विकिपीडिया anpwiki https://anp.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter मीडिया विशेष वार्ता यूजर यूजर वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता फाईल फाईल वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता मदद मदद वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk मोड्यूल मोड्यूल वार्ता Event Event talk झारखंड मँ उच्च शिक्षा संस्थान के सूची 0 1271 24041 23109 2026-11-10T23:56:32Z InternetArchiveBot 123 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 24041 wikitext text/x-wiki इ [[झारखंड]] केरौ शैक्षणिक संस्थान क एक सूची छेकै। == केन्द्रीय विश्वविद्यालय == {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" style="-align:left; width:76%;" ! scope="col" style="width: 40%;" |विश्वविद्यालय ! scope="col" style="width: 15%;" |स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" |प्रकार ! scope="col" style="width: 10%;" |स्थापना ! scope="col" style="width: 20%;" |विशेषज्ञता ! scope="col" style="width: 05%; |स्रोत |- !scope="row" | [[झारखंड केंद्रीय विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | केंद्रीय विश्वविद्यालय | 2009 | कला, विज्ञान, इंजीनियरिंग आरू प्रबंधन |<ref>{{cite web |url=http://cuj.ac.in/ |title=Central University of Jharkhand|work=cuj.ac.in|access-date=7 January 2021}}</ref>'''<ref>{{Cite web|title=Jharkhand lab|url=https://www.jharkhandlab.com/|access-date=2021-06-12}}</ref>''' |} ==राष्ट्रीय महत्व का संस्थान == {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" style="-align:left; width:76%;" ! scope="col" style="width: 40%;" |विश्वविद्यालय ! scope="col" style="width: 15%;" |स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" |प्रकार ! scope="col" style="width: 10%;" |स्थापना ! scope="col" style="width: 20%;" |विशेषज्ञता ! scope="col" style="width: 05%; |स्रोत |- !scope="row" | [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान (इंडियन स्कूल ऑफ माइन्स), धनबाद]] | [[धनबाद]] | केंद्रीय | 1926 | विज्ञान, प्रौद्योगिकी आरू प्रबंधन |<ref>{{cite web |url=https://www.iitism.ac.in/ |title=IIT (ISM) धनबाद|work=iitism.ac.in|access-date=7 January 2021}}</ref> |- !स्कोप = "पंक्ति" | [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान, देवघर]] | [[देवघर]] | केंद्रीय | 2019 | मेडिकल |<ref>{{cite web |url=https://www.aiimsdeoghar.edu.in/ |title=AIIMS Deoghar|work=aiimsdeoghar.edu.in|access-date=7 January 2021}}</ref> |- !स्कोप = "पंक्ति" | [[भारतीय सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान, रांची]] | [[राँची|रांची]] | केंद्रीय | 2016 | प्रौद्योगिकी आरू प्रबंधन |<ref>{{cite web |url=http://iiitranchi.ac.in/ |title=IIIT रांची|work=iiitranchi.ac.in|access-date=7 January 2021}}</ref> |- !स्कोप = "पंक्ति" | [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, जमशेदपुर]] | [[जमशेदपुर]] | केंद्रीय | 1960 | विज्ञान, प्रौद्योगिकी आरू प्रबंधन |<ref>{{cite web|url=http://www.nitjsr.ac.in/|title=NIT जमशेदपुर|work=nitjsr.ac.in|access-date=7 जनवरी 2021|archive-date=2017-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613092550/http://nitjsr.ac.in/}}</ref> |- !स्कोप = "पंक्ति" | [[भारतीय प्रबंधन संस्थान रांची]] | [[राँची|रांची]] | केंद्रीय | 2009 | प्रबंध |<ref>{{cite web |url=https://iimranchi.ac.in/ |title=IIM रांची|work=iimranchi.ac.in|access-date=7 जनवरी 2021}}</ref> |- !स्कोप = "पंक्ति" | [[नेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ फाउंड्री एंड फोर्ज टेक्नोलॉजी]] | [[राँची|रांची]] | केंद्रीय | 1966 | विज्ञान, प्रौद्योगिकी आरू प्रबंधन |<ref>{{cite web|url=http://www.nifft.ac.in/|title=NIFFT रांची|work=nifft.ac.in|access-date=7 जनवरी 2021|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214164202/http://www.nifft.ac.in/}}</ref> |- !स्कोप = "पंक्ति" | [[केंद्रीय मनश्चिकित्सा संस्थान]] | [[राँची|रांची]] | केंद्रीय | 1918 | मेडिकल |<ref>{{cite web |url=https://cipranchi.nic.in/ |title=Central Institute of Psychiatry|work=cipranchi.nic.in|access-date=7 January 2021}}</ref> |} ==राष्ट्रीय विधि विश्वविद्यालय== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" style="-align:left; width:76%;" ! scope="col" style="width: 40%;" |विश्वविद्यालय ! scope="col" style="width: 15%;" |स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" |प्रकार ! scope="col" style="width: 10%;" |स्थापना ! scope="col" style="width: 20%;" |विशेषज्ञता ! scope="col" style="width: 05%; |स्रोत |- !scope="row" | [[नेशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ स्टडी एंड रिसर्च इन लॉ]] | [[राँची|रांची]] | लॉ यूनिवर्सिटी | 2010 | कानून |<ref>{{cite web |url=http://www.nusrlranchi.ac.in/ |title=NUSRL रांची|work=nusrlranchi.ac.in/|access-date=7 January 2021}}</ref > |} == डीम्ड विश्वविद्यालय == {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" style="-align:left; width:76%;" ! scope="col" style="width: 40%;" |विश्वविद्यालय ! scope="col" style="width: 15%;" |स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" |प्रकार ! scope="col" style="width: 10%;" |स्थापना ! scope="col" style="width: 20%;" |विशेषज्ञता ! scope="col" style="width: 05%; |स्रोत |- !scope="row" | [[बिड़ला प्रौद्योगिकी संस्थान, मेसरा]] | [[राँची|रांची]] | [[डीम्ड यूनिवर्सिटी|डीम्ड]] | 1955 | प्रौद्योगिकी | |} ==राज्य विश्वविद्यालय == {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" style="-align:left; width:76%;" ! scope="col" style="width: 40%;" |विश्वविद्यालय ! scope="col" style="width: 15%;" |स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" |प्रकार ! scope="col" style="width: 10%;" |स्थापना ! scope="col" style="width: 20%;" |विशेषज्ञता ! scope="col" style="width: 05%; |स्रोत |- !scope="row" | [[बिनोद बिहारी महतो कोयलांचल विश्वविद्यालय]] | [[धनबाद]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 2017 | आम | <ref>{{साइट वेब |url= http://www.bbmku.org.in/website/index.html |title=बिनोद बिहारी महतो कोयलांचल विश्वविद्यालय :: धनबाद |work=bbmku.org.in |access-date =3 मार्च 2019|प्रकाशक=[[बिनोद बिहारी महतो कोयलांचल विश्वविद्यालय]]}}</ref> |- !scope="row" | [[बिरसा कृषि विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 1980 | कृषि | <ref>{{उद्धरण वेब |url= http://www.baujharkhand.org/about_bau.html |title=बिरसा कृषि विश्वविद्यालय में आपका स्वागत है |work=baujharkhand.org |access-date=20 जुलाई 2011|publisher=[[बिरसा कृषि विश्वविद्यालय]]}}</ref> |- !scope="row" | [[डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 2017 | आम | <ref>{{वेब का हवाला दें |url= http://www.dspmu.ac.in/website/index.html |title=Dr. श्यामा प्रसाद मुखर्जी विश्वविद्यालय :: रांची |work=dspmu.ac.in |access-date=3 मार्च 2019|प्रकाशक=[[डॉ. श्यामा प्रसाद मुखर्जी विश्वविद्यालय]]}}</ref> |- !scope="row" | [[झारखंड रक्षा शक्ति विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | | पुलिस विज्ञान आरू सुरक्षा प्रबंधन | |- !scope="row" | [[झारखंड प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 2011 | प्रौद्योगिकी आरू प्रबंधन | <ref>{{साइट वेब |url= http://jutranchi.ac.in/ |title=Jharkkhand University of Technology |work=jutranchi.ac.in/ |access-date= 7 जनवरी 2021|प्रकाशक=[[झारखंड प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]]}}</ref> |- !scope="row" | [[कोल्हन विश्वविद्यालय]] | [[चाईबासा]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 2007 | आम | <ref name=Kolhan>{{cite web|url=http://www.kolhanuniversity.org/university.php|शीर्षक=विश्वविद्यालय|work=kolhanuniversity.org|access-date=20 जुलाई 2011|publisher=[[Kolhan University]]|title=Archive copy|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224536/http://www.kolhanuniversity.org/university.php}}</ref> |- !scope="row" | [[नीलांबर-पीतांबर विश्वविद्यालय]] | [[पलामू]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 2007 | आम | <ref name=Nilamber>{{cite web|url=http://www.npu.ac.in/about/unvs.htm|title=नीलांबर पीतांबर यूनिवर्सिटी &#124; मेदिनीनगर &#124; पलामू &#124; झारखंड|कार्य=npu.ac.in|access-date=20 जुलाई 2011|publisher=Nilamber-Pitamber University|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622042438/http://www.npu/|archive-date=2011-06-22|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row" | [[रांची विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 1960 | आम | <ref>{{उद्धरण वेब |url= http://ranchiuniversity.org.in/university/university-p/welcome-to-ranchi-university.html |title=रांची विश्वविद्यालय की आधिकारिक वेबसाइट |work=ranchiuniversity.org। in |access-date=20 जुलाई 2011|publisher=[[Ranchi University]]}}</ref> |- !scope="row" | [[सिदो कान्हू मुर्मू विश्वविद्यालय]] | [[दुमका]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 1992 | आम | <ref>{{cite web|url=http://skmu.edu.in/|title=Sido Kanhu Murmu University दुमका (झारखंड)|work=skmu.edu.in|access-date=20 जुलाई 2011|archive- url=https://web.archive.org/web/20090203114132/http://skmu.edu.in/|archive-date=2009-02-03|publisher=[[Sido Kanhu University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203114132/http://skmu.edu.in/}}</ref> |- !scope="row" | [[विनोबा भावे विश्वविद्यालय]] | [[हजारीबाग]] | [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य]] | 1993 | आम | <ref>{{साइट वेब |url= http://www.vbu.co.in/website/index.html |title=Vinoba Bhave University :: हजारीबाग |work=vbu.co.in |access-date=20 जुलाई 2011|प्रकाशक=[[विनोबा भावे विश्वविद्यालय]]}}</ref> |} ==निजी विश्वविद्यालय== {| class="wikitable sortable collapsible plainrowheaders" style="-align:left; width:76%;" ! scope="col" style="width: 40%;" |विश्वविद्यालय ! scope="col" style="width: 15%;" |स्थान ! scope="col" style="width: 10%;" |प्रकार ! scope="col" style="width: 10%;" |स्थापना ! scope="col" style="width: 20%;" |विशेषज्ञता ! scope="col" style="width: 05%; |स्रोत |- !scope="row" | [[ए.