Wìkìpedia annwiki https://ann.wikipedia.org/wiki/Uwu MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Midia Esese Ukpatu Òsikwaan̄ Ukpatu òsikwaan̄ Wìkìpedia Ukpatu Wìkìpedia Failu Ukpatu failu MediaWiki Ukpatu MediaWiki Tempulet Ukpatu tempulet Ntap-ubọk Ukpatu ntap-ubọk Ọgbọn̄ Ukpatu ọgbọn̄ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Abichi 0 51 5208 3417 2026-11-01T00:19:20Z Katelem 17 /* */ Nnen̄e inu isun̄ 5208 wikitext text/x-wiki '''Abichi''' (òrere '''alphabet''' me Ebeke) ìre ebi kè iman̄ egege (egwenbe [[nkwukwuuk ikọ]]) òkeke inyi ebi kè ida òkup me usem.<ref2> Îre otu-oniin̄ ekisa ige usem, mè onineen̄ ebi kè iman̄ ekisa ige, me mgbọ iman̄ cha ekekebe inyi ida. Achubọk isi-isi [basic] iman̄ echi òkup me abichi, ekigwen [[nkwukwuuk ikọ]]. Me emen abichi, nkwukwuuk ge ìkeke inyi ida ge mè ìyaka ire ebi kè ida ìbelek kiban̄. Ufuna abichi irọ ikwaan̄ kan̄ ijaan̄, îkaan̄ esese inu òkitap ubọk inyi ogwu òkifuk inu esabe abichi ya ige. Inu ntap-ubọk cha ìre: iman̄-mfuk [punctuation marks], ofok [space], agan̄-mfuk [reading direction], [[mof]]. Ìkare otutuuk [[Oniin̄ Ige-inu|oniin̄ ige-inu]] ekige usem ikeyi; me [[silabiri]], iman̄ ge ìkeke inyi [[nketek]] [syllable] ge, me <logographic systems> iman̄ ge ekeke inyi ikọ ge, <morphemes>, mè ìre ebi kè ofifi <semantic units>. [[Failu:Alphabet world distribution.PNG|thumb|300px|Different alphabets are used over the world: {{Legend|#008000|Abichi Latin}} {{Legend|#FF0000|Abichi Sirilik}} {{Legend|#0000FF|Abichi Arabu}} {{Legend|#32CD32|Birami [Brahmic]}} {{Legend|#8B4513|Egwugwugwa: Abichi Latin mè Sirilik}} {{Legend|#00FFFF|Egwugwugwa: Abichi Latin mè Arabu}} {{Legend|#696969|Egwugwugwa: kpunu abichi mè echilọ}} {{Legend|#000000|Abichi kechilọ}} {{Legend|#C0C0C0|Ubọk ige-inu kpekisa abichi}}]] [[Failu:Venn diagram gr la ru.svg|thumb|[[Ogwugwook kè Venn]] òkijeen̄ nkwukwuuk 11 ìkup me abichi Girik, Latin mè Rọṣia (nkwukwuuk echi ile)]] '''Mfufuk Erieen̄''' Abichi ìre ''alphabet'' me usem Ebeke. Erieen̄ eyi Ebeke yi ''alphabet'' ìnan̄a me lek ''alphabete'' me usem Ebeke eyi [[Ukot Etete|ukot etete]], ònan̄a me lek ''alphabētum'' me usem Latin eyi Mgburudun̄, ònan̄a me lek ''ἀλφάβητος'' (''alphábētos'') me usem Giris Ukot Ikaan̄, ònan̄a lek ''aleph'' mè ''beth'' me Fonisia. 'Aleph' mè 'beth' yi ìre erieen̄ adasi mè òso nkwukwuuk iba echi òkup me abichi ekisa ige usem Fonisia. Erieen̄ yi ἀλφάβητος (alphábētos), me usem Giris Ukot Ikaan̄ ìnan̄a me lek ἄλφα (álpha) mè βῆτα (bêta), erieen̄ adasi nkwukwuuk iba me usem Giris, Α (A) mè Β (B), eyi ijija kiban̄ erebe α (a) mè β (b). Erieen̄ eyi Giris yi ìnan̄a me lek erieen̄ nkwukwuuk eyi Fonisia, aleph 𐤀‎ (ʾ, “eriembuuk”) mè 𐤁‎ beth (b, “uwu”), egwen ema ikeya mije ema ìre ogugo ìkijeen̄ inu cha. Abichi eyi Fonisia yi ìnan̄a me lek nkwukwuuk (𓃾) mè (𓉐) me [[Ayerogilif eyi Ijipiti]].