Wikipedia astwiki https://ast.wikipedia.org/wiki/Portada MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Medios Especial Alderique Usuariu Usuariu alderique Wikipedia Wikipedia alderique Ficheru Ficheru alderique MediaWiki MediaWiki alderique Plantía Plantía alderique Ayuda Ayuda alderique Categoría Categoría alderique TimedText TimedText talk Módulu Módulu alderique Event Event talk 0 1038 4502824 4381883 2026-07-06T01:58:18Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[Pierre Mauroy]] + [[Amélie Mauresmo]] 4502824 wikitext text/x-wiki {{Xunetu}} == Fechos == * [[1962]] - [[Arxelia]] algama la so independencia de [[Francia]]. == Nacencies == * [[1802]] - [[Pável Najímov]], almirante rusu (m. [[1855]]) * [[1810]] - [[P. T. Barnum]], empresariu, políticu y artista circense d'[[Estaos Xuníos]]. * [[1820]] - [[William John Macquorn Rankine]], inxenieru y físicu escocés. * [[1885]] - [[Blas Infante]], precursor del nacionalismu andaluz. * [[1889]] - [[Jean Cocteau]], artista francés. * [[1928]] - [[Pierre Mauroy]], políticu francés († 2013). * [[1936]] - [[James Mirrlees]], economista escocés, Premiu Nobel * [[1979]] - [[Amélie Mauresmo]], xugadora de tenis. * [[1987]] - [[Carlos Carmona Bonet|Carlos Carmona]], futbolista español. * [[1996]] - [[La oveya Dolly]], primer mamíferu clonáu. == Muertes == * [[1927]] - [[Albrecht Kossel]], médicu alemán, [[premiu Nobel de Medicina]] en [[1910]]. * [[1966]] - [[George de Hevesy]], químicu húngaru, [[premiu Nobel de Química]] en [[1943]]. * [[1993]] - [[Honorio Díaz Díaz]], políticu ya líder campesinu asturianu (º [[28 de febreru]] de [[1908]]). * [[2023]] - [[Coco Lee]], cantante, baillarina y actriz de Ḥong Kong y Estaos Xuníos. == Referencies == {{llistaref}} {{commonscat}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Xunetu|05]] 79tqknzij1h9mvhubv1tmwr5iv9exhu 0 1216 4502814 4449595 2026-07-05T23:06:18Z Dostojewskij 25653 /* Nacencies */ + [[Mariza]] 4502814 wikitext text/x-wiki {{Avientu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte == Fechos == * [[1773]] - Revuelta de dellos habitantes de [[Boston]] escontra l'impuestu sobro'l té. * [[1914]] - [[Exiptu]] conviértese nun protectoráu británicu. * [[1971]]- Independencia de [[Bangladex]]. * [[1990]] Tres más de trenta años de dictadura, [[Jean-Bertrand Aristide]] conviértese en presidente d'[[Haití]]. == Nacencies == * [[1485]] - [[Alcalá de Henares]]: [[Catalina d'Aragón]], infanta española que foi reina d'[[Inglaterra]] de [[1509]] a [[1533]] († [[7 de xineru]] de [[1536]]) * [[1770]] - [[Ludwig van Beethoven]], compositor alemán († [[26 de marzu]] de [[1827]]) * [[1775]] - [[Jane Austen]], escritora británica († [[18 de xunetu]] de [[1817]]) * [[1853]] - [[Roberto Ferruzzi]], pintor italianu († [[1934]]) * [[1865]] - [[George Santayana]], filósofu español († [[1952]]) * [[1865]] - [[Olavo Bilac]], poeta brasilanu († [[1918]]) * [[1866]] - [[Wassily Kandinsky]], pintor rusu († [[1944]]) * [[1882]] - [[Zoltán Kodály]], compositor húngaru († [[1967]]) * [[1901]] – [[Margaret Mead]], antropóloga norteamericana († [[1978]]) * [[1902]] - [[Rafael Alberti]], poeta español († [[28 d'ochobre]] de [[1999]]) * [[1911]] - [[Dolores Medio]], escritora asturiana en llingua española, [[Premiu Nadal]] en [[1953]] († 16 d'avientu de [[1996]]) * [[1917]] - [[Arthur C. Clarke]], escritor británicu († [[2008]]) * [[1937]] - [[Edward Ruscha]], pintor, fotógrafu y artista visual d'Estaos Xuníos * [[1938]] - [[Liv Ullmann]], actriz noruega * [[1946]] – [[Benny Andersson]], músicu suecu ([[ABBA]]) * [[1973]] – [[Mariza]], cantante de fadu portuguesa == Muertes == * [[1515]] - [[Afonso de Albuquerque]], [[almirante]] portugués (º [[1453]]) * [[1853]] - [[Álvaro Flórez Estrada]], políticu y economista asturianu (° [[27 de febreru]] de [[1766]]) * [[1897]] - [[Alphonse Daudet]], novelista francés (° [[13 de mayu]] de [[1840]]) * [[1916]] - Grigori Yefimovich, ''[[Rasputin]]'', conseyeru de la familia imperial rusa (° [[10 de xineru]] de [[1869]]) * [[1922]] - [[Gabriel Narutowicz]], presidente de [[Polonia]] (º [[1865]]) * [[1945]] - [[Fumimaro Konoye]], primer ministru xaponés (º [[1891]]) * [[1996]] - [[Dolores Medio]], escritora asturiana en llingua española, [[Premiu Nadal]] en [[1953]] (° 16 d'avientu de [[1911]]) * [[1989]] - [[Silvana Mangano]], actriz [[Italia|italiana]] (º [[23 d'abril]] de [[1930]]) * 1989 - [[Lee Van Cleef]], actor norteamericanu (º [[1925]]) * [[1993]] - [[Kakuei Tanaka]], primer ministru de [[Xapón]] (º [[1918]]) * [[2010]] - [[Blake Edwards]], actor, direutor, productor y guionista [[Estaos Xuníos|norteamericanu]]. == Referencies == {{llistaref}} {{meses}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Avientu]] etz46xyzptw9y022y9d6iasigida24f 0 1308 4502792 4467757 2026-07-05T18:57:09Z Cardoso 182 4502792 wikitext text/x-wiki {{añu}} '''Abreviatures''' ° : fecha de nacencia † : fecha de la muerte '''1968''' (MCMLXVIII) foi un [[añu bisiestu entamáu en llunes]] del [[calendariu gregorianu]]. == Fechos == * [[5 de xineru]] – Entama en [[Checoslovaquia]] la ''[[Primavera de Praga]]'' ** [[Alexander Dubcek]] ye elexíu primer secretariu del Partíu comunista checoslovacu. * [[15 de xineru]] – Terremotu del Belice de 1968 en [[Sicilia]]. El terremotu, con un seísmu principal de 6,4 graos na [[escala sismolóxica de Richter]] y cinco répliques de más de 5 graos, dexó 380 muertos y alredor de 1.000 firíos<ref>{{Cite news|title=Italy: The Day the Earth Shook|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837724,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306025845/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837724,00.html|url-status=dead|archive-date=March 6, 2008|newspaper=[[Time (magazine)|Time]]|date=January 26, 1968|access-date=August 2, 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://emidius.mi.ingv.it/CPTI99/CPTI_finestre.html|title=CPTI – catalogo (per finestre temporali)|website=emidius.mi.ingv.it}}</ref>. * [[25 de xineru]] – El submarín israelín ''INS Dakar'' fúndese nel mar Mediterraneu: morrieron 69 persones<ref>{{Cite news|last=Gross|first=Judah Ari|date=2018-05-28|title=50 years after enigmatic sinking, Israel releases footage of search for lost sub|url=https://www.timesofisrael.com/50-years-after-enigmatic-sinking-israel-releases-footage-of-search-for-lost-sub/|access-date=2025-09-04|work=The Times of Israel|language=en-US|issn=0040-7909}}</ref>. * [[28 de xineru]] – El submarín francés ''Minerve'' fúndese nel mar Mediterraneu: morrieron 52 persones. * 30 de xineru – [[Guerra del Vietnam]]: Entama la ofensiva del Tet con una serie de ataques por sospresa del [[Frente Nacional de Lliberación del Vietnam|Viet Cong]] en [[Vietnam del Sur]]. * [[31 de xineru]] – El presidente de [[Nauru]], [[Hammer DeRoburt]], proclama la independencia de su país con respeutu a [[Australia]], [[Gran Bretaña]] y [[Nueva Zelanda]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dailytelegraph.com.au/news/today-in-history/nauru-gained-its-independence-50-years-ago-but-remains-dependent-on-australia/news-story/b45c07e47c4e695430aa447ab0b620b1|title=Nauru: How Pleasant Island became world's smallest republic}}</ref>. * 31 de xineru – Guerra del Vietnam: Soldaos del Viet Cong ataquen la embaxada de los Estaos Xuníos en [[Ciudá Ho Chi Minh|Saigón]]. * 6 a 18 de febreru – Cellébrense, na ciudá francesa de [[Grenoble]], los [[Xuegos Olímpicos d'Iviernu]]. * [[8 de febreru]] – Masacre de Orangeburg, n'Estaos Xuníos. Una manifestación polos derechos civiles, desendolcada nún campus universitariu pa protestar escontra la segregación racial en Carolina del Sur, ye disuelta pola policía estatal. Morrieron trés estudiantes afroamericanos, na que foi la primer vegada na que la policía mató estudiantes dientro d'instalaciones universitaries. * [[1 de marzu]] – La Llei de los Inmigrantes de la Commonwealth restrinxe'l derechu d'entrada de los ciudadanos de la [[Commonwealth]] al [[Reinu Xuníu]]. * [[3 de marzu]] – El vuelu d'[[Air France]] númberu 212, un [[Boeing 707]], estréllase en [[Guadalupe (Francia)|Guadalupe]] na maniobra d'aprosimación al aeropuertu, causando 63 víctimes. * [[8 de marzu]] – El submarinu soviéticu K-129, con 98 tripulantes, fúndese a unes 90 milles al suroeste de [[Ḥawai]]. * [[12 de marzu]] – [[Mauriciu]] algama la independencia. * 22 de marzu – [[Daniel Cohn-Bendit]] (''Danny el Roxu'') y otros siete estudiantes ocupen l'edificiu alministrativu del nuevu campus de Nanterre, de la [[Universidá de París]], nel contestu d'unes protestes escontra'l ríxidu sistema educativu, y esto marca'l niciu de los socesos conocíos como [[Mayu de 1968 en Francia|Mayu del 68]], que punxeron a Francia a la vera d'una revolución. * [[24 de marzu]] – El vuelu 712 d'[[Aer Lingus]], que volaba de [[Cork]] a [[Londres]], estréllase nel condáu inglés de Wexford: morrieron los 61 pasaxeros y tripulantes que viaxaben nelli. * [[28 de marzu]] – L'estudiante brasileñu Edson Luis de Lima Souto ye abatíu pola policía nuna manifestación que pedía precios más baxos pal menú nos restoranes pa estudiantes de ingresos baxos. Los disturbios que siguieron la so muerte foron uno de los primeros escontra la dictadura militar del país. * [[4 d'abril]] – Asesinatu de [[Martin Luther King|Martin Luther King Jr]]. El cabezaleru de la llucha polos derechos civiles ye asesináu por [[James Earl Ray]] nel motel Lorraine, en [[Memphis]] (EEXX). Los disturbios que siguieron afectaron a les principales ciudaes estauxunidenses demientres varios díes. * [[6 d'abril]] – Cellébrase, en Londres, la 13ª edición del Festival de la Canción d'Eurovisión, que gana la canción que representa a España, ''[[La, la, la]]'', interpretada por [[Massiel]]. * [[7 d'abril]] – El pilotu d'automovilismu [[Jim Clark]] muerre nún accidente nuna carrera de [[Fórmula 2]] nel circuitu alemán de [[Circuitu de Hockenheim|Hockenheim]]. * [[23 d'abril]] – Ciruxanos del Hospital de la Piedá, en [[París]], tresplanten por primer vez un corazón. * 23 a 30 d'abril – Estudiantes que protestaben escontra la guerra del Vietnam na [[Universidá de Columbia]], en [[Nueva York]], ocupen los edificios alministrativos y obliguen a la universidá a pesllar. * [[1 de mayu]] – Fórmase oficialmente l'[[Asociación Caribeña de Llibre Comerciu]] (CARIFTA), de la que formen parte [[Antigua y Barbuda]], [[Barbados]], [[Guyana]] y [[Trinidá y Tobagu]]<ref>{{cite book|first=Vincent R.|last=McDonald|title=The Caribbean Economies|publisher=Ardent Media|year=1973|page=73}}</ref>. * [[2 de mayu]] – Mayu del 68: Les autoridaes piesllen el campus de Nanterre de la Universidá de París, y les protestes treslládense a la [[Sorbona]]. * [[3 de mayu]] – El vuelu 352 de la compañía Braniff International Airways estréllase cerca de Dawson ([[Texas]]), y muerren los 85 pasaxeros y tripulantes que viaxaben nelli. * [[6 de mayu]] – Mayu del 68: Estudiantes manifestándose enfréntense violentamente a la policía nes cais de París. * [[13 de mayu]] – Mayu del 68: Los principales sindicatos d'izquierdes de Francia convoquen un día de fuelga xeneral, y axúntense colos estudiantes nuna manifestación qu'axunta a un millón de persones nes cais de París<ref>{{Cite news|date=2018-05-11|title=May 1968: The protests that changed the world|url=https://www.abc.net.au/news/2018-05-12/may-1968-protests-changed-the-world-explainer/9752206|access-date=2025-03-27|work=ABC News|language=en-AU}}</ref>. * [[19 de mayu]] – [[Guerra civil de Nixeria]]: L'exércitu nixerianu captura [[Port Harcourt]], sitiando a los biafreños. De resultes, producirase un desastre humanitariu, con miles de muertos por fame ente los sitiaos. * [[22 de mayu]] – El submarín nuclear estauxunidense ''Scorpion'' fúndese a 400 milles al suroeste de les [[Azores]] colos sos 99 tripulantes. * [[29 de mayu]] – El presidente francés [[Charles de Gaulle]] abandona París ensin dicí-y al so primer ministru, [[Georges Pompidou]], aú va. Dafechu, diríxese al cuartel xeneral de les tropes del exércitu francés en Alemaña, en [[Baden-Baden]], p'asegurase'l so respaldu. * [[30 de mayu]] – Con milles de manifestantes nes cais de París, el presidente De Gaulle convoca eleiciones, y consigue calmar la situación<ref name="Dogan">{{Cite journal|last=Dogan|first=Mattei|title=How Civil War Was Avoided in France|journal=International Political Science Review|year=1984|volume=5|issue=3|pages=245–277|jstor=1600894|doi=10.1177/019251218400500304|s2cid=144698270}}</ref>. * [[3 de xunu]] – La feminista radical Valerie Solanas dispára-y a Andy Warhol nel so estudiu neoyorkinu, The Factory: l'artista sobrevive tres d'una operación de cinco hores. * [[5 de xunu]] – El senador y posible futuru candidatu demócrata a les eleiciones presidenciales, [[Robert F. Kennedy]], muerre asesináu nel hotel Ambassador de [[Los Angeles]]. * [[17 de xunu]] – [[Malasia]]: El Partíu Comunista de Malasia entama una segunda revuelta escontra'l gobiernu, y declárase l'estáu d'emerxencia nel país. * [[21 de xunu]] – Brasil: Una manifestación d'estudiantes enfrente del edificiu del Jornal do Brasil acaba con 28 muertos y mnás de mil deteníos. * [[23 de xunu]] – Traxedia de la puerta 12: Una estampida nel estadiu de [[Club Atlético River Plate|River Plate]], en [[Buenos Aires]], fina con 74 muertos, tóos ellos aficionaos de [[Boca Juniors]], y 150 firíos. * 23 y 30 de xunu – Eleiciones llexislatives en Francia. El partíu gaullista Unión por la Defensa de la República conviértese nel primeru na historia de Francia en consiguir una mayoría absoluta na [[Asamblea Nacional de Francia|Asamblea Nacional]]<ref>{{cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/FRANCE_1968_E.PDF|title=France|website=Inter-Parliamentary Union}}</ref>. Georges Pompidou, que lliderara'l partíu demientres la campaña eleutoral, dimite como primer ministro tres les eleiciones, y esto desactiva les protestes populares. * [[26 de xunu]] – Les [[islles Ogasawara]], tres de 23 años d'ocupación pola marina de los Estaos Xuníos, son devueltes a [[Xapón]]. * [[6 de setiembre]] – [[Suazilandia]] algama la independencia. * [[12 d'ochobre]] – Independícense les provincies españoles de [[Fernando Poo]] y [[Río Muni]], que pasen a ser la República de [[Guinea Ecuatorial]]. == Nacencies == * [[18 de febreru]] – [[Molly Ringwald]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[4 de marzu]] – [[Patsy Kensit]], actriz y cantante Inglesa. * [[6 de marzu]] – [[Moira Kelly]], actriz d'Estaos Xuníos. * [[30 de marzu]] – [[Céline Dion]], cantante canadiana. * [[7 de mayu]] – [[Traci Lords]] (''Nora L. Kuzma''), actriz y cantante d'Estaos Xuníos. * [[28 de mayu]] – [[Kylie Minogue]], actriz y cantante australiana. * [[1 de xunu]] – [[Jason Donovan]], actor y cantante australianu. * [[21 de xunetu]] – [[Brandi Chastain]], futbolista d'[[Estaos Xuníos]]. * [[24 de xunetu]] – [[Xuan Santori]], escritor asturianu. * [[6 de setiembre]] – [[Xavier Escaich]], futbolista español. * [[25 de setiembre]] – [[Will Smith]], actor d'Estaos Xuníos. * [[6 d'ochobre]] – [[Hugo Leonardo Pérez|Hugo Pérez]], futbolista arxentín. * [[27 d'ochobre]] – [[Juan Orlando Hernández]], presidente d'Hondures. * [[7 de payares]] – [[Antonella Bellutti]], ciclista italiana. == Muertes == * [[9 de febreru]] – [[Pedro Masaveu Masaveu]], empresariu asturianu. * [[15 de febreru]] – [[Adolfo Suárez Morán]], futbolista asturianu. * [[4 d'abril]] – [[Memphis]] ([[Tennessee]]): [[Martin Luther King]], pastor baptista, militante polos derechos civiles de los afroamericanos, [[premiu Nobel de la Paz]] en [[1964]] (° [[15 de xineru]] de [[1929]]). == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:1968]] [[Categoría:Sieglu XX]] tm11hxxqa0q0aptin6m7d9ob0qtkmdh 0 6120 4502816 4310313 2026-07-05T23:31:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502816 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20230103133249}} {{ficha de taxón | status = NT | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Hamamelidae]] | ordo = [[Fagales]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = ''[[Quercus]]'' | subgenus = [[Subgénero Quercus|Quercus]] | sectio = ''[[Sección Quercus|Quercus]]'' | species = '''Q. robur''''' | binomial = '''Quercus robur''''' | binomial_authority = [[Linneo|L.]] | range_map = QuercusRobur ZasiegGatunku01.png | range_map_caption = Distribución del ''Quercus robur'' }}El {{IniTaxon}} ye un árbol del [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Quercus]]'', nativu del hemisferiu norte. Ye un árbol robezu, que pue perpasar los 40 [[metros]] d'altor, con groma amplia, ovoide, arrondada o irregular y ''fueya [[Caducifoliu|caduca]]''. Ta clasificáu na Seición [[Quercus]], que son los carbayos blancos d'[[Europa]], [[Asia]] y [[América del Norte]]. Tienen los estilos curtios; les [[Llande|abiyotes]] maurecen en seis meses y tienen un sabor duce y llixeramente amargosu. Les fueyes escarecen d'una mayoría de cerdes nos sos lóbulos, que suelen ser arrondaos. == Etimoloxía == Carbayu remanez de la raíz prerromana ''"carb"'' o "''carv"'', significando caña, rama, y estos términos vienen del célticu "''car''" o "''kaer''" significando siempre verde, o hermosu. Y "''valos''" significando fuerte<ref>{{small|FERREIRA}}, Aurélio B.H. ''Novo Dicionário da Língua Portuguesa''. Segunda edição. Rio de Janeiro: Nova Fronteira, 1986. p.361</ref>. == Descripción == [[Tueru]] fuerte, curtiu y mui gruesu nos exemplares aisllaos, con rames grueses dalgo tortuoses; corteya grisácea o blanquecina, con esquiebres y de tonalidá parduza nos exemplares vieyos. Fueyes grandes, simples, en disposición alterna, con estípules allargaes que cayen llueu; son lampiñes peles dos cares, de color verde intensu pol fexe y más pálides, colos nervios bien marcaos, pela cara inferior; la so forma ye aovada, con peciolu bien curtiu (2 a 7 mm), col cantu, más o menos fondamente, lobuláu y colos lóbulos desigual y arrondáu; suelen midir unos 6 a 12 cm de llongura por unos 3 a 6 cm d'anchu. Flores masculines n'[[Amentu|amentos]] colgantes, verde-amarellentaes, que nacen solitaries o en grupos de cañines del añu anterior. Abiyotes colgantes sobro un llargu pedúnculu, aováu-oblongues, con caperuchu o cascabillu d'escames casi planes, empizarraes. Nel [[hemisferiu norte]], ye dable atopalu tantu en climes fríos como tropicales n'[[Asia]] y [[América]]. El so desenvolvimientu algama a los 200 años y hai datos de llegar a los 1.600 años. Un monte de carbayos recibe'l nome de carbayada, carbayal, carbayeda o carbayéu.