आई.एस.ई.सी.टी विश्वविद्यालय, झारखंड]] | [[हजारीबाग]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2016</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[एमिटी यूनिवर्सिटी, रांची]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2016</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[अर्का जैन विश्वविद्यालय]] | [[सरायकेला खरसावां]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2017</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[राजधानी विश्वविद्यालय, कोडरमा]] | [[कोडरमा]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2018</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[आईसीएफएआई विश्वविद्यालय झारखंड, रांची]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2008</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[झारखंड राय विश्वविद्यालय, रांची]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2011</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[नेताजी सुभाष विश्वविद्यालय]] | [[जमशेदपुर]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2018</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[प्रज्ञान अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2016</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[राधा गोविंद विश्वविद्यालय]] | [[रामगढ़ जिला|रामगढ़]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2018</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[रामचंद्र चंद्रवंशी विश्वविद्यालय]] | [[पलामू]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2018</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[साई नाथ विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2012</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[सरला बिड़ला विश्वविद्यालय, रांची]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2017</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[उषा मार्टिन विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2014</small> | सामान्य | |- !scope="row" | [[वाईबीएन विश्वविद्यालय]] | [[राँची|रांची]] | [[निजी विश्वविद्यालय, भारत|निजी]] | <small>2017</small> | सामान्य | |} ==कृषि, डेयरी और मत्स्य पालन विज्ञान == * कृषि महाविद्यालय, गढ़वा * मत्स्य विज्ञान महाविद्यालय, गुमला * रवीन्द्रनाथ टैगोर कृषि महाविद्यालय, देवघर * तिलका मांझी कृषि महाविद्यालय गोड्डा * फुलो झानो मुर्मू कॉलेज ऑफ डेयरी टेक्नोलॉजी, हंसडीहा (दुमका) * बागवानी महाविद्यालय, चाईबासा == डिग्री कॉलेज == *[[अनुसूचित जनजाति। कोलंबिया कॉलेज, हजारीबाग | सेंट। कोलंबा कॉलेज]], हजारीबाग (1899 में स्था.) *आनंद कॉलेज, हजारीबाग *[[मर्खम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]], हजारीबाग *[[अनुसूचित जनजाति। जेवियर्स कॉलेज, रांची | सेंट. जेवियर्स कॉलेज]], रांची *कटरास कॉलेज, कटरास, धनबाद *मारवाड़ी कॉलेज, रांची *[[डोरंडा कॉलेज]], रांची *[[गोसनर कॉलेज]], रांची *[[गोसनर थियोलॉजिकल कॉलेज]], रांची *[[जे.एन. कॉलेज, धुरवा|जेएन कॉलेज]], ध्रुव (रांची) *[[मारवाड़ी कॉलेज, रांची|मारवाड़ी कॉलेज]], रांची *[[मौलाना आजाद कॉलेज, रांची|मौलाना आजाद कॉलेज]], रांची *[[निर्मला कॉलेज, रांची|निर्मला कॉलेज]], रांची *[[रांची महिला कॉलेज]], रांची *[[अनुसूचित जनजाति। पॉल कॉलेज, रांची | सेंट. पॉल कॉलेज]], रांची *[[मधुपुर कॉलेज, झारखंड]] *[[संजय गांधी मेमोरियल कॉलेज]], रांची *[[सूरज सिंह मेमोरियल कॉलेज]], रांची *[[राम लखन सिंह यादव कॉलेज]], रांची *[[लोयोला कॉलेज ऑफ एजुकेशन, जमशेदपुर|लोयोला कॉलेज ऑफ एजुकेशन]], जमशेदपुर *ए.बी.एम कॉलेज, जमशेदपुर *द ग्रेजुएट स्कूल कॉलेज फॉर विमेन, जमशेदपुर *[[जमशेदपुर को-ऑपरेटिव कॉलेज]] *[[जमशेदपुर महिला कॉलेज]] *[[जमशेदपुर वर्कर्स कॉलेज]], स्था. 1959 *[[जे। के.एस. कॉलेज, जमशेदपुर|जे. के.एस. कॉलेज]], जमशेदपुर *[[करीम सिटी कॉलेज, जमशेदपुर|करीम सिटी कॉलेज]], जमशेदपुर (दो परिसर) *[[लाल बहादुर शास्त्री मेमोरियल कॉलेज]], जमशेदपुर *[[राजा शिव प्रसाद कॉलेज]], झरिया, स्था. 1949 में झरिया के राजा द्वारा *[[एसएसएलएनटी महिला कॉलेज]], धनबाद *[[गुरु नानक कॉलेज, धनबाद|गुरु नानक कॉलेज]], धनबाद *[[भोलाराम शिबल खरकिया कॉलेज, मैथन|भोलाराम सिब्बल खरकिया कॉलेज]], मैथन (धनबाद) *[[पी। के. रॉय मेमोरियल कॉलेज]], धनबाद *[[केएसजीएम कॉलेज निरसा|के. एस जी एम कॉलेज निरसा]], धनबाद *[[अनुसूचित जनजाति। जेवियर्स कॉलेज, दुमका | सेंट. जेवियर्स कॉलेज]], दुमका *[[बोकारो स्टील सिटी कॉलेज]] *[[ग्रिजली कॉलेज ऑफ एजुकेशन]], झुमरी-तिलैया *श्री राम कृष्ण महिला कॉलेज, गिरिडीह *गिरिडीह कॉलेज *[[जामतारा कॉलेज]] *[[साहिबगंज कॉलेज|साहेबगंज कॉलेज]] *[[गोड्डा कॉलेज]] *[[देवघर कॉलेज]] *[[जैसा। कॉलेज, देवघर|ए.एस कॉलेज]], देवघर *बैद्यनाथ कमल कुमारी संस्कृत कॉलेज *रमा देवी बाजला महिला महाविद्यालय, देवघर *[[टाटा कॉलेज, चाईबासा|टाटा कॉलेज]], चाईबासा *[[सिमडेगा कॉलेज]] *[[अनुसूचित जनजाति। जेवियर्स कॉलेज, सिमडेगा]] *जीसी जैन कॉमर्स कॉलेज *कार्तिक उरांव कॉलेज, गुमला ==मेडिकल कॉलेज == {| class="wikitable sortable" |- ! नाँव ! स्थापना ! नगर ! विश्वविद्यालय ! प्रकार ! उपाधियां प्रदान की गईं ! संदर्भ |- | [[दुमका मेडिकल कॉलेज]] | 2019 | [[दुमका]] | [[सिदो कान्हू मुर्मू विश्वविद्यालय]] | राज्य वित्त पोषित | |<ref>{{Cite web|title=दुमका मेडिकल कॉलेज|url=http://dumkamedicalcollege.org/|website=[[दुमका मेडिकल कॉलेज]]}}</ref> |- | [[महात्मा गांधी मेमोरियल मेडिकल कॉलेज, जमशेदपुर]] | 1961 | [[जमशेदपुर]] | [[कोल्हन विश्वविद्यालय]] | राज्य वित्त पोषित | |<ref>{{Cite web|title=MGM Medical College|url=https://www.mgmmedicalcollege.org/|website=[[MGM Medical College]]|access-date=2022-03-04|archive-date=2022-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227175420/http://www.mgmmedicalcollege.org/}}</ref> |- | मणिपाल टाटा मेडिकल कॉलेज | 2020 | [[जमशेदपुर]] | माहे | विश्वास | | |- | मेदिनी राय मेडिकल कॉलेज और अस्पताल, मेदिनीनगर | 2019 | [[मेदिनीनगर]] | [[नीलांबर पीतांबर विश्वविद्यालय]] | राज्य वित्त पोषित | |<ref>{{Cite web|title=पलामू मेडिकल कॉलेज|url=http://pmchpalamu.org/|website=[[पलामू मेडिकल कॉलेज]]|access-date=2022-03-04|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116104629/http://pmchpalamu.org/}}</ref> |- | [[राजेंद्र आयुर्विज्ञान संस्थान]] | 1960 | [[रांची]] | स्वायत्तशासी | राज्य वित्त पोषित | | |- | [[शहीद निर्मल महतो मेडिकल कॉलेज, धनबाद]] | 1971 | [[धनबाद]] | [[बिनोद बिहारी महतो कोयलांचल विश्वविद्यालय]] | राज्य वित्त पोषित | |<ref>{{Cite web|title=Patliputra Medical College|url=http://www.pmchdhanbad.org/|website=[[Patliputra Medical College]]|access-date=2022-03-04|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217023840/http://pmchdhanbad.org/}}</ref> |- | [[शेख भिखारी मेडिकल कॉलेज]] | 2019 | [[हजारीबाग]] | [[विनोबा भावे विश्वविद्यालय]] | राज्य वित्त पोषित | |<ref>{{Cite web|title=हजारीबाग मेडिकल कॉलेज|url=https://hazaribagmedicalcollege.org/|website=[[हजारीबाग मेडिकल कॉलेज]]}}</ref> |} == एकरो देखौ== * [[झारखंड केरौ प्रशासनिक प्रभाग]] * [[झारखंड के जिला सूचि]] * [[झारखंडी व्यक्ति सिनी के सूची]] * [[झारखंड सँ राज्यसभा सदस्य के सूची]] * [[झारखंड मँ धर्म]] == बहरी कड़ी == == संदर्भ == bcusiiq8w6kdh8to24k8pvx12w5hrb5 सिंधु घाटी सभ्यता 0 2910 24042 22991 2026-11-11T00:38:03Z InternetArchiveBot 123 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 24042 wikitext text/x-wiki '''सिन्धु घाटी सभ्यता''' (पूर्व हड़प्पा काल : ३३००-२५०० ईसा पूर्व, परिपक्व काल: २६००-१९०० ई॰पू॰; उत्तरार्ध हड़प्पा काल: १९००-१३०० ईसा पूर्व), विश्व केरो प्राचीन सभ्यता सब मँ सँ एक प्रमुख सभ्यता छेकै। जे मुख्य रूप सँ दक्षिण एशिया के उत्तर-पश्चिमी क्षेत्रो मँ, जे आय तलक उत्तर पूर्व अफ़ग़ानिस्तान तीन शुरुआती कालक्रमों मँ सँ एक रहै । आरू ई तीन मँ सँ, सबसें व्यापक आरू सबसें चर्चित छेलै - सिन्धु घाटी सभ्यता। सम्मानित पत्रिका नेचर मँ प्रकाशित शोध के अनुसार