विकिपीडिया
anpwiki
https://anp.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्ता
यूजर
यूजर वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
फाईल
फाईल वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
साँचा
साँचा वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
मोड्यूल
मोड्यूल वार्ता
Event
Event talk
बिल गेट्स
0
2003
24010
23966
2026-11-05T12:20:04Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24010
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Person
| name = विलियम हेनरी गेट्स III
| image = Bill Gates at the European Commission - 2025 - P067383-987995 (cropped).jpg
| caption = Bill Gates, 2025
| birth_date = {{birth date and age|1955|10|28}}
| birth_place = [[सीऐटल]], [[वॉशिंगटन राज्य]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]
| occupation = [[माइक्रोसॉफ्ट]] के अध्यक्ष<br>[[बिल एंड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]] के सह अध्यक्ष
| networth = {{gain}}[[United States dollar|US$]]58 [[1,000,000,000 (number)|billion]] (2008)<ref name="networth">{{cite web
| title = The World's Billionaires #3 William Gates III
| publisher = [[Forbes]]
| date = 2008-03-05
| url = http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_William-Gates-III_BH69.html
| accessdate = 2008-03-06 }}</ref>
| spouse = [[मेलिण्डा गेट्स]] (1994–वर्तमान)
| children = तीन
| residence = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]
| alma_mater = हार्वर्ड विश्वविद्यालय (स्नातक नहीं हुए)<ref> {{cite news
| last = Gewertz
| first = Ken
| title = Bill Gates to speak at Commencement
| publisher = Harvard University Gazette
| date = 2007-03-21
| url = http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/03.22/99-gates.html
| accessdate = 2008-06-21}}</ref>
| website = [http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/default.mspx Bill Gates]
|signature = BillGates Signature.svg
| footnotes =
}}
[[फाईल:Bill Gates in WEF, 2007.jpg|thumb|विलियम हेनरी गेट्स III]]
'''विलियम हेनरी गेट्स III''' (जन्म 28 अक्टूबर, 1955)<ref>{{harv|Manes|1994|p=11}}</ref> जीनी [[पॉल एलेन]] केरौ साथें सॉफ्टवेर कम्पनी [[माइक्रोसॉफ्ट]] के स्थापना करलकै, ओकरौ [[निदेशक मंडल केरऽ अध्यक्ष|अध्यक्ष]],<ref name="chapman">{{cite news|first=Glenn|last=Chapman|title=Bill Gates Signs Off|date=2008-06-27|work=Agence France-Presse|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5i8aV1bK5vmwLaw9wYr9nY5bFc4YA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080630070506/http://afp.google.com/article/ALeqM5i8aV1bK5vmwLaw9wYr9nY5bFc4YA|archivedate=2008-06-30|access-date=2015-10-04}}</ref> एगो [[परोपकारी|परोपकारधर्मी]] आरू प्रभावशाली [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीकी]] [[प्रभावशाली व्यापारी|व्यवसायी]] आरू विश्व मँ तेसरो (3rd)सबसँ धनवान व्यक्ति (सन् 2008 तदनुसार)<ref name="networth" /> छेकै। गेट्स अपनो कैरियर के दौरान माइक्रोसॉफ्ट मँ [[मुख्य कार्यकारी पदाधिकारी|सी ई ओ]] आरू [[साफ्टवेयर वास्तुविद|मुख्य सॉफ्टवेयर वास्तुकार]] के पदौ प रहै आरू ओकरौ [[सामान्य शेयर|साधारण पूंजी]] के 9 प्रतिशत सँ अधिक के हिस्सेदारी ल करी क सबसँ बड़ौ व्यक्तिगत शेयरधारक छेकै।<ref>{{cite web | title=Microsoft 2007 Proxy Statement | url=http://www.microsoft.com/msft/reports/proxy2007.mspx | publisher=[[Microsoft]] | date=2007-09-28 | accessdate=2008-02-14}}</ref> हुनी बहुत्ते किताबौ के लेखक या सह-लेखक भी छेकै।
गेट्स [[निजी कंप्यूटर]] क्रांति के सबसे प्रसिद्ध उद्दमियों में से एक रहे हैं। यद्यपि बहुतों ने उनकी प्रशंसा की, बड़ी संख्या में उद्योग जगत के अंदरूनी व्यक्तिओं ने उनके व्यवसाय रणनीति, जो उनके नजरों में प्रतिस्पर्धी विरोधी हैं और कुछ मामलों में अदालतों द्वारा भी वैध ठहराए गए हैं, की आलोचना की.<ref>{{harv|Manes|1994|p=459}}</ref><ref>{{harv|Lesinski|2006|p=96}}</ref> अपने कैरियर की बाद के चरणों में, गेट्स के सन् २००० में स्थापित [[बिल और मेलिंडा गेट्स संस्थान]] ([[:en:Bill & Melinda Gates Foundation|Bill & Melinda Gates Foundation]]) के माध्यम से, विभिन्न दातव्य संगठनों और वैज्ञानिक अनुसंधान कार्यक्रमों में बड़ी मात्रा में दान करने के कई [[परोपकार|लोकोपकारी]] प्रयास रहे हैं।
बिल गेट्स ने जनवरी 2000 में माइक्रोसोफ्ट के मुख्य कार्यकारी अधिकारी का पद छोड़ दिया। वे अध्यक्ष एवं मुख्य सॉफ्टवेयर वास्तुकार के पद पर बने रहे। जून 2006 में, गेट्स ने घोषणा की कि वह माइक्रोसोफ्ट में पूर्णकालिक कार्यावधी में परिवर्तन कर, माइक्रोसोफ्ट में अंशकालिक कार्य (Part-time work) और [[बिल और मेलिंडा गेट्स संस्थान|बिल एंड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]] में पूर्णकालिक कार्य (Full-time work) करेंगे। वे अपने कर्तव्यों को क्रमशः [[रे ओज्जी]], [[मुख्य सॉफ़्टवेयर वास्तुकार|सॉफ्टवेयर मुख्य वास्तुकार]] और [[क्रेग मुंदी|क्रेग मुंडी]], मुख्य अनुसंधान सह योजना अधिकारी के बीच तबादला करते गए।
27 जून, 2008 गेट्स के लिए [[माइक्रोसॉफ्ट]] में अन्तिम पूर्ण दिवस था। वे माइक्रोसॉफ्ट में अंशकालिक, अकार्यकारी अध्यक्ष के रूप में रहते हैं।
== प्रारंभिक जीवन ==
गेट्स का जन्म [[सीऐटल|सिएटल]], [[वाशिंगटन|वॉशिंगटन]] में, [[विलियम एच.गेट्स, वरीय|विलियम एच। गेट्स, सीनियर]] और [[मेरी मैक्सवेल गेट्स|मरी मैक्सवेल गेट्स]] के यहाँ हुआ।
उनका परिवार धनी था, उनके पिता एक प्रमुख वकील थे, उनकी माँ [[फर्स्ट इंटरस्टेट बैंक सिस्टम|प्रथम इंटरस्टेट बैंक सिस्टम]] और [[यूनाईटेड वे ऑफ़ अमेरिका|यूनाइटेड वे]] के निदेशक मंडल मे सेवारत थीं और उनकी पिता, जे. डब्ल्यू. मैक्सवेल, एक [[नेशनल बैंक#यूनाइटेड स्टेट्स|राष्ट्रीय बैंक]] के अध्यक्ष थे।
गेट्स की एक बड़ी बहन, क्रिस्टी (क्रिस्तिंने) और एक छोटी बहन, लिब्बी है। वे अपने परिवार में सम नाम के चौथे व्यक्ति थे, लेकिन विलियम गेट्स III या "ट्रे" के नाम से जाने जाते थे क्योंकि उनके पिता ने अपने नामांत में III जोड़ना छोड़ दिया था।<ref>{{harv|Manes|1994|p=15}}</ref> उनके जीवन के प्रारंभिक काल में उनके माता पिता के मन में उनके लिए<ref>{{harv|Manes|1994|p=47}}</ref> कानून का कैरियर था।
वह तेरह वर्ष की उम्र में [[लेकसाइड विद्यालय|लेकसाइड स्कूल]] नामक प्रस्तुति विद्यालय में भर्ती हुए।<ref>{{harv|Manes|1994|p=24}}</ref> जब वे आठवीं कक्षा में थे, विद्यालय के मदर क्लब ने लेकसाइड स्कूल के रद्दी सामानों की बिक्री से प्राप्त धन का उपयोग विद्यालय के छात्रों के लिए एक [[ऐ एस आर-33|ऐएसआर - 33]] [[दूरटंकण]] [[कंप्यूटर टर्मिनल|टर्मिनल]] तथा [[जेनेरल इलैक्ट्रिक|जनरल इलेक्ट्रिक]] (जी.ई.) कंप्यूटर पर एक कंप्यूटर समय्खंड खरीदने के लिए किया<ref>{{harv|Manes|1994|p=27}}</ref>.
गेट्स ने [[बेसिक प्रोग्रामिंग भाषा]] में (जी.ई.) सिस्टम की प्रोग्रामिंग में रूचि दिखाई और उन्हें उनकी इस रूचि के लिए गणित की कक्षाओं से छूट दी गई। उन्होंने अपना पहला कंप्यूटर प्रोग्राम इस मशीन पर लिखा : जो था [[टिक-ट्यक-टो|टिक-टैक-टो]] ([[:en:tic-tac-toe|tic-tac-toe]]) का कार्यान्वयन और उपयोगकर्ता को कंप्यूटर से खेल खेलने का अवसर प्रदान करता था।
गेट्स इस मशीन से सहज आकर्षित थे कि कैसे यह हमेशा सॉफ़्टवेयर कोड सठिक संपादित करता है। बाद में इस क्षण को पीछे मुड कर देखते हुए उन्होंने टिप्पणी की और कहा, "मशीन में जरुर कुछ गूढ़ बात रही होगी."<ref name = "dlzsnr">{{harv|Gates|1996|p=12}}</ref> मदर क्लब के दान का अर्थ समाप्त हो जाने के बाद, वे अन्य छात्रों के साथ [[डिजीटल उपकरण निगम|डीईसी]] ([[:en:Digital Equipment Corporation|DEC]])[[प्रोग्राम्ड डेटा प्रोसेसर|पीडीपी]] ([[:en:Programmed Data Processor|PDP]])[[मिनी कंप्यूटर|मिनी कंप्यूटरों]] ([[:en:minicomputer|minicomputer]]) सहित सिस्टमों पर समय मांगते रहे. इनमें से एक सिस्टम [[पीडीपी-10|पीडीपी-१०]] ([[:en:PDP-10|PDP-10]]) कंप्यूटर सेण्टर कारपोरेशन (सीसीसी) का था, जिसके द्वारा लेकसाइड के चार छात्रों - गेट्स, [[पॉल एलेन|पाल एलेन]] ([[:en:Paul Allen|Paul Allen]]), [[रिक वेय्लेंड|रिक वेइलैंड]] ([[:en:Ric Weiland|Ric Weiland]]) और केंट एवंस पर पुरे गर्मी महीने के लिए प्रतिबन्ध लगा दिया गया ---जब उन्हें [[प्रचालन तंत्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] में रहे खामिओं का अपव्यवहार कर निःशुल्क कंप्यूटर में समय प्राप्त करते हुए पकड़ा गया था।<ref>{{harv|Manes|1994|p=34}}</ref>
प्रतिबंध के अंत में, चारों छात्रों ने नि:शुल्क कंप्यूटर समय के बदले में सीसीसी के सॉफ्टवेर को खामिओं से मुक्त करने की पेशकश की.दूरटंकण मध्यम से सिस्टम के उपयोग के बजाए, गेट्स सीसीसी के कार्यालयों में जाते रहे और विभिन्न कार्यक्रमों के लिए [[स्रोत कोड|सोर्स कोड]] ([[:en:source code|source code]]) जो कि [[फोरट्रैन|फोर्टरन]] ([[:en:FORTRAN|FORTRAN]]), [[लिस्प]] ([[:en:LISP|LISP]]) और [[मशीनी भाषा|मशीन भाषा]] सहित सिस्टमों में व्यवहृत होते हैं, का अध्ययन किया। सीसीसी के साथ यह व्यवस्था 1970 तक चलती रही, जब वह बंद हो गई। अगले वर्ष, इन्फोर्मेशन साइंसेस आइएनसी. लेकसाइड के चार छात्रों को कंप्यूटर समय एवं रॉयल्टी उपलब्ध कराकर [[कोबोल]] ([[:en:COBOL|COBOL]]), पर एक पेरोल प्रोग्राम लिखने के लिए किराए पर रख लिया। जब प्रशासकों को उनके प्रोग्रामिंग क्षमताओं के बारे में जानकारी हुई, गेट्स कक्षाओं में छात्रों को अनुसूचित करने के लिए विद्यालय हेतु एक कंप्यूटर प्रोग्राम लिखा. वे कोड में इसतरह संशोधन किए ताकि उन्हें अधिकांश महिला छात्राओंवाली कक्षाओं में रखा जाता रहे.बाद में उन्होंने वर्णन किया कि " एक मशीन, जिसपर मैं इतना भ्रान्ति रहित सफल प्रदर्शन कर सकता था, से मुझे चीरकर अलग करना कठिन था।"<ref name = "dlzsnr"/> 17 वर्ष की आयु में, गेट्स एलन के साथ मिलकर, [[ट्राफ-ओ-डाटा|इंटेल 8008 प्रोसेसर]] ([[:en:Traf-O-Data|Traf-O-Data]]) पर आधारित [[यातायात काउंटर|यातायात काउनटर]] ([[:en:traffic counter|traffic counter]]) बनाने के लिए [[इंटेल 8008|ट्राफ-ओ-डाटा]] ([[:en:Intel 8008|Intel 8008]]) के नाम से एक उपक्रम<ref>{{harv|Gates|1996|p=14}}</ref> बनाया.
गेट्स लेकसाइड स्कूल से वर्ष 1973 में स्नातक हुए .संयुक्त राज्य में कॉलेज दाखिले के लिए मानकीकृत परीक्षा SATs में वे 1600 में 1590 अंक प्राप्त किए,<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=25}}</ref> एवं तत्पश्चात सन् 1973 में [[हार्वर्ड कॉलेज|हारवर्ड कॉलेज]] ([[:en:Harvard College|Harvard College]]) में उनका नामांकन हुआ।<ref name = "wzxoxv">{{harv|Gates|1996|p=15}}</ref> हालांकि हार्वर्ड में, उन्हें अपने भविष्य के व्यापारिक साझीदार [[स्टीव बल्मार|स्टीव बल्ल्मेर]] ([[:en:Steve Ballmer|Steve Ballmer]]) मिले, जिन्हें बाद में उन्होंने माइक्रोसॉफ्ट के सीईओ के रूप में नियुक्त किया। उन्हें हार्वर्ड में कंप्यूटर वैज्ञानिक [[क्रिस्टोस पपदीमीत्रिओऊ|क्रिस्टोस पपदिमित्रिऔ]] ([[:en:Christos Papadimitriou|Christos Papadimitriou]]) भी मिलें जिनसे वे एल्गोरिदम से सम्बंधित एक लिखत पर साँझा सहयोग प्राप्त की.<ref name="gatespapadimitriou">{{cite journal | last=Gates | first=William | year=1979 | title=Bounds for sorting by prefix reversal | journal=[[Discrete mathematics]] | volume=27 | pages=47–57 | doi=10.1016/0012-365X(79)90068-2}}</ref> हार्वर्ड में, छात्रावस्था में, उनका अध्यन का कोई निश्चित योजना नही था और अंततः वर्ष 1975 में उन्होंने विदा ले लिया।<ref name = "lmxgxg">{{harv|Gates|1996|p=19}}</ref>
[[इंटेल]] के [[इंटेल 8080]] ([[:en:Intel 8080|Intel 8080]]) [[सीपीयू|CPU]] ([[:en:CPU|CPU]]) जारी करने के बाद गेट्स ने महसूस किया कि यही प्रथम कंप्यूटर चीप है जिसका मूल्य $200 से कम है, BASIC में कम कर सकता है तथा उस समय प्राप्त व्यक्तिगत कंप्यूटर के अन्दर चलनेवाला सबसे वहनयोग्य चीप है।<ref name = "wzxoxv"/> उन्होंने तय किया कि यही एक मौका है समय का फायदा उठाने का एवं पॉल एलन<ref>{{harv|Gates|1996|p=18}}</ref> के साथ एक कंप्यूटर सॉफ्टवेयर कंपनी का शुभारम्भ करने का फ़ैसला लिया .उन्होंने अपने माता पिता से इस निर्णय के सबध में आलोचना की थी, जो कि गेट्स के सॉफ्टवेर कंपनी प्रारम्भ करने के तीब्र समर्थक रहे थे।<ref name = "lmxgxg"/>
== माइक्रोसॉफ्ट ==
=== बेसिक ===
[[फाईल:Altair 8800 Computer.jpg|thumb|200px|right|एम्आइटीएस अल्टैर 8800 कम्प्यूटर के साथ ८ इंच फ्लॉपी डिस्क सिस्टम के साथ]]
''[[पॉपुलर इलेक्ट्रॉनिक्स|पोपुलर इलेक्ट्रोनिक्स]] ([[:en:Popular Electronics|Popular Electronics]])'' के जनवरी १९७५ का अंक पढने के बाद, जिसमें [[अल्टेअर ८८००|अल्टेयर 8800]] ([[:en:Altair 8800|Altair 8800]]) प्रर्दशित हुआ था, बिल गेट्स ने [[अणु यांत्रिक और टेलीमेट्री प्रणाली|माइक्रो इंस्ट्रुमेंटेशन एंड टेलीमेट्री सिस्टम]] ([[:en:Micro Instrumentation and Telemetry Systems|Micro Instrumentation and Telemetry Systems]]) (MITS), जो नए माइक्रो कंप्यूटर के जन्मदाता थे, को यह बताने के लिए संबंध स्थापित किया कि वे एवं अन्य मंच के लिए [[BASIC]] ([[:en:BASIC|BASIC]]) के व्याख्याता का काम कर रहे थे।<ref name="keyevents">{{cite paper | title=Microsoft Visitor Center Student Information: Key Events in Microsoft History | url=http://download.microsoft.com/download/1/3/0/130dd86a-a196-4700-b577-521c4cf5cec1/key_events_in_microsoft_history.doc | publisher=[[Microsoft]] | format=.DOC |accessdate=2008-02-18}}</ref> सही में, गेट्स एवं एलन के पास न तो कोई अल्तैर था और ना ही अल्तैर के लिए कोई कोड लिखा गया था और वे केवल चाहते थे गेज एम्आईटीएस के हित में हो .MITS अध्यक्ष [[एच एडवर्ड्स रॉबर्ट्स|एड.रॉबर्ट्स]] ([[:en:H. Edward Roberts|Ed Roberts]]) ने उनके एक प्रदर्शनी में उपस्थित होने की सहमति दी और इसके कुछेक सप्ताह के भीतर वे एक अलटेयर[[प्रतिस्पर्धी|एमुलेटर]] ([[:en:emulator|emulator]]) विकसित कर लिया जो एक मिनी कंप्यूटर और फ़िर BASIC इंटरप्रेटर में काम करने लगा.MITS के अल्बुकर्क कार्यालयों में किया गया प्रदर्शन सफल रहा जिसके फलस्वरूप वह इंटरप्रेटर [[अल्टेअर बेसिक|अलटेयर BASIC]] ([[:en:Altair BASIC|Altair BASIC]]) के नाम से वितरण हेतु MITS के साथ सौदा हो गया। पॉल एलन के सेवाओं को MITS द्वारा किराये पर लिया गया था और<ref name="thocp1">{{cite web | title=Microsoft history | publisher=The History of Computing Project | url=http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm | accessdate=2008-03-31 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211138/http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company.htm }}</ref> गेट्स MITS के अल्बुकर्क कार्यालय में एलेन के साथ काम करने के लिए नवम्बर 1975 में हॉवर्ड से [[अनुपस्थिति की अनुमति]] ([[:en:leave of absence|leave of absence]]) ले लिए.उन्होंने अपने [[साझेदारी]] ([[:en:partnership|partnership]]) का नाम "माईक्रो-साफ्ट" रखा और अपने प्रथम कार्यालय की स्थापना अल्बुकर्क में की.<ref name=thocp1/> एक वर्ष के अन्दर, हाईफन चिन्ह को हटा दिया गया और [[26 नवंबर|२६ नवंबर]], [[1976|१९७६]], को [[यूएसपिटीओ|यूएसपीटीओ]] ([[:en:USPTO|USPTO]]) में व्यपारिक नाम " माइक्रोसाफ्ट" को पंजीकृत किया गया।<ref name=thocp1/>
[[माइक्रोसॉफ्ट|माइक्रोसाफ्ट]]का बेसिक, कंप्यूटर प्रेमियों (होब्ब्यिस्ट्स) में लोकप्रिय था, लेकिन गेट्स को पता चला की बाज़ार में आनेसे पहले ही इसकी प्रति समुदाय के बीच उन्मोचित होचुकी है और व्यापक रूप से नक़ल कर वितरित की जा रही है। फ़रवरी 1976 में गेट्स ने एम्आइटीएस के समाचार पत्रिका में [[हब्यिस्ट्स के नाम खुला पत्र|होब्ब्यिस्ट्स]] ([[:en:Open Letter to Hobbyists|Open Letter to Hobbyists]]) के नाम यह वर्णन करते हुए एक खुला पत्र लिखा कि एम्आइटीएस बिना भुगतान के उच्च गुणवत्ता सम्पन्न सफ्टवेर का उत्पादन, वितरण एवं रख-रखाव का कार्य<ref>{{harv|Manes|1994|p=81}}</ref> जारी नही रख सकता.यह पत्र बहुतसे कंप्यूटर होब्ब्यिस्ट्स के बीच अप्रिय था, लेकिन गेट्स अपने विश्वास पर पूर्ण कायम रहें की सॉफ्टवेर विकासकर्ताओं के भुगतान की मांग जायज है। वर्ष १९७६ के अन्तिम चरणों में माइक्रोसाफ्ट, MITS से, स्वतंत्र हो गया और विभिन्न सिस्टमों के प्रोग्रामिंग भाषा सॉफ्टवेयर विकसित करने<ref name="thocp1" /> का कार्य जारी रखा . [[1 जनवरी|१ जनवरी]], [[1979|१९७९]].<ref name="keyevents">{{cite web | title=Key Events In Microsoft History | url=http://www.microsoft.com/visitorcenter/student.mspx | accessdate=2008-04-04 }}</ref> को कंपनी अलबुकर्क से अपने नए ठिकाने[[बेलेव्यू, वाशिंगटन]] ([[:en:Bellevue, Washington|Bellevue, Washington]]) में चली आयी।
माइक्रोसॉफ्ट के प्रारंभिक वर्षों में, सभी कर्मचारियों पर कंपनी के कारोबार के लिए व्यापक जिम्मेदारी थी। गेट्स व्यवसाय विवरण पर भी ध्यान कोड लिखने का कार्य भी जारी रखे.प्रथम पाँच वर्षों तक, कंपनी द्बारा जारी किए गए सभी कोड के प्रत्येक पंक्ति की वे व्यक्तिगत रूप से समीक्षा करते थे और प्रायः उसे सही करने के लिए कुछ भागों को फ़िर से लिखते थे।<ref name="waterloo">{{cite speech|url=http://www.microsoft.com/billgates/speeches/2005/10-13Waterloo.aspx|last=Gates|first=Bill|title=Remarks by Bill Gates|date=[[2005-10-13]]|location=Waterloo, Ontario|accessdate = 2008-03-31}}</ref>
=== आइबीएम् से साझेदारी ===
सन् 1980 में [[आईबीएम]] ([[:en:IBM|IBM]]) ने माइक्रोसॉफ्ट को अपनी आगामी पर्सनल कंप्यूटर, [[आईबीएम पीसी]] ([[:en:IBM PC|IBM PC]]) के लिए BASIC इन्टरप्रेटर बनाने का अनुरोध किया। जब आईबीएम के प्रतिनिधियों ने बताया कि उन्हें एक [[प्रचालन तंत्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] की आवश्यकता है, गेट्स ने उनसे व्यापक रूप से व्यवहृत होनेवाले [[सीपी/एम्|CP/M]] ([[:en:CP/M|CP/M]]) ऑपरेटिंग सिस्टम के निर्माताओं [[डिजिटल अनुसंधान|डिजिटल रिसर्च]] ([[:en:Digital Research|Digital Research]]) (DRI) का उल्लेख किया।<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/forbes/2002/1223/258_print.html|title=Pioneers Die Broke|publisher=[[Forbes]]|author=Maiello, John Steele Gordon Michael|date=2002-12-23|accessdate=2008-03-31|archive-date=2008-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080412203559/http://www.forbes.com/forbes/2002/1223/258_print.html}}</ref>
आईबीएम का डिजीटल रिसर्च के साथ चर्चा असहमतिपूर्ण रहा और वे लाईसेन्स के अनुबंध पर नही पंहुचे। आईबीएम के प्रतिनिधि जैक संस तदोपरांत गेट्स के साथ एक बैठक के दौरान लाइसेंस देने की कठिनाइयों का उल्लेख किया एवं एक स्वीकार्य ऑपरेटिंग सिस्टम उपलब्ध कराने की पेशकश की.कुछ सप्ताह के बाद गेट्स ने CP/M के बराबर एक ऑपरेटिंग सिस्टम [[86-DOS]] ([[:en:86-DOS|86-DOS]]) (QDOS) के उपयोग का प्रस्ताव रखा जो [[सिएटल कंप्यूटर प्रोडक्टस|सिएटल कम्प्यूटर प्रोडक्ट्स]] ([[:en:Seattle Computer Products|Seattle Computer Products]]) के [[टिम पेटरसन|टिम पैटरसन]] ([[:en:Tim Paterson|Tim Paterson]]) ने PC से मिलतेजुलते हार्डवेयर के लिए बनाया था। माइक्रोसॉफ्ट ने SCP के साथ एक समझौता किया जिसके तहत पहले वह एकीकृत लाइसेंसिंग एजेंट और बाद में 86-DOS के पूर्ण अधिकारिक बने .पीसी के लिए ऑपरेटिंग सिस्टम के अभियोजन के पश्चात् माइक्रोसॉफ्ट ने इसे आईबीएम को $80,000 एक कालीन विनिमय शुल्क पर, [[आईबीएम पीसी-डॉस|पीसी- डॉस]] ([[:en:IBM PC-DOS|PC-DOS]]) के रूप में उपलब्ध कराया. गेट्स ने आईबीएम से आग्रह किया की माइक्रोसॉफ्ट ऑपरेटिंग सिस्टम पर [[सर्वाधिकार|अपना कॉपीराइट]] ([[:en:copyright|copyright]]) बनाए रखे, क्योंकि उनका मानना था कि अन्य हार्डवेयर विक्रेता आईबीएम के सिस्टम का नक़ल उठा लेंगे.<ref>{{harv|Gates|1996|p=54}}</ref> उन्होंने ऐसा किया और [[एम्एस-डॉस|MS-DOS]] ([[:en:MS-DOS|MS-DOS]]) के बिक्री ने माइक्रोसॉफ्ट को उद्योग में एक बड़ा खिलाड़ी बना दिया.<ref>{{harv|Manes|1994|p=193}}</ref>
=== विंडोज ===
गेट्स के देखरेख में माइक्रोसॉफ्ट कंपनी का पुनर्गठन [[25 जून|जून 25]], [[1981]] को हुआ और [[वाशिंगटन]] में पुनर्स्थापित किया गया जिसमें गेट्स को पुनः माइक्रोसॉफ्ट के चेयरमैन और निदेशक मंडल के अध्यक्ष की हैसियत से शामिल किया गया।<ref name="keyevents" /> माइक्रोसॉफ्ट ने अपना [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज|माइक्रोसॉफ्ट विन्डोज़]] ([[:en:Microsoft Windows|Microsoft Windows]]) का पहला खुदरा संस्करण [[20 नवंबर]], [[1985]]को पेश किया और अगस्त में कम्पनी ने [[आईबीएम]] ([[:en:IBM|IBM]]) के साथ एक अलग ऑपरेटिंग सिस्टम [[ओएस/2|OS/2]] ([[:en:OS/2|OS/2]]), विकसित करने का सौदा तय किया। हालांकि दोनों कंपनियों ने नये सिस्टम के पहले संस्करण को सफलतापूर्वक विकसित किया, परन्तु बढ़ते रचनात्मक मतभेदों के कारण साझेदारी उपेक्षित रही.गेट्स ने [[१६ मई|मई 16]] ([[:en:May 16|May 16]]), [[1991]] में वितरित एक आतंरिक ज्ञापन में घोषणा की कि OS/2 की साझेदारी ख़त्म हुई और माइक्रोसॉफ्ट अपना संपूर्ण प्रयास [[विंडोज एन टी|विन्डोज़NT]] ([[:en:Windows NT|Windows NT]]) [[कार्नेल (कंप्यूटर विज्ञान)|कार्नेल]] ([[:en:kernel (computer science)|kernel]]) के विकास में लगायेगी.<ref>{{cite web | url=http://www.bralyn.net/etext/literature/bill.gates/challenges-strategy.txt | title=May 16, 1991 internal strategies memo from Bill Gates | publisher=Bralyn|accessdate=2008-04-04}}</ref>
=== प्रबंधन शैली ===
[[फाईल:Bill Gates - United States v. Microsoft.jpg|thumb|250px|right|बिल गेट्स [[२७ अगस्त|27 अगस्त]] ([[:en:August 27|August 27]]), [[1998]]]] को माइक्रोसॉफ्ट में अपना वक्तव्य रखते हुए
सन्1975 को माइक्रोसॉफ्ट के संस्थापना से लेकर 2006 तक कंपनी की उत्पाद रणनीति गेट्स की प्राथमिक जिम्मेदारी थी। वे कंपनी के विभिन्न उत्पादों को आग्रासक रूप से प्रसारित किए और जहाँ कहीं भी माइक्रोसॉफ्ट प्रमुख स्थान हासिल कusuckर रहा हो उन्होंने इसकी पुरजोर बचाव की.कई महत्वपूर्ण फैसलों, जिसमें माइक्रोसॉफ्ट के [[व्यावसायिक प्रथाओं|व्यपार सम्बन्धी व्यबहार]] ([[:en:business practices|business practices]]) [[संयुक्त राज्य एंटी ट्रस्ट क़ानून|एंटी ट्रस्ट]] ([[:en:United States antitrust law|antitrust]]) के कानूनी दावपेंच में फंसे, पर गेट्स का अनुमोदन था। वर्ष १९९८ में''[[संयुक्त राज्य बनाम माइक्रोसॉफ्ट]] ([[:en:United States v. Microsoft|United States v. Microsoft]])'' मामले में, गेट्स ने जो गवाही बक्तव्य दिए, कई पत्रकार उन्हें कन्नी कटना चिन्हित करते हैं। प्रासंगिक शब्दों जैसे "प्रतिस्पर्धा," "सम्बंधित," और "हम."<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.cnn.com/TECH/computing/9811/17/judgelaugh.ms.idg/index.html|title=Gates deposition makes judge laugh in court|publisher=[[CNN]]|date=1998-11-17}}</ref> '' पर वे परीक्षक [[डेविड बोय्स|डेविड बोइएस]] ([[:en:David Boies|David Boies]]) के साथ वितर्क में उलझे. बिजनेस विक '' ने लिखा :
{{quotation|Early rounds of his deposition show him offering obfuscatory answers and saying 'I don't recall,' so many times that even the presiding judge had to chuckle. Worse, many of the technology chief's denials and pleas of ignorance were directly refuted by prosecutors with snippets of e-mail Gates both sent and received.<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.businessweek.com/1998/48/b3606125.htm|title=Microsoft's Teflon Bill|publisher=[[BusinessWeek]]|date=1998-11-30|archive-date=1999-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/19991202035458/http://www.businessweek.com/1998/48/b3606125.htm}}</ref>}}
बाद में गेट्स ने कहा कि वे केवल बोइएस द्वारा उनके शब्दों और कामों के ग़लत आंकलन प्रयास का विरोध किए थे। अपने चाल चलनेवाली बयान के दौरान उन्होंने कहा,"क्या मैं बोइएस के साथ घेरा बाँध रहा हूँ?... मैंने दोषों पर बहस किए.बोइएस के प्रति तीब्रतम् कर्कश व्यव्हार के लिए जो भी जुर्माना होना चाहिए, मुझपर लगाया जाय.<ref name="truth">{{cite journal|last=Heilemann|first=John|title=The Truth, The Whole Truth, and Nothing But The Truth|date=[[2000-11-01]]|journal=[[Wired (magazine)|Wired]]|url=http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html|accessdate=2008-03-31|month=May|author=Chen, Hy; Wu, Js; Hyland, B; Lu, Xd; Chen, Jj|volume=|issue=|pages=|pmid=18509686|doi=10.1007/s11517-008-0355-6|archive-date=2008-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724133013/http://www.wired.com/wired/archive/8.11/microsoft_pr.html}}</ref> गेट्स के नकारने के बावजूद, न्यायाधीश ने राय दिया कि माइक्रोसॉफ्ट [[शेरमन एंटीट्रस्ट अधिनियम|शेरमन एंटीट्रस्ट एक्ट]] ([[:en:Sherman Antitrust Act|Sherman Antitrust Act]]) का उल्लंघन करते हुए एकाधिकार एवं बंधेज तथा प्रतियोगिता के अवरोध का उपयोग किया है।<ref name="truth" />
कार्यकारी अधिकारी के रूप में, गेट्स नियमित रूप से माइक्रोसॉफ्ट के वरिष्ठ प्रबंधकों एवं कार्यक्रम प्रबंधकों से मिलते रहे. इन बैठकों के प्रथमदृष्टतया हिसाब से यह प्रतीत होता है कि वह प्रबंधकों को, उनके व्यापार रणनीतिओं तथा प्रस्तावों में दिखनेवाले छिद्रों, जो कंपनी के दीर्घकालिक हितों को दांव पर चढा सकती है, के लिये कमकर आंकनेवाले मौखिक योद्धा रहे हैं।<ref>{{cite web | url=http://www.microsoft.com/presspass/exec/steve/churchillclub.mspx | title=Steve Ballmer Speech Transcript — Church Hill Club | first=Steve|last=Ballmer | date=1997-10-09 | publisher=[[Microsoft]] | accessdate=2008-03-31}}</ref>
वे अक्सर प्रस्तुतियों पर अपनी टिप्पणियों, जैसे "ऐसी बेवकुफीभरी बात मैंने शायद ही कभी सुनी हो" से रोक लगाया करते थे।<ref name="time GOS">{{cite web | url=http://www.time.com/time/gates/gates5.html | first=Walter | last=Isaacson | title=The Gates Operating System | publisher=[[Time (magazine)|Time]] | date=1997-01-13 | accessdate=2008-03-31 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20000619090559/http://www.time.com/time/gates/gates5.html | archivedate=2000-06-19 }}</ref> और, "क्यों नही आप अपना [[विकल्प (वित्त)|विकल्प]] ([[:en:Option (finance)|options]]) छोड़ [[शान्ति सेना]] ([[:en:Peace Corps|Peace Corps]]) में शामिल हो जाते?"<ref>{{cite web | url=http://www.breakingwindows.net/1link3.htm | title=Breaking Windows | publisher=[[The Wall Street Journal]] | author= Bank, David|date=1999-02-01 | accessdate=2008-03-31}}</ref> और तब उनको ताव पर चढानेवाले लक्ष्य को तबतक अपने प्रस्ताव का विशद रूपसे बचाव करना होता जबतक आशानुरूप गेट्स पुरी तरह से आश्वस्त नही हो जाते.<ref name="time GOS" /> जब अधीनस्थ लोग काम बंद करते दीखते, उनका व्यंग्यात्मक टिप्पणी हुआ करता था "मैं इसे सप्ताहांत तक कर लूँगा".<ref name="chapman"/><ref name="pdc97">{{cite speech | url=http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/speeches/1997/pdc.aspx | first=Bill | last=Gates | title=Remarks by Bill Gates | location=[[San Diego, California]] | date=[[1997-09-26]] | accessdate=2008-03-31}}</ref><ref name="herbold">{{cite book|first=Robert|year=2004|last=Herbold|title=The Fiefdom Syndrome: The Turf Battles That Undermine Careers and Companies - And How to Overcome Them|url=https://archive.org/details/fiefdomsyndromet00herb}}</ref>
माइक्रोसॉफ्ट के इतिहास के अधिकतर भाग में गेट्स की भूमिका मुख्यरूप से एक प्रबंधन और मुख्य कार्यकारी अधिकारी कि रही.जबकि, प्रारंभिक वर्षों में वह एक सक्रिय सॉफ्टवेर विकसित करनेवाले थे, उनका खास ध्यान कंपनी के [[प्रोग्रामिंग भाषा]] उत्पादों में रहा.[[टीआरएस-80 मॉडल 100 लाइन|TRS-80 Model 100 line]] ([[:en:TRS-80 Model 100 line|TRS-80 Model 100 line]]) में काम करने के समय से वह आधिकारिक तौर पर किसी विकास दल में नही थे, लेकिन काफी समय,1989 तक कोड लिखते रहे जो कंपनी के उत्पादों के रूप में भेजे गए।<ref name="pdc97"/> [[15 जून|जून 15]], [[2006]]को गेट्स ने घोषित किया की वे अगले दो वर्षों के समय में अपने दैनिक कामकाजों की भूमिका से बाहर निकल आयेंगे ताकि परोपकारी कर्मों में अधिक समय समर्पित कर सकें.उन्होंने अपनी जिम्मेदारियों दो उत्तराधिकारियों के बीच विभाजित कर दिया, स्थान [[रे ओज्जी|राय ओज्जि]] ([[:en:Ray Ozzie|Ray Ozzie]]) प्रभारी दैनिक प्रबंधन और [[क्रैग मुनडाई|क्रेग मुंदी]] ([[:en:Craig Mundie|Craig Mundie]]) प्रभारी दीर्घकालीन उत्पाद रणनीति.<ref name="mscorpnews">{{cite news | url=http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jun06/06-15CorpNewsPR.mspx | title=Microsoft Announces Plans for July 2008 Transition for Bill Gates | publisher=[[Microsoft]]|date=2006-06-15}}</ref>
== निजी जीवन ==
के पोशाक में<!--Translate this template and uncomment
{{nowrap|[[Master Chief (Halo)|Master Chief]]}}
-->जैसे भोजन के समय गेट्स के पास खड़ा है <!--Translate this template and uncomment
{{nowrap|''[[Halo 3]]''}}
-->
गेट्स की शादी [[मेलिंडा गेट्स|फ्रांसीसी मेलिंडा]] ([[:en:Melinda Gates|Melinda French]]) के साथ [[डालास|डलास]], [[टेक्सास]] में [[1 जनवरी|जून 1,]] [[1994|1994 को हुआ]] उनके तीन बच्चे हैं: जेनिफर कैथेराइन गेट्स (1996), रोरी जॉन गेट्स (1999) एवं फोएबे अदेले गेट्स (2002).