<ref>https://diccionariu.alladixital.org/?tipu=contenios&pallabra=pobl%C3%A1u+de+carbayos</ref> == Distribución == Distribúise dende 0 a 1000 [[Metru|m]] sobro'l nivel del mar, en suelos fondos y frescos, principalmente nos desprovistos de [[cal]] y daqué húmedos. Rique d'un clima húmedu, [[Océanu|oceánicu]], onde s'acuse poco la seca [[Branu|braniza]] y ye daqué resistente al fríu. Acomúñase o ponse en contactu con fayedales o con carbayeres de [[Quercus petraea]] ([[Quercus petraea|carbayu albar]] {{Nbot}}) y [[Quercus pyrenaica]] ([[Quercus pyrenaica|rebollu]] {{Nbot}}), colos que forma híbridos con facilidá. [[Ficheru:Quercus robur acorn - Keila.jpg|miniaturadeimagen|Llande, frutu del carbayu]] [[Imaxe:Duby_nad_Pozorkou_I.jpg|200px|thumb|Exemplar de carbayu]] == Subespecies == Acuénse, de cutio, tres subespecies: * '''''Q. robur''''' subsp. '''''robur''''', que caltriaría les poblaciones orientales, algamando per occidente fasta'l carel de Galicia. * '''''Q. robur''''' subsp. '''''broteroana''''' Schwarz, del norte Portugal y noroeste España, colos llóbulos de les fueyes menos profundos, fexe llustrosu y garapiellos mayores (18-23 mm). * '''''Q. robur''''' subsp. '''''estremadurensis''''' (Schwarz) [[Aimée Antoinette Camus|Camus]], del norte y centru de Portugal, aportando al estremu occidental de Sierra Morena, con fueyes más esguilaes, llustroses pol fexe, les de primavera, de ñerviación secundaria regular, raída de ñervios intercalares. <gallery> Quercus_robur_crosssection.jpg|Seición dun tueru Quercus robur MHNT.BOT.2010.6.75.jpg|''Quercus robur'' </gallery> == Ver tamién == * ''[[Quercus rubra]]'', [[Quercus rubra|carbayu americanu]] {{Nbot}} * ''[[Quercus pyrenaica]]'', [[Quercus pyrenaica|rebollu]] {{Nbot}} * ''[[Quercus petraea]]'', [[Quercus petraea|carbayu albar]] {{Nbot}} * ''[[Quercus orocantabrica]]'', [[Quercus orocantabrica|carbayu orocantábricu]] {{Nbot}} * ''[[Quercus faginea]]'', [[Quercus faginea|caxigu]] {{Nbot}} * ''[[Quercus humilis|Quercus cerris]]'', [[Quercus cerris|carbayu turcu]] {{Nbot}} == Bibliografía == *Los árboles y arbustos de la Península Ibérica e Isllas Baleares. G. Lopez González. ISBN 84-7114-994-X == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} *[http://www.deby.bialowieza.pl/ang Oaks from Bialowieza Forest (biggest oak cluster with the monumental sizes in Europe]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722204200/http://www.deby.bialowieza.pl/ang/ |date=2012-07-22 }} {english} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Fagaceae]] [[Categoría:Botánica]] meq4o1vp3p6shu2m9iq66yt3r6d5z0v 0 29185 4502860 4222230 2026-07-06T07:16:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502860 wikitext text/x-wiki {{País}} El '''Reinu d'Aksum''' (o '''Axum''') foi un importante reinu comerciante del noreste d'[[África]]. Surdió nel periodu protoaksumita alrodiu del [[sieglu IV e.C.]] y establecióse nel [[sieglu I]]. Tuvo fondamente implicáu nel comerciu con [[India]] y col este del [[Mediterraneu]]. Nel [[sieglu III]], Aksum entamó a interferir nel sur d'[[Arabia]], controlando n'ocasiones l'oeste de la rexón de [[Tihama]], ente otres. A fines del [[sieglu III]] escomenzó a alcuñar la so propia [[moneda]]. El profeta [[Manes]] considerábala como ún de los cuatro estaos más poderosos del mundu xunto al [[imperiu sasánida]], l'[[Imperiu romanu]] y [[China]]. [[Archivu:Ezana.jpg|thumb|250px|Moneda aksumita cola imaxe del rei [[Ezana]].]] En [[325]] o [[328]] foi'l primer gran imperiu en convertise al [[cristianismu]] baxo'l rei [[Ezana]] y foi tamién el primer estáu n'emplegar la imaxe de la [[cruz]] nes sos monedes. Nel so momentu de mayor rellumu, Aksum controlaba'l norte d'[[Etiopía]], [[Eritrea]], el norte de [[Sudán]], [[Xibuti]], l'oeste de [[Somalilandia]], [[Yeme]] y el sur d'[[Arabia Saudita]], con cerca de 1,25 millones de km². Tres una segunda edá d'oru a anicios del [[sieglu VI]], el reinu empecipió a escayer, aparando d'alcuñar monedes a entamos del [[sieglu VII]]. Finalmente desapaeció cola invasión de la reina pagana o xudía [[Gudit]] nel [[sieglu IX]] o [[sieglu X|X]], dando pasu a una era escura de la que poco se sabe hasta l'ascensu de la [[Dinastía Zagüe]]. == Reis d'Aksum == *Zoskales, [[100]] dC. *Gadarat, ¿? *Adhebah, [[230]]-[[240]] *Sembrouthes, ¿? *Endubis, [[270]]-[[300]] *Aphilas, ¿? *Wazeba, ¿? *Ousanas, ¿?-[[320]] *Ezana, [[321]]-[[360]] *Mehadeyis, [[360]] *Ouazebas, ¿? *Eon, [[400]] *Ebana, ¿? *Nezool,¿? *Ousas, [[500]] *Kaleb, ¿? *Alla Amidas, [[540]] *Wazena, ¿? *Wa'zeb, ¿? *Ioel, ¿? *Hataz, [[575]] *Saifu, [[577]] *Israel, [[590]] *Gersem, [[600]] *Armah, [[614]] *Ashama ibn Abjar, ¿? *Dil Na'od, [[915]] == Bibliografía == * Stuart Munro-Hay. ''Aksum: A Civilization of Late Antiquity.'' Edinburgh: University Press. 1991. ISBN 0-7486-0106-6 * Yuri M. Kobishchanov. ''Axum'' (Joseph W. Michels, editor; Lorraine T. Kapitanoff, translator). University Park, Pennsylvania: Penn State University Press, 1979. ISBN 0-271-00531-9 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120819050341/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf East-West Orientations of Historical Empires] * [http://www.wsu.edu:8080/~dee/CIVAFRCA/AXUM.HTM Civilizations in Africa: Axum] * [http://www.hp.uab.edu/image_archive/um/umn.html Ancient Horn of Africa:Axum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624225506/http://www.hp.uab.edu/image_archive/um/umn.html |date=2007-06-24 }} * [http://www.ethiopiantreasures.toucansurf.com/pages/aksum.htm Ethiopian Treasures - Queen of Sheba, Aksumite Kingdom - Aksum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323055136/http://www.ethiopiantreasures.toucansurf.com/pages/aksum.htm |date=2010-03-23 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/ancient/nubia1.html Ancient History Sourcebook: Accounts of Meröe, Kush, and Axum] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Eritrea]] [[Categoría:Etiopía]] [[Categoría:Sudán]] mspwytk9wp7rly48t5rlg1pgmhy450c 0 29312 4502765 3728026 2026-07-05T13:48:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502765 wikitext text/x-wiki [[Archivu:046CupolaSPietro.jpg|right|200px|thumb|Cúpula de San Pedro.]] [[Archivu:St-thomas-aquinas.jpg|right|200px|thumb|Tomás d'Aquino.]] La '''Primera Epístola de Clemente''' ye una de les dos cartes empobinaes a los [[Cristianismu|cristianos]] de la ciudá de [[Corintu]]. Data de finales del [[sieglu I]] o entamos del [[sieglu II]]. Nenguna de les dos epístoles foi aceptada nel canon del [[Nuevu Testamentu]], pero son parte de la coleción de los [[Padres Apostólicos]]. Nun ta claro si fueron realmente escrites pol [[Papa]] [[Clemente I]], al que se-y atribuyen tradicionalmente. La carta ta escrita en [[llingua griega|griegu]]. La primera epístola nun menciona'l nome de Clemente, sinón que ta empobinada pola Ilesia de [[Roma]] a la de Corinto. A pesar d'ello, datóse tradicionalmente nos últimos años del reináu de [[Domiciano]], esto ye, alredor del añu [[96]], yá que fai referencia a que sobre la ilesia de Roma cayeron munches calamidaes (1:1), lo que se vien interpretando como una referencia a les persecuciones de Domiciano. Confirma esta datación el fechu de que la ilesia de Roma seya denominada "antigua" y que los [[presbíteru|presbíteros]] ordenaos polos [[apóstoles]] yá morrieren (44:2), y pasara tamién una segunda xeneración eclesiástica (44:3). Otros autores establecen un entornu d'años que van del [[80]] al [[140]], con una predileción pol sieglu II <ref name="welborne">Laurence Welborn, ''The Anchor Bible Dictionary'', volume 1, px. 1059-1060.</ref>. La epístola escribióse por mor d'una disputa en Corinto, que llevara a la destitución de varios presbíteros. Dao que ningunu de los presbíteros destituyíos fuera acusáu d'ofenses a la moral, Clemente opinó que la so destitución fuera una midida escesiva y inxustificable. La epístola ye bien grande —tien dos veces la estensión de la [[Epístola a los Hebreos]]— y incluye delles referencies al [[Vieyu Testamentu|Antiguu Testamentu]]. La familiaridá de Clemente col Antiguu Testamentu paez indicar que nun yera un conversu reciente, sinón que diba munchu tiempu que yera cristianu. Bruce Metzger, en ''Canon of the New Testament''<ref>B. Metzger, Canon of the New Testament, pax. 43.</ref> señala que Clemente fai referencia en delles ocasiones al Antiguu Testamentu como "Escritures". Aunque cita delles de les epístoles de [[Pablo de Tarsu|Pablo]] y la [[Epístola a los Hebreos]], y recuerda dellos dichos de [[Xesús de Nazaré|Xesús]], nun se refier nunca a estos testos como "Escritures" d'autoridá. La epístola foi lleída públicamente n'ocasiones en Corinto, y pal [[sieglu IV]] el so emplegu espardiérase a otres ilesies. Incluso alcuéntrase nel famosu [[Codex Alexandrinus]], del [[sieglu V]], que contién l'Antiguu y el Nuevu Testamentu, por más qu'eso nun implica necesariamente que llegase a ser consideráu un testu canónicu de les escritures cristianes. La obra foi traducida polo menos a tres idiomes na Antigüedá: una tradución al [[llatín]] del sieglu II ó III atopóse nun manuscritu del [[sieglu XI]], y foi asoleyada por G. Morin en [[1894]]; un manuscritu [[idioma siríacu|siriacu]], güei na [[Universidá de Cambridge]], foi alcontráu por R. L. Bensly en [[1876]], y traducíu por él en [[1899]]; y la so tradución al [[idioma coptu|coptu]] sobrevivió en dos copies en [[papiru]], una publicada por C. Schmidt en 1908 y la otra por F. Rösch en [[1910]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://escrituras.tripod.com/Textos/EpClemente1.htm La Primera Epístola de Clemente a los Corintios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214010759/http://escrituras.tripod.com/Textos/EpClemente1.htm |date=2010-02-14 }} * [http://www.earlychristianwritings.com/1clement.html La Primera Epístola de Clemente en earlychristianwritings.com] (n'inglés). [[Categoría:Cristianismu]] e0i4hcuvwb3iq6901c6tryunh8uqd3r 0 30970 4502812 4496308 2026-07-05T22:59:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502812 wikitext text/x-wiki '''''Qi''''' (氣, qì), pronunciáu “chi”, ye un términu [[chinu]] que na cultura tradicional de [[China]] denoma un principiu activu que forma parte de tou ser vivu. Anque la so traducción lliteral ye “aire”, “aliendu” o “vapor”, tórnase davezu a “enerxía” o “fluxu enerxéticu”. Aseméyase, poro, a conceutos que tán presentes na cultura occidental, como “espíritu” (nel sen etimolóxicu llatín d'”aliendu”), “pneuma” (del [[griegu]] "πνεῦμα"), o “fuercia vital”, o a otros asiáticos, como’l [[sánscritu]] “prana”. El términu “qi” espardióse per otros países d'Estremu Oriente, como [[Xapón]] (“ki”), [[Corea]] (“gi”) o [[Vietnam]] (“khí”). ==Orixe== La etimoloxía del ideograma “qi” na so forma tradicional (氣) ye “vapor (气) que surde del arroz (米) cuando cuez”. La forma más antigua d'escribir “qi” consistía en tres llinies ondulantes, que representaben el vafu del aliendu nun día fríu. Una versión más seronda, 气, neta que’l caráuter chinu simplificáu d'anguaño, ye una forma estilizada de les mesmes tres llinies. Los antiguos escritores chinos prefirieron sustituir por 气 un caráuter pariente que de primeres significaba dar de xintar a otres persones nun contestu social de fornir d'alimentu a los güéspedes. Tal caráuter amestó al avíu les tres llinies del caráuter qi col caráuter emplegáu p'arroz. D’esta miente 气 más 米 formaben 氣, y esti ye’l caráuter tradicional que s’usa inda güei.<ref>See p. 804f of Gao Shufan's "Xing, Yin, Yi Zonghe Da Zidian", Zhong Zheng Shuju, Taipei, 1984</ref> Acordies cola medicina tradicional china, el ''qi'' ye una enerxía que flui de contino na naturaleza, siendo la interrupción del so llibre fluxu nel cuerpu la causa de los trestornos físicos y sicolóxicos. Nel cuerpu anicia nel códigu xenéticu, nos principios inmediatos que lu alimenten y nel oxíxenu que se respira. Representa’l potencial funcional de los múerganos. Ye l'axente primordial de l'alquimia china. Responsable de la circulación del sangre, controla la regulación térmica del organismu, tien una función inmunitaria y un potencial metabólicu.<ref>Skopalik, C.; Marmori, F.: Curso de Medicina Tradicional China. Tomo 1. Páx. 95. 1993. ISBN 84-88597-01-0. Edita: [http://www.mtc.es Fundación Europea de Medicina Tradicional China]</ref> Los prauticantes de delles disciplines afirmen que’l ser humanu pue controlar y utilizar esta enerxía per aciu de diverses téuniques, aumentándolo, atropándolo y repartiéndolo per tol cuerpu, o usalo en forma concentrada, como nel [[Tai Chi Chuan|Taijiquan]], l'[[Aikido]] y otres [[artes marciales]]. Otros aseguren ser quien pa curar dél númberu d'enfermedaes y otres alteraciones unviando llibremente ''qi'' au lo precise’l cuerpu. Ésti ye’l casu de les terapies alternatives, como’l ''[[reiki]]'', l'[[acupuntura]], la [[dixitopuntura]], y de disciplines como’l ''[[Chi Kung|qigong]]''. Ensin embargu la ciencia occidental nun almite’l conceutu de ''qi'' como daqué con categoría real, darréu que nun ye a midilo aparatu dalu, y los sos efeutos pueden esplicase como productu de la suxestión. L’alderique sobro’l ''qi'' ta rellacionáu cola esplicación del so funcionamientu a resultes de la so intervención como fluyíu inmaterial (enerxía). Dellos maestros de ''qigong'' sopelexen que son a detectar y remanar direutamente’l ''qi'', y inclusive a operar a distancia per aciu del mesmo. Hai dellos maestros tradicionales de “qigong” que consideren que’l ''qi'' ye un procesu biolóxicu, y que la so efeutividá pue esplicase en términos entendibles pola medicina occidental. ==Aplicaciones del conceutu ''qi''== ===Qi y respiración=== [[Archivu:Hu Yue Xian.jpg|right|thumb|270px|Prauticando ''qigong''.]] La principal arbía pa conocer el ''qi'' ye la respiración, y na mayoría de los sistemes espirituales y terapéuticos orientales inclúinse métodos de concentración na respiración o delles téuniques respiratories. En [[xaponés]], el términu ''ki'' ye polisémicu, con significaos como ''enerxía'', ''presencia'', ''voluntá'', ''salú'' o ''aliendu''; netu que la pallabra sánscrita ''prana'', con significaos como ''enerxía'', ''aliendu'' o ''sabiduría''. En dellos contestos la pallabra xaponesa ''ki'' tórnase direutamente a [[respiración]]. Per aciu de la meditación na respiración, o de téuniques de respiración, dizse qu'una persona pue desarrollar la so enerxía natural y harmonizar la so personalidá y metabolismu, talamente que seya quien a atropar y distribuyir ''qi'' llogrando asina, por exemplu, gran flexibilidá y velocidá. Dalgunos maestros de [[Zen]] y de [[Budo]] afirmen que la respiración individual nun ye otro que la respiración del cosmos, darréu que cada elementu de la naturaleza ye una parte del tou. Na meditación, la respiración considérase un reyu ente pensamientu, emociones, instintu y estaos físicos, y, neto que na ciencia occidental, una espresión del estáu d'ánimu. ===Qi y tradición espiritual=== Anque los términos puedan ser distintos, el conceutu de ''qi'' alcuéntrase de cutiu en tradiciones relixoses y filosófiques como’l [[taoísmu]], [[confucionismu]], [[budismu]], [[zen]] y [[yoga]]. Na cosmoloxía taoísta, el ''qi'' (气), o enerxía vital (元气, ''yuanqi''), precede a la dixebra binaria del [[Yin y Yang|''yin'' y del ''yang'']], que son la fonte de los “diez mil seres” (万物, ''wanwu''), ello ye tolos seres y, indireutamente, toles coses qu'esisten nesti mundu. De mou que’l conceutu de ''qi'' ta presente en toles manifestaciones de la naturaleza. Nel pensamientu chinu’l ''qi'' ye aniciu de los reinos vivos de la naturaleza, y tamién del mineral: dizse que los “nervios” del [[xade]], por exemplu, interactúen coles venes del cuerpu humanu. Otramiente, na pintura china los estratos xeolóxicos de los montes son una de les manifestaciones macrocósmiques del ''qi''. Na filosofía confuciana, el ''qi'' asóciase al ''li'' (禮, lǐ), principiu estructural que tien una connotación moral. Dominar el ''qi'' forma tamién parte del aprendimientu avanzáu de los budistes per aciu de la meditación y de dellos exercicios, lo que pon l'acentu sobre l'aspeutu del ''qi'' lligáu a l'actividá mental. Na espiritualidá de la India, el [[prana]] ye un equivalente del ''qi''. A veces traduzse como “alma” (pallabra que tien el mesmu orixe indoeuropéu que prana), pero la pallabra “alma” tien güei munchos sentíos, non toos coincidentes cola noción de ''qi''. ===Qi y medicina=== [[Archivu:Hua t14.jpg|thumb|Meridianu “Du”, por Hua Shou (1716).]] La medicina tradicional china básase en gran parte na noción de ''qi''. Nesta tradición estrémense los líquidos orgánicos, el sangre y el ''qi'', qu'a la vez divídese en dellos tipos. La noción de ''qi'' ta nel orixe de téuniques como l'[[acupuntura]] y los masaxes, que consisten n’estimular los puntos d'alcuentru de los meridianos. Inspira tamién les teoríes chines del equilibriu alimentariu y exercicios como los que se prautiquen nes llamaes [[artes marciales internes]], como’l taijiquan o’l hsing i, arriendes de la ximnasia basada na respiración, el qigong. El so propósitu ye trabayar sobre’l ''qi'' pa caltener l'equilibriu y la dinámica de so nel cuerpu. Igualmente en Xapón, el propósitu del “shiatsu” (masaxes) y de los exercicios físicos (como los respiratorios) ye estimular el ki. Nel aprendimientu del qigong médicu entiéndese qu'unu necesita primero entrar nun estáu de quietú (“wu wei”, non aición). Dende ehí unu pue entrar nun estáu de calma, y dende ésti nunu de tranquilidá. Tando nesti estáu de tranquilidá, el cuerpu ye quien a iguar cualesquier desequilibriu. Nel qigong médicu, un estáu de tranquilidá tamién proporciona una condición favoratible pa que la mente ayude a iguar l'equilibriu enerxéticu del cuerpu y a curar. Cuando s’entra nun estáu fondu de tranquilidá ye posible, anque raro, que’l “yuan shen” (espíritu orixinal) dexe’l cuerpu. Esto nun aveza asoceder nel casu de la mayoría de los principiantes de qigong médicu a nun ser qu'esti seya’l so oxetivu. Pero nel qigong taoísta, y nel budista, l'oxetivu cimeru del entrenamientu ye esperimentar col yuan shen. Un ''qi'' llixero (una vibración alta de ''qi'' non restrinxida al planu físicu) ye’l mediu qu'aida al yuan shen a tresponer les llendes del cuerpu físicu. Nel entrenamientu taoísta deséase purificar el cuerpu físicu pa nun arreyar el componente orixinal al mundu material y poder d'esta miente viaxar a los planos cimeros p'aprender y desarrollase. Sicasí los prauticantes que tean interesaos solamente na salú y na parte curativa del qigong nun precisen tener un conocimientu fondu de lo anterior. Nel qigong médicu la única preocupación ye la vitalidá, la manifestación o espresión de la enerxía vital. ==Qi y artes marciales== Les [[Artes marciales de China|artes marciales chines]] y [[Artes marciales de Xapón|xaponeses]] faen bien de referencies a esti conceutu, respeutivamente al ''qi'' o al ''ki''. ===Artes marciales chines=== El conceutu de ''qi'' emplégase nes aplicaciones del ''[[Tai Chi Chuan|taijiquan]]'' como recursu pa unviar una fuercia al adversariu llueu d'esviar la de so. El puntu dantian (''dāntián''), nel abdome, ye fundamental; “facer baxar l'aliendu”, una téunica de respiración usando l'abdome imitando la de los ñácaros, ayuda a afitar les postures y a ameyorar la circulación del ''qi'', tamién conocío como “enerxía”. Nos entrenamientos de ''taijiquan'', l'atención que se pon nestos detalles permite trabayar meyor (respirando “col vientre” l'aliendu ye más fondu), más tiempu y más eficazmente. Nel conceutu del ''qi'', la lliberación d'enerxía nos meridianos xenerada polos movimientos de taijiquan ye neta a la que produz l'acupuntura. Delles téuniques del ''[[Shaolin Kung Fu|kung fu shaolin]]'' (o más exautamente shaolin wushu) básense n’identificar puntos específicos del cuerpu especialmente sensibles, al envís de facer más eficaces los ataques. Cuando había guerra los médicos estimulaben la circulación del ''qi'' pa prollongar el tiempu en que los prisioneros podíen ser torturaos pa sacar informaciones sobro l'enemigu. ===Artes marciales xaponeses=== En referencia al ''ki'', úsase a veces la espresión “aliendu-enerxía” ''(kokyu-ryokyu)''. Nes artes marciales xaponeses, cuando se solmena un golpe (''atemi'' en xaponés), ye’l ''ki'' del que lu solmena’l que se tresmite al contrariu mancándolu; d'esta miente lo importante ye más golpiar un puntu vital (alcuentru de meridianos) qu'emplegar la potencia física. El gritu, ''[[kiai]]'' (a veces consideráu equivocadamente como’l "gritu que mata" de los [[Kárate|karateques]]), ye otra forma de sopelexar el ''ki''. Nos exercicios de [[Rompimientos (artes marciales)|rompimientu]] de lladriyos, teyes, tables, bloques de formigón, etc., el ''ki'' concéntrase por exemplu nel cabu’l puñu y provoca’l rompimientu. La concentración del ''ki'' nel ''seika tanden'' (puntu abdominal) ye ún de los elementos fundamentales de los ''budo'': los cadriles son l'enllaz ente lo alto’l cuerpu (que remana les armes) y lo baxo’l cuerpu (la estabilidá). Dende un puntu de vista simbólicu, el ''seika tanden'' enllaza “el cielu y la tierra” ''(tenchi)'', conceutu que pue traducise por aunión ente la intención (el cielu, el pensamientu) y la enerxía (la tierra). Equí pue vese por exemplu la metáfora d'un árbol que cueye alimentu de la tierra pa llevantase haza’l cielu. El ''ki'' coneuta a los seres, y tamién a los dos oponentes (o collacios nel contestu d'una práutica amistosa). Poro, ún de los principios del [[Aikido]] ye aunir les enerxíes de los adversarios al envís de desaniciar l'agresión. Nel [[Kyudo]] (tiru con arcu [[zen]]) créyese que la flecha ta coneutada a la meta, que yá ye parte del oxetivu enantes mesmamente de ser llanzada. El conceutu de vixilancia, el ''zanshin'' que s’atopa en toles artes marciales xaponeses (incluyendo’l ''[[ninjutsu]]'', l'arte de los [[Ninja|ninjas]]), sofítase tamién nel conceutu de ''ki''. Per aciu del ''ki'' pue “sentise” la intención del enemigu, lo que permite responder más eficazmente, actuar incluso enantes de que l'adversariu pueda