ई सभ्यता कम से कम ८,००० वर्ष पुरानी है। सिन्धु घाटी सभ्यता क हड़प्पा सभ्यता के नाँव सँ भी जानलो जाय छै । एकरो विकास सिन्धु आरू घघ्घर/हकड़ा (प्राचीन सरस्वती) के करगी प होलै। हड़प्पा, मोहनजोदड़ो, कालीबंगा, लोथल, धोलावीरा आरू राखीगढ़ी एकरो प्रमुख केन्द्र रहै। दिसम्बर २०१४ मँ भिरड़ाणा क सिन्धु घाटी सभ्यता केरो अखनी तालुक के खोजलो गेलो सबसें प्राचीन नगर मानलो गेलो छै। ब्रिटिश काल मँ होलो खुदाइयो के आधार पर पुरातत्ववेत्ता आरू इतिहासकारो के अनुमान छै कि ई अत्यन्त विकसित सभ्यता छेलै आरू ई शहर अनेक बार बसलै आरू उजड़लो रहै। ई सभ्यता सिन्धु नदी घाटी मँ फैललो छेलै । ई लेली एकरो नाँव सिन्धु घाटी सभ्यता रखलो गेलै। पहलो दाफी नगरो के उदय के कारण एकरा पहलो नगरीकरण भी कहलो जाय छै। प्रथम बार कांसो के प्रयोग के कारण एकरा कांस्य सभ्यता भी कहलो जाय छै। सिन्धु घाटी सभ्यता केरो १४०० केन्द्रो क खोजलो जाबै सकै छै । जेकरा मँ स ९२५ केन्द्र भारत मँ छै। ८० प्रतिशत स्थल [सिन्धु नदी]] आरू ओकरो सहायक नदियो के आस-पास छै। अखनी तलक कुल खोजो मँ सँ ३ प्रतिशत स्थलो के ही उत्खनन हुअय पारलो छै । {{Infobox archaeological culture |name = सिंधु घाटी सभ्यता |map = Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png |mapalt = सिंधु घाटी सभ्यता अपने शुरुआती काल में, 2500-1750 ई॰पू॰ |region = [[दक्षिण एशिया]] |typesite = [[हड़प्पा]] |period = [[कांस्य युग]] |dates = {{Circa|३३००|1300 ईपू}} |precededby = [[मेहरगढ़]] |followedby = [[चित्रित ग्रे वेयर संस्कृति]]<br>[[कब्रिस्तान एच संस्कृति]] }} [[फाईल:Indus Valley Civilization, Early Phase (3300-2600 BCE).png|300x350px|thumbnail|सिंधु घाटी सभ्यता अपने शुरुआती काल में, ३२५०-२७५० ई॰पू॰]] == नामोत्पत्ति == सिन्धु घाटी सभ्यता का क्षेत्र अत्यन्त व्यापक था॥ सिन्धु इण्डस नदी के किनारे बसने वाली सभ्यता थी और अपनी भौगौलिक उच्चारण की भिन्नताओं की वजहों से इस इण्डस को सिन्धु कहने लगे, आगे चल कर इसी से यहाँ के रहने वाले लोगो के लिये हिन्दू उच्चारण का जन्म हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|title=We Are All Harappans Outlook India|access-date=5 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805084042/https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|archive-date=5 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> [[हड़प्पा]] और [[मोहनजोदड़ो]] की खुदाई से इस सभ्यता के प्रमाण मिले हैं।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/893308/why-hindutva-is-out-of-steppe-with-new-discoveries-about-the-indus-valley-people|title=Why Hindutva is Out of Steppe with new discoveries about the Indus Valley people|access-date=8 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124053104/https://scroll.in/article/893308/why-hindutva-is-out-of-steppe-with-new-discoveries-about-the-indus-valley-people|archive-date=24 जनवरी 2019|url-status=dead}}</ref> अतः विद्वानों ने इसे सिन्धु घाटी की सभ्यता का नाम दिया, क्योंकि यह क्षेत्र सिन्धु और उसकी सहायक नदियों के क्षेत्र में आते हैं, पर बाद में [[रोपड़]], [[लोथल]], [[कालीबंगा]], बनावली, रंगपुर आदि क्षेत्रों में भी इस सभ्यता के अवशेष मिले जो सिन्धु और उसकी सहायक नदियों के क्षेत्र से बाहर थे। अतः कई इतिहासकार इस सभ्यता का प्रमुख केन्द्र हड़प्पा होने के कारण इस सभ्यता को "हड़प्पा सभ्यता" नाम देना अधिक उचित समझा गया जबकि हकीकत में इस नदी का नाम अन्दुस है। इण्डियन पुरातत्व विभाग के महार्निदेशक जॉन मार्शल ने 1924 में अन्दुस तीन महत्वपूर्ण ग्रंथ लिखे। == विभिन्न काल == {|class="wikitable" |- ! समय (बी॰सी॰ई॰) ! काल ! युग |- !7570-3300 !पूर्व हड़प्पा ([[नवपाषाण युग (नियोलिथिक)#नियोलिथिक-3|नवपाषाण युग]],[[ताम्र पाषाण युग (चाल्कोलिथिक)|ताम्र पाषाण युग]]) |- | 7570–6200 BCE |[[भिरड़ाणा]] |rowspan=2|प्रारंभिक खाद्य उत्पादक युग |- | 7000–5500 BCE | [[मेहरगढ़]] एक ([[नवपाषाण युग (नियोलिथिक)#नियोलिथिक 2 प्री पोटरी नियोलिथिक बी (पीपीएनबी)|पूर्व मृद्भाण्ड नवपाषाण काल]]) |- |5500-3300 |[[मेहरगढ़]] दो-छः ([[नवपाषाण युग (नियोलिथिक)#नियोलिथिक-3|मृद्भाण्ड नवपाषाण काल]]) |rowspan=4|क्षेत्रीयकरण युग |- !3300-2600 ! प्रारम्भिक हड़प्पा ([[कांस्य युग|आरंभिक कांस्य युग]]) |- |3300-2800 |हड़प्पा 1 (रवि भाग) |- |2800-2600 |हड़प्पा 2 (कोट डीजी भाग, नौशारों एक, मेहरगढ़ सात) |- !2600-1900 !परिपक्व हड़प्पा ([[कांस्य युग|मध्य कांस्य युग]]) |rowspan=4|एकीकरण युग |- |2600-2450 |हड़प्पा 3A (नौशारों दो) |- |2450-2200 |हड़प्पा 3B |- |2200-1900 |हड़प्पा 3C |- !1900-1300 !उत्तर हड़प्पा ([[समाधी एच]], [[कांस्य युग|उत्तरी कांस्य युग]]) |rowspan=4|प्रवास युग |- |1900-1700 |हड़प्पा 4 |- |1700-1300 |हड़प्पा 5 |- |} == विस्तार == [[फाईल:IVC Map.png|thumbnail|right|260px|हड़प्पा संस्कृति के स्थल]] सभ्यता का क्षेत्र संसार की सभी प्राचीन सभ्यताओं के क्षेत्र से अनेक गुना बड़ा और विशाल था। इस परिपक्व सभ्यता के केन्द्र-स्थल पंजाब तथा [[सिन्ध]] में था। तत्पश्चात इसका विस्तार दक्षिण और पूर्व की दिशा में हुआ। इस प्रकार हड़प्पा संस्कृति के अन्तर्गत पंजाब, सिन्ध और बलूचिस्तान के भाग ही नहीं, बल्कि [[गुजरात]], [[राजस्थान]], [[हरियाणा]] और पश्चिमी [[उत्तर प्रदेश]] के सीमान्त भाग भी थे। इसका फैलाव उत्तर में माण्डा में चेनाब नदी के तट से लेकर दक्षिण में [[दैमाबाद]] (महाराष्ट्र) तक और पश्चिम में [[बलूचिस्तान]] के [[मकरान]] समुद्र तट के सुत्कागेनडोर पाक के सिंंध प्रांत से लेकर उत्तर पूर्व में आलमगिरपुुुर में हिरण्‍‍य तक [[मेरठ]] और कुरुक्षेत्र तक था। प्रारम्भिक विस्तार जो प्राप्त था उसमें सम्पूर्ण क्षेत्र त्रिभुजाकार था (उत्तर में जम्मू के माण्डा से लेकर दक्षिण में गुजरात के भोगत्रार तक और पश्चिम में अफगानिस्तान के [[सुत्कागेनडोर]] से पूर्व में उत्तर प्रदेश के मेरठ तक था और इसका क्षेत्रफल 20,00,000 वर्ग किलोमीटर था।) इस तरह यह क्षेत्र आधुनिक पाकिस्तान से तो बड़ा है ही, [[प्राचीन मिस्र]] और [[मेसोपोटामिया]] से भी बड़ा है। ई॰पू॰ तीसरी और दूसरी सहस्त्राब्दी में संसार भर में किसी भी सभ्यता का क्षेत्र हड़प्पा संस्कृति से बड़ा नहीं था। अब तक [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में इस संस्कृति के कुल 1500 स्थलों का पता चल चुका है। इनमें से कुछ आरम्भिक अवस्था के हैं तो कुछ परिपक्व अवस्था के और कुछ उत्तरवर्ती अवस्था के। परिपक्व अवस्था वाले कम जगह ही हैं। [https://gkfile.com/%e0%a4%b9%e0%a5%9c%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%87%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b8-%e0%a4%ae/ सिन्धु घाटी सभ्यता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225113909/https://gkfile.com/%e0%a4%b9%e0%a5%9c%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%87%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b8-%e0%a4%ae/ |date=25 फ़रवरी 2021 }} (The Indus Civilization) की जानकारी से पूर्व भू-वैज्ञानिकों एवं विद्वानों का मानना था कि मानव सभ्यता का आविर्भाव आर्यों से हुआ। लेकिन सिन्धुघाटी के साक्ष्यों के बाद उनका भ्रम दूर हो गया और उन्हें यह स्वीकारना पड़ा कि आर्यों के आगमन से वर्षों पूर्व ही प्राचीन भारत की सभ्यता पल्लवित हो चुकी थी। इस सभ्यता को सिन्धुघाटी सभ्यता या सेन्धव सभ्यता नाम दिया गया। इनमें से आधे दर्जनों को ही नगर की संज्ञा दी जा सकती है। इनमें से दो नगर बहुत ही महत्वपूर्ण हैं - [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] का हड़प्पा तथा सिन्ध का मोहेनजोदड़ो (मूल उच्चारण: मुअनजोदारो, शाब्दिक अर्थ - प्रेतों का टीला)। दोनो ही स्थल वर्तमान [[पाकिस्तान]] में हैं। दोनो एक दूसरे से 483 कि॰मी॰ दूर थे और [[अन्दुस नदी]] द्वारा जुड़े हुए थे। तीसरा नगर मोहें जो दड़ो से 130 कि॰मी॰ दक्षिण में चन्हुदड़ो स्थल पर था तो चौथा नगर [[गुजरात]] के [[खंभात की खाड़ी]] के ऊपर [[लोथल]] नामक स्थल पर। इसके अतिरिक्त राजस्थान के उत्तरी भाग में [[कालीबंगा]] (शाब्दिक अर्थ - काले रंग की चूड़ियाँ) तथा हरियाणा के [[हिसार जिला|हिसार जिले]] का [[बनावली]]। इन सभी स्थलों पर परिपक्व तथा उन्नत हड़प्पा संस्कृति के दर्शन होते हैं। सुतकागेंडोर तथा सुरकोतड़ा के समुद्रतटीय नगरों में भी इस संस्कृति की परिपक्व अवस्था दिखाई देती है। इन दोनों की विशेषता है एक एक नगर दुर्ग का होना। उत्तर हड़प्पा अवस्था गुजरात के [[कठियावाड़]] प्रायद्वीप में रंगपुर और रोजड़ी स्थलों पर भी पाई गई है। इस सभ्यता की जानकारी सबसे पहले [[१८२६|1826]] में चार्ल्स मैसन को प्राप्त हुई। === प्रमुख नगर === सिन्धु घाटी सभ्यता के प्रमुख स्थल निम्न है # हड़प्पा (पंजाब पाकिस्तान) # मोहेनजोदड़ो (सिन्ध पाकिस्तान लरकाना जिला) # लोथल (गुजरात) # कालीबंगा( राजस्थान के हनुमानगढ़ जिले में) # बनवाली (हरियाणा के फतेहाबाद जनपद में) # आलमगीरपुर( उत्तर प्रदेश के मेरठ जिले में) # सूत कांगे डोर( पाकिस्तान के बलूचिस्तान प्रान्त में) # कोट दीजी( सिन्ध पाकिस्तान) # चन्हूदड़ो ( पाकिस्तान ) # सुरकोटदा (गुजरात के कच्छ जिले में) === हिन्दुकुश पर्वतमाला के पार अफगानिस्तान मँ=== # शोर्तुगोयी - यहाँ से नहरों के प्रमाण मिले है # मुन्दिगाक जो महत्वपूर्ण है ==== भारत मँ==== भारत के विभिन्न राज्यों में सिन्धु घाटी सभ्यता के निम्न शहर है:- '''गुजरात''' * [[लोथल]] * सुरकोटडा * [[रंगपुर]] * रोजी * मालवद * देसूल * [[धोलावीरा]] * प्रभातपट्टन * भगतराव '''हरियाणा''' * [[राखीगढ़ी]] * [[भिरड़ाणा]] * बनावली * कुणाल * मीताथल '''पंजाब''' * रोपड़ (पंजाब) * बाड़ा * संघोंल (जिला फतेहगढ़, पंजाब) '''महाराष्ट्र''' * दैमाबाद। * बनावली * कुणाल * मीताथल '''महाराष्ट्र''' * महाराष्ट्राबाद। * सांगली '''राजस्थान''' * कालीबंगा '''जम्मू कश्मीर''' * माण्डा उत्तर प्रदेश आलमगीरपुर,(मेरठ) == नगर निर्माण योजना == [[फाईल:Dholavira1.JPG|thumbnail|right|260px]] इस सभ्यता की सबसे विशेष बात थी यहाँ की विकसित नगर निर्माण योजना। हड़प्पा तथा मोहन् जोदड़ो दोनो नगरों के अपने दुर्ग थे जहाँ शासक वर्ग का परिवार रहता था। प्रत्येक नगर में दुर्ग के बाहर एक उससे निम्न स्तर का शहर था जहाँ ईंटों के मकानों में सामान्य लोग रहते थे। इन नगर भवनों के बारे में विशेष बात ये थी कि ये जाल की तरह विन्यस्त थे। यानि सड़के एक दूसरे को समकोण पर काटती थीं और नगर अनेक आयताकार खण्डों में विभक्त हो जाता था। ये बात सभी सिन्धु बस्तियों पर लागू होती थीं चाहे वे छोटी हों या बड़ी। हड़प्पा तथा मोहनजोदड़ो के भवन बड़े होते थे। वहाँ के स्मारक इस बात के प्रमाण हैं कि वहाँ के शासक मजदूर जुटाने और कर-संग्रह में परम कुशल थे। ईंटों की बड़ी-बड़ी इमारत देख कर सामान्य लोगों को भी यह लगेगा कि ये शासक कितने प्रतापी और प्रतिष्ठावान थे। मोहनजोदड़ो का अब तक का सबसे प्रसिद्ध स्थल है विशाल सार्वजनिक स्नानागार, जिसका जलाशय दुर्ग के टीले में है। यह ईंटो के स्थापत्य का एक सुन्दर उदाहरण है। यह 11.88 मीटर लम्बा, 7.01 मीटर चौड़ा और 2.43 मीटर गहरा है। दोनो सिरों पर तल तक जाने की सीढ़ियाँ लगी हैं। बगल में कपड़े बदलने के कमरे हैं। स्नानागार का फर्श पकी ईंटों का बना है। पास के कमरे में एक बड़ा सा कुआँ है जिसका पानी निकाल कर होज़ में डाला जाता था। हौज़ के कोने में एक निर्गम (Outlet) है जिससे पानी बहकर नाले में जाता था। ऐसा माना जाता है कि यह विशाल स्नानागार धर्मानुष्ठान सम्बन्धी स्नान के लिए बना होगा जो भारत में पारम्परिक रूप से धार्मिक कार्यों के लिए आवश्यक रहा है। मोहन जोदड़ो की सबसे बड़ा संरचना है - अनाज रखने का कोठार, जो 45.71 मीटर लम्बा और 15.23 मीटर चौड़ा है। हड़प्पा के दुर्ग में छः कोठार मिले हैं जो ईंटों के चबूतरे पर दो पाँतों में खड़े हैं। हर एक कोठार 15.23 मी॰ लम्बा तथा 6.09 मी॰ चौड़ा है और नदी के किनारे से कुछ एक मीटर की दूरी पर है। इन बारह इकाईयों का तलक्षेत्र लगभग 838.125 वर्ग मी॰ है जो लगभग उतना ही होता है जितना मोहन जोदड़ो के कोठार का। हड़प्पा के कोठारों के दक्षिण में खुला फर्श है और इसपर दो कतारों में ईंट के वृत्ताकार चबूतरे बने हुए हैं। फर्श की दरारों में गेहूँ और जौ के दाने मिले हैं। इससे प्रतीत होता है कि इन चबूतरों पर फ़सल की दवनी होती थी। हड़प्पा में दो कमरों वाले बैरक भी मिले हैं जो शायद मजदूरों के रहने के लिए बने थे। कालीबंगां में भी नगर के दक्षिण भाग में ईंटों के चबूतरे बने हैं जो शायद कोठारों के लिए बने होंगे। इस प्रकार यह स्पष्ट होता है कि कोठार हड़प्पा संस्कृति के अभिन्न अंग थे। हड़प्पा संस्कृति के नगरों में ईंट का इस्तेमाल एक विशेष बात है, क्योंकि इसी समय के मिस्र के भवनों में धूप में सूखी ईंट का ही प्रयोग हुआ था। समकालीन ''मेसोपेटामिया'' में पक्की ईंटों का प्रयोग मिलता तो है पर इतने बड़े पैमाने पर नहीं जितना सिन्धु घाटी सभ्यता में। मोहन जोदड़ो की जल निकास प्रणाली अद्भुत थी। लगभग हर नगर के हर छोटे या बड़े मकान में प्रांगण और स्नानागार होता था। कालीबंगा के अनेक घरों में अपने-अपने कुएँ थे। घरों का पानी बहकर सड़कों तक आता जहाँ इनके नीचे मोरियाँ (नालियाँ) बनी थीं। अक्सर ये मोरियाँ ईंटों और पत्थर की सिल्लियों से ढकीं होती थीं। सड़कों की इन मोरियों में नरमोखे भी बने होते थे। सड़कों और मोरियों के अवशेष बनावली में भी मिले हैं। == आर्थिक जीवन == सिन्धु सभ्यता की अर्थव्यवस्था कृषि प्रधान थी, किंतु व्यापार एव पशुपालन भी प्रचलन में था। यहीं के निवासियों से विश्व में सबसे पहले कपास की खेती करना शुरू कियें| जिसे यूनान के लोगों ने सिन्डन कहने लगें| यहाँ के लोग आवश्यकता से अधिक अनाज का उत्पादन करते थे| इसके अलावे कपडा जौहरी का काम, मनक का काम भी प्रचलित था जिसे विदेशो में निर्यात<ref>{{Cite web|url=https://gkfile.com/%e0%a4%b9%e0%a5%9c%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%87%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b8-%e0%a4%ae/|title=हड़प्पा सभ्यता का इतिहास महत्वपूर्ण तथ्य|last=Vikash|website=https://gkfile.com|language=hi|access-date=2021-02-25|archive-date=25 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225113909/https://gkfile.com/%e0%a4%b9%e0%a5%9c%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%aa%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%87%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b8-%e0%a4%ae/|url-status=dead}}</ref> किया जाता था| === कृषि व पशुपालन=== आज के मुकाबले सिन्धु प्रदेश पूर्व में बहुत उपजाऊ था। ईसा-पूर्व चौथी सदी में सिकन्दर के एक इतिहासकार ने कहा था कि सिन्ध इस देश के उपजाऊ क्षेत्रों में गिना जाता था। पूर्व काल में प्राकृतिक वनस्पति बहुत थीं जिसके कारण यहाँ अच्छी वर्षा होती थी। यहाँ के वनों से ईंटे पकाने और इमारत बनाने के लिए लकड़ी बड़े पैमाने पर इस्तेमाल में लाई गई जिसके कारण धीरे-धीरे वनों का विस्तार सिमटता गया। सिन्धु की उर्वरता का एक कारण सिन्धु नदी से प्रतिवर्ष आने वाली बाढ़ भी थी। गाँव की रक्षा के लिए खड़ी पकी ईंट की दीवार इंगित करती है बाढ़ हर साल आती थी। यहाँ के लोग बाढ़ के उतर जाने के बाद [[नवंबर]] के महीने में बाढ़ वाले मैदानों में बीज बो देते थे और अगली बाढ़ के आने से पहले अप्रैल के महीने में गेहूँ और जौ की फ़सल काट लेते थे। यहाँ कोई फावड़ा या फाल तो नहीं मिला है लेकिन कालीबंगा की प्राक्-हड़प्पा सभ्यता के जो कूँट (हलरेखा) मिले हैं उनसे आभास होता है कि राजस्थान में इस काल में हल जोते जाते थे। सिन्धु घाटी सभ्यता के लोग [[गेंहू]], [[जौ]], [[राई]], [[मटर]], [[ज्वार]] आदि अनाज पैदा करते थे। वे दो किस्म की गेँहू पैदा करते थे। बनावली में मिला जौ उन्नत किस्म का है। इसके अलावा वे [[तिल]] और [[सरसों]] भी उपजाते थे। सबसे पहले [[कपास]] भी यहीं पैदा की गई। इसी के नाम पर यूनान के लोग इस सिण्डन (Sindon) कहने लगे। हड़प्पा एक कृषि प्रधान संस्कृति थी पर यहाँ के लोग पशुपालन भी करते थे। [[बैल]]-[[गाय]], [[भैंस]], [[बकरी]], [[भेड़]] और [[सूअर]] पाला जाता था। हड़प्पाई लोगों को [[हाथी]] तथा [[गैंडा|गैंडे]] का ज्ञान था। === पशु-पालन === हड़प्पा सभ्यता के लोगों का दूसरा व्यवसाय '''पशु-पालन''' था। यह लोग दूध, मांस उनके कृषि के कार्य और भार ढोने के लिए इनका प्रयोग किया करते थे। * यह लोग गाय, भैंस, भेड़, बकरी, बैल, कुत्ते, बिल्ली, मोर, हाथी, शुअर, बकरी व मुर्गियाँ पाला करते थे। इन लोगों को '''घोड़े और लोहे की जानकारी नहीं थी। हड़पपा के लोग ताँबा खेतडी (राजस्थान) तथा बलूचिस्तान से प्राप्त करते थे, व सोना कर्नाटक तथा अफगानिस्तान से प्राप्त करते थे | === उद्योग-धन्धा सब === यहाँ के नगरों में अनेक व्यवसाय-धन्धे प्रचलित थे। मिट्टी के बर्तन बनाने में ये लोग बहुत कुशल थे। मिट्टी के बर्तनों पर काले रंग से भिन्न-भिन्न प्रकार के चित्र बनाये जाते थे। कपड़ा बनाने का व्यवसाय उन्नभी निर्यात होता था। जौहरी का काम भी उन्नत अवस्था में था। मनके और ताबीज बनाने का कार्य भी लोकप्रिय था, अभी तक लोहे की कोई वस्तु नहीं मिली है। अतः सिद्ध होता है कि इन्हें लोहे का ज्ञान नहीं था। === व्यापार === यहाँ के लोग आपस में पत्थर, धातु शल्क (हड्डी) आदि का व्यापार करते थे। एक बड़े भूभाग में ढेर सारी सील (मृन्मुद्रा), एकरूप लिपि और मानकीकृत माप तौल के प्रमाण मिले हैं। वे चक्के से परिचित थे और सम्भवतः आजकल के इक्के (रथ) जैसा कोई वाहन प्रयोग करते थे। ये [[अफ़ग़ानिस्तान]] और [[ईरान]] ([[फ़ारस]]) से व्यापार करते थे। उन्होंने उत्तरी अफ़गानिस्तान में एक वाणिज्यिक उपनिवेश स्थापित किया जिससे उन्हें व्यापार में सहूलियत होती थी। बहुत सी हड़प्पाई सील मेसोपोटामिया में मिली हैं जिनसे लगता है कि मेसोपोटामिया से भी उनका व्यापार सम्बन्ध था। ''मेसोपोटामिया'' के अभिलेखों में मेलुहा के साथ व्यापार के प्रमाण मिले हैं साथ ही दो मध्यवर्ती व्यापार केन्द्रों का भी उल्लेख मिलता है - दिलमुन और माकन। दिलमुन की पहचान शायद फ़ारस की खाड़ी के बहरीन के की जा सकती है। == राजनैतिक जीवन == इतना तो स्पष्ट है कि हड़प्पा की विकसित नगर निर्माण प्रणाली, विशाल सार्वजनिक स्नानागारों का अस्तित्व और विदेशों से व्यापारिक संबंध किसी बड़ी राजनैतिक सत्ता के बिना नहीं हुआ होगा पर इसके पुख्ता प्रमाण नहीं मिले हैं कि यहाँ के शासक कैसे थे और शासन प्रणाली का स्वरूप क्या था। लेकिन नगर व्यवस्था को देखकर लगता है कि कोई नगर निगम जैसी स्थानीय स्वशासन वाली संस्था थी। == धार्मिक जीवन == [[फाईल:IndusValleySeals swastikas.JPG|thumbnail|right|260px]] [[फाईल:Cemetery_H_Pottery.png|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cemetery_H_Pottery.png|दाएँ|अंगूठाकार|हड़प्पा से चित्रित मिट्टी के बर्तनों के कलश1900-1300 ईसा पूर्व]] हड़प्पा में पकी मिट्टी की स्त्री मूर्तिकाएँ भारी संख्या में मिली हैं। एक मूर्ति में स्त्री के गर्भ से निकलता एक पौधा दिखाया गया है। विद्वानों के मत में यह पृथ्वी देवी की प्रतिमा है और इसका निकट सम्बन्ध पौधों के जन्म और वृद्धि से रहा होगा। इसलिए मालूम होता है कि यहाँ के लोग धरती को उर्वरता की देवी समझते थे और इसकी पूजा उसी तरह करते थे जिस तरह मिस्र के लोग [[नील नदी]] की देवी ''आइसिस्'' की। लेकिन प्राचीन मिस्र की तरह यहाँ का समाज भी मातृ प्रधान था कि नहीं यह कहना मुश्किल है। कुछ वैदिक सूत्रो में पृथ्वी माता की स्तुति है, [[धोलावीरा]] के दुर्ग में एक कुआँ मिला है इसमें नीचे की तरफ जाती सीढ़ियाँ है और उसमें एक खिड़की थी जहाँ दीपक जलाने के सबूत मिलते है। उस कुएँ में [[सरस्वती नदी]] का पानी आता था, तो शायद सिन्धु घाटी के लोग उस कुएँ के जरिये सरस्वती की पूजा करते थे। सिन्धु घाटी सभ्यता के नगरों में एक सील पाया जाता है जिसमें एक योगी का चित्र है 3 या 4 मुख वाला, कई विद्वान मानते है कि यह योगी शिव है। मेवाड़ जो कभी सिन्धु घाटी सभ्यता की सीमा में था वहाँ आज भी 4 मुख वाले शिव के अवतार एकलिंगनाथ जी की पूजा होती है। सिंधु घाटी सभ्यता के लोग अपने शवों को जलाया करते थे, [[मोहन जोदड़ो]] और हड़प्पा जैसे नगरों की आबादी करीब 50 हज़ार थी पर फिर भी वहाँ से केवल 100 के आसपास ही कब्रें मिली है जो इस बात की और इशारा करता है वे शव जलाते थे। लोथल, कालीबंगा आदि जगहों पर हवन कुण्ड मिले है जो की उनके वैदिक होने का प्रमाण है। यहाँ स्वास्तिक के चित्र भी मिले है। कुछ विद्वान मानते है कि हिन्दू धर्म द्रविडो का मूल धर्म था और शिव द्रविडो के देवता थे जिन्हें आर्यों ने अपना लिया। कुछ जैन और बौद्ध विद्वान यह भी मानते है कि सिन्धु घाटी सभ्यता जैन या बौद्ध धर्म के थे, पर मुख्यधारा के इतिहासकारों ने यह बात नकार दी और इसके अधिक प्रमाण भी नहीं है। [[प्राचीन मिस्र]] और [[मेसोपोटामिया]] में पुरातत्वविदों को कई मन्दिरों के अवशेष मिले है पर सिन्धु घाटी में आज तक कोई मन्दिर नहीं मिला, मार्शल आदि कई इतिहासकार मानते है कि सिंधु घाटी के लोग अपने घरो में, खेतो में या नदी किनारे पूजा किया करते थे, पर अभी तक केवल [[बृहत्स्नानागार]] या विशाल स्नानघर ही एक ऐसा स्मारक है जिसे पूजास्थल माना गया है। जैसे आज हिन्दू गंगा में नहाने जाते है वैसे ही सैन्धव लोग यहाँ नहाकर पवित्र हुआ करते थे। == शिल्प आरू तकनीकी ज्ञान == [[फाईल:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumbnail|right|220px|मोहेन्जोदाड़ो में पाई गई एक मूर्ति - कराँची के राष्ट्रीय संग्रहालय से]] [[फाईल:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumbnail|सिन्धु-सरस्वती सभ्यता के दस वर्ण जो [[धोलावीरा]] के उत्तरी गेट के निकट सन् २००० ई॰ में खोजे गये हैं]] [[फाईल:Early Harappan pot - National Museum, New Delhi.jpg|अंगूठाकार|प्रारंभिक हड़प्पा चीनी मिट्टी के बर्तन ]] यद्यपि इस युग के लोग पत्थरों के बहुत सारे औजार तथा उपकरण प्रयोग करते थे पर वे काँसे के निर्माण से भली-भाँति परिचित थे। ताम्बे तथा टिन मिलाकर धातुशिल्पी [[कांस्य]] का निर्माण करते थे। हालाँकि यहाँ दोनो में से कोई भी खनिज प्रचुर मात्रा में उपलब्ध नहीं था। सूती कपड़े भी बुने जाते थे। लोग नाव भी बनाते थे। मुद्रा निर्माण, मूर्ति का निर्माण के साथ बरतन बनाना भी प्रमुख शिल्प था। प्राचीन [[मेसोपोटामिया]] की तरह यहाँ के लोगों ने भी लेखन कला का आविष्कार किया था। हड़प्पाई लिपि का पहला नमूना 1853 ई॰ में मिला था और [[1923]] में पूरी लिपि प्रकाश में आई परन्तु अब तक पढ़ी नहीं जा सकी है। लिपि का ज्ञान हो जाने के कारण निजी सम्पत्ति का लेखा-जोखा आसान हो गया। व्यापार के लिए उन्हें माप तौल की आवश्यकता हुई और उन्होनें इसका प्रयोग भी किया। बाट के तरह की कई वस्तुएँ मिली हैं। उनसे पता चलता है कि तौल में 16 या उसके आवर्तकों (जैसे - 16, 32, 48, 64, 160, 320, 640, 1280 इत्यादि) का उपयोग होता था। दिलचस्प बात ये है कि आधुनिक काल तक भारत में 1 [[रुपया]] 16 आने का होता था। 1 किलो में 4 पाव होते थे और हर पाव में 4 कनवां यानि एक किलो में कुल 16 कनवाँ। == अवसान == {{Main|वैदिक सभ्यता}} यह सभ्यता मुख्यतः 2600 ई॰पू॰ से 1900 ई॰पू॰ तक रही। ऐसा आभास होता है कि यह सभ्यता अपने अन्तिम चरण में ह्रासोन्मुख थी। इस समय मकानों में पुरानी ईंटों के प्रयोग की जानकारी मिलती है। इसके विनाश के कारणों पर विद्वान सहमत नहीं हैं। सिन्धु घाटी सभ्यता के अवसान के पीछे विभिन्न तर्क दिये जाते हैं जैसे: आक्रमण, जलवायु परिवर्तन एवं पारिस्थितिक असन्तुलन, बाढ़ तथा भू-तात्विक परिवर्तन, महामारी, आर्थिक कारण आदि। ऐसा लगता है कि इस सभ्यता के पतन का कोई एक कारण नहीं था बल्कि विभिन्न कारणों के मेल से ऐसा हुआ। जो अलग-अलग समय में या एक साथ होने कि सम्भावना है। मोहनजोदड़ो में नग‍र और जल निकास कि व्यवस्था से महामारी कि सम्भावना कम लगती है। भीषण अग्निकान्ड के भी प्रमाण प्राप्त हुए है। मोहनजोदड़ो के एक कमरे से [[१४|14]] नर कंकाल मिले है जो आक्रमण, आगजनी, महामारी के संकेत है।{{Citation needed}} अधिकांश विद्वानो के मतानुसार इस सभ्यता का अंत बाढ़ के प्रकोप से हुआ। चूँकि सिंधु घाटी सभ्यता नदियों के किनारे-किनारे विकसित हूई, इसलिए बाढ़ आना स्वाभाविक था, अतः यह तर्क सर्वमान्य हैं। परन्तु कुछ विद्वान मानते है कि केवल बाढ़ के कारण इतनी विशाल सभ्यता समाप्त नहीं हो सकती। इसलिए बाढ़ के अलावा भिन्न-भिन्न कारणों का समर्थन भिन्न-भिन्न विद्वान करते हैं जैसे - आग लग जाना, महामारी, बाहरी आक्रमण आदि। हड़प्पा सभ्यता के पतन की व्याख्या करते हुए मॉर्टिमर व्हीलर ने "आर्य आक्रमण" की अवधारणा दी थी। किन्तु आरम्भ से ही इस विचार का खण्डन किया जाने लगा था। अपने मत के पक्ष में व्हीलर महोदय ने कुछ पुरातात्विक तथा साहित्यिक प्रमाण प्रस्तुत करते हैं। उन्होंने मोहनजोदड़ो से 26 ऐसे नर कंकालों का साक्ष्य प्रस्तुत किया जिनके सिर पर नुकीले अस्त्र के घाव चेंज थे प्रोग्राम हड़प्पा से कब्रगाह H का प्रमाण प्रस्तुत करते हैं तथा उसे आक्रमणकारी कैलाश बताते हैं उसी तरह साहित्यिक साक्ष्य के रूप में ऋग्वेद में वर्णित इंद्र तथा हरिरूपिया शब्द का दृष्टांत प्रस्तुत किया है। किंतु उनके द्वारा प्रस्तुत पुरातात्विक साक्ष्य पर्याप्त है। तथा साहित्यिक साक्ष्य संदिग्ध उदाहरण के लिए महज 26 कंकालों के आधार पर आर्य आक्रमण की अवधारणा तार्किक नहीं लगती है। विशेषकर इसलिए भी मोहनजोदड़ो नामक स्थल के पतन तथा वैदिक आर्यों के आगमन के बीच लगभग 300 से 400 वर्ष का काल अन्तर है। फिर नवीन शोध के आधार पर यह बात पुष्ट हो चुकी है कि कब्रगाह H नर कंकाल इस स्थल के पतन के बाद के काल के हैं। अतः जहां तक ऋग्वेद के उद्धरण का सवाल है हमें यह ध्यान रखना चाहिए कि यह किसी एक काल की कृति नहीं है वरन इसे बहुत बाद में लिखित रूप में दिया गया था। यह वजह कि हम माटी में व्हीलर  उपयुक्त कथन से सहमत नहीं हो सकते हैं। == चित्र दीर्घा == <gallery> WellAndBathingPlatforms-Harappa.jpg|सिन्धु घाटी सभ्यता के नगर में स्थित एक कुआँ और स्नान घर Votive_Image_of_Bull,_ca._2000_B.C.E._Hand-modeled_terracotta._Brooklyn_Museum.jpg|एक बैल की मूर्ति A_drain_at_Lothal.jpg|लोथाल स्थित प्राचीन नगर में स्थित एक नाली Red_pottery,_IVC.jpg|लाल मिट्टी से बने एक पात्र के अवशेष Ceremonial Vessel LACMA AC1997.93.1.jpg|अनुष्ठानों या समारोहों में प्रयुक्त होने वाला पात्र (ई॰पू॰ 2600 से 2450) </gallery> == ई भी देखो == * [[संगम काल]] * [[मेहरगढ़]] * [[आरंभिक भारतीय]] * [[ताम्र पाषाण युग (चाल्कोलिथिक)]] * [[वैदिक सभ्यता]] * [[आर्यन प्रवास सिद्धांत]] * [[सिन्धु लिपि]] * [[भारत का आर्थिक इतिहास]] * [[भारतीय विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी का इतिहास]] * [https://web.archive.org/web/20221014175051/https://www.storywalebhaiya.in/2022/10/18-18th-century-india-history-of-modern.html 18वीं सदी का भारत] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:कांस्य युग]] 5fb2dqjb6dgskzldp2iyaikshw10td1 चंद्रयान-3 0 4647 24040 23666 2026-11-10T23:50:13Z InternetArchiveBot 123 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 24040 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight |auto=all | name = चंद्रयान-3 | image = Chandrayaan-3 Integrated Module in clean-room before encapsulation 01.webp | image_caption = चंद्रयान-3 केरौ एकीकृत मॉड्यूल, कैप्सूल मँ भरलौ जाय सँ ठीक पहले | image_size = 250px | mission_type = चंद्र लैंडर तथा रोवर | operator = [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो) | COSPAR_ID = | SATCAT = | website = {{url|https://www.isro.gov.in/ISRO_HINDI/Chandrayaan3_Details.html|चंद्रयान 3}} | mission_duration = ''विक्रम'' लैंडर: <14 दिन<br>''प्रज्ञान'' रोवर: <14 दिन | Time = पृथ्वी के अनुसार [40 दिन] | spacecraft_bus = चंद्रयान | manufacturer = भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन (इसरो) | launch_mass = | payload_mass = प्रणोदक भाग: 2148 किग्रा<br>लैंडर भाग ([[विक्रम (अंतरिक्ष यान)|विक्रम]]): 26 किग्रा के ([[प्रज्ञान (रोवर)|प्रज्ञान]]) रोवर सहित 1752 किग्रा<br>कुल: 3900 किग्रा | dimensions = | power = प्रणोदक भाग: 758 W<br>लैंडर भाग: 738 W<br>रोवर: 50 W | launch_date = 14 जुलाई 2023 14:35 [[भारतीय मानक समय|भामास]], (9:05 [[सार्व निर्देशांकित काल|UTC]])<ref name="scheduled launch">{{Cite news|title=ISRO to launch moon mission Chandrayaan-3 on July 14. Check details|trans-title=इसरो 14 जुलाई को लॉन्च करेगा चंद्रमा मिशन चंद्रयान-3. विवरण जाँचें |date=6 जुलाई 2023 |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |access-date=6 जुलाई 2023|website=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]}}</ref> | launch_rocket = [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|एलवीएम3]]-एम4 | launch_site = [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र]] | launch_contractor = भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = ऑर्बिटर | object = [[चंद्रमा]] | component = [[चंद्र लैंडर|लैंडर]] | arrival_date = 5 अगस्त 2023 | periapsis = {{cvt|153|km}} | apoapsis = {{cvt|163|km}} | apsis = cynthion }} {{Infobox spaceflight/IP | type = lander | object = [[चंद्रमा]] | component = [[रोवर]] | arrival_date = 23 अगस्त 2023 18:04 [[भारतीय मानक समय|आईएसटी]]<ref name="आजतक23" /> | location = {{coords|69.367621|S|32.348126|E|globe:moon|display=inline,title|format=dec}} (मैनज़ीनस और सिमपेलिनस [[क्रेटर|गड्ढों]] के बीच)<ref name="Landing site">{{cite web |title=Mission homepage |trans-title=मिशन होमपेज |url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html/ |access-date=29 जून 2023 |archive-date=23 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623133254/https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html |url-status=live |language=en}}</ref> }} | insignia = Chandrayaan-3 logo.png | insignia_caption = | insignia_size = 320px | programme = [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|भारतीय चंद्रयान अभियान]] (इसरो) | previous_mission = [[चंद्रयान-2]] | next_mission = [[चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन]] (LUPEX) }} '''चंद्रयान-3''' [[चंद्रमा|चाँद]] पर खोजबीन करै लेली [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो) द्वारा भेजलौ गेलौ तेसरौ [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|भारतीय चंद्र मिशन]] छेकै।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-sci-tech/as-chandrayaan-3-and-luna-25-prepare-to-land-on-moon-two-questions-8898944/|title=As Chandrayaan-3 and Luna 25 prepare to land on Moon, two questions |trans-title=जबकि चंद्रयान-3 और लूना 25 चंद्रमा पर लैंड करने की तैयारी में हैं, दो प्रश्न |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|title=Press Meet - Briefing by Dr. K. Sivan, Chairman, ISRO|trans-title= प्रेस मुलाक़ात - इसरो के अध्यक्ष डॉ. के. सिवन द्वारा वार्ता|date=1 जनवरी 2020|website=isro.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155551/https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|archive-date=5 अक्टूबर 2021|access-date=3 जनवरी 2020 |language=en}}</ref> एकरा मँ [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] के समान एगो लैंडर आरू एगो रोवर छै, लेकिन एकरा मँ कक्षित्र (ऑर्बिटर) नै छै।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|last=कुमार|first=चेतन|date=2 जनवरी 2020|website=The Times of India|language=अंग्रेज़ी में|trans-title=चंद्रयान-3 की लागत रुपये 615 करोड़ होगी, 2021 तक खिंच सकती है लॉन्च तिथि|access-date=3 जनवरी 2020}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|trans-title=नासा - एनएसएसडीसीए - स्पेसक्राफ्ट - विवरण|language=en|access-date=2023-08-31|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3}}</ref> ई मिशन [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] केरौ अगला कड़ी छेकै, कैन्हेंकि पिछला मिशन सफलता पूर्वक चाँद केरौ कक्षा मँ प्रवेश करला के बाद अंतिम समय मँ मार्गदर्शन सॉफ्टवेयर मँ गड़बड़ी के कारण [[चंद्रयात्रा|उतरै के नियंत्रित प्रकिया]] मँ विफल होय गेलौ छेलै, सॉफ्ट लैंडिंग केरौ पुनः सफल प्रयास करै हेतु ई नया चंद्र परियोजना क प्रस्तावित करलौ गेलौ रहै।<ref name="Failure report">{{Cite news|url=https://www.theweek.in/news/sci-tech/2019/11/16/how-did-chandrayaan-2-fail-isro-answer.html|title=How did Chandrayaan 2 fail? ISRO finally has the answer |trans-title= चंद्रयान 2 विफल कैसे हुआ? इसरो के पास अंततः है जवाब |last=गुप्तन|first=महेश|date=16 नवंबर 2019|work=द वीक |access-date=3 जनवरी 2020 |language=en}}</ref> चंद्रयान-3 केरौ प्रक्षेपण [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र|सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र (शार)]], [[श्रीहरीकोटा|श्रीहरिकोटा]] सँ 14 जुलाई, 2023 शुक्रवार क [[भारतीय मानक समय|भारतीय समय]] अनुसार दोपहर 2:35 बजे होलै रहै।<ref>{{cite news |title=चंद्रयान-3 रॉकेट ट्रांसपोर्ट: रॉकेट जहां जोड़ा जाता है, वहां से कैसे पहुंचता है लॉन्च पैड तक? |url=https://www.aajtak.in/science/photo/chandrayaan-3-how-is-the-rocket-transported-from-where-it-is-made-to-the-launch-pad-all-you-need-to-know-ssc-1730803-2023-07-07-2 |accessdate=11 जुलाई 2023 |work=आज तक |date=7 जुलाई 2023}}</ref> ई यान चंद्रमा के दक्षिणी ध्रुव के पास केरौ सतह प 23 अगस्त 2023 क भारतीय समय अनुसार सायं 06:04 बजे के आसपास सफलतापूर्वक उतरी चुकलो छै।<ref name="आजतक23">{{cite news |title=Chandrayaan-3 Landing in Evening: इसरो शाम को क्यों करा रहा चंद्रयान-3 की लैंडिंग, क्या चाँद की सतह पर अंधेरे में उतरेगा? |url=https://www.aajtak.in/science/story/why-isro-is-planning-chandrayaan-3-landing-in-the-evening-what-has-to-do-with-the-sun-all-you-need-to-know-ssc-1762423-2023-08-21 |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=आज तक |date=21 अगस्त 2023 }}</ref> एकरो साथ भारत चंद्रमा केरौ दक्षिणी ध्रुव पर सफलतापूर्वक अंतरिक्ष यान उतारै वाला पहलौ आरू [[चंद्रयात्रा|चंद्रमा पर उतरै वाला]] चौथौ देश बनी गेलै।<ref>{{cite news |title=चंद्रयान-3: चांद के दक्षिणी ध्रुव पर पहुंचकर भारत ने रचा इतिहास |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c9ejy0vy798o |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=बीबीसी समाचार हिंदी |date=23 अगस्त 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=चंद्रयान 3 : भारत ने अंतरिक्ष में रचा इतिहास, चांद के साउथ पोल पर उतरा विक्रम लैंडर |url=https://ndtv.in/india/chandrayaan-3-moon-landing-live-updates-vikram-lander-soft-landing-scheduled-on-23rd-august-at-6-pm-isro-set-to-achieve-historic-milestone-4320807 |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=एनडीटीवी इंडिया |archive-date=2023-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823031358/https://ndtv.in/india/chandrayaan-3-moon-landing-live-updates-vikram-lander-soft-landing-scheduled-on-23rd-august-at-6-pm-isro-set-to-achieve-historic-milestone-4320807 }}</ref> == इतिहास == चंद्रमा पर उतरै केरौ नियंत्रित प्रक्रिया (सॉफ्ट लैंडिंग) केरौ क्षमता प्रदर्शित करै लेली [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|चंद्रयान कार्यक्रम]] केरौ दोसरो चरण मँ, इसरो नँ एगो कक्षित्र (ऑर्बिटर), एगो लैंडर आरू एगो रोवर सँ युक्त [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|लॉन्च वाहन मार्क -3 (एलवीएम 3)]] नामक प्रक्षेपण वाहन पर [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] क प्रक्षेपित करलकै।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-a-shot-in-the-arm-for-gaganyaan-1/articleshow/101769970.cms|title=Chandrayaan-3 a shot in the arm for Gaganyaan-1|trans-title=चंद्रयान-3 गगनयान-1 की भुजा में एक शॉट}}</ref> [[प्रज्ञान (रोवर)|प्रज्ञान रोवर]] क तैनात करै लेली लैंडर क सितंबर, 2019 क चंद्र सतह पर उतरना छेलै।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-2-launch-put-off-india-israel-in-lunar-race-for-4th-position/articleshow/65275012.cms|title=Chandrayaan-2 launch put off: India, Israel in lunar race for 4th position |trans-title= चंद्रयान-2 लॉन्च टला: भारत और इज़राइल चौथे स्थान की ख़ातिर चंद्र दौड़ में |last=सिंह |first=सुरेंद्र |date=5 अगस्त 2018|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=15 अगस्त 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/ISRO-chief-signals-Indias-readiness-for-Chandrayaan-II-mission/articleshow/51178528.cms|title=ISRO chief signals India's readiness for Chandrayaan II mission|trans-title= इसरो के मुखिया ने भारत के चंद्रयान 2 अभियान के लिए तैयार होने के संकेत दिए |last=शेनॉय |first=जयदीप |date=28 फरवरी 2016|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=3 जनवरी 2020 |language=en}}</ref> इससे पहले चंद्रमा के दक्षिणी ध्रुव पर एक अभियान की [[जापान]] के साथ सहयोग के बारे में खबरें सामने आई थीं, जहां [[भारत]] लैंडर प्रदान करता जबकि जापान प्रक्षेपक और रोवर दोनों प्रदान करने वाला था। अभियान में स्थान से नमूने लेना और चंद्रमा पर रात के समय जीवित रहने की तकनीक शामिल करने की भी संभावनाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-next-moon-shot-will-be-bigger-in-pact-with-japan/articleshow/71030437.cms|title=India's next Moon shot will be bigger, in pact with Japan |trans-title= भारत का अगला चंद्र शॉट होगा बड़ा, जापान के साथ समझौते में |date=2019-07-07|access-date=2020-01-03|quote=For our next mission — Chandrayaan-3 — which will be accomplished in collaboration with JAXA (Japanese Space Agency), we will invite other countries too to participate with their payloads.