[[बिल गेट्स का घर|बिल गेट्स का घर [[लेक वॉशिंगटन]] ([[:en:Lake Washington|Lake Washington]]) की ओर झांकती हुई, एक पहाड़ी के पास[[धरती पर आश्रय|जो [[मेडीना, वॉशिंगटन|मेडीना]] ([[:en:Medina, Washington|Medina]]), [[वाशिंगटन|वॉशिंगटन]]में है,21 वीं सदी की एक भू आश्रित मकान है।]] ([[:en:earth sheltering|earth-sheltered home]])]] ([[:en:Bill Gates' house|Bill Gates' house]])[[किंग काउंटी, वॉशिंगटन|किंग काउंटी]] ([[:en:King County, Washington|King County]]) के अनुसार वर्ष 2006 में, इस संपत्ति (जमीन और घर) का सार्वजनिक मूल्यांकन $1250 लाख, और वार्षिक संपत्ति कर $991हज़ार है। इसके अलावे गेट्स के निजी संग्रह में है [[लियोनार्दो दा विन्ची]] द्वारा लिखित [[कोडेक्स लेईसेस्टर|कोडेक्स लेस्टर]] ([[:en:Codex Leicester|Codex Leicester]]), जो गेट्स ने वर्ष 1994 की एक नीलामी में $308 लाख में खरीदा था।<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=74}}</ref> गेट्स एक गहरा अध्यनकारी के रूप में भी जाने जाते हैं और उनके घर की विशाल पुस्तकालय के छत में, [[द ग्रेट गेट्सबी|महान गाट्स्बी]] ([[:en:The Great Gatsby|The Great Gatsby]]) का एक उद्धरण खुदाई किया हुआ है।<ref>{{cite news
| last = Paterson
| first = Thane
| title = Advice for Bill Gates: A Little Culture Wouldn't Hurt
| publisher = Business Week
| date = 2000-06-13
| url = http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/june2000/nf00613b.htm
| accessdate = 2008-04-28}}</ref>
गेट्स"[[फोर्ब्स ४००|फोर्ब्स 400]] ([[:en:Forbes 400|Forbes 400]])"सूची में 1993 से लगातार 2007 तक'' और फोर्ब्स''के "[[अरबपतियों की सूची|विश्व के सबसे अमीर लोगों की]] ([[:en:Lists of billionaires|The World's Richest People]])" सूची में 1995 से 2007 तक नम्बर एक पर रहे.संक्षेप में, वर्ष 1999 में गेट्स की संपत्ति $101 अरब पार कर गया, जिससे खबरों में उनका नाम "सेंटीबिलयेनायर" में आ गया।<ref>{{harv|Fridson|2001|p=113}}</ref> सन् 2000 से, [[डॉट-कॉम-बुलबुला|डॉट-कॉम बुलबुले]] ([[:en:dot-com bubble|dot-com bubble]]) के फटने से माइक्रोसॉफ्ट के शेयर की कीमत में गिरावट के बाद तथा कई अरब डॉलर अपने दातव्य संस्थानों में दान करने से उनके माइक्रोसॉफ्ट होल्डिंग्स के अंकित मूल्य में कमी आयी है। मई 2006 के एक साक्षात्कार में गेट्स ने टिप्पणी की कि उनकी यह कामना नही रही कि वे विश्व में सबसे धनी व्यक्ति बने क्योंकि इसप्रकार नजरों पर चढ़ना उन्हें नापसंद है।<ref>{{cite news|last=Bolger|first=Joe|date=2006-05-05|title=I wish I was not the richest man in the world, says Bill Gates|publisher=[[The Times]]|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/markets/united_states/article713434.ece|accessdate=2008-03-31|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923194553/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/markets/united_states/article713434.ece}}</ref> गेट्स का माइक्रोसॉफ्ट से बाहर कई निवेश है, जिससे उन्हें वर्ष 2006 में वेतन के मद में $६१६६६७ और बोनस के मद में $३५००००, कुल $९६६६६७ का भुगतान मिला.<ref>{{cite web | title=Microsoft 2006 Proxy Statement | url=http://www.microsoft.com/msft/reports/proxy2006.mspx | publisher=[[Microsoft]] | date=2007-10-06 | accessdate=2008-02-14}}</ref> उन्होंने 1989 में एक डिजीटल इमेजिंग कंपनी [[करबीस|कोर्बिस]] ([[:en:Corbis|Corbis]]) की स्थापना की.2004 में वे उनके पुराने मित्र [[वॉरेन बुफे]] ([[:en:Warren Buffett|Warren Buffett]]) के नेतृत्व वाले एक निवेशक कंपनी [[बर्कशायर हैथवे]] ([[:en:Berkshire Hathaway|Berkshire Hathaway]]) में [[निदेशक मंडल|निर्देशक]] ([[:en:Board of directors|director]]) बने.<ref>{{cite news | last=Fried | first=Ina | date=2004-12-14 | title=Gates joins board of Buffett's Berkshire Hathaway | url=http://www.news.com/Gates-joins-board-of-Buffetts-Berkshire-Hathaway/2100-1014_3-5491312.html | publisher=[[CNET]] | accessdate=2008-03-31 | archive-date=2013-12-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131216194251/http://www.news.com/Gates-joins-board-of-Buffetts-Berkshire-Hathaway/2100-1014_3-5491312.html }}</ref> वे, कास्केड इनवेस्टमेंट समूह, जो एक विविध होल्डिंगवाला[[अर्थ प्रबंधन|धन प्रबंधन]] ([[:en:wealth management|wealth management]]) फार्म है,<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.thestreet.com/print/story/10383427.html|title=Check Out Bill Gates' Top-Yielding Stocks|author= Altucher, James |date=2007-10-09|publisher=[[TheStreet.com]] }}</ref> के ग्राहक हैं।
=== परोपकार कार्य ===
जनता की यह अभिमत तीव्रतर होने पर कि वे अपने धन में से और अधिक दान कर सकते थे, गेट्स महसूस करने लगे कि अन्य लोगों की उनसे क्या अपेक्षाएँ थी। गेट्स ने [[ऐंड्रू कार्नेगी]] ([[:en:Andrew Carnegie|Andrew Carnegie]]) अवं[[जॉन डी. रॉकफेलर|जॉन डी.रॉकफेलरके कार्यों पर अध्ययन किया। रोकफेलर]] ([[:en:John D. Rockefeller|John D. Rockefeller]]) और अपनी माइक्रोसॉफ्ट के कुछ शेयरों को 1994 में विलियम एच गेट्स फाउंडेशन बनाने के लिए बेच डाला.गेट्स फाउंडेशन.<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-05|url=http://www.gatesfoundation.org/AboutUs/QuickFacts/Timeline/|title=Foundation Timeline|publisher=[[Bill & Melinda Gates Foundation]]|archive-date=2008-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705222415/http://gatesfoundation.org/AboutUs/QuickFacts/Timeline/}}</ref> वर्ष 2000 में गेट्स और उनकी पत्नी ने तीन पारिवारिक संस्थानों को संयुक्त कर [[बिल और मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन|बिल एवं मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]] ([[:en:Bill & Melinda Gates Foundation|Bill & Melinda Gates Foundation]]) के नाम से एक दातव्य संस्थान बनाया, जो कि विश्व में सबसे बड़ी [[पारदर्शिता|पारदर्शी]] तरीके से संचालित [[दातव्य संस्थान]] ([[:en:charitable foundation|charitable foundation]]) है।<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=6919139|title=Flat-pack accounting |publisher=[[The Economist]]|date=2006-05-11 }}</ref> अन्य प्रमुख [[दातव्य प्रतिष्ठान|दातव्य प्रतिष्ठानों]] ([[:en:charitable organization|charitable organization]]) जैसे [[वेलकाम ट्रस्ट|वेलकॉम ट्रस्ट]] ([[:en:Wellcome Trust|Wellcome Trust]]) से भिन्न, स्थापित संस्थान अपने पृष्ठपोषकों को यह जानकारी प्राप्त करने की अनुमति देती है कि मुद्रा किस प्रकार खर्च किया जा रहा है।<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/3913581.stm|title=Bill Gates: billionaire philanthropist |publisher=[[BBC News]]|date=2005-01-25|author=Cronin, Jon }}</ref><ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://www.gatesfoundation.org/AboutUs/OurWork/OurApproach/|title=Our Approach to Giving|publisher=[[Bill & Melinda Gates Foundation]]|archive-date=2008-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080404212231/http://www.gatesfoundation.org/AboutUs/OurWork/OurApproach/}}</ref> यह [[डेविड रॉकफेलर]] ([[:en:David Rockefeller|David Rockefeller]]) की उदारता और व्यापक परोपकारधर्मिता का एक विशेष प्रभाव माना गया। गेट्स और उनके पिता रॉकफेलर के साथ कईबार मिले और अपने विभिन्न दानकार्यों को [[रॉकफेलर परिवार]] ([[:en:Rockefeller family|Rockefeller family]]) के परोपकारिता आधारित कार्यों के ढांचे पर, जैसे कि, विश्व के उन समस्याओं जिन्हें सरकारों और अन्य संस्थाओं द्वारा नजरंदाज किया जाता है, संगठित किया।<ref name="bill foundation">{{cite paper | title=2005 Annual Report | format=.PDF | publisher=[[Rockefeller Brothers Fund]] | url=http://www.rbf.org/usr_doc/2005_Annual_Review.pdf | date=2006-01-01 | accessdate=2008-02-14}}</ref>
संस्थान के अनुदानों में से जिस मद में कोष प्रदान किए गये :
* [[कृषि|कृषिकार्य]]/ [[कृषि|खेतीबाडी]]<ref>{{Cite web|title=Bill Gates' new project: Farming|url=https://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/01/25/davos.main/|website=www.cnn.com|access-date=2026-02-02|last=Barry Neild|language=en}}</ref>
* कम प्रतिनिधित्त्व वाले अल्पसंख्यक समुदायों के लिये कालेज [[छात्रवृत्तियां]] ([[:en:scholarships|scholarships]])
* [[एड्स|ऐड्स]]निवारण
* [[तृतीय विश्व|तीसरी दुनिया]] ([[:en:third world|third world]]) के देशों में फैले [[रोग]]
* अन्य कारण
वर्ष 2000 में, गेट्स फाउंडेशन ने [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] को $210 मिलियन [[गेट्स केम्ब्रिज छात्रवृत्तियां|गेट्स कैम्ब्रिज छात्रवृत्तियां]] ([[:en:Gates Cambridge Scholarships|Gates Cambridge Scholarships]]) प्रदान करने के लिए समर्पित किया। फाउंडेशन ने $1बिलियन [[संयुक्त निग्रो कॉलेज कोष]] ([[:en:United Negro College Fund|United Negro College Fund]]) सहित $7बिलियन से ज्यादा की राशि विभिन्न उद्देश्यों के लिए देने का संकल्प लिया। वर्ष 2004'' में फोर्ब्स'' पत्रिका में प्रकाशित एक लेख के अनुसार वर्ष 2000 से अबतक गेट्स ने $29 बिलियन से अधिक राशि दातव्य कार्यों प्रदान कर चुका है। ये दानराशियां, अक्सर अधिक अमीरों के नज़रिया में उद्दीपक तथा पर्याप्त [[परोपकार कार्य|परोपकर्धर्मी]] ([[:en:philanthropy|philanthropy]]) बदलाव के तौर पर उधृत की जाती है, जिससे परोपकार कार्य आधार बनते नज़र आते हैं।<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://www.etoy.com/files/documents/philanthropy-survey-economist.html|title=The business of giving|publisher=[[The Economist]]|date=2006-02-25}}</ref> बुफ्फे, जो कि दुनिया के समृद्ध व्यक्तियों में दुसरे थे,<ref>{{cite web|accessdate=2008-04-01|url=http://www.forbes.com/lists/2006/10/C0R3.html|title=#2 Warren Buffett |publisher=[[Forbes]]|date=2006-03-01 }}</ref> ने [[25 जून|25 जून,]] [[2006]] को घोषणा की कि उन्होंने फाउंडेशन को, कई वर्षों में सम्प्रसारित [[वर्कशायर हाथवे|बर्कशायर हैथवे]] ([[:en:Berkshire Hathaway|Berkshire Hathaway]]) क्लास बी [[हिस्सा / अंश पूंजी|शेयरस]] ([[:en:share|share]]) के वार्षिक योगदान के माध्यम से $10मिलियन देने का संकल्प किया है।<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=101}}</ref>
गेट्स ने [[15 जून|जून 15]], [[2006]] को घोषणा की कि माइक्रोसॉफ्ट में उनकी अंशकालिक भूमिका रहेगी और जुलाई 2008 से दैनिक परिचालन प्रबंधन कार्य छोडकर, परन्तु [[अध्यक्ष]] ([[:en:chairman|chairman]]) एवं सलाहकार के रूप में बने रहने के साथ, [[परोपकार कार्य]] ([[:en:philanthropy|philanthropy]]) में पूर्ण कालिक भूमिका निभायेंगे.<ref name=mscorpnews/> गेट्स ने, उनके दातव्य उद्देश्यों में योगदान के लिए लिये गये निर्णयों को प्रभावित करने का श्रेय बुफ्फे को दिया.<ref>{{cite news | title=Warren Buffett Gives Away his Fortune | url=http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/index.htm | publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | date=2006-06-25 | author=Loomis, Carol J. | accessdate=2008-03-31 | archive-date=2007-11-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071128090517/http://money.cnn.com/2006/06/25/magazines/fortune/charity1.fortune/index.htm }}</ref> कुछ दिनों के बाद बुफ्फे ने घोषणाकी कि वे गेट्स फाउंडेशन में गेट्स के बराबर $1.5 बिलियन तक प्रति वर्ष शेयर के माध्यम से योगदान प्रारम्भ करेंगे.<ref name="buffett announcement">{{cite episode | credits=Smith, Robert | title=Buffett Gift Sends $31 Billion to Gates Foundation | url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5512893 | series=[[All Things Considered]] | network=[[National Public Radio]] | airdate=2006-06-26 | accessdate=2008-03-31}}</ref> बुफे ने फाउंडेशन को अपनी सम्प्रदानों को त्वरित करने में पथ प्रदर्शन कर मदद की.यह बहुत थोड़े से जीवन सीमा वाले दातव्य प्रतिष्ठानों में से एक हो गया है, जो अपने सभी संसाधनों को खर्च करने तथा इसके संस्थापकों के मरने के 50 वर्षों के अन्दर बंद करने के लिए प्रतिश्रुत है।<ref>{{cite news|author=Wilhelm, Ian|title=Gates Foundation Announces That It Does Not Plan to Operate Forever|url=http://www.philanthropy.com/free/update/2006/11/2006112901.htm|date=2006-11-29|publisher=[[The Chronicle of Philanthropy]]|accessdate=2008-04-01|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927220226/http://www.philanthropy.com/free/update/2006/11/2006112901.htm}}</ref>
वॉरेन बुफे और बिल गेट्स दोनों [[योजोनावध्य पितृत्व|योजनाबद्ध पितृत्व]] ([[:en:Planned Parenthood|Planned Parenthood]]) के जोरदार समर्थक रहे, जो बुफे और बिल एंड मेलिंडा गेट्स फाउंडेशनस
से वितीय सहायता प्राप्त एक अलाभकारी प्रतिष्ठान है। संयुक्त राज्य में सम्पन्न होनेवाले कुल गर्भपातों के लगभग 20% का सम्पादन योजनाबद्ध पितृत्व द्वारा किया जाता है। योजोनावध्य पितृत्व के लिए लगभग एक तिहाई धन सरकारी अनुदानों और अनुबंधों (वर्ष 2007 में $336.7 लाख) से तथा अवशेष क्लिनीक के आय और बिल गेट्स जैसे धनी व्यक्तियों से दान के रूप में आते हैं।<ref name = "Bill Gates supports planned parenthood">{{cite web | url = http://www.lifesitenews.com/ldn/2003/may/03050902.html
| title = Bill Gates planned Parenthood-President Dad inspired pro abortion funding | publisher = Lifesite News | year = 2003 | accessdate = 2003-05-09|format=html}}</ref><ref name = "David versus Goliaths">{{cite web| url = http://www.worldmag.com/articles/14184| title = David versus Goliaths| publisher = World Magazine| year = 2008| accessdate = 2008-07-12| archive-date = 2008-07-14| archive-url = https://web.archive.org/web/20080714222233/http://www.worldmag.com/articles/14184}}</ref><ref name = "Buffet gift means millions for abortion">{{cite web | url = http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=50815
| title = Buffet gift means millions for abortion| publisher = Worldnet Daily | year = 2006 | accessdate = 2006-06-28}}</ref>
=== मान्यता ===
''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]] ([[:en:Time (magazine)|Time]])'' पत्रिका ने गेट्स का उल्लेख उन सौ लोगों में, जिन्होंने 20वीं सदी को सबसे अधिक प्रभावित किए, तथा साथ ही साथ उन सौ लोगों में जो 2004, 2005 एवं 2006 में सबसे अधिक प्रभावशाली व्याक्ति रहे, में किया।''टाइम'' सामूहिकरूप से भी गेट्स, उनकी पत्नी[[मेलिंडा गेट्स|मेलिंडा]] ([[:en:Melinda Gates|Melinda]]) और वैकल्पिक रॉक बैंड [[यू२|यु2]] ([[:en:U2|U2]]) के पमुख गायक [[बोनो]] ([[:en:Bono|Bono]]) को 2005 में उनके मानवीय प्रयासों के लिए, [[वर्ष के प्रमुख व्यक्ति|वर्ष के चर्चित व्यक्तिओं]] ([[:en:Person of the Year|Persons of the Year]]) में किया।<ref>{{harv|Lesinski|2006|p=102}}</ref> वर्ष 2006 में "हीरोज ऑफ़ आवौर टाइम" की सूची में उनका आंकलन आठवे नम्बर पर किया गया।<ref>{{cite news | author= Cowley, Jason | title=Heroes of our time — the top 50 | url=http://www.newstatesman.com/200605220016 | publisher=[[New Statesman]] | date=2006-06-22 | accessdate=2008-02-17}}</ref> गेट्स का आंकलन 1999 में ''[[सन्डे टाईम्स (यूके)|सन्डे टाईम्स]] ([[:en:The Sunday Times (UK)|Sunday Times]])'' पावर लिस्ट में हुआ, ''चीफ़ एक्ज़ीक्यूटिव ऑफि़सर्स'' ने 1994 में सीइओ ऑफ़ द इयर कहा, ''टाइम'' ने 1998 में "टॉप 50 साइबर एलिट" में एक नम्बर का दर्जा दिया,1999 में ''[[अपसाइड (पत्रिका)|Upside]] ([[:en:Upside (magazine)|Upside]])''100 अभिजात लोगों में दो नम्बर का दर्जा दिया तथा वर्ष 2001 में ''[[द गार्डियन]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]])'' में "मीडिया के 100 प्रभावशाली लोगों में एक" में उनका नाम शामिल किया गया।<ref>{{cite web|accessdate=2008-03-30|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/457951.stm|title=Gates 'second only to Blair' |publisher=[[BBC News]]|date=1999-09-26}}</ref>
गेट्स ने वर्ष 2000 में [[नीदरलैंड|द नेदरलैंडस]] के [[येनरोड बिज़नेस यूनिवर्सिटीट|निएनरोड बिज़नेस युनिवारसीटेईट]] ([[:en:Nyenrode Business Universiteit|Nyenrode Business Universiteit]]),[[ब्रूकलीन]] ([[:en:Breukelen|Breukelen]]) से, 2002 में<ref>{{cite press release | language=[[Dutch language|Dutch]]| title=''Eredoctoraat Universiteit Nyenrode voor Wim Kok'' | url=http://www.nyenrode.nl/news/news_full.cfm?publication_id=599 | publisher=[[Nyenrode Business Universiteit]] | date=2003-08-13 | accessdate=2008-02-18}}</ref>[[रायल इंस्टीट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी|द रायल इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] ([[:en:Royal Institute of Technology|Royal Institute of Technology]]), [[स्टॉकहोम|स्टाकलहोम]], [[स्वीडन]] से, 2005 में[[वासेदा विश्वविद्यालय|वसेदा यूनिवर्सिटी]] ([[:en:Waseda University|Waseda University]]), [[टोक्यो|टोकियो]], [[जापान]] से, जून 2007 में[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय|हारवर्ड यूनिवर्सिटी]] ([[:en:Harvard University|Harvard University]]) से,<ref>{{cite news | author=Hughes, Gina | title=Bill Gates Gets Degree After 30 Years | url=http://tech.yahoo.com/blog/hughes/13653 | publisher=[[Yahoo!]] | date=2007-06-08 | accessdate=2008-02-18 | archive-date=2007-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071227044031/http://tech.yahoo.com/blog/hughes/13653 }}</ref> और 2008 में[[कारोलिंसका इंस्टीटिऊटेट|कारोलिंसका इंस्टीटुटेट]] ([[:en:Karolinska Institutet|Karolinska Institutet]]), स्टाकलहोम से [[सम्मानसूचक उपाधि / मानद उपाधि|ओनोररी डाकटोरेट्स]] ([[:en:honorary degree|honorary doctorates]]) प्राप्त किये.<ref>{{cite web | author=Svärd, Madeleine | title=Bill Gates honored with a doctor's cap | url=http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=130&a=47838&l=en&newsdep=130 | publisher=[[Karolinska Institutet]] | date=2008-01-24 | accessdate=2008-02-18 | archive-date=2008-02-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080219175039/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=130&a=47838&l=en&newsdep=130 }}</ref> [[कीटविज्ञान|कीट विज्ञानीओ]] द्वारा बिल गेट्स फ्लावर फ्लाई, ''[[बिल गेट्स' फ्लावार फ्लाई|एरिस्तालिस गटेसी]] ([[:en:Bill Gates' flower fly|Eristalis gatesi]])''नामों से भूषित<ref>{{cite web | author=Thompson, F. Christian | title=Bill Gates' Flower Fly ''Eristalis gatesi'' Thompson | url=http://www.sel.barc.usda.gov/Diptera/syrphid/gates.htm | publisher=The Diptera Site | date=1999-08-19 | accessdate=2008-02-18 | archive-date=2008-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080212030504/http://www.sel.barc.usda.gov/Diptera/syrphid/gates.htm }}</ref> करने के अलावे, सन् 2005<ref>{{cite news | title=Knighthood for Microsoft's Gates | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3428673.stm | publisher=[[BBC News]] | date=2005-03-02 | accessdate=2008-02-18}}</ref> में [[एलिज़बेथ २|रानी एलिजाबेथ II]] द्वारा गेट्स को [[ब्रिटिश सम्मान प्रथा#मानद सम्मान पुरस्कार|नाईट कमांडर ऑफ़ दा आर्डर ऑफ़ ब्रिटिश एम्पायर]] ([[:en:British honours system#Honorary Awards|honorary Knight Commander of the Order of the British Empire]])(केबीइ) के मानक अहोदे से भी भूषित किया गया
वर्ष 2006 में, उन्हें और उनकी पत्नी को पूरी दुनिया में स्वास्थ्य और शिक्षा के क्षेत्र में उनके द्वारा किए गए परोपकारी कार्य, विशेषकर मेक्सिको में तथा विशेष रूप से "''अन पाईस दा लेक्टोरेस"''.<ref>{{cite web|url=http://diariooficial.segob.gob.mx/nota_detalle.php?codigo=4936346|accessdate=2008-03-30|publisher=[[Diario Oficial de la Federación]]|title=Proclamation of the Award}}</ref> कार्यक्रम के लिए [[आर्डर ऑफ़ दा एजटेक ईगल|Order of the Aztec Eagle]] ([[:en:Order of the Aztec Eagle|Order of the Aztec Eagle]]) के पदक से सम्मानित किया गया।
=== निवेश ===
[[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य में स्थापित]] [[कास्केड इन्वेस्टमेंट्स एल एल सी|कास्केड इन्वेस्टमेंट्स एलएलसी]] ([[:en:Cascade Investments LLC|Cascade Investments LLC]]), एक निजी निवेश एवं [[होल्डिंग कंपनी]] ([[:en:holding company|holding company]]) का नियंत्रण बिल गेट्स करते हैं, जिसका मुख्यालय [[क्रिकलैंड, डब्लू ए|किर्कलैंड, WA]] ([[:en:Kirkland, WA|Kirkland, WA]]) शहर में है।
== लेखक ==
गेट्स दो पुस्तकों के लेखक रहें:
* ''[[द रोड एहेड|आगे की योजना]] ([[:en:The Road Ahead|The Road Ahead]])''(1975)
* ''[[बिजनेस @ द स्पीड ऑफ़ थॉट]] ([[:en:Business @ the Speed of Thought|Business @ the Speed of Thought]])''(1999)
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|3}}
* {{citation|title=How to be a Billionaire: Proven Strategies from the Titans of Wealth|first=Martin|last=Fridson|year=2001|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=0471416177}}
* {{citation|title=The Road Ahead|last=Gates|first=Bill |year=1996 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=0140260404 }}
* {{citation|title=Bill Gates (Biography (a & E))|first=Jeanne M.|last=Lesinski|year=2006|publisher=[[A&E Television Networks]]|isbn=0822570270}}
* {{citation|title =Gates: How Microsoft's Mogul Reinvented an Industry and Made Himself The Richest Man in America|isbn = 0671880748|year =1994|publisher =[[Touchstone Pictures]]|last=Manes|first=Stephen}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [http://www.raviwar.com/news/360_bill-gates-truth-behind-ngo-raghu-thakur.shtml बिल गेट्स की कैसी सेवा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724234833/http://raviwar.com/news/360_bill-gates-truth-behind-ngo-raghu-thakur.shtml |date=2010-07-24 }} (रविवार)
* [https://web.archive.org/web/20081122144911/http://www.bhaskar.com/2008/08/15/0808151639_bill_gates.html गरीबी हटाते हुए मुनाफा कमाएं] (दैनिक भास्कर)
* [http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/bio.mspx बिल गेट्स की जीवनी माइक्रोसॉफ्ट.कम में]
* [http://www.forbes.com/static/bill2005/LIRBH69.html फोर्ब्स : विश्व के प्रमुख धनीलोग]
* [http://www.gatesfoundation.org/ बिल और मेलिंडा गेट्स फाउंडेशन]
* [http://www.achhikhabar.com/2011/09/27/bill-gates-quotes-in-hindi/ बिल गेट्स के अनमोल वचन]
[[श्रेणी:वैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:माइक्रोसॉफ्ट]]
[[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:नास्तिक]]
ebcbiii10krbe4wdtvd3fvvszvvr8xm
बुध ग्रह
0
2021
24011
22910
2026-11-05T12:55:27Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24011
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसंदूक ग्रह
| name = बुध
| symbol = [[File:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]]
| image = [[File:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|frameless|center|बुध ग्रह का रंगीन चित्र]]
| caption = बुध ग्रह क तीन दृश्य रंगीन मानचित्र द्वारा क्रमशः १००० नै.मी, ७०० नै.मी एवं ४३० नै.मी तरंगदैर्घ्य क [[मेसेंजर]] अंतरिक्ष यान द्वारा भेजलौ गेलौ छवि।
| orbit_ref = <ref name="horizons" />
| epoch = [[:w:J2000|J2000]]
| aphelion =
{{plainlist |
* 69,816,900 कि.मी
* 0.466 697 [[खगोलीय इकाई|एयू]]
}}
| perihelion =
{{plainlist |
* 46,001,200 कि.मी
* 0.307 499 एयू
}}
| semimajor =
{{plainlist |
* 57,909,100 कि.मी
* 0.387 098 एयू
}}
| eccentricity = 0.205 630<ref name="nssdcMercury" />
| period =
{{plainlist |
* 87.969 1 [[दिन|d]]
* (0.240 846 [[जूलियन वर्ष|a]])
* 0.5 मर्क्युरी [[सौर दिवस]]
}}
| synodic_period = 115.88 d<ref name="nssdcMercury" />
| avg_speed = 47.87 km/s<ref name="nssdcMercury" />
| inclination =
{{plainlist |
* 7.005° to [[सूर्यपथ|इक्लिप्टिक]]
* 3.38° to [[:w:Ecliptic#Ecliptic and planets|सौर विषुवत रेखा]]
* 6.34° to [[:w:Invariable plane|सदा एक सा समतल]]<ref name="meanplane" />
}}
| asc_node = 48.331°
| arg_peri = 29.124°
| mean_anomaly = 174.796°
| satellites = कोई नहीं
| physical_characteristics = हां
| diameter = 4,880 कि.मी
| mean_radius =
{{plainlist |
* {{nowrap|2,439.7 ± 1.0 कि.मी}}<ref name="nasa" /><ref name="Seidelmann2007" />
* 0.3829 पृथ्वी
}}
| flattening = 0<ref name="Seidelmann2007" />
| surface_area =
{{plainlist |
* 7.48{{e|7}} कि.मी<sup>2</sup><ref name="nasa" />
* 0.147 पृथ्वी
}}
| volume =
{{plainlist |
* 6.083{{e|10}} कि.मी<sup>3</sup><ref name="nasa" />
* 0.056 पृथ्वी
}}
| mass =
{{plainlist |
* 3.3022{{e|23}} कि.ग्राg<ref name="nasa" />
* 0.055 पृथ्वी
}}
| density = 5.427 ग्रा/सें.मी<sup>3</sup><ref name="nasa" />
| surface_grav =
{{plainlist |
* 3.7 [[त्वरण|मी/से<sup>2</sup>]]
* 0.38 [[:w:g-force|g]]<ref name="nasa" />
}}
| escape_velocity = 4.25 कि.मी/सें<ref name="nasa" />
| sidereal_day =
{{plainlist |
* 58.646 दिवस
* 1407.5 [[घंटा]]<ref name="nasa" />
}}
| rot_velocity = {{convert|10.892|km/h|m/s|abbr=on}}
| axial_tilt = {{nowrap|2.11′ ± 0.1′}}<ref name="Margot2007" />
| right_asc_north_pole =
{{plainlist |
* 18 h 44 मि. 2 से.
* 281.01°<ref name="nssdcMercury" />
}}
| declination = 61.45°<ref name="nssdcMercury" />
| albedo =
{{plainlist |
* 0.068 ([[:w:Bond albedo|बॉण्ड]])<ref name="MallamaMercury" />
* 0.142 ([[:w:Geometric albedo|ज्योमे.]])<ref name="MallamaMercury" />
}}
| magnitude = −2.6<ref name="MallamaSky" /> to 5.7<ref name="nssdcMercury" /><ref name="ephemeris" />
| angular_size = 4.5" – 13"<ref name="nssdcMercury" />
| temperatures = हां
| temp_name1 = 0°उ, 0°प<ref name=vasa>{{cite journal | title= Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits | trans-title= चंद्रमा और बुध के सतह के तापमान और ध्रुवीय बर्फ की स्थिरता | first1= अश्विन आर. | last1= वसावदा | first2= डेविड ए. | last2= पैज | first3= स्टीफन इ. | last3= वूड | date= 19 फ़रवरी 1999 | url= http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | journal= इकरस | volume= 141 | pages= 179–193 | id= Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole | bibcode= 1999Icar..141..179V | doi= 10.1006/icar.1999.6175 | access-date= 26 सितंबर 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20121113124427/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf | archive-date= 13 नवंबर 2012 | url-status= live }}</ref>
| min_temp_1 = 100 K <!-- (-173 °C) -->
| mean_temp_1 = 340 K <!-- (67 °C) -->
| max_temp_1 = 700 K <!-- (427 °C) -->
| temp_name2 = 85°उ, 0°प<ref name=vasa/>
| min_temp_2 = 80 K <!-- (-193 °C) -->
| mean_temp_2 = 200 K <!-- (-73 °C) -->
| max_temp_2 = 380 K <!-- (106.85 °C) -->
<!---| temp_name3 = 90°N<ref name=vasa/> |min_temp3=180K |mean_temp3=180K | max_temp_3 = 180 K (-93 °C) -->
| pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Mercury.ogg|ˈ|m|ɜr|k|j|ə|r|i}}
| adjectives = मर्क्यूरियन, मर्क्यूरियल, बुधीय<ref name="webster" />
| atmosphere = हां
| surface_pressure = नाममात्र
| atmosphere_ref=<ref name="nssdcMercury" />
| atmosphere_composition =
{{plainlist |
* 42% आण्विक [[ऑक्सीजन]]
* 29.0% [[सोडियम]]
* 22.0% [[हाईड्रोजन]]
* 6.0% [[हीलियम]]
* 0.5% [[पोटैशियम]]
* [[आर्गन]], [[नाइट्रोजन]], [[कार्बन डाईआक्साइड]], [[जल|वाष्प]], [[ज़ेनान]], [[क्रिप्टान]] एवं [[नियॉन]] के नाममात्र
}}
}}
'''बुध''' ([[खगोलीय चिन्ह]]: [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|16px|☿]]) एगो [[ग्रह]] के नाँव छेकै जे हमरौ सिनी के [[सौरमंडल]] के पहलौ [[ग्रह]] छेकै आरू [[सूर्य]] केरौ सबसं निकटम [[ग्रह]] मँ सँ एक छेकै। ई [[सौर मंडल]] केरऽ सबस॑ छोटऽ [[स्थलीय ग्रह]] छेकै आरू [[सौरमंडल]] केरऽ [[उपग्रह]] [[गैनिमेड]] आरू [[टाइटन]] स॑ भी छोटऽ होय के बावजूद ई एतना विशाल छै कि एकरऽ सतह [[गुरुत्वाकर्षण]] लगभग वही छै जेतना कि आरू भी बड़ऽ ग्रह [[मंगल]] क। [[शुक्र]] के तरह बुध भी [[पृथ्वी]] के कक्षा के भीतर जैसनौ [[सूर्य]] के [[परिक्रमा]] करै छै, जेकरा चलतअ ई [[पृथ्वी]] के [[आकाश]] मँ केवल नीचाँ स्थिति मँ ही दिखाई दै छै, इ [[सूर्य]] सँ 28° सँ आगू कभियो नै दिखाय दै छै, जेकरऽ परिणामस्वरूप ई केवल "भोर के तारा" या "सांझ के तारा" के रूप मँ प्रकट होय छै, जेना कि [[शुक्र]], यद्यपि ओतना चमकदार नाय छै। [[बुध]] आरू [[पृथ्वी]] ११६ दिन के [[कक्षीय अवधि]] मँ एक-दोसरा के साथ एक्के स्थिति म॑ वापस आबै छै। एकरऽ नामकरण [[हिन्दू देवता]] [[बुध (देव)]] के नाँव प करलऽ गेलऽ छै।
==भौतिक विशेषता सिनी==
बुध सौरमंडल के चार स्थलीय ग्रहों मं सं एक छै, और पृथ्वी की तरह एक चट्टानी पिंड है। यह 2,439.7 किलोमीटर (1,516.0 मील) के भूमध्यरेखीय त्रिज्या के साथ सौर मंडल का सबसे छोटा ग्रह है।[3] सौर मंडल, गेनीमेड और टाइटन के सबसे बड़े प्राकृतिक उपग्रहों की तुलना में बुध भी छोटा है-यद्यपि अधिक विशाल है। पारा में लगभग 70% धात्विक और 30% सिलिकेट सामग्री होती है।
==एकरो देखॉ==
* [[उपग्रह_(खगोलीय_पिंड)|उपग्रह]]
* [[चंद्रमा]]
* [[ग्रह_(खगोलीय_पिंड)|ग्रह]]
* [[शुक्र ग्रह]]
* [[मंगल ग्रह]]
* [[शनि ग्रह]]
* [[ब्रेस्पति ग्रह]]
* [[यम (बौना ग्रह)]]
* [[अरुण ग्रह]]
* [[वरुण ग्रह]]
==बाहरी कड़ी==
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/MERCURY/target बुध केरौ नामकरण] ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [https://web.archive.org/web/20130217190331/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/mercuryQuadMap विशेषता नाँव केरौ साथ मानचित्र] यूएसजीएस/आईएयू ''ग्रह नामकरण केरौ राजपत्र'' सँ। ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [http://messenger-act.actgate.com/msgr_public_released/react_quickmap.html बुध के सम आयताकार मानचित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520025929/http://messenger-act.actgate.com/msgr_public_released/react_quickmap.html |date=2016-05-20 }} ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [https://www.google.com/maps/space/mercury/ बुध केरौ 3D ग्लोब] [[गूगल]] द्वारा ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [http://solarviews.com/eng/mercury.htm Mercury] Solarviews.com प ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [http://www.astronomycast.com/2007/08/episode-49-mercury/ Mercury] by Astronomy Cast ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [http://messenger.jhuapl.edu/ ''MESSENGER'' mission web site] ([[अंग्रेजी]] मँ)
* [http://www.esa.int/bepicolombo ''BepiColombo'' mission web site] ([[अंग्रेजी]] मँ)
==संदर्भ==
[[श्रेणी: विज्ञान]]
[[श्रेणी: खगोल शास्त्र]]
[[श्रेणी: ब्रह्मांड]]
[[श्रेणी: अंतरिक्ष]]
[[श्रेणी: आकाशगंगा]]
[[श्रेणी: सौर मंडल]]
[[श्रेणी: खगोलीय पिंड]]
[[श्रेणी: ग्रह]]
[[श्रेणी: स्थलीय ग्रह]]
sdnzg172n3htg98310x5xp9pgvl5u07
भारत
0
2113
24014
23185
2026-11-05T13:49:01Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24014
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक देश
|native_name = भारत गणराज्य
|conventional_long_name =
|common_name = भारत
|image_flag = Flag of India.svg
|alt_flag = क्षैतिज तीन रंग का झण्डा जिसमें उपर से नीचे केसरीया (गहरा भगवा), सफेद और हरे रंगी की तीन क्षैतिज पटियाँ हैं। सफेद रंग की पट्टी के केन्द्र में गहरे-नीले रंग का एक चक्र बना हुआ है जिसमें २४ आरियां हैं।
|image_coat = Emblem of India.svg
|alt_coat = दायें, बायें और दर्शक की ओर देखते हुये तीन शेर दिखाई देते हैं। नीचे के भाग में चित्रवल्लरी के मध्य में २४-आरियों वाला एक चक्र है, जिसके बांए तरफ़ एक दौडता हुआ घौडा और दांए तरफ़ एक बैल है। सबसे नीचे एक आदर्श वाक्य "सत्यमेव जयते" लिखा है।
|symbol_type = प्रतीक चिह्न
|national_motto = "[[सत्यमेव जयते]]" ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]])<br />{{small|"सत्य की ही विजय होती है"}}
|national_anthem = ''[[जन गण मन]]'' ([[हिन्दी]])<!--<br />{{small|"Thou Art the Ruler of the Minds of All People"}}-->{{sfn|Wolpert|2003|p=1}}<ref name="india.gov.in">{{cite web|url=http://india.gov.in/india-glance/national-symbols |title=National Symbols | National Portal of India |trans_title=राष्ट्रीय चिह्न | भारत का राष्ट्रीय प्रवेशद्वार |publisher=इंडिया पोर्टल |accessdate=१३ मई २०१४|language=अंग्रेज़ी}}</ref><br /><center>[[फाईल:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]</center>
|other_symbol = '''राष्ट्र गीत:''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]])<br />''[[वन्दे मातरम्]]'' <br />{{small|"माँ, मैं आपको नमन करता हूँ।"}}{{lower|0.2em|{{efn|"[...] ''Jana Gana Mana'' is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song ''Vande Mataram'', which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with ''Jana Gana Mana'' and shall have equal status with it." {{harv|Constituent Assembly of India|1950}}.<!--end efn:-->}}{{sfn|राष्ट्रीय सूचना-विज्ञान केन्द्र|2005}}<!--end lower:-->}}<ref name="india.gov.in"/>
|image_map = India (orthographic projection).svg
|alt_map = भारत पर केन्द्रित ग्लोब चित्र जिसमें भारत पर प्रकाश डाला गया है।
|map_caption = भारत द्वारा नियंत्रित क्षेत्र को गहरे हरे रंग में दिखाया गया है;<br />दावाकृत भूभाग जिसपर नियंत्रण नहीं है उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है।
|map_width = 220px
|capital = [[नई दिल्ली]]
|latd=28 |latm=36.8 |latNS=N |longd=77 |longm=12.5 |longEW=E
|largest_city =[[मुम्बई]]
|largest_urban_agglomeration=[[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]]<ref>{{cite web |title=INDIA STATS : Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3}}</ref>
|official_languages = {{hlist |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]|[[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]{{efn| [[देवनागरी]] लिपि में लिखी जाने वाली [[मानक हिन्दी|हिन्दी]] संघ की राजभाषा है। सरकारी कामकाज के लिए [[अँग्रेजी]] सह-राजभाषा है।{{sfn|राष्ट्रीय सूचना-विज्ञान केन्द्र|2005}}<ref name="india.gov.in2">{{cite web|url=http://india.gov.in/india-glance/profile |title=Profile | National Portal of India |publisher=इंडिया पोर्टल |accessdate=१३ मई २०१४}}</ref>[[भारत के राज्य और संघशासित प्रदेश]] हिंदी या अंग्रेजी के अलावा अपने स्वयं की एक अलग आधिकारिक भाषा हो सकती है।}}<ref>{{Cite web|url=http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MzU%3d |title=Constitutional Provisions – Official Language Related Part-17 Of The Constitution Of India |language=Hindi |website=[[National Informatics Centre]] |accessdate=27 December 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201081439/http://rajbhasha.nic.in/UI/pagecontent.aspx?pc=MzU%3D |archivedate= 1 February 2016 |df= }}</ref>}}
|regional_languages =
{{collapsible list
|title = [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|आठवीं अनुसूची]]
|[[असमिया भाषा|असमिया]] |[[बांग्ला भाषा|बांग्ला]] |[[बोड़ो भाषा|बोड़ो]] |[[डोगरी भाषा|डोगरी]] |[[गुजराती भाषा|गुजराती]] |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] |[[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]] |[[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] |[[मैथिली भाषा|मैथिली]] |[[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] |[[मलयालम भाषा|मलयालम]] |[[मराठी भाषा|मराठी]] |[[नेपाली भाषा|नेपाली]] |[[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] |[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] |[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |[[संथाली भाषा|संथाली]] |[[सिन्धी भाषा|सिन्धी]] |[[तमिल भाषा|तमिल]] |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |[[उर्दू भाषा|उर्दू]]<ref>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/coi/EIGHTH-SCHEDULE.pdf|title=Eighth Schedule|accessdate=1 जुलाई 2013}}</ref>
}}
|languages_type = [[राष्ट्रभाषा]]
|languages = कोई नहीं<ref>{{Cite news |title=हिन्दी राष्ट्रभाषा नहीं है: गुजरात हाई कोर्ट |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/gujarat/ahmedabad/-/articleshow/5498466.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224001933/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/gujarat/ahmedabad/-/articleshow/5498466.cms |archive-date=2024-12-24 |access-date=2026-02-02 |work=Navbharat Times |language=hi}}</ref>
|demonym = [[भारत के लोग|भारतीय]]
|government_type = {{nowrap|[[संघवाद|संघीय]] [[संसदीय प्रणाली|संसदीय]]<br />[[गणराज्य|संवैधानिक गणराज्य]]{{sfn|राष्ट्रीय सूचना विज्ञान केन्द्र|2005}}}}
|leader_title1 = [[भारत के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]
|leader_name1 = [[द्रौपदी मुर्मू]]<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/news/national-ramnath-kovind-wins-presidential-election-16397275.html|title= राम नाथ कोविन्द चुने गये भारत के नये राष्ट्रपति।|publisher=दैनिक जागरण}}</ref>
|leader_title2 = [[भारत के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]]
|leader_name2 = [[वेंकैया नायडू]]
|leader_title3 = [[भारत के प्रधान मंत्री|प्रधान मंत्री]]
|leader_name3 = {{nowrap|[[नरेंद्र मोदी]] ([[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]])}}
|leader_title4 = [[भारत के लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्ष]]
|leader_name4 = {{nowrap|[[सुमित्रा महाजन]] (भाजपा)}}
|leader_title5 = [[भारत के मुख्य न्यायाधीश]]
|leader_name5 =[[दीपक मिश्र]]<ref>{{cite web|title=Justice h l dattu sworn in as 42st chief justice of Supreme Court|trans_title=न्यायाधीश खेहर
ने सर्वोच्च्य न्यायालय के प्रमुख न्यायाधीश पद की शपथ ली|url=http://news.biharprabha.com/2014/04/justice-r-m-lodha-sworn-in-as-41st-chief-justice-of-supreme-court/|work=आईएएनएस|publisher=न्यूज़ बिहारप्रभा|accessdate=१३ मई २०१४|language=अंग्रेज़ी|archive-date=2014-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427205944/http://news.biharprabha.com/2014/04/justice-r-m-lodha-sworn-in-as-41st-chief-justice-of-supreme-court/}}</ref>
|legislature = [[भारतीय संसद]]
|upper_house = ''[[राज्यसभा]]''
|lower_house = ''[[लोक सभा]]''
|sovereignty_type = [[भारत की स्वतन्त्रता|स्वतन्त्रता]]
|sovereignty_note = [[यूनाइटेड किंगडम]]
|established_event1 = [[अधिराज्य]]
|established_date1 = १५ अगस्त १९४७
|established_event2 = [[गणराज्य]]
|established_date2 = २६ जनवरी १९५०
|area_rank = सातवां
|area_magnitude = 1 E12
|area_km2 = ३,२८७,५९०
|area_sq_mi = १,२६९,३४६
|area_footnote = {{efn|"देश का यथार्थ आकार बहस का मुद्दा है क्योंकि कुछ सीमायें विवादग्रस्त हैं। भारत सरकार के अनुसार कुल क्षेत्रफल {{convert|3287260|km2|sqmi|abbr=on}} है और कुल भूमि का क्षेत्रफल {{convert|3060500|km2|sqmi|abbr=on}} है; संयुक्त राष्ट्र संघ की सूची के अनुसार कुल क्षेत्रफल {{convert|3287263|km2|sqmi|abbr=on}} और कुल भूमि का क्षेत्रफल {{convert|2973190|km2|sqmi|abbr=on}} है।" {{harv|Library of Congress|2004}}.}}
|percent_water = ९.६
|population_census_rank = द्वितीय
|population_estimate = १,२७,०००००००
|population_estimate_rank = द्वितीय
|population_estimate_year = २०१६
|population_census_year = २०११
|population_density = <!--{{#expr:{{Indian population clock}}/3287263 round 1}} http://www.indiastat.com से हमेशा अद्यतन करने वाली बॉट की आवश्यकता-->
|population_densitymi² = <!--{{#expr:{{Indian population clock}}/1269219 round 1}} http://www.indiastat.com से हमेशा अद्यतन करने वाली बॉट की आवश्यकता-->
|population_density_rank = ३१वाँ
|GDP_PPP = $५.३०२ महाशंख/(ट्रिलियन)<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=7&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects|trans_title=चुने हुए देश और विषयों के लिए रपट |publisher=विश्व आर्थिक आउटलुक डाटाबेस, [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] |date=२७ अक्टूबर २०१३ |accessdate=१३ मई २०१४|language=अंग्रेज़ी}}</ref>
|GDP_PPP_rank = तीसरा
|GDP_PPP_year = २०१४
|GDP_PPP_per_capita = $४,२०९<ref name=imf2/>
|GDP_PPP_per_capita_rank = १३३वीं
|GDP_nominal = $१.८४२ महाशंख/(ट्रिलियन)<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_rank = १०वीं
|GDP_nominal_year = २०१४
|GDP_nominal_per_capita = $१,३८९<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_per_capita_rank = १४८वाँ
|Gini_year = २०१०
|Gini_change = <!--increase/decrease/steady-->
|Gini = ३३.९ <!--number only-->
|Gini_ref =<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher = World Bank |accessdate=2 मार्च 2011}}</ref>
|Gini_rank = ३९वाँ
|HDI_year = २०१२
|HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
|HDI = ०.५५४ <!--number only-->
|HDI_category = <span style="color:#ffcc00;">मध्यम</span>
|HDI_ref = {{sfn|संयुक्त राष्ट्र|2012}}<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf Human Development Reports<!-- Bot generated title -->]</ref>
|HDI_rank = १३६वाँ (मध्यम)
|currency = [[भारतीय रुपया]] ({{INR}})
|currency_code = INR
|religion =
{{ubl
| 79.8% [[भारत में हिन्दू धर्म|हिन्दू]]
| 14.2% [[भारत में इस्लाम|मुस्लिम]]
| 2.3% [[ईसाई]]
| 1.7% [[सिख]]
| 0.7% [[बौद्ध]]
| 0.4% [[जैन]]
| 0.9% अन्य धर्मीय{{efn|name=remaining religions}}
}}
|time_zone = [[भारतीय मानक समय]]
|utc_offset = +५:३०
|time_zone_DST = {{nowrap|अपरिवर्तनीय}}
|utc_offset_DST = +५:३०
|date_format = {{nowrap|dd-mm-yyyy (CE)}}
|drives_on = left
|calling_code = [[भारत में मोबाइल टेलीफोन संख्यांकन की प्रणाली|+९१]]
|cctld = [[डॉट इन]]
{{collapsible list
|title = अन्य [[शीर्ष-स्तर डोमेन|टी॰ऍल॰डी॰]]
|[[.ভাৰত]] |[[.ভারত]] |[[.ભારત]] |[[.भारत]] |[[.ଭାରତ]] |[[.ਭਾਰਤ]] |[[.இந்தியா]] |[[.భారత్]] |[[بھارت.]]