facelo. Tamién s’utiliza’l términu ''sen'' pa describir esta aición simultánea (''sensen no sen'': ataque anticipando l'aición contraria; ''go no sen'': respuesta anticipando l'aición; ''sen no sen'': ataque simultaneu). Les artes marciales xaponeses tamién faen referencia a la medicina tradicional coles nociones de ''kappo'' y de ''katsu'', por exemplu p'”alicar” a una persona amoriada. == Referencies == {{llistaref}} * Rodríguez Cuadras, Manuel: Teoría Básica I. 2010. ISBN 978-84-614-0281-6 Edita: [http://www.mtc.es Fundación Europea de Medicina Tradicional China] ==Ver tamién== *[[Chi Kung]] * [[Acupuntura]] * [[Artes marciales internes]] * [[Meditación]] * [[Shiatsu]] * [[Tai Chi Chuan]] * [[Taoísmu]] ==Enllaces esternos== * [http://www.wikilearning.com/que_es_el_chi-wkccp-19751-3.htm Definición de Qi o Chi en Wikilearning] * [http://www.discoverchipower.com Desarrollar el poder del Chi] * [http://www.energy-cultivation.com Conexón de mente, cuerpu y espíritu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125224118/https://energy-cultivation.com/ |date=2019-01-25 }} * [http://fengshuigarden.com.au/what-is-chi.html ¿Qué ye Chi (Qi)?, por Ross Lamond, Feng Shui Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027160111/http://fengshuigarden.com.au/what-is-chi.html |date=2010-10-27 }} * [http://www.ki-therapy.com The Ki/Chi Society] * [http://www.literati-tradition.com/qi_breath.html "Una interpretación filosófica y cultural del Qi", por Bing YeYoung] * [http://www.skepdic.com/chi.html The Skeptics Dictionary] * [http://www.taijipedia.net/tai-chi-online-training-tips/taijiquan-biggie-what-is-chi Sensación, una esplicación práutica de les sensaciones del Chi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510155934/http://www.taijipedia.net/tai-chi-online-training-tips/taijiquan-biggie-what-is-chi |date=2010-05-10 }} * [http://artofthestates.org/cgi-bin/piece.pl?pid=154 Art of the States: Qi. Trabayu musical inspiráu nel Qi, por Chen Yi] * [http://www.aikidorepublic.com/aikiphysics/ AikiPhysics] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Filosofía y relixón]] [[Categoría:Taoísmu]] [[Categoría:Términos de les artes marciales de China]] jilqjkfj1gba9pihlldu01bf4w64b44 0 34945 4502820 4480205 2026-07-06T01:16:36Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502820 wikitext text/x-wiki {{Organización}} L''''Ente Público Radio Televisión Madrid''' ye una empresa pública de radiodifusión dependiente de la [[Comunidá de Madrid]] ([[España]]). Les sos estayes d'actividá son: l'ámbitu televisivu, cola producción de de les canales [[Telemadrid]], [[laOtra]] y [[Telemadrid Sat]], la señal de televisión internacional de la compañía; y l'ámbitu radiofónicu, cola emisora de FM [[Onda Madrid]]. Ye miembru de la [[FORTA]] dende la so creación. Entamó les emisiones el [[2 de mayu]], día de la [[Comunidá de Madrid|rexón madrilana]], del añu 1989. == Cronoloxía == === Nacencia === N'abril de 1984 [[Joaquín Leguina]], presidente de la [[Comunidá de Madrid]], propón la creación del Ente Público de Radiotelevisión Madrid col enfotu d'inicar les emisiones d'una canal autonómica asemeyada a les d'otres comunidaes autónomes como [[Cataluña]] ([[Televisió de Cataluña]]) o el [[País Vascu]] ([[EiTB]]). Tras un intentsu debate ente los grupos que formaben parte de la cámara madrilana, el 30 de xunu d'esi mesmu añu naz l'Ente públicu mediante la Llei 13/1984. El [[19 de febreru]] de 1985 entama les sos emisioines la so señal de radio ''Onda Madrid'', qu'emite al traviés del 101.3 FM y que regulariza les emisiones el 1 de marzu. Poro, nun foi hasta 1987 cuando l'''Ente Público Radio Televisión Madrid TM-3'' al traviés del direutor en funciones, Jorge Martínez Reverte, propón la creación d'una canal autonómica de televisión, acoyéndose a lo dipuestu na Llei de la Tercer Canal. Tres dellos debates ente los cuatro grupos que formaban parte del Conseyu d'Alministración, el [[11 d'abril]] de 1988 Radiotelevisión Madrid elixe, mediante alcuerdu ente [[PSOE]] y [[Alianza Popular]], a [[Miguel Ángel Aguilar]], n'aquel momentu direutor de l'axencia [[EFE]], como Presidente. Tres renunciar al cargu, elíxose como nuevu presidente a Javier García Fernández. El cargu de Direutor Xeneral quedó vacante. Dempué sdel rechazu por parte de CDS a Antonio Martín Benítez, el 29 d'ochobre de 1988 propúnxose a [[Pedro Erquicia]], que será elixíu por unanimidá. El 13 d'abril de 1989, Radio Televisión Madrid entamó a emitir una carta d'axuste al traviés de la canal 51 del [[UHF]]. El 2 de mayu de 1989, fecha del día oficial de la Comunidá de Madrid, [[Telemadrid]] entama les emisiones en periodo de pruebes a les 17.45 hores, cola emisión d'una pieza de presentaicón de la cadena, una corrida de toros de la Feria de San Isidro, y la película [[Ben-Hur (película de 1959)|Ben-Hur]]. Les emisiones regulares llegaron el 2 d'ochobre del mesmu añu con un saludu del rei d'España, Xuan Carlos I, y cola puesta en marcha del ''Telenoticias'', nome de los servicios informativos dirixíos por por [[Fermín Bocos]] y presentaos por [[Hilario Pino]]. == La compañía en cifres == {| {{tablaguapa}} |- ! Añu || 1991 || 1992 || 1993 || 1994 || 1995 || 1996 || 1997 || 1998 || 1999 || 2000 |- | Presupuestu (en millones d'euros) || 4,81 || 15,03 || 44,87 || 49,82 || 63,58 || 89,25 || 60,70 || 59,50 || 58,90 || 58,3 |- | Share (AIMC) || || || || || || || || || || 2,8% |- | Share (''[http://www.tns-global.es TNS]'')|| || || || || || || || 20,6% || 20,0% || 19,7% |- | || || || || || || || || || || |- ! Añu || 2001 || 2002 || 2003 || 2004 || 2005 || 2006 || 2007 || || |- | Presupuestu (en millones d'euros) ||49,28 || 63,40 || 63,20 || 73,40 || 69,35 || 92,81 || 79,89 || || |- | Share (AIMC) || 2,7% || 2,4% || 2,3% || 2,0% || 2,1% || 1,4% || || || |- | Share (''[http://www.tns-global.es TNS]'') || 17,8% || || || 14,9% || 14,4% || 11,6% || 10,7% || (xin-xunetu) || |- |} ''Fonte: Presupuestos y cuentes añales de RTVM; AIMC (Resume Xeneral EGM: Añu móvil febreru - payares); TNS - Sofres AM (Boletín Mensual d'Audiencia de Medios)'' Nel añu [[2006]], la deuda acumulada pola empresa yera de 100 millones d'euros. == Servicios del EPRTVM == '''Televisión:'''<br /> - [[Telemadrid]]<br /> - [[laOtra]]<br /> - [[Telemadrid Sat]]<br /> '''Radio:'''<br /> - [[Onda Madrid]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.telemadrid.es Páxina web oficial de Telemadrid] * [http://www.laotra.es/ Páxina web oficial de laOtra] * [http://www.forta.es Páxina web oficial de la FORTA] * [http://www.madrid.org Páxina web oficial de la Comunidá de Madrid] == Polémica en Telemadrid == * [http://www.salvemostelemadrid.es Páxina crítica] * [http://www.europarl.europa.eu/news/expert/infopress_page/021-4644-086-03-13-902-20070326IPR04643-27-03-2007-2007-false/default_es.htm La comisión de Peticiones del Parllamentu Européu trata una denuncia por supuesta infracción de la llibertá d'espresión en Telemadrid. Parllamentu Européu.] * [http://www.20minutos.es/noticia/221693/0/polemica/catalan/telemadrid/ Polémica por el documental "Ciudadanos de segunda" sobre'l castellán en Cataluña. 20 Minutos.] * [https://web.archive.org/web/20090227023428/http://actualidad.terra.es/sociedad/articulo/fisas_pp_telemadrid_catalunya_1511730.htm Fisas, del PP, cree que'l reportaxe de Telemadrid nun muestra 'la escelente convivencia' que se vive en Cataluña. Terra España.] * [https://www.elpais.com/articulo/madrid/juez/imputa/direutor/Telemadrid/acoso/sexual/elpepuespmad/20070309elpmad_5/Tes El direutor de Telemadrid, imputáu por acosu sexual a una emplegada. El País.] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Televisión d'España]] [[Categoría:Radio]] [[Categoría:Comunidá de Madrid]] [[Categoría:FORTA]] ne74kp34zg1uvhf0bvfghqridkiq6ue 0 38458 4502806 4502655 2026-07-05T21:47:24Z Sahaquiel9102 9918 Esfacer la revisión [[Special:Diff/4502655|4502655]] de [[Special:Contributions/~2026-38083-50|~2026-38083-50]] ([[User talk:~2026-38083-50|alderique]]) 4502806 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Célula procariota}} {{referencies}} [[Ficheru:Average prokaryote cell- es.svg|thumb|300px|Estructura celular d'una [[bacteria]], típica célula procariota.]]. Llámase '''procariotes''' (del [[idioma griegu|griegu]] ''πρό'', ''pro'': «antes de»; ''κάρυον'', ''karion'': «nucleu») a les [[célula|célules]] ensin [[nucleu celular]] estremáu, esto ye, que'l so [[material xenéticu]] alcuéntrase esvalixáu nel [[citoplasma]], axuntáu nuna zona denomada [[nucleoide]]. Otra manera, les célules que sí tienen un nucleu estremáu de la citoplasma, llámense [[Célula eucariota|eucariotes]], ye dicir aquelles que'l so [[Ácidu desoxirribonucleico|ADN]] alcuéntrase dientro d'un compartimientu separáu del restu de la célula. Amás, el términu procariota fai referencia a los organismos pertenecientes al reinu ''Prokaryota'', que'l so conceutu coincide col reinu ''[[Monera]]'' de les clasificaciones de [[Herbert Copeland]] o [[Robert Whittaker]] que, anque obsoletas, siguen siendo entá populares. Cuasi ensin esceición los organismos basaos en célules procariotas son [[unicelular]]es (organismos consistentes nuna sola célula). Créese que tolos organismos qu'esisten anguaño deriven d'una forma unicelular procariótica ([[LUCA]]). Esiste una teoría, [[Endosimbiosis seriada]], que considera qu'a lo llargo d'un lentu procesu evolutivu, hai unos 1500 millones d'años, les procariotas derivaron nunes célules más complexes, los eucariotes. == Diversidá bioquímica y metabólica == Dende la so apaición, sufrieron una gran diversificación. El [[metabolismu]] de les procariotas ye descomanadamente variáu (a diferencia de los eucariotes), y causa que delles procariotas sían bien distintes a otres. Dalgunes son bien resistentes a condiciones ambientales estremes como [[temperatura]] o [[pH|acidez]], se les llapada [[Extremófilu|Extremófilos]]. La totalidá de la diversidá de los sistemes [[metabolismu|metabólicos]], ye tomada polos procariontes, polo que la diversidá metabólica de los eucariontes considérase como un subconxuntu de les primeres. El Marc Gutierrez Herblot me pone un monton :') == Nutrición == La nutrición puede ser [[Nutrición autótrofa|autótrofa]] ([[quimiosíntesis]] o [[fotosíntesis]]) o [[Nutrición heterótrofa|heterótrofa]] ([[Saprofito|saprófita]], [[Parasitismu|parásita]] o [[Simbiosis|simbiótica]]). En cuanto al [[metabolismu]] los organismos pueden ser: [[Organismu anaerobiu|anaerobios]] estrictos o facultativos, o [[Organismu aerobiu|aerobiu]]. * La '''quimiosíntesis''' ye la conversión biolóxica de molécules d'un [[carbonu]] y [[nutriente]]s en [[materia orgánico]] usando la [[oxidación]] de molécules inorgániques como fonte d'[[enerxía]], ensin la lluz solar, a diferencia de la fotosíntesis. Una gran parte de los organismos vivientes basa la so esistencia na producción quimiosintética en falles termales, cepes fríes o otros hábitats estremos a los cualos la lluz solar ye incapaz de llegar. * La '''fotosíntesis''' ye la base de la vida actual na Tierra. Consiste nuna serie de procesos per aciu los cualos les [[Plantae|plantes]], [[algues]] y dalgunes [[bacteria|bacteries]] capten y utilicen la enerxía de la lluz pa tresformar la materia inorgánico del so mediu esternu en materia orgánico qu'utilicen pa la so crecedera y desenvolvimientu. Los organismos capaces de llevar a cabu esti procesu denominar fotótrofos y si amás son capaces d'afitar el [[Óxidu de carbonu (IV)|CO2]] atmosféricu (lo qu'asocede cuasi siempres) llámense autótrofos. Salvu en delles bacteries, nel procesu de fotosíntesis producen lliberación d'[[osíxenu]] molecular (proveniente de molécules d'[[agua]]) escontra l'[[atmósfera]] ([[fotosíntesis oxigénica]]). Ye llargamente almitíu que'l conteníu actual d'osíxenu na atmósfera xeneróse a partir de l'apaición y actividá de dichos organismos fotosintéticos. Esto dexó l'apaición evolutiva y el desenvolvimientu d'organismos aerobios capaces de caltener una alta tasa metabólica (el metabolismu aerobiu ye bien eficaz dende'l puntu de vista enerxéticu). La otra modalidá de fotosíntesis, la [[fotosíntesis anoxigénica]], na cual nun se lliberar osíxenu, ye llevada a cabu por un númberu amenorgáu de bacteries, como les [[bacteries púrpures del azufre]] y les [[bacteries verdes del azufre]]; estes bacteries usen como apurridor d'hidróxenos l'[[Ácidu sulfhídricu|H2S]], colo que lliberen [[azufre]]. * '''Nutrición saprofita''': ye a base de restos d'animales o vexetales en [[descomposición]]. * '''Nutrición parásita''': llogren l'alimentu d'un hospedador al que perxudiquen pero nun lleguen a matar. * '''Nutrición simbiótica''': los seres que realicen la simbiosis llogren la materia orgánico d'otru ser vivu, que tamién sale beneficiáu. == Reproducción == Dar de dos maneres: '''reproducción asexual''' o '''conxugación''' * '''Reproducción asexual''' por bipartición o [[fisión binaria]] o mitosis: ye la forma más senciella y rápida n'[[Organismu unicelular|organismos unicelulares]], cada célula partir en dos, previa división del material xenético y posterior división de citoplasma ([[citocinesis]]). * '''Reproducción parasexual''', pa llograr variabilidá y afaese a distintos ambientes, ente les bacteries puedes asoceder intercambiu d'ADN como la conxugación, la transdución y el tresformamientu. ** '''Conxugación''': Procesu qu'asocede cuando una bacteria fai contautu con otra usando un filo llamáu PILI. Nel momentu en que les citoplasmes tán coneutaos, l'individuu donante (consideráu como masculín) tresfier parte del so ADN a otru receptor (consideráu como femenín) que lo incorpora (al traviés del PILI) a la so dotación xenética per aciu [[recombinación]] y tresmitir de la mesma al reproducise. ** '''Transducción''': Nesti procesu, un axente tresmisor, que xeneralmente ye un virus, lleva fragmentos d'ADN d'una bacteria parasitada a otra nueva receptora, de tala forma que l'ADN de la Bacteria parasitada integrar al ADN de la nueva bacteria. ** '''Tresformamientu''': Una bacteria puede introducir nel so interior fragmentos d'ADN que tán llibres nel mediu. Estos pueden provenir del rompimientu o degradación d'otres bacteries al so alredor. == Tipos según la so morfoloxía == [[Ficheru:Bacteria (PSF).jpg|thumb|D'izquierda a derecha: Cocos, espirilos y bacilos.]] * '''Cocu''' ye un tipu morfolóxicu de bacteria. Tien forma más o menos esférica (nenguna de les sos dimensiones predomina claramente sobre les otres). * Los '''bacilos''' son bacteries que tienen forma de cayáu, cuando se reparen al [[microscopiu]]. Los bacilos suélense estremar en: ** Bacilos Gram positivos: afiten el violeta de genciana ([[tinción de Gram]]) na paré celular porque escarecen de capa de [[lipopolisacáridos]]. ** Bacilos Gram negativos: nun afiten el violeta de genciana porque tienen la capa de lipopolisacárido. * '''Vibrio''' ye un xéneru de bacteries, incluyíes nel grupu gamma de les [[proteobacterias]]. Delles de les especies de ''Vibrio'' son [[Patóxenu|patóxenes]], provocando enfermedaes del [[tracto dixestivu]], cuantimás [[Vibrio cholerae]], l'axente que provoca'l [[roxura]], y [[Vibrio vulnificus]], que se tresmite al traviés de la ingesta de mariscu. * Los '''espirilos''' son bacteries flaxelaes de forma [[Héliz (xeometría)|helicoidal]] o d'[[espiral]]. Mover en medios mafosos avanzando en [[torniellu]]. El so [[diámetru]] ye bien pequeñu, lo que fai que puedan travesar les [[mucosa|mucoses]]; por casu [[Treponema pallidum]] que produz la [[sífilis]] nel home. Son más sensibles a les condiciones ambientales qu'otres bacteries, por ello cuando son patóxenes tresmitir por contautu direutu (vía sexual) o per aciu vectores, de normal [[artrópodu|artrópodos]] hematófagos == Clasificación == [[Ficheru:Halobacteria.jpg|thumb|[[Halobacteria]].]] * '''Arqueobacterias ''' son [[Microorganismu|microorganismu]] unicelulares bien primitivos. Al igual que les bacteries, les archaea escarecen de nucleu y son por tanto procariontes. Sicasí, les diferencies a nivel molecular ente [[Archaea|archaeas]] y bacteries son tan fundamentales que les clasifica en grupos distintos. Ello ye que estes diferencies son mayores de les qu'hai, por casu, ente una planta y un animal. Anguaño considérase que les archaea tán filoxenéticamente más próximes a los [[Eukaryota|eucariontes]] qu'a les bacteries. Les archaea fueron descubiertes orixinariamente n'ambientes estremos, pero dende entós topar en tou tipu de hábitats. ** '''[[Metanógenos]]''' son microorganismos procariontes que viven en medios puramente anaerobios y que llogren enerxía per aciu la producción de [[gas natural]], el metanu ([[Metanu|CH4]]). Gracies a esta carauterística, esti tipu d'organismu tien una gran importancia ecolóxica, yá que intervién na degradación de la materia orgánico na naturaleza, y nel [[ciclu del carbonu]]. Amás, son un grupu filoxenéticamente heteroxéneu n'ónde'l factor común que les xune ye la producción de gas metanu y les sos cofactores únicos. Podemos atopar nel nuesu [[intestín]]. ** '''Halófiles''': Viven n'ambientes desaxeradamente salinos. [[Halococcus]] y [[Halobacterium]] solo viven en medios con más del 12% de sal (muncho más saláu que l'agua de mar). ** Les bacteries '''termófilas''' son microorganismos que viven y desenvuélvense en condiciones de temperatures estremes y [[pH]] estremos en sitios con actividá volcánica (como géiseres) nes [[Dorsal oceánica|dorsales oceániques]], onde la mayoría de seres vivos seríen incapaces de sobrevivir. Esiste la teoría de que fueren posiblemente les primeres célules simples. * '''Eubacterias''' son organismos microscópicos formaos por célules procariotas más evolucionaes. Les [[cianobacteries]], tamién conocíes como algues verdeazules, son eubacterias fotosintétiques y coloniales que tuvieron viviendo sobre'l nuesu planeta por más de 3 mil millones d'años. Esta bacteria crez n'esteres y montículos nes partes menos fondes del océanu. Anguaño namái les hai en delles rexones, pero fai miles de millones d'años haber en tan gran númberu, que yeren capaces d'añader, al traviés de la fotosíntesis, abonda [[osíxenu]] a la primitiva atmósfera de la [[Tierra]], como por que los animales que precisaben osíxenu pudieren sobrevivir. == Ver tamién == * [[Plásmidu]] * [[Nucleoide]] * [[Célula eucariota]] * [[Arquia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Célula|Procariota]] iqglrvb2yro9r1piddrmup5y0ax2cd7 0 38817 4502823 4496323 2026-07-06T01:52:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502823 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Raffaello Sanzio''' {{nym}}<ref name="Rafaello"/>, tamién conocíu como '''Rafael de Urbino''' o, a cencielles, como '''Rafael'''<ref name="Rafaello">{{cita web |url=http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0053913 |títulu= Rafael|fechaaccesu=22 de xunu de 2009 |autor= Enciclopedia Catalana, SAU|fecha= 28 de xineru de 2008|idioma= Catalán}}</ref>{{#tag:ref|Ente les variantes del so nome, hai, amás "Raffaello Santi", "Raffaello de Urbino" o "Rafael Sanzio de Urbino". El llamatu Sanzio deriva de la [[Idioma llatín|llatinización]] del italianu, Santi en Santius. De normal roblaba los documentos como "Raphael Urbinas" - una forma llatinizada.<ref>Gould, páx. 207.</ref>|group=n.}} foi un [[pintor]] y [[arquiteutu]] [[Italia|italianu]] del [[Alto Renacimientu]]. Amás del so llabor pictóricu, que sería almirada y asonsañada mientres sieglos, realizó importantes apurras na arquiteutura y, como inspector d'antigüedaes, interesar nel estudiu y caltenimientu de les muertes grecorromanes.<ref>Klein y Zerner (1990), páx.44</ref> Fíu d'un pintor de modesta relevancia, foi consideráu un [[neña maravía]] pol so precoz habilidá y al quedar güérfanu formar nos talleres de dellos artistes de prestíu. A los 25 años llogró'l so primer encargu oficial, la decoración de les Estancies Vaticanes, onde pintó dellos frescos como ''[[La escuela d'Atenes]]'', consideráu una de les sos obres cume.<ref>Pomella (2000), páx.111</ref><ref>{{cita web |url=http://revistas.ucm.es/bba/11315598/articulos/ARIS0808110137A.PDF |títulu=Arte y simbolismu |formatu=pdf |fechaaccesu=29 de xineru |añoacceso=2010 |autor=Carlos Pérez-Rubín |apellíu=Pérez-Rubín |nome=Carlos |añu=2008 |editor=revistas.ucm.es |páxina=139 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100328170110/http://revistas.ucm.es/bba/11315598/articulos/ARIS0808110137A.PDF |fechaarchivu=2010-03-28 }}</ref> Ye célebre pola perfeición y gracia de les sos [[artes visuales]], destacando en trabayos de pintura y [[dibuxo|dibuxu artísticu]].<ref>{{cita web |url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2578897 |títulu=Arte y simbolismu |fechaaccesu=29 de xineru |añoacceso=2010 |autor=Carlos Pérez-Rubín |apellíu=Pérez-Rubín |nome=Carlos |añu=2010 |editor=dialnet.unirioja.es |editorial=Universidá de la Rioja}}</ref> Xunto con [[Michelangelo]] y [[Leonardo da Vinci]] forma'l tríu de los grandes maestros del periodu.<ref>John Fleming (1982). ''A World History of Art''. London: Macmillan. p. 357.</ref> Nació en [[Vienres Santu]] y finó nesta mesma festividá'l día que cumplió 37 años.<ref group=n.>Les feches de nacencia y muerte fueron bien aldericaes, y pueden nun ser ciertes.</ref> Foi un artista bien granible, en parte gracies a que dirixó un taller conformáu por numberosos collaboradores,<ref>Talvacchia (2007) páx.8</ref> y, a pesar de la so muerte prematura, dexó una estensa obra qu'en gran parte entá se caltién. La mayor parte del so trabayu ta agospiáu nos [[Museos Vaticanos]], yá que decoró con frescos les habitaciones conocíes como les [[Estancies de Rafael]], el principal encargu de la so carrera, que quedó ensin terminar por causa de la so muerte y foi completáu por ayudantes. Dempués de los sos años de mocedá en [[Roma]], gran parte de la so obra, a pesar de ser diseñada por él, foi executada pol so taller, con una considerable perda calidable. Exerció gran influencia na so dómina; anque fora de Roma la so obra foi conocida sobremanera al traviés de la producción que fixeron los talleres de grabáu que collaboraben con él. Dempués de la so muerte, la influencia del so principal rival, Miguel Ángel, intensificar hasta los [[Sieglu XVIII|sieglos XVIII]] y [[Sieglu XIX|XIX]], cuando les cualidaes más seles y harmonioses de Rafael, fueron consideraes de nuevu como un modelu cimeru. La so carrera estremar de manera natural en tres fases y tres estilos, descritos asina por [[Giorgio Vasari]]: los sos primeros años n'[[Umbría]], el periodu posterior de cuatro años en [[Florencia]] ([[1504]]-[[1508]]), onde absorbió les [[Florencia#Arte|tradiciones artístiques de la ciudá]], y finalmente'l so postreru y trunfal periodu de doce años en [[Roma]], trabayando pa los [[papa|papes]] y el so [[Corte noble|corte]].<ref>Vasari, páx. 208, 230.</ref> [[Ficheru:Raffaello Sanzio - Self-portrait with a friend - Google Art project.jpg|thumb|''[[Autorretratu con un amigu]]'' (1500-1525), [[Louvre]], [[París]]]] == Ascendencia == {{AP|Corte de Urbino}} Nació en [[Urbino]] —una pequeña ciudá de la [[Italia]] central—, na rexón de [[Marche]], llocalidá pequeña, pero importante dende'l puntu de vista artísticu,<ref>''Urbino: The Story of a Renaissance City'' de June Osborne, na páx. 39 diz que'l llugar cuntaba con unos "pocos miles" d'habitantes como muncho, entá anguaño cunta con 15.000 habitantes si nun se tomen en cuenta a los estudiantes universitarios</ref> onde'l so padre [[Giovanni Santi]] yera pintor de la corte del duque. Na pequeña corte de Urbino, Giovanni foi integráu nel círculu íntimu de la familia nun grau cimeru al que yera habitual n'otres cortes italianes, so un gobiernu con importante centru de cultura lliteraria y artística.<ref>Jones and Penny, páx. 1-2</ref> Crecer nel senu d'esta pequeña corte dio-y a Rafael la oportunidá d'aprender les maneres pulíes y les habilidaes sociales tan allabaes nél por Vasari.<ref>Vasari, páx. 207.</ref> La vida cortesana de Urbino nesta dómina sería pocu dempués considerada por [[Baldassare Castiglione]], (na so obra ''[[El Cortesanu]]''<ref>{{cita web |url=http://espasa.es/El cortesanu_51_1820 |títulu=El Cortesanu |fechaaccesu=15 de febreru |añoacceso=2010 |añu=2010 |editor=espasa.es |editorial=Editorial Espasa Calpe }}</ref> en [[1528]]), como modelu de [[virtú]]es d'una [[Humanismu|corte humanista italiana]]. Castiglione instalar en Urbino nel añu 1504, cuando Rafael yá nun moraba nella; sicasí, visitar bien de cutiu, lo que dio como resultáu una estensa amistá. Otros visitantes habituales de la corte tamién se convirtieron nos sos amigos: [[Pietro Bibbiena]] y [[Pietro Bembo]], nomaos dambos [[cardenal]]es más tarde, yeren conocíos entós como bonos [[escritor]]es y vivieron en Roma coles mesmes que Rafael. Mover con comodidá nes [[Clase alta|altes esferes sociales]] mientres tola so vida, lo que foi unu de los factores que contribuyeron a dar una falsa impresión d'una carrera artística fácil. Sicasí, nun recibió una completa educación humanística, polo tanto nun se sabe con claridad si lleía fácilmente en [[Idioma llatín|llatín]].<ref>Jones & Penny, páx. 204.</ref> == Biografía == === Primeros años (1483-1504) === [[Ficheru:Raphael colonna 01.jpg|thumb|Posible [[autorretratu]] de Rafael mientres la so adolescencia.]] [[Ficheru:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|thumb|''[[Los casamientos de la Virxe]]'' de Rafael Sanzio. Nesta obra, puede apreciase la influencia de [[Perugino]] na manera de pintar del nuevu.]] La so madre, Maxa di Battista di Nicola Ciarla , morrió en 1491 y el [[1 d'agostu]] de [[1494]], [[Giovanni Santi]], el so padre, volvió casase. Con tan solo 11 años, quedó güérfanu y so la custodia llegal del so tíu Bartolomeo, [[sacerdote]], qu'empecipió un pleitu cola [[madrasca]] del mozu. Sicasí, Rafael siguió viviendo con ella cuando nun allegaba al so aprendizaxe con un maestru. Aun así, yá diera amuesa del so talentu, según [[Giorgio Vasari]], quien cunta que fuera "una gran ayuda pal so padre".<ref>Jones & Penny, páx. 5.</ref><ref>Vasari, capítulu ''Life''.</ref> Un brillante [[autorretratu]] de la so adolescencia amuesa'l so precoz talentu.<ref>[http://z.about.com/d/arthistory/1/0/W/O/raphael_colonna_01.jpg Imaxe de Rafael Sanzio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202121830/http://z.about.com/d/arthistory/1/0/W/O/raphael_colonna_01.jpg |date=2007-12-02 }} nel [[Muséu Ashmolean]].</ref> El taller del so padre siguió y, probablemente en compañía de la so madrasca, xugó un relevante papel na so xestión dende la so mocedá. En Urbino tuvo la oportunidá de conocer la obra de [[Paolo Uccello]], el precedente pintor de la corte († [[1475]]), y de [[Luca Signorelli]], quien hasta l'añu [[1498]] moró y trabayó na próxima [[Città di Castello]].<ref>Jones & Penny: 4-5, 8 y 20</ref> Según Vasari, el so padre asitiar nel taller del maestru d'[[Umbría]] [[Pietro Perugino]] como aprendiz, «a pesar de les llárimes de la so madre». La evidencia d'un periodu de deprendimientu vien namái de Vasari y d'otra fonte,<ref>Simone Fornari en 1549-50, vease tamién Gould, páx. 207.</ref> y foi aldericada, porque la so madre morrió cuando él tenía ocho años, lo que sería demasiáu puestu pa empezar a formase. Una teoría alternativa ye que recibió dalgún ensayamientu de [[Timoteo Viti]], un pintor de la [[Palaciu Ducal de Urbino|corte de Urbino]] dende [[1495]].<ref>Jones & Penny, páx. 8.</ref> Pero los historiadores modernos tán d'alcuerdu en que Rafael trabayó siquier como ayudante de Perugino dende alredor de [[1500]]; la influencia de Perugino nes sos primeres obres ye bien evidente: "probablemente nengún otru discípulu de talentu absorbiera les enseñances del so maestru como lu fixo Rafael, entá comparándolo con Leonardo da Vinci y Miguel Ángel", según Wölfflin.<ref>Wölfflin, páx. 73.</ref> Vasari escribe que, tocantes a esti periodu, yera imposible estremar les obres de dambos artistes, pero munchos [[Historia del Arte|historiadores del arte]] modernos afirmen detectar les partes que Rafael pintó como ayudante n'obres de Perugino o del so taller. Amás de la semeyanza estilística, les sos téuniques yeren tamién bien similares, por casu na trupa aplicación de la pintura, col usu d'un mediu a base de [[barniz]], nes solombres y los adornos escuros, pero con una aplicación más llixera nes partes de carne. Sicasí, l'escesu de resina nel barniz, causó de cutiu resquiebros n'árees de les pintures de dambos maestros.<ref>Jones y Penny, páx. 17.</ref> El taller de Perugino taba activu tantu en [[Perugia]] como en [[Florencia]], quiciabes con dos sucursales permanentes.<ref>Jones & Penny, páx. 2-5.</ref> Considérase qu'en 1501 Rafael yera un ''Maestru de Plenu Derechu'', dafechu formáu. La so primer obra documentada foi'l ''[[Retablu Baronci]]'' —anque hai un discutiniu con ''[[La resurrección de Cristu (Rafael)|La resurrección de Cristu]]'' que foi realizada ente los años 1499 y 1501— pa la Ilesia de San Nicolás de Tolentino en Città di Castello, una ciudá a mediu camín ente Perugia y Urbino. [[Evanxelista di Pian di Meleto]], quien trabayara pal so padre, compartió l'encargu de la obra, que data de 1500 y foi terminada en 1501, anguaño namái queden delles porciones y un bocetu preparatorio.<ref group=n.>La obra foi bien estropiada por un terremotu nel añu 1789 y los sos restos atópense esvalixaos nos museos d'[[Europa]].</ref> Mientres los siguientes años pintó obres pa otres ilesies, incluyendo la ''[[Crucifixón Mond]]'' —alredor de 1503— y ''[[Los casamientos de la Virxe]]'' de la [[Pinacoteca di Brera]], según obres pa Perugia, como'l ''[[Retablu Oddi]]'' —''L'anunciación'' , ''L'Adoración de los Magos'' y ''La coronación de la Virxe'' 1501-1503—. Probablemente tamién visitó Florencia nesta dómina. Trátase d'obres mayores, dalgunes d'elles como [[frescu|frescos]], nes que Rafael llinda la composición al estáticu estilu de Perugino. Nestos años tamién pintó munches pequeñes y esquisites pintures de caballete, la mayor parte probablemente p'amantes de la pintura de la corte de Urbino, como ''[[Les Gracies (Rafael)|Les Gracies]]'', ''[[El suañu del caballeru]]'' o ''[[San Miguel (Rafael, 1501)|San Miguel]]'', y empezó a pintar ''[[Virxe col Neñu entronizados y santos]]''.<ref>Jones y Penny, páx. 5-8.</ref><ref>{{Cita llibru |apellíos= Chastel |nome= André|títulu= L'arte italiano|url= https://books.google.es/books?id=gDIW3l5BRYIC&lpg=PP1&pg=PA281#v=onepage&q&f=false |añu= 1988 |editorial= Ediciones AKAL |idioma= castellanu|isbn= 9788476003015|páxina= 281 }}</ref> Nel añu de 1502 foi a [[Siena]] por invitación d'otru discípulu de Perugino, [[Pinturicchio]], "al ser amigu de Rafael y conocedor de la so capacidá como artista de la más elevada calidá", porque lu ayudar coles obres, y bien probablemente colos [[dibuxu|dibuxos]], pa una serie de frescos na [[Biblioteca Piccolomini]] de la [[Catedral de Siena]].<ref>"Un esbozu sobreviviente paez ser principalmente por cuenta de Rafael". Jones y Penny, páx. 20.</ref> Rescampla que nesta etapa temprana de la so carrera yá yera un artista solicitáu. === Influencia florentina (1504-1508) === [[Ficheru:Raphael missing.jpg|thumb|left|200px|Semeya d'un mozu, acasu [[Francesco Maria della Rovere]], antaño perteneciente al [[Muséu Czartoryski]] de Cracovia y anguaño sumíu.]] Rafael llevó una vida de "[[nómada]]", trabayando en distintos llugares del norte d'Italia, pero pasando una bona parte del so tiempu en Florencia, quiciabes dende l'añu 1504. Asina, anque se fala del so "periodu florentín" ente 1504 y 1508, cabo mentar que nunca moró ende de forma continua.<ref>Gould, páx. 207-208.</ref> Sía que non, seique de xemes en cuando, tenía que visitar la ciudá p'aprovise de materiales. Esiste una carta d'encamientu, fechada n'ochobre de 1504, de la madre del siguiente duque de Urbino al [[confaloniero]] de Florencia: "El portador d'ésta ye Rafael, pintor de Urbino, quien, foi dotáu pa esti oficiu y que determinó pasar dalgún tiempu en Florencia pa siguir colos sos estudios. El so padre foi bien honestu y yo querer enforma, y el fíu ye un mozu sensible y apolazáu; tantu por una cosa como pa la otra téngo-y gran ciñu...".<ref>Jones y Penny, páx. 5.</ref> Como enantes con Perugino y otros, foi capaz d'asimilar la influencia del arte florentino, respetando la evolución del so propiu estilu. Los frescos que fizo en [[Perugia]] alredor de [[1505]] amuesen una nueva calidá monumental nes figures, que podría evidenciar la influencia de [[Fra Bartolomeo]], de quien Vasari diz foi amigu. Pero la influencia más estelante nesti periodu foi la de [[Leonardo da Vinci]], quien volvió a la ciudá ente 1500 y 1506. Les figures de Rafael empezaron a tomar posiciones más complexes y dinámiques, y anque inda les temes yeren mayoritariamente "reposaos". Empezó a faer bocetos d'homes desnudos lluchando, una de les sos mayores obsesiones d'esti periodu florentín. Otru dibuxu ye la semeya d'una muyer nueva, utilizando la composición piramidal en trés cuartos de la recién [[Mona Lisa]], pero con una apariencia dafechu rafaelesca. Otra de les invenciones compositivas de Leonardo, la piramidal ''Sagrada Familia'', repitir nuna serie d'obres que se consideren ente les sos más famoses pintures de [[caballete]]. Na [[Royal Collection]] hai un dibuxu de Rafael de la obra perdida de Leonardo ''Leda y el cisne'', del que tomó la postura en ''[[contrapposto]]'' pal so ''[[Santa Catalina d'Alexandría]]''.<ref>National Gallery de Londres Jones & Penny:44</ref> Tamién perfeccionó la so propia versión del ''[[sfumato]]'' de Leonardo, pa dar más sotileza a la representación de la carne, y desenvolver l'intercambiu de miraes ente los grupos, anque muncho menos enigmáticos que los consiguíos por Leonardo. Amás, supo caltener nes sos obres la nidia y clara lluz de Perugino.<ref>Jones & Penny, páx. 21-45</ref> Leonardo yera pocu menos d'una trentena d'años mayor que Rafael, pero [[Michelangelo]], que nesa dómina moraba en [[Roma]], yera namái ocho años mayor. Miguel Ángel repunaba a Leonardo, y en Roma empezó a repunar a Rafael inclusive entá más, atribuyendo combalechadures contra él.<ref>Vasari, Michelangelo, páx. 251</ref> Rafael tuvo de conocer les sos obres en [[Florencia]], pero les sos obres más orixinales d'esta dómina apunten nuna direición bien distinta. Nel so ''[[Treslláu de Cristu (Rafael)|Santu Entierru]]'' asitia, a la manera clásica de los [[sarcófagu|sarcófagos]], toles figures na frente, nun arreglu complexu y non del tou esitosu. Wöllflin detecta la influencia de la Virxe de Miguel Ángel nel ''[[Tondo Doni]]'' na figura arrodillada de la derecha, pero'l restu de la composición allóñase enforma del so estilu, o del de Leonardo. Anque foi obra bien considerada na so dómina, y muncho depués retirada a encomalo de Perugia polos [[Borghese]], tratar d'una obra aisllada na so producción. El so clasicismu tomaría dempués una direición menos "lliteral".<ref>Jones & Penny, páx. 44-47.</ref><ref>Wöllflin, páx.79-82</ref> === Les Estancies vaticanes (1509-1513) === {{AP|Estancies de Rafael}} [[Ficheru:Misa de Bolsena.jpg|thumb|left|270px|''[[La misa de Bolsena]]'', 1514, Estancia de Heliodoro.]] [[Ficheru:13 Estancia de Heliodoro (Liberación de San Pedro).jpg|thumb|left|270px|''[[Lliberación de San Pedro]]'', 1514, Estancia de Heliodoro.]] [[Ficheru:17 Estancia del Incendio del Borgo (Incendio del Borgo).jpg|thumb|left|270px|''[[La quema del Borgo]]'', 1514, Estancia de la quema del Borgo, pintada pol taller de Rafael a partir d'un diseñu del artista.]] [[Ficheru:Raffael 072.jpg|thumb|left|270px|''[[El Parnasu]]'', 1511, Estancia de la Signatura.]] A finales de [[1508]] treslladóse a [[Roma]], onde entró al serviciu del papa Xuliu II, probablemente gracies a l'encamientu del so arquiteutu [[Donato Bramante]], quien daquella trabayaba na [[basílica de San Pedro]], yera natural de Urbino y tenía dalguna rellación con Rafael.<ref>Jones & Penny:49, difieren llixeramente de Gould:208 con al respeutive de la fecha de la so llegada</ref> A diferencia de Miguel Ángel, que nun realizó trabayu artísticu dalgunu mientres ciertu tiempu en Roma enantes de recibir los primeros encargos,<ref>Vasari, páx. 247</ref> el mozu artista recibió rápido l'encargu de decorar al frescu la qu'habría de ser la biblioteca privada del pontífiz nel Vaticanu.<ref group=n.>Anque Julio II nun yera un gran llector (un inventariu realizáu tres la so muerte suma un total de 220 llibros, munchos pa la dómina, pero una cantidá totalmente insuficiente pa una biblioteca de tales dimensiones. Nun había sitiu pa estanteríes nos sos murios, polo que los volúmenes topábense almacenaos en caxones metanes la biblioteca; dichos caxones fueron destruyíos mientres el [[Sacu de Roma]] en [[1527]].</ref> <ref>Jones & Penny, páx. 4952</ref> Yera un proyeutu muncho más importante y estensu que cualesquier nel que trabayara hasta esi momentu, pos hasta la fecha nun pasara de faer dalgún retablu en Florencia. Nel so equipu había otros artistes trabayando en distintes estancies, munchos d'ellos pintando sobre obres encargaes pol odiáu predecesor de Julio II, el papa español [[Alexandru VI]]. El nuevu pontífiz decidiera borrar cualquier muerte del papa [[Casa de Borja|Borgia]], hasta los sos escudos d'armes.<ref>Jones & Penny, páx. 49</ref> Unu d'ellos foi [[Michelangelo]], que recibió l'encargu de pintar la cúpula de la [[Capiya Sixtina]]. La primera de les célebres ''[[Estancies de Rafael|stanze]]'' qu'empezó a pintar, ye la conocida como ''[[Estancies de Rafael|Stanza della Segnatura]]'' —pol usu que tenía en tiempos de [[Giorgio Vasari]]—, produció un impautu estraordinariu nel arte romano. Güei día sigue siendo considerada la obra maestra del pintor, pos contién [[La Escuela d'Atenes]], [[El Parnasu (Rafael)|El Parnasu]] y [[La disputa del Sacramentu]], que son dalgunes de les obres más conocíes del pintor. De resultes d'esti gran ésitu, fuéron-y encargaes nueves estancies, moviendo a otros artistes primeramente contrataos, como [[Perugino]] o [[Luca Signorelli]]. Concluyó trés d'elles, toes con pintures nos sos murios y, de cutiu, tamién nos techos. Sicasí, la inmensidá del trabayu asumíu obligó-y a delegar la execución práutica de los sos detallaos diseños (que siempres realizó en persona) nos miembros del numberosu taller que formara. Yeren estos artistes de sobrada capacidá, que con posterioridá a la muerte del propiu Rafael, encargar de la decoración de la cuarta estancia, basándose nos diseños que'l maestru había dexáu. La muerte de Julio II ([[1513]]) nun atayó los trabayos, pos el so socesor, el papa [[Lleón X]], un Medici, estableció una rellación cercana col artista, que siguió recibiendo encargos.<ref>Jones & Penny, páx. 49-128</ref> L'amigu de Rafael, el cardenal Bibbiena, yera unu de los antiguos tutores del nuevu papa, y el so íntimu amigu y conseyeru. Rescampla que Rafael se dexó influyir polos frescos del techu de la [[Capiya Sixtina]] de Miguel Ángel. Vasari diz que Bramante lo introdució en dicha capiya secretamente. La bastida correspondiente a la primer seición en ser terminada foi retirada l'añu [[1511]]. La reaición de los demás artistes ante la cimera fuercia espresivo de Buonarroti foi la cuestión dominante nel arte italiano nos dos décades posteriores, y Rafael, que yá demostrara la so capacidá d'asimilación d'influencies esternes al so propiu estilu, aceptó'l retu seique con mayor intensidá que cualesquier otru artista. Unu de los primeros y más claros exemplos foi la semeya del mesmu Miguel Ángel como [[Heráclito]] en ''La Escuela d'Atenes'', que paez sacáu direutamente de la ''Sibilas'' o los ''ignudi'' del techu de la Capiya Sixtina. Otres figures d'esta y otres obres posteriores nes estancies acusen la mesma influencia, pero inda más integraes nel estilu personal de Rafael.<ref>Jones & Penny, páx. 101-105</ref> Buonarroti acusar de plaxu y unos años enantes de la muerte de Rafael quexar nuna carta del siguiente tenor: ''«tou lo que sabe d'arte hailo aprendíu de mi»'', anque n'otres ocasiones amosóse más arrogante.<ref>Blunt, páx. 76, Jones & Penny, páx. 103-5</ref> Estes enormes y complejísimas composiciones pueden ser consideraes ente les obres supremes del [[Renacimientu]]. Apurren una visión desaxeradamente idealizada de los suxetos representaos, y les composiciones, anque yá perfectamente concebíes en dibuxu, paecen sufrir de «''sprezzatura''», un términu escurríu pol so amigu [[Baldassare Castiglione]], que'l definía como «una cierta indiferencia que trescala tola obra y que nos fai pensar o dir que fluyó ensin nengún esfuerciu».