<ref>Alphabet https://en.m.wiktionary.org/wiki/alphabet 19/11/2022 07:19 pm</ref> Ubọk yaage si, erieen̄ eyi usem Obolo, ''abichi'' ìnan̄a me lek adasi nkwukwuuk ita me etete nkwukwuuk ekisa ige Obolo.<ref>Abichi Usem Obolo https://katelem24.wordpress.com/2021/07/29/abichi-obolo/ 27/08/2022 12:28 pm</ref> {{Reflist}} <!--Categories--> [[Ọgbọn̄:Oniin̄ Ige-inu]] gwa0g125cfpxaswy36d8afiott0zyvm Abichi Otutuuk Naijiria 0 52 5209 5004 2026-11-01T00:28:51Z Katelem 17 /* Nkwukwuuk ikọ */ 5209 wikitext text/x-wiki '''Abichi Otutuuk Naijiria''' ìre [[abichi]] òkaan̄ nkwukwuuk 33 me emen, eyi uwu ikwaan̄ òkikpọ chieen̄ me lek usem me [[Naijiria]] òrere Ebon Otutuuk Usem Naijiria [National Language Centre] enen̄ebe isun̄ me emen 1980 cha. Ǹkeek ebi ìsasan̄a abichi yi isibi ìre ke mêkọt isa ikige otutuuk usem Naijiria me ekatapge [[nkwukwuuk mgban-iba]] me lek okwukwut ige-inu. Efit efit usem òwa ekitumu me Naijiria. Mije abichi eyi [[Latin]], îyọt ikọkọt irom okwukwut ige-inu [typewriter] eyi òbokige usem Naijiria. Me emen 1980 cha, ebi Ebon Otutuuk Usem Naijiria ebebene ikiweek ubọk mêsabe isan̄a abichi ge mêkọtbe isa ige usem geelek me Naijiria. Ebi uwu-ikwaan̄ usem yi, enenisa ata ekiket eyi [[Kay Williamson]] ogwu [[usọ usem]] osan̄abe isibi me acha 1981, isa ibene ikwaan̄ kiban̄. Me acha 1985 re 1986, Edward Oguejofor mè Victor Manfredi, egbagbaan̄ mèlek uwu-ikwaan̄ Ebon Otutuuk Usem Naijiria, irom ... sa me ntap-ubọk usọ-ikwaan̄ ònan̄a me ubọk kè Herman Zapf, ogwu usọ òrom okwukwut ige-inu, ogwu [[Jameni]]. ===Nkwukwuuk ikọ=== [[Failu:Pannigerian.png|thumb|class=skin-invert-image|Abichi Otutuuk Naijiria]] Me nkwukwuuk chi, ekisa iman̄ ubene ida (´), iman̄ ngele ida (`), iman̄ ida òkirọrọn̄ (ˆ), itoon̄ me inyọn̄ nkwukwuuk ikọ isa ijeen̄ ike ida cha okupbe. Kpekitap iman̄ geege me lek ekem ekem ida. dggnz61useb4u6zqm3813ic8jdyhjdo Agan̄-mkpulu me Naijiria 0 65 5211 3949 2026-11-01T08:02:08Z Katelem 17 /* Ike Agan̄-mkpulu cha Ebenebe */ Nnwene usini inu egebe me Ebeke itap me Obolo 5211 wikitext text/x-wiki [[Naijiria]] ìre <federation> òkaan̄ agan̄-mkpulu 36 mè Agan̄ Ama-ibot ge. Geelek me lek agan̄-mkpulu chi ìkeke me lek kan̄ me usini inu [semi-autonomous] mè iche unye mèlek mkpulu ido [federal govt] ike [[Ikpa Ikan Ido Naijiria]] onyibe irek. [[Agan̄ Ama-ibot Ido (Naijiria)|Agan̄ Ama-ibot Ido]] ya ore ere ama-ibot ido, [[Abuja]], okupbe. Agan̄ Ama-ibot ido yi ìkare agan̄-mkpulu; ebi ìkikpulu ìre ebi egogobo ito (ìkare sa me orirọ igobo-ene), mkpulu ido ekekikaan̄ otuchieen̄ me lek ike ema ekikpulu agan̄ ya. Eche agan̄-mkpulu geelek me ido yi itap me agan̄-mkpulu ijija. Agan̄-mkpulu ijija 774 okup me Naijiria.