}}
}}
'''भारत''' ({{lang-en|Bharat}}, अंग्रेज़ी में: इंडिया, {{lang-en|India}}) (आधिकारिक नाम: '''भारत गणराज्य''' {{lang-en|Republic of India}}) [[दक्षिण एशिया]] में स्थित [[भारतीय उपमहाद्वीप]] केरऽ सबसें बड़ऽ देश छेकै। पूर्ण रूप सें उत्तरी गोलार्ध में स्थित भारत, भौगोलिक दृष्टि सें विश्व में सातवाँ सबसें बड़ा आरू जनसंख्या केरऽ दृष्टिकोण सें दोसरऽ सबसें बड़ऽ देश छेकै। भारत केरऽ पश्चिम में [[पाकिस्तान]], उत्तर-पूर्व में [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]], [[नेपाल]] और [[भूटान]], पूर्व में [[बांग्लादेश]] और [[म्यान्मार]] स्थित हैं। [[हिन्द महासागर]] में इसके दक्षिण पश्चिम में [[मालदीव]], दक्षिण में [[श्रीलंका]] और दक्षिण-पूर्व में [[इंडोनेशिया]] से भारत की सामुद्रिक सीमा लगती है। इसके उत्तर की भौतिक सीमा [[हिमालय]] [[पर्वत]] से और दक्षिण में हिन्द महासागर से लगी हुई है। पूर्व में [[बंगाल की खाड़ी]] है तथा पश्चिम में [[अरब सागर]] हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी के राष्ट्रीय अध्यक्ष डा0 श्री प्रकाश बरनवाल का कहना है कि भारत का पांचों नाम भारत, इंडिया, हिंदुस्तान, आर्यावर्त एवं रेवाखंड BIHAR में है।
प्राचीन [[सिन्धु घाटी की सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]], व्यापार मार्गों आरू बड़ा-बड़ा साम्राज्यऽ के विकास-स्थान रहलऽ [[भारतीय उपमहाद्वीप]] को इसके सांस्कृतिक और आर्थिक सफलता के लंबे इतिहास के लिये जाना जाता रहा है। चार प्रमुख संप्रदायों: हिंदू, बौद्ध, जैन और सिख धर्मों का यहां उदय हुआ, पारसी, यहूदी, ईसाई, और मुस्लिम धर्म प्रथम सहस्राब्दी में यहां पहुचे और यहां की विविध संस्कृति को नया रूप दिया। क्रमिक विजयों के परिणामस्वरूप [[ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कंपनी]] ने १८वीं और १९वीं सदी में भारत के ज़्यादतर हिस्सों को अपने राज्य में मिला लिया। १८५७ के विफल विद्रोह के बाद भारत के प्रशासन का भार ब्रिटिश सरकार ने अपने ऊपर ले लिया। [[ब्रिटिश भारत]] के रूप में [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के प्रमुख अंग भारत ने [[महात्मा गांधी]] के नेतृत्व में एक लम्बे और मुख्य रूप से अहिंसक स्वतन्त्रता संग्राम के बाद [[स्वतंत्रता दिवस (भारत)|१५ अगस्त १९४७]] को आज़ादी पाई। १९५० में लागू हुए [[भारत का संविधान|नये संविधान]] में इसे सार्वजनिक वयस्क मताधिकार के आधार पर स्थापित संवैधानिक लोकतांत्रिक गणराज्य घोषित कर दिया गया और युनाईटेड किंगडम की तर्ज़ पर वेस्टमिंस्टर शैली की संसदीय सरकार स्थापित की गयी। एक संघीय राष्ट्र, भारत को [[भारत के राज्य और संघशासित प्रदेश|२९ राज्यों और ७ संघ शासित प्रदेशों]] में गठित किया गया है। लम्बे समय तक समाजवादी आर्थिक नीतियों का पालन करने के बाद 1991 के पश्चात् भारत ने उदारीकरण और वैश्वीकरण की नयी नीतियों के आधार पर सार्थक आर्थिक और सामाजिक प्रगति की है।
३३ लाख वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफल के साथ भारत भौगोलिक क्षेत्रफल के आधार पर विश्व का [[क्षेत्रफल के अनुसार देशों की सूची|सातवाँ]] सबसे बड़ा राष्ट्र है। वर्तमान में भारतीय अर्थव्यवस्था क्रय शक्ति समता के आधार पर विश्व की तीसरी<ref name="nbt-30apr2014">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/business/business-news/india-displaces-japan-to-become-third-largest-world-economy-in-terms-of-ppp-world-bank/businessarticleshow/34389534.cms| title= भारत बना दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी इकॉनमी| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 30 अप्रैल 2014| accessdate= 30 अप्रैल 2014| archive-date= 2014-05-02| archive-url= https://web.archive.org/web/20140502012608/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/business/business-news/india-displaces-japan-to-become-third-largest-world-economy-in-terms-of-ppp-world-bank/businessarticleshow/34389534.cms}}</ref> और मानक मूल्यों के आधार पर विश्व की दसवीं सबसे बडी अर्थव्यवस्था है। १९९१ के बाज़ार-आधारित सुधारों के बाद भारत विश्व की सबसे तेज़ विकसित होती बड़ी अर्थ-व्यवस्थाओं में से एक हो गया है और इसे एक नव-औद्योगिकृत राष्ट्र माना जाता है। परंतु भारत के सामने अभी भी गरीबी, [[भ्रष्टाचार (आचरण)|भ्रष्टाचार]], कुपोषण, अपर्याप्त सार्वजनिक स्वास्थ्य-सेवा और आतंकवाद की चुनौतियां हैं। आज भारत एक विविध, बहुभाषी, और बहु-जातीय समाज है और [[भारतीय सेना]] एक [[क्षेत्रीय शक्ति]] है।
== नामोत्पत्ति ==
{{मुख्य|भारत नाम की उत्पत्ति}}
भारत केरऽ दू आधिकारिक नाम छेकै- [[हिन्दी]] में '''भारत''' आरू [[अंग्रेज़ी]] में '''इंडिया''' (''India'')। इंडिया नाम केरऽ उत्पत्ति [[सिन्धु नदी]] केरऽ [[अंग्रेजी]] नाम "इण्डस" सें होलऽ छै।{{sfn|Oxford English Dictionary}} भारत नाम, एगो प्राचीन [[हिन्दू]] सम्राट '''[[भरत (भागवत)|भरत]]''' जे कि [[मनु]] केरऽ वंशज [[ऋषभदेव]] केरऽ सबसें बड़ऽ बेटा रहै आरू जिनकऽ कथा [[भागवत पुराण|श्रीमद्भागवत महापुराण]] में छै, के नाम सें लेलऽ गेलऽ छै। भारत (भा + रत) शब्द का मतलब है आन्तरिक प्रकाश या विदेक-रूपी प्रकाश में लीन। एक तीसरा नाम [[हिन्दुस्तान]] भी है जिसका अर्थ ''हिन्द (''हिन्दू'') की भूमि'', यह नाम विशेषकर [[अरब देश|अरब]]/[[ईरान]] में प्रचलित हुआ।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/855876/land-of-hindus-mohan-bhagwat-narendra-modi-and-the-sangh-parivar-are-using-hindustan-all-wrong|title=Land of Hindus? Mohan Bhagwat, Narendra Modi and the Sangh Parivar are using ‘Hindustan’ all wrong}}</ref> इसका समकालीन उपयोग कम और प्रायः उत्तरी भारत के लिए होता है। इसके अतिरिक्त भारतवर्ष को वैदिक काल से [[आर्यावर्त]] "जम्बूद्वीप" और "अजनाभदेश" के नाम से भी जाना जाता रहा है। बहुत पहले भारत का एक मुंहबोला नाम 'सोने की चिड़िया' भी प्रचलित था।<ref>{{cite web
|title = Hindustan
|url = http://www.britannica.com/eb/article-9040520/Hindustan
|accessdate = 2007-06-18
|publisher = [[ब्रिटैनिका विश्वकोष]], Inc.
|year= 2007}}</ref>
== राष्ट्रीय प्रतीक ==
{{भारत के राष्ट्रीय प्रतीक}}
भारत का राष्ट्रीय चिह्न [[सारनाथ]] स्थित [[अशोक स्तंभ]] की अनुकृति है जो सारनाथ के संग्रहालय में सुरक्षित है। भारत सरकार ने यह चिह्न २६ जनवरी १९५० को अपनाया। उसमें केवल तीन सिंह दिखाई पड़ते हैं, चौथा सिंह दृष्टिगोचर नहीं है। राष्ट्रीय चिह्न के नीचे [[देवनागरी लिपि]] में 'सत्यमेव जयते' अंकित है।
भारत के राष्ट्रीय झंडे में तीन समांतर आयताकार पट्टियाँ हैं। ऊपर की पट्टी केसरिया रंग की, मध्य की पट्टी सफेद रंग की तथा नीचे की पट्टी गहरे हरे रंग की है। झंडे की लंबाई चौड़ाई का अनुपात 3:2 का है। सफेद पट्टी पर चर्खे की जगह सारनाथ के सिंह स्तंभ वाले [[धर्मचक्र]] अनुकृति [[अशोक चक्र (प्रतीक)|अशोक चक्र]] है जिसका रंग गहरा नीला है। चक्र का व्यास लगभग सफेद पट्टी के चौड़ाई जितना है और उसमें २४ अरे हैं।
राष्ट्रभाषा: हिंदी
कवि [[रवींद्रनाथ ठाकुर]] द्वारा लिखित 'जन-गण-मन' के प्रथम अंश को भारत के राष्ट्रीय गान के रूप में २४ जनवरी १९५० ई. को अपनाया गया। साथ-साथ यह भी निर्णय किया गया कि [[बंकिमचंद्र चटर्जी]] द्वारा लिखित '[[वंदे मातरम्]]' को भी 'जन-गण-मन' के समान ही दर्जा दिया जाएगा, क्योंकि स्वतंत्रता संग्राम में 'वंदे मातरम्' गान जनता का प्रेरणास्रोत था।
भारत सरकार ने देश भर के लिए राष्ट्रीय [[पंचांग]] के रूप में [[शक संवत|शक संवत्]] को अपनाया है। इसका प्रथम मास 'चैत' है और वर्ष सामान्यत: ३६५ दिन का है। इस पंचांग के दिन स्थायी रूप से अंग्रेजी पंचांग के मास दिनों के अनुरूप बैठते हैं। सरकारी कार्यो के लिए ग्रेगरी कैलेंडर (अंग्रेजी कैलेंडर) के साथ-साथ राष्ट्रीय पंचांग का भी प्रयोग किया जाता है।
== इतिहास ==
<!-- यह अंश एक सार है। अगर आप कुछ बदलाव या बढोतरी करना चाहें तो [[भारतीय इतिहास]] लेख में करें -->
{{main|भारत का इतिहास}}
[[फाईल:Sanchi2.jpg|thumb|तीसरी शताब्दी में सम्राट [[अशोक]] द्वारा बनाया गया [[मध्य प्रदेश]] में [[साँची का स्तूप]]]]
===धार्मिक इतिहास===
प्राचीन हिन्दू मान्यता के अनुसार भारत क॑ एगो सनातन राष्ट्र मानलऽ जाय छै, कैन्हेंकि ई मानव-सभ्यता केरऽ पहलऽ राष्ट्र छेलै। [[श्रीमद्भागवत]] के पञ्चम स्कन्ध में भारत राष्ट्र की स्थापना का वर्णन आता है। [[भारतीय दर्शन]] के अनुसार सृष्टि उत्पत्ति के पश्चात [[ब्रह्मा]] के मानस पुत्र स्वयंभू [[मनु]] ने व्यवस्था सम्भाली। इनके दो पुत्र, [[प्रियव्रत]] और [[उत्तानपाद]] थे। [[उत्तानपाद]] भक्त [[महाराजा ध्रुव|ध्रुव]] के पिता थे। इन्हीं प्रियव्रत के दस पुत्र थे। तीन पुत्र बाल्यकाल से ही विरक्त थे। इस कारण प्रियव्रत ने [[पृथ्वी]] को सात भागों में विभक्त कर एक-एक भाग प्रत्येक पुत्र को सौंप दिया। इन्हीं में से एक थे ''आग्नीध्र'' जिन्हें [[जम्बूद्वीप]] का शासन कार्य सौंपा गया। वृद्धावस्था में [[आग्नीध्र]] ने अपने नौ पुत्रों को [[जम्बूद्वीप]] के विभिन्न नौ स्थानों का शासन दायित्व सौंपा। इन नौ पुत्रों में सबसे बड़े थे ''नाभि'' जिन्हें [[हिमवर्ष]] का भू-भाग मिला। इन्होंने हिमवर्ष को स्वयं के नाम अजनाभ से जोड़ कर ''[[अजनाभवर्ष]]'' प्रचारित किया। यह हिमवर्ष या अजनाभवर्ष ही प्राचीन भारत देश था। [[राजा नाभि]] के पुत्र थे [[ऋषभदेव|ऋषभ]]। ऋषभदेव के सौ पुत्रों में भरत ज्येष्ठ एवं सबसे गुणवान थे। [[ऋषभदेव]] ने [[वानप्रस्थ आश्रम|वानप्रस्थ]] लेने पर उन्हें राजपाट सौंप दिया। पहले भारतवर्ष का नाम ॠषभदेव के पिता नाभिराज के नाम पर ''[[अजनाभवर्ष]]'' प्रसिद्ध था। भरत के नाम से ही लोग अजनाभखण्ड को [[भारतवर्ष]] कहने लगे।
[[पाषाण युग]] [[भीमबेटका]] [[मध्य प्रदेश]] केरऽ गुफा भारत में मानव जीवन केरऽ प्राचीनतम प्रमाण छेकै। प्रथम स्थाई बस्तियों ने ९००० वर्ष पूर्व स्वरुप लिया। यही आगे चल कर [[सिन्धु घाटी सभ्यता]] में विकसित हुई, जो [[२६वीं शताब्दी ईसा पूर्व|२६०० ईसा पूर्व]] और [[२०वीं शताब्दी ईसा पूर्व|१९०० ईसा पूर्व]] के मध्य अपने चरम पर थी।<ref>{{cite web |title = Introduction to the Ancient Indus Valley |url=http://www.harappa.com/indus/indus1.html
|accessdate = 2007-06-18 |year= 1996 |publisher = Harappa}}</ref>
लगभग १६०० ईसा पूर्व आर्य भारत आए और उन्होंने उत्तर भारतीय क्षेत्रों में [[वैदिक सभ्यता]] का सूत्रपात किया। इस सभ्यता के स्रोत वेद और पुराण हैं। किन्तु आर्य-आक्रमण-सिद्धांत अभी तक विवादस्पद है। [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य बाल गंगाधर तिलक]] सहित कुछ विद्वानों की मान्यता यह है कि [[आर्य]] भारतवर्ष के ही स्थायी निवासी रहे हैं तथा वैदिक इतिहास करीब ७५,००० वर्ष प्राचीन है।<ref>{{cite web | title = How ancient are the Vedas | url=http://in.answers.yahoo.com/question/index?qid=20090815020908AAi7JHQ
|accessdate = 2009-11-30 | year= 2009 |publisher = Yahoo Answers}}</ref> इसी समय दक्षिण भारत में द्रविड़ सभ्यता का विकास होता रहा। दोनों जातियों ने एक दूसरे की खूबियों को अपनाते हुए भारत में एक मिश्रित-संस्कृति का निर्माण किया।
[[५वीं शताब्दी ईसा|५०० ईसवी]] पूर्व कॆ बाद कई स्वतंत्र राज्य बन गए। भारत के प्रारम्भिक राजवंशों में उत्तर भारत का [[मौर्य राजवंश]] उल्लेखनीय है जिसके प्रतापी सम्राट [[अशोक]] का विश्व इतिहास में विशेष स्थान है।<ref>{{cite web |title = Maurya dynasty |url = http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html |author = Jona Lendering |accessdate = 2007-06-17 |archive-date = 2012-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120226183742/http://www.livius.org/man-md/mauryas/mauryas.html }}</ref> [[१८०]] ईसवी के आरम्भ से [[मध्य एशिया]] से कई आक्रमण हुए, जिनके परिणामस्वरूप उत्तर भारतीय उपमहाद्वीप में [[यूनानी]], [[शक]], [[पार्थी]] और अंततः [[कुषाण]] राजवंश स्थापित हुए। [[तीसरी शताब्दी]] के आगे का समय जब भारत पर [[गुप्त वंश]] का शासन था, भारत का "स्वर्णिम काल" कहलाया।"<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/ancient_history4.php|title=Gupta period has been described as the Golden Age of Indian history|accessdate=2007-10-03 |publisher= ''[[राष्ट्रीय सूचना-विज्ञान केन्द्र]] (NIC)''}}</ref><ref>Heitzman, James. (2007). "[https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html#s3 Gupta Dynasty,]" Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2007</ref> दक्षिण भारत में भिन्न-भिन्न काल-खण्डों में कई राजवंश [[चालुक्य]], [[चेर]], [[चोल]], [[पल्लव राजवंश|पल्लव]] तथा [[पांड्य]] रहे। ईसा के आस-पास संगम-साहित्य अपने चरम पर था, जिसमें तमिळ भाषा का परिवर्धन हुआ। सातवाहनों और चालुक्यों ने मध्य भारत में अपना वर्चस्व स्थापित किया। [[प्राचीन भारतीय विज्ञान तथा तकनीक|विज्ञान]], [[भारतीय कला|कला]], [[भारतीय साहित्य|साहित्य]], [[भारतीय गणित|गणित]], [[खगोलशास्त्र]], [[प्राचीन प्रौद्योगिकी]], [[धर्म]], तथा [[दर्शन]] इन्हीं राजाओं के शासनकाल में फले-फूले।
१२वीं शताब्दी के प्रारंभ में, भारत पर [[भारतीय उपमहाद्वीप का इस्लामिक इतिहास|इस्लामी आक्रमणों]] के पश्चात, उत्तरी व केन्द्रीय भारत का अधिकांश भाग [[दिल्ली सल्तनत]] के शासनाधीन हो गया; और बाद में, अधिकांश उपमहाद्वीप [[मुगल]] वंश के अधीन। दक्षिण भारत में [[विजयनगर साम्राज्य]] शक्तिशाली निकला। हालाँकि, विशेषतः तुलनात्मक रूप से, संरक्षित दक्षिण में अनेक राज्य शेष रहे, अथवा अस्तित्व में आये। मुगलों के संक्षिप्त अधिकार के बाद सत्रहवीं सदी में दक्षिण और मध्य भारत में मराठों का उत्कर्ष हुआ। उत्तर पश्चिम में सिक्खों की शक्ति में वृद्धि हुई।
१७वीं शताब्दी के मध्यकाल में [[पुर्तगाल]], [[डच]], [[फ्रांस]], [[ब्रिटेन]] सहित अनेक यूरोपीय देशों, जो भारत से व्यापार करने के इच्छुक थे, उन्होंने देश की आतंरिक शासकीय अराजकता का फायदा उठाया अंग्रेज दूसरे देशों से व्यापार के इच्छुक लोगों को रोकने में सफल रहे और [[१८४०]] तक लगभग संपूर्ण देश पर शासन करने में सफल हुए। [[१८५७]] में ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कम्पनी के विरुद्ध असफल विद्रोह, जो [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|भारतीय स्वतन्त्रता के प्रथम संग्राम]] से भी जाना जाता है, के बाद भारत का अधिकांश भाग सीधे [[अंग्रेजी शासन]] के प्रशासनिक नियंत्रण में आ गया।<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php|title=History : Indian Freedom Struggle (1857-1947)|accessdate=2007-10-03|publisher=[[राष्ट्रीय सूचना-विज्ञान केन्द्र|राष्ट्रीय सूचना-विज्ञान केन्द्र (NIC)]]|quote=And by 1856, the British conquest and its authority were firmly established.|archive-date=2009-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227213048/http://india.gov.in/knowindia/history_freedom_struggle.php}}</ref>
[[फाईल:Konarak Sun Temple Wheel By Piyal Kundu (2).jpg|thumb|270px| कोणार्क-चक्र - १३वीं शताब्दी में बने [[उड़ीसा]] के सूर्य मन्दिर में स्थित, यह दुनिया के सब से प्रसिद्घ ऐतिहासिक स्मारकों में से एक है।]]
बीसवी सदी के प्रारम्भ में आधुनिक शिक्षा के प्रसार और विश्वपटल पर बदलती राजनीतिक परिस्थितियों के चलते भारत में एक बौद्धिक आन्दोलन का सूत्रपात हुआ जिसने सामाजिक और राजनीतिक स्तरों पर अनेक परिवर्तनों एवम आन्दोलनों की नीव रखी। १८८५ में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की स्थापना ने स्वतन्त्रता आन्दोलन को एक गतिमान स्वरूप दिया। बीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में लम्बे समय तक स्वतंत्रता प्राप्ति के लिये विशाल अहिंसावादी संघर्ष चला, जिसका नेतृत्व [[महात्मा गांधी]], जो आधिकारिक रूप से आधुनिक भारत के 'राष्ट्रपिता' के रूप में संबोधित किये जाते हैं, इसी सदी में [[भारत के सामाजिक आन्दोलन]], जो [[सामाजिक स्वतंत्र्यता]] प्राप्ति के लिए भी विशाल अहिंसावादी एवं क्रांतिवादी संघर्ष चला, जिसका नेतृत्व [[भीमराव आंबेडकर|डॉ॰ बाबासाहेब आंबेडकर]] ने किया, जो ‘आधुनिक भारत के निर्माता’, ‘संविधान निर्माता' एवं ‘दलितों के मसिहा’ के रूप में संबोधित किये जाते है। इसके साथ-साथ [[चंद्रशेखर आजाद]], [[सरदार भगत सिंह]], [[सुखदेव]], [[राजगुरु|राजगुरू]], [[नेताजी सुभाष चन्द्र बोस]], [[वीर सावरकर]] आदि के नेतृत्व मे चले क्रांतिकारी संघर्ष के फलस्वरुप [[१५ अगस्त]], [[१९४७]] भारत ने [[अंग्रेजी शासन]] से पूर्णतः [[स्वतंत्रता]] प्राप्त की। तदुपरान्त [[२६ जनवरी]], [[१९५०]] को भारत एक [[गणराज्य]] बना।
एक बहुजातीय तथा बहुधार्मिक राष्ट्र होने के कारण भारत को समय-समय पर [[साम्प्रदायिक]] तथा जातीय विद्वेष का शिकार होना पड़ा है। क्षेत्रीय असंतोष तथा विद्रोह भी हालाँकि देश के अलग-अलग हिस्सों में होते रहे हैं, पर इसकी [[धर्मनिरपेक्षता]] तथा जनतांत्रिकता, केवल १९७५-७७ को छोड़, जब तत्कालीन प्रधानमंत्री [[इंदिरा गांधी]] ने [[आपातकाल]] की घोषणा कर दी थी, अक्षुण्ण रही है।
भारत के पड़ोसी राष्ट्रों के साथ अनसुलझे सीमा विवाद हैं। इसके कारण इसे छोटे पैमानों पर युद्ध का भी सामना करना पड़ा है। १९६२ में [[चीन]] के साथ, तथा १९४७, १९६५, १९७१ एवं १९९९ में [[पाकिस्तान]] के साथ लड़ाइयाँ हो चुकी हैं।
भारत [[गुटनिरपेक्ष आन्दोलन]] तथा [[संयुक्त राष्ट्र संघ]] के संस्थापक सदस्य देशों में से एक है।
१९७४ में भारत ने अपना पहला [[परमाणु परीक्षण]] किया था जिसके बाद १९९८ में ५ और परीक्षण किये गये। १९९० के दशक में किये गये आर्थिक सुधारीकरण की बदौलत आज देश सबसे तेज़ी से विकासशील राष्ट्रों की सूची में आ गया है।
== सरकार ==
{{भारत के प्रभाग}}
{{main|भारत सरकार}}
[[भारत का संविधान]] भारत को एक संप्रभु, [[समाजवादी]], [[धर्मनिरपेक्ष]], लोकतान्त्रिक गणराज्य घोषित करता है। भारत एक [[लोकतांत्रिक गणराज्य]] है, जिसकी [[द्विसदनात्मक]] [[संसद]] [[वेस्टमिन्स्टर शैली]] की संसदीय प्रणाली द्वारा संचालित है। भारत का प्रशासन संघीय ढांचे के अन्तर्गत चलाया जाता है, जिसके अनुसार राष्ट्रीय स्तर पर केंद्र सरकार और राज्य स्तर पर राज्य सरकारें हैं। केंद्र और राज्य सरकारों के बीच शक्तियों का बंटवारा संविधान में दी गई रूपरेखा के आधार पर होता है। वर्तमान में भारत में २९ राज्य और ७ केंद्र-शासित प्रदेश हैं। केंद्र शासित प्रदेशों में, स्थानीय प्रशासन को राज्यों की तुलना में कम शक्तियां प्राप्त होती हैं। भारत का सरकारी ढाँचा, जिसमें केंद्र राज्यों की तुलना में ज़्यादा सशक्त है, उसे आमतौर पर अर्ध-संघीय (सेमि-फ़ेडेरल) कहा जाता रहा है, पर १९९० के दशक के राजनैतिक, आर्थिक और सामाजिक बदलावों के कारण इसकी रूपरेखा धीरे-धीरे और अधिक संघीय (फ़ेडेरल) होती जा रही है।
इसके शासन में तीन मुख्य अंग हैं: [[न्यायपालिका]], [[कार्यपालिका]] और [[व्यवस्थापिका]]।
व्यवस्थापिका [[संसद]] को कहते हैं, जिसके दो सदन हैं - उच्चसदन ''[[राज्यसभा]]'', अथवा राज्यपरिषद् और निम्नसदन ''[[लोकसभा]]''. राज्यसभा में २४५ सदस्य होते हैं जबकि लोकसभा में ५४५। राज्यसभा एक स्थाई सदन है और इसके सदस्यों का चुनाव, अप्रत्यक्ष विधि से ६ वर्षों के लिये होता है। राज्यसभा के ज़्यादातर सदस्यों का चयन राज्यों की विधानसभाओं के सदस्यों द्वारा किया जाता है, और हर दूसरे साल राज्य सभा के एक तिहाई सदस्य पदमुक्त हो जाते हैं। लोकसभा के ५४३ सदस्यों का चुनाव प्रत्यक्ष विधि से, ५ वर्षों की अवधि के लिये आम चुनावों के माध्यम से किया जाता है जिनमें १८ वर्ष से अधिक उम्र के सभी भारतीय नागरिक मतदान कर सकते हैं। इसके इलावा २ सदस्यों को राष्ट्रपति एंग्लो-इण्डियन समुदाय में से नामित कर सकती है, अगर यह समुदाय संसद में पर्याप्त रूप से प्रतिनिधित्व ना पा सका हो।
कार्यपालिका के तीन अंग हैं - ''राष्ट्रपति'', ''उपराष्ट्रपति'' और [[मंत्रिमंडल]]। [[राष्ट्रपति]], जो राष्ट्र का प्रमुख है, की भूमिका अधिकतर आनुष्ठानिक ही है। उसके दायित्वों में [[संविधान]] का अभिव्यक्तिकरण, प्रस्तावित कानूनों (विधेयक) पर अपनी सहमति देना और अध्यादेश जारी करना प्रमुख हैं। वह [[भारतीय सेनाओं]] का मुख्य सेनापति भी है। राष्ट्रपति और [[उपराष्ट्रपति]] को एक अप्रत्यक्ष मतदान विधि द्वारा ५ वर्षों के लिये चुना जाता है। [[प्रधानमन्त्री]] [[सरकार]] का प्रमुख है और कार्यपालिका की सारी शक्तियाँ उसी के पास होती हैं। इसका चुनाव राजनैतिक पार्टियों या [[गठबन्धन]] के द्वारा प्रत्यक्ष विधि से संसद में बहुमत प्राप्त करने पर होता है। बहुमत बने रहने की स्थिति में इसका कार्यकाल ५ वर्षों का होता है। संविधान में किसी उप-प्रधानमंत्री का प्रावधान नहीं है पर समय-समय पर इसमें फेरबदल होता रहा है। मंत्रिमंडल का प्रमुख प्रधानमंत्री होता है। मंत्रिमंडल के प्रत्येक मंत्री को संसद का सदस्य होना अनिवार्य है। कार्यपालिका संसद को उत्तरदायी होती है, और प्रधानमंत्री और उनका मंत्रिमण्डल लोक सभा में बहुमत के समर्थन के आधार पर ही अपने कार्यालय में बने रह सकते हैं।
भारत की स्वतंत्र न्यायपालिका का ढाँचा त्रिस्तरीय है, जिसमें [[सर्वोच्च न्यायालय]], जिसके प्रधान [[प्रधान न्यायाधीश]] है; २४ उच्च न्यायालय और बहुत सारी निचली अदालतें हैं। सर्वोच्च न्यायालय को अपने मूल न्यायाधिकार (ओरिजिनल ज्युरिडिक्शन), और [[उच्च न्यायालय|उच्च न्यायालयों]] के ऊपर अपीलीय न्यायाधिकार के मामलों, दोनो को देखने का अधिकार है। सर्वोच्च न्यायालय के मूल न्ययाधिकार में मौलिक अधिकारों के हनन के इलावा राज्यों और केंद्र, और दो या दो से अधिक राज्यों के बीच के विवाद आते हैं। सर्वोच्च न्यायालय को राज्य और केंद्रीय कानूनों को असंवैधानिक ठहराने के अधिकार है। भारत में २४ उच्च न्यायालयों के अधिकार और उत्तरदायित्व [[सर्वोच्च न्यायालय]] की अपेक्षा सीमित हैं। संविधान ने न्यायपालिका को विस्तृत अधिकार दिये हैं, जिनमें संविधान की अंतिम व्याख्या करने का अधिकार भी सम्मिलित है।
== राजनीति ==
{{main|भारत की राजनीति}}
[[फाईल:Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg|thumb|300x300px|भारत का [[संसद भवन]]।]]
भारत विश्व केरऽ सबसें बडऽ लोकतंत्र छेकै। बहुदलीय प्रणाली वाले इस संसदीय गणराज्य में छ: मान्यता-प्राप्त राष्ट्रीय पार्टियां, और ४० से भी ज़्यादा क्षेत्रीय पार्टियां हैं। भारतीय जनता पार्टी (भाजपा), जिसकी नीतियों को केंद्रीय-दक्षिणपंथी या रूढिवादी माना जाता है, के नेतृत्व में केंद्र में सरकार है जिसके प्रधानमंत्री श्री नरेंद्र मोदी हैं। अन्य पार्टियों में सबसे बडी भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेस (कॉंग्रेस) है, जिसे भारतीय राजनीति में केंद्र-वामपंथी और उदार माना जाता है। २००४ से २०१४ तक केंद्र में मनमोहन सिंह की गठबन्धन सरकार का सबसे बडा हिस्सा कॉंग्रेस पार्टी का था। १९५० मे गणराज्य के घोषित होने से १९८० के दशक के अन्त तक कॉंग्रेस का संसद में निरंतर बहुमत रहा। पर तब से राजनैतिक पटल पर भाजपा और कॉंग्रेस को अन्य पार्टियों के साथ सत्ता बांटनी पडी है। १९८९ के बाद से क्षेत्रीय पार्टियों के उदय ने केंद्र में गठबंधन सरकारों के नये दौर की शुरुआत की है।
गणराज्य के पहले तीन चुनावों (१९५१–५२, १९५७, १९६२) में जवाहरलाल नेहरू के नेतृत्व में कॉंग्रेस ने आसान जीत पाई। १९६४ में नेहरू की मृत्यु के बाद लाल बहादुर शास्त्री कुछ समय के लिये प्रधानमंत्री बने, और १९६६ में उनकी खुद की मौत के बाद इंदिरा गांधी प्रधानमंत्री बनीं। १९६७ और १९७१ के चुनावों में जीतने के बाद १९७७ के चुनावों में उन्हें हार का सामना करना पडा। १९७५ में प्रधानमंत्री रहते हुए उन्होंने राष्ट्रीय आपात्काल की घोषणा कर दी थी। इस घोषणा और इससे उपजी आम नाराज़गी के कारण १९७७ के चुनावों में नवगठित जनता पार्टी ने कॉंग्रेस को हरा दिया और पूर्व में कॉंग्रेस के सदस्य और नेहरु के केबिनेट में मंत्री रहे मोरारजी देसाई के नेतृत्व में नई सरकार बनी। यह सरकार सिर्फ़ तीन साल चली, और १९८० में हुए चुनावों में जीतकर इंदिरा गांधी फिर से प्रधानमंत्री बनीं। १९८४ में इंदिरा गांधी की हत्या के बाद उनके बेटे राजीव गांधी कॉंग्रेस के नेता और प्रधानमंत्री बने। १९८४ के चुनावों में ज़बरदस्त जीत के बाद १९८९ में नवगठित जनता दल के नेतृत्व वाले राष्ट्रीय मोर्चा ने वाम मोर्चा के बाहरी समर्थन से सरकार बनाई, जो केवल दो साल चली। १९९१ के चुनावों में किसी पार्टी को बहुमत नहीं मिला, परंतु कॉंग्रेस सबसे बडी पार्टी बनी, और पी वी नरसिंहा राव के नेतृत्व में अल्पमत सरकार बनी जो अपना कार्यकाल पूरा करने में सफल रही।
१९९६ के चुनावों के बाद दो साल तक राजनैतिक उथल पुथल का वक्त रहा, जिसमें कई गठबंधन सरकारें आई और गई। १९९६ में भाजपा ने केवल १३ दिन के लिये सरकार बनाई, जो समर्थन ना मिलने के कारण गिर गई। उसके बाद दो संयुक्त मोर्चे की सरकारें आई जो कुछ लंबे वक्त तक चली। ये सरकारें कॉंग्रेस के बाहरी समर्थन से बनी थीं। १९९८ के चुनावों के बाद भाजपा एक सफल गठबंधन बनाने में सफल रही। भाजपा के अटल बिहारी वजपेयी के नेतृत्व में राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन (राजग, या एनडीए) नाम के इस गठबंधन की सरकार पहली ऐसी सरकार बनी जिसने अपना पाँच साल का कार्यकाल पूरा किय। २००४ के चुनावों में भी किसी पार्टी को बहुमत नहीं मिला, पर कॉँंग्रेस सबसे बडी पार्टी बनके उभरी, और इसने संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन (संप्रग, या यूपीए) के नाम से नया गठबंधन बनाया। इस गठबंधन ने वामपंथी और गैर-भाजपा सांसदों के सहयोग से मनमोहन सिँह के नेतृत्व में पाँच साल तक शासन चलाया। २००९ के चुनावों में यूपीए और अधिक सीटें जीता जिसके कारण यह साम्यवादी (कॉम्युनिस्ट) दलों के बाहरी सहयोग के बिना ही सरकार बनाने में कामयाब रहा। इसी साल मनमोहन सिँह जवाहरलाल नेहरू के बाद् ऐसे पहले प्रधानमंत्री बने जिन्हे दो लगातार कार्यकाल के लिये प्रधानमंत्री बनने का अवसर प्राप्त हुआ। २०१४ के चुनावों में १९८४ के बाद पहली बार किसी राजनैतिक पार्टी को बहुमत प्राप्त हुआ, और भाजपा ने गुजरात के पूर्व मुख्यमंत्री नरेंद्र मोदी के नेतृत्व में सरकार बनाई।
== सैनिक शक्ति ==
{{main| भारतीय सशस्त्र सेनाएँ | भारत के अर्धसैनिक बल}}
[[फाईल:Indian Navy's aircraft carriers INS Viraat and Vikramaditya.jpg|thumb|right|200px| भारतीय नौसेना के विमानवाहक पोत - विराट एवं विक्रमादित्य]]
[[फाईल:HAL Tejas AeroIndia-2009.JPG|thumb|right|200px| एच.ए.एल तेजस भारत द्वारा विकसित एक हल्का सुपरसौनिक लड़ाकू विमान है।]]
[[फाईल:Yudh Abhyas-09 BMP.JPG|thumb|right|200px| युद्ध अभ्यास करते भारतीय टैंक]]
[[फाईल:Agni missile range.svg|thumb|भारतीय प्रक्षेपास्त्र अग्नि की मारक सीमा]]
लगभग 13 लाख सक्रिय सैनिकों के साथ, [[भारतीय सेना]] दुनिया में तीसरी सबसे बड़ी है। भारत की सशस्त्र सेना में एक [[भारतीय थलसेना|थलसेना]], [[भारतीय नौसेना|नौसेना]], [[भारतीय वायुसेना|वायु सेना]] और [[भारत के अर्द्धसैनिक बल|अर्द्धसैनिक बल]], [[भारतीय तटरक्षक|तटरक्षक]], जैसे सामरिक और सहायक बल विद्यमान हैं। भारत के राष्ट्रपति भारतीय सशस्त्र बलों के सर्वोच्च कमांडर है।
1947 में अपनी स्वतंत्रता के बाद से, भारत ने ज्यादातर देशों के साथ सौहार्दपूर्ण संबंध बनाए रखा है। 1950 के दशक में, भारत ने दृढ़ता से अफ्रीका और एशिया में यूरोपीय कालोनियों की स्वतंत्रता का समर्थन किया और गुट निरपेक्ष आंदोलन में एक अग्रणी भूमिका निभाई। 1980 के दशक में भारत ने आमंत्रण पर दो पड़ोसी देशों में संक्षिप्त सैन्य हस्तक्षेप किया। मालदीव, श्रीलंका और अन्य देशों में ऑपरेशन कैक्टस में भारतीय शांति सेना को भेजा गया। हालाँकि, भारत के पड़ोसी देश पाकिस्तान के साथ एक तनावपूर्ण संबंध बने रहे और दोनों देशों में चार बार युध्द (1947, 1965, 1971 और 1999 में) हुए हैं। कश्मीर विवाद इन युद्धों के प्रमुख कारण था, सिवाय 1971 के, जो कि तत्कालीन पूर्वी पाकिस्तान में नागरिक अशांति के लिए किया गया था। 1962 के भारत-चीन युद्ध और पाकिस्तान के साथ 1965 के युद्ध के बाद भारत ने अपनी सैन्य और आर्थिक स्थिति का विकास करने का प्रयास किया। [[सोवियत संघ]] के साथ अच्छे संबंधों के कारण सन् 1960 के दशक से, सोवियत संघ भारत का सबसे बड़ा हथियार आपूर्तिकर्ता के रूप में उभरा।
आज [[रूस]] के साथ सामरिक संबंधों को जारी रखने के अलावा, भारत विस्तृत इजरायल और फ्रांस के साथ रक्षा संबंध रखा है। हाल के वर्षों में, भारत में क्षेत्रीय सहयोग और विश्व व्यापार संगठन के लिए एक दक्षिण एशियाई एसोसिएशन में प्रभावशाली भूमिका निभाई है। १०,००० राष्ट्र सैन्य और पुलिस कर्मियों को चार महाद्वीपों भर में पैंतीस संयुक्त राष्ट्र शांति अभियानों में सेवा प्रदान की है। भारत भी विभिन्न बहुपक्षीय मंचों, खासकर पूर्वी एशिया शिखर बैठक और जी-८५ बैठक में एक सक्रिय भागीदार रहा है। आर्थिक क्षेत्र में भारत दक्षिण अमेरिका, अफ्रीका और एशिया के विकासशील देशों के साथ घनिष्ठ संबंध रखते है। अब भारत एक "पूर्व की ओर देखो नीति" में भी संयोग किया है। यह "आसियान" देशों के साथ अपनी भागीदारी को मजबूत बनाने के मुद्दों की एक विस्तृत श्रृंखला है जिसमे जापान और दक्षिण कोरिया ने भी मदद किया है। यह विशेष रूप से आर्थिक निवेश और क्षेत्रीय सुरक्षा का प्रयास है।
1974 में भारत अपनी पहले [[परमाणु हथियार|परमाणु हथियारों]] का परीक्षण किया और आगे 1998 में भूमिगत परीक्षण किया। जिसके कारण भारत पर कई तरह के प्रतिबन्ध भी लगाये गए। भारत के पास अब तरह-तरह के परमाणु हथियारें है। भारत अभी रूस के साथ मिलकर पाँचवीं पीढ़ के विमान बना रहे है।
हाल ही में, भारत का संयुक्त राष्ट्रे अमेरिका और यूरोपीय संघ के साथ आर्थिक, सामरिक और सैन्य सहयोग बढ़ गया है। 2008 में, भारत और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच असैनिक परमाणु समझौते हस्ताक्षर किए गए थे। हालाँकि उस समय भारत के पास परमाणु हथियार था और परमाणु अप्रसार संधि (एनपीटी) के पक्ष में नहीं था यह अंतरराष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजेंसी और न्यूक्लियर सप्लायर्स ग्रुप (एनएसजी) से छूट प्राप्त है, भारत की परमाणु प्रौद्योगिकी और वाणिज्य पर पहले प्रतिबंध समाप्त . भारत विश्व का छठा वास्तविक परमाणु हथियार राष्ट्रत बन गया है। एनएसजी छूट के बाद भारत भी रूस, फ्रांस, यूनाइटेड किंगडम और कनाडा सहित देशों के साथ असैनिक परमाणु ऊर्जा सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर करने में सक्षम है।
वित्त वर्ष 2014-15 के केन्द्रीय अंतरिम बजट में रक्षा आवंटन में 10 प्रतिशत बढ़ोत्तरी करते हुए 224,000 करोड़ रूपए आवंटित किए गए। 2013-14 के बजट में यह राशि 203,672 करोड़ रूपए थी।<ref name="pib-17feb14">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=26921 | title=रक्षा आवंटन 10 प्रतिशत बढ़ाया गया | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 17 फ़रवरी 2014 | accessdate = 18 फ़रवरी 2014}}</ref> 2012-13 में रक्षा सेवाओं के लिए 1,93,407 करोड़ रुपए<ref name="pib-16mar12">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=14218 | title=रक्षा सेवाओं के लिए प्रावधान | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 16 मार्च 2012 | accessdate = 18 फ़रवरी 2014}}</ref> का प्रावधान किया गया था, जबकि 2011-2012 में यह राशि 1,64,415 करोइ़<ref name="pib-7mar2011">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=70604 | title=Defence Budget | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 7 मार्च 2011 | accessdate = 18 फ़रवरी 2014}}</ref> थी। साल 2011 में भारतीय रक्षा बजट 36.03 अरब अमरिकी डॉलर रहा (या सकल घरेलू उत्पाद का 1.83%)। 2008 के एक SIRPI रिपोर्ट के अनुसार, भारत क्रय शक्ति के मामले में भारतीय सेना के सैन्य खर्च 72.7 अरब अमेरिकी डॉलर रहा। साल 2011 में भारतीय रक्षा मंत्रालय के वार्षिक रक्षा बजट में 11.6 प्रतिशत की वृद्धि हुई, हालाँकि यह पैसा सरकार की अन्य शाखाओं के माध्यम से सैन्य की ओर जाते हुए पैसों में शमिल नहीं होता है। भारत दुनिया का सबसे बड़े हथियार आयातक है।
{| class = "wikitable"
|-
!वित्त वर्ष !! 2007-2008 !! 2008-2009 !! 2009-2010 !! 2011-2012 !! 2012-2013 !! 2013-2014 !! 2014-2015 !! 2015-2016 !! 2016–2017
|-
|बजट (करोड़ रूपए)|| 96,000<ref name="pib-7mar2011"/> || 1,05,600<ref name="pib-7mar2011"/> || 1,41,703<ref name="pib-7mar2011"/> || 1,64,415<ref name="pib-7mar2011"/> || 1,93,407<ref name="pib-16mar12"/> || 2,03,672<ref name="pib-17feb14"/> || 2,24,000<ref name="pib-17feb14"/> || 2,94,320|| 3,59,854
|-
|}
२०१४ में नरेन्द्र मोदी नीत भाजपा सरकार ने [[मेक इन इण्डिया]] के नाम से भारत में निर्माण अभियान की शुरुआत की और भारत को हथियार आयातक से निर्यातक बनाने के लक्ष्य की घोषणा की। रक्षा निर्माण के द्वार निजी कंपनियों के लिए भी खोल दिए गए और भारत के कई उद्योग घरानों ने बड़े पैमाने पर इस क्षेत्र में पूंजी निवेश की योजनाएँ घोषित की। फ्राँस की डसॉल्ट एविएशन ने अंबानी समूह के साथ साझेदारी में रफेल लड़ाकू विमान,<ref>https://web.archive.org/web/20170717180836/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/business/business-news/frances-dassault-to-bring-in-largest-defence-fdi-via-rafale-joint-venture-with-reliance-defence/articleshow/59063463.cms नवभारत टाईम्स ९ जून २०१७</ref> तथा अमेरिका की लॉकहीड मार्टिन ने टाटा समूह के साथ साझेदारी लड़ाकू विमान एफ-१६<ref>http://navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/paris-airshow-lockheed-martin-signs-pact-with-tata-to-make-f-16-planes-in-india/articleshow/59219961.cms नवभारत टाईम्स १९ जून २०१७</ref> का निर्माण भारत में प्रारंभ करने की घोषणाएँ की हैं। अन्य प्रतिष्ठित समूह जैसे एल एंड टी,<ref>https://web.archive.org/web/20200314001109/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/business/business-news/govt-signed-agreement-with-lt-for-firearms/articleshow/58646476.cms सेना के तोपों के लिए L&T से करार नवभारत टाईम्स १२ मई २०१७</ref><ref>http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/all-clear-for-k9-vajra-t-to-be-included-in-army/articleshow/58296299.cms{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} नवभारत टाइम्स</ref> महिंद्रा, कल्याणी आदि भी कई परियोजनाओं के निर्माण की पहल कर चुके हैं जिनमें तोपें, असला, जलपोत व पनडुब्बियों का निर्मान शामिल है। रूस के साथ कमोव हेलीकॉप्टर का निर्माण भी भारत में करने के लिए समझौता हुआ है।