<ref>Book of the Courtier 1:26 [http://www.idehist.uu.se/distans/ilmh/Ren/sprezzatura-castiglione.htm The whole passage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224192937/http://www.idehist.uu.se/distans/ilmh/Ren/sprezzatura-castiglione.htm |date=2007-12-24 }}</ref> Según [[Michael Levey]], «Rafael da-yos a les sos figures una gracia y claridá sobrehumanes nun universu de certidumes [[Euclides|Euclidianes]]».<ref>[[Michael Levey|Levey, Michael]]; ''Early Renaissance'', p.197 ,1967, Penguin</ref> La pintura ye de la máxima calidá nos dos primeres estancies, pero les composiciones posteriores, especialmente les que contienen aición de tinte dramáticu, nun son dafechu perfectes polo qu'atañe a la concepción, como tampoco na execución per parte de los sos ayudantes. === Otros proyeutos === [[Ficheru:Raphael's Triumph of Galatea 02.jpg|thumb|200px|''[[El trunfu de Galatea (Rafael)|La Galatea]]'', una de les sos principales obres mitolóxiques.]] Los proyeutos nel Vaticanu ocuparon la mayor parte del so tiempu, pero aun así pintó delles semeyes, incluyendo los de los sos [[Mecenalgu|mecenes]], los papes Xuliu II y [[Lleón X]], el primeru de los cualos ye consideráu como unu de les sos meyores semeyes. Otres semeyes fueron los de los sos amigos, como Castiglione, o de personaxes del círculu de los papes. Dellos gobernantes primir con faer los sos respeutivos encargos, como a [[Francisco I de Francia]] que-y fueron unviaos dos pintures como presente diplomáticu del papáu.<ref group=n.>Unu d'ellos yera una semeya de [[Xuana d'Aragón]], reina de Nápoles, pal que Rafael unvió un ayudante a dibuxala en [[Nápoles]], y que probablemente foi pintáu principalmente pol so taller.</ref><ref>Jones & Penny, páx. 163</ref> Pa Agostino Chigi, l'inmensamente ricu tesoreru del papa, Rafael pintó ''[[El trunfu de Galatea (Rafael)|La Galatea]]'', diseñó frescos decorativos pal so ''[[Villa Farnesina]]'' y pintó dos capilles nes ilesies de ''Santa Maria della Pace'' y ''[[Basílica de Santa María del Popolo|Santa Maria del Popolo]]''.<ref>Borrego, páx. 48</ref> Tamién diseñó parte de la decoración de la [[Villa Madama]], sicasí, la obra de dambes villes foi realizada pol so taller. Unu de los encargos papales más importantes foi la serie de los ''[[Cartones de Rafael]]'' (anguaño nel [[Victoria and Albert Museum]]), una serie de 10 cartones pa tapices, de los cualos sobrevivieron 7, y que representen escenes de les vides de [[Pablo de Tarsu|San Pablo]] y [[Simón Pedro|San Pedro]], feches pa la [[Capiya Sixtina]]. Los cartones fueron unviaos a [[Bruxeles]] pa ser texíos nel taller de [[Pieter van Aelst el Viejo]] (padre del depués famosu pintor [[Pieter Coecke]]). Ye posible que Rafael viera la serie completa terminada enantes de la so muerte. Probablemente fueron terminaos en 1520.<ref>Jones & Penny, páx. 133-147</ref> Tamién diseñó y pintó la [[Loggia del Vaticanu]], una galería llarga y estrecha entós abierta a un patiu a un llau y decorada nel estilu grotescu<ref>Basáu nel adornu caprichosu de bichos, sabandijas, quimeras y xamasques»; cf. DRAE, [http://buscon.rae.es/draeI/SrvltObtenerHtml?LEMA=grutesco&SUPIND=0&CAREXT=10000&NEDIC=Non#0_2 «Grutesco»].</ref> típicu de Roma. Pintó tamién ciertos [[retablu|retablos]] importantes, como por casu el ''[[Éxtasis de Santa Cecilia]]'' y la ''[[Madonna Sixtina (Rafael)|Madonna Sixtina]]''. La so última obra, na que tuvo trabayando hasta la muerte, foi ''[[La Tresfiguración]]'', qu'en compañía de ''[[El Plasmu de Sicilia (Rafael)|El Plasmu de Sicilia]]'' amuesa la direición que tomara'l so arte nes acabadures de la so vida: un estilu más [[Pintura barroca|proto-barrocu]] que [[Manierismu|manierista]].<ref group=n.>Tanto la rellación de Rafael col manierismu, según la mesma definición de manierismu, foi bien aldericada.</ref><ref>Jones & Penny, páx. 235-246</ref><ref>Vease Craig Hugh Smyth, Mannerism & Manieri, 1992, IRSA Viena, ISBN 3-900731-33-0</ref> El cardenal [[Bernardo Dovizi|Bernardo Dovizi di Bibbiena]] llogró del papa [[Lleón X]], a cambéu del sofitu concedíu pa la so eleición, l'autorización pa reestructurar el so apartamentu nel interior de los palacios Vaticanos. Cultu humanista y lliteratu, de gustos refinaos, el cardenal deseyaba que'l so apartamentu tuviera al altor de la tradición romana y encargó el proyeutu a Rafael. Corría l'añu 1516; Rafael, colos sos ayudantes ocupar del conxuntu decorativu, inspirándose na [[Villa Adriana|Villa d'Adriano]] en [[Tívoli|Tívol]]i y na [[Domus Aurea]], algamando resultaos de gran refinamientu y elegancia nel entrelazamiento de motivos clásicos y elementos ornamentales de gustu antiguu, que van constituyir mientres tiempu un asonsañáu motivu decorativu. La estructura del conxuntu reflexa la cultura y el gustu de Rafael; la execución ye de los sos alumnos: [[Giovanni da Udine]], [[Giulio Romano|G. Romano]] y [[Giovanni Francesco Penni|G. F. Penni]].<ref>{{Cita llibru|apellíos = PECCATORI|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = 84-8156-251-3|editor = |ubicación = Madrid|páxina = 110|idioma = Castellanu|capítulu = }}</ref> === Taller === {{VT|Categoría:Cuadros de Taller de Rafael}} [[Ficheru:Double Raphael.jpg|250px|left|thumb|''[[Semeya d'Andrea Navagero y Agostino Beazzano]]'' o ''Retrato Doble'', obra fecha por Rafael Sanzio mientres el so periodu romanu. La semeya paez ser fechu n'abril de [[1516]] tando los dos humanistes retrataos en Roma, poco primero de que [[Andrea Navagero]] tornara a [[Venecia]] por cuenta del so nomamientu como bibliotecariu de la [[República Serenísima]]. La magna obra del italianu ta fecha al [[Pintura al oleu|oleu]] sobre [[llenzu]]. Mide 76 cm d'altu y 107 d'anchu y caltiénse anguaño na [[Galería Doria Pamphili]] de Roma.<ref>Nicoletta Baldini, Rafael, Milano, Rizzoli/Skira - Corriere della Sera, 2003; ed. española, Madrid, Unidá Editorial - El Mundo (Los grandes xenios del arte, 6), 2005, páx. 152. ISBN 84-89780-59-5.</ref>]] Vasari diz que Rafael llegó a tener un taller con cincuenta pupilos y ayudantes, munchos de los cualos aportaríen a dempués importantes artistes pol so propiu derechu. Foi, posiblemente, el mayor taller aconceyáu sol maxisteriu d'un únicu gran maestru de la pintura, y enforma mayor de lo habitual. Incluyía destacaos pintores provenientes d'otres rexones d'Italia, que probablemente trabayaben colos sos propios equipos como subcontratistas, según aprendices y obreros. Hai poca información sobre'l taller y sobre la so organización interna, amás de les mesmes obres d'arte, de cutiu difíciles d'atribuyir a la intervención d'un artista concretu.<ref>Jones and Penny, páx.146-147, 196-197.</ref><ref>Pon, páx. 82-85</ref> Tres la muerte de Rafael, l'actividá del taller siguió, sicasí, munches de les sos pintures quedaron incompletes, según dalgunes de les sos posesiones. Los miembros más destacaos fueron [[Giulio Romano]], nuevu discípulu d'orixe romanu — de 21 años —, y [[Gianfrancesco Penni]], yá consideráu un maestru, d'orixe florentín. Penni nun algamar el mesmu nivel de reputación personal que Giulio, y dempués de la muerte de Rafael, ocupó'l puestu d'ayudante de Giulio Romano mientres la mayor parte de la so carrera. [[Perino de la Folgazana]], yá un maestru, y [[Polidoro da Caravaggio]], quien supuestamente xubió a la posición de pintor depués d'ocupar l'humilde oficiu de tresportar materiales pa los obreros, tamién aportaron a importantes pintores. [[Maturino da Firenze]], como nel casu de Penni, foi clisáu pola fama del so compañeru Polidoro. [[Giovanni da Udine]] gociaba d'un estatus más independiente, y foi responsable de la decoración en estuco y los grotescos que decoraben los principales frescos.<ref>Jones and Penny, páx. 147, 196</ref> La mayor parte de los artistes esvalixáronse, y dalgunos d'ellos tuvieron una muerte violenta a raigañu del [[Sacu de Roma|saquéu de Roma de 1527]].<ref>Vasari, [http://www.fordham.edu/halsall/basis/vasari/vasari18.htm Vida de Polidoro].</ref> Esto contribuyó al espardimientu del estilu de Rafael por toa Italia y a llugares más alloñaos. Vasari da muncha importancia al fechu de que Rafael llogró un harmoniosu y eficiente taller, y al igual la so habilidá y paciencia na resolución de los conflictos o disputes ente los veceros y los sos ayudantes, daqué qu'escarecía [[Michelangelo]] con dambos coleutivos.<ref>Vasari, páx. 207 & 231</ref> Aun así, anguaño, ye casi imposible descifrar les partes que Rafael y los sos ayudantes realizaron, yá que, tanto Giulio como Penn, yeren diestros, nun hai dulda de que munches de les últimes obres murales de Rafael, y probablemente dalgunes de les sos obres de caballete, destaquen más pol dibuxu que pola execución. Sicasí, munchos de les sos semeyes, que s'atopen en bones condiciones, amuesen la brillosa téunica d'execución qu'algamó a la fin de la so vida.<ref>Jones & Penny, páx. 163-167</ref> Otros de los sos destacaos discípulos y ayudantes fueron [[Raffaellino del Colle]], [[Andrea Sabbatini]], [[Bartolommeo Ramenghi]], [[Pellegrino Aretusi]], [[Vincenzo Tamagni]], [[Battista Dossi]], [[Tommaso Vincidor]], [[Timoteo Viti]]—pintor de Urbino—, según l'escultor y arquiteutu [[Lorenzetto]]—cuñáu de Giulio Romano.<ref group=n.>La llinia direuta de tresmisión maestru-discípulu puede ser trazada dende Rafael hasta figures del tou sorprendentes, como Brian Eno, Tom Phillips y Frank Auerbach.</ref> Díxose que'l flamencu [[Bernard van Orley]] trabayó mientres un tiempu pa Rafael, y que [[Luca Penni]], hermanu de Gianfrancesco, seique foi miembru del taller.<ref>Vasari páxs. 197-198</ref> === Semeyes === A lo llargo de la so vida realizó delles semeyes onde amosó una gran midida de gracia y harmonía, exemplu d'esto foi'l de [[Semeya de Baltasar de Castiglione|Baltasar de Castiglione]]. Les ''Madonne'' y los ''bambini'' llenos de guapura y elegancia fueron una tema recurrente tantu nes sos semeyes como nes sos pintures. Na "Última Cena" dio un gran protagonismu a la figura de los apóstoles. D'igual manera realizó semeyes de grandes personaxes como: del [[Cardenal Bibbiena]] (c. 1516), el ''[[Semeya d'Andrea Navagero y Agostino Beazzano]]'' (c. 1516), ''[[Semeya de Bindo Altoviti]]'' (c. 1514), ''Semeya de Tommaso Inghirami'' (1515-1516), ''[[Semeya de cardenal]]'' (1510-1511), ''[[Semeya de Julio II]]'' (1511–1512) y ''[[Semeya del cardenal Alessandro Farnese]]'' (1509-1511). Munchos d'ellos atópense güei esvalixaos nos museos y galeríes d'[[Europa]]. La rellación de Rafael con [[Leonardo da Vinci]] en Florencia a principios del sieglu XVI foi bien significativa. El modelu inspirador ye la [[La Gioconda|Gioconda]], que pol efeutu emocional de la so mirada y sobremanera la integración ente la figura y el paisaxe constituyó un modelu de reflexón pa Rafael. Pero nes semeyes de Rafael la llinia establez netamente les formes, que gracies a la so certidume convertir en "módulu" espacial, n'equilibriu ente llenu y vacíu, en midida de la rellación ente lo particular y lo universal, en resume perfecta de les verdaes de la persona. Tamién la trayeutoria de Rafael concretar na superación de les formes pocu convencionales de [[Pietro Perugino|Perugino]], na alquisición d'una pintura autónoma, llibre, que seya espresión del perfectu equilibriu esistente ente l'home y la naturaleza. Los comitentes del artista son representantes de l'alta burguesía de los banqueros y los mercaderes o de l'aristocracia menor, mientres la sociedá más elevada dirixir a pintores de más fama, como [[Domenico Ghirlandaio|Ghirlandaio]]. L'encargu papal amonta descomanadamente la fama y el prestíu de Rafael, qu'ente 1509 y 1513 recibe numberosos pidimientos de cardenales y nobles más o menos próximos a la curia romana. Realizaba dichos semeyes coles mesmes qu'executaba les estancies. Nesti ámbitu ye interesante la evolución de la semeya. La novedá ye que s'alvierte nellos una mayor propensión a representar les traces como indicadores de la interioridá, más allá de la esmolición pola afirmación del estáu social; amás, resulta evidente la representación de la figura como guarda más cierta y consciente. [[Ficheru:SaintPierreRaphael.JPG|thumb|248x248px|Proyeutu qu'escurrió Rafael pa la [[basílica de San Pedro]] nel [[Ciudá del Vaticanu|Vaticanu]], 1514.]] === Arquiteutura === Tres la muerte de [[Bramante]], en 1514, foi nomáu arquiteutu de la [[basílica de San Pedro]]. La mayor parte de les sos obres arquiteutóniques fueron derrumbaes o modificaes dempués de la so muerte y arriendes de l'aceptación de los diseños de [[Michelangelo]], pero, sobreviven unos pocos diseños. Pal analís d'estos, llevar a cabu l'exame d'un templu que s'atopaba bien escuru, con grandes pilastres a lo llargo, «como un caleyón» según un analís crítico y póstumo d'[[Antonio da Sangallo el Mozu]]. Esiste tamién la hipótesis de que'l templu tien una paecencia col santuariu de ''[[La espulsión de Heliodoro del templu]]''.<ref>Jones & Penny, páx. 215-218</ref> Rafael diseñó otros edificios, y mientres un curtiu tiempu consideróse-y l'arquiteutu más importante de [[Roma]] y el preferíu del círculu social del papa. Julio fixera cambeos na disposición urbanística de la ciudá, creando delles víes públiques, que aparentaben rescamplantes palacios.<ref>Jones & Penny, páx. 210-211</ref> Un importante edificiu, el [[Palazzo Branconio dell'Aquila]] del [[chambelán]] de [[Lleón X]], foi dafechu derrumbáu pa faer llugar a la plaza diseñada por [[Bernini]] pa San Pedro, obra qu'enxamás se realizó, pero caltuviéronse dibuxos de la fachada y del patiu. La fachada gociaba d'una abigarrada decoración, inusual pa la dómina, incluyendo tantu paneles pintaos nel pisu cimeru (de trés) como mapa d'escultures nel pisu entemediu.<ref>Jones & Penny, páx. 221-222</ref> El diseñu básicu de la Villa Farnesina nun foi de Rafael, pero él diseñó y pintó la [[Capiya Chigi]] pal propietariu, [[Agostino Chigi]], tesoreru del papa. Otru edificiu, pal doctor del papa Lleón, el [[Palazzo di Jacobo da Brescia]], que foi treslladáu na década de 1930, y anguaño caltiénse de pies; dichu edificiu foi diseñáu como complementu d'un palaciu de la mesma cai, obra de [[Bramante]], onde'l mesmu Rafael moró mientres un tiempu.<ref>Jones & Penny, páx. 219-220</ref> La [[Villa Madama]], una arrogante residencia de recréu del [[cardenal]] [[Julio de Médicis]], darréu del papa [[Clemente VII (papa)|Clemente VII]], nunca foi terminada, pero los sos planos revelen el so propósitu. Fízose un diseñu a partir de los planos constructivos por [[Antonio da Sangallo el Mozu]] y anque incompleta, yera la villa más sofisticada diseñada hasta'l momentu n'[[Italia]]. D'esta miente, influyó de manera importante nos diseños posteriores d'esti tipu d'edificiu. (ésti paez ser l'únicu edificiu modernu de [[Roma]] del cual [[Palladio]] fixo un dibuxu midíu).<ref>Jones and Penny, páx. 226-234.</ref>{{#tag:ref|Rafael dexó una llarga carta na que describía les sos intenciones al cardenal.<ref>Jones and Penny, páx. 247-248</ref>|group=n.}} Namái queden los planos de la planta baxa d'un gran palaciu diseñáu por él mesmu a la nueva «Via Giulia», nel [[Borgo]], pal cual tuvo atropando'l terrén nos sos últimos años. Atopar nuna mazana irregular cerca del [[ríu Tíber]]. Paez que les fachaes teníen d'incluyir una orde xigante de pilastres<ref group=n.>Una pilastra ye una columna de base llateral cuadrada al igual que la so base de sofitu, a diferencia de les tradicionales que son cilíndriques nes bases llaterales y círcular na so base de sofitu.</ref> alzándose siquier dos plantes hasta l'altor completu de la planta noble, «un estilu grandilocuente ensin precedentes nun palaciu de calter priváu».<ref>Jones & Penny, páx. 224</ref><ref>Jones & Penny, páx. 226</ref> En 1515, fuéron-y daos poderes como "Prefeutu" sobre toles antigüedaes que se desenterraren na ciudá y hasta una milla alredor d'esta. Rafael escribió una carta al papa Lleón suxiriendo midíes pa torgar la destrucción de los monumentos antiguos, y propunxo una inspeición visual de la ciudá pa rexistrar les antigüedaes de manera entamada. La opinión del Papa yera distintu, quería siguir reutilizando les antigües fábriques pa la construcción de San Pedro, pero quería que toles inscripciones antigües quedaren documentaes, según tamién caltener les escultures, enantes de dar permisu pal usu de la piedra.<ref>Jones & Penny, páx. 205</ref> === Dibuxos === [[Ficheru:Estudosguardasressurreicao-rafael-ashmuseum1.jpg|thumb|150px|Esquisa preparatorio pa la obra de [[La resurrección de Cristu]], que ye quiciabes la so primer obra oficial.]] Considérase-y unu de los dibuxantes más finos na [[historia del arte occidental]] y unu de los qu'usó llargamente'l dibuxu pa entamar les sos composiciones. Según Armerina, esperta na vida del artista, cuenta, que cuando ésti empezaba a entamar una composición, estendía nel suelu un gran númberu de dibuxos que caltenía archivaos, y empezaba rápido a dibuxar, utilizando figures de «equí y de allá».<ref>GB Armenini (1533-1609) De vera precetti della pittura (1587). Citáu en Pon, páx. 115</ref> Sobrevivieron unos cuarenta bocetos de la ''Apuesta'' de les Estancies y probablemente haya más ente les cuatrocientes fueyes que se tienen anguaño de les sos pre-diseños; bien namái constitúin una parte mínima de los que realizó l'artista o fixo realizar pol so taller so la so supervisión.<ref>Jones & Penny, páx. 58</ref><ref>Pon, páx. 114</ref> Fixo munchos dibuxos pa perfilar les postures y les composiciones, aparentemente en cantidá cimera a la d'otros pintores, a xulgar pola gran cantidá de variantes que sobrevivieron: «... Ye según el mesmu Rafael, que tenía tanta riqueza maxín, solía trabayar, siempres partiendo de cuatro o seis maneres distintos d'esponer la escena, caúna d'elles distinta al restu, y toes elles llenes de gracia y finura» escribió un autor tres la muerte d'ésti.<ref>Ludovico Dolce (1508-68), del seu L'Aretino de 1557, citadp en Pon, páx. 114</ref> Pa John Shearman, l'arte de Rafael marca «un desplazamientu de los recursos dende la producción escontra la investigación y el desenvolvimientu».<ref>Citáu en Pon, páx. 114, de The Organization of Raphael's Workshop, pub. Chicago, 1983</ref> La so obra ta acompañada d'un inmensu ''corpus'' de dibuxos, que constitúin un fundamental documentu de sofitu de les obres pintaes, pero que tienen de ser entendíos ya interpretaos como un ámbitu d'investigación autónomu y orixinal. Fueron catalogaos por Fischer como una estancia romana.<ref>{{Cita llibru|apellíos = PECCATORI, ZUFFI|nome = Stefano, Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = 84-8156-251-3|editor = |ubicación = Madrid|páxina = 128-129|idioma = castellanu|capítulu = }}</ref> Verdaderamente, dende'l periodu umbru, el dibuxu constituyía una parte fundamental del so métodu de trabayu: tratar d'esbozos o estudios principalmente al natural, preseos pa enfocar un detalle de la composición, anque tien de reconocese que los motivos del dibuxu nunca son tresferíos a la obra definitiva ensin cambeos nin variaciones. Cuando taba satisfechu con una composición de cutiu treslladóse a cartón a escala real, que darréu furaba con un [[punzón]], dexando furacos por onde dexaba pasar un pocu de sarriu, de cuenta que quedaben llinies na superficie final como guía. Tamién fixo un usu refecho y poco habitual, tantu en papel como en [[yelsu]], d'una aguya ciega», marcando llinies que dexaben namái una hendidura, pero nenguna marca. Estes pueden ser vistes nel muriu de ''[[La escuela d'Atenes]]'' y en munchos otros dibuxos.{{#tag:ref|Evidentemente, les fotografíes nun pueden amosar bien estes hendiduras. [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] emplegó dacuando una aguya ciega pa marcar la eleición final dientro del llíu de bocetos superpuestos a la mesma superficie.<ref>Pon, páx. 106-110.</ref>|group=n.}} Los ''Cartones de Rafael'', como diseños pa tapices que yeren, fueron dafechu coloriaos con [[pintura al temple]], y fueron unviaos a [[Bruxeles]] pa ser texíos. Nes últimes obres pintaes pol taller, los dibuxos son de cutiu enforma ameyores que la pintura.