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astrotalkuk.org/episode-82-jaxa-and-international-collaboration-with-professor-fujimoto-masaki/|title=Episode 82: JAXA and International Collaboration with Professor Fujimoto Masaki|date=2019-01-04|website=Astro talk UK|access-date=2020-01-03 |language=en}}</ref> विक्रम लैंडर की बाद की विफलता के कारण 2025 के लिए जापान के साथ साझेदारी में प्रस्तावित [[चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन|चंद्र ध्रुवीय खोजबीन मिशन]] (LUPEX) के लिए आवश्यक लैंडिंग क्षमताओं को प्रदर्शित करने के लिए एक और अभियान (चंद्रयान-3) करने का प्रस्ताव दिया गया।<ref name="Wire_Nov2019">''[https://thewire.in/space/isro-chandrayaan-3-lunar-lander-rover-gaganyaan ISRO Will Embark on Chandrayaan-3 by November 2020 for Another Landing Attempt]'' [इसरो नवम्बर 2020 तक चंद्रयान-3 की लैंडिंग का एक और प्रयास करेगा] ''द वायर'', 14 नवंबर 2019 (अंग्रेज़ी में)</ref> मिशन के महत्वपूर्ण फ्लाइट ऑपरेशन के दौरान, [[यूरोपीय अंतरिक्ष अभिकरण|यूरोपीय अंतरिक्ष एजेंसी (ईएसए)]] द्वारा संचालित यूरोपीय अंतरिक्ष ट्रैकिंग (एस्ट्रैक) एक अनुबंध के अंतर्गत इस मिशन को सपोर्ट प्रदान करेगी।<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Operations/ESA_Ground_Stations/ESA_and_Indian_space_agency_ISRO_agree_on_future_cooperation|title=ESA and Indian space agency ISRO agree on future cooperation |trans-title= ईएसए और भारतीय अंतरिक्ष एजेंसी इसरो भावी सहयोग पर तैयार |website=www.esa.int |language=en |access-date=2022-04-16 |language=en}}</ref> चंद्रयान-3 को 14 जुलाई 2023 शुक्रवार को आंध्र प्रदेश के श्रीहरिकोटा स्थित सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र से दोपहर 2:35 मिनट पर प्रक्षेपित किया गया। == उद्देश्य == इसरो ने चंद्रयान-3 मिशन के लिए तीन मुख्य उद्देश्य निर्धारित किए हैं, जिनमें शामिल हैं: # लैंडर की चंद्रमा की सतह पर सुरक्षित और सॉफ्ट लैंडिंग कराना। # चंद्रमा पर रोवर की विचरण क्षमताओं का अवलोकन और प्रदर्शन। # चंद्रमा की संरचना को बेहतर ढंग से समझने और उसके विज्ञान को अभ्यास में लाने के लिए चंद्रमा की सतह पर उपलब्ध रासायनिक और प्राकृतिक तत्वों, मिट्टी, पानी आदि पर वैज्ञानिक प्रयोग करना। == बनावट == [[चित्र:Chandrayaan-3_Integrated_Module_-_Views.webp|अंगूठाकार| चंद्रयान-3 एकीकृत मॉड्यूल का दृश्य]] चंद्रयान 3 के तीन प्रमुख हिस्से हैं - प्रोपल्शन मॉड्यूल, विक्रम लैंडर, प्रज्ञान रोवर === प्रोपल्शन मॉड्यूल === [[चित्र:Chandrayaan-3_Propulsion_Module.webp|अंगूठाकार| चंद्रयान 3 प्रोपल्शन मॉड्यूल, जिसका उपयोग रिले उपग्रह के रूप में किया जाएगा]] <gallery mode=packed heights=120> SHAPE payload.png|प्रोपल्शन मॉड्यूल पर मौजूद ''स्पेक्ट्रो-पोलारीमेट्री ऑफ हैबिटेबल प्लानेट अर्थ'' (SHAPE) </gallery> इसका प्रोपल्शन मॉड्यूल, संचार रिले उपग्रह की तरह व्यवहार करेगा। प्रोपल्शन मॉड्यूल, लैंडर और रोवर युक्त ढांचे को तब तक अंतरिक्ष में धकेलता रहेगा जब तक कि अंतरिक्ष यान 100 किमी ऊंचाई वाली चंद्र कक्षा में न पहुँच जाए। प्रोपल्शन मॉड्यूल, लैंडर के अलावा, चंद्र कक्षा से पृथ्वी के वर्णक्रमीय (स्पेक्ट्रल) और पोलारिमेट्रिक माप का अध्ययन करने के लिए ''स्पेक्ट्रो-पोलारीमेट्री ऑफ हैबिटेबल प्लानेट अर्थ'' (SHAPE) नामक एक पेलोड भी ले जा रहा है।<ref name=":1" /><ref name=":0" /> === लैंडर === [[File:Chandrayaan-3 Lander.webp|thumb|चंद्रयान-3 का लैंडर]] <gallery mode=packed heights=120> ChaSTE payload.png|लैंडर पर मौजूद ''चंद्रा सरफेस थर्मोफिज़िकल एक्सपेरिमेंट'' (ChaSTE) ILSA payload.png|लैंडर पर मौजूद ''इंस्ट्रूमेंट फॉर लूनर सेसमिक ऐक्टिविटी'' (ILSA) Rambha-payload.png|लैंडर पर मौजूद ''लेंगमुइर प्रोब'' (RAMBHA-LP) </gallery> चंद्रयान-2 के ''[[चंद्रयान-२|विक्रम]]'' के विपरीत, जिसमें पांच 800 [[न्यूटन (इकाई)|न्यूटन]] इंजन थे और पांचवां एक निश्चित थ्रस्ट के साथ केंद्रीय रूप से लगाया गया था। चंद्रयान-3 के लैंडर में केवल चार थ्रॉटल-सक्षम इंजन होंगे,<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|title=Chandrayaan-3: No 5th engine on lander |trans-title=चंद्रयान-3: लैंडर पर कोई पाँचवाँ इंजन नहीं होगा |last=कुमार |first=चेतन |date=15 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915053013/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|archive-date=15 सितम्बर 2020|access-date=15 सितम्बर 2020}}</ref> इसके अतिरिक्त, चंद्रयान-3 लैंडर लेजर डॉपलर वेलोसीमीटर (एलडीवी) से लैस होगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|title=Chandrayaan-3 plans indicate failures in Chandrayaan-2|last=कुमार |first=चेतन |date=19 नवम्बर 2019|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121090445/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|archive-date=21 नवम्बर 2019}}</ref> चंद्रयान-2 की तुलना में ''इम्पैक्ट लेग्स'' को मजबूत बनाया गया है और उपकरण की खराबी का सामना करने के लिए एक से अधिक उपाय किए गए हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/tech/chandrayaan-3-to-be-more-robust-have-contingency-systems-onboard-says-isro-chief-6216451.html|title=Chandrayaan-3 To Be More Robust, Have Contingency Systems Onboard, Says ISRO Chief |trans-title=चंद्रयान-3 होगा सबसे मजबूत, बोर्ड पर आकस्मिक प्रणाली होगी, इसरो मुखिया का कहना है |last=शर्मा |first=शौर्य |date=2022-10-21|website=News18|language=en|access-date=2022-10-22 |language=en}}</ref> लैंडर पर तापीय चालकता और तापमान को मापने के लिए ''चंद्रा सरफेस थर्मोफिज़िकल एक्सपेरिमेंट'' (ChaSTE, चास्टे), लैंडिंग साइट के आसपास भूकंपीयता को मापने के लिए ''इंस्ट्रूमेंट फॉर लूनर सेसमिक ऐक्टिविटी'' (ILSA) व प्लाज्मा घनत्व और इसकी विविधताओं का अनुमान लगाने के लिए ''लेंगमुइर प्रोब'' (RAMBHA-LP) नामक भारतीय पेलोड शामिल हैं। इसके अतिरिक्त नासा से एक निष्क्रिय लेजर रिट्रोरिफ्लेक्टर ऐरे को चंद्र लेजर रेंजिंग अध्ययनों के लिए इसमें समायोजित किया गया है।<ref name="isro-hindi">{{cite web |title=Chandrayaan-3 Details |trans-title=चंद्रयान-3 के विस्तृत विवरण |url=https://www.isro.gov.in/ISRO_HINDI/Chandrayaan3_Details.html |website=www.isro.gov.in |accessdate=11 जुलाई 2023 |language=en |archive-date=2023-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822201545/https://www.isro.gov.in/ISRO_HINDI/Chandrayaan3_Details.html }}</ref> === रोवर === {{main|प्रज्ञान (रोवर)}} [[File:Chandrayaan-3 Rover.webp|thumb|चंद्रयान-3 का रोवर]] <gallery mode=packed heights=120> APXS payload.png| रोवर पर मौजूद ''अल्फा पार्टिकल एक्स-रे स्पेक्ट्रोमीटर'' (APXS) LIBS payload.png|रोवर पर मौजूद ''लेज़र इंड्यूस्ड ब्रेकडाउन स्पेक्ट्रोस्कोप'' (LIBS) </gallery> प्रज्ञान 6 पहियों वाला लगभग 26 किलोग्राम वज़नी एक रोवर है जो 500 मीटर के दायरे में कार्य करने की क्षमता रखता है। प्रज्ञान रोवर उतरने वाले स्थान के आसपास तत्व संरचना का पता लगाने के लिए ''अल्फा पार्टिकल एक्स-रे स्पेक्ट्रोमीटर'' (APXS) और''लेज़र इंड्यूस्ड ब्रेकडाउन स्पेक्ट्रोस्कोप'' (LIBS) नामक पेलोड से युक्त है।<ref name="isro-hindi" /> == मिशन प्रोफाइल == {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 350px | header =चंद्रयान-3 का एनीमेशन | image1 = Animation of Chandrayaan-3 around Earth.gif | कैप्शन1 = पृथ्वी के चारों ओर | image2 = Animation of Chandrayaan-3 around Moon.gif | कैप्शन2 = चंद्रमा के चारों ओर | footer = {{legend2|Magenta| चंद्रयान-3}}{{·}}{{legend2| RoyalBlue| पृथ्वी}}{{·}}{{legend2|Lime| चंद्रमा}} }} === कक्षा की ऊँचाई बढ़ाना एवं स्टेशन रख-रखाव === [[File:LVM3 M4, Chandrayaan-3 - Launch vehicle lifting off from the Second Launch Pad (SLP) of SDSC-SHAR, Sriharikota 03.webp|thumb|चंद्रयान-3 मिशन के LVM3 M4 रॉकेट का - SDSC-SHAR, श्रीहरिकोटा के दूसरे लॉन्च पैड (SLP) से लॉन्च का दृश्य|366x366px]] उपग्रह को [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|एलवीएम 3]] -M4 रॉकेट पर 14 जुलाई 2023 की दोपहर 2:35 बजे भारतीय मानक समय पर {{Convert|170|km|mi|0|abbr=on}} की ईपीओ उपभू (पेरीजी) और {{Convert|36,500|km|mi|0|abbr=on}} का अपभू (अपोजी) पर लॉन्च किया गया था। इसके बाद ऑन-बोर्ड एलएएम (लिक्विड अपोजी मोटर) और रासायनिक प्रक्षेपकों (थ्रस्टर्स) का उपयोग करके उपग्रह को ट्रांस-लूनर इंजेक्शन (चंद्रमा की ओर जाने वाला रास्ता) कक्षा में स्थापित करने के लिए विभिन्न प्रक्रियाओं को शृंखलाबद्ध तरीके से किया गया। [[File:Chandrayaan-3_–_Mission_Profile.webp|अंगूठाकार|चंद्रयान-3 कक्षीय घुमाव]] {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center;" ! rowspan="2" |# ! rowspan="2" |तारीख/<br>समय (UTC) ! rowspan="2" |एलएएम जलने का समय ! colspan="2" |ऊँचाई हासिल की ! rowspan="2" |कक्षीय अवधि ! rowspan="2" |नतीजा ! rowspan="2" |संदर्भ |- !अपोजी/अपोलून !