ግጭት ለማስወገድ ሰኔ 13 ቀን ጣልያንን ለቆ ለመውጣት ወሰነ። ወደ ፖርቹጋል በግዞት ሄደ።[164] ከጃንዋሪ 1 ቀን 1948 ጀምሮ የጣልያን ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት በሥራ ላይ ከዋለ ፣ የኡምቤርቶ II የ Savoy ወንድ ዘሮች ወደ ጣልያን እንዳይገቡ ታግደዋል ። በ 2002 የተሻረው ድንጋጌ. ==== በኋላ ==== በጣልያን የእርስ በርስ ጦርነት ወቅት ለናዚ እና ፋሺስት ኃይሎች ሽንፈት አስተዋጽኦ ባደረጉ ፀረ-ፋሺስት ኃይሎች ተወካዮች በተቋቋመው የሕገ መንግሥት ምክር ቤት ሥራ የተገኘ የሪፐብሊካን ሕገ መንግሥት [166] በጥር 1 ቀን 1948 ጸደቀ። በ1947 ከጣልያን ጋር በተደረገው የሰላም ስምምነት፣ ኢስትሪያ፣ ክቫርነር፣ አብዛኛው የጁሊያን መጋቢት እና የዳልማቲያ ከተማ ዛራ በዩጎዝላቪያ ተጠቃለለ የኢስትሪያን-ዳልማትያን ስደት አስከትሏል፣ ይህም ከ1943 እስከ 1960 በ230,000 መካከል ስደትን አስከትሏል። እና 350,000 የአካባቢ ጎሳ ጣልያንኖች (ኢስትሪያን ጣልያንኖች እና ዳልማቲያን ጣሊያኖች)፣ ሌሎቹ የጎሳ ስሎቪያውያን፣ ክሮኤሽያውያን፣ እና ኢስትሮ-ሮማንያውያን ጎሳ ሲሆኑ የጣልያን ዜግነታቸውን ለመጠበቅ መርጠዋል።[167] በኋላ፣ የትሪስቴ ነፃ ግዛት በሁለቱ ግዛቶች ተከፈለ። ጣልያንም የቅኝ ግዛት ንብረቷን አጥታ የጣልያን ኢምፓየርን በይፋ አከተመ። ዛሬ ተግባራዊ የሆነው የጣልያን ድንበር ከ 1975 ጀምሮ የነበረ ሲሆን ትራይስቴ እንደገና ወደ ጣልያን ከተወሰደችበት ጊዜ ጀምሮ ነበር። በኤፕሪል 18 ቀን 1948 የክርስቲያን ዴሞክራቶች በአልሲድ ደ ጋስፒሪ መሪነት ከፍተኛ ድል ባገኙበት ለመጀመሪያ ጊዜ የኮሚኒስት ቁጥጥር ሊደረግ ይችላል የሚለው ፍራቻ ወሳኝ ሆኖ ተገኝቷል።[168][169] በዚህም ምክንያት በ1949 ጣልያን የኔቶ አባል ሆነች። የማርሻል ፕላን የጣልያንን ኢኮኖሚ እንዲያንሰራራ ረድቷል ይህም እስከ 1960ዎቹ መጨረሻ ድረስ በተለምዶ “ኢኮኖሚያዊ ተአምር” እየተባለ የሚጠራው ቀጣይነት ያለው የኢኮኖሚ እድገት ነበር። እ.ኤ.አ. በ1950ዎቹ ጣልያን በ1952 የአውሮፓ የድንጋይ ከሰል እና ብረታብረት ማህበረሰብ መመስረት እና በ1958 የአውሮፓ ኢኮኖሚ ማህበረሰብ እና የአውሮፓ የአቶሚክ ኢነርጂ ማህበረሰብ መፍጠርን ተከትሎ ከስድስቱ የአውሮፓ ማህበረሰቦች መስራች ሀገራት አንዷ ሆናለች። እ.ኤ.አ. በ 1993 የመጀመሪያዎቹ ሁለቱ በአውሮፓ ህብረት ውስጥ ተካተዋል ። == በተጨማሪም ተመልከት == * [[የሁለተኛው የዓለም ጦርነት የጦር ወንጀሎች]] == አገናኞች == 2l3qvprnu7a5d87piip2cbeoke22m0r 0 22682 395250 339902 2026-10-23T09:49:40Z ~2026-56692-61 61424 /* በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር */ በቆላማ አከባቢ ይገኛል 395250 wikitext text/x-wiki [[ስዕል:Uchuva 2005.jpg|300px|thumb|ነጭ አውጥ]] '''ነጭ ኣውጥ''' (Physalis peruviana) [[ኢትዮጵያ]] ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ==የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ == == አስተዳደግ == == በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር በቆላማ አከባቢ የሚገኝ ነው== ==የተክሉ ጥቅም == {{መዋቅር}} [[መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት]] flrqsa1cvd5l49ltjsrhzevdgojspp5 1 55972 395249 2026-10-22T21:16:22Z ሩሀማ ስነጽሁፊ 61412 /* */ ሩሀማ ስነጽሁፊ ህብረት (Ruhamah literature) 395249 wikitext text/x-wiki ሩሀማ ህብረት የምስረታ ቀን ያደረገው በ2011እ/እ/አ በበንሳ ዳዪ መካኔ እየሱስ ዳዩ ቁጥር 1 ቸርች ውስጥ ስሆን በ2019 8ኛ ምስረታ በዓላቸው ላይ አንትጳስ በምል ትያትር መርነት ነሀሴ 24 ቀኑን ሙሉ በልዩ ሁኔታ በስነጽሁፊ አልፈዋል በነሀሴ ወር በቀን 14 እለቴ ሀሙስ በቃል ህይወት ቤተክርስትያን ተጋብዘው የጠፋው ልጂ በምል አገልግለዋል ባለፉት ስምንት ዓመታት ብዙ ትያትሮችን በመስራት ይታወቃል በበንሳ ዳዪ ከተማ ውስጥ ትያትርን በሰፊው በመስራት የመጀመርያ ህብረት ነው shadow kerography በመስራትም የመጀመርያ በ2019 እ/እ/አ ክርስትና የዋዛ አይደለም በምለው በሀራምያ ተማርዎች ህብረት በተሰራው መዝሙር በመስራት ይህን አይነት የከሮግራፊ ስራ ጀምረዋል ከቅርብ ጊዜ ጀምሮ የእራሳቸው ሶሻም ምድያ ገጾች ከፊተዋል Ruhamah_literature በምል በ FB, Instagram and TikTok ምድያዎች አላቸው ከ 5 በላይ የትያትር ስራዎች እና የተለያዩ ተውኔት ከሮግራፍ እና የስነጥበብ ስራዎች አሉአቸው የእራሳቸው መደበኛ የመድረክ ቁሳቁስም ይዘዋል በእትዮጽያ ትልቅ ሚንስትር የምሆን ህብረት ነው ህብረቱ በብዙ ማዕቀፎች እና ደንቦች ይመራል jp1uett20m36qftgn2trcuffkccjdip