<ref>Lucy Whitaker, Martin Clayton, The Art of Italy in the Royal Collection; Renaissance and Baroque, p.84, Royal Collection Publications, 2007, ISBN 978 1 902163 291</ref> La mayor parte de los sos dibuxos son bastante detallaos, inclusive los bocetos iniciales con figures desnudes tán curioso fechos, y los posteriores dibuxos de preparación tienen un altu nivel d'acabáu, con avisiegos y, dacuando, zones allumaes en blancu. Escarecíen de la llibertá y la enerxía de dalgunos de los bocetos de Leonardo o de Miguel Ángel, pero siempres bien satisfactorios dende'l puntu de vista estéticu. Foi unu de los postreros artistes n'utilizar de manera habitual un dispositivu metálicu, anque tamién supo faer un sobeyosu usu de la téunica más llibre del [[carbón]] coloráu o negru.<ref>Pon, páx. 104</ref> Nos sos últimos años foi unu de los primeros artistes n'usar modelos femeninos pa dibuxos preparatorios, anque cabo mentar que davezu s'usaben homes pa estudiu de dambos sexos. («[[Garzón]]»). Les téuniques son desemeyaes: llapiceru, sanguina, pluma, punta de plomu o de plata, bistre, albayalde, acuarela, trazos netos o esmucíos, sobre papel blancu o coloriáu. === Grabaos === Rafael nun fixo direutamente los grabaos, sinón que buscó la collaboración de [[Marcantonio Raimondi]] pa reproducilos a partir de los sos dibuxos, collaboración que dio llugar a munchos de los grabaos italianos más afamaos del sieglu y que marcó la evolución d'esti arte. Esti interés polos grabaos nun ye habitual ente los grandes maestros; de los sos contemporáneos, namái [[Tiziano]], quien trabayó con Raimondi, pero d'una forma menos satisfactoria.<ref>Pon, páx. 102</ref><ref>Landaum, páx. 118</ref> Fixéronse alredor de cincuenta planches, dalgunes copiando pintures conocíes de Rafael, pero otres aparentemente sobre diseños orixinales espresamente pensaos pol maestru. Parte d'estos dibuxos preparatorios perdióse, y la so esistencia conozse solamente porque Raimondi treslladar al grabáu.<ref>Pon, Capítulu 3.</ref><ref>Landaum, capítulu 4.</ref> Los grabaos orixinales más famosos surdíos d'esta collaboración fueron ''Lucrecia'', el ''[[Xuiciu de Paris (Rafael)|Xuiciu de Paris]]'' y ''La masacre de los Inocentes'' (del que fueron grabaes dos versiones práuticamente idéntiques). Ente los grabaos basaos en pintures cabo destacar ''El Parnasu'' (con diferencies considerables al respeutive de la orixinal)<ref>Pon, páx. 86-87</ref> y ''Galatea''. Fora d'Italia, los de Raimondi y otros fueron la principal vía de divulgación del arte de Rafael hasta'l sieglu XX. [[Baviero Carocci]], llamáu por Vasari «Il Baviera»,<ref group=n.>«Il Baviera» por significar que yera d'orixe bávaru, esto ye, un alemán, al igual qu'otros artistes que se xunieron a les files del taller de Rafael.</ref> un ayudante a quien Rafael confiaba'l so dineru,<ref>Jones and Penny, páx. 82</ref> quedar en posesión de munches de planchar<ref group=n.>Planchar, nesti casu yera, la reproducción estereotípica o galvanoplástica preparada pa la impresión.</ref> dempués de la muerte del artista, y tuvo ésitu na nueva ocupación d'editor de grabaos. == Vida privada y muerte == [[Ficheru:La Fornarina.jpg|thumb|200px|''[[La Fornarina]]'', amigu de Rafael.<ref group=n.>Historiadores del arte y espertos aldericaron si la posición de la mano derecha sobre la mama esquierda nel cuadru ''La Fornarina'' revela un [[Cáncer de mama|tumor cancerosu]] amarutáu nun clásicu xestu d'amor.</ref><ref>«The Portrait of Breast Cancer and Raphael's La Fornarina», The Lancet, 21 d'avientu de 2002, 28 d'avientu de 2002.</ref>]] Rafael vivía en [[Borgo]], con bastante luxu y nun palaciu diseñáu por Bramante. Nunca se casó, pero en [[1514]] comprometer con [[María Bibbiena]], sobrina del [[cardenal]] [[Médici]]. Paez que'l so amigu, el cardenal, forzó'l compromisu, y que la falta d'entusiasmu del artista nun fixo posible los [[matrimoniu|esponsales]] enantes de la so muerte en 1520.<ref name=Vasario>Vasari, páx. 230-231</ref> Díxose que tuvo delles rellaciones amoroses, pero mientres vivió en Roma goció d'una rellación permanente con [[La Fornarina|Margherita Luti]], «La Fornarina», llamada asina por ser fía d'un panaderu (''fornaio'' n'[[idioma italianu|italianu]]) d'orixe [[Siena|sienés]] llamáu Francesco Luti, que vivía na ''Via del Governo Vecchio''. Foi nomáu ''[[Mayordomu (criáu)|mayordomu]]'' del Papa [[Lleón X]], lo que-y daba un ciertu estatus ante la corte y unos ingresos adicionales, según tamién, caballeru de la ''Orde Papal de la Espuela Dorada''. Vasari afirma qu'estos nomamientos, y al igual que los munchos encargos fechos por estos, pudieron ser motivu y esplicación del retrasu del so [[boda|casamiento]].<ref name=Vasario /> Según Vasari, la so prematura muerte nun Vienres Santu (6 d'abril de [[1520]], posiblemente'l día del so aniversariu trenta y siete) foi por cuenta de una nueche na cual tuvo escesives rellaciones sexuales con «La Fornarina», dempués de lo que [[fiebre|careció con fiebre]], y al nun confesa-y a los doctores la verdadera causa, nun-y foi alministráu'l cuidu correutu, lo que-y causó la muerte.<ref group=n.>Otros historiadores defendieron teoríes distintes: [[Bernardino Ramazzini]] (1700), na so obra ''De morbis artificum'', indica que los pintores d'aquella dómina xeneralmente llevaben «vides sedentaries y teníen un calter murniu» y de cutiu trabayaben «con materiales a base de mercuriu y de plomu». [[Bufarale]] (1915) «diagnosticó una neumonía o una fiebre militar» ente que [[Portigliotti]] suxirió una enfermedá pulmonar». Joannides afirmó que «Rafael morrió pola escesiva carga de trabayu». Hai que dicir tamién que la edá de Rafael a la so muerte foi bien aldericada: mientres Michiel y otros aseguren que morrió a los trenta y siete años, [[Pandolfo Picu]] y [[Girolamo Lippomano]] acoten que namái tenía trenta y tres.</ref><ref name=ref_duplicada_1>Shearman, páx. 573.</ref><ref>Vasari, páx. 232-233</ref> Fuera cual fora la causa, na agudización de la so enfermedá, que duró quince díes, pudo recibir la [[estremaunción]] y punxo les sos coses n'orde. Dictó'l so testamentu, por aciu el cual dexó abondu dineru pa mantención del so amante, confiáu al so lleal sirviente Baviera, y dexó la mayor parte del conteníu del so taller a [[Giulio Romano]], a Penni y a un desconocíu sacerdote de Urbino que yera pariente so. Cumpliendo la so solicitú, foi soterráu nel [[Panteón de Roma]].<ref>Vasari, páx. 231</ref> La biografía de Vasari, diz que nació en Vienres Santu, y qu'en [[1483]], esi día foi'l 28 de marzu. Esto significa que si Rafael efeutivamente nació y morrió en Vienres Santu, en realidá nun morrió'l día del so cumpleaños, una y bones el Vienres Santu de 1520 foi 6 d'abril.{{#tag:ref|L'historiador del arte [[John Shearman]], soluciona esta aparente discrepancia: «La hora de la muerte puede ser calculada a partir de la convención de cuntar dende'l tapecer, que Michaelis asitia a les 6:36 el vienres 6 d'abril, más media hora del Ave María, más tres hores, dan aproximao les 10:00 pm. Creyóse davezu que la coincidencia señalada ente la fecha de nacencia y la de la muerte nesti casu (yá que se refier el vienres y sábadu de Selmana Santa, ye dicir les fiestes variables) soporten la tesis que Rafael nació tamién en Vienres Santu, esto ye, el 28 de marzu de 1483. Pero la nota de Michaelis sufre d'una notable ambigüedá, non demasiáu de cutiu tomada en considerancia: ''Morse ... Venerdì Santu venendo il Sabato, giorno della sua Natividá'', tamién puede significar que'l so cumpleaños yera'l sábadu, y nesti casu referir a la fecha, dando como resultáu la fecha de nacencia del 7 d'abril de 1483».<ref name=ref_duplicada_1 />|group=n.}} El so funeral foi grandiosu y allegó un gran ensame. La inscripción na so [[sarcófagu]] de [[mármol]], un pareado elegíaco escritu por [[Pietro Bembo]], diz:<ref>{{Cita llibru |apellíu=Müntz |nome=Eugene |títulu=Rafael |editorial=Sirocco |páxina=3 |ubicación=Londres, Reinu Xuníu |editor=Mireya Fonseca Lleal |añu= |isbn=978-1-78042-054-7 }}</ref> {{cita|ILLE HIC EST RAPHAEL TIMVIT QVO SOSPITE VINCI RERVM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI}} Puede traducise como ''"Equí xaz Rafael, pol qu'en vida tarreció ser vencida la naturaleza, y al morrer él, tarreció morrer ella."'' Y el conde [[Baltasar Castiglione|Baldassare Castiglione]] escribió sobre la so muerte d'esta forma:<ref>{{Cita llibru|apellíos = VASARI|nome = Giorgio|enllaceautor = |títulu = Vida de Rafael de Urbino. Pintor y arquiteutu.|url = |fechaaccesu = |añu = 2012|editorial = Cátedra|isbn = 978-84-376-3031-1|editor = |ubicación = |páxina = |idioma = Castellanu|capítulu = |páxines = 82-83}}</ref>{{Cita|"Por haber sanado cola so arte médico'l cuerpu mancáu de Hipólito y por sacalo de les agües estigias, el mesmu Epidauro foi fundíu nes agües estigias. Asina'l preciu de la vida supunxo la muerte del artífiz. Tu tamién, Rafael, mientres recomponíes con almirable talentu Romo tullida en tol so cuerpu y el cadabre de la ciudá esgañáu pol fierro, el fueu y los años, y mientres devolvíes a la vida la so antigua dignidá, movisti la envidia de los de riba y la Muerte indignar de que pudieres devolver l'alma a lo yá escastao y de que tu despreciando la so llei de nuevu reparares lo que'l lentu pasu del tiempu fixera sumir. Asina, infeliz, rota la to primer mocedá, ai, caíste recordándonos que toos nós y lo nueso hai de morrer."|Baldassare Castiglione|col2 = }} == Rellación con otros autores == === Rafael y Leonardo === La semeya de Rafael que copia más direutamente'l modelu de la [[La Gioconda|Gioconda]] ye'l de [[Semeya de Maddalena Doni|Maddalena Doni]]: el mesmu corte col bustu enteru, la mesma articulación nel espaciu, la mesma evidencia de les manes en primer términu. Agora bien, la llectura comparada de les dos obres evidencia una fonda distancia na concepción. [[Leonardo da Vinci|Leonardo]], al tornar a [[Florencia]], llevaba consigo'l frutu de los estudios milaneses sobre la realidá fenoménica y una actitú de tipu "científicu", en base a la cual la indagación sobre la realidá taba exenta de cualquier certidume "a priori". Rafael llegaba a [[Florencia]] dempués de la esperiencia d'[[Urbino]], que desenvolviera nél la concepción del arte como evidencia de la verdá representada na perfeición de la forma xeométrica. El mozu midir col más vieyu [[Leonardo da Vinci|Leonardo]].<ref>{{Cita llibru|apellíos = Peccatori|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = |editor = |ubicación = |páxina = 38|idioma = |capítulu = }}</ref> === Rafael y Miguel Ángel === Mientres Rafael trabayaba na [[Estancies de Rafael|estancia de la Signatura]], [[Michelangelo]] taba dando vida, na bóveda de l'antigua [[capiya Sixtina]], al otru monumentu fundamental de la pintura renacentista. La comparanza ente les dos obres ye inevitable, anque por dicir la verdá yá nos años florentinos Rafael tuviera ocasión de razonar sobre la interpretación miguelangeliana de la forma, estrayendo eficaces suxerencies. Pero en [[Roma]], delles figures de la bóveda de la [[Estancies de Rafael|stanza della Segnatura]]sobremanera les personificaciones de les Virtúes, tán concebíes según una monumentalidad nueva, afiguraes en xigantescos [[Relieve (arte)|alturrelieves]], articulaes en postures construyíes per llinies quebraes, alloñaes del fluxu harmónico del ritmu clásicu propiu de Rafael. La cuestión ye cómo l'artista pudo ver la bóveda de [[Michelangelo]], que foi afayada dempués de la conclusión de la [[Estancies de Rafael|stanza della Segnatura]]. [[Giorgio Vasari|Vasari]] cunta que Rafael, cola complicidá de [[Donato d'Angelo Bramante|Bramante]], aprovecharía una curtia ausencia de [[Michelangelo]] pa xubir a los andamios de la Sixtina; otres versiones cunten que'l Papa Xuliu II dexó l'accesu a Rafael a la sala. Pero'l rellatu nun ye creíble; ye más probable que les Virtúes fueren realizaes dempués d'un descubrimientu parcial de la Sixtina.<ref>{{Cita llibru|apellíos = Peccatori|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = |editor = |ubicación = |páxina = |idioma = |capítulu = |páxina = 62-63}}</ref> === Rafael y Durero === La [[Roma]] de los papes, onde Rafael ocupa una posición de gran prestíu, ye l'escenariu ideal por que la obra del pintor supere les llendes de la so propia actividá y llegue a otros ámbitos más alloñaos. Nesi sentíu tien de considerase la rellación col gran pintor alemán [[Alberto Durero]], atestiguada por una serie de documentaos intercambios epistolares, fechaos en 1515. Esi añu Rafael unvia a [[Alberto Durero|Durero]] un dibuxu pa la [[Batalla de Ostia (Rafael)|Batalla de Ostia]], sobre'l que'l mesmu [[Alberto Durero|Durero]] anota n'alemán: {{Cita|"Rafael de Urbino, que foi tan envaloráu pol papa, fixo estes figures desnudes y unviar a Alberto Durero a Nuremberg, p'amosa-y un trabayu de la so mano".|Alberto Durero|col2 = }}Ente los dos artistes produzse un intercambiu d'ensayos; d'esta miente, el pintor alemán unvia un autorretratu a la [[grisalla]] y dalgunos [[Grabáu|grabaos]], qu'espierten l'interés de Rafael por esa téunica, na que fizo especializase al so alumnu [[Marcantonio Raimondi]]. Nun s'han documentáu rellaciones más precises, pero l'analís de delles obres de los dos artistes revela esi intercambiu recíprocu.<ref>{{Cita llibru|apellíos = Peccatori|nome = Stefano|enllaceautor = |títulu = ArtBook Rafael. La busca de la perfeición y la tenrura de la naturaleza.|url = |fechaaccesu = |añu = 1999|editorial = Electa Bolsu|isbn = |editor = |ubicación = |páxina = 118|idioma = |capítulu = }}</ref> == Influencia == Goció de l'almiración de los sos contemporáneos, anque la so influencia nel desenvolvimientu del arte nel so sieglu foi menor que la de [[Michelangelo]]. El [[manierismu]], qu'empezó más o menos nel tiempu de la so muerte, y el [[Pintura barroca|barrocu]] posterior, llevaron l'arte nuna «direición dafechu opuesta» a les cualidaes rafaelinas;<ref>Chastel André, Italian Art,p. 230, 1963, Faber</ref> «cola muerte de Rafael, l'arte clásico —l'Altu Renacimientu—fundióse», según manifiesta Walter Friedlander.<ref>Walter Friedländer, Mannerism and Anti-Mannerism in Italian Painting, p.42 (Schocken 1970 edn.), 1957, Columbia UP</ref> Sicasí, llueu foi consideráu como modelu ideal p'aquellos que repunaben los escesos del manierismu: {{Cita|La opinión ... xeneralmente caltenida a mediaos del sieglu XVI yera que Rafael representaba'l pintor idealmente equilibráu, universal nel so talentu, completu en tolos sentíos, y respetuosu con toles regles que supuestamente teníen de gobernar les artes, ente que Miguel Ángel yera'l xeniu excéntrico, más brillosu qu'otros artistes nel so campu particular, el dibuxu del desnudu masculín, pero desequilibráu y carente de ciertes cualidaes, como la gracia y la contención, esenciales pa un gran artista. Quien, como Dolce y Pietro Aretino, que sosteníen esti puntu de vista fueron xeneralmente los sobrevivientes del Humanismu Renacentista, incapaces de sofitar a Miguel Ángel pol so deriva manierista.{{#tag:ref|El mesmu Vasari, anque Miguel Ángel yera'l so predilectu, consideró la so influencia como perxudicial en munchos sentíos, y añadió ciertos párrafos a la segunda edición de ''Les vides de los más escelentes pintores, escultores y arquiteutos'' nesti sentíu.<ref>Jones & Penny, páx. 102-4</ref>|group=n.}}<ref>Blunt, páx. 76</ref>}} Les composiciones de Rafael fueron siempres almiraes y estudiaes, y convirtiéronse en «xoya» del arte académico. El periodu de mayor influencia estender dende finales del [[sieglu XVII]] hasta finales del [[sieglu XIX]], en que fueron bien almiraos tanto'l so perfectu equilibriu como'l so decoro. Foi vistu como'l modelu perfectu de la historia de la pintura, y coles mesmes yera consideráu como'l más eleváu de la [[xerarquía de xéneros]]. Sir [[Joshua Reynolds]], na so obra ''Discursos'', allabó'l so «simple, grave y maxestosa dignidá» y dixo que s'asitia como'l principal de los primeres [sobre los meyores] pintores», especialmente polos sos frescos (ente los qu'incluyía los ''Cartones'') , ente que «Miguel Ángel reclama'l siguiente llugar. Nun tener tantes cualidaes escelsu y descomanáu como Rafael, pero les que tuvo yeren del más altu nivel». Faciéndose ecu de les opiniones del sieglu XVI espresaes enantes, Reynolds conclúi: {{Cita|La excelencia d'esti home estraordinariu anicia nel decoro, guapura y maxestá de los sos personaxes, la xuiciosa organización de la so composición, la correición del dibuxu, la pureza de gustu y la talentosa adautación de contribuciones ayenes a los sos propios oxetivos . Naide superó-y nesti xuiciu, en saber xunir la mesma observación de la naturaleza, la enerxía de Miguel Ángel y la guapura y simplicidá del arte antiguo. Por tanto, a la entruga de quién tendría d'ostentar el primer puestu, Rafael o Miguel Ángel, tendría de contestase, que si fora concedese a quien tien cualidaes nel arte cimeru a cualesquier otru, nun hai dulda de que Rafael ye'l primeru. Pero si, según Longinos, lo sublime, consideráu como la mayor obra que l'home puede consiguir, compensa abondosamente l'ausencia de cualesquier otra guapura y neutraliza cualesquier otru defectu, entós Miguel Ángel pidiría la preeminencia.<ref>{{cita web |url= http://www.gutenberg.org/files/2176/2176-h/2176-h.htm|títulu= Seven Discourses|fechaaccesu=6 de xineru de 2010 |autor= Joshua Reynolds|editorial= Gutenberg|idioma= Inglés|cita= The excellency of this extraordinary man lay in the propriety, beauty, and majesty of his characters, his judicious contrivance of his composition, correctness of drawing, purity of taste, and the skilful accommodation of other men's conceptions to his own purpose. Nobody excelled him in that judgment, with which he united to his own observations on nature the energy of Michael Angelo, and the beauty and simplicity of the antique. To the question, therefore, which ought to hold the first rank, Raffaelle or Michael Angelo, it must be answered, that if it is to be given to him who possessed a greater combination of the higher qualities of the art than any other man, there is non doubt but Raffaelle is the first. But if, according to Longinus, the sublime, being the highest excellence that human composition can attain to, abundantly compensates the absence of every other beauty, and atones for all other deficiencies, then Michael Angelo demands the preference}}</ref>}} Reynolds amosaba menos entusiasmu poles pintures de caballete de Rafael, pero la llixera sentimentalidad qu'esprenden facer bien populares mientres el sieglu XIX: «Acostumémonos a elles dende la infancia, al traviés d'un enorme númberu de reproducciones, cosa enxamás fecha por dalgún otru artista...» escribió Wölfflin, quien naciera en 1862, sobre la obra ''Les Vírxenes'' del florentín. N'[[Inglaterra]], nel sieglu XIX, la [[Hermandá Prerrafaelista]] reaccionó explícitamente en contra de la so influencia (y tamién en contra de la de los sos almiradores, como «Sir Sploshua»), en busca d'una torna escontra los estilos anteriores a la so «nefasta» influencia. Según [[John Ruskin]]: {{Cita|La maldición de les artes n'Europa vieno d'esta cámara [la Stanza della Segnatura], provocada en gran parte poles grandes cualidaes del home que marcara l'entamu del cayente. La perfeición de la execución y la guapura formal carauterístiques de la so obra y de la de los sos contemporáneos fixeron del acabáu de la execución y la guapura de la forma del oxetu clave de tolos artistes, y dende entós la execución foi considerada más importante que la idea, y la guapura más importante que la verdá. Y como vos dicía, estes son les dos causes secundaries del cayente del Arte, siendo la primera d'elles la perda del propósitu moral. Hai qu'espresase claramente. Nel arte medieval, la idea ye l'elementu principal, la execución de segundes, nel arte moderno la execución ye l'elementu más importante, y la idea el segundu. Y nuevamente, nel arte medieval la verdá ye l'elementu más importante, la guapura va de segundes, nel arte moderno la guapura ye l'elementu principal, y la verdá'l segundu. Los principios medievales fixeron xubir l'arte escontra Rafael, y los principios modernos facer baxar dende él.