==महाशक्ति==
शीर्ष फॉरेन पॉलिसी मैगजीन ने अपने सर्वे में कहा कि भारत २०१७ में विश्व में ६ वीं महाशक्ति है।<ref>{{Cite web |last=Gunateet Ojha |title=दुनिया की छठी महाशक्ति भारत, शीर्ष पर अमेरिका |url=https://www.jagran.com/news/world-india-worlds-sixth-super-power-country-us-on-top-15436309.html |access-date=2026-03-02 |website=Jagran |language=hi}}</ref>
== राज्य आरू केन्द्रशासित प्रदेश ==
वर्तमान में भारत 29 [[भारत केरौ राज्य आरू केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्यों]] तथा 7 केन्द्रशासित प्रदेशों मे बँटा हुआ है। राज्यों की चुनी हुई स्वतंत्र सरकारें हैं, जबकि केन्द्रशासित प्रदेशों पर केन्द्र द्वारा नियुक्त प्रबंधन शासन करता है, हालाँकि पॉण्डिचेरी और दिल्ली की लोकतांत्रिक सरकार भी हैं।
[[अन्टार्कटिका]] और [[दक्षिण गंगोत्री]] और मैत्री पर भी भारत के वैज्ञानिक-स्थल हैं, यद्यपि अभी तक कोई वास्तविक आधिपत्य स्थापित नहीं किया गया है।
;राज्यों के नाम निम्नवत हैं- (कोष्टक में राजधानी का नाम):
{{भारतीय राज्य (परस्पर संवादात्मक)|image-width=390}}
{|
|-
|
* [[अरुणाचल प्रदेश]] ([[इटानगर]])
* [[असम]] ([[दिसपुर]])
* [[उत्तर प्रदेश]] ([[लखनऊ]])
* [[उत्तराखण्ड]] ([[देहरादून]])
* [[ओड़िशा]] ([[भुवनेश्वर]])
* [[आंध्र प्रदेश]] ([[अमरावती]])
* [[कर्नाटक]] ([[बंगलोर]])
* [[केरल]] ([[तिरुवनंतपुरम]])
* [[गोआ]] ([[पणजी]])
* [[गुजरात]] ([[गांधीनगर]])
* [[छत्तीसगढ़]] ([[रायपुर]])
* [[झारखंड]] ([[रांची]])
* [[तमिलनाडु]] ([[चेन्नई]])
| width="20" |
| valign=top |
* [[तेलंगाना]] ([[हैदराबाद]])
* [[त्रिपुरा]] ([[अगरतला]])
* [[नागालैंड]] ([[कोहिमा]])
* [[पश्चिम बंगाल]] ([[कोलकाता]])
* [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] ([[चंडीगढ़]]†)
* [[बिहार]] ([[पटना]])
* [[मणिपुर]] ([[इम्फाल]])
* [[मध्य प्रदेश]] ([[भोपाल]])
* [[महाराष्ट्र]] ([[मुंबई]])
* [[मिज़ोरम]] ([[आइजोल]])
* [[मेघालय]] ([[शिलांग]])
* [[राजस्थान]] ([[जयपुर]])
* [[सिक्किम]] ([[गंगटोक]])
* [[हरियाणा]] ([[चंडीगढ़]]†)
* [[हिमाचल प्रदेश]] ([[शिमला]])
|}
;केन्द्रशासित प्रदेश
{|
|-
|
* [[अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]]([[पोर्ट ब्लेयर]])
* चंडीगढ़†* (चंडीगढ़)
* [[दमन और दीव]]* ([[दमन]])
* [[दादरा और नागर हवेली]]* ([[सिलवासा]])
* [[पॉण्डिचेरी]]* ([[पुडुचेरी]])
* [[लक्षद्वीप]]* ([[कवरत्ती]])
* [[दिल्ली]] ([[नई दिल्ली]])
* [[जम्मू आरो कश्मीर]] ([[श्रीनगर]]/[[जम्मू]])
* [[लद्दाख]] ([[लेह]])
|}
† चंडीगढ़ एक केंद्रशासित प्रदेश और पंजाब और हरियाणा दोनों राज्यों की राजधानी है।
{{anchor|भारत के प्रमुख शहर}}
<div style="margin:0 auto">{{भारत के सबसे बड़े महानगरीय क्षेत्र}}</div>
{{Clear}}
== भाषा ==
भाषाओं के मामले में भारतवर्ष विश्व के समृद्धतम देशों में से है। संविधान के अनुसार [[हिन्दी]] भारत की [[राजभाषा]] है, और [[अंग्रेजी]] को सहायक राजाभाषा का स्थान दिया गया है। १९४७-१९५० के संविधान के निर्माण के समय देवनागरी लिपि में लिखी हिन्दी भाषा और हिन्दी-अरबी अंकों के अन्तर्राष्ट्रीय स्वरूप को संघ (केंद्र) सरकार की कामकाज की भाषा बनाया गया था, और गैर-हिन्दी भाषी राज्यों में हिन्दी के प्रचलन को बढ़ाकर उन्हें हिन्दी-भाषी राज्यों के समान स्तर तक आने तक के लिये १५ वर्षों तक अंग्रेजी के इस्तेमाल की इजाज़त देते हुए इसे सहायक राजभाषा का दर्ज़ा दिया गया था। संविधान के अनुसार यह व्यवस्था १९५० मे समाप्त हो जाने वाली थी, लेकिन् तमिलनाडु राज्य के [[तमिलनाडु के हिन्दी भाषा विरोधी आन्दोलन|हिन्दी भाषा विरोधी आन्दोलन]] और हिन्दी भाषी राज्यों राजनैतिक विरोध के परिणामस्वरूप, संसद ने इस व्यवस्था की समाप्ति को अनिश्चित काल तक स्थगित कर दिया है। इस वजह से वर्तमान समय में केंद्रीय सरकार में काम हिन्दी और अंग्रेज़ी भाषाओं में होता है और राज्यों में हिन्दी अथवा अपने-अपने क्षेत्रीय भाषाओं में काम होता है। केन्द्र और राज्यों और अन्तर-राज्यीय पत्र-व्यवहार के लिए, यदि कोई राज्य ऐसी मांग करे, तो हिन्दी और अंग्रेज़ी दोनों भाषाओं का होना आवश्यक है। भारतीय संविधान एक [[राष्ट्रभाषा]] का वर्णन नहीं करता।
हिन्दी और अंग्रेज़ी के इलावा संविधान की आठवीं अनुसूची में २० अन्य भाषाओं का वर्णन है जिन्हें भारत में आधिकारिक कामकाज में इस्तेमाल किया जा सकता है। संविधान के अनुसार सरकार इन भाषाओं के विकास के लिये प्रयास करेगी, और अधिकृत राजभाषा (हिन्दी) को और अधिक समृद्ध बनाने के लिए इन भाषाओं का उपयोग करेगी। आठवीं अनुसूची में दर्ज़ भाषांए ये हैं:
{{Div col|4}}
* [[संस्कृत]]
* [[हिन्दी]]
* [[अंग्रेजी]]
* [[मराठी]]
* [[नेपाली]]
* [[मैथिली]]
* [[पंजाबी]]
* [[तमिल]]
* [[तेलुगू]]
* [[मलयालम]]
* [[कन्नड]]
* [[गुजराती]]
* [[बांग्ला]]
* [[असमिया]]
* [[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] या [[उड़िया]]
* [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]]
* [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]]
* [[कोंकणी]]
* [[डोगरी]]
* [[उर्दू]]
* [[सिन्धी]]
* संथाली
{{Div col end}}
राज्यवार भाषाओं की आधिकारिक स्थिति इस प्रकार है:
{| class = "wikitable sortable"
|-
! नंबर. || राज्य || आधिकारिक भाषा(एं) || अन्य मान्यता प्राप्त भाषाएं
|-
| १. || [[अरुणाचल प्रदेश]] || [[अंग्रेज़ी]]<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (जुलाई 2012 to जून 2013) |pages= |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, भारत सरकार |accessdate=26 दिसम्बर 2014 |archive-date=2016-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf }}</ref>{{rp|65}} ||
|-
| २. || [[असम]] || [[असमिया]], [[अंग्रेज़ी]]<ref name="AOL1968">{{cite web|url=http://www.neportal.org/northeastfiles/Assam/ActsOrdinances/Assam_Official_Language_Act_1968.asp|title=The Assam Official Language Act, 1960|website=Northeast Portal |date=19 दिसम्बर 1960|accessdate=25 दिसम्बर 2014}}</ref> || [[बांग्ला]] बराक घाटी के तीन ज़िलों में;<ref name="BarakValley">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-assam-government-withdraws-assamese-as-official-language-in-barak-valley-restores-bengali-2017504|title=Assam government withdraws Assamese as official language in Barak Valley, restores Bengali|website=DNA India|date=10 सितम्बर 2014|author=ANI|accessdate=25 दिसम्बर 2014}}</ref> [[बोडो]] बोडोलैंड क्षेत्रीय परिषद् के ज़िलों में.<ref name="BTC">{{cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/assam/documents/papers/memorandum_feb02.htm|title=Memorandum of Settlement on Bodoland Territorial Council (BTC)|date=10 फ़रवरी 2003|website=South Asia Terrorism Portal|accessdate=25 दिसम्बर 2014}}</ref>
|-
| ३. || [[आंध्र प्रदेश]] || [[तेलुगु]]<ref name="APOnline">{{cite web|url=http://www.aponline.gov.in/Quick%20links/HIST-CULT/languages.html |title=Languages |website=APOnline |year=2002 |accessdate=25 दिसम्बर 2014}}</ref> ||[[उर्दू]] इन ज़िलों में दूसरी आधिकारिक भाषा है: [[कुर्नूल]], [[कडपा]], [[अनंतपुर]], गुन्टूर, [[चित्तूर]] और [[नेल्लोर]] जहां १२% से अधिक जनसंख्या उर्दू को प्राथमिक भाषा के तौर पर बोलती है।<ref name="MilliGazette">{{cite web|url=http://www.milligazette.com/Archives/01102001/18.htm |title=Official status of Urdu in Andhra Pradesh|accessdate=25 दिसम्बर 2014}}</ref>
|-
|४. || [[उत्तर प्रदेश]] || [[हिन्दी]] || [[उर्दू]]<ref name="upofflang">Hindi is the official language, and Urdu is used for seven specific purposes, similar to those for which it is used in Bihar. {{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: जुलाई 2004 - जून 2005 |pages=paras 6.1–6.2 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 }}</ref>
|-
| ५. || [[उत्तराखण्ड]] || [[हिन्दी]] || [[संस्कृत]]<ref name="uttarkhoffsans">Sanskrit to be promoted with priority: Nishank {{citation |last=Nishank |title=Sanskrit made official language |url=http://www.garhwalpost.com/index.php?mod=article&cat=Uttarakhand&article=5051 |accessdate=2009-12-28 |archive-date=2011-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111112032732/http://www.garhwalpost.com/index.php?mod=article&cat=Uttarakhand&article=5051 }}</ref>
|-
| ६. || [[ओडिशा]] || [[ओडिया]] ||
|-
| ७. || [[कर्नाटक]] || [[कन्नड]]
|-
| ८. || [[केरल]] || [[मलयालम]] || [[अंग्रेज़ी]]<ref name="kerala">{{Citation|url=http://www.languageinindia.com/feb2005/malayalamdevelopmentchandraj1.html|title=Malayalam, How to Arrest its Withering Away?|work=M. K. Chand Raj, Ph.D. on Language in India|publisher=Central Institute of Indian Languages, Mysore|accessdate=2007-07-16|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928031046/http://www.languageinindia.com/feb2005/malayalamdevelopmentchandraj1.html}}</ref>
|-
| ९. || [[गुजरात]] || [[गुजराती]]<ref name=langoff/>{{rp|28}} ||
|-
| १०. || [[गोआ]] || [[कोंकणी]]<ref name="GDDOLAct1987">{{cite web|url=http://www.daman.nic.in/acts-rules%5CHindi-department%5Cdocuments/Official%20Language%20Act.pdf|title=The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987|date=19 दिसम्बर 1987|website=U.T. Administration of Daman & Diu|accessdate=26 दिसम्बर 2014}}</ref> || [[मराठी]],<ref name=langoff/>{{rp|27}}<ref name="Kurzon2004">{{Cite book|last=Kurzon|first=Dennis|title=Where East Looks West: Success in English in Goa and on the Konkan Coast|url=http://books.google.com/books?id=p5iK3CmIW6EC&pg=PA48|accessdate=26 दिसम्बर 2014|year=2004|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-673-5|pages=42–58|chapter=3. The Konkani-Marathi Controversy : 2000-01 version}} Dated, but gives a good overview of the controversy to give Marathi full "official status".</ref> English<ref name="DOLGOG">{{cite web|url=http://www.dol.goa.gov.in/|title=Directorate of Official Language|website=Government of Goa|accessdate=26 दिसम्बर 2014|archive-date=2014-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226165729/http://www.dol.goa.gov.in/}}</ref>
|-
| ११. || [[छत्तीसगढ]] || [[हिन्दी]]<ref name=langoff/>{{rp|pg 29}}<ref name="Comment">The National Commission for Linguistic Minorities, 1950 (ibid) makes no mention of Chhattisgarhi as an additional state language, despite the 2007 notification of the State Govt, presumably because Chhattisgarhi is considered as a dialect of Hindi.</ref> || छत्तीसगढी<ref name="36OLAmdt2007">The Chhattisgarh Official Language (Amendment) Act, 2007 added "[[छत्तीसगढ़ी]]" as an official language of the state, in addition to Hindi.{{cite web|title=The Chhattisgarh Official Language (Amendment) Act, 2007|url=http://www.lawsofindia.org/statelaw/2885/TheChhattisgarhOfficialLanguageAmendmentAct2007.html|work=Government of India|accessdate=26 दिसम्बर 2014|archive-date=2011-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001141039/http://www.lawsofindia.org/statelaw/2885/TheChhattisgarhOfficialLanguageAmendmentAct2007.html}}</ref>
|-
| १२. || [[जम्मू और कश्मीर]] || [[उर्दू]] || [[अंग्रेज़ी]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120507200338/http://jkgad.nic.in/statutory/Rules-Costitution-of-J%26K.pdf Article 145] of the [[जम्मू और कश्मीर का संविधान]] makes Urdu the official language of the state, but provides for the continued use of English for all official purposes.</ref>
|-
| १३. || [[झारखण्ड]] || [[हिन्दी]] || [[संथाली]], [[ओडिया]] और् [[बांग्ला]]<ref name=langoff/>
|-
| १४. || [[तमिल नाडु]] || [[तमिल]] || [[अंग्रेज़ी]]<ref name=langoff/>
|-
| १५. || [[तेलंगाना]] || [[तेलुगु]] || [[उर्दू]] इन ज़िलों में दूसरी आधिकारिक भाषा है: [[हैदराबाद]], रंगा रेड्डी, मेडक, [[निज़ामाबाद]], [[महबूबनगर]], अदीलाबाद और [[वारंगल]]<ref name="MilliGazette"/>
|-
| १६. || [[त्रिपुरा]] || [[बांग्ला]] और कोक्रोबोरोक<ref>{{cite news | url=https://tripura.gov.in/knowtripura | title=Bengali and Kokborok are the state/official language, English, Hindi, Manipuri and Chakma are other languages | work=Tripura Official government website | accessdate=29 जून 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tripura Official Language Act, 1964 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/tripura/1964/1964TRIPURA5.pdf |access-date=2017-11-28 |archive-date=2016-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607172332/http://www.lawsofindia.org/pdf/tripura/1964/1964TRIPURA5.pdf }}</ref> ||
|-
| १७. || [[नागालैंड]] || [[अंग्रेज़ी]]<ref name=langoff/> ||
|-
| १८. || [[पंजाब]] || [[पंजाबी]] ||
|-
| १९. || [[पश्चिमी बंगाल]] || [[बांग्ला]] || [[अंग्रेज़ी]] और [[नेपाली]]<ref name=langoff/>
|-
| २०. || [[बिहार]] || [[हिन्दी]]<ref name="BiharOLACt1950">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=The Bihar Official Language Act, 1950|date=29 नवम्बर 1950|website=National Commission for Linguistic Minorities|accessdate=26 दिसम्बर 2014|archive-date=2016-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf}}</ref> || [[उर्दू]] (कुछ क्षेत्रों और कामों के लिये)<ref name="Benedikter2009">{{Cite book|last=Benedikter|first=Thomas|title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India|url=http://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89|year=2009|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=978-3-643-10231-7|page=89}}</ref> [[अंगिका]], [[भोजपुरी]], [[बज्जिका]], आरू [[मैथिली]]
|-
| २१. || [[मणिपुर]] || [[मणिपुरी]](मेइतेई, या मेइतेईलॉन भी कहा जाता है)<ref>Section 2(f) of the Manipur Official Language Act, 1979 states that the official language of Manipur is the Manipuri language (an older English name for the Meitei language) written in the [[Bengali script]]. {{citation |last=The Sangai Express |title=Mayek body threatens to stall proceeding |url=http://www.e-pao.net/epRelatedNews.asp?heading=9&src=290703 | accessdate = 2007-07-16}}</ref> || [[अंग्रेज़ी]]<ref name=langoff/>
|-
| २२. || [[मध्य प्रदेश]] || [[हिन्दी]]<ref name="mp">{{Citation|url=http://www.mpgovt.nic.in/culture/language.htm|title=Language and Literature|work=Official website of Government of Madhya Pradesh|publisher=Government of Madhya Pradesh|accessdate=2007-07-16|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929062809/http://www.mpgovt.nic.in/culture/language.htm}}</ref> ||
|-
| २३. || [[महाराष्ट्र]] || [[मराठी]] ||
|-
| २४. || [[मिज़ोरम]] || मिज़ो ||
|-
| २५. || [[मेघालय]] || [[अंग्रेज़ी]]<ref>{{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=42nd report: जुलाई 2003 - जून 2004 |page=para 25.5 |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/35.htm |accessdate=2007-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071008113359/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/35.htm |archivedate=2007-10-08 }}</ref> || [[खासी]] भाषा और [[गारो]] भाषा<ref>The 43rd report of the National Commission of Linguistic Minorities reports that, from a date to be determined, [[Khasi language|Khasi]] will have the status of an associate official language in the districts of the East Khasi Hills, West Khasi Hills, Jaintia Hills and Ri Bhoi. [[Garo language|Garo]] will have a similar status in the districts of the East Garo Hills, West Garo Hills and South Garo Hills. {{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: जुलाई 2004 - जून 2005 |page=para 25.1 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 }}. On 21 मार्च 2006, the Chief Minister of Meghalaya stated in the State Assembly that a notification to this effect had been issued. {{citation |title=Meghalaya Legislative Assembly, Budget session: Starred Questions and Answers - Tuesday, the 21st मार्च 2006. |url=http://megassembly.gov.in/questions/2006/21-03-2006s.htm |accessdate=2007-07-16 }}</ref>
|-
| २६. || [[राजस्थान]] || [[हिन्दी]] ||
|-
| २७. || [[सिक्किम]] || [[नेपाली]]<ref>{{citation |last=Government of Sikkim |title=Introduction to Sikkim |url=http://disa/sikkim.nic.in/sws/home_int.htm |accessdate=2007-07-16 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || ११ अन्य भाषाओं को आधिकारिक भाषा का दर्ज़ा प्राप्त है, लेकिन सिर्फ़ संस्कृति और परंपरा के संरक्षण के नज़रिये से<ref>Eleven other languages — Bhutia, Lepcha, Limboo, Newari, Gurung, Mangar, Mukhia, Rai, Sherpa and Tamang - are termed "official", but only for the purposes of the preservation of culture and tradition. {{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=43rd report: जुलाई 2004 - जून 2005 |pages=paras 27.3–27.4 |url=http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 |accessdate=2007-07-16 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022828/http://nclm.nic.in/index1.asp?linkid=203 }}. See also {{citation |last=Commissioner Linguistic Minorities |title=41st report: जुलाई 2002 - जून 2003 |page=paras 28.4, 28.9 |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm |accessdate=2007-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070224124226/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/23.htm |archivedate=2007-02-24 }}</ref>
|-
| २८. || [[हरियाणा]] || [[हिन्दी]]<ref name="HOLA1969">{{cite web|url=http://acts.gov.in/HR/964.pdf|title=The Haryana Official Language Act, 1969|date=15 मार्च 1969|website=acts.gov.in (server)|accessdate=27 दिसम्बर 2014|archive-date=2014-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227123310/http://acts.gov.in/HR/964.pdf}}</ref>|| [[पंजाबी]]<ref name="DNA">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-punjabi-edges-out-tamil-in-haryana-1356124|title=Punjabi edges out Tamil in Haryana |date=7 मार्च 2010 |website=DNA India|accessdate=27 दिसम्बर 2014}}</ref>
|-
| २९.|| [[हिमाचल प्रदेश]] || [[हिन्दी]]<ref name="HPOL1975">{{cite web|url=http://hp.gov.in/LAC/bhasha/Adhiniyam/THE%20HIMACHAL%20PRADESH%20OFFICIAL%20LANGUAGE%20ACT,%201975.pdf|title=The Himachal Pradesh Official Language Act, 1975|date=21 Feb 1975|accessdate=27 दिसम्बर 2014|archive-date=1 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101085810/http://hp.gov.in/LAC/bhasha/Adhiniyam/THE%20HIMACHAL%20PRADESH%20OFFICIAL%20LANGUAGE%20ACT,%201975.pdf}}</ref>||[[अंग्रेज़ी]]<ref name=langoff/>{{rp|13}}
|-
|}
== भूगोल आरू जलवायु ==
{{main|भारत का भूगोल}}
=== भू-आकृतिक विशेषतायें===
[[फाईल:Yumthanghimalayas.jpg|thumb|right|300px|हिमालय उत्तर में जम्मू और कश्मीर से लेकर पूर्व में अरुणांचल प्रदेश तक भारत की अधिकतर पूर्वी सीमा बनाता है]]
[[फाईल:Rathong from Zemathang2.jpg|thumb|right|300px| राथोंग शिखर, [[कंचनजंघा]] के समीप स्थित, जेमाथांग ग्लेशियर के पास से लिया गया चित्र]]
भारत पूरी तौर पर भारतीय प्लेट के ऊपर स्थित है जो भारतीय आस्ट्रेलियाई प्लेट (Indo-Australian Plate) का उपखण्ड है। प्राचीन काल में यह प्लेट गोंडवानालैण्ड का हिस्सा थी और [[अफ्रीका]] और [[अंटार्कटिका]] के साथ जुड़ी हुई थी। तकरीबन ९ करोड़ वर्ष पहले क्रीटेशियस काल में भारतीय प्लेट १५ सेमी./वर्ष की गति से उत्तर की ओर बढ़ने लगी और इओसीन पीरियड में यूरेशियन प्लेट से टकराई। भारतीय प्लेट और यूरेशियन प्लेट के मध्य स्थित [[टेथीज]] भूसन्नति के अवसादों के वालन द्वारा ऊपर उठने से तिब्बत पठार और हिमालय पर्वत का निर्माण हुआ। सामने की द्रोणी में बाद में अवसाद जमा हो जाने से सिन्धु-गंगा मैदान बना। भारतीय प्लेट अभी भी लगभग ५ सेमी./वर्ष की गति से उत्तर की ओर गतिशील है और हिमालय की ऊंचाई में अभी भी २ मिमी./वर्ष कि गति से उत्थान हो रहा है।
भारत के उत्तर में हिमालय की पर्वतमाला नए और [[वलित पर्वत|मोड़दार पहाड़ों]] से बनी है। यह पर्वतश्रेणी कश्मीर से अरुणाचल तक लगभग १,५०० मील तक फैली हुई है। इसकी चौड़ाई १५० से २०० मील तक है। यह संसार की सबसे ऊँची पर्वतमाला है और इसमें अनेक चोटियाँ २४,००० फुट से अधिक ऊँची हैं। हिमालय की सबसे ऊँची चोटी माउंट एवरेस्ट है जिसकी ऊँचाई २९,०२८ फुट है जो नेपाल में स्थित है।
हिमालय के दक्षिण [[सिन्धु-गंगा मैदान]] है जो सिंधु, गंगा तथा ब्रह्मपुत्र और उनकी सहायक नदियों द्वारा बना है। हिमालय (शिवालिक) की तलहटी में जहाँ नदियाँ पर्वतीय क्षेत्र को छोड़कर मैदान में प्रवेश करती हैं, एक संकीर्ण पेटी में कंकड पत्थर मिश्रित निक्षेप पाया जाता है जिसमें नदियाँ अंतर्धान हो जाती हैं। इस ढलुवाँ क्षेत्र को [[भाबर]] कहते हैं। भाबर के दक्षिण में [[तराई]] प्रदेश है, जहाँ विलुप्त नदियाँ पुन: प्रकट हो जाती हैं। यह क्षेत्र दलदलों और जंगलों से भरा है। तराई के दक्षिण में जलोढ़ मैदान पाया जाता है। मैदान में जलोढ़ दो किस्म के हैं, पुराना जलोढ़ और नवीन जलोढ़। पुराने जलोढ़ को [[बाँगर]] कहते हैं। यह अपेक्षाकृत ऊँची भूमि में पाया जाता है, जहाँ नदियों की बाढ़ का जल नहीं पहुँच पाता। इसमें कहीं कहीं चूने के [[कंकड]] मिलते हैं। नवीन जलोढ़ को [[खादर]] कहते हैं। यह नदियों की बाढ़ के मैदान तथा डेल्टा प्रदेश में पाया जाता है जहाँ नदियाँ प्रति वर्ष नई तलछट जमा करती हैं।
उत्तरी भारत के मैदान के दक्षिण का पूरा भाग एक विस्तृत पठार है जो दुनिया के सबसे पुराने स्थल खंड का अवशेष है और मुख्यत: कड़ी तथा दानेदार कायांतरित चट्टानों से बना है। पठार तीन ओर पहाड़ी श्रेणियों से घिरा है। उत्तर में [[विंध्याचल]] तथा [[सतपुड़ा]] की पहाड़ियाँ हैं, जिनके बीच [[नर्मदा नदी]] पश्चिम की ओर बहती है। नर्मदा घाटी के उत्तर विंध्याचल प्रपाती ढाल बनाता है। सतपुड़ा की पर्वतश्रेणी उत्तर भारत को दक्षिण भारत से अलग करती है और पूर्व की ओर महादेव पहाड़ी तथा मैकाल पहाड़ी के नाम से जानी जाती है। सतपुड़ा के दक्षिण [[अजंता]] की पहाड़ियाँ हैं। प्रायद्वीप के पश्चिमी किनारे पर [[पश्चिमी घाट]] और पूर्वी किनारे पर [[पूर्वी घाट]] नामक पहाडियाँ हैं।
कई महत्वपूर्ण और बड़ी नदियाँ जैसे [[गंगा]], [[ब्रह्मपुत्र]], [[यमुना]], [[गोदावरी]] और [[कृष्णा]] भारत से होकर बहती हैं।
=== जलवायु ===
[[कोपेन का जलवायु वर्गीकरण|कोपेन]] के वर्गीकरण में भारत में छह प्रकार की जलवायु का निरूपण है किन्तु यहाँ यह भी ध्यातव्य है कि भू-आकृति के प्रभाव में छोटे और स्थानीय स्तर पर भी जलवायु में बहुत विविधता और विशिष्टता मिलती है। भारत की जलवायु दक्षिण में [[उष्णकटिबंधीय]] है और हिमालयी क्षेत्रों में अधिक ऊँचाई के कारण [[अल्पाइन]] (ध्रुवीय जैसी), एक ओर यह पुर्वोत्तर भारत में उष्ण कटिबंधीय नम प्रकार की है तो पश्चिमी भागों में शुष्क प्रकार की।
कोपेन के वर्गीकरण के अनुसार भारत में निम्नलिखित छह प्रकार के जलवायु प्रदेश पाए जाते हैं:
* [[अल्पाइन]] - (ETh)
* [[आर्द्र उपोष्ण]] - (Cwa)
* [[उष्णकटिबंधीय|उष्ण कटिबंधीय नम और शुष्क]] - (Aw)
* [[उष्णकटिबंधीय|उष्ण कटिबंधीय नम]] - (Am)
* [[अर्धशुष्क]] - (BSh)
* [[शुष्क मरुस्थलीय]] - (BWh)
परंपरागत रूप से भारत में छह [[ऋतु|ऋतुएँ]] मानी जाती रहीं हैं परन्तु [[भारतीय मौसम विज्ञान विभाग]] चार ऋतुओं का वर्णन करता है जिन्हें हम उनके परंपरागत नामों से तुलनात्मक रूप में निम्नवत लिख सकते हैं:
'''शीत ऋतु''' (Winters) - दिसंबर से मार्च तक, जिसमें दिसंबर और जनवरी सबसे ठंढे महीने होते हैं; उत्तरी भारत में औसत तापमान १० से १५ डिग्री सेल्सियस होता है।
'''ग्रीष्म ऋतु''' (Summers or Pre-monsoon) - अप्रैल से जून तक जिसमें मई सबसे गर्म महीना होता है, औसत तापमान ३२ से ४० डिग्री सेल्सियस होता है।
'''वर्षा ऋतु''' (Monsoon or Rainy) - जुलाई से सितम्बर तक, जिसमें सार्वाधिक वर्षा अगस्त महीने में होती है, वस्तुतः मानसून का आगमन और प्रत्यावर्तन (लौटना) दोनों क्रमिक रूप से होते हैं और अलग अलग स्थानों पर इनका समय अलग अलग होता है। सामान्यतः १ जून को केरल तट पर मानसून के आगमन तारीख होती है इसके ठीक बाद यह पूर्वोत्तर भारत में पहुँचता है और क्रमशः पूर्व से पश्चिम तथा उत्तर से दक्षिण की ओर गतिशील होता है इलाहाबाद में मानसून के पहुँचने की तिथि १८ जून मानी जाती है और दिल्ली में २९ जून।
'''शरद ऋतु''' (Post-monsoon ot Autumn) - उत्तरी भारत में अक्टूबर और नवंबर माह में मौसम साफ़ और शांत रहता है और अक्टूबर में मानसून लौटना शुरू हो जाता है जिससे तमिलनाडु के तट पर लौटते मानसून से वर्षा होती है।
भारत के मुख्य शहर हैं - [[दिल्ली]], [[मुम्बई]], [[कोलकाता]], [[चेन्नई]], [[बंगलोर]] ([[बेंगलुरु]]) |
ये भी देंखे - [[भारत के शहर]]
== अर्थव्यवस्था ==
{{main|भारत की अर्थव्यवस्था}}
[[फाईल:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|330 px|२०१४ में क्रयशक्ति समानता के आधार पर भारतीय अर्थव्यवस्था विश्व में तीसरी सबसे बड़ी थी।]]
मुद्रा स्थानांतरण की दर से भारत की अर्थव्यवस्था विश्व में दसवें और क्रयशक्ति के अनुसार तीसरे स्थान पर है। वर्ष [[२००३]] में भारत में लगभग ८% की दर से आर्थिक वृद्धि हुई है जो कि विश्व की सबसे तीव्र बढती हुई अर्थव्यवस्थओं में से एक है। परंतु भारत की अत्यधिक जनसंख्या के कारण प्रतिव्यक्ति आय क्रयशक्ति की दर से मात्र ३,२६२ अमेरिकन डॉलर है जो कि विश्व बैंक के अनुसार १२५वें स्थान पर है। भारत का विदेशी मुद्रा भंडार २६५ (मार्च २००९) अरब अमेरिकी डॉलर है। [[मुम्बई]] भारत की आर्थिक राजधानी है और [[भारतीय रिजर्व बैंक]] और [[बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज]] का मुख्यालय भी। यद्यपि एक चौथाई भारतीय अभी भी [[निर्धनता रेखा]] से नीचे हैं, तीव्रता से बढ़ती हुई [[सूचना प्रौद्योगिकी]] कंपनियों के कारण मध्यमवर्ग में वृद्धि हुई है। १९९१ के बाद भारत में [[आर्थिक सुधार]] की नीति ने भारत के सर्वंगीण विकास मे बड़ी भूमिका निभाई है।
[[फाईल:InfosysHQFrontView.jpg|thumb|270px|left|[[सूचना प्रोद्योगिकी]] (आईटी) भारत के सबसे अधिक विकासशील उद्योगों में से एक है, वार्षिक आय २८५० करोड़ डालर, [[इन्फोसिस]], भारत की सबसे बडी आईटी कम्पनियों में से एक]]
१९९१ के बाद भारत में हुए [[आर्थिक सुधार|आर्थिक सुधारोँ]] ने भारत के सर्वांगीण विकास मे बड़ी भूमिका निभाई। भारतीय अर्थव्यवस्था ने [[कृषि]] पर अपनी ऐतिहासिक निर्भरता कम की है और कृषि अब भारतीय [[सकल घरेलू उत्पाद]] (जीडीपी) का केवल २५% है। दूसरे प्रमुख उद्योग हैं [[उत्खनन]], [[पेट्रोलियम]], [[बहुमूल्य रत्न]], [[चलचित्र]], [[वस्त्र]], [[सूचना प्रौद्योगिकी]] सेवाएं, तथा [[सजावटी वस्तुऐं]]। भारत के अधिकतर औद्योगिक क्षेत्र उसके प्रमुख महानगरों के आसपास स्थित हैं। हाल ही के वर्षों में $१७२० करोड़ अमरीकी डालर वार्षिक आय [[२००४]]-[[२००५]] के साथ भारत सॉफ़्टवेयर और बीपीओ सेवाओं का सबसे बडा केन्द्र बन कर उभरा है। इसके साथ ही कई लघु स्तर के उद्योग भी हैं जोकि छोटे [[भारतीय गाँव]] और [[भारतीय नगरों]] के कई नागरिकों को जीविका प्रदान करते हैं। पिछले वर्षों में भारत में [[वित्तीय संस्थान|वित्तीय संस्थानों]] ने विकास में बड़ी भूमिका निभाई है।
केवल तीस लाख विदेशी पर्यटकों के प्रतिवर्ष आने के बाद भी [[भारतीय पर्यटन]] राष्ट्रीय आय का एक अति आवश्यक, परन्तु कम विकसित स्रोत है। पर्यटन उद्योग भारत के जीडीपी का कुल ५.३% है। पर्यटन १०% भारतीय कामगारों को आजीविका देता है। वास्तविक संख्या ४.२ करोड है। आर्थिक रूप से देखा जाए तो पर्यटन [[भारतीय अर्थव्यवस्था]] को लगभग $४०० करोड डालर प्रदान करता है। भारत के प्रमुख व्यापार सहयोगी हैं [[अमरीका]], [[जापान]], [[चीन]] और [[संयुक्त अरब अमीरात]]।
भारत के निर्यातों में कृषि उत्पाद, [[चाय]], कपड़ा, [[बहुमूल्य रत्न]] व आभूषण, [[साफ़्टवेयर सेवायें]], इंजीनियरिंग सामान, रसायन तथा चमड़ा उत्पाद प्रमुख हैं जबकि उसके आयातों में कच्चा तेल, मशीनरी, बहुमूल्य रत्न, [[उर्वरक]] (फ़र्टिलाइज़र) तथा रसायन प्रमुख हैं। वर्ष २००४ के लिये भारत के कुल निर्यात $६९१८ करोड़ [[डालर]] के थे जबकि उसके आयात $८९३३ करोड़ [[डालर]] के थे।
दिसम्बर 2013 के अंत में भारत का कुल विदेशी कर्ज 426.0 अरब अमरीकी डॉलर था, जिसमें कि दीर्घकालिक कर्ज 333.3 अरब (78.2%) तथा अल्पकालिक कर्ज 92.7 अरब अमरीकी डॉलर (21.8%) था। कुल विदेशी कर्ज में सरकार का विदेशी कर्ज 76.4 अरब अमरीकी डॉलर (कुल विदेशी कर्ज का 17.9 प्रतिशत) था, बाकी में व्यावसायिक उधार, एनआरआई जमा और बहुउद्देश्यीय कर्ज आदि हैं।<ref name="pib">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=27502 | title=दिसम्बर 2013 के अंत में भारत का विदेशी कर्ज 426.0 अरब अमरीकी डॉलर, मार्च 2013 के अंत के स्तर पर 21.1 अरब (5.2 प्रतिशत) की बढ़ोतरी | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 28 मार्च 2014 | accessdate = 7 मई 2014}}</ref>
== जनसांख्यिकी ==
{{main|भारत के लोग}}
{{bar box
|title= [[भारत में विभिन्न धर्मों की सूची|भारत में धार्मिक समूह]] (२०११ की जनगणना)<ref>[http://www.census2011.co.in/religion.php २०११ की जनगणना के आधार पर]</ref>
|titlebar=#ddd
|left1='''धार्मिक समूह'''
|right1='''प्रतिशत'''
|float=right
|bars=
{{bar percent|हिन्दू|orange|79.80}}
{{bar percent|मुस्लिम|green|14.23}}
{{bar percent|ईसाई|gray|2.30}}
{{bar percent|सिख|yellow|1.72}}
{{bar percent|बौद्ध|pink|0.70}}
{{bar percent|जैन|blue|0.37}}
{{bar percent|अन्य धर्मीय|red|0.66}}
{{bar percent|निधर्मी|black|0.24}}
}}[[फाईल:India Goa Hindu Temple at Siolim.jpg|thumb|270px|हिन्दू धर्म भारत का सबसे बडा़ धर्म है - इस चित्र में गोआ का एक मंदिर दर्शाया गया है]] भारत [[चीन]] के बाद विश्व का दूसरा सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश है। भारत की विभिन्नताओं से भरी जनता में [[भाषा]], [[जाति]] और [[धर्म]], सामाजिक और राजनीतिक सौहार्द्र और समरसता के मुख्य शत्रु हैं।
२०११ की भारतीय जनगणना के अनुसार भारत में ७४.०४ प्रतिशत साक्षरता है जिस में से +८०% पुरुष और ६हैं।<ref>[http://www.census2011.co.in/literacy.php] भारत में साक्षरता</ref>% स्त्रियाँ साक्षर हैं। [[लिंग अनुपात]] की दृष्टि से भारत में प्रत्येक १००० पुरुषों के पीछे मात्र ९४० महिलायें हैं। कार्य भागीदारी दर (कुल जनसंख्या मे कार्य करने वालों का भाग) ३९.१% है। पुरुषों के लिये यह दर ५१.७% और स्त्रियों के लिये २५.६% है। भारत की १००० जनसंख्या में २२.३२ जन्मों के साथ बढ़ती जनसंख्या के आधे लोग २२.६६ वर्ष से कम आयु के हैं।
यद्यपि भारत की ७९.८० प्रतिशत या ९६.६२ करोड़ जनसंख्या [[हिन्दू]] है, १४.२३ प्रतिशत या १७.२२ करोड़ जनसंख्या के साथ भारत विश्व में मुसलमानों की संख्या में भी [[इंडोनेशिया]] और [[पाकिस्तान]] के बाद तीसरे स्थान पर है। अन्य धर्मावलम्बियों में [[ईसाई]] (२.३० % या २.७८ करोड़), [[सिख]] (१.७२ % या २.०८ करोड़), [[बौद्ध]] (०.७० % या ८४.४३ लाख), [[जैन]] (०.३७ % या ४४.५२ लाख), अन्य धर्म (०.६६ % या ७९.३८ लाख) इनमें [[यहूदी]], [[पारसी]], [[अहमदी]] और [[बहाई]] आदि धर्मीय हैं। [[निधर्मी]] ०.२४% या ३८.३७ लाख है।
भारत दो मुख्य भाषा-सूत्रों : आर्य और द्रविड़ भाषाओँ का स्रोत भी है। [[भारत का संविधान]] कुल २३ भाषाओं को मान्यता देता है। [[हिन्दी]] और [[अंग्रेजी]] केन्द्रीय सरकार द्वारा सरकारी कामकाज के लिये उपयोग की जाती हैं। [[संस्कृत]] और [[तमिल]] जैसी अति प्राचीन भाषाएं भारत में ही जन्मी हैं। संस्कृत, संसार की सर्वाधिक प्राचीन भाषाओँ में से एक है, जिसका विकास [[पथ्यास्वस्ति]] नाम की अति प्राचीन भाषा/ बोली से हुआ था। तमिल के अलावा सारी भारतीय भाषाएँ संस्कृत से ही विकसित हुई हैं, हालाँकि संस्कृत और तमिल में कई शब्द समान हैं ! कुल मिला कर भारत में १६५२ से भी अधिक भाषाएं एवं बोलियाँ बोली जातीं हैं।
== संस्कृति ==
{{main|भारतीय संस्कृति}}
[[फाईल:Pexels-The tajmahal.jpg|thumb|270px|right| [[ताजमहल]], विश्व के सबसे प्रसिद्ध [[पर्यटन स्थल|पर्यटक स्थलों]] में गिना जाता है।]]
भारत की सांस्कृतिक धरोहर बहुत संपन्न है। यहाँ की संस्कृति अनोखी है और वर्षों से इसके कई अवयव अब तक अक्षुण्य हैं। आक्रमणकारियों तथा प्रवासियों से विभिन्न चीजों को समेट कर यह एक मिश्रित संस्कृति बन गई है। आधुनिक भारत का समाज, भाषाएं, रीति-रिवाज इत्यादि इसका प्रमाण हैं। [[ताजमहल]] और अन्य उदाहरण, [[इस्लाम]] प्रभावित स्थापत्य कला के उत्कृष्ट नमूने हैं।
[[फाईल:gumpa.jpg|thumb|left|270px|गुम्पा नृत्य एक [[तिब्बती बौद्ध धर्म|तिब्बती बौद्ध]] समाज का [[सिक्किम]] में छिपा नृत्य है। यह बौद्ध नव वर्ष पर किया जाता है।]]
भारतीय समाज बहुधर्मिक, बहुभाषी तथा मिश्र-सांस्कृतिक है। पारंपरिक भारतीय पारिवारिक मूल्यों को काफी आदर की दृष्टि से देखा जाता है।
विभिन्न धर्मों के इस भूभाग पर कई मनभावन पर्व त्यौहार मनाए जाते हैं - [[दिवाली]], [[होली]], [[दशहरा]]. [[पोंगल]] तथा [[ओणम]] . [[ईद उल-फ़ित्र]], [[ईद-उल-जुहा]], [[मुहर्रम]], क्रिसमस, ईस्टर आदि भी काफ़ी लोकप्रिय हैं।
हालाँकि [[हॉकी]] देश का राष्ट्रीय खेल है, क्रिकेट सबसे अधिक लोकप्रिय है। वर्तमान में [[फुटबॉल]], [[हॉकी]] तथा [[टेनिस]] में भी बहुत भारतीयों की अभिरुचि है। देश की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम 1983 और 2011 में दो बार [[विश्व कप क्रिकेट|विश्व कप]] और 2007 का 20-20 विश्व-कप जीत चुकी है। इसके अतिरिक्त वर्ष 2003 में वह विश्व कप के फाइनल तक पहुँची थी। 1930 तथा 40 के दशक में हॉकी भारत में अपने चरम पर थी। [[मेजर ध्यानचंद]] ने हॉकी में भारत को बहुत प्रसिद्धि दिलाई और एक समय भारत ने [[अमरीका]] को 24-0 से हराया था जो अब तक विश्व कीर्तिमान है। [[शतरंज]] के जनक देश भारत के खिलाड़ी विश्वनाथ आनंद ने अच्छा प्रदर्शन किया है।
भारत में [[संगीत]] तथा [[नृत्य]] की अपनी शैलियां भी विकसित हुईं, जो बहुत ही लोकप्रिय हैं। [[भरतनाट्यम]], [[ओडिसी]], [[कथक]] प्रसिद्ध भारतीय नृत्य शैली है। [[हिन्दुस्तानी संगीत]] तथा [[कर्नाटक संगीत]] भारतीय परंपरागत संगीत की दो मुख्य धाराएं हैं।
वैश्वीकरण के इस युग में शेष विश्व की तरह भारतीय समाज पर भी अंग्रेजी तथा यूरोपीय प्रभाव पड़ रहा है। बाहरी लोगों की खूबियों को अपनाने की भारतीय परंपरा का नया दौर कई भारतीयों की दृष्टि में उचित नहीं है। एक खुले समाज के जीवन का यत्न कर रहे लोगों को मध्यमवर्गीय तथा वरिष्ठ नागरिकों की उपेक्षा का शिकार होना पड़ता है। कुछ लोग इसे भारतीय पारंपरिक मूल्यों का हनन भी मानते हैं। विज्ञान तथा साहित्य में अधिक प्रगति न कर पाने की वजह से भारतीय समाज यूरोपीय लोगों पर निर्भर होता जा रहा है। ऐसे समय में लोग विदेशी अविष्कारों का भारत में प्रयोग अनुचित भी समझते हैं।
{{clear}}
=== सिनेमा आरू टेलीविज़न ===
{{main|भारतीय सिनेमा}}
भारतीय फिल्म उद्योग, दुनिया की सबसे ज्यादा देखी जाने वाली सिनेमा का उत्पादन करता है। इसके अलावा यहाँ [[असमिया सिनेमा|असमिया]], [[बंगाली सिनेमा|बंगाली]], [[भोजपुरी सिनेमा|भोजपुरी]], [[हिंदी सिनेमा|हिंदी]], [[कन्नड़ सिनेमा|कन्नड़]], [[मलयाली सिनेमा|मलयालम]], [[पंजाबी सिनेमा|पंजाबी]], [[गुजराती सिनेमा|गुजराती]], [[मराठी सिनेमा|मराठी]], [[ओडिया सिनेमा|ओडिया]], [[तमिल सिनेमा|तमिल]] और [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] भाषाओं के क्षेत्रीय सिनेमाई परंपराएं भी मौजूद हैं। दक्षिण भारतीय सिनेमा का राष्ट्रीय फिल्म राजस्व में 75% से अधिक का हिस्सा है। भारत में सितंबर 2016 तक 2200 मल्टीप्लेक्स स्क्रीन सिनेमाघर थे तथा इसके 2019 तक 3000 तक बढ़ने की अपेक्षा की गई हैं।<ref>{{cite web|title=2019 तक मल्टीप्लेक्स स्क्रीन 3,000 से अधिक बढ़ने की उम्मीद:रिपोर्ट|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Multiplex-screens-set-to-rise-over-3000-by-2019-Report/articleshow/54547871.cms|publisher=टाइम्स ऑफ इंडिया,|date=27 सितंबर 2016।}}</ref>
1959 में भारत में टेलीविजन का प्रसारण, राज्य संचालित संचार के माध्यम के रूप में शुरू हुआ, और अगले दो दशकों तक इसका धीमी गति से विस्तार हुआ। 1990 के दशक में टेलीविजन प्रसारण पर राज्य के एकाधिकार समाप्त हो गया, और तब से, उपग्रह चैनलों ने भारतीय समाज की लोकप्रिय संस्कृति को आकार दिया है। आज, भारत में टेलीविज़न मनोरंजन का सबसे प्रचलित माध्यम हैं, तथा इसकी पैठ समाज के हर वर्ग तक फैली हैं। उद्योग के अनुमान हैं कि भारत में 2012 तक 462 मिलियन उपग्रह या केबल कनेक्शन के साथ, कुल 554 मिलियन से अधिक टीवी उपभोक्ता हैं, मनोरंजन के अन्य साधनो में प्रेस मीडिया (350 मिलियन), रेडियो (156 मिलियन) तथा इंटरनेट (37 मिलियन) भी सम्मलित हैं
=== पाक-शैली (खानपान)===
{{main|भारतीय खाना}}
भारतीय खानपान बहुत ही समृद्ध है। शाकाहारी तथा मांसाहारी दोनों ही तरह का खाना पसन्द किया जाता है। भारतीय व्यंजन विदेशों में भी बहुत पसन्द किए जाते हैं।
== विदेश-सम्बन्ध ==
{{main | भारत के वैदेशिक सम्बन्ध}}
[[फाईल:Putin and Modi in New Delhi in 2014.jpeg|thumb|2014 में पुतिन और मोदी नई दिल्ली में]]
1947 में अपनी स्वतंत्रता के बाद, भारत के अधिकांश देशों के साथ सौहार्दपूर्ण संबंध बनाए रखा है। 1950 के दशक में, भारत ने पुरजोर रूप से [[अफ्रीका]] और [[एशिया]] में यूरोपीय उपनिवेशों की स्वतंत्रता का समर्थन किया और गुट निरपेक्ष आंदोलन में एक अग्रणी की भूमिका निभाई।<ref>{{Citation|title=The Non-Aligned Movement: Description and History|url=http://www.nam.gov.za/background/history.htm|publisher=The Non-Aligned Movement|work=nam.gov.za|date=21 सितंबर 2001|accessdate=23 अगस्त 2007}}</ref> 1980 के दशक में भारत दो पड़ोसी देशों के निमंत्रण पर, सेना के द्वारा संक्षिप्त सैन्य हस्तक्षेप किया, एक श्रीलंका मे और दुसरा मालदीव में। भारत के पड़ोसी [[पाकिस्तान]] के साथ एक तनाव भरा संबंध है और दोनों देशों के बीच चार बार युद्ध हुआ है, 1947, 1965, 1971 और 1999में। कश्मीर विवाद इन युद्धों का प्रमुख कारण था।<ref>{{Citation|last=Gilbert|first=Martin|title=A History of the Twentieth Century: The Concise Edition of the Acclaimed World History|url=http://books.google.com/books?id=jhwY1j8Ao3kC&pg=PA486|accessdate=22 जुलाई 2011|date=17 दिसम्बर 2002|publisher=HarperCollins|isbn=9780060505943|pages=486–487}}</ref> 1962 के भारत - चीन युद्ध और पाकिस्तान के साथ 1965 के युद्ध के बाद भारत और सोवियत संघ के साथ सैन्य संबंधों मे॑ काफी बढ़ोतरी हुई। 1960 के दशक के अन्त में सोवियत संघ भारत का सबसे बड़ा हथियार आपूर्तिकर्ता के रूप में उभरी थी।<ref>http://library.fes.de/pdf-files/bueros/genf/50205.pdf</ref>
रूस के साथ सामरिक संबंधों के अलावा, भारत का [[इजरायल]] और [[फ्रांस]] के साथ विस्तृत रक्षा संबंध हैं। हाल के वर्षों में, भारत ने क्षेत्रीय सहयोग और विश्व व्यापार संगठन के लिए एक दक्षिण एशियाई एसोसिएशन में प्रभावशाली भूमिका निभाई है।<ref>{{Citation|url=http://library.fes.de/pdf-files/bueros/genf/50205.pdf|title=India's negotiation positions at the WTO|format=PDF|date=नवम्बर 2005|accessdate=23 अगस्त 2010}}</ref> भारत ने 100,000 सैन्य और पुलिस कर्मियों को चार महाद्वीपों भर में संयुक्त राष्ट्र के पैंतीस शांति अभियानों में सेवा प्रदान की है।<ref>{{Cite web |title=INDIA AND UNITED NATIONS UN PEACEKEEPING|url=http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060504184925/http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html |archive-date=2006-05-04 |access-date=2026-03-02 |website=www.un.int|language=en}}</ref> भारत ने विभिन्न बहुपक्षीय मंचों, सबसे खासकर पूर्वी एशिया के शिखर बैठक और [[जी-8]] 5 में एक सक्रिय भागीदारी निभाई है। आर्थिक क्षेत्र में भारत का दक्षिण अमेरिका, एशिया, और अफ्रीका के विकासशील देशों के साथ घनिष्ठ संबंध है।<ref>{{Citation|url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-4519133/ANALYSTS-SAY-INDIA-S-POWER.html|title=Analysts Say India'S Power Aided Entry Into East Asia Summit. | Goliath Business News|publisher=Goliath.ecnext.com|date=29 जुलाई 2005|accessdate=21 नवम्बर 2009}}</ref>
<ref>{{Cite web |date=2015-01-28 |title=एस. जयशंकर होंगे भारत के नए विदेश सचिव |url=https://www.naidunia.com/world-s-jaishankar-will-be-the-new-foriegn-secretary-296665 |access-date=2026-03-02 |website=Nai Dunia |language=hi}}</ref>
== एकरो देखौ ==
* [[सिंधु घाटी सभ्यता]]
* [[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]]
* [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार]]
* [[वृहद भारत]]
* [[भारत का संविधान]]
* [[भारत में सबसे बडे साम्राज्यों की सूची]]
* [[भारत का सबसे पहला, सबसे बड़ा, सबसे ऊँचा]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
== बाहरी कड़ि ==
{{प्रवेशद्वार|भारत}}
* [http://www.hindivarta.com/nibandh-index/ हिन्दी निबंध ]
* [http://bharat.gov.in/ भारत का राष्ट्रीय पोर्टल] (हिन्दी में)
* [https://web.archive.org/web/20120511032957/http://publicationsdivision.nic.in/others/Bharat_2011.pdf '''भारत २०११'''] (प्रकाशन विभाग द्वारा प्रकाशित भारत के बारे में सम्पूर्ण जानकारी)
* [https://web.archive.org/web/20150317090758/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/india.htm India] at ''UCB Libraries GovPubs''
* [[बीबीसी हिन्दी]] पर [http://www.bbc.co.uk/hindi/india/ भारत]
{{भारत के विषय }}
{{अतुल्य भारत}}
{{Template group
|title = [[फाईल:Gnome-globe.svg|25px]] भारत के बारे में
|list =
{{भारत के प्रान्त और संघ राज्यक्षेत्र}}
{{दक्षिण एशिया के देश और क्षेत्र}}
{{हिन्द महासागर के तटीय देश}}
{{अरब सागर के तटीय देश}}
{{एशिया के देश}}
}}
[[श्रेणी:एशिया के देश]]
[[श्रेणी:१९४७ में स्थापित देश या क्षेत्र]]
[[श्रेणी:भारत]]
[[श्रेणी:जम्बूद्वीप]]
[[श्रेणी:दक्षिण एशिया के देश]]
[[श्रेणी:अंग्रेज़ी-भाषी देश व क्षेत्र]]
[[श्रेणी:हिन्दुस्तानी-भाषी देश व क्षेत्र]]
[[श्रेणी:संघीय गणराज्य]]
5o850oqet2u7441snlcdyurfud7jxus
भूमध्य सागर
0
2158
24015
23805
2026-11-05T14:16:22Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24015
wikitext
text/x-wiki
{{short description|Sea between Europe, Africa and Asia, connected to the Atlantic Ocean}}
{{Use dmy dates|date=February 2021}}
{{Infobox body of water
| name = भूमध्य सागर
| image = Mediterranee 02 EN.jpg
| caption = भूमध्य सागर का नक्शा
| image_bathymetry =
| caption_bathymetry =
| location = [[पश्चिमी यूरोप]], [[दक्षिणी यूरोप]], [[उत्तरी अफ्रीका]] and [[पश्चिमी एशिया]]
| coords = {{Coord|35|N|18|E|region:XZ_type:waterbody_scale:25000000|display=inline,title}}
| type = [[समुद्र]]
| inflow = [[अटलांटिक महासागर]], [[मरमरा सागर]], [[नील नदी]], [[एब्रो नदी]], [[रोन नदी]], [[शल्फ नदी]], [[पो नदी]]
| outflow =
| catchment =
| basin_countries = {{hidden | fw1=normal | headerstyle=text-align:left
| header = about 60
| content = <div class="hlist hwrap">
* [[अल्बानिया]]
* [[अल्जीरिया]]
* [[अण्डोरा]]
* [[ऑस्ट्रिया]]
* [[बेलारूस]]
* [[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना]]
* [[बुल्गारिया]]
* [[बुरुण्डी]]
* [[चाड]]
* [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]]
* [[क्रोएशिया]]
* [[साइप्रस]]
* [[चेक गणराज्य]]
* [[मिस्र]]
* [[इरित्रिया]]
* [[इथियोपिया]]
* [[फ़्रान्स]]
* [[जॉर्जिया (देश)]]
* [[जिब्राल्टर]] ([[यूनाइटेड किंगडम]])
* [[ग्रीस]]
* [[हंगरी]]
* [[इज़राइल]]
* [[इटली]]
* [[केन्या]]
* [[कोसोवो]] {{small|(स्वतंत्रता विवादित, सर्बिया द्वारा दावा किया गया)}}
* [[लेबनान]]
* [[लीबिया]]
* [[लिख्टेंश्टाइन]]
* [[माल्टा]]
* [[मॉल्डोवा]]
* [[मोनाको]]
* [[मॉन्टेनीग्रो]]
* [[मोरक्को]]
* [[नाइजर]]
* [[उत्तर मैसिडोनिया]]
* [[फिलिस्तीन राज्य]] {{small|(एक '' डे ज्यूर या क़ानूनन '' संप्रभु राज्य)}}
* [[पोलैंड]]
* [[पुर्तगाल]]
* [[रोमानिया]]
* [[रूस]]
* [[रवांडा]]
* [[सान मारिनो]]
* [[सर्बिया]]
* [[स्लोवाकिया]]
* [[स्लोवेनिया]]
* [[दक्षिण ओसेतिया]] {{small|(स्वतंत्रता विवादित, जॉर्जिया द्वारा दावा किया गया)}}
* [[दक्षिण सूडान]]
* [[स्पेन]]
* [[सूडान]]
* [[स्विट्ज़रलैंड]]
* [[सीरिया]]
* [[तंज़ानिया]]
* [[ट्रांसनिस्त्रिया]] {{small|(स्वतंत्रता विवाद, मोल्दोवा द्वारा दावा किया गया)}}
* [[तुनिशिया]]
* [[तुर्की]]
* [[यूगांडा]]
* [[यूक्रेन]]
* [[वैटिकन सिटी]]
</div>
}}
| length =
| width =
| area = {{convert|2500000|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth = {{convert|1500|m|ft|abbr=on}}
| max-depth = {{convert|5267|m|ft|abbr=on}}
| volume = {{convert|3750000|km3|cumi|abbr=on}}
| residence_time = 80–100 years<ref name="Water Flow in Semienclosed Seaways">{{cite book|title=Invitation to Oceanography |journal=Paleoceanography |volume=30 |issue=5 |first=Paul R. |last=Pinet |page=220 |publisher=Jones & Barlett Learning |year=2008 |isbn=978-0-7637-5993-3 |url=https://books.google.com/books?id=6TCm8Xy-sLUC&pg=PA220}}</ref>
| shore =
| elevation =
| frozen =
| islands = 3300+
| cities = [[सिकन्दरिया]], [[बार्सिलोना]], [[अल्जीयर्स]], [[इज़मिर]], [[रोम]], [[एथेंस]], [[बेयरूत]], [[त्रिपोली (लेबनान)]], [[तूनिस]], [[तन्जा]], [[तेल अविव]]''
| reference =
}}
'''भूमध्य सागर''' [[अटलांटिक महासागर]] सँ संयोजित एगो [[सागर]] छेकै, [[भूमध्य द्रोणी|भूमध्य बेसिन]] से घिरा हुआ है और लगभग पूरी तरह से ज़मीन से घिरा: उत्तर में [[पश्चिमी यूरोप]], [[दक्षिणी यूरोप]] और [[आनातोलिया|अनातोलिया]], दक्षिण में [[उत्तर अफ़्रीका|उत्तरी अफ्रीका]] और पूर्व में [[लेवंट]] द्वारा। है। इसका क्षेत्रफल लगभग 2,500,000 km<sup>2</sup> (970,000 वर्ग मिल) है, जो [[भारत]] के क्षेत्रफल का लगभग 75 फ़ीसदी है। भूमध्य सागर वैश्विक महासागरीय सतह के 0.7% का प्रतिनिधित्व करता है, लेकिन इसका संबंध [[जिब्राल्टर जलसन्धि|जिब्राल्टर जलडमरूमध्य]] के माध्यम से अटलांटिक महासागर के साथ होता है। [[जिब्राल्टर जलसन्धि|जिब्राल्टर जलडमरूमध्य]] संकीर्ण जलडमरूमध्य जो अटलांटिक महासागर को भूमध्य सागर से जोड़ता है और यूरोप के देश [[स्पेन]] को अफ्रीका के देश [[मोरक्को]] से अलग करता है जो केवल 14 किमी (9 मील) चौड़ा है।
== परिचय ==
इस सागर में अनेक द्वीप हैं, जिनमें पूर्व से [[साइप्रस|पश्चिम साइप्रस]], रोड्ज, क्रीट, कार्फू, मॉल्टा, [[सिसिली]], [[सार्डिनिया]], कॉर्सिका और बैलिएरिक द्वीप प्रमुख हैं। इसमें द्वीपों एवं प्रायद्वीपों के मध्य भिन्न भिन्न नाम के सागर साथ हैं जैसे सार्डिनिया और [[इटली]] के मध्य टिरहेनियन सागर, इटली एवं [[बाल्कन|बॉल्कन प्रायद्वीप]] के मध्य ऐड्रिऐटिक सागर एवं यूनान तथा तुर्की के मध्य इजिऐन सागर। इसी प्रकार इसमें कई खड़ियाँ भी हैं।
इस सागर की उत्पत्ति [[तृतीय महाकल्प]] (Tertiary era) में हुई थी, जबकि दक्षिण यूरोप की नवीन पर्वतश्रेणियों का निर्माण हुआ। इस कारण समुद्रतटीय भागों में भूकंप आया करते हैं। [[ज्वालामुखी|ज्वालामुखी पर्वतों]] की पेटी पूर्व से पश्चिम को चली गई है। सागर के पश्चिम का जल पूर्व के जल से कुछ ठंडा तथा स्वच्छ रहता है, एवं पूर्व का जल पश्चिम की अपेक्षा अधिक क्षारीय है। पश्चिमी भाग के जल की सतह का ऊपरी ताप लगभग ११.७ डिग्री सें० तथा पूर्वी भाग के जल की सतह का ताप फरवरी में १७ डिग्री सें० से अगस्त में लगभग २७ डिग्री सें० के बीच रहता हैं। [[काला सागर]] के मीठे पानी के कारण निकटवर्ती समुद्र का खारापन कम है। इसमें गिरने वाली नदियों में एब्रों, रोन, सोन, डूरांस, आर्नो, टाइबर, बेल्टूर्नी, पो, वारडार, स्ट्रूमा एवं नील आदि प्रमुख हैं। इसके समीपवर्ती भागों में लंब, गरम, शुष्क तथा स्वच्छ गरमियाँ एवं छोटी, ठंडी तथा नम सर्दियाँ रहती हैं। यद्यपि भूमध्यसागर प्राचीन काल से ही व्यापारिक महत्व का रहा है, तथापि १८६८ ई० में [[स्वेज़ नहर|स्वेज नहर]] के खुल जाने के कारण यह एक महत्वपूर्ण अंतरराष्ट्रीय व्यापारिक मार्ग बन गया है।
==नामकरण==
[[File:Wadj-ur.png|left|thumb|upright=0.65|वदज-उर, या वदज-वेर, भूमध्य सागर के प्राचीन मिस्री नाम थे।]]
[[File:Greece Orbit Photo 1989 by Atlas STS-34.jpg|thumb|अपनी अत्यधिक टेढ़े मेढ़े दांतेदार समुद्र तट और बड़ी संख्या में द्वीपों के साथ, [[यूनान]] सबसे लंबी भूमध्यसागरीय तट रेखा बनाता है।]]प्राचीन मिस्रवासी भूमध्यसागरीय को वदज-वर/वदज-वेर/वदज-उर कहते हैं। यह शब्द (शाब्दिक रूप से "बहुत हरा") प्राचीन मिस्रवासियों द्वारा अर्ध-ठोस, अर्ध-जलीय क्षेत्र को दिया गया नाम था, जो कि नील नदी के डेल्टा के उत्तर में पपीरस जंगलों विस्तार से समुद्र से परे होने वाले क्षेत्र की विशेषता थी।<ref>{{cite book |last1=Golvin |first1=Jean-Claude |title=L'Égypte restituée, Tome 3 |year=1991 |publisher=Éditions Errance |location=Paris |isbn=2-87772-148-5 |page=273}}</ref>
प्राचीन यूनानियों ने भूमध्यसागरीय को केवल ἡ ασσα (hē thálassa; "सागर") या कभी-कभी μεγάλη ασσα (hē megalē thálassa; "महान सागर"), μετέρα θάλασσα (hē hēmetérā thálassa; "हमारा सागर") या ασσα. αθ'ἡμᾶς (hē thálass hē kath'hēmâs; "हमारे चारों ओर का समुद्र") कहा था।
रोमनों ने इसे मारे मैग्नम ("ग्रेट सी") या मारे इंटर्नम ("आंतरिक सागर") कहा, और रोमन साम्राज्य के प्रारंभिक काल में इसे मारे नोस्ट्रम ("हमारा सागर") कहा गया। शब्द मारे मेडिटेरेनियम बाद में प्रकट होता है: सोलिनस ने जाहिरी तौर पर तीसरी शताब्दी में इसका इस्तेमाल किया था, लेकिन इसका सबसे पुराना गवाह 6 वीं शताब्दी में सेविले के इसिडोर में है।<ref>Geoffrey Rickman, "The creation of ''Mare Nostrum'': 300 BC – 500 AD", in David Abulafia, ed., ''The Mediterranean in History'', {{isbn|1-60606-057-0}}, 2011, p. 133.</ref><ref name="seirinidou" />
[[लातिन भाषा|लैटिन]] में इसका अर्थ है 'भूमि के बीच में या अंतर्देशीय', medius ("मध्य"), terra ("भूमि, पृथ्वी"), और -āneus ("की प्रकृति वाले") वाला एक क्षेत्र।यह लैटिन शब्द [[यूनानी भाषा|यूनानी शब्दावली]] से लिए गए μεσόγειος (mesógeios; "अंतर्देशीय"), μcal (mésos, "बीच में") और γήινος (gḗinos, "पृथ्वी का"), (gê, "भूमि, पृथ्वी" से) शब्द हैं जिनका मूल अर्थ 'पृथ्वी के बीच में समुद्र' हो सकता है, न कि 'भूमि से घिरा समुद्र'।
[[फ़ारसी साम्राज्य|प्राचीन ईरानियों]] ने इसे "रोमन सागर" कहा, क्लासिक फ़ारसी ग्रंथों में दरिया-ए-रुम (دریای روم) कहा जाता था, जो मध्य फ़ारसी से बना ज़रिह ए हरम (𐭦𐭫𐭩𐭤 ) का रूप एक हो सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.parsi.wiki/fa/wiki/247689/%d8%af%d8%b1%db%8c%d8%a7%db%8c-%d8%b1%d9%88%d9%85|title="دریای روم" entry|last=Dehkhoda|first=Ali Akbar|website=Parsi Wiki|access-date=14 April 2023|archive-date=22 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522152841/https://www.parsi.wiki/fa/wiki/247689/%d8%af%d8%b1%db%8c%d8%a7%db%8c-%d8%b1%d9%88%d9%85}}</ref>
आधुनिक [[अरबी भाषा]] में, इसे 'अल-बैर [अल-अबैद] अल-मुतवासी' ([श्वेत] मध्य सागर) के रूप में जाना जाता है। इस्लामी और पुराने [[अरबी साहित्य]] में, यह बैर अल-रूम(ई) (बहर अल-रम या बह्र अल-रूमी) 'रोमनों का सागर' या 'रोमन सागर' था।<ref name="eoi">"Baḥr al-Rūm" in ''Encyclopedia of Islam'', 2nd ed</ref><ref name="seirinidou">Vaso Seirinidou, "The Mediterranean" in Diana Mishkova, Balázs Trencsényi, ''European Regions and Boundaries: A Conceptual History'', series ''European Conceptual History'' '''3''', {{isbn|1-78533-585-5}}, 2017, p. 80</ref>
== इतिहास ==
=== प्राचीन सभ्यताएँ ===
[[File:AntikeGriechen1.jpg|thumb|upright=1.75| ग्रीक (लाल) और फोनीशियन (पीला) [[प्राचीन काल में उपनिवेश]],समय छठी शताब्दी ई.पू]]
[[File:Roman Empire Trajan 117AD.png|thumb|upright=1.75|[[रोमन साम्राज्य]] 117 ई. में अपनी सबसे दूरतम सीमा पर]]
कई प्राचीन सभ्यताएँ भूमध्यसागरीय तटों के आसपास स्थित थीं और समुद्र से उनकी निकटता से बहुत प्रभावित थीं। भूमध्य सागर ने व्यापार, उपनिवेश और युद्ध के लिए मार्ग प्रदान किए साथ ही भूमध्य सागर ने पूरे सभ्यता काल में कई समुदायों के लिए भोजन (मछली पकड़ने और अन्य समुद्री भोजन के संग्रह) प्रदान किया।<ref>{{cite book|author=David Abulafia|title=The Great Sea: A Human History of the Mediterranean|url=https://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul_o4t7|publisher= [[Oxford University Press]]|year=2011}}</ref>
एक ही जलवायु, भूविज्ञान और समुद्र तक पहुंच के कारण, भूमध्यसागरीय पर केंद्रित संस्कृतियों में कुछ हद तक आपस में जुड़ी संस्कृति और इतिहास की प्रवृत्ति मिली झूली थी।
शास्त्रीय पुरातनता में सबसे उल्लेखनीय भूमध्यसागरीय सभ्यताओं में से दो यूनान के [[नगर-राज्य]] और [[फ़ोनीशिया]] थे, जिनमें से दोनों ने भूमध्यसागरीय तटरेखाओं को बड़े पैमाने पर उपनिवेशित किया था। बाद में, जब [[ऑगस्टस]] ने [[रोमन साम्राज्य]] की स्थापना की तब रोमनों ने भूमध्य सागर को मारे नोस्ट्रम ("हमारा सागर") के रूप में संदर्भित किया। अगले 400 वर्षों के लिए, रोमन साम्राज्य ने भूमध्य सागर और [[जिब्राल्टर]] से लेवेंट तक के लगभग सभी तटीय क्षेत्रों को पूरी तरह से नियंत्रित किया।
प्राचीन मिस्र पर विजय प्राप्त करने वाले फारस के [[दारा प्रथम|डेरियस प्रथम]] ने भूमध्य सागर को [[लाल सागर]] से जोड़ने वाली एक नहर का निर्माण किया। [[दारा प्रथम|डेरियस]] की नहर इतनी चौड़ी थी कि दो पतवार नौकाऐं एक-दूसरे को चप्पूओं के साथ पार कर सकते थे, और इसे पार करने के लिए चार दिनों की आवश्यकता होती थी।<ref>Rappoport, S. (Doctor of Philosophy, Basel). History of Egypt (undated, early 20th century), Volume 12, Part B, Chapter V: "The Waterways of Egypt", pp. 248–257 ([https://archive.org/stream/historyofegyptch12masp#page/248/mode/2up online]). London: The Grolier Society.</ref>
=== मध्य युग और उसके साम्राज्य ===
==सन्दर्भ==
[[श्रेणी:भूमध्य सागर]]
[[श्रेणी:सागर]]
[[श्रेणी:यूरोप के सागर]]
[[श्रेणी:अफ़्रीका के सागर]]
jag0htezfqlogoljxcs4mo606pvu5py
महाभारत
0
2250
24016
23817
2026-11-05T14:48:10Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24016
wikitext
text/x-wiki
{{सन्दूक महाभारत}}
'''महाभारत''' [[हिन्दू|हिन्दू सिनी ]] केरऽ एगो प्रमुख [[काव्य]] [[ग्रंथ]] छेकै, जे [[स्मृति]] वर्ग में आबै छै। कभी कभी खाली "'''भारत'''" कहै जाय वाला ई [[काव्य|काव्यग्रंथ]] [[भारत]] केरऽ अनुपम [[धार्मिक]], [[पौराणिक]], [[ऐतिहासिक]] आरू [[दार्शनिक]] [[ग्रंथ]] छेकै। विश्व केरऽ सबसें लंबा ई [[साहित्य|साहित्यिक]] [[ग्रंथ]] आरू [[महाकाव्य]], [[हिन्दू धर्म]] के मुख्यतम [[ग्रंथ|ग्रंथ सब]] में सें एक छेकै। ई ग्रन्थ क॑ हिन्दू धर्म में पंचम [[वेद]] मानलऽ जाय छै।
== महाभारत केरऽ संक्षिप्त कथा ==
''मुख्य उल्लेख'' :[[महाभारत की कथा|'''महाभारत की विस्तृत कथा''']]
=== कुरुवंश केरऽ उत्पत्ति आरू पाण्डु केरऽ राज्य अभिषेक ===
'''[[पुराण|पुराणों]]''' के अनुसार [[ब्रह्मा]] जी से [[अत्रि]], अत्रि से [[चंद्र|चन्द्रमा]], चन्द्रमा से [[बुध]] और बुध से [[इला]]-नन्दन [[पुरूरवा]] का जन्म हुआ। उनसे आयु, [[आयु]] से राजा [[नहुष]] और नहुष से [[ययाति]] उत्पन्न हुए। ययाति से [[पुरू]] हुए। पूरू के वंश में [[भरत]] और भरत के कुल में राजा [[कुरु वंश|कुरु]] हुए। कुरु के वंश में [[शान्तनु]] हुए। शान्तनु से गंगानन्दन [[भीष्म]] उत्पन्न हुए। शान्तनु से [[सत्यवती]] के गर्भ से [[चित्रांगद]] और [[विचित्रवीर्य]] उत्पन्न हुए थे। चित्रांगद नाम वाले [[गन्धर्व]] के द्वारा मारे गये और राजा [[विचित्रवीर्य]] [[राजयक्ष्मा]] से ग्रस्त हो स्वर्गवासी हो गये। तब [[सत्यवती]] की आज्ञा से [[वेदव्यास|व्यासजी]] ने [[नियोग]] के द्वारा [[अंबिका|अम्बिका]] के गर्भ से [[धृतराष्ट्र]] और [[अंबालिका|अम्बालिका]] के गर्भ से [[पाण्डु]] को उत्पन्न किया। [[धृतराष्ट्र]] ने [[गांधारी]] द्वारा सौ पुत्रों को जन्म दिया, जिनमें [[दुर्योधन]] सबसे बड़ा था और [[पाण्डु]] के [[युधिष्टर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]], [[सहदेव]] आदि पांच पुत्र हुए। [[धृतराष्ट्र]] जन्म से ही नेत्रहीन थे, अतः उनकी जगह पर [[पाण्डु]] को राजा बनाया गया। एक बार [[वन]] में आखेट खेलते हुए [[पाण्डु]] के बाण से एक मैथुनरत मृगरुपधारी [[ऋषि]] की मृत्यु हो गयी। उस [[ऋषि]] से शापित हो कि "अब जब कभी भी तू मैथुनरत होगा तो तेरी मृत्यु हो जायेगी", [[पाण्डु]] अत्यन्त दुःखी होकर अपनी रानियों सहित समस्त वासनाओं का त्याग करके तथा [[हस्तिनापुर]] में [[धृतराष्ट्र]] को अपना का प्रतिनिधि बनाकर वन में रहने लगें।
----
=== पाण्डवऽ केरऽ जनम आरू लाक्षागृह षडयंत्र ===
[[फाईल:Barnava (1).JPG|thumb|left|वार्णावत (वर्तमान [[बरनावा]]) स्थित लाक्षागृह के सुरक्षित अवशेष]]
'''[[पाण्डु|राजा पाण्डु]]''' के कहने पर [[कुन्ती]] ने [[दुर्वासा]] [[ऋषि]] के दिये [[मन्त्र]] से [[धर्म]] को आमन्त्रित कर उनसे [[युधिष्ठिर]] और कालान्तर में [[वायु देवता|वायुदेव]] से [[भीम]] तथा [[इन्द्र]] से [[अर्जुन]] को उत्पन्न किया। [[कुन्ती]] से ही उस [[मन्त्र]] की [[दीक्षा]] ले माद्री ने [[अश्विनी कुमार|अश्वनीकुमारों]] से [[नकुल]] तथा [[सहदेव]] को जन्म दिया। एक दिन राजा [[पाण्डु]] [[माद्री]] के साथ वन में सरिता के तट पर भ्रमण करते हुए [[पाण्डु]] के मन चंचल हो जाने से [[मैथुन]] में प्रवृत हुये जिससे शापवश उनकी मृत्यु हो गई। [[माद्री]] उनके साथ [[सती]] हो गई किन्तु पुत्रों के पालन-पोषण के लिये [[कुन्ती]] [[हस्तिनापुर]] लौट आई। [[कुन्ती]] ने विवाह से पहले [[सूर्य]] के अंश से [[कर्ण]] को जन्म दिया और लोकलाज के भय से [[कर्ण]] को [[गंगा]] नदी में बहा दिया। [[धृतराष्ट्र]] के [[सारथी]] [[अधिरथ]] ने उसे बचाकर उसका पालन किया। [[कर्ण]] की रुचि युद्धकला में थी अतः [[द्रोणाचार्य]] के मना करने पर उसने [[परशुराम]] से शिक्षा प्राप्त की। [[शकुनि]] के छलकपट से [[दुर्योधन]] ने [[पाण्डव|पाण्डवों]] को बचपन में कई बार मारने का प्रयत्न किया तथा युवावस्था में भी जब [[युधिष्ठिर]] को युवराज बना दिया गया तो लाक्ष के बने हुए घर [[लाक्षाग्रह]] में [[पाण्डव|पाण्डवों]] को भेजकर उन्हें आग से जलाने का प्रयत्न किया, किन्तु [[विदुर]] की सहायता के कारण से वे उस जलते हुए गृह से बाहर निकल गये।
----
=== द्रौपदी स्वयंवर ===
'''[[पाण्डव]]''' वहाँ से एकचक्रा नगरी गये और [[मुनि]] का वेष बनाकर एक [[ब्राह्मण]] के घर में निवास करने लगे। फिर [[वेदव्यास|व्यास]] जी के कहने पर वे [[पांचाल]] राज्य में गये जहाँ [[द्रौपदी]] का [[स्वयंवर]] होनेवाला था। वहाँ एक के बाद एक सभी राजाओं एवं राजकुमारों ने मछली पर निशाना साधने का प्रयास किया किन्तु सफलता हाथ न लगी। तत्पश्चात् [[अर्जुन]] ने तैलपात्र में प्रतिबिम्ब को देखते हुये एक ही बाण से मत्स्य को भेद डाला और [[द्रौपदी]] ने आगे बढ़ कर [[अर्जुन]] के गले में वरमाला डाल दीं। माता [[कुन्ती]] के वचनानुसार पाँचों [[पाण्डव|पाण्डवों]] ने [[द्रौपदी]] को पत्नीरूप में प्राप्त किया। [[द्रौपदी]] के स्वयंवर के समय [[दुर्योधन]] के साथ ही साथ [[द्रुपद]],[[धृष्टद्युम्न]] एवं अनेक अन्य लोगों को संदेह हो गया था कि वे पाँच [[ब्राह्मण]] [[पाण्डव]] ही हैं। अतः उनकी परीक्षा करने के लिये [[द्रुपद]] ने उन्हें अपने [[राजमहल|राजप्रासाद]] में बुलाया। राजप्रासाद में [[द्रुपद]] एवं [[धृष्टद्युम्न]] ने पहले राजकोष को दिखाया किन्तु [[पाण्डव|पाण्डवों]] ने वहाँ रखे रत्नाभूषणों तथा [[रत्न]]-माणिक्य आदि में किसी प्रकार की रुचि नहीं दिखाई। किन्तु जब वे शस्त्रागार में गये तो वहाँ रखे [[अस्त्र|अस्त्र-शस्त्रों]] में उन सभी ने बहुत अधिक रुचि दिखायी और अपनी पसंद के शस्त्रों को अपने पास रख लिया। उनके क्रिया-कलाप से [[द्रुपद]] को विश्वास हो गया कि ये [[ब्राह्मण|ब्राह्मणों]] के रूप में [[पाण्डव]] ही हैं।
----
=== इन्द्रप्रस्थ केरऽ स्थापना ===
[[फाईल:MayaSabha.jpg|thumb|left|325px|पाण्ड्व श्रीकृष्ण के साथ खाण्डववन में मय दानव तथा विश्वकर्मा द्वारा निर्मित इन्द्रप्रस्थ नगर को देखते हुए]]
'''[[द्रौपदी]] [[स्वयंवर]]''' से पूर्व [[विदुर]] को छोड़कर सभी [[पाण्डव|पाण्डवों]] को मृत समझने लगे और इस कारण [[धृतराष्ट्र]] ने [[दुर्योधन]] को युवराज बना दिया।
गृहयुद्ध के संकट से बचने के लिए [[युधिष्ठिर]] ने [[धृतराष्ट्र]] द्वारा दिए खण्डहर स्वरुप [[खाण्डव वन]] को आधे राज्य के रूप में स्वीकार कर लिया। वहाँ [[अर्जुन]] ने [[श्रीकृष्ण]] के साथ मिलकर समस्त [[देवता|देवताओं]] को युद्ध में परास्त करते हुए [[खाण्डववन]] को जला दिया और [[इन्द्र]] के द्वारा की हुई वृष्टि का अपने बाणों के छत्राकार बाँध से निवारण करके [[अग्नि देव]] को तृप्त किया। इसके फलस्वरुप [[अर्जुन]] ने [[अग्निदेव]] से दिव्य गाण्डीव धनुष और उत्तम रथ तथा [[श्रीकृष्ण]] ने [[सुदर्शन चक्र]] प्राप्त किया। [[इन्द्र]] अपने पुत्र [[अर्जुन]] की वीरता देखकर अतिप्रसन्न हुए। उन्होंने [[खाण्डववन|खांडवप्रस्थ]] के वनों को हटा दिया। उसके उपरांत [[पाण्डव|पाण्डवों]] ने [[श्रीकृष्ण]] के साथ [[मय दानव]] की सहायता से उस शहर का सौन्दर्यीकरण किया। वह शहर एक द्वितीय [[स्वर्ग]] के समान हो गया। [[इन्द्र]] के कहने पर देव [[शिल्पी]] [[विश्वकर्मा]] और [[मय दानव]] ने मिलकर [[खाण्डव वन]] को इन्द्रपुरी जितने भव्य नगर में निर्मित कर दिया, जिसे [[इन्द्रप्रस्थ]] नाम दिया गया।
----
=== द्रौपदी केरऽ अपमान आरू पाण्डवऽ के वनवास ===
'''[[पाण्डव|पाण्डवों]]''' ने सम्पूर्ण दिशाओं पर विजय पाते हुए प्रचुर सुवर्णराशि से परिपूर्ण [[राजसूय यज्ञ]] का अनुष्ठान किया। उनका वैभव [[दुर्योधन]] के लिये असह्य हो गया अतः [[शकुनि]], [[कर्ण]] और [[दुर्योधन]] आदि ने [[युधिष्ठिर]] के साथ [[जुआ|जूए]] में प्रवृत्त होकर उसके भाइयो, [[द्रौपदी]] और उनके राज्य को कपट [[द्यूत]] के द्वारा हँसते-हँसते जीत लिया और कुरु राज्य सभा में [[द्रौपदी]] को निर्वस्त्र करने का प्रयास किया। परन्तु [[गांधारी]] ने आकर ऐसा होने से रोक दिया। [[धृतराष्ट्र]] ने एक बार फिर [[दुर्योधन]] की प्रेरणा से उन्हें से [[जुआ]] खेलने की आज्ञा दी। यह तय हुआ कि एक ही दांव में जो भी पक्ष हार जाएगा, वे मृगचर्म धारण कर बारह वर्ष वनवास करेंगे और एक वर्ष अज्ञातवास में रहेंगे। उस एक वर्ष में भी यदि उन्हें पहचान लिया गया तो फिर से बारह वर्ष का वनवास भोगना होगा। इस प्रकार पुन जूए में परास्त होकर [[युधिष्ठिर]] अपने भाइयों सहित वन में चले गये। वहाँ बारहवाँ वर्ष बीतने पर एक वर्ष के अज्ञातवास के लिए वे [[विराट नगर]] में गये। जब [[कौरव]] [[विराट]] की गौओं को हरकर ले जाने लगे, तब उन्हें [[अर्जुन]] ने परास्त किया। उस समय कौरवों ने [[पाण्डव|पाण्डवों]] को पहचान लिया था परन्तु उनका का अज्ञातवास तब तक पूरा हो चुका था। परन्तु १२ वर्षो के ज्ञात और एक वर्ष के अज्ञातवास पूरा करने के बाद भी [[कौरव|कौरवों]] ने [[पाण्डव|पाण्डवों]] को उनका राज्य देने से मना कर दिया।
----
=== शांतिदूत श्रीकृष्ण, युद्ध आरंभ आरू गीता-उपदेश ===
:'''[[युधिष्ठिर|धर्मराज युधिष्ठिर]]''' सात [[अक्षौहिणी]] सेना के स्वामी होकर [[कौरव|कौरवों]] के साथ युद्ध करने को तैयार हुए। पहले भगवान [[श्रीकृष्ण]] [[दुर्योधन]] के पास दूत बनकर गये। उन्होंने ग्यारह [[अक्षौहिणी]] सेना के स्वामी राजा [[दुर्योधन]] से कहा कि तुम [[युधिष्ठिर]] को आधा राज्य दे दो या केवल पाँच ही गाँव अर्पित कर युद्ध टाल दों।
:[[श्रीकृष्ण]] की बात सुनकर [[दुर्योधन]] ने [[पाण्डव|पाण्डवों]] को सुई की नोक के बराबर भूमि भी देने से मना कर युद्ध करने का निशचय किया। ऐसा कहकर वह भगवान [[श्रीकृष्ण]] को बंदी बनाने के लिये उद्यत हो गया। उस समय राजसभा में भगवान [[श्रीकृष्ण]] ने माया से अपने परम दुर्धर्ष विश्वरूप का दर्शन कराकर सबको भयभीत कर दिया। तदनन्तर वे [[युधिष्ठिर]] के पास लौट गये और बोले कि [[दुर्योधन]] के साथ युद्ध करो। [[युधिष्ठिर]] और [[दुर्योधन]] की सेनाएँ [[कुरुक्षेत्र]] के मैदान में जा डटीं। अपने विपक्ष में पितामह [[भीष्म]] तथा आचार्य [[द्रोणाचार्य|द्रोण]] आदि गुरुजनों को देखकर [[अर्जुन]] युद्ध से विरत हो गये।
:तब भगवान [[श्रीकृष्ण]] ने उनसे कहा-"पार्थ! [[भीष्म]] आदि गुरुजन शोक के योग्य नहीं हैं। मनुष्य का शरीर विनाशशील है, किंतु आत्मा का कभी नाश नहीं होता। यह आत्मा ही [[परब्रह्म]] है। 'मैं [[ब्रह्म]] हूँ'- इस प्रकार तुम उस [[आत्मा]] का अस्तित्व समझो। कार्य की सिद्धि और असिद्धि में समानभाव से रहकर कर्मयोग का आश्रय ले क्षात्रधर्म का पालन करो। इस प्रकार [[श्रीकृष्ण]] के ज्ञानयोग, भक्तियोग एवं कर्मयोग के बारे में विस्तार से कहने पर [[अर्जुन]] ने फिर से रथारूढ़ हो युद्ध के लिये [[शंख|शंखध्वनि]] की।
:दुर्योधन की सेना में सबसे पहले पितामह भीष्म सेनापति हुए। पाण्डवों के सेनापति [धृष्टद्युम्न] थे। इन दोनों में भारी युद्ध छिड़ गया। भीष्मसहित [[कौरव]] पक्ष के योद्धा उस युद्ध में पाण्डव-पक्ष के सैनिकों पर प्रहार करने लगे और शिखण्डी आदि पाण्डव- पक्ष के वीर कौरव-सैनिकों को अपने बाणों का निशाना बनाने लगे। कौरव और पाण्डव-सेना का वह युद्ध, देवासुर-संग्राम के समान जान पड़ता था। आकाश में खड़े होकर देखने वाले [[देवता|देवताओं]] को वह युद्ध बड़ा आनन्ददायक प्रतीत हो रहा था। भीष्म ने दस दिनों तक युद्ध करके पाण्डवों की अधिकांश सेना को अपने बाणों से मार गिराया।
----
=== भीष्म आरू द्रोण वध ===
'''[[भीष्म]]''' ने दस दिनों तक युद्ध करके [[पाण्डव|पाण्डवों]] की अधिकांश सेना को अपने बाणों से मार गिराया। [[भीष्म]] की मृत्यु उनकी इच्छा के अधीन थी। [[श्रीकृष्ण]] के सुझाव पर [[पाण्डव|पाण्डवों]] ने [[भीष्म]] से ही उनकी मृत्यु का उपाय पूछा। [[भीष्म]] ने कहा कि पांडव [[शिखंडी]] को सामने करके युद्ध लड़े। [[भीष्म]] उसे कन्या ही मानते थे और उसे सामने पाकर वो शस्त्र नहीं चलाने वाले थे। और [[शिखंडी]] को अपने पूर्व जन्म के अपमान का बदला भी लेना था उसके लिये शिवजी से वरदान भी लिया कि [[भीष्म]] कि मृत्यु का कारण बनेगी। १०वे दिन के युद्ध में [[अर्जुन]] ने [[शिखंडी]] को आगे अपने रथ पर बिठाया और [[शिखंडी]] को सामने देख कर [[भीष्म]] ने अपना धनुष त्याग दिया और [[अर्जुन]] ने अपनी बाणवृष्टि से उन्हें बाणों कि शय्या पर सुला दिया। तब आचार्य [[द्रोण]] ने सेनापतित्व का भार ग्रहण किया। फिर से दोनों पक्षो में बड़ा भयंकर युद्ध हुआ। [[विराट]] और [[द्रुपद]] आदि राजा द्रोणरूपी समुद्र में डूब गये थे। लेकिन जब पाण्डवो ने छ्ल से द्रोण को यह विश्वास दिला दिया कि [[अश्वत्थामा]] मारा गया। तो आचार्य द्रोण ने निराश हों [[अस्त्र शस्त्र]] त्यागकर उसके बाद [[योग]] [[समाधि]] ले कर अपना शरीर त्याग दिया। ऐसे समय में [[धृष्टद्युम्न]] ने [[योग]] [[समाधि]] लिए [[द्रोण]] का मस्तक तलवार से काट कर भूमि पर गिरा दिया।
----
=== कर्ण आरू शल्य वध ===
'''[[द्रोण|द्रोण वध]]''' के पश्चात [[कर्ण]] कौरव सेना का कर्णधार हुआ। [[कर्ण]] और [[अर्जुन]] में भाँति-भाँति के [[अस्त्रशस्त्र|अस्त्र-शस्त्रों]] से युक्त महाभयानक युद्ध हुआ, जो देवासुर-संग्राम को भी मात करने वाला था। [[कर्ण]] और [[अर्जुन]] के संग्राम में [[कर्ण]] ने अपने बाणों से शत्रु-पक्ष के बहुत-से वीरों का संहार कर डाला। यद्यपि युद्ध गतिरोधपूर्ण हो रहा था लेकिन [[कर्ण]] तब उलझ गया जब उसके रथ का एक पहिया धरती में धँस गया। गुरु [[परशुराम]] के शाप के कारण वह अपने को [[दिव्यास्त्र|दैवीय अस्त्रों]] के प्रयोग में भी असमर्थ पाकर रथ के पहिए को निकालने के लिए नीचे उतरता है। तब [[श्रीकृष्ण]], [[अर्जुन]] को उसके द्वारा किये [[अभिमन्यु]] वध, [[कुरु]] सभा में [[द्रोपदी]] को वेश्या और उसकी [[कर्ण]] वध करने की प्रतिज्ञा याद दिलाकर उसे मारने को कहते है, तब [[अर्जुन]] ने एक [[दिव्यास्त्र|दैवीय अस्त्र]] से [[कर्ण]] का सिर धड़ से अलग कर दिया। तदनन्तर राजा [[शल्य]] कौरव-सेना के सेनापति हुए, किंतु वे युद्ध में आधे दिन तक ही टिक सके। दोपहर होते-होते राजा [[युधिष्ठिर]] ने उन्हें मार दिया।
----
=== दुर्योधन वध आरू महाभारत युद्ध के समाप्ति ===
'''[[दुर्योधन]]''' की सारी सेना के मारे जाने पर अन्त में उसका [[भीम|भीमसेन]] के साथ [[गदा]] युद्ध हुआ। [[भीम]] ने छ्ल से उसकी जांघ पर प्रहार करके उसे मार डाला। इसका प्रतिशोध लेने के लिये [[अश्वत्थामा]] ने रात्रि में [[पाण्डव|पाण्डवों]] की एक [[अक्षौहिणी]] सेना, [[द्रौपदी]] के पाँचों पुत्रों, उसके [[पांचाल|पांचालदेशीय]] बन्धुओं तथा [[धृष्टद्युम्न]] को सदा के लिये सुला दिया। तब [[अर्जुन]] ने [[अश्वत्थामा]] को परास्त करके उसके मस्तक की मणि निकाल ली। फिर [[अश्वत्थामा]] ने [[उत्तरा]] के गर्भ पर [[ब्रह्मास्त्र]] का प्रयोग किया। उसका गर्भ उसके अस्त्र से प्राय दग्ध हो गया था, किंतु भगवान [[श्रीकृष्ण]] ने उसको पुन: जीवन-दान दिया। [[उत्तरा]] का वही गर्भस्थ शिशु आगे चलकर राजा [[परीक्षित]] के नाम से विख्यात हुआ। इस युद्ध के अंत में [[कृतवर्मा]], [[कृपाचार्य]] तथा [[अश्वत्थामा]] तीन कौरवपक्षिय और पाँच [[पाण्डव]], [[सात्यकि]] तथा श्री[[कृष्ण]] ये सात पाण्डवपक्षिय वीर जीवित बचे। तत्पश्चात् [[युधिष्ठिर]] राजसिंहासन पर आसीन हुए।
----
=== यदुकुल केरऽ संहार आरू पाण्डवऽ के महाप्रस्थान ===
'''[[ब्राह्मण|ब्राह्मणों]]''' और [[गांधारी]] के शाप के कारण यादवकुल का संहार हो गया। [[बलराम|बलभद्र]]जी [[योग]] से अपना शरीर त्याग कर [[शेषनाग]] स्वरुप होकर [[समुद्र]] में चले गये।
भगवान कृष्ण के सभी प्रपौत्र एक दिन महामुनियों की शक्ति देखने के लिये एक को स्त्री बनाकर मुनियों के पास गए और पूछा कि हे मुनिश्रेष्ठ! यह महिला गर्भ से है, हमें बताएं कि इसके गर्भ से किसका जन्म होगा? मुनियों को ज्ञात हुआ कि यह बालक उनसे क्रिडा करते हुए एक पुरुष को महिला बना उनके पास लाए हैं। मुनियों ने कृष्ण के प्रपौत्रों को श्रापा कि इस मानव के गर्भ से एक मूसल लिकलेगा जिससे तुम्हारे वंश का अंत होगा। कृष्ण के प्रपौत्रों नें उस मूसल को पत्थर पर रगड़ कर चूरा बना नदी में बहा दिया तथा उसके नोक को फेंक दिया। उस चूर्ण से उत्पन्न वृक्ष की पत्तियों से सभी कृष्ण के प्रपौत्र मृत्यु को प्राप्त किये। यह देख [[श्रीकृष्ण]] भी एक पेड़ के नीचे ध्यान लगाकर बेठ गये। 'ज़रा' नाम के एक व्याध (शिकारी) ने अपने बाण की नोक पर मूसल का नोक लगा दिया तथा भगवान कृष्ण के चरणकमल को मृग समझकर उस बाण से प्रहार किया। उस बाण द्वारा कृष्ण के पैर का चुम्बन उनके परमधाम गमन का कारण बना। प्रभु अपने संपूर्ण शरीर के साथ गोलोक प्रस्थान किये।<ref>भागवत में श्री सूकदेव जी नें यह तथा संपूर्ण कथा राजा परीक्षित को सुनाई थी।</ref> इसके बाद समुद्र ने [[द्वारका|द्वारकापुरी]] को अपने जल में डुबा दिया। तदनन्तर [[द्वारका]] से लौटे हुए [[अर्जुन]] के मुख से यादवों के संहार का समाचार सुनकर [[युधिष्ठिर]] ने संसार की अनित्यता का विचार करके [[परीक्षित]] को राजासन पर बिठाया और [[द्रौपदी]] तथा भाइयों को साथ ले [[हिमालय]] की तरफ महाप्रस्थान के पथ पर अग्रसर हुए। उस महापथ में [[युधिष्ठिर]] को छोड़ सभी एक-एक करके गिर पड़े। अन्त में [[युधिष्ठिर]] [[इन्द्र]] के रथ पर आरूढ़ हो (दिव्य रूप धारी) भाइयों सहित [[स्वर्ग]] को चले गये।
और अधिक [[महाभारत की संक्षिप्त कथा#यदुकुल का संहार और पाण्डवों का स्वर्गगमन|यहाँ]]
== महाभारत के पात्र ==
{{कुरु वंश वृक्ष}}
''मुख्य उल्लेख'' :'''[[महाभारत के पात्र]]'''
* '''[[अभिमन्यु]]''' : अर्जुन के वीर पुत्र जो कुरुक्षेत्र युद्ध में वीरगति को प्राप्त हुये।
* '''अम्बा''' : शिखन्डी पूर्व जन्म में अम्बा नामक राजकुमारी था।
* '''अम्बिका''' : विचित्रवीर्य की पत्नी, अम्बा और अम्बालिका की बहिन।
* '''अम्बालिका''': विचित्रवीर्य की पत्नी, अम्बा और अम्बिका की बहिन।
* '''[[अर्जुन]]''' : देवराज इन्द्र द्वारा कुन्ती एवं पान्डु का पुत्र। एक अतुल्निय धनुर्धर जिसको श्री कृष्ण ने श्रीमद् भगवद् गीता का उपदेश दिया था।
* '''बभ्रुवाहन''' : अर्जुन एवं चित्रांग्दा का पुत्र।
* '''[[बकासुर]]''' : महाभारत काव्य में एक असुर जिसको भीम ने मार कर एक गांव के वासियों की रक्षा की थी।
* '''[[भीष्म]]''' : भीष्म का नामकरण देवव्रत के नाम से हुआ था। वे शान्तनु एवं गंगा के पुत्र थे। जब देवव्रत ने अपने पिता की प्रसन्नता के लिये आजीवन ब्रह्मचारी रहने का प्रण लिया, तब से उनका नाम भीष्म हो गया।
* '''[[द्रौपदी]]''' : द्रुपद की पुत्री जो अग्नि से प्रकट हुई थी। द्रौपदी पांचों पांड्वों की अर्धांगिनी थी और उसे आज प्राचीनतम् नारीवादिनियों में एक माना जाता है।
* '''[[द्रोण]]''' : हस्तिनापुर के राजकुमारों को शस्त्र विद्या देने वाले ब्राह्मण गुरु। अश्व्थामा के पिता। यह विश्व के प्रथम "टेस्ट-टयूब बेबी" थे। द्रोण एक प्रकार का पात्र होता है।
* '''द्रुपद''' : पाञ्चाल के राजा और द्रौपदी एवमं धृष्टद्युम्न के पिता। द्रुपद और द्रोण बाल्यकाल के मित्र थे!
* '''[[दुर्योधन]]''' : कौरवों में ज्येष्ठ। धृतराष्ट्र एवं गांधारी के १०० पुत्रों में सबसे बड़े।
* '''[[दुःशासन]]''' : दुर्योधन से छोटा भाई जो द्रौपदी को हस्तिनपुर राज्यसभा में बालों से पकड़ कर लाया था। कुरुक्षेत्र युद्ध में भीम ने दुःशासन की छाती का रक्त पिया था।
* '''[[एकलव्य]]''' : द्रोण का एक महान शिष्य जिससे गुरुदक्षिणा में द्रोण ने उसका अंगूठा मांगा था।
* '''[[गांडीव]]''' : अर्जुन का धनुष। [जो, कई मान्यताओं के अनुसार, भगवान शिव से इंद्र और उसके बाद अग्नि देव अंत में अग्नि-देव ने अर्जुन को दिया था।]
* '''[[गांधारी]]''' : गंधार के राजा की पुत्री और धृतराष्ट्र की पत्नी।
* '''[[जयद्रथ]]''' : सिन्धु के राजा और धृतराष्ट्र के दामाद। कुरुक्षेत्र युद्ध में अर्जुन ने जयद्रथ का शीश काट कर वध किया था।
* '''[[कर्ण]]''' : सूर्यदेव एवमं कुन्ती के पुत्र और पाण्डवों के सबसे बड़े भाई। कर्ण को दानवीर-कर्ण के नाम से भी जाना जाता है। कर्ण कवच एवं कुंडल पहने हुए पैदा हुये थे और उनका दान इंद्र को किया था।
* '''[[कृपाचार्य]]''' : हस्तिनापुर के ब्राह्मण गुरु। इनकी बहिन 'कृपि' का विवाह द्रोण से हुआ था।
* '''[[कृष्ण]]''' : देवकी की आठवीं सन्तान जिसने अपने मामा कंस का वध किया था। भगवान कृष्ण ने अर्जुन को कुरुक्षेत्र युध के प्रारम्भ में गीता उपदेश दिया था। श्री कृष्ण, भगवान [[विष्णु]] के आठवें अवतार थे।
* '''[[कुरुक्षेत्र]]''' : वह क्षेत्र जहाँ महाभारत का महान युद्ध हुआ था। यह क्षेत्र आज के भारत में हरियाणा में स्थित है।
* '''[[पाण्डव]]''' : पाण्डु की कुन्ती और माद्री से सन्ताने। यह पांच भाई थे: युद्धिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल और सहदेव।
* '''[[परशुराम]]''' : अर्थात् परशु वाले राम। वे द्रोण, भीष्म और कर्ण जैसे महारथियों के गुरु थे। वे भगवान विष्णु का षष्ठम अवतार थे।
* '''[[शल्य]]''' : नकुल और सहदेव की माता माद्री के भाई।
* '''[[उत्तरा]]''' : राजा विराट की पुत्री। अभिमन्यु कि धर्म्पत्नी।
* '''[[महर्षि व्यास]]''' : महाभारत महाकाव्य के लेखक। पाराशर और सत्यवती के पुत्र। इन्हें कृष्ण द्वैपायन के नाम से भी जाना जाता है क्योंकि वे कृष्णवर्ण के थे तथा उनका जन्म एक द्वीप में हुआ था।
== महाभारत: अनुपम काव्य ==
=== विभिन्न भाग व रूपान्तर ===
महाभारत के कई भाग हैं जो आमतौर पर अपने आप में एक अलग और पूर्ण पुस्तकें मानी जाती हैं। मुख्य रूप से इन भागों को अलग से महत्व दिया जाता है:-
# [[भगवद गीता]] श्री कृष्ण द्वारा '''भीष्मपर्व''' में [[अर्जुन]] को दिया गया उपदेश।
# [[दमयन्ती]] अथवा नल दमयन्ती, '''अरण्यकपर्व''' में एक प्रेम कथा।
# कृष्णवार्ता : भगवान श्री कृष्ण की कहानी।
# राम रामायण का अरण्यकपर्व में एक संक्षिप्त रूप।
# ॠष्य ॠंग एक ॠषि की प्रेम कथा।
# [[विष्णुसहस्रनाम]] [[विष्णु]] के १००० नामों की महिमा '''शान्तिपर्व''' में।
महाभारत के दक्षिण एशिया मे कई रूपान्तर मिलते हैं, [[इण्डोनेशिया]], [[श्रीलंका]], [[जावा द्वीप]], [[जकार्ता]], [[थाइलैंड]], [[तिब्बत]], बर्मा ([[म्यान्मार]]) में महाभारत के भिन्न-भिन्न रूपान्तर मिलते हैं। दक्षिण भारतीय महाभारत मे अधिकतम १,४०,००० श्लोक मिलते हैं, जबकि उत्तर भारतीय महाभारत के रूपान्तर मे १,१०,००० श्लोक मिलते हैं।
=== अठारह के संख्या ===
:महाभारत की मूल अभिकल्पना में अठारह की संख्या का विशिष्ट योग हैं। [[कौरव]] और [[पाण्डव]] पक्षों के मध्य हुए युद्ध की अवधि अठारह दिन थी। दोनों पक्षों की [[सेना|सेनाओं]] का सम्मिलित संख्याबल भी अठारह [[अक्षौहिणी]] था। इस युद्ध के प्रमुख [[सूत्रधार]] भी अठारह हैं।<ref>धृतराष्ट्र, दुर्योधन, दु:शासन, कर्ण, शकुनि, भीष्म, द्रोण, कृप, अश्वत्थामा, कृतवर्मा, श्रीकृष्ण, युधिष्ठर, भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव, द्रौपदी और विदुर।</ref> महाभारत की प्रबन्ध योजना में सम्पूर्ण [[ग्रंथ]] को अठारह पर्वों में विभक्त किया गया हैं और महाभारत में [[भीष्म पर्व]] के अन्तर्गत वर्णित [[श्रीमद्भगवद्गीता]] में भी अठारह अध्याय हैं। सम्पूर्ण महाभारत अठारह पर्वों में विभक्त हैं।<ref>वी॰एस॰ आप्टे: संस्कृत-हिन्दी-कोश, पृ॰ 595</ref>
=== आद्य भारत ===
:महाभारत के [[आदिपर्व]] के अनुसार [[वेदव्यास]] जी ने सर्वप्रथम पुण्यकर्मा मानवों के उपाख्यानों सहित एक लाख [[श्लोक|श्लोकों]] का आद्य भारत [[ग्रंथ]] बनाया। तदन्तर उपाख्यानों को छोड़कर चौबीस हजार [[श्लोक|श्लोकों]] की भारत संहिता बनायी। तत्पश्चात व्यास जी ने साठ लाख [[श्लोक|श्लोकों]] की एक दूसरी संहिता बनायी, जिसके तीस लाख [[श्लोक]] देवलोक में, पन्द्रह लाख पितृलोक में तथा चौदह लाख [[श्लोक]] गन्धर्वलोक में समादृत हुए। मनुष्यलोक में एक लाख श्लोकों का आद्य भारत प्रतिष्ठित हुआ।<ref name="ReferenceA"/>
=== पृथ्वी केरऽ भौगोलिक सन्दर्भ ===
:महाभारत में भारत के अतिरिक्त विश्व के कई अन्य भौगोलिक स्थानों का सन्दर्भ भी आता है जैसे [[चीन]] का [[गोबी मरुस्थल]],<ref>महाभारत (१८.२.२)-गीताप्रेस गोरखपुर</ref> [[मिस्र]] की [[नील नदी]],<ref>महाभारत (६.९.३१)-गीताप्रेस गोरखपुर</ref> [[लाल सागर]]<ref>महाभारत (१८.१.३३)-[[गीताप्रेस गोरखपुर]]</ref> तथा इसके अतिरिक्त महाभारत के भीष्म पर्व के जम्बूखण्ड-विनिर्माण पर्व में सम्पूर्ण पृथ्वी का मानचित्र भी बताया गया है, जो निम्नलिखित है-:<!--Start Quote. Please do not change use the उक्ति, template. This has been used here and proved not to work-->
{{cquote|सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन। परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः॥
यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः। एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले॥
द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरंशे च शशो महान्।|30px|4=[[वेद व्यास]]|5=[[भीष्म पर्व]], महाभारत }}
:अर्थात: हे कुरुनन्दन ! सुदर्शन नामक यह द्वीप चक्र की भाँति गोलाकार स्थित है, जैसे पुरुष दर्पण में अपना मुख देखता है, उसी प्रकार यह द्वीप चन्द्रमण्डल में दिखायी देता है। इसके दो अंशो मे पिप्पल और दो अंशो मे महान शश (खरगोश) दिखायी देता है। अब यदि उपरोक्त संरचना को कागज पर बनाकर व्यवस्थित करे तो हमारी पृथ्वी का मानचित्र बन जाता है, जो हमारी पृथ्वी के वास्तविक मानचित्र से बहुत समानता दिखाता है:
== चित्र दीर्घा ==
== प्रचलित मीडिया म॑ ==
* [[१९८८]] के लगभग [[बी आर चोपड़ा]] निर्मित [[महाभारत (टीवी धारावाहिक)|महाभारत]], भारत में दूरदर्शन पर पहली बार धारावाहिक रूप में प्रसारित हुआ।
* १९८९ में [[पीटर ब्रुक]] द्वारा पहली बार यह फिल्म [[अंग्रेजी]] में बनी।
* [[महाभारत (निराला की रचना)|महाभारत]] नाम से [[सूर्यकांत त्रिपाठी निराला]] ने भी साहित्यिक कृति है।
* [[कहानियाँ हमारे महाभारत की (टीवी धारावाहिक)|कहानियाँ हमारे महाभारत की]] नाम से [[एकता कपूर]] ने भी एक दूरदर्शन धारावाहिक बनाया था, जिसका प्रसारण २००७ में [[9X|९एक्स]] चैनल पर किया जाता था।<ref>[https://web.archive.org/web/20090108040106/http://www.hindimilap.com/articles/680/1/aaaa-aa-aaaaaaa-aa-aaaaaaaaa/Page1.html एकता के महाभारत की अन्तर्कथा]। हिन्दी मिलाप। ७ मार्च २००८</ref>
* [[एक और महाभारत]]: भारतीय रेल के अधिकारियों तथा विभिन्न कर्मचारियों द्वारा कहानी संग्रह।
* [[कुरुक्षेत्र]] में एक [[महाभारत दीर्घा, कुरुक्षेत्र|महाभारत दीर्घा]] का निर्माण हो रहा है, जिसमें तब के कुछ दृश्यों को जीवंत हुआ देखा जा सकेगा।<ref name="दीर्घा">[http://samajik.mywebdunia.com/2008/11/24/1227508800000.html जीवंत महाभारत के दृश्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214104721/http://samajik.mywebdunia.com/2008/11/24/1227508800000.html |date=2011-02-14 }}। कृष्णा तलवार। २४ नवम्बर २००८</ref>
* १००० महाभारत प्रश्नोत्तरी नामक पुस्तक, में महाभारत के गहन ज्ञान पर गुप्त १००० प्रश्न हैं।<ref name="पुस्तक"/>
== संदर्भ आरू टीका ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
== ई भी देखऽ <!-- संबंधित कड़ियाँ --> ==
<!-- *[http://sa.wikipedia.org/wiki/महाभारतं महाभारतं] (संस्कृत विकिपीडिया पर)
*[http://sa.wikibooks.org/wiki/महाभारतम् महाभारतम्] (संस्कृत विकिपुस्तक पर)
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Mahābhārata Mahābhārata] (अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर) -->
<!-- उपरोक्त कड़ियाँ बायीं ओर अन्य भाषाएँ कॉलम में दी हुई होती हैं। -->
<!-- *[http://en.wikisource.org/wiki/The_Mahabharat Mahabharat] (अंग्रेज़ी विकिस्रोत पर)
*[http://wikisource.org/wiki/महाभारतम् महाभारतम्] (विकिस्रोत पर) -->
{{चार कालम}}
* [[महाभारत (निराला की रचना)]]
* [[रामायण]]
* [[महाभारत की संक्षिप्त कथा]]
* [[महाभारत के पात्र]]
* [[महाभारत (टीवी धारावाहिक)]]
* [[महाभारत के पर्व]]
* [[कहानियाँ हमारे महाभारत की (टीवी धारावाहिक)]]
* [[हरिवंश पर्व]]
== बाहरी कड़ी ==
{{Wikiquote}}
{{Wikisource|The Mahabharata|महाभारत}}
{{Wikisource|महाभारतम् }}
{{Commons category|Mahabharata|महाभारत}}
*[https://sa.m.wikisource.org/wiki/महाभारतम् '''महाभारतम्'''] (केवल संस्कृत पाठ)
* [http://pkhedar.uiwap.com/Mahabharat/ महाभारत] (हिन्दी में सम्पूर्ण कथा)
* [https://web.archive.org/web/20130704021017/http://mahabharat.agoodplace4all.com/ महाभारत] {{हिन्दी चिह्न}}
* [http://books.google.co.in/books?id=zasVHktyrYIC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ओड़िया महाभारत ; भाग-१] (गूगल पुस्तक)
* [http://books.google.co.in/books?sitesec=reviews&id=b5HzYed4ZFYC ओड़िया महाभारत ; भाग-२] (गूगल पुस्तक)
* [http://hindi.webdunia.com/religion/sanatandharma/history/0909/03/1090903040_1.htm भारत का इतिहास महाभारत ]
* [https://books.google.co.in/books?id=LUiG1Smnx_gC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false भारतीय साहित्य पर महाभारत का प्रभाव] (गूगल पुस्तक ; चन्द्रकान्त वांदिवडेकर)
* [http://www.swargarohan.org/mahabharat स्वर्गारोहण - महाभारत की प्रमुख कहानियाँ व पात्रों का विवरण (गुजराती में)]
* [https://web.archive.org/web/20120417142517/http://www.rsvidyapeetha.ac.in/mahabharatha/home.html महाभारत] - यहाँ महाभारत का खोजने योग्य डेटाबेस तथा अन्य सुविधाएँ हैं।
* [http://www.sacred-texts.com/hin/maha/index.htm ''इन्टरनेट सैक्रेड टेक्स्ट आर्काइव'' पर महाभारत] - यहाँ देवनागरी और रोमन में महाभारत का पाठ उपलब्ध है; अंग्रेजी अनुवाद उपलब्ध है; और एक जिप [[संगणक संचिका|संचिका]] के रूप में सम्पूर्ण महाभारत डाउनलोड करने की सुविधा भी है।
* [https://web.archive.org/web/20080929114928/http://is1.mum.edu/vedicreserve/ महर्षि वेद विश्वविद्यालय] - यहाँ देवनागरी विपुल संस्कृत साहित्य उपलब्ध है। सम्पूर्ण महाभारत डाउनलोड करने की सुविधा भी है।
* [http://dharmsansar.blogspot.com धर्मसंसार] (हिन्दी चिट्ठा)
* [http://mahabharata-resources.org/ महाभारत रिसोर्सेस ]
* [https://www.bharatadesam.org The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa translated by Kisari Mohan Ganguli] (published between 1883 and 1896)
; चलचित्र
* {{imdb title|id=0097810|title=द महाभारता}} १९८९ मूवी [[पीटर ब्रुक]] द्वारा निर्देशित
* {{imdb title|id=0080982|title=कलयुग}} १९८० मूवी [[श्याम बेनेगल]] द्वारा निर्देशित। यह चलचित्र महाभारत की कहानी पर आधारित है और आधुनिक युग के संदर्भ में कहानी की पुनः वुयाख्या करता है, जिसमें दो परिवार एक औद्योगिक संकाय पर नियन्त्रन के लिए लड़ रहे हैं।
{{महाभारत}}
{{वैदिक साहित्य}}
{{हिन्दू धर्म}}
[[श्रेणी:महाभारत]]
[[श्रेणी:महाभारत कथा]]
[[श्रेणी:महाभारत]]
[[श्रेणी:पौराणिक कथाएँ]]
[[श्रेणी:ऐतिहासिक वीर गाथाएँ]]
[[श्रेणी:काव्य ग्रन्थ]]
8pgersjrox2445wxzhlg2n1siid0ihf
मुलायम सिंह यादव
0
2344
24017
20218
2026-11-05T16:03:20Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24017
wikitext
text/x-wiki
'''मुलायम सिंह यादव''' (22 नवंबर 1939 - 10 अक्टूबर 2022) एगो भारतीय राजनीतिज्ञ, [[समाजवाद | समाजवादी]] व्यक्ति आरू [[समाजवादी पार्टी]] केरो संस्थापक छेलै। हुनी [[उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री]] के रूप मँ 3 गैर-लगातार पदो के सेवा करलकै, आरू [[रक्षा मंत्री (भारत)|रक्षा मंत्री]], [[भारत सरकार]] के रूप मँ भी काम करलकै। हुनी एक लंबे समय केरो सांसद,आरू [[संसद सदस्य, लोकसभा|संसद सदस्य]] रहै, [[मैनपुरी लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]] [[लोकसभा]] निर्वाचन क्षेत्र केरो प्रतिनिधित्व करै रहै। पहलें [[आजमगढ़ लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|आजमगढ़]], [[संभल लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|संभल]] आरू [[कन्नौज लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|कन्नौज]] निर्वाचन क्षेत्रो के प्रतिनिधित्व करनै रहै।
छह दशकों से अधिक के राजनीतिक करियर के साथ, [[संसद सदस्य, लोकसभा|संसद सदस्य]] (सांसद) के रूप में 7 बार और [[विधान सभा के सदस्य (भारत) के सदस्य चुने गए। विधान सभा]] (विधायक) 10 बार, अनुभवी राजनेता भारतीय राजनीति में अपने समय की एक प्रमुख शख्सियत थे। उन्हें अक्सर पार्टी नेताओं और कार्यकर्ताओं द्वारा ''''नेताजी''' (जिसका अर्थ है ''सम्मानित नेता'' [[हिंदी]]) कहा जाता था।<ref>{{Cite web|title=मुलायम सिंह यादव|url= https://www.patrika.com/amp-news/luckknow-news/luckknow-mulayam-singh-yadav-82nd-birthday-ten-things-knowing-shocked-6530969/|archive-date=1 जनवरी 2012 }}</ref><ref>{{उद्धरण वेब|शीर्षक=लोकसभा सदस्य प्रोफ़ाइल|url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/Biography.aspx?mpsno=530|publisher=Lok Sabha|url-status= dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201161621/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=530|archive-date=1 फरवरी 2013}}</ref>
== प्रारंभिक जीवन आरू शिक्षा ==
मुलायम सिंह यादव का जन्म 22 नवंबर 1939 को [[सैफाई गांव]], [[इटावा जिला]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत में मूर्ति देवी और सुघर सिंह यादव के घर हुआ था।<ref name="profile">{{साइट वेब |शीर्षक=विस्तृत प्रोफाइल: श्री मुलायम सिंह यादव |प्रकाशक=भारत सरकार |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/mulayam-singh-yadav |access-date =4 अक्टूबर 2013}}</ref> [[अखिलेश यादव]] मालती देवी से अपनी पहली शादी से उनका इकलौता बेटा है।<ref name="समाजवादी परिवार" /> यादव ने राजनीति विज्ञान में तीन डिग्री अर्जित की - बी.ए. [[कर्मक्षेत्र पोस्ट ग्रेजुएट कॉलेज]] [[इटावा]] से, एक बी.टी. [[शिकोहाबाद]] के ए.के. कॉलेज से, और बी.आर. कॉलेज, [[आगरा विश्वविद्यालय]] से एम.ए.<ref name="profile" />
== टीचिंग करियर ==
राजनीति में आने से पहले, यादव अध्यापन के पेशे में लगे हुए थे। 1963 में, वे [[करहल]], [[मैनपुरी]] में जैन इंटर कॉलेज में शिक्षक थे। 1974 में, मास्टर डिग्री प्राप्त करने के बाद उन्हें एक व्याख्याता के रूप में पदोन्नत किया गया था।<ref>{{उद्धरण वेब|शीर्षक=मुलायम यादव से मायावती तक: शिक्षक जो राजनेता बने|url=https://www.asianage.com/india/all-india/050917/from-mulayam-yadav-to-mayawati -teachers-who-turned-politicians.html|access-date=12 अक्टूबर 2022|website=The Asian Age|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=यूपी के जैन इंटर के पूर्व छात्र - नेताजी का कॉलेज रिकॉल पाठ |पहुंच-तिथि=12 अक्टूबर 2022|वेबसाइट=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=hi}}</ref>
cwzxp3qvgwif6x3kh3nieo957xjzzz6
24018
24017
2026-11-05T16:03:22Z
KiranBOT
2991
removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s
24018
wikitext
text/x-wiki
'''मुलायम सिंह यादव''' (22 नवंबर 1939 - 10 अक्टूबर 2022) एगो भारतीय राजनीतिज्ञ, [[समाजवाद | समाजवादी]] व्यक्ति आरू [[समाजवादी पार्टी]] केरो संस्थापक छेलै। हुनी [[उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री]] के रूप मँ 3 गैर-लगातार पदो के सेवा करलकै, आरू [[रक्षा मंत्री (भारत)|रक्षा मंत्री]], [[भारत सरकार]] के रूप मँ भी काम करलकै। हुनी एक लंबे समय केरो सांसद,आरू [[संसद सदस्य, लोकसभा|संसद सदस्य]] रहै, [[मैनपुरी लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|मैनपुरी]] [[लोकसभा]] निर्वाचन क्षेत्र केरो प्रतिनिधित्व करै रहै। पहलें [[आजमगढ़ लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|आजमगढ़]], [[संभल लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|संभल]] आरू [[कन्नौज लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|कन्नौज]] निर्वाचन क्षेत्रो के प्रतिनिधित्व करनै रहै।
छह दशकों से अधिक के राजनीतिक करियर के साथ, [[संसद सदस्य, लोकसभा|संसद सदस्य]] (सांसद) के रूप में 7 बार और [[विधान सभा के सदस्य (भारत) के सदस्य चुने गए। विधान सभा]] (विधायक) 10 बार, अनुभवी राजनेता भारतीय राजनीति में अपने समय की एक प्रमुख शख्सियत थे। उन्हें अक्सर पार्टी नेताओं और कार्यकर्ताओं द्वारा ''''नेताजी''' (जिसका अर्थ है ''सम्मानित नेता'' [[हिंदी]]) कहा जाता था।<ref>{{Cite web|title=मुलायम सिंह यादव|url= https://www.patrika.com/lucknow-news/lucknow-mulayam-singh-yadav-82nd-birthday-ten-things-knowing-shocked-6530969/|archive-date=1 जनवरी 2012 }}</ref><ref>{{उद्धरण वेब|शीर्षक=लोकसभा सदस्य प्रोफ़ाइल|url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/Biography.aspx?mpsno=530|publisher=Lok Sabha|url-status= dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201161621/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=530|archive-date=1 फरवरी 2013}}</ref>
== प्रारंभिक जीवन आरू शिक्षा ==
मुलायम सिंह यादव का जन्म 22 नवंबर 1939 को [[सैफाई गांव]], [[इटावा जिला]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत में मूर्ति देवी और सुघर सिंह यादव के घर हुआ था।<ref name="profile">{{साइट वेब |शीर्षक=विस्तृत प्रोफाइल: श्री मुलायम सिंह यादव |प्रकाशक=भारत सरकार |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/mulayam-singh-yadav |access-date =4 अक्टूबर 2013}}</ref> [[अखिलेश यादव]] मालती देवी से अपनी पहली शादी से उनका इकलौता बेटा है।<ref name="समाजवादी परिवार" /> यादव ने राजनीति विज्ञान में तीन डिग्री अर्जित की - बी.ए. [[कर्मक्षेत्र पोस्ट ग्रेजुएट कॉलेज]] [[इटावा]] से, एक बी.टी. [[शिकोहाबाद]] के ए.के. कॉलेज से, और बी.आर. कॉलेज, [[आगरा विश्वविद्यालय]] से एम.ए.<ref name="profile" />
== टीचिंग करियर ==
राजनीति में आने से पहले, यादव अध्यापन के पेशे में लगे हुए थे। 1963 में, वे [[करहल]], [[मैनपुरी]] में जैन इंटर कॉलेज में शिक्षक थे। 1974 में, मास्टर डिग्री प्राप्त करने के बाद उन्हें एक व्याख्याता के रूप में पदोन्नत किया गया था।<ref>{{उद्धरण वेब|शीर्षक=मुलायम यादव से मायावती तक: शिक्षक जो राजनेता बने|url=https://www.asianage.com/india/all-india/050917/from-mulayam-yadav-to-mayawati -teachers-who-turned-politicians.html|access-date=12 अक्टूबर 2022|website=The Asian Age|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=यूपी के जैन इंटर के पूर्व छात्र - नेताजी का कॉलेज रिकॉल पाठ |पहुंच-तिथि=12 अक्टूबर 2022|वेबसाइट=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=hi}}</ref>
h90va8racn0ditjwjiupi7yt87te6pu
मुहम्मद
0
2345
24019
23826
2026-11-06T03:44:59Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24019
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति
| name = मुह़म्मद <br><small>इस्लामी पैगंबर</small> <br /> <small> مُحَمَّد </small>
| honorific_suffix = <small>[[इस्लाम के पैग़म्बर, रसूलुल्लाह]]</small>
| image = Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg
| image_size = 299px
| caption = अरबी सुलेख मं '''मुहम्मद''' के नाम
| birth_name = मुह़म्मद इब्न अ़ब्दुल्लाह अल हाशिम
| birth_date = 570
| birth_place = [[मक्का|मक्का (शहर)]], [[मक्का]] प्रदेश, [[इस्लाम स पहीने के अरब|अरब]]<br />(अखनी [[सउदी अरब|सऊदी अरब]])
| death_date = {{Death date and age|632|06|08|570|04|26|df=y}}
| death_place = [[मदीना|यस्रिब]], [[अरबी प्रायद्वीप|अरब]] (अखनी [[मदीना]], [[हिजाज़|हेजाज़]], [[सउदी अरब|सऊदी अरब]])
| death_cause = बुख़ार
| body_discovered =
| resting_place = [[मस्जिद ए नबवी]], [[मदीना]], [[हिजाज़|हेजाज़]], [[सउदी अरब|सऊ़दी अ़रब]]
| known = इस्लाम के पैगंबर
| nationality =
| other_names = मुसतफ़ा, अह़मद, ह़ामिद ''[[मुहम्मद के नाम आरू ख़िताब|मुहम्मद के नाम]]''
| religion = [[इस्लाम]]
| spouse = '''पत्नियां:''' [[खदीजा बिन्त खुवायलद]] (५९५–६१९)<br />[[सौदा बिन्ते ज़मआ]] (६१९–६३२)<br />[[आइशा|आयशा बिन्त अबू बक्र]] (६१९–६३२)<br />[[हफ्सा बिन्त उमर]] (६२४–६३२)<br />[[ज़ैनब बिन्त खुज़ैमा]] (६२५–६२७)<br />[[हिन्द उम्मे सलमा]] (६२९–६३२)<br />[[ज़ैनब बिन्त जहश]] (६२७–६३२)<br />[[जुवेरिया बिन्त अल-हरिस|जुवेरिया बिन्त अल-हारिस]] (६२८–६३२)<br />[[उम्मे हबीबा रमला बिन्त अबू सुफयान|उम्मे हबीबा रमला]] (६२८–६३२)<br />[[रेहाना बिन्त ज़ैद]] (६२९–६३१)<br />[[सफिय्या बिन्ते हुयेय]] (६२९–६३२)<br />[[मैमूना बिन्ते अल हारिस]] (६३०–६३२)<br />[[मरिया अल-क़ीब्टिय्या|मारिया अल किबतिया]] (६३०–६३२)
| parents = '''पिता''' [[अब्दुल्लाह इब्न अब्दुल मुत्तलिब|अब्दुल्लह इब्न अब्दुल मुत्तलिब]]<br />'''माता''' [[आमिना बिन्त वहब]]
| children = '''बेटे''' [[क़ासिम इब्न मुहम्मद|अल-क़ासिम]], [[अब्दुल्लाह इब्न मुहम्मद|अब्दुल्लाह]], [[इब्राहिम इब्न मुहम्मद|इब्राहिम]]<br />'''बेटियाँ''' [[ज़ैनब बिन्त मुहम्मद|ज़ैनब]], [[रुकैया बिन्त मुहम्मद|रुकैया]], [[उम्मे कुलसूम बिन्त मुहम्मद|उम्मे कुलसूम]], [[फ़ातिमा|फ़ातिमा ज़हरा]]
| relatives = [[अहल अल-बैत]]
| module =
}}
{{इस्लाम}}
'''मुहम्मद'''<ref group="n">[[Arabic name|Full name]]: '''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Muṭṭalib ibn Hāšim''' ({{lang-ar|ابو القاسم محمد ابن عبد الله ابن عبد المطلب ابن هاشم}}, lit: Father of [[Qasim ibn Muhammad|Qasim]] Muhammad son of [[Abdallah ibn Abd al-Muttalib|Abd Allah]] son of [[Abd al-Muttalib]] son of [[Hashim ibn Abd Manaf|Hashim]])</ref> <ref group="n">Classical Arabic pronunciation</ref> 570 ई - 8 जून 632 ई)<ref name=Goldman>Elizabeth Goldman (1995), p. 63, gives 8 June 632 CE, the dominant Islamic tradition. Many earlier (primarily non-Islamic) traditions refer to him as still alive at the time of the [[Muslim conquest of the Levant#Conquest of Palestine|invasion of Palestine]]. See Stephen J. Shoemaker,''The Death of a Prophet: The End of Muhammad's Life and the Beginnings of Islam,'' page 248, University of Pennsylvania Press, 2011.</ref> इस्लाम के संस्थापक छेलै।<ref name="OEIW">{{cite encyclopedia |author=Alford T. Welch, Ahmad S. Moussalli, Gordon D. Newby |title=Muḥammad |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |quote=The Prophet of Islam was a religious, political, and social reformer who gave rise to one of the great civilizations of the world. From a modern, historical perspective, Muḥammad was the founder of Islam. From the perspective of the Islamic faith, he was God's Messenger (''rasūl Allāh''), called to be a "warner," first to the Arabs and then to all humankind. |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |archivedate=11 February 2017 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211050118/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0550 |date=11 February 2017 }}</ref> [[इस्लामी पौराणिक कथा|इस्लामिक मान्यता]] के अनुसार, उ ऐगो पैगम्बर आरू [[अल्लाह|ईश्वर]] के संदेशवाहक छेलै, जेकरा [[इस्लाम]] के पैग़म्बर भी कहै छै, जे पहीन [[आदम]], [[अब्राहम|इब्राहीम]], [[मूसा]] [[ईसा]] (येशू) आरू अन्य पैगम्बर द्वारा प्रचारित एकेश्वरवादी शिक्षा क प्रस्तुत करै के आरू पुष्टि करै के लेली भेजलो गेलो छेलै।<ref name=OEIW/><ref>Esposito (2002b), pp. 4–5.</ref><ref>{{cite book |last=Peters |first=F.E. |title=Islam: A Guide for Jews and Christians |year=2003 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11553-5 |page=[https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 9] |url=https://archive.org/details/islamguideforjew00fepe/page/9 }}</ref><ref>{{cite book |last=Esposito |first=John |title=Islam: The Straight Path (3rd ed.) |year=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511234-4 |pages=[https://archive.org/details//page/9 9, 12] |url=https://archive.org/details//page/9 }}</ref> इस्लाम की सभी मुख्य शाखाओं में उन्हें [[अल्लाह]] के अंतिम पैगम्बर के रूप में देखा जाता है, हालांकि कुछ आधुनिक संप्रदाय इस विश्वास से अलग भी नज़र आते हैं।<ref group="n">The Ahmadiyya considers Muhammad to be the "Seal of the Prophets" (Khātam an-Nabiyyīn) and the last law-bearing Prophet but not the last Prophet. See:
*{{cite book |url=https://books.google.com/?id=MdRth02Q6nAC&pg=PA134&dq#v=onepage&q&f=false |title=Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice |author=Simon Ross Valentine |page=134 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-1-85065-916-7 |year=2008 }}
*{{cite web|url=http://www.alislam.org/books/truth/finality.html|title=Finality of Prophethood {{!}} Hadhrat Muhammad (PUBH) the Last Prophet|publisher=[[Ahmadiyya Muslim Community]]|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110724234544/http://www.alislam.org/books/truth/finality.html|archivedate=24 जुलाई 2011|df=dmy-all|access-date=9 दिसंबर 2018}}
There are also smaller sects which believe Muhammad to be not the last Prophet:
*The [[Nation of Islam]] considers [[Elijah Muhammad]] to be a prophet (source: African American Religious Leaders – p. 76, Jim Haskins, Kathleen Benson – 2008).
*[[United Submitters International]] consider [[Rashad Khalifa]] to be a prophet. (Source: Daniel Pipes, ''Miniatures: Views of Islamic and Middle Eastern Politics'', p. 98 (2004))</ref> मुसलमान यह विश्वास रखते हैं कि कुरान जिब्राईल (ईसाईयत में गैब्रियल) नामक एक फरिश्ते के द्वारा, मुहम्मद को ७वीं सदी के अरब में, लगभग ४० साल में याद-कंठस्थ कराया गया था। मुहम्मद, विश्वासियों को एकजुट करने में एक मुस्लिम धर्म स्थापित करने में, एक साथ इस्लामिक धार्मिक विश्वास के आधार पर कुरान के साथ-साथ उनकी शिक्षाओं और प्रथाओं के साथ नज़र आते हैं।
लगभग 570 ई (आम-[[अल-फ़ील]] (हाथी का वर्ष)) में अरब के शहर मक्का में पैदा हुए, मुहम्मद की छह साल की उम्र तक उनके माता-पिता का देहांत हो चुका था।<ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/life-muhammad-prophet-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/early-years|title=Early Years|website=Al-Islam.org|language=en|access-date=2018-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120133729/https://www.al-islam.org/life-muhammad-prophet-sayyid-saeed-akhtar-rizvi/early-years|archive-date=20 नवंबर 2018|url-status=dead}}</ref> ; वह अपने पैतृक चाचा अबू तालिब और अबू तालिब की पत्नी फातिमा बिन्त असद की देखभाल में थे।<ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|pages=165–166}}</ref> समय-समय पर, वह प्रार्थना के लिए कई रातों के लिए हिरा नाम की पर्वत गुफा में अल्लाह की याद में बैठते। बाद में 40 साल की उम्र में उन्होंने गुफा में जिब्रील अलै. को देखा,<ref name="abraha">* {{cite journal |doi=10.1017/S0041977X00049016 |last1=Conrad |first1=Lawrence I. |year=1987 |title=Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1 |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=3863868&fulltextType=RA&fileId=S0041977X00049016 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=50 |issue=2 |pages=225–40 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121152608/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=3863868&fulltextType=RA&fileId=S0041977X00049016 |archivedate=21 January 2012 |df=dmy-all }}
* {{Cite book |publisher=G. Bell |last=Sherrard Beaumont Burnaby |title=Elements of the Jewish and Muhammadan calendars: with rules and tables and explanatory notes on the Julian and Gregorian calendars |year=1901 |url=https://archive.org/details/elementsofjewish00burnuoft |page=465 |access-date=9 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408065309/https://archive.org/details/elementsofjewish00burnuoft |archive-date=8 अप्रैल 2019 |url-status=live }}
* {{Cite journal |pages=6–12 |last=Hamidullah |first=Muhammad |authorlink=Muhammad Hamidullah |title=The Nasi', the Hijrah Calendar and the Need of Preparing a New Concordance for the Hijrah and Gregorian Eras: Why the Existing Western Concordances are Not to be Relied Upon |journal=The Islamic Review & Arab Affairs |date=February 1969 |url=http://aaiil.org/text/articles/islamicreview/1969/02feb/islamicreview_196902.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105021544/http://aaiil.org/text/articles/islamicreview/1969/02feb/islamicreview_196902.pdf |archivedate=5 November 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref name="EncWorldHistory">''Encyclopedia of World History'' (1998), p. 452</ref> जहां उन्होंने कहा कि उन्हें अल्लाह से अपना पहला [[इल्हाम]] प्राप्त हुआ। तीन साल बाद, 610 में,<ref>Howarth, Stephen. ''Knights Templar.'' 1985. {{ISBN|9780826480347}} p. 199</ref>
मुहम्मद ने सार्वजनिक रूप से इन रहस्योद्घाटनों का प्रचार करना शुरू किया,<ref name="Al-A'zami2">[[Muhammad Mustafa Al-A'zami]] (2003), ''The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments'', pp. 26–27. UK Islamic Academy. {{ISBN|978-1872531656}}.</ref> यह घोषणा करते हुए कि " ईश्वर एक है ", अल्लाह को पूर्ण "समर्पण" (इस्लाम)<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|title=Islam: An Overview - Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|access-date=2018-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019080456/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1087|archive-date=19 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> कार्यवाही का सही तरीका है (दीन),<ref>{{cite encyclopedia |author=Anis Ahmad |title=Dīn |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |subscription=yes |quote=A second important aspect of the meaning of the term emerges in Meccan revelations concerning the practice of the Prophet Abraham. Here it stands for the straight path (al-dīn al-ḥanīf) toward which Abraham and other messengers called the people [...] The Qurʿān asserts that this was the path or practice followed by Abraham [...] In the final analysis, dīn encompasses social and spiritual, as well the legal and political behaviour of the believers as a comprehensive way of life, a connotation wider than the word "religion." |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |archivedate=5 December 2017 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205093241/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1102 |date=5 December 2017 }}</ref> और वह इस्लाम के अन्य पैगम्बर के समान, ख़ुदा के पैगंबर और दूत हैं।<ref name = "Peters 2003 9">F.E. Peters (2003), p. 9.</ref><ref name="EspositoI">Esposito (1998), p. 12; (1999) p. 25; (2002) pp. 4–5</ref><ref name="EoI-Muhammad">{{Cite encyclopedia |edition=2nd |publisher=Brill |volume=7 |pages=[https://archive.org/details//page/360 360–376] |last2=Welch |first2=A.T. |last1=Buhl |first1=F. |title=Muḥammad |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |isbn=978-90-04-09419-2 |year=1993 }}</ref>
मुहम्मद ने शुरुआत में कुछ अनुयायियों को प्राप्त किया,और मक्का में अविश्वासियों से शत्रुता का अनुभव किया। चल रहे उत्पीड़न से बचने के लिए,उन्होंने कुछ अनुयायियों को 615 ई में [[अबीसीनिया का पठार|अबीसीनिया]] भेजा, इससे पहले कि वह और उनके अनुयायियों ने मक्का से मदीना (जिसे [[यस्रीब]] के नाम से जाना जाता था)से पहले 622 ई में [[हिजरत]] (प्रवास या स्थानांतरित)किया। यह घटना हिजरा या इस्लामी कैलेंडर की शुरुआत को चिह्नित करता है,जिसे हिजरी कैलेंडर के रूप में भी जाना जाता है। मदीना में,मुहम्मद साहब ने मदीना के संविधान के तहत जनजातियों को एकजुट किया। दिसंबर 622 में,मक्का जनजातियों के साथ आठ वर्षों के अंतराल युद्धों के बाद,मुहम्मद साहब ने 10,000 मुसलमानों की एक सेना इकट्ठी की और मक्का शहर पर चढ़ाई की। विजय बहुत हद तक अनचाहे हो गई, 632 में विदाई तीर्थयात्रा से लौटने के कुछ महीने बाद, वह बीमार पड़ गए और वह इस दुनिया से विदा हो गए।<ref>"Muhammad", Encyclopedia of Islam and the Muslim world
</ref><ref name="Lapidus 2002 pp 0">
See:
* Holt (1977a), p. 57
* Lapidus (2002), pp. 31–32
</ref>
रहस्योद्घाटन (प्रत्येक को [[आयत|आयह]] के नाम से जाना जाता है, (अल्लाह के इशारे), जो मुहम्मद सल्लल्लाहु तआला अलैही वसल्लम ने दुनिया से जाने तक प्राप्त करने की सूचना दी, कुरान के छंदों का निर्माण किया, मुसलमानों द्वारा शब्द" अल्लाह का वचन "के रूप में माना जाता है और जिसके आस-पास धर्म आधारित है। कुरान के अलावा, हदीस और [[सीरत उन-नबी|सीरा]] (जीवनी) साहित्य में पाए गए मुहम्मद साहब की शिक्षाओं और प्रथाओं (सुन्नत) को भी इस्लामी कानून के स्रोतों के रूप में उपयोग किया जाता है, मुहम्मद 2 वक्त का खाना। खाते खाने में एक ही सब्जी लेते।
rss2110mvwdveh2cmhp11ayp3vhmcjb
मृत्युदंड
0
2352
24020
18470
2026-11-06T04:03:19Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24020
wikitext
text/x-wiki
{{आज का आलेख}}
[[फाईल:MOTUP IMG 6353.JPG|thumb|250px|एशियाई विश्व में सबसे प्रचलित मृत्युदंड का रूप है फांसी]]
{{for|फ़िल्म|मृत्युदंड (फ़िल्म)}}
'''मृत्युदण्ड''' ([[अंग्रेज़ी]]:[[:en:Capital punishment|''कैपिटल पनिश्मैन्ट'']]), कोय व्यक्ति क कानूनी तौर प न्यायिक प्रक्रिया के फलस्वरूप केकरो अपराध के परिणाम म प्राणांत के दण्ड दय क कहै छै। अंग्रेज़ी म हेकरा लेली प्रयुक्त कैपिटल शब्द [[लैटिन]] क ''कैपिटलिस'' शब्द स अयलो छै, जेकरो शाब्दिक अर्थ छीकै "सिर के संबंध म या स संबंधित" (लैटिन ''कैपुट'')। हेकरो
मूल म आरंभिक रूप म दय जाय वाला मृत्युदण्ड के स्वरूप सिर क धड़ स अलग करी देना क प्रक्रिया म छै। वर्तमान समय म [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] क आंकड़ क अनुसार विश्व के 58 देश म अभी मृत्युदंड देलो जाय छै।,<ref>{{Cite web |url=http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries |title=ऍम्नेस्टी इंटरनेशनल |access-date=13 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215102820/http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries |archive-date=15 फ़रवरी 2015 |url-status=live }}</ref> जबकि अन्य देशों में या तो इस पर रोक लगा दी गई है, या गत दस वर्षो से किसी को फांसी नहीं दी गई है। [[यूरोपियाई संघ]] के सदस्य देशों में,[[:en:Charter of Fundamental Rights of the European Union|चार्टर ऑफ फ़्ण्डामेण्टल राइट्स ऑफ द यूरोपियन यूनियन]] की धारा-2 मृत्युदण्ड को निषेध करती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_en.pdf |title=ार्टर ऑफ फ़्ण्डामेण्टल राइट्स ऑफ द यूरोपियन यूनियन |access-date=13 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117184627/http://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_en.pdf |archive-date=17 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref>
oa5z6p3j52tz5fl0828j51lk1aqbpe1
मेघालय
0
2361
24021
23829
2026-11-06T04:19:46Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:SPACING]])
24021
wikitext
text/x-wiki
'''मेघालय''' भारत के एगो राज्य छेकै।
'''मेघालय''' (<small>UK</small> /meɪˈɡɑːləjə/, <small>US</small> /ˌmeɪɡəˈleɪə/) पूर्वोत्तर भारत का एक राज्य है जिसका शाब्दिक अर्थ है ''बादलों का घर''। 2016 के अनुसार यहाँ की जनसंख्या 32,11,474 है एवं विस्तार 220 वर्ग किलोमीटर के क्षेत्र में है, जिसका लम्बाई से चौड़ाई अनुपात लगभग 3:1 का है। राज्य का दक्षिणी छोर मयमनसिंह एवं सिलहट बांग्लादेशी विभागों से लगता है, पश्चिमी ओर रंगपुर बांग्लादेशी भाग तथा उत्तर एवं पूर्वी ओर भारतीय राज्य असम से घिरा हुआ है। राज्य की राजधानी शिलांग है। भारत में ब्रिटिश राज के समय तत्कालीन ब्रिटिश शाही अधिकारियों द्वारा इसे "'''पूर्व का स्काटलैण्ड"''' संज्ञा दी गयी थी। मेघालय पहले असम राज्य का ही भाग था, 21 जनवरी 1972 को असम के खासी, गारो एवं जैन्तिया पर्वतीय जिलों को काटकर नया राज्य मेघालय अस्तित्व में लाया गया। यहाँ की आधिकारिक भाषा अंग्रेजी है। इसके अलावा अन्य मुख्यतः बोली जाने वाली भाषाओं में खासी, गारो, प्नार, बियाट, हजोंग एवं बांग्ला आती हैं। इनके अलावा यहाँ हिंदी भी कुछ कुछ बोली समझी जाती है जिसके बोलने वाले मुख्यतः शिलांग में मिलते हैं। भारत के अन्य राज्यों से अलग यहाँ मातृवंशीय प्रणाली चलती है, जिसमें वंशावली माँ (महिला) के नाम से चलती है और सबसे छोटी बेटी अपने माता पिता की देखभाल करती है तथा उसे ही उनकी सारी संपत्ति मिलती है।
यह राज्य भारत का आर्द्रतम क्षेत्र है, जहाँ वार्षिक औसत वर्षा 12,000 मि॰मी॰ (470 इंच) दर्ज हुई है। राज्य का 70% से अधिक क्षेत्र वनाच्छादित है। राज्य में मेघालय उपोष्णकटिबंधीय वन पर्यावरण क्षेत्रों का विस्तार है, यहाँ के पर्वतीय वन उत्तर से दक्षिण के अन्य निचले क्षेत्रों के उष्णकटिबन्धीय वनों से पृथक हैं। ये वन स्तनधारी पशुओ, पक्षियों तथा वृक्षों की जैवविविधता के मामलों में विशेष उल्लेखनीय हैं।
मेघालय में मुख्य रूप से कृषि-आधारित अर्थव्यवस्था(''अग्रेरियन'') है जिसमें वाणिज्यिक वन उद्योग का अत्यंत महत्त्वपूर्ण स्थान है। यहाँ की मुख्य फसल में आलू, चावल, मक्का, अनान्नास, केला, पपीता एवं दालचीनी, हल्दी आदि बहुत से मसाले, आदि हैं। सेवा क्षेत्र में मुख्यतः अचल संपत्ति एवं बीमा कम्पनियाँ हैं। वर्ष 2012 के लिये मेघालय का सकल राज्य घरेलू उत्पाद ₹16,173 करोड़ (US$2.36 अरब) अनुमानित था। राज्य भूगर्भ संपदाओं की दृष्टि से खनिजों से सम्पन्न है किंतु अभी तक इससे संबंधित कोई उल्लेखनीय उद्योग चालू नहीं हुए हैं। राज्य में लगभग 1,170 कि॰मी॰ (730 मील) लंबे राष्ट्रीय राजमार्ग बने हैं। यह बांग्लादेश के साथ व्यापार के लिए एक प्रमुख लॉजिस्टिक केंद्र भी है।
[[श्रेणी:भारत]]
t8ul53ve0ofzqhl4ycb6tmwe3n1kxjp
मेदुरता
0
2365
24022
20537
2026-11-06T07:01:30Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:SPACING]])
24022
wikitext
text/x-wiki
{{DiseaseDisorder infobox |
Name = मोटापा |
other_name = ओबीज़िटी |
Image = Obesity-waist circumference.PNG |
Caption = सिल्हौटे आरू कमर के घेरा के नाप के द्वारा सामान्य, भारी आरू मोटऺ व्यक्ति के अंकन |
DiseasesDB = 9099 |
ICD10 = {{ICD10|E|66| |e|65}} |
ICD9 = {{ICD9|278}} |
MedlinePlus = 003101 |
OMIM = 601665 |
eMedicineSubj = med |
eMedicineTopic =1653 |
MeshName = Obesity |
MeshNumber = C23.888.144.699.500 |
}}
'''मोटापा''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''obesity'') उ स्थिति होय छै, जखनी अत्यधिक शारीरिक वसा शरीर प ई सीमा तक एकत्रित होय जाय छै कि उ स्वास्थ्य प हानिकारक प्रभाव डालै लगै छै।<ref>{{Cite web |url=http://hi.w3dictionary.org/index.php?q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE |title=एच३-शब्दकोष पर मोटापा देखें |access-date=22 सितंबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042723/http://hi.w3dictionary.org/index.php?q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE |archive-date=5 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>ओबेसिटी एंड ओवर वेट फैक्ट शीट N°311".WHO.जनुअरी २०१५[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422005225/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/|date=22 अप्रैल 2018}}</ref> ई आयु संभावना क भी घटाबे सकै छै।<ref>विश्व स्वास्थ्य संगठन २०००, पृ.६</ref><ref name=HaslamJames>{{cite journal |author=हस्लैम डी.डब्ल्यू, ज्म्स डब्ल्यु पी|title=ओबीज़िटी |journal=लैन्सेट|volume=३६६ |issue=9492 |pages=११९७-२०९|year=२००५|pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> [[शरीर भार सूचकांक]] (बी.एम.आई), मानव भार और लंबाई का अनुपात होता है, जब २५ कि.ग्रा./मी.<sup>२</sup> और ३० कि.ग्रा/मी<sup>२</sup> के बीच हो, तब मोटापा-पूर्व स्थिति; और मोटापा जब ये ३० कि.ग्रा/मी.<sup>२</sup> से अधिक हो।<ref>विश्व स्वास्थ्य संगठन २०००, पृ.९</ref>
मोटापा बहुत स रोग स जुड़लो हुअ होय छै, जेना [[हृदय रोग]], [[मधुमेह]], [[निद्रा]] कालीन श्वास समस्या, कई प्रकार के [[कैंसर]] आरू [[अस्थिसंध्यार्ति]]<ref name=HaslamJames/>। मोटापा के प्रमुख कारण अत्यधिक कैलोरी वाला खाद्य पदार्थ के सेवन, शारीरिक गतिविधि के अभाव, आनुवांशिक के मिश्रण छै। हालांकि मात्र आनुवांशिक, चिकित्सकीय या [[मानसिक रोग]] के कारण बहुत ही कम संख्या म लोग मोटा पयलो जाय छै।
मोटापा कम करै के लेली सुबह सुबह पानी थोड़ा स गर्म करी क पीना चाहियो जेकरा स शरीर के अंदर वसा जमा न हुअ, जेकरा स मोटापा नय बहलते।
h10wy94rm6mcjt2yuz9p92u9q7iocdi
योहान गुटेन्बर्ग
0
2454
24023
23111
2026-11-06T09:36:55Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24023
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|German inventor and craftsman (c. 1393 – 1406 – 1468)}}
{{Redirect|Gutenberg|the Bible|Gutenberg Bible|5=Gutenberg (disambiguation)}}
{{Pp-semi-protected|small=yes}}
{{Use British English|date=March 2022}}
{{Use dmy dates|date=November 2021}}
{{Infobox person
| image = Mainz Gutenbergdenkmal 2016 (cropped).jpg
| caption = ''[[Gutenberg Monument]]'' by [[Bertel Thorvaldsen]], erected 1837.{{Efn|No contemporary depictions survive.{{Sfn|Wagner|2000|p=58}}}}
| birth_name = Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg
| birth_date = {{Circa|1393 – 1406}}
| birth_place = [[Mainz]], [[Free City of Mainz]], [[Holy Roman Empire]]
| death_date = 3 February 1468 (aged 61–75)
| death_place = Mainz, Free City of Mainz, Holy Roman Empire
| known_for = Inventing the [[printing press]]<br>Introducing [[movable type]] to Europe
| occupation = {{Hlist|Inventor|[[Artisan|craftsman]]}}
|name=जॊहान्स गुटेनबर्ग}}
'''जॊहान्स जेन्सफ्लाईश जुर लाडेन जुम गुटेनबर्ग (<small>[[जर्मन भाषा|जर्मन]]:</small> Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg )''' {{efn|{{IPA|de|joˈhanəs ˈɡɛnsflaɪ̯ʃ tsuːɐ̯ ˈlaːdn̩ tsʊm ˈɡuːtn̩bɛʁk}}; {{IPAc-en|lang|ˈ|ɡ|uː|t|ən|b|ɜr|ɡ}}}} ({{circa|1393 – 1406}} – 3 February 1468) (लगभग c1393-1406 - 3 फरवरी 1468) एगो '''जर्मन आविष्कारक''' आरू '''[[कारीगर]]''' छेलै, जे '''[[चल-टाइप केरौ छपाई मशीन]] (मूवेबल-टाइप प्रिंटिंग प्रेस)''' केरौ आविष्कार करलकै।पुर्बी एशिया मँ चल-अचल प्रकार केरौ छपाई पहिलै सं उपयोग मँ छेलै, लेकिन गुटेनबर्ग केरौ प्रिटिंग प्रेस<ref>{{harvnb|Duchesne|2006|p=83}}; {{harvnb|Man|2002|pp=112–115}}: {{quote|Chinese paper was suitable only for calligraphy or block-printing; there were no screw-based presses in the east, because they were not wine-drinkers, didn't have olives, and used other means to dry their paper.}} ''[[Encyclopædia Britannica]]'' 2006: "Printing": {{quote|The second necessary element was the concept of the printing press itself, an idea that had never been conceived in the Far East.}}</ref> केरौ आविष्कार सँ [[छपाई]] केरौ गति बहुत तेज होय गेलै।
प्रिटिंग प्रेस बाद में पूरा दुनिया मँ फैललै,{{sfn|Füssel|2019|p=7}} आरू एक सूचना क्रांति (information revolution) लानलकै, जेकरा सँ यूरोप भर मँ साहित्य के अभूतपूर्व (unprecedented) रूप सँ बड़ पैमाना प प्रसार (mass-spread) भेलै।ओकरो [[पुनर्जागरण]], [[सुधार]], आरू [[मानवतावादी]] आंदोलन के विकास पर गहरो प्रभाव पड़लो छेलै।
गुटेनबर्ग के प्रिंटिंग में बहुत योगदान छै, जेकरा मँ '''चल-टाइप केरौ [[भारी मात्रा मँ उत्पादन]]''' करै लेली एगो प्रक्रिया केरौ आविष्कार शामिल छै; किताब छापै {{sfn|Sivulka|1998|p=5}} लेली '''तेल-आधारित [[स्याही]]''' केरौ उपयोग; '''समायोज्य सांचा'''<ref>{{cite web|url=http://www.fonts.com/content/learning/fontology/level-4/influential-personalities/gutenbergs-invention|title=Gutenberg's Invention - Fonts.com|website=Fonts.com|access-date=23 October 2020|archive-date=28 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928060115/https://www.fonts.com/content/learning/fontology/level-4/influential-personalities/gutenbergs-invention|url-status=live}}</ref> (molds); '''यांत्रिक चल-टाइप''' (mechanical movable type); आरू वू जमाना केरौ कृषि [[स्क्रू प्रेस]]<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/2569-gutenberg-changed-world.html|title=How Gutenberg Changed the World|work=Live Science|last=Whipps|first=Heather|date=26 May 2008|access-date=23 October 2020|archive-date=23 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023223404/https://www.livescience.com/2569-gutenberg-changed-world.html|url-status=live}}</ref>(agricultural screw presses) जैसनो '''काठ केरौ छपाई मशीन''' (wooden printing press) केरौ आविष्कार शामिल छै। गुटेनबर्ग के टाइप बनाबै के तरीका मँ, परम्परागत रूप सँ, [[टाइप धातु के एगो मिश्रधातु]] आरू ढलाई लेली एगो [[हाथ के साँचो]] शामिल मानलो जाय छै। ई मिश्रधातु [[सीसा]] (lead), [[टीन]] (tin), आरू [[सुरमा]] (antimony) के मिश्रण होतै जे अपेक्षाकृत कम तापमान पर पिघलै छेलै, जेकरा सँ जल्दी आरू कम खर्च मँ ढलाई हुअय सकै, बढ़िया सँ ढलै छेलै, आरू एगो मजबूत टाइप बनबै छेलै।{{sfn|Lyons|2011|p=56}} हुनकरो प्रमुख कृति, [[गुटेनबर्ग बाइबिल]], बाइबिल के पहिलो छपलो संस्करण छेलै आरू एकरा अपनो उच्च सौंदर्य आरू तकनीकी गुणवत्ता लेली सराहलो गेलो छै।
गुटेनबर्ग क॑ अक्सर [[मानव इतिहास]] केरौ सबस॑ प्रभावशाली लोगो म॑ एक मानलो जाय छै आरू हुनकौ याद म॑ पूरा दुनिया म॑ उत्सव मनैलो गेलो छै। हुनकौ जन्म केरौ ५००वीं बरसी मनाबै लेली, १९०० ई. म॑ हुनकौ मायस्थान [[मैन्ज]] म॑ [[गुटेनबर्ग म्यूजियम]] केरौ स्थापना करलो गेलो छेलै। १९९७ म॑ [[टाइम लाइफ]] न॑ गुटेनबर्ग केरौ आविष्कार क॑ दोसरो सहस्राब्दी केरौ सबस॑ महत्वपूर्ण आविष्कार मानलकै।<ref>{{Cite book|editor=Friedman, Robert|date=1998|title=The Life Millennium: The 100 Most Important Events & People of the Past 1000 Years|url=https://archive.org/details/lifemillennium1000frie/mode/1up|publisher=Life Books, Time Inc.; distributed by Bulfinch Press|page=[https://archive.org/details/lifemillennium1000frie/page/165/mode/1up 166]|isbn=978-0-8212-2557-8|access-date=20 March 2024}}</ref>
== जीवन आरू कैरियर ==
=== शुरूआती जीवन ===
[[File:Gensfleisch family coat of arms.png|thumb|upright=.8|[[Coat of arms]] of the Gensfleisch family, from the ''Register of Fiefs of Frederick I'' (1461){{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/35/mode/2up 35]}}]]
जोहानिस गुटेनबर्ग केरौ जनम '''[[राइन]]''' नदी केरौ किनारे बसलो एगो धनी शहर '''[[मैन्ज]]''' (जेकरा '''आब [[जर्मनी]]''' कहलौ जाय छै) मँ '''चौदहमी आरू पंद्रहमी सदी केरौ बीच''' मँ होलो छेलै।{{sfn|Wagner|2000|p=58}}{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/25/mode/2up 25]}} उनकर '''ठीक-ठीक जनम बरिस मालुम नयँ छै'''; एकरा बाद के दस्तावेज के आधार प जे ई बताबै छै कि ओ '''1420 तक वयस्क''' भ गेल छेलै, विद्वानऽ सबकर अनुमान '''1393 सँ 1406''' के बीच रहलौ छै।{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/29/mode/2up 29]}}{{efn|Due to minimal extant documentation, identifying Gutenberg's exact year of birth is impossible.{{sfn|Wagner|2000|p=83}} Most modern scholars give a range of slightly differing dates for Gutenberg's birth year, including 1394–1406,{{sfn|Ing|1988|p=27}} 1394–1404,{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/25/mode/2up 25]}} 1394–1406,{{sfn|Wagner|2000|p=83}} and 1393–1403.{{sfn|Füssel|2019|pp=10–11}}}} The year 1400 is commonly assigned to Gutenberg, "for the sake of convenience".{{sfn|Ing|1988|p=27}} Tradition also holds his birthdate to be on the [[Nativity of Saint John the Baptist|feast day of Saint John the Baptist]], 24 June, since children of the time were often named after their birthday's [[patron saint]].{{sfn|Füssel|2019|p=11}} There is no verification for this assumption, since the name "Johannes"—and variants such as "Johann", "Henne", "Hengin" and "Henchen"—was widely popular at the time.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/29/mode/2up 29]}} In full, Johannes Gutenberg's name was 'Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg', with "Laden" and "Gutenberg" being adopted from the family's residences in Mainz.{{sfn|Ing|1988|p=27}} The latter refers to the ''Hof zum Gutenberg'', a large and now destroyed [[Gothic architecture|Gothic]]-style residence inherited by Gutenberg's father.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/32/mode/2up 32]}} Gutenberg probably spent his earliest years at the manor, which existed beside [[St. Christoph's Church, Mainz|St. Christoph's]].{{sfn|Wagner|2000|p=58}}{{efn|Local tradition holds that Gutenberg's baptism took place at [[St. Christoph's Church, Mainz|St. Christoph's]], albeit without documentary evidence.{{sfn|Man|2002|p=29}}}}
His father Friele Gensfleisch zur Laden was a [[Patrician (post-Roman Europe)#German cities of the Holy Roman Empire|patrician]] and merchant, likely in the [[Cloth merchant|cloth trade]].{{sfn|Füssel|2019|p=11}} Friele later served among the "master of the accounts" for the city and was a {{lang|de|[[Münzmeister|Münzerhausgenossenschaft]]}} ({{lit.|minting house cooperative}}), a part of the [[Mint (facility)|mint]]'s companionship.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/30/mode/2up 30]}}{{efn|The extent of Friele's actual involvement in the city's finances and trade of [[precious metal]] is unknown; the roles may have been largely ceremonial.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/30/mode/2up 30]}}}} In 1386 Friele married his second wife, Else Wyrich, the daughter of a shopkeeper; Johannes was probably the youngest of the couple's three children, after his brother Friele ({{abbr|b.|born}} {{circa|1387}}) and sister Else ({{abbr|b.|born}} {{circa|1390–1397}}).{{sfn|Kapr|1996|pp=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/29/mode/2up 29–30]}}{{efn|Gutenberg had a half sister, Patze, from his father's earlier marriage to an otherwise unknown woman.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/30/mode/2up 30]}}}} Scholars commonly assume that the marriage of Friele to Else, who was not of patrician lineage, complicated Gutenberg's future.{{sfn|Wagner|2000|p=60}} Because of his mother's commoner status, Gutenberg would never be able to succeed his father at the mint;{{sfn|Kapr|1996|pp=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/30/mode/2up 30–31]}} according to the historian {{ill|Ferdinand Geldner|de}} this disconnect may have disillusioned him from high society and encouraged his unusual career as an inventor.{{sfn|Wagner|2000|pp=60, 84}}{{efn|The historian Sabina Wagner notes that Geldner's theory is "the opinion of many Gutenberg biographers", though not all.{{sfn|Wagner|2000|p=60}} The biographer {{ill|Andreas Venzke|de}} has instead suggested that the disconnect inaugurated a life-long sense of determination.{{sfn|Venzke|1993|p=37}} Wagner herself consider's the fact that Gutenberg was the youngest son as more impactful than his social standing.{{sfn|Wagner|2000|p=60}}}}
The patrician ({{lang|de|Patrizier}}) class of Mainz—the Gutenbergs included—held a privileged socioeconomic status, and their efforts to preserve this put them into frequent conflict with the younger generations of [[guild]] ({{lang|de|Zünfte}}) craftsmen.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/38/mode/2up 38]}}{{sfn|Wagner|2000|pp=50–61}} A particularly violent conflict arose in February 1411 amid an election dispute, and at least 117 patricians fled the conflict in August.{{sfn|Füssel|2019|p=11}}{{sfn|Kapr|1996|pp=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/38/mode/2up 38–39]}} Friele left, presumably with the Gutenberg family, and probably stayed in the nearby [[Eltville]] since Else had inherited a house on the town walls there.{{sfn|Füssel|2019|p=11–12}}{{sfn|Kapr|1996|pp=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/38/mode/2up 38–39]}} The [[archbishop]] mediated a peace between the rival parties, allowing the family to return to Mainz later that Autumn.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/39/mode/2up 39]}} The situation remained unstable and the rise of hunger riots forced the Gutenberg family to leave in January 1413 for Eltville.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/39/mode/2up 39]}}
===शिक्षा===
No documents survive concerning Gutenberg's childhood or youth.{{sfn|Wagner|2000|p=60}} The biographer {{ill|Albert Kapr|de}} remarked that "most books on Gutenberg pass over this period with the remark that not a single fact is known".{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/36/mode/2up 36]}} As the son of a patrician, education in reading and arithmetic would have been expected.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/37/mode/2up 37]}} A knowledge of [[Latin]]—a prerequisite for universities—is also probable, though it is unknown whether he attended a Mainz parish school, was educated in [[Eltville]] or had a private tutor.{{sfn|Wagner|2000|pp=60–61}} Gutenberg may have initially pursued a religious career, as was common with the youngest sons of patricians, since the proximity of many churches and monasteries made it a safe prospect.{{sfn|Kapr|1996|p=[https://archive.org/details/johanngutenbergm0000kapr/page/37/mode/2up 37]}} It has been speculated that he attended the {{ill|Stift St. Viktor vor Mainz|de|lt=St. Victor's}} south of Mainz (near {{ill|Mainz-Weisenau|de|lt=Weisenau}}), as he would later join their brotherhood.{{sfn|Füssel|2019|p=11}} It was the site of a well-regarded school and his family had connections there, though his actual attendance remains speculative.{{sfn|Wagner|2000|p=61}}
He is assumed to have studied at the [[University of Erfurt]], where there is a record of the enrollment of a student called Johannes de Altavilla in 1418—Altavilla is the Latin form of Eltville am Rhein.{{sfn|Wagner|2000|pp=61–62}}
Nothing is now known of Gutenberg's life for the next fifteen years, but in March 1434, a letter by him indicates that he was living in Strasbourg, where he had some relatives on his mother's side. He also appears to have been a goldsmith member enrolled in the Strasbourg [[militia]]. In 1437, there is evidence that he was instructing a wealthy tradesman on polishing gems, but where he had acquired this knowledge is unknown. In 1436/37 his name also comes up in court in connection with a broken promise of marriage to a woman from Strasbourg, Ennelin.<ref name=museum>{{cite web|title=Gutenberg und seine Zeit in Daten (Gutenberg and his times; Timeline)|url=http://www.mainz.de/gutenberg/zeitgutb.htm|publisher=[[Gutenberg Museum]]|access-date=24 November 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061222075141/http://www.mainz.de/gutenberg/zeitgutb.htm|archive-date=22 December 2006}}</ref> Whether the marriage actually took place is not recorded. Following his father's death in 1419, he is mentioned in the inheritance proceedings.
===प्रिंटिंग प्रेस===
{{Further|Global spread of the printing press}}
{{quote box
| width = 220px
| align = right
| bgcolor = #c6dbf7
| quote = What was written to me about that marvelous man [Gutenberg] seen at Frankfurt {{sic}} entirely true. I have not seen complete bibles but only a number of [[Paper quire|quires]] of various books [of the Bible]. The script is extremely neat and legible, not at all difficult to follow [You] would be able to read it without effort, and indeed without glasses
|source = Future pope [[Aeneas Sylvius Piccolomini|Pius II]] in a letter to Cardinal [[Juan Carvajal (cardinal)|Carvajal]], March 1455{{sfn|Raven|Proot|2020|p=137}}
}}
Around 1439, Gutenberg was involved in a financial misadventure making polished metal mirrors (which were believed to capture holy light from religious relics) for sale to pilgrims to [[Aachen]]: in 1439 the city was planning to exhibit its collection of relics from [[Charlemagne|Emperor Charlemagne]] but the event was delayed by one year due to a severe flood and the capital already spent could not be repaid. <!-- When the question of satisfying the investors came up, Gutenberg is said to have promised to share a "secret". It has been widely speculated that this secret was the idea of printing with [[movable type]]. Also around 1439–40, the [[Dutch people|Dutch]] [[Laurens Janszoon Coster]] came up with the idea of printing.<ref>{{cite book|last=Burke|first=James|author-link=James Burke (science historian)|title=Connections|url=https://archive.org/details/connections0000burk|publisher=[[Macmillan Publishers]]|year=1978|location=London|page=[https://archive.org/details/connections0000burk/page/101 101]|isbn=0-333-24827-9}}</ref> Legend has it that the idea came to him "like a ray of light".<ref name=universe>{{cite book|author=Burke, James|title=The Day the Universe Changed|publisher=[[Little, Brown and Company]]|year=1985|location=[[Boston]], Toronto|isbn=0-316-11695-5|url=https://archive.org/details/dayuniversechang00burk}}</ref> [SEE TALK PAGE FOR REASON THIS WAS COMMENTED OUT ~Dapperedavid -->
Until at least 1444 Gutenberg lived in [[Strasbourg]], most likely in the [[Saint Arbogast|St. Arbogast]] parish. It was in Strasbourg in 1440 that he is said to have perfected and unveiled the secret of printing based on his research, mysteriously entitled ''Aventur und Kunst'' (enterprise and art). It is not clear what work he was engaged in, or whether some early trials with printing from movable type were conducted there. After this, there is a gap of four years in the record. In 1448, he was back in Mainz, where he took out a loan from his brother-in-law Arnold Gelthus, possibly for a printing press or related paraphernalia. By this date, Gutenberg may have been familiar with [[Intaglio (printmaking)|intaglio]] printing; it is claimed that he had worked on copper [[engraving]]s with an artist known as the [[Master of Playing Cards]].{{sfn|Wagner|2000|pp=65–66}}
By 1450, the press was in operation, and a German poem had been printed, possibly the first item to be printed there.{{sfn|Wagner|2000|p=74}} Gutenberg was able to convince the wealthy moneylender [[Johann Fust]] for a loan of 800 [[guilder]]s. [[Peter Schöffer]], who became Fust's son-in-law, also joined the enterprise. Schöffer had worked as a [[scribe]] in Paris and is believed to have designed some of the first [[typeface]]s.
Gutenberg's workshop was set up at [[Humbrechthof]], a property belonging to a distant relative. It is not clear when Gutenberg conceived the Bible project, but for this, he borrowed another 800 guilders from Fust, and work commenced in 1452. At the same time, the press was also printing other, more lucrative texts (possibly [[Latin]] grammars). There is also some speculation that there were two presses: one for the pedestrian texts and one for the Bible. One of the profit-making enterprises of the new press was the printing of thousands of [[indulgence]]s for the church, documented from 1454 to 1455.<ref>{{cite web|last1=Kelley|first1=Peter|title=Documents that Changed the World: Gutenberg indulgence, 1454|url=http://www.washington.edu/news/2012/11/16/documents-that-changed-the-world-gutenberg-indulgence-1454/|website=UW Today|publisher=University of Washington|access-date=28 April 2015}}</ref>
In 1455, Gutenberg completed his ''42-line Bible'', known as the [[Gutenberg Bible]]. About 180 copies were printed, three quarters on paper, and the rest on [[vellum]].{{sfn|''The Oxford Companion to German Literature''|2005|loc=§ para. 2}}<ref>{{Cite book |last=International Federation of Library Associations and Institutions. Rare Books and Manuscripts Section |title=Early printed books as material objects |date=2010 |publisher=De Gruyter |others=Bettina Wagner, Marcia Reed, IFLA Rare Books and Manuscripts section |isbn=978-3-11-025530-0 |location=Berlin |oclc=732957497}}</ref>
=== मुकदमा ===
Some time in 1456, there was a dispute between Gutenberg and Fust, in which Fust demanded his money back, and accused Gutenberg of misusing the funds. Gutenberg's two rounds of financing from Fust, totaling 1,600 guilders at 6% interest, now amounted to 2,026 guilders.{{sfn|Hessels|1911}} Fust sued at the archbishop's court. A legal document, from November 1455, records that there was a partnership for a "project of the books," the funds for which Gutenberg had used for other purposes, according to Fust. The court decided in favor of Fust, giving him control over the Bible printing workshop.<ref>[https://books.google.com/books?id=jLnPi5aYoJUC&dq=-%22gave%20him%20possession%22%20court%20Fust%20Bible%20printing%20workshop%20-wikipedia&pg=PA88 Information Revolutions in the History of the West, Leonard Dudley 2008, p.88]</ref>
Thus, Gutenberg was effectively bankrupt, but it appears he retained, or restarted, a printing shop and participated in the printing of a Bible in the town of [[Bamberg]] around 1459, for which he seems at least to have supplied the type. But since his printed books never carry his name or a date, it is difficult to be certain. It is possible the large [[Catholicon (1286)|''Catholicon'' dictionary]], printed in Mainz in 1460 or later, was executed in his workshop, but there has been considerable scholarly debate.<ref>[https://books.google.com/books?id=CMZKDwAAQBAJ&dq=Catholicon%201460%20mainz&pg=PA155 Incunabula in Transit, People and Trade, by Lotte Hellinga, 2018, p.155]</ref>
Meanwhile, the Fust–Schöffer shop was the first in Europe to bring out a book with the printer's name and date, the ''[[Mainz Psalter]]'' of August 1457, and while proclaiming the mechanical process by which it had been produced, it made no mention of Gutenberg.
{{Gallery|
| align = center
| height = 200
| File:Berlin 1840 Celebration Medal 400th Anniversary Johannes Gutenberg's Printing Press Invention, obverse.jpg|Celebration medal by [[:de:Friedrich Anton König|Friedrich Anton König]] in 1840, the 400th anniversary of Johannes Gutenberg's printing press invention, [[Obverse and reverse|obverse]]
| File:Berlin 1840 Celebration Medal 400th Anniversary Johannes Gutenberg's Printing Press Invention, reverse.jpg|The [[Obverse and reverse|reverse]] of the medal: Johannes Gutenberg in his workshop, sitting in front of his printing press
| File:Johannes Gutenberg.jpg|A 17th-century copper engraving depiction of Gutenberg
}}
=== बाद केरो जीवन ===
In 1462, during the devastating [[Mainz Diocesan Feud]], Mainz was sacked by [[Archbishop]] [[Adolph II of Nassau|Adolph von Nassau]]. On 18 January 1465, Gutenberg's achievements were recognized by Archbishop von Nassau.{{sfn|Kapr|1996|pp=259–260}} He was given the title ''Hofmann'' (gentleman of the court). This honor included a [[stipend]] and an annual court outfit, as well as 2,180 litres of grain and 2,000 litres of wine tax-free.{{sfn|Sumner|2009|p=}}
Gutenberg died in 1468 and was buried likely as a [[Third order|tertiary]] in the [[Franciscans|Franciscan]] church at Mainz.{{sfn|Wagner|2000|pp=82–83}} This church and the cemetery were later destroyed, and Gutenberg's grave is now lost.{{sfn|Sumner|2009|p=}}
In 1504, he was mentioned as the inventor of [[typography]] in a book by Professor Ivo Wittig. It was not until 1567 that the first portrait of Gutenberg, almost certainly an imaginary reconstruction, appeared in Heinrich Pantaleon's biography of famous Germans.{{sfn|Sumner|2009|p=}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://www.mainz.de/microsite/gutenberg-museum/splash-page.php/?language=e English homepage of the Gutenberg-Museum Mainz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240123003219/https://www.mainz.de/microsite/gutenberg-museum/splash-page.php/?language=e |date=23 January 2024 }}, Germany.
* [https://web.archive.org/web/20080725195235/http://hrc.utexas.edu/exhibitions/permanent/gutenberg/project/ The Digital Gutenberg Project]
[[श्रेणी:वैज्ञानिक]]
[[श्रेणी:व्यक्तिगत जीवन]]
krvmj7nsrtwfn7nyam29ggdhh8mv3m2
रखमाबाई राऊत
0
2463
24024
23127
2026-11-06T11:12:35Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:REFPUNCT]])
24024
wikitext
text/x-wiki
[[फाईल:Rukhmabai_Bhikaji.jpg|अंगूठाकार]]
'''रखमाबाई राऊत'''(1864–1955) भारत की प्रथम महिला चिकित्सक थीं। वह एक ऐतिहासिक कानूनी मामले के केंद्र में भी थीं, जिसके परिणामस्वरूप 'एज ऑफ कॉन्सेंट एक्ट, 1891' नामक कानून बना।
जब वह केवल ग्यारह वर्ष की थीं तबी उन्नीस वर्षीय दुल्हे दादाजी भिकाजी से उनका [[विवाह]] कर दिय गया था। वह हालांकि अपनी विधवा माता जयंतीबाई के घर में रहती रही, जिन्होंने तब सहायक सर्जन सखाराम अर्जुन से विवाह किया। जब दादाजी और उनके परिवार ने रूखमाबाई को अपने घर जाने के लिए कहा, तो उन्होंने इनकार कर दिया और उनके सौतेले-पिता ने उसके इस निर्णय का समर्थन किया। इसने 1884 से अदालत के मामलों की एक लंबी श्रृंखला चली, बाल विवाह और महिलाओं के अधिकारों पर एक बड़ी सार्वजनिक चर्चा हुई। रूखमाबाई ने इस दौरान अपनी पढ़ाई जारी रखी और एक हिंदू महिला के नाम पर एक अख़बार को पत्र लिखे। उसके इस मामले में कई लोगों का समर्थन प्राप्त हुआ और जब उस ने अपनी डाक्टरी की पढ़ाई की इच्छा व्यक्त की तो लंदन स्कूल ऑफ़ मेडिसन में भेजने और पढ़ाई के लिए एक फंड तैयार किया गया। उसने स्नातक की उपाधि प्राप्त की और भारत की पहली महिला डॉक्टरों में से एक (आनंदीबाई जोशी के बाद) बनकर 1895 में भारत लौटी, और सूरत में एक महिला अस्पताल में काम करने लगी।
== प्रारंभिक जीवन ==
रुखमाबाई का जन्म जनार्दन पांडुरंग और जयंतीबाई से हुआ था जो सुतारियों ([[सुतार]] या [[बढ़ई]]) के समुदाय से थे। जब जनार्दन पांडुरंग की मृत्यु हुई, तो जयंतीबाई ने अपनी संपत्ति रुखमाबाई को सौंप दी, जो तब केवल आठ बर्ष की थीं और जब वह ग्यारह की हुई, तब उसकी मां ने अपनी बेटी की शादी दादाजी भिकाजी के साथ कर दी। फिर उन्नीस वर्ष की आयु में जयंतीबाई ने एक विधुर, डॉ. सखाराम अर्जुन से विवाह कर किया लेकिन रुखमाबाई परिवार के घर में ही रही और फ्री चर्च मिशन पुस्तकालय से पुस्तकों का उपयोग करके घर पर ही पढ़ाई की। रूखमाबाई और उनकी माता प्राथना समाज और आर्य महिला समज की साप्ताहिक बैठकों में नियमित थीं।<ref name="consent">{{cite journal|doi=10.1177/026272809201200202|title=The Age of Consent Act (1891) Reconsidered: Women's Perspectives and Participation in the Child-Marriage Controversy in India|journal=South Asia Research|volume=12|issue=2|pages=100–118|year=1992|last1=Anagol-Mcginn|first1=Padma}}</ref> दादाजी की मां ना रही और वह अपने मामा नारायण धर्माजी के साथ रहने लगा। धुरमजी के घर के वातावरण ने दादाजी को आलस और आवारगी की जिंदगी में डाल दिया। धर्माजी के घर में एक रखेल थी और उनकी पत्नी ने आत्महत्या का प्रयास किया। रुखमाबाई ने बारह वर्ष की उम्र में धर्माजी के घर पर दादाजी के साथ रहने के लिए मना कर दिया और सखाराम अर्जुन ने उसके इस निर्णय का समर्थन किया। मार्च 1884 में, दादाजी ने अपने वकीलों चाक और वाकर के माध्यम से एक पत्र भेजा, जिससे सखाराम अर्जुन को रुखमाबाई को उससे जुड़ने से रोकना बंद कर देने के लिए कहा। सखाराम अर्जुन ने सिविल पत्रों के माध्यम से जवाब दिया कि वह उसे नहीं रोक रहा था, लेकिन जल्द ही वह भी कानूनी सहायता प्राप्त करने के लिए मजबूर हो गया था। पायने, गिल्बर्ट और सयानी वकीलों के माध्यम से, रूखमाबाई ने दादाजी से जुड़ने से इंकार करने के लिए आधार प्रदान किया। दादाजी का दावा है कि रूखमाबाई को इसलिए दूर रखा जा रहा था क्योंकि वह अपने पिता की संपत्ति के अधिकारों पर जोर दे सकती थी।<ref name="case">{{cite book|doi=10.1093/acprof:oso/9780195695731.003.0001|chapter=Rukhmabai and Her Case|publisher=Oxford University Press|author=Chandra, Sudhir|title=Enslaved Daughters|year=2008|editor=Chandra, Sudhir}}</ref>
== अदालती मामले और उसके बाद ==
दादाजी भिकाजी बनाम रुखमाबाई, 1885 को भिकाजी के "वैवाहिक अधिकारों की पुनर्स्थापना" मांगने के साथ सुनवाई के लिए आया था और न्याय न्यायाधीश रॉबर्ट हिल पिनहे ने निर्णय पारित किया गया था। पिनहे ने कहा कि पुनर्स्थापना पर अंग्रेजी उदाहरण यहाँ लागू नहीं होते क्योंकि अंग्रेजी कानून सहमत परिपक्व वयस्कों पर लागू किया जाना था। अंग्रेजी कानून के मामलों में कमी थी और हिंदू कानून में कोई मिसाल नहीं मिली। उन्होंने घोषणा की कि रुखमाबाई की शादी उसके "असहाय बचपन" में कर दी गई थे और वह एक युवा महिला को मजबूर नहीं कर सकते थे। पिनहे इस आखिरी मामले के बाद सेवानिवृत्त हुए और 1886 में मामला दुवारा मुकदमे के लिए आया। रूखमाबाई के वकीलों में जेडी इनवर्रिटी जूनियर और तेलंग शामिल थे। समाज के विभिन्न वर्गों ने रौला पाया, जबकि दूसरों ने प्रशंसा की थी। कुछ हिंदुओं ने दावा किया कि कानून ने हिंदू सीमाओं की पवित्रता का सम्मान नहीं किया, जब वास्तव में पिनेहे ने किया था।<ref name="Lahiri2013">{{cite book|last=Lahiri|first=Shompa|title=Indians in Britain: Anglo-Indian Encounters, Race and Identity, 1880-1930|url=https://books.google.com/books?id=sfGOAQAAQBAJ&pg=PA13|accessdate=4 March 2014|date=2013-10-18|publisher=Routledge|isbn=9781135264468|pages=13–}}</ref> पिनेहे के फैसले की कड़ी आलोचना, विश्वनाथ नारायण मंडलिक (1833–89) द्वारा एंग्लो-मराठी साप्ताहिक नेटिव ओपिनियन से हुई थी जिन्होंने दादाजी को समर्थन दिया था। लोकमानय बाल गंगाधर तिलक, महाराटा द्वारा चलाया जा रहे एक पूना साप्ताहिक, मराठा ने लिखा था कि पिनेहे को हिंदू कानूनों की भावना समझ में नहीं आया और वह "हिंसक तरीकों" द्वारा सुधार चाहता है। इस बीच, टाइम्स ऑफ इंडिया में एक हिंदू लेडी के कलमी-नाम के तहत लिखे गए लेखों की एक श्रृंखला बारे भी मामले दौरान (और इससे पहले) सार्वजनिक प्रतिक्रियाएं हुईं और यह पता चला कि लेखक रूखमाबाई के अलावा अन्य कोई नहीं था। इस मामले में गवाहों में से एक, के.आर. कीर्तिकर (1847–1919), पूर्व में सखाराम अर्जुन के एक छात्र ने दावा किया कि इस मामले में पहचान की कोई बात नहीं है। किर्तिकर हालांकि दादाजी के समर्थन में था। विवाद के कई बिंदुओं के बारे में सार्वजनिक बहस चलती है - हिंदू बनाम इंग्लिश कानून, बाहर बनाम अंदर से सुधार, प्राचीन रिवाज़ का सम्मान किया जाना चाहिए या नहीं और इसी तरह। पहले मामले के खिलाफ 18 मार्च 1886 को एक अपील की गई थी और इसे मुख्य न्यायाधीश सर चार्ल्स सार्जेंट और जस्टिस फर्रन ने बरकरार रखा था। 4 फरवरी 1887 को न्यायमूर्ति फर्रन ने मामले को हिंदू कानूनों की व्याख्याओं के जरिए हैंडल किया और दूसरे दिशा में गए और रूखमाबाई को अपने पति के साथ रहने या छह महीने की कारावास का सामना करने का आदेश दिया गया। रुखमाबाई ने बहादुरी से लिखा कि वह इस फैसले का पालन करने के बजाय अधिकतम दंड भुगतेगी। इसके कारण आगे और उथल-पुथल और बहस हुई।<ref>{{cite journal|title=Rukhmabai: Debate over Woman's Right to Her Person|url=https://archive.org/details/economic-political-weekly_1996-11-02_31_44/page/2937|author=Chandra, Sudhir|journal=Economic and Political Weekly|volume=31|issue=44|year=1996|pages=2937–2947|jstor=4404742}}</ref> बालगांगधर तिलक ने केसरी में लिखा था कि रुखमाबाई की अवज्ञा एक अंग्रेजी शिक्षा का परिणाम था और घोषित किया कि हिंदू धर्म खतरे में है। [[मैक्स मूलर|मैक्स मुलर]] ने लिखा है कि कानूनी मार्ग रुखमाबाई के मामले में दिखाई गई समस्या का समाधान नहीं था और कहा कि यह रूखमाबाई की शिक्षा थी जिसने उन्हें अपने विकल्पों का सर्वश्रेष्ठ न्यायाधीश बना दिया था।<ref>{{cite book|title=Disorder in the Court: Trials and Sexual Conflict at the Turn of the Century|author1=Robb, George|author2=Erber, Nancy|publisher=Springer|year=1999|pages=42–44}}</ref>{{Quote box|quote=हर जगह यह भगवान की सबसे बड़ी आशीषों में से एक माना जाता है कि हम अपनी प्यारी रानी विक्टोरिया की सरकार की सुरक्षा में हैं, जिसकी बेहतरीन प्रशासन के लिए इसकी विश्व भर में प्रसिद्धि है। अगर ऐसी सरकार हमें हिंदू महिला को आज़ाद करने में मदद नहीं कर सकती है, तो धरती पर किस सरकार के पास वर्तमान दुखों से इंडिया की बेटियों को मुक्त करने की शक्ति है? हमारी रानी के सबसे प्रतिष्ठित सिंहासन पर बैठने के 50 वें वर्ष का जुबली वर्ष है, जिसमें हर शहर और हर गांव अपने प्रभुत्व में सबसे अच्छा तरीके से अपनी वफादारी को दिखाने के लिए है, और मां रानी को एक बहुत ही सुखी जीवन की इच्छा, शांति और समृद्धि के साथ और कई वर्षों तकहमारे पर शासन करे। इस तरह के एक असामान्य अवसर पर मां क्या अपनी लाखों भारतीय बेटियों से एक गहरी अपील सुनती है और हिंदू कानून पर किताब में बदलाव के कुछ सरल शब्द देती है- 'लड़कों में 20 से कम उम्र के लड़कों और 15 से कम उम्र की लड़कियों के विवाहों को न्यायालय के सामने आने पर कानून की दृष्टि से कानूनी नहीं माना जाएगा। ' अज्ञात लोगों के बीच एक बड़ी दिक्कत पैदा किए बिना, बाल विवाहों पर पर्याप्त जांच करने के लिए वर्तमान में यह केवल एक वाक्य पर्याप्त होगा। इस जयंती वर्ष को हमें हिंदू महिलाओं पर कुछ अभिव्यक्ति छोड़नी चाहिए, और हमारी क़ानून पुस्तकों में इस सज़ा की शुरूआत से बहुत अधिक कृतज्ञता प्राप्त होगी। यह एक दिन का काम है अगर भगवान ने यह कामना की, लेकिन उसकी सहायता के बिना हर संभव प्रयास व्यर्थ लगता है। अब तक, प्यारी औरत, मैं आपके धैर्य पर सोच चुकी हूं, जिसके लिए माफी माँगना आवश्यक है। सबसे अच्छी प्रशंसा के साथ - मैं तुम्हारी बहुत ईमानदारी से रहूँगी, रुखमाबाई.|source=[https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/149538620 भारत सरकार के लिए रुखमाबाई की गवाही डेली टेलीग्राफ, 15 जुलाई 1887. पृष्ठ 2.]}}अदालत के मामलों की श्रृंखला के बाद, जिसने शादी की पुष्टि की, उसने रानी विक्टोरिया को पत्र लिखा, जिन्होंने अदालत को खारिज कर दिया और शादी को भंग कर दिया। जुलाई 1888 में, दादाजी के साथ एक समझौता हुआ और उन्होंने रुखमाबाई पर दो हजार रूपये के भुगतान के लिए अपना दावा छोड़ दिया। तद रुखमाबाई इंग्लैंड में अध्ययन करने के लिए रवाना हो गई।<ref>{{Cite journal|last=Chandra|last1=Chandra|first1=Sudhir|first=Sudhir|year=1992|title=Whose laws?: Notes on a legitimising myth of the colonial Indian state|journal=Studies in History|volume=8|issue=2|pages=187|doi=10.1177/025764309200800203|DOI=10.1177/025764309200800203}}</ref> इस मामले ने बेहरामजी मलाबारी (1853–1912) जैसे सुधारकों को बहुत प्रभावित किया जिन्होंने इस विषय पर बड़े पैमाने पर लिखा।<ref>{{Cite book|last=Malabari, Behramji M.|author=Malabari, Behramji M.|year=1888|title=The Life and Life-work of Behramji M. Malabari|url=https://archive.org/stream/lifelifeworkofbe00shahiala#page/112/mode/2up/|pages=113–117|chapter="A Hindu Lady"- and her woes|place=Bombay|location=Bombay|publisher=Education Society|editor-last=Giduma, Dayaram|editor=Giduma, Dayaram}}</ref><ref>{{Cite book|last=Malabari, Behramji M.|author=Malabari, Behramji M.|year=1888|title=The Life and Life-work of Behramji M. Malabari|url=https://archive.org/stream/lifelifeworkofbe00shahiala#page/132/mode/2up/|pages=132–134|chapter=Rukhmabai and Damayanti|place=Bombay|location=Bombay|publisher=Education Society|editor-last=Giduma, Dayaram|editor=Giduma, Dayaram}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Dadaji versus Rukhmabai|pages=222–248|url=https://archive.org/stream/lifelifeworkofbe00shahiala#page/222/mode/2up/|author=Malabari, Behramji M.|title=The Life and Life-work of Behramji M. Malabari|editor=Giduma, Dayaram|year=1888|publisher=Education Society|place=Bombay}}</ref> यह ब्रिटेन में भी बहुत रुचि के साथ लिया जा रहा था जिसमें महिला पत्रिकाओं में व्यापक नारीवादी चर्चाएं थीं।<ref>{{Cite book|last=Burton, Antoinette|author=Burton, Antoinette|year=2011|title=Empire in Question: Reading, Writing, and Teaching British Imperialism|url=https://archive.org/details/empireinquestion0000burt|pages=[https://archive.org/details/empireinquestion0000burt/page/199 199]–201|publisher=Duke University Press}}</ref> इस मामले के प्रचार ने आयु सहमति अधिनियम 1891 के पारित होने में मदद की, जिसने ब्रिटिश साम्राज्य में बाल विवाह को गैरक़ानूनी किया।<ref name="Rappaport2003">{{Cite book|last=Rappaport|first=Helen|year=2003|title=Queen Victoria: A Biographical Companion|url=https://books.google.com/books?id=NLGhimIiFPoC&pg=PA429|page=429|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781851093557|ISBN=9781851093557}}</ref>
== जीवन में चिकित्सा ==
कामा अस्पताल में डा. एडिथ पेचेे ने रूखमाबाई को प्रोत्साहित किया, जिन्होंने उसकी शिक्षा के लिए धन जुटाने में मदद की।<ref name="Jayawardena, Kamari 2014">{{cite book|title=White Women's Other Burden: Western Women and South Asia during British Rule.|publisher=Routledge|year=2014|author=Jayawardena, Kamari}}</ref> रुखमाबाई 1889 में [[इंग्लैंड]] गई थी ताकि वे लंदन स्कूल ऑफ़ मेडिसिन फॉर विमेन में अध्ययन कर सकें। रूखमाबाई को मताधिकार कार्यकर्ता ईवा मैकलेरन और वाल्टर मैकलेरन और भारत की महिलाओं को चिकित्सा सहायता प्रदान करने के लिए डफ़रिन के फंड की काउंटेस द्वारा सहायता दी गई थी। एडिलेड मैनिंग और कई अन्य ने रूखमाबाई रक्षा समिति को एक निधि की स्थापना में मदद की। योगदानकर्ताओं में शिवाजीराव होलकर शामिल थे जिन्होंने, "परंपराओं के विरुद्ध हस्तक्षेप करने का साहस दिखाया" 500 रुपये का दान दिया था।<ref>{{Cite news|date=21 January 1888|newspaper=The Express and Telegraph|work=The Express and Telegraph|title=Latest Telegrams|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/207760007|page=2}}</ref> रुखमबाई तो उनकी अंतिम परीक्षा के लिए एडिनबर्ग गई और सूरत में एक अस्पताल में शामिल होने के लिए 1894 में भारत लौट आई। 1904 में, भिकाजी की मृत्यु हो गई और रूखमाबाई ने हिंदू परंपरा में विधवाओं की सफेद साड़ी पहनी। 1918 में रूखमाबाई ने महिला चिकित्सा सेवा में शामिल होने के प्रस्ताव को खारिज कर दिया और राजकोट में महिलाओं के लिए एक राज्य अस्पताल में शामिल हो गई। उस ने 1929 या 1930 में बॉम्बे में सेवानिवृत्त होने के पश्चात पैंतीस साल के लिए मुख्य चिकित्सा अधिकारी के रूप में कार्य किया। उस ने सुधार के लिए अपना काम जारी रखा, "पर्दाह-इसकी समाप्ति की आवश्यकता" प्रकाशित किया।<ref>{{Cite book|last=Rappaport, Helen|author=Rappaport, Helen|year=2001|title=Encyclopedia of Women Social Reformers. Volume I.|pages=598–600|publisher=ABC-Clio}}</ref><ref name="Sorabji2010">{{Cite book|last=Sorabji|first=Richard|date=2010-06-15|title=Opening Doors: The Untold Story of Cornelia Sorabji, Reformer, Lawyer and Champion of Women's Rights in India|url=https://books.google.com/books?id=V57qLrUcbfAC&pg=PA32|page=32|publisher=Penguin Books India|isbn=9781848853751|ISBN=9781848853751|access-date=25 November 2015|accessdate=25 November 2015}}</ref>
== लोकप्रिय संस्कृति में ==
रूखमाबाई की कहानी को उपन्यास और फिल्मों में शामिल किया गया है।
22 नवंबर, 2017 को, [[गूगल]] ने रूखमाबाई को उनके 153 वें जन्मदिन पर अपने भारतीय फ्रंट पेज पर [[गूगल डूडल]] के साथ सम्मानित किया।<ref>[https://www.google.com/doodles/rukhmabai-rauts-153rd-birthday Rukhmabai Raut’s 153rd Birthday] - गूगल - 22 नवम्बर 2017</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist|30em}}
{{हिन्द केरऽ बेटी}}
[[श्रेणी:हिन्द की बेटियाँ]]
[[श्रेणी:भारतीय महिला चिकित्सक]]
i9b2rwp1jm5d6zmw1llbtlma6ffz4ze
बोरज़ूया
0
5663
24012
23787
2026-11-05T13:28:31Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:SPACING]])
24012
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox biography vcard"
! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn">बोरज़ूया</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:BorzuyaArtwork.png|फ़्रेमहीन]]<div class="infobox-caption">बोरजूया केरौ कलाकृति</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Born
| class="infobox-data" |5th century – 6th century<br /><br /><div class="birthplace" style="display:inline">[[Nishapur|Abarshahr]] or [[Merv]]<ref name="Iranica"><cite class="citation encyclopaedia cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="88">[http://www.iranicaonline.org/articles/borzuya-also-burzoe-a-physician-of-the-time-of-kosrow-i- "BORZŪYA"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="89">''Encyclopædia Iranica''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="90">December 15, 1989.</span></cite></ref></div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Died
| class="infobox-data" |6th century<br /><br /><div class="deathplace" style="display:inline">[[Sassanid Iran]]</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Education
| class="infobox-data" |[[Academy of Gondishapur]] (possibly)
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Known for
| class="infobox-data" |Translating many books into [[Middle Persian|Pahlavi]]
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''Medical career'''
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Profession
| class="infobox-data role" |Physician
|- style="display:none"
| colspan="2" |
|}
'''बोरज़ूया''' (या बुरज़ोए या बुरज़ोय या बोरज़ोय, फ़ारसी: بُرْزویه) ससानियन युग के अंत के, खुसरो प्रथम के समय के एगो फ़ारसी बैद (चिकित्सक) छेलै।
हुनी संस्कृत सँ पहलवी (मध्य फ़ारसी) मँ भारतीय पंचतंत्र के अनुवाद करलै छेलै. ओकरो ई अनुवाद आरूढ संस्कृत के वू मूल संस्करण, जेकरा पर हुनी काम करलै छेलै, दूनो हेराय गेलै। हालाँकि, ई सभ हेराए सं पहिनै, ओकरो पहलवी संस्करण के इब्न अल-मुक़फ़्फ़ा कालीला वा-दिमना या द फेबल्स ऑफ़ बिदपई नाम से अरबी में अनुवाद करी चुकलो रहै।
कलिला वा दिमना केरऽ परिचय में बोरज़ूया के एगो आत्मकथा प्रस्तुत करलऽ गेलऽ छै। ई विचार के अलावे, ज्ञान आरू आंतरिक विकास जेकरा सँ मानवतावादी भावना प॑ आधारित चिकित्सा के अभ्यास करै लेली प्रेरणा मिललै, बोरजूया के सत्य के खोज, स्थापित धार्मिक विचारऽ के प्रति ओकरऽ संदेह, आरू बाद के संयमित जीवन कुछ विशेषता छै जेकरा पाठ में स्पष्ट रूप स॑ दरसैलो गेलऽ छै।
== भारत के जतरा ==
खोसरो प्रथम द्वारा बोरजुया क॑ भारत भेजलऽ गेलऽ रहै ताकि ऊ एगो ऐसनऽ पौधा खोजअ सक॑ जे मरलौ आदमी क॑ जिनगी दिअ सक॑। बाद म॑ एक दार्शनिक स॑ ओकरा पता चललै कि जे पौधा के खोज ओंय करी रहलऽ छै, ओकरा बदला मँ॑ वास्तव म॑ ऊ एगो किताब छेकै, जेकरऽ नाँव पंचतंत्र छै, आरू जे राजा के खजाना मँ॑ बन्द छै। ओकरा राजा स॑ किताब पढ़ै के अनुमति त॑ मिललै, लेकिन ओकरा ओकरो नकल (कॉपी) करै के अनुमति नै देलऽ गेलै। ई निर्देश क॑ नै मानतें हुअ॑, बोरजुया हर दिन जे पाठ पढ़ै छेलै ओकरा याद करी लै छेलै आरू चुपचाप ओय किताब क॑ फेरूँ स॑ फारसी मँ॑ लिखै छेलै, आरू फिर अपनऽ अनुवाद क॑ अपनऽ राजा क॑ वापस भेजी देलकै. जब॑ ऊ वापस पहुँचलै, त॑ खोसरो ओकरऽ कामों के तारीफ करलकै, आरू कहलकै कि "ई कलीलानामक किताब हम्मरऽ आत्मा क॑ नव जिनगी देलकै", आरू बोरजुया क॑ शाही खजाना स॑ ओकरा पसंद के कोय भी इनाम चुनै के ऑफर देलकै. सोना या गहना के बदला मँ॑, बोरजुया एक बढ़िया सूट के कपड़ा चुनै छै आरू ई भी कि ओकरऽ नाम कलीला के नकल (कॉपी) मँ॑ लिखलऽ जाय, "ताकि हम्मरऽ मरलऽ के बादो विद्वान लोग हमरा जे कठिनाई स॑ गुजरना पड़लै ओकरा नै भूल॑."
सेमेटिक विद्वान फ्रांस्वा द ब्लोइस (François de Blois) बोरज़ुया केरौ भारत यात्रा केरौ पाँचटा अलग-अलग संस्करण के वर्णन करै छै। ई संस्करण मँ बोरज़ुया क॑ मूल रूप सँ भारत कथी लेली भेजलऽ गेलऽ छेलै, ओकरऽ यात्रा केरौ उद्देश्य, आरू बोरज़ुया क॑ पंचतंत्र तक पहुँच कैसें मिललै, एकरऽ विवरण मँ अंतर छै।
विद्वान लोग ऐ बात प॑ असहमत छै कि ई संस्करण मँ सँ कोन पुरानऽ छै आरू पह्लवी (Pahlavi) अनुवाद केरौ लेखक तक वापस जाब॑ सकै छै, लेकिन ई बात प॑ सहमत छै कि खोसरौ केरौ भारतीय ज्ञान, खास करी क॑ राजकाज (statecraft) मँ रुचि, किताब तक पहुँचना मँ कठिनाई, आरू ऐन्हऽ ही बाकी विषय वस्तु सब मँ एकरूपता छै।
ई पर खूब बहस होय छै कि की बोरजुया आरु बोज़ोर्गमेहर एक्के आदमी छै। जद्यपि सोरोत (स्रोत) ई बात क बताबै छै कि दुन्नू अलग-अलग आदमी छै, मगर कहियो-कहियो 'बोरजुया' सब्द बोज़ोर्गमेहर के छोट रूप सेहो हुअय सकै छै.
== एकरा भी देखौ ==
* Academy of Gundishapur
== उद्धरण ==
<references />
{{Panchatantra}}{{Authority control}}
[[श्रेणी:पंचतंत्र]]
[[श्रेणी:संस्कृत–फारसी अनुवादक]]
[[श्रेणी:खुसरो प्रथम]]
[[श्रेणी:छठवीं सदी केरौ ईरानी लोग]]
[[श्रेणी:सासानी साम्राज्य केरौ चिकित्सक]]
fgxuyw79jqov0cijs6s9u25hdq097ht
भविष्य के अध्ययन
0
5742
24013
23791
2026-11-05T13:38:28Z
Pkrs1
4250
वर्तनी ([[:en:MOS:SPACING]])
24013
wikitext
text/x-wiki
फ्यूचर्स स्टडीज, फ्यूचर्स रिसर्च या फ्यूचरोलॉजी सामाजिक आरू तकनीकी उन्नति, आरू अन्य पर्यावरणीय प्रवृत्तिक कें व्यवस्थित, अंतःविषय आरू समग्र अध्ययन छेकै, जे अक्सर इ खोज करय कें उद्देश्य सं छै की भविष्य मँ लोग केना रहतय आरू केना काम करतय. पूर्वानुमान तकनीक, जेना कि पूर्वानुमान, लागू करलऽ जाब॑ सकै छै, लेकिन समकालीन भविष्य अध्ययन के विद्वान विकल्पऽ के व्यवस्थित रूप स॑ खोज करै के महत्व प॑ जोर दै छै। सामान्यतः एकरा सामाजिक विज्ञान केरौ एकटा शाखा आरू इतिहास केरौ क्षेत्र के विस्तार मानलौ जाबै सकै छै | भविष्य केरऽ अध्ययन (बोलचाल म॑ ई क्षेत्र केरऽ बहुत सारा व्यवसायी द्वारा "भविष्य" कहलऽ जाय छै) ई समझै के कोशिश करै छै कि की जारी रहै के संभावना छै आरू की व्यावहारिक रूप स॑ बदलै सकै छै। यहे तरहें अनुशासन केरो एकटा हिस्सा अतीत आरू वर्तमान केरो व्यवस्थित आरू पैटर्न आधारित समझ केरौ खोज करै छै, आरू भविष्य के घटना आरू प्रवृत्ति केरो संभावना के खोज करै छै।
भौतिक विज्ञान के विपरीत जहाँ संकीर्ण, अधिक निर्दिष्ट प्रणाली के अध्ययन करलऽ जाय छै, भविष्य विज्ञान बहुत बड़ऽ आरू जटिल विश्व प्रणाली स॑ संबंधित छै। प्राकृतिक विज्ञान आरू समाजशास्त्र आरू अर्थशास्त्र जैसनऽ सामाजिक विज्ञान के तुलना म॑ पद्धति आरू ज्ञान बहुत कम सिद्ध छै। ई विषय पर बहस छै कि ई विषय कला छै या विज्ञान, आरू एकरा कखनी-कखनी छद्म विज्ञान के रूप म॑ भी वर्णित करलऽ जाय छै; एकरऽ बावजूद, एसोसिएशन आफ प्रोफेशनल फ्यूचरिस्ट केरऽ गठन २००२ म॑ करलऽ गेलऽ छेलै, जेकरा म॑ २०१७ म॑ दूरदर्शिता दक्षता मॉडल के विकास करलऽ गेलऽ छेलै, आरू अब॑ एकरऽ शैक्षणिक अध्ययन करना संभव छै, उदाहरण लेली एफयू बर्लिन म॑ अपनऽ मास्टर केरऽ कोर्स म॑। वायदा अध्ययन के बारे में समावेशी आरू पार-अनुशासनात्मक चर्चा क॑ प्रोत्साहित करै लेली यूनेस्को न॑ २ दिसंबर क॑ विश्व भविष्य दिवस घोषित करी देलकै ।
1btpg3res37qtyh9yz88901lozkcszd