पेरिजी/पेरीलून |- ! colspan="8" |पृथ्वी से जुड़े कक्षीय बदलाव |- |1 |15 जुलाई 2023|| {{N/A}} |{{convert|41762|km|mi|abbr=on}} |{{convert|173|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} |{{Success}} |<ref name="CH3-ISRO">{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html|title=Chandrayaan-3 |trans-title=चंद्रयान-3 |publisher=ISRO|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710170915/https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html |archive-date=10 जुलाई 2023|access-date=14 जुलाई 2023 |language=en}}</ref> |- |2 |17 जुलाई 2023|| {{N/A}} |{{convert|41603|km|mi|abbr=on}} |{{convert|226|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} |{{Success}} |<ref name="CH3-ISRO" /> |- |3 |18 जुलाई 2023|| {{N/A}} |{{convert|51400|km|mi|abbr=on}} |{{convert|228|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- |4 |20 जुलाई 2023|| {{N/A}} |{{convert|71351|km|mi|abbr=on}} |{{convert|233|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} |<ref name="CH3-ISRO" /> |- |5 |25 जुलाई 2023|| {{N/A}} |{{convert|127603|km|mi|abbr=on}} |{{convert|236|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- ! colspan="8" |चंद्रमा की ओर भेजना |- |1 |31 जुलाई 2023|| {{N/A}} |{{convert|369328|km|mi|abbr=on}} |{{convert|288|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- ! colspan="8" |चंद्रमा के पास कक्षीय बदलाव |- |1 |5 अगस्त 2023 |{{convert|1835|sec|min|abbr=on}} |{{convert|18074|km|mi|abbr=on}} |{{convert|164|km|mi|abbr=on}} |लगभग 21 घंटा | {{Success}} | |- |2 |6 अगस्त 2023 | {{N/A}} |{{convert|4313|km|mi|abbr=on}} |{{convert|170|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- |3 |9 अगस्त 2023 | {{N/A}} |{{convert|1437|km|mi|abbr=on}} |{{convert|174|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- |4 |14 अगस्त 2023 | {{N/A}} |{{convert|177|km|mi|abbr=on}} |{{convert|150|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- |5 |16 अगस्त 2023 | {{N/A}} |{{convert|163|km|mi|abbr=on}} |{{convert|153|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- ! colspan="8" |लैंडर का प्रणोदक मॉड्यूल से अलग होना |- |1 |17 अगस्त 2023 | {{N/A}} |{{convert|163|km|mi|abbr=on}} |{{convert|153|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- ! colspan="8" |लैंडर की कक्षा को घटाने के लिए बदलाव |- |1 |18 अगस्त 2023 | {{N/A}} |{{convert|157|km|mi|abbr=on}} |{{convert|113|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- |2 |19 अगस्त 2023 |{{convert|60|sec|min|abbr=on}} |{{convert|134|km|mi|abbr=on}} |{{convert|25|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}} | {{Success}} | |- ! colspan="8" |उतरना |- |1 |23 अगस्त 2023 |06:00PM |{{N/A}} |{{N/A}} |{{N/A}} | {{Success}} | |- ! colspan="8" |रोवर की चहलकदमी |- |1 |23 अगस्त 2023 |10:42 PM |{{N/A}} |{{N/A}} |{{N/A}} | {{Success}} | |} <gallery mode="packed"> File:Moon as captured by the Lander Position Detection Camera (LPDC) aboard Chandrayaan-3 lander on 15 August 2023.webm|15 अगस्त 2023 को चंद्रयान-3 लैंडर पर लैंडर पोजिशन डिटेक्शन कैमरा (एलपीडीसी) द्वारा लिया गया चंद्रमा का चित्र File:View from the Lander Imager Camera-1 (LI-1) on 17 August 2023 just after the separation of the Chandrayaan-3 Lander Module from the Propulsion Module.webm|चंद्रयान-3 लैंडर मॉड्यूल के प्रोपल्शन मॉड्यूल से अलग होने के ठीक बाद 17 अगस्त 2023 को लैंडर इमेजर कैमरा-1 (LI-1) से दृश्य </gallery> === अभियान अवधि === {| class="wikitable" |+ !कक्षित्र (ऑर्बिटर) !लैंडर मॉड्यूल !रोवर मॉड्यूल |- |लैंडर मॉड्यूल और रोवर को ~100 x 100 &nbsp;किमी लॉन्च इंजेक्शन तक ले जाना। इसके बाद 3 से 6 महीने की अवधि के लिए प्रायोगिक पेलोड का संचालन किया जाएगा।<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|title=ISRO Chandrayaan 3 brochure|trans-title=इसरो चंद्रयान-3 विवरणिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710120424/https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|archive-date=10 जुलाई 2023|access-date=14 जुलाई 2023|url-status=live|language=en}}</ref> |1 चंद्र दिवस (14 पृथ्वी दिवस) <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|title=चंद्रयान-3 विवरणिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710120424/https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|archive-date=10 जुलाई 2023|access-date=2023-08-17|url-status=live |language=en}}</ref> |1 चंद्र दिवस (14 पृथ्वी दिवस) <ref name="auto1" /> |} == वित्तपोषण == दिसंबर 2019 में, यह बताया गया कि [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन|इसरो]] ने परियोजना की प्रारंभिक निधिबंधन (फंडिंग) के लिए {{INRConvert|75|c}} का अनुरोध किया था, जिसमें से {{INRConvert|60|c}} मशीनरी, उपकरण और अन्य पूंजीगत व्यय की पूर्ति के लिए होगा, जबकि शेष {{INRConvert|15|c}} राजस्व व्यय मद में माँगा गया है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/isro-seeks-75-crore-more-from-centre-for-chandrayaan-3/articleshow/72421303.cms|title=ISRO seeks 75 crore more from Centre for Chandrayaan-3 |trans-title=चंद्रयान-3 के लिए इसरो केंद्र से 75 करोड़ और चाह रहा है |last=कुमार |first=चेतन |date=2019-12-08|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=2019-12-08}}</ref> परियोजना के अस्तित्व की पुष्टि करते हुए, इसरो के पूर्व अध्यक्ष [[कैलासवटिवु शिवन्|के. सिवन ने]] कहा कि अनुमानित लागत लगभग {{INRConvert|615|c}} होगी।<ref name=":0" /> == दल == * इसरो अध्यक्ष: [[श्रीधर सोमनाथ|एस. सोमनाथ]] <ref name=":3">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chandrayaan-3-just-1k-km-from-lunar-surface/articleshow/102590128.cms?from=mdr|title=Chandrayaan-3 just 1k-km from lunar surface|date=11 August 2023|work=The Times of India|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812053927/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chandrayaan-3-just-1k-km-from-lunar-surface/articleshow/102590128.cms?from=mdr|archive-date=12 August 2023|issn=0971-8257}}</ref> * अभियान निदेशक: एस. मोहनकुमार <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/technology/science/chandrayaan-3-landing-scientists-isro-8905504/|title=With Chandrayaan-3 set to land today, meet key scientists behind ISRO moon mission|date=23 August 2023|website=The Indian Express|language=en|access-date=23 August 2023}}</ref> * सहायक अभियान निदेशक: जी. नारायणन <ref>{{Cite web|url=https://www.pmsarkariyojanahindi.com/chandrayaan-3-price/|title=Chandrayaan 3 Price, Budget, Cost, (Orbiter, Lander, and Rover)|last=Nirvaan|date=4 August 2023|website=PM Sarkari Yojana Hindi|language=en-US|access-date=23 August 2023|archive-date=24 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824031417/https://www.pmsarkariyojanahindi.com/chandrayaan-3-price/}}</ref> * परियोजना निदेशक: पी. वीरमुथुवेल <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chandrayaan-3-landing-not-just-sons-of-tamil-nadu-but-states-soil-itself-contributed-to-moon-mission/article67225959.ece|title=Chandrayaan-3 {{!}} Not just sons of Tamil Nadu but State's soil itself contributed to Moon mission|date=2023-08-23|work=The Hindu|access-date=2023-08-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * उप परियोजना निदेशक: कल्पना. के के <ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/most-memorable-moment-for-team-chandrayaan-3-kalpana-k-deputy-project-director-moon-mission/videoshow/102991222.cms|title=Most memorable moment for team Chandrayaan-3: Kalpana K, Deputy Project Director, Moon Mission|last=Online {{!}}|first=E. T.|date=23 August 2023|website=The Economic Times|language=en|access-date=23 August 2023}}</ref> * वाहन निदेशक: बीजू सी. थॉमस <ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms|title=Chandrayaan 3 Launch Live: India's Chandrayaan-3 moon mission lifts off from Sriharikota|date=14 July 2023|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717084941/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms|archive-date=17 July 2023|access-date=14 July 2023}}</ref> == इन्हें भी देखें == {{Portal|अंतरिक्ष उड़ान|Space Shuttle Columbia launching.jpg}} * [[चंद्रयान-1]] - इस शृंखला का पहला अंतरिक्ष यान * [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] - ठीक पूर्ववर्ती मिशन * [[लूना 25]] - 5 दशक बाद चाँद पर भेजा गया रूसी लैंडर * [[चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन|चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन]] (ल्यूपेक्स) - इसरो और जापानी एजेंसी [[जाक्सा|जैक्सा]] का संयुक्त अभियान *[[भारतीय चंद्रयान अभियान]] == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ी == *{{Commons category-inline|Chandrayaan-3}} *'''[https://indiapathshala.com/growing-india-important-achievements-of-india-in-the-field-of-space-in-the-year-2023/ अंतरिक्ष के क्षेत्र में भारत की महत्तवपूर्ण उपलब्धियां] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230830014556/https://indiapathshala.com/growing-india-important-achievements-of-india-in-the-field-of-space-in-the-year-2023/ |date=2023-08-30 }}''' {{भारतीय अंतरिक्ष कार्यक्रम}} {{भारतीय अंतरिक्ष यान}} [[श्रेणी:इसरो के उपग्रह]] [[श्रेणी:2023 की अंतरिक्ष उड़ानें]] [[श्रेणी:चंद्र रोवर]] [[श्रेणी:भारतीय चंद्र अन्वेषण कार्यक्रम]] mctl2tg1e254zmtzs3ushia6noiklp4