<ref1> Ike ikpa ikan ido otumube, otutuuk agan̄-mkpulu cha ìkup me Naijiria ìre ìkike me unye, ire, ìkare ema ekaan̄ òta ikọ [supreme] mije unye òbebene ichit ìkup me ubọk mkpulu ido. Ebi [[Uwu-ikan Ido]] [National Assembly] mêkọt inen̄e ikpa ikan ido ige, ire, irek iba-me-ita me lek agan̄-mkpulu 36 cha ekaan̄ ichechieek me lek unwene ya sabum ibokana ikan ido. [[Failu:Flag of Nigeria.svg|thumb|Egop Naijiria]] {{Ogugo-ijọn̄ ebi kè Agan̄-mkpulu me Naijiria}} ==Ike Agan̄-mkpulu cha Ebenebe== {| class="wikitable" |- ! Usen-onyan̄ !! Inu Òmọmọnọ Irek !! Ogugo-ijọn̄ |- | '''1960–1963'''|| Mgbọ îkaan̄be lek me acha 1960, Naijiria ìre ido òkaan̄ agan̄ ita: [[Agan̄ Inyọn̄, Naijiria|Agan̄ Inyọn̄]], [[Agan̄ Ichep-ura, Naijiria|Agan̄ Ichep-ura]], [[Agan̄ Mbum-ura, Naijiria|Agan̄ Mbum-ura]]. Ufi si ìre ke [[Agan̄ me Naijiria|ebi kè agan̄]] [provinces], òrere inu ònan̄a me [[mkpulu usun̄]], ifo isi ikikup mege ire mgbọ egwakbe [abolish] me acha 1976.|| [[Failu:Nigeria 1960-1963.png|300px|right]] |- | '''1963–1967'''|| Me 1963, mîchili ayaya agan̄, òrere [[Agan̄ Etete Ichep-ura (Naijiria)|Agan̄ Etete Ichep-ura]]. Efieek Agan̄ Ichep-ura isa ichili aya agan̄ yi. || [[Failu:Nigeria 1963-1967.png|300px|right]] |- | '''1967–1976'''|| In 1967, the regions were replaced by 12 states by military decree. From 1967 to 1970 the Eastern Region attempted to secede, as a nation called [[Biafra]] during the [[Nigerian Civil War|Nigerian civil war]]. || [[Failu:Nigeria states-1967-1976.png|300px|right]] |- | '''1976–1987'''|| In 1976, seven new states were created, making 19 altogether.<ref name="Kraxberger">Kraxberger, Brennan (2005) "Strangers, Indigenes and Settlers: Contested Geographies of Citizenship in Nigeria" ''Space and Polity'' 9(1): pp. 9–27, pages 10, 11, & 15</ref>|| [[Failu:Nigeria states-1976-1987.png|300px|right]] |- | '''1987–1991'''|| During this period, there were 21 states and the [[Agan̄ Ama-ibot Ido (Naijiria)|Agan̄ Ama-ibot Ido]]. || [[Failu:Nigeria states 1987-1991.png|300px|right]] |- | '''1991–1996'''|| During this period, there were 30 states and the [[Agan̄ Ama-ibot Ido (Naijiria)|Agan̄ Ama-ibot Ido]]. The Federal Capital Territory was established in 1991. In 1987 two new states were established, followed by another nine in 1991, bringing the total to 30. The latest change, in 1996, resulted in the present number of 36 states. || [[Failu:Nigeria 1991-1996.png|300px|right]] |- |} {{Reflist}} <!--Categories--> [[Ọgbọn̄:Agan̄-mkpulu me Naijiria]] 7q28yjlmk7rhdxc6n1x1dwdcwvl08zr Onineen̄ ige-usem eyi Obolo 0 418 5210 4619 2026-11-01T06:40:31Z Katelem 17 Ntap inu isọkọ 5210 wikitext text/x-wiki '''Onineen̄ ige-usem eyi Obolo''' ìre [[onineen̄ ige-usem]] eyi ekisa ige [[Usem Obolo|Obolo]], òrere nkwukwuuk ikọ echi ekisa ige, mè ikan òkikpulu ike ekige inu me usem Obolo. ==Abichi Obolo== [[Abichi]] ìre ebi kè [[Nkwukwuuk ikọ|Nkwukwuuk]] echi ekisa ige inu me emen usem. Îre nkwukwuuk ogbaan̄ irọ abichi. Abichi eyi Obolo ìnan̄a me abichi eyi [[Latin]]. Nkwukwuuk ikọ echi òkup me abichi Obolo ìre ikechi: {|class="wikitable" |+ Abichi |- | a || b || ch || d || e | f || g || gb |- | gw || i || j || k || kp | kw || l || m |- | n || n̄ || nw || ny || o | ọ || p || r |- | s || sh || t || u || v | w || y || z |} ==Iman̄ ida== Mîkaan̄ si iman̄-ida òrere asabọn iman̄ echi ekitoon̄ me inyọn̄ nkwukwuuk ikọ isa ijeen̄ ike ida nkwukwuuk ikọ ya okitaan̄ me emen ikọ. Iman̄ ida cha ìre: {|class="wikitable" |+ Iman̄-ida |- | ` || òsiki ida || ìjọ̀n̄, ọ̀gọ, úfè |- | ˆ || ida òkigegele || kwû, îlìbi, mîtàba |- | ˇ || ida òkibebene || fǔk, îfǒ, mǐn |- | ´ || ubene ida || úrá, éwé, égbè |- |¯|| oke-oke ida || na, re |} Me usem Obolo, ìkare otutuuk ida ke ekijeen̄ me lek nkwukwuuk ikọ. Ekijeen̄ ida òsisiki mè echi òkigegele gaalek. Ekitoon̄ si iman̄ ida me lek adasi [[nketek]] ikọ echi erere [[òtumu]]. Me ere geelek me usem Obolo, kpekijeen̄ oke-oke ida [mid-tone/downstep].<ref>"About Marking of Tones in Bible" in Teaching Adasi Ikpa Obolo p.9 © Obolo Language and Bible Translation Committee, Agwut Obolo, Rivers State, Nigeria</ref> ==Eru nketek== Me usem Obolo, nketek ikọ môkọt ikaan̄ eru kechi: * O (ikaan̄ obook ida gaalek). Kubọk: u-nọn, ama, ene, mè ofifi. * N (ikaan̄ nchit ida gaalek). Ire ire ikeya, nchit ida ya ìbore orọk ida. Kubọk: n-te, nga, mfut, mof. * NO (ibene me nchit ida mè ita me obook ida). Kubọk: na, nọ, i-ni, u-so, mè ofifi. * NOː (ibene me nchit ida mè ikaan̄ ujọn̄ọ obook ida). Isire ikeya, ikọ ya ìkita me ''n̄'' mè ìre ''k''. Kubọk: faan̄, keek, kọọn̄, look, fiin̄, duuk, mof. * NiOː (ibene me nchit ida mè ikaan̄ ''i'' mè ikaan̄ ujọn̄ọ obook ida). Isire ikeya, ikọ ya ìkita me ''n̄'' mè ìre ''k''. Kubọk: fieek, bieen̄, leek, leen̄, mof. * NON (ibene me nchit ida, ikaan̄ obook ida mèita me nchit ida). Kubọk: bọn, tem, rep, mof. {{Reflist}} <!--Categories--> lsz9aun1zi96mc29iukhadoaeduhp9s 0 0 570 5207 4159 2026-11-01T00:08:02Z Katelem 17 /* */ Nnen̄e sọntiik inu isun̄ 5207 wikitext text/x-wiki '''0 (ofok)''' ìre [[ifuk]] òkeke inyi ukpọk ukpọk otu-ifuk. Ìkijeen̄ ibe ke kpunu inu geege. Itatap mè ìre isasan̄a 0 me lek ifuk ìkakinwene ifuk ya. Isasa 0 imumana ifuk ìbonyi 0. Isasa 0 iche ifuk ìkasibi inu geege me nkween̄ ifuk (aritimetik). Kire otubọk ifuk [digit], 0 îkup me isi uyọt enenen me igege desimọlu [decimal notation]: ìkijeen̄ ibe ke unye akọp eyi irek 0 okupbe ìkatap inu geege me lek ototuuk ifuk ya. Eyi ijejeen̄: "205" me desimọlu ìsibi efit iba, kpunu akọp, mè ge ge irek go. <!--Kachọk agan̄ yi ìsan̄a--> {{Reflist}} <!--Ọgbọn̄--> [[Ọgbọn̄:Ifuk]] csv4du9u5kx4jabpfgmzgm6zn2qe40m