<ref>Ruskin, Pre-Raphaelitism, páx. 127</ref>}} Inda nel sieglu XX foi consideráu por críticos como Bernard Berenson como'l «más famosu y más queríu maestru del Altu Renacimientu»,<ref>Berenson Bernard, Italian Painters of the renaissance, Vol 2 Florentine and Central Italian Schools, Phaidon 1952, p.94</ref> pero tou indica que nesti sieglu foi superáu n'apreciu por Miguel Ángel y Leonardo. == Ver tamién == {{VT|Categoría:Cuadros de Rafael Sanzio}} * [[Cuadros de Rafael Sanzio]] == Notes == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * Blunt, Anthony, Artistic Theory in Italy, 1450-1660, 1940 (refs. de l'ed. de 1985), OUP, ISBN 0-19-881050-4 * Gould, Cecil, The Sixteenth Century Italian Schools, National Gallery Catalogues, Londres 1975, ISBN 0-947645-22-5 * {{Cita llibru | apellíos =KLEIN | nome =Robert | coautores =Henri Zerner | editorial =Northwestern University Press | títulu =Italian art, 1500-1600; sources and documents | url = | añu =1990 | allugamientu =New Jersey | isbn =0810108526 }} * Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, Yale, 1996, ISBN 0-300-06883-2 * {{Cita llibru | apellíos =POMELLA | nome =Andrea | editorial =Edizioni Musei Vaticani | títulu =Museo Vaticanos | url = | añu =2000 | allugamientu =Vaticanu | isbn =978-88-8271-613-4 }} * Pon, Lisa, Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print, 2004, Yale UP, ISBN 978-0-300-09680-4 * Roger Jones and Nicholas Penny, Raphael, Yale, 1983, ISBN 0-300-03061-4 * Shearman, John; Raphael in Early Modern Sources 1483-1602, 2003, Yale University Press, ISBN 0-300-09918-5 * {{Cita llibru | apellíos =TALVACCHIA | nome =Bette | editorial =Phaidon | títulu =Rafael | url = | añu =2007 | isbn =978-0-7148-9880-3 }} * Vasari, Vida de Raphael de Vides d'Artistes, edició emprada: Artists of the Renaissance selecció i ed. Malcolm Bull, Penguin 1965 (núms. de pàg. de l'ed. BCA, 1979) * Wölfflin, Heinrich; Classic Art; An Introduction to the Renaissance, 1952 (inglés) (Ed. 1968), Phaidon, Nova York. * [[Frederick Antal]], ''Rafael ente'l clasicismu y el manierismu'', Editorial Visor, (1988) ISBN 84-7774-011-9 == Enllaces esternos == {{commons|Raffaello Sanzio|Raffaello Sanzio}} * [http://www.historia-del-arte-erotico.com/vasari/rafael_de_urbino.htm Biografía de Rafael de Urbino traducida de les vides de Giorgio Vasari edición Giuntina 1550] * [http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1001II.html «Orixinales de Rafael calteníos n'España»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927035248/http://www.fuesp.com/revistas/pag/cai1001II.html |date=2007-09-27 }}, artículu de José María Ruiz Manero * [http://cultura.elpais.com/cultura/2012/05/31/actualidad/1338475533_678753.html Rafael, les pasiones d'un xeniu] * [http://www.nndb.com/people/804/000084552/ Ficha na NNDB] * [http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?&autor=Raffaello&doctype2=Grabaos Obres dixitalizaes de Rafael Sanzio] na [[Biblioteca Dixital Hispánica]] de la [[Biblioteca Nacional d'España]] {{NF|1483|1520|Sanzio, Rafael}} {{Tradubot|Rafael Sanzio}} [[Categoría:Pintores d'Italia]] [[Categoría:Paisaxistes d'Italia]] [[Categoría:Retratistes]] [[Categoría:Arquiteutos y arquiteutes d'Italia]] [[Categoría:Persones d'Urbino]] tnegdwo2q8cp35p8kzhjygmleap6ugo 0 43173 4502829 4420410 2026-07-06T02:41:38Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502829 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ramiro de Maeztu y Whitney''' {{nym}}, primer [[Condáu de Maeztu| conde de Maeztu]], foi un [[diplomáticu]] y destacáu [[escritor]] [[España|español]] perteneciente a la [[Xeneración del 98]], asesináu en 1936 al comenzar la [[Guerra Civil Española]], nel cursu d'una de les [[Saques de presos|saques]] que les [[Exércitu Popular de la República|fuercies republicanes]] efectuaron nel Madrid posterior al [[Pronunciamientu del 17 y 18 de xunetu de 1936|pronunciamientu militar del 17 y 18 de xunetu]]. == Biografía == Foi fíu del inxenieru Manuel de Maeztu Rodríguez, un ‘'hacendado'' cubán d'orixe navarru que conoció a la so madre, Juana Whitney, fía d'un diplomáticu inglés, en París, y cola que se casó cuando ella tenía dieciséis años (nunca se casaron y eso xeneró ciertos problemes cola inscripción nel rexistru civil de dalgunos de los sos fíos). Estableciéronse en Vitoria. Pronto quedóse güerfanu de padre y en 1894 se funden los negocios de la so familia en Cuba por confusos problemes alministrativos (el padre, Manuel, vivía de los negocios derivaos de la pertenencia de Cuba a España; la independencia de Cuba acabó coles sos actividaes). Pa poder faer frente a la repentina viudez y a las necesidaes de los sos fíos, la so madre Juana marchó a Bilbao. Tuvo amás cuatro hermanos: Ángela, Miguel, la pedagoga [[María de Maeztu]] y el pintor [[Gustavo de Maeztu]]. Pasó parte de la so xuventú en [[París]] y en [[L'Habana]] dedicáu a oficios diversos ya inicióse nel periodismu. Autodidacta y d'idees combatives, trasladóse a Madrid en 1897, un fechu decisivu na so vida lliteraria, yá qu'inició entonces una collaboración importante con distintos periódicos y revistes, como ''[[Germinal (revista)|Germinal]]'', ''[[El País (1887-1921)|El País: diario republicano y progresista]]'' (editáu de 1887 a 1921), ''[[Vida Nueva]]'', ''[[La España Moderna]]'' o ''[[El Socialista]]'', ente otros, con una orientación socialista reformista. Nesos años tamién dio iniciu a la so amistá con [[Rexeneracionismu|rexeneracionistes]] ya intelectuales, especialmente con [[Azorín]] y [[Pío Baroja|Baroja]], con quienes formó'l grupu conocíu baxo'l nome de «[[Grupo de los Tres (Xeneración del 98)|Grupo de los Tres]]» y foi un esponente destacáu de la llamada [[Xeneración del 98]]. Nes sos collaboraciones de prensa, agrupaes en bona parte nel so llibru ''[[Hacia otra España]]'', esamina les causes de la decadencia española, fai una crítica mui dura de la vida nacional y propón una renovación d'estilu europeísta. De [[1905]] a [[1919]] residió en [[Londres]], en [[Bayswater]], onde trabayó como corresponsal pa ''[[La Correspondencia de España]]'', ''[[Nuevo Mundo]]'' y ''[[Heraldo de Madrid]]''. Viaxó per [[Francia]] y [[Alemaña]] y estuvo como corresponsal de [[Primera Guerra Mundial|guerra]] n'[[Italia]] ([[1914]]–[[1915]]). Esti periodu representa la so fase [[lliberal]] y d'admiración a les instituciones britániques, ocupando la so atención en numberoses disciplines (filosofía, política, lliteratura, etc.) l'actualidad de la cual acercaba al públicu español. Publica n'inglés ''Authority, Liberty and Function in the Light of the War'' ([[1916]]), apaecíu en [[Idioma castellán|castellán]] como ''La crisis del humanismo'', onde esamina los conceutos d'autoridá y llibertá na sociedá moderna. [[Ficheru:Maeztu.jpg|thumb|175px|left|Caricatura de Ramiro de Maeztu publicada na revista ''El Nuevo Mundo'' el 8 d'ochobre de 1920.]] Tres el so regresu a España, en 1919, comienza la so desconfianza na democracia lliberal y va cuayando la so evolución facía lo tradicionalista católico, que se consumó mientres la [[Dictadura de Primo de Rivera]], a la qu'aceptó representar como embaxador n'[[Arxentina]] (1928). Ellí tuvo ocasión de tratar con [[Zacarías de Vizcarra]], l'introductor en [[1926]] de la idea de la «[[hispanidá]]» (que propunxo como sustitutu del espuriu términu ''raza''), que Maeztu asumió como propio y dempués abanderó. Nesos años caltién el so conceutu de decadencia, esencial na actitú intelectual de los homes del 98, ya intensifica la so defensa de los valores católicos y de les tradiciones hispániques. [[Ficheru:Defensa Hispanidad.jpg|thumb|175px|Primera edición de ''[[Defensa de la Hispanidad]]'' (1934), llibru que recueye artículos de Maeztu.]] Dende los díes previos a la proclamación de la [[Segunda República Española]] collaboró nel movimientu y la revista ''[[Aición Española]]'' (qu'él propunxo denominar ''Hispanidad''), escribiendo tamién la presentación de la mesma, que se publicó ensin firma, y mereció'l ''Premiu Luca de Tena'' dau pol diariu ''[[ABC (España)|ABC]]''. Dende'l númberu 28 de la revista, Maeztu figuró formalmente como'l so direutor, y foilo hasta l'últimu númberu, el de xunu de [[1936]]. Nesta última fase'l so ideariu intensifica la so rellación col vieyu troncu de pensamientu tradicionalista español ([[Donoso Cortés]], [[Menéndez Pelayo]], etc.), y caltién afinidaes colos teóricos del [[Integralismu Lusitán]]. Esti ideariu en pro de la civilización hispánica y católica, desarrolláu nos sos artículos publicaos en ''[[Aición Española]]'', foi recoyíu nel so llibru ''[[Defensa de la Hispanidad]]'', que se convirtió na so obra más influyente y en esponente de la so doctrina universalista. Terminó militando en [[Renovación Española]], partíu políticu dende'l que se significó pola so oposición al réxime de la República, del que foi diputáu nes Cortes por [[Guipúzcoa]] ([[1933]]–[[1935]]). Al iniciu de la [[Guerra Civil Española]] foi deteníu polos milicianos republicanos. Tres ser encarceláu, na madrileña [[cárcel de Ventas]] el [[30 de xunetu]] de 1936, foi fusiláu nel cementeriu d'[[Aravaca]]'l [[29 d'ochobre]] de 1936, víctima d'una de les ''saques'' (trasllaos o execuciones de presos) qu'ocurrieron mientres la Guerra Civil. Les sos postreres pallabres, se diz que dixo, foron:<ref>«El combatiente deslumbrado», por [[Manuel Vicent]] en ''Babelia'', suplemento literario de ''[[El País]]'', 18/08/2012.</ref> {{cita|Vosotros no sabéis por qué me matáis, pero yo sí sé por lo que muero: ¡Para que vuestros hijos sean mejores que vosotros!}} {{cita|Vós nun sabéis por qué me matáis, pero yo sí sé polo que muero: ¡Pa que vuesos fíos sían meyores que vós!}} En [[2011]] el [[Conceyo de Madrid]] colocó una placa na casa en que vivió hasta la so muerte situada na cai Espalter, 13. == Obres == Anque Maeztu escribió aislladamente poesía, dalgún cuentu, una novela (''[[La guerra del Transvaal]]'') y una obra de teatru inédita (''[[El sindicato de las esmeraldas]]''), la so tarea foi básicamente la d'un periodista que pon la so prosa al serviciu d'unes idees. Dalgunos de los sos artículos foron recoxíos en llibros, anque non toos: ''[[Hacia otra España]]'' (1899), ''[[La crisis del humanismo]]'' (1919), ''[[Defensa de la Hispanidad]]'' (1934) y ''[[Defensa del Espíritu]]'' (póstuma). D'ésta postrera, por cierto, perdiéronse dalgunos fragmentos mientres el so cautiveriu, posiblemente refugaos polos milicianos republicanos. Maeztu pensaba realizar una ''Defensa de la Monarquía'', que dexó ensin realizar. Con esti plan pensaba axuntar nes sos trés defenses, una defensa de Dios, una de la patria y otra del rei. Entre los sos ensayos de carácter lliterariu, cabo mentar ''[[Don Quijote, don Juan y la Celestina]]'' (1926) —una meditación sobro de [[Don Quixote]] como héroe d'una España decadente, de [[Don Xuan]] como vacíu espiritual y de [[la Celestina]] como degradación— y ''[[La brevedad de la vida en la poesía lírica española]]'' (1935), pronunciáu como discursu d'ingreso na [[Real Academia Española]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.rinconcastellano.com/sigloxx/maeztu.html Biografía de Ramiro de Maeztu] *[http://www.filosofia.org/ave/001/a217.htm Otra biografía del autor] *[http://www.filosofia.org/hem/193/acc/index.htm Artículos] en la revista ''[[Aición Española]]'' *[http://hispanidad.tripod.com/maezt.htm Texto de la ''Defensa de la Hispanidad''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629042500/http://hispanidad.tripod.com/maezt.htm |date=2014-06-29 }} *[http://bdh.bne.es/bnesearch/CompleteSearch.do?field=autor&text=Ramiro+de+Maeztu&exact=on&advanced=false&completeText=& En Obras dixitalizaes de Ramiro de Maeztu] en la [[Biblioteca Digital Hispánica]] de la [[Biblioteca Nacional de España]] {{NF|1875|1936|Maeztu, Ramiro de}} [[Categoría:Académicos de la Real Academia Española]] [[Categoría:Escritores d'España]] [[Categoría:Escritores en castellanu]] [[Categoría:Embaxadores d'España]] [[Categoría:Escritores del País Vascu]] [[Categoría:Vitorianos]] [[Categoría:Rexeneracionismu]] [[Categoría:Monárquicos d'España]] [[Categoría:Anticomunistes d'España]] [[Categoría:Políticos y polítiques de Renovación Española]] [[Categoría:Persones de Vitoria]] lhmwe73fr5l76f2hgiy28ctsl4fb4st 0 57855 4502828 4478473 2026-07-06T02:40:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502828 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Rami Malek}} {{persona}} '''Rami Malek''' (árabe:'''رامي مالك'''), nacíu'l [[12 de mayu]] de [[1981]], ye un [[actor]] de los [[Estaos Xuníos]] descendiente d'inmigrantes [[Exiptu|exipcios]]. <ref>{{cita web|url=http://www.afterelton.com/archive/elton/people/2007/2/ramimalek3.html}}</ref> ==Carrera== Malek ye conocíu sobremanera pol so personaxe televisivu Kenny na serie de la cadena Fox ''[[La Guerra en casa]]''. Tamién participó nun episodiu de la serie ''[[Medium (serie de televisión)|Medium]]'', un episodiu de ''[[Gilmore Girls]]'' y dos episodios de ''Over there''. Malek tamién interpretó al [[faraón]] Ankmenrah na película risible del añu 2006 ''[[Night at the Museum]]''. Interpretó les voces de los personaxes adicionales del videoxuegu ''Halo 2'', anque nun apaez nos creitos. Tamién apaeció na octava temporada de la serie ''24'' de la Fox como Marcos Al-Zacar, un suicida. Esti actor tamién hai interpretando al soldáu Merriell "Snafu" Shelton na serie bélica [[The Pacific]] y tamién salió na película "[[Twilight (serie)|Twilight : Amanecer (Parte II)]]" part 2 como'l vampiru Benjamin. Llicencióse en Belles Artes na Universidá de Evansville. Anguaño vive en [[Los Angeles]]. Na primavera del añu 2007, Malek apaeció na presentación teatral Vitaly Productions de la obra ''The Credeaux Canvas'' de [[Keith Bunin]]. En marzu de 2010, Malek foi escoyíu pal repartu de ''Larry Crowne'', la segunda película de [[Tom Hanks]] como guionista y direutor. Rami Malek apaeció na última película de la saga de ''[[Twilight (serie)|Twilight: Amanecer (Parte II)]]'' nel papel de Benjamin, de l'alianza d'Exiptu.<ref>{{cita noticia |títulu = 'Breaking Dawn' Casting News: Rami Malek To Play Benjamin |nome = Amy |apellíu = Wilkinson |url = http://hollywoodcrush.mtv.com/2010/08/31/breaking-dawn-rami-malek/ |obra = Hollywood Crush |editorial = [[MTV]] |fecha = 31 d'agostu de 2010 |fechaaccesu = 2 de setiembre de 2010 |urlarchivu = http://www.webcitation.org/5sRf9tEk0 |fechaarchivu = 2 de setiembre de 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121010085451/http://hollywoodcrush.mtv.com/2010/08/31/breaking-dawn-rami-malek |archivedate = 2012-10-10 }}</ref> Benjamin acompaña a una vampira exipcia llamada Tia. El don especial de Benjamin ye l'habilidá pa controlar los cuatro elementos. Tamién actuó como Joshua Washington nel videoxuegu Until Dawn Anguaño trabaya como protagonista na serie Mr. Robot, que tuvo una gran puxanza. == Vida personal == Tien un hermanu ximielgu llamáu Sami que ye cuatro minutos más nuevu qu'él.<ref>{{cita web|url=http://platzer-twinimages.photoshelter.com/image/I00009NbeF.G.2MQ|títulu=Rami & Sami Malek.jpg|fechaaccesu=6 de xineru de 2011|obra=Robin Platzer/Twin Images}}</ref> Asistió al institutu Notre Dame de Sherman Oaks, California y estudió na Universidá de Evansville, == Trabayos == === Series === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Añu !! Títulu !! Personaxe !! Notes |- | [[2005]]-[[2008]] || ''[[La Guerra en casa]]'' || [[Kenny]] || |- | [[2008]] || ''[[Medium (serie de televisión)|Médium]]'' || [[Timothy Kercher]] || |- | [[2009]] || ''[[Gilmore Girls]]'' || [[Andy]] || |- | [[2009]] || ''[[Over there]]'' || [[Hassan]] || |- | [[2010]] || ''[[The Pacific]]'' || [[Soldáu Merriell "Snafu"Shelton]] || |- | [[2010]]-[[2012]] || ''[[24 (serie de televisión)|24]]'' || [[Marcos Al-Zacar]] || |- | [[2012]] || ''[[Alcatraz (serie de televisión)|Alcatraz]]'' || [[Webb Porter]] || |- | [[2014]] || ''[[Believe (serie de televisión)|Believe]]'' || [[Dr. Adam Terry]] || |- | [[2015]]-[[2019]] || ''[[Mr. Robot (serie de televisión)|Mr. Robot]]'' || [[Elliot]] || |} === Películes === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Añu !! Títulu !! Personaxe !! Notes |- | [[2006]] || ''[[Night at the Museum]]'' || [[Faraón Akhmenrah]] || |- | [[2009]] || ''[[Night at the Museum: Battle of the Smithsonian]]'' || [[Faraón Akhmenrah]] || |- | [[2011]] || ''[[Larry Crowne]]'' || [[Steve Dibiasi]] || |- | [[2012]] || ''[[The Twilight Saga: Breaking Dawn - Part 2]]'' || [[Benjamin (Aquelarre Exipciu)]] || |- | [[2012]] || ''[[Battleship]]'' || [[Teniente Hill]] || |- | [[2012]] || ''[[The Master]]'' || [[Clark]] || |- | [[2013]] || ''[[Ain't Them Bodies Saints]]'' || [[Will]] || |- | [[2013]] || ''[[Short Term 12]]'' || [[Nate]] || |- | [[2013]] || ''[[Oldboy (película)|Oldboy]]'' || [[Browning]] || |- | [[2014]] || ''[[Need for Speed (película)|Need for Speed]]'' || [[Finn]] || |- | [[2014]] || ''[[Night at the Museum: Secret of the Tomb]]'' || [[Faraón Ahkmenrah]] || |- |} === Xuegos === {| {{tablaguapa}} |- bgcolor="#CCCCCC" ! Añu !! Títulu !! Personaxe !! Notes |- | [[2004]] || ''[[Halo 2]]'' || [[Personaxes de Halo 2|-]] || Voz |- | [[2015]] || ''[[Until Dawn]]'' || [[Personaxes de Until Dawn|Josh]] || Voz y cara |} == Enllaces esternos == * {{IMDb nome}} * [https://web.archive.org/web/20090523183141/http://www.hollywood.com/celebrity/Rami_Malek/1741137 HollyWood Entry] == Referencies == {{llistaref}} {{NF|1981||Malek, Rami}} [[Categoría:Persones de Los Angeles]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] ot45z6i9bh3v2eovumiyc8p60sac41v 0 65944 4502773 4176435 2026-07-05T15:20:44Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502773 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Prosopis chilensis}} {{Ficha de taxón| Algarrobo chilenu | status = LR/nt | image_caption = ''Prosopis chilensis'' algarrobo | regnum = [[Plantae]] | subregnum = [[Tracheobionta]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Dicotiledónea]] [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | subfamilia = [[Mimosoideae]] | tribus = [[Mimoseae]] | genus = [[Prosopis]] | species = P. chilensis | binomial = '''''Prosopis chilensis''''' | binomial_authority = ([[Juan Ignacio Molina|Molina]]) [[Stephen Conrad Stuntz|Stuntz]] | synonyms = }} :''Pa otres especies, ver ''[[Prosopis|Algarrobo]]''.'' '''''Prosopis chilensis''''', el '''algarrobo''', ye una especie [[árbol|arbórea]] de [[Suramérica]], [[lleguminosa]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] de les qu'habita básicamente [[Chile]] central, sur de [[Perú]], [[ecotono]] andín-chaqueño n'[[Arxentina]]. Allugar ente 500 y 1850 [[msnm]] [[Ficheru:Prosopischilensis.jpg|thumb|Inflorescencia]] [[Ficheru:Prosopischilensis2.jpg|thumb|Fueyes]] [[Ficheru:Prosopis chilensis, pods (8634261833).jpg|thumb|Frutos]] [[Ficheru:Prosopis chilensis 2.JPG|thumb|Vista del árbol]] == Descripción == Ye un [[árbol]] mediu baxu, de non más de 3 a 12 [[metru|m]] n'altor y 6 [[dm]] en diámetru, anque raramente atópense árboles tan crecíos (por quemes y baltes); tueru curtiu, cañes llargues, decumbentes; raigañu central, con crecedera vertical primeru, y depués desenvuelve raigaños adventicias. Corteza parda acoloratada, derrota, esprender fácil. Cañes flexuosas, narquiaes, con pares d'escayos nodales, cóniques, d'hasta 5 cm de llargu. [[Fueya|Fueyes]] [[Fueya bipinnada|bipinnaes]], peciolu de 2-14 cm de llargor, raquis puede tar ausente, inxertar direutamente los 1-3 pares de pinnas nel peciolu. Pinnas de 6-24 cm de llargu, caúna con 10-25 pares de foliólulos lliniares, de 10-63 × 1,1-3 mm, glabros, ciliaos nos márxenes, separaos más que'l so anchor. [[Inflorescencia|Inflorescencies]] en recímanos espiciformes de 6-12 cm de llargu, cilíndricos, verde ablancazaos a amarellentaos, grupos de 2 a 4. Flores curties de pedicelo, mota acampanuláu 1 mm de llargu; corola 5-pétalos llibres, lliniares, de 3-4 mm de llargu. Estambres exertos, de 5 mm de llargu. Lomento coriáceo a subleñoso, estipitáu, amarellentáu claru (pa var. chilensis) casi recta, curvada o con forma de “s” falcada o subfalcada, de 9-18 × 1-1,8 cm. Tien 20-30 granes, ovalaes a elípticu-ovalaes, de 6-8 mm de llargu, fáciles d'estrayer del endocarpiu rectangular, qu'envolubra la grana, que tien una consistencia bien paecida al del papel. Esisten 3 variantes de la especie: Var. chilensis (casi recta, curvada o con forma de “s” falcada o subfalcada, de color mariellu.) Var. catamarcana (frutos semicirculares, anulares o en forma de S, en color mariellu con manches escures, mesocarpiu abondosu ) Var.rioxana (frutos rectos o casi rectos, casi negros).les 3 variedaes crecen n'Arxentina. en tantu en Chile, solo crez var. chilensis. anque esiste rexistru de les otres variantes, nos cañadones del altu huasco, rexón d'atacama. Pa Perú, tiense rexistru de var. chilensis. == Uso == Árbol ornamental (urbanu y de [[cortina rompeviento]]). El so [[madera]], trupa ([[densidá]] = 0,76), malo de trabayar, ye usada pa puertes y pisos, parqués, partes de zapatos, cascos de vinu. Respuende bien al ensugáu, propiedá pervalible onde se riquir caltener dimensiones estables a prueba de mugor. Ye bien bona pa usu esterior. L'árbol ye tolerante a la [[seca]], [[Sal (química)|sales]] y [[arena]]; esto ye, que ye desaxeradamente eficiente col consumu d'agua, produz la mayoría de los frutos n'años de seca, y foi exitosamente introducíu en rexones grebes. Nun tolera bien les [[xelada|xelaes]]. En Chile, ye una especie bien común nos pacionales naturales del norte de la rexón metropolitana. Tien un sistema radicular desaxeradamente desenvueltu polo que ye bien aballador estrayelo cuando se quier sistematizar tierres pa cultivu. Ye planta forrajera y la magaya del so frutu ye melecinal. Los sos frutos son una importante fonte d'alimentu, que foi usada polos pueblos orixinarios (ellos faíen farina colos sos frutos, bebíes con agua y frutos machucaos, producción de bébores alcohóliques, arrope, etc.) atopándose, rexistros en tal sentíu, en tumbes de hai más de 9000 años, nel norte de Chile. La variante catamarcana ye la de meyor calidá yá que presenta mayor conteníu de magaya. La so madera ye usada como lleña o na producción de carbón, por cuenta de que esta, ye una escelente fonte calórica. == Taxonomía == ''Prosopis chilensis'' describióse por ([[Juan Ignacio Molina|Molina]]) [[Stephen Conrad Stuntz|Stuntz]] y espublizóse en ''[[U.S. department of agriculture. Bureau of plant industry. Inventory of seeds and plants imported by the office of foreign seed and plant introduction]]'' 31: 85. 1914.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/13015290 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=23 de payares de 2010 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Xardín Botánicu de Missouri]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Prosopis''''': nome xenéricu dau en [[idioma griegu|griegu]] pa la [[bardana]], pero desconocer por qué s'aplica a esta planta.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pagePI-PY.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''chilensis''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a la so llocalización en [[Chile]]. ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Acacia siliquastrum'' [[Cav.]] ex [[Lag.]] * ''Ceratonia chilensis'' [[Juan Ignacio Molina|Molina]] * ''Mimosa siliquastrum'' Cav. * ''Prosopis juliflora'' ([[Sw.]]) [[DC.]] * ''Prosopis schinopoma'' [[Stuck.]] * ''Prosopis siliquastrum'' (Cav. ex Lag.) DC.<ref name = Trop/> == Fuentes == * [[Arturo Eduardo Burkart|Burkart A.]] 1976. “Monografía del Xéneru Prosopis”. Journal Arn. Arb. 57 (3–4) Flora de puertu Madryn. * http://www.fao.org/docrep/006/ad314s/AD314S03.htm *''Llibru del Árbol: Especies Forestales Indígenes de l'Arxentina d'Aplicación Industrial'', editor Celulosa Arxentina S. A., Buenos Aires, ochobre 1975 {{llistaref}} == Bibliografía == # AFPD, 2008. African Flowering Plants Database - Base de Donnees des Plantes a Fleurs D'Afrique # Burkart, A. 1976. A monograph of the genus Prosopis (Leguminosae subfam. Mimosoideae). J. Arnold Arbor. 57(4): 450–525 # Carrillo, F. Y. 1974. Les lleguminoses del valle del Rimac (Sub-Families: Mimosoideae y Caesalpinoideae). Bol. Soc. Peruana Bot. 7(1/2): 40–68 # Jardim, A., T. J. Killeen & A. Fuentes 2003. Guia Árb. Arb. Bosq. Secu Chiquitano i–x, 1–324 # Killeen, T. J., E. García Estigarribia & S. G. Beck (eds.) 1993. Guia Arb. Bolivia 1–958 # Macbride, J. F. 1943. Leguminosae, Flora of Peru. Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 13(3/1): 1–506 # Reference article Serrano, M. & J. Terán 2000. Identific. Esp. Veg. Chuquisaca 1–129 == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?316388 * http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PRAL11 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430070327/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PRAL11 |date=2013-04-30 }} * http://www.fao.org/docrep/006/ad314s/AD314S04.htm * [http://www.arbolesornamentales.com/Prosopischilensis.htm Árboles ornamentales n'España] * Centru Mundial de Monitoreo de Caltenimientu WCMC, 1998. Prosopis. 2006 IUCN Llista Colorada d'Especies en Riesgu. IUCN 2006. 11 mayu 2006. * {{cita web |títulu=''Prosopis chilensis''|obra=Encliclopedia de la Flora Chilena |url=http://www.florachilena.cl/Niv_tax/Angiospermas/Ordenes/Fabales/Fabaceae/Prosopis/Prosopis%20chilensis/Prosopis%20chilensis.htm|fechaaccesu=30 de marzu de 2010}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Maderes]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1914]] [[Categoría:Prosopis|chilensis]] [[Categoría:Árboles d'Arxentina]] [[Categoría:Árboles de Bolivia]] [[Categoría:Árboles de Chile]] [[Categoría:Árboles de Perú]] [[Categoría:Árboles tolerantes a la seca]] [[Categoría:Plantes descrites por Molina]] [[Categoría:Plantes descrites por Stuntz]] [[Categoría:TBSpecies]] 4oub3gkoh5zh2rwoo1mkb66cn6re89l 0 65966 4502787 4265161 2026-07-05T17:35:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502787 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Prunus virginiana}} {{Ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Prunoideae]] | genus = [[Prunus]] | subgenus = [[Padus]] | species = '''P. virginiana''' | binomial = '''''Prunus virginiana''''' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | range_map = Prunus virginiana range map.svg }} '''''Prunus virginiana'''''<ref>{{Cita web |url=http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_prvi.pdf |títulu=USDA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150513122920/http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_prvi.pdf |fechaarchivu=2015-05-13 }}</ref> ye una [[especie]] del xéneru ''Prunus'', estendida por toa [[América del Norte]] y [[Méxicu]], sacante'l [[Deep South|Fondu Sur]] y l'alloñáu norte. [[Ficheru:2014-06-13 14 48 01 Choke Cherries blooming along Lamoille Canyon Road in Lamoille Canyon, Nevada.JPG|thumb|Vista del árbol]] == Descripción == Forma un arbustu o pequeñu árbol d'hasta unos 5 m d'altor. Les [[fueya|fueyes]] son ovales, de 3 a 10 cm de llongura con márxenes toscamente serraos. Les [[flor|flores]] surden en recímanos en númberu de 15 a 30 a finales de la primavera.<br /> El [[frutu]], d'alredor de 1 cm de diámetru varia ente'l colloráu brillosu al negru, con un sabor astringente y ácidu. Cuanto más madura ta la cereza más escuru ye'l so color y menos aceda. == Usos melecinales == Utilízase medicinalmente na preparación d'[[aguardiente]] pa tratar enfermedaes de los pulmones, o en xarabes pa solliviar la tos, gripa, o mal d'orín, amás d'usase la corteza, ramos y fueyes pa tratar foria, catarru y fiebre. Ye un sedante, antiasmáticu, aromatizante, antiespasmódico y sirve pa indixestión{{ensin referencies}}. Ye una planta tóxica siempres si consúmese por demás; les fueyes tienres, la grana y la corteza contienen un [[glucósido]] que al ser inxeríu provoca dificultá p'alendar, tiemblos, coma o muerte repentina{{ensin referencies}}. == Taxonomía == ''Prunus virginiana'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]''1: 473. 1753.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27800139 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]] '''''Prunus''''': nome xenéricu que provién d'un antiguu nome [[Idioma griegu|griegu]] (''προύνη''), y depués [[llatín]] (''prūnus, i'') de la cirolar. Yá emplegáu por, ente otros, [[Virxiliu]] (G. 2, 34) y [[Pliniu'l Vieyu]] (13, XIX, 64)<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pagePI-PY.html En Nomes botánicos]</ref><ref>[http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?p=1269 ''Prunus'' en F. Gaffiot, Dictionnaire Latin-Français, Hachette, Paris, 1934.]</ref> '''''virginiana''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a la so llocalización en [[Virxinia]]. ;Variedaes aceptaes: * ''[[Prunus virginiana var. demissa]]'' (Nutt. ex Torr. & A.Gray) Torr. * ''[[Prunus virginiana var. melanocarpa]]'' (A.Nelson) Sarg. ;Sinonimia: * ''Cerasus virginica'' Michx. ex hort. * ''Padus rubra'' Mill. * ''Padus virginiana'' (L.) Mill. * ''Padus virginiana'' (L.) M.Roem. * ''Prunus serotina'' Poir. * ''Prunus virginiana var. virginiana'' * ''Prunus virginica'' Steud.<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-72 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=19 de xineru de 2015}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Cronquist, A.J., N. H. Holmgren & P. K. Holmgren. 1997. Vascular plants of the intermountain west, U.S.A., subclass Rosidae (except Fabales). 3A: 1–446. In A.J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York. # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S.. New York Botanical Garden, New York. # Gleason, H. A. & A.J. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx. # Great Plains Flora Association. 1986. Fl. Great Plains i–vii, 1–1392. University Press of Kansas, Lawrence. # Kearney, T. H. & R. H. Peebles. 1960. Arizona Fl. (ed. 2) 1032 pp. # Moss, E. H. 1983. Fl. Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto. # Porsild, A. E. & W. Cody. 1980. Vasc. Pl. Continental Northw. Terr. Canada i–viii, 1–607. National Museum of Natural Sciences, Ottawa. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * http://www.ag.ndsu.nodak.edu/aginfo/trees/handbook/th-3-13.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060501230654/http://www.ag.ndsu.nodak.edu/aginfo/trees/handbook/th-3-13.pdf |date=2006-05-01 }} * http://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/fruit/bla01s00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930165121/http://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/fruit/bla01s00.html |date=2007-09-30 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Prunus|virginiana]] [[Categoría:Árboles de Méxicu]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] 9qefk5s9phcc0jqkcyonmzysec6x38s 0 65998 4502807 4387909 2026-07-05T22:01:28Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502807 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Purshia mexicana}} {{ficha de taxón | superregnum = [[Eukaryota]] | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | subfamilia = [[Dryadoideae]] | tribus = [[Dryadeae]] | genus = ''[[Purshia]]'' | species = '''''Purshia mexicana''''' | binomial_authority = ([[David Don|D.Don]]), [[Henrickson]] | synonyms = |range_map = Purshia mexicana range map.jpg |range_map_caption = Natural range }} '''''Purshia mexicana''''' ye una [[especie]] de [[planta perenne]], un árbol pequeñu na familia de les [[rosácees]]. Ye orixinaria del oeste-norte de [[Méxicu]], onde se distribúi pola rexón del cordal de [[Sierra Madre Occidental]]. Una variedá distinta que se publicar como ''var stansburyana'' (pero que tendría de ser ''stansburiana'' ) y qu'agora se trata como ''[[Purshia stansburyana]]'' atopar nel suroeste de los [[Estaos Xuníos]], centráu na [[Pandu del Colorado]], rexones d'[[Utah]] - [[Colorado]] y [[Arizona]] - [[Nuevu Méxicu]]; Tamién en gran parte de los montes al oeste de la [[Gran Cuenca]].<ref>Little, ''Atlas of United States Trees, Volume 3, Minor Western Hardwoods'', Map 55-SW, Map 55-N, ''Cowania mexicana''.</ref> Nel so hábitat eleváu, na so mayoría montascosu, crez nos hábitat de montes, desiertos. ==Propiedaes== [[Stenophyllanin A]], un [[tanín]], puede atopase en ''P. mexicana''.<ref> Anti-tumor promoting activity of polyphenols from Cowania mexicana and Coleogyne ramosissima. Hideyuki Ito, Masateru Miyake, Eisei Nishitani, Kazuko Mori, Tsutomu Hatano, Takuo Okuda, Takao Konoshima, Midori Takasaki, Mutsuo Kozuka, Teruo Mukainaka, Harukuni Tokuda, Hoyoku Nishino and Takashi Yoshida, Cancer Letters, Volume 143, Issue 1, 23 August 1999, Pages 5-13, {{doi|10.1016/S0304-3835(99)00160-3}}</ref> == Taxonomía == ''Purshia mexicana'' describióse por ([[David Don|D.Don]]), [[Henrickson]] y espublizóse en ''[[Phytologia]]'' 60(6): 468. 1986.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/100302306 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=8 de xunetu de 2014 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Purshia''''': nome xenéricu que debe'l so nome al botánicu y esplorador [[Pursh|Frederick T. Pursh]] (1774-1820). '''''mexicana''''': [[epítetu]] xeográficu qu'alude a la so llocalización en [[Méxicu]]. ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Cowania mexicana'' D.Don * ''Cowania mexicana var. dubia'' Brandegee * ''Purshia mexicana'' (D.Don) S.L.Welsh<ref>{{cita web |url= http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-5992 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|formatu= |obra= [[The Plant List]] |fechaaccesu=8 de xunetu de 2014}}</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[rosaceae#Descripción|Carauterístiques de les rosácees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== *Little. ''Atlas of United States Trees, Volume 3, Minor Western Hardwoods'', Little, Elbert L, 1976, US Government Printing Office. Library of Congress Non. 79-653298. Map 55-SW, Map 55-N, ''Cowania mexicana''. *Cronquist, A., N.H. Holmgren and P.K. Holmgren and A. Cronquist. 1997. Intermountain flora: Vascular plants of the Intermountain West, U.S.A. Vol. 3A, Subclass Rosidae (except Fabales). Bronx, New York: The New York Botanical Garden. 446 pp. == Enllaces esternos == {{commons}} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=ucjeps&where-genre=Plant&where-taxon=Purshia+mexicana&title_tag=Purshia+mexicana CalPhotos gallery] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PUME NRCS: USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112051802/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PUME |date=2012-11-12 }} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6677,6880,0,6881 Jepson Interchange database, (Berkeley)] *[http://www.wildflower.org/plants/result.php?id_plant=PUME Lady Bird Johnson database, w/ gallery] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes descrites en 1986]] [[Categoría:Dryadoideae]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Árboles d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Plantes descrites por Henrickson]] [[Categoría:TBSpecies]] 91bsbrk4nubf3rwgzdx0s6u3ssg8d6w 0 66015 4502847 4363363 2026-07-06T03:18:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502847 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ranunculus abortivus}} {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = [[Ranunculaceae]] | subfamilia = [[Ranunculoideae]] | tribus = [[Ranunculeae]] | genus = ''[[Ranunculus]]'' | species = '''''R. abortivus''''' | binomial = '''''Ranunculus abortivus''''' | binomial_authority = [[L.]] 1753 }} '''''Ranunculus abortivus''''' ye una planta de la familia de les [[ranunculacees]].<ref name=usda>[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RAAB USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425134659/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RAAB |date=2013-04-25 }} 19 Dec 2011</ref> Ye orixinaria d'[[América del Norte]], con una distribución que cubre parte del norte, este y centru del continente.<ref name=usda/> [[Ficheru:Ranunculus abortivus plant.jpg|thumb|Nel so hábitat]] [[Ficheru:Ranunculus acris 1 (5097951342).jpg|thumb|Detalle de la flor]] [[Ficheru:Ranunculus abortivus 2-eheep (5097963396).jpg|thumb|Fueyes]] == Descripción == Ye una [[planta perenne]] bienal o de curtia duración d'hasta 60 cm d'altu. Los tarmos verdes son glabros. Les fueyes basales son orbicular-reniformes y crenaes a lo llargo de los márxenes. Les fueyes caulinares son más pequeñes y de cutiu tán fondamente estremaes en 3 lóbulos arrondaos y los sos márxenes son crenaos. Les fueyes caulinares cimeres son polo xeneral llanceolaes, oblanceolaes, oblongues o con márxenes llisos. Cada tarmu cimeru termina en 1-3 flores en tarmos individuales. Cada flor tien 5 pétalos mariellos, 5 sépalos los verdes, un recímanu de carpelos verdes, y un aniellu d'estames con anteres marielles brilloses. Los frutos son [[aqueniu|aquenios]] pequeños un tanto esplanaos y orbiculares, les sos superficies son brilloses cuando son maduros y tienen picos bien pequeños. ==Usos== La planta tenía una variedá d'usos ente grupos de nativos americanos . Los [[Cheroqui]] cocinaben y comíen les fueyes. Usar medicinalmente pa abscesos y dolor de gargüelu y como sedante . Los [[Iroquois]] utilizar pa la mordedura de culiebra y la intoxicación, la viruela y el dolor de mueles.<ref>[http://herb.umd.umich.edu/herb/search.pl?searchstring=Ranunculus%20abortivus&searchlimit=100 ''Ranunculus abortivus''.] Native American Ethnobotany. University of Michigan, Dearborn.</ref> == Taxonomía == ''Ranunculus abortivus'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 551. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/27100133 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=16 d'avientu de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ranunculus''''': nome xenéricu que provién del [[llatín]] tardíu que significa "ranita", de "xaronca" y un diminutivu final. Esto probablemente refierse a munches especies que s'atopen cerca de l'agua, como les [[xaronca|xaronques]]. '''''abortivus''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "fallíu, incompletu".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.1.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Ranunculus abortivus subsp. acrolasius'' (Fernald) Kapoor & Love * ''Ranunculus abortivus var. acrolasius'' Fernald * ''Ranunculus abortivus var. eucyclus'' Fernald * ''Ranunculus abortivus var. indivisus'' Fernald<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27100133 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Referencies == {{llistaref}} ==Bibliografía== # Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York. # Flora of North America Editorial Committee, e. 1997. Magnoliidae and Hamamelidae. 3: i–xxiii, 1–590. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, New York. # Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York. # Godfrey, R. K. & J. W. Wooten. 1981. Aquatic Wetland Pl. S.E. U.S. Dicot. 933 pp. Univ. Georgia Press, Athens. # Hitchcock, C. H., A. J. Cronquist, F. M. Ownbey & J. W. Thompson. 1984. Salicaceae to Saxifragaceae. Part II: 1–597. In Vasc. Pl. Pacif. N.W.. University of Washington Press, Seattle. # Hultén, E. 1968. Fl. Alaska i–xxi, 1–1008. Stanford University Press, Stanford. # Moss, E. H. 1983. Fl. Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto. # Porsild, A. E. & W. Cody. 1980. Vasc. Pl. Continental Northw. Terr. Canada i–viii, 1–607. National Museum of Natural Sciences, Ottawa. # Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill. # Schwegman, J. Y. 1991. The Vascular Flora of Langham Island, Kankakee County, Illinois. Erigenia 11: 1–8. == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ranunculus|abortivus]] [[Categoría:Flora d'América del Norte]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:TBSpecies]] fb4xzm7gqo0fh8v4962n6dcho03cvqs 0 66017 4502848 4360372 2026-07-06T03:20:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502848 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ranunculus acris}} {{otros usos|Botón d'oru}} {{ficha de taxón | Botón d'oru | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = [[Ranunculaceae]] | subfamilia = [[Ranunculoideae]] | tribus = [[Ranunculeae]] | genus = ''[[Ranunculus]]'' | species = '''''R. acris''''' | binomial = '''''Ranunculus acris''''' | binomial_authority = [[L.]] }} '''''Ranunculus acris''''', comúnmente '''botón d'oru''' o '''yerba belida''', ye una de les especies del xéneru [[Ranunculus]] más comunes de les rexones templaes d'[[Europa]] y [[Asia]], onde crez en llugares húmedos de monte. [[Ficheru:Ranunculus acris 0.1 R.jpg|thumb|Detalle de la fueya]] [[Ficheru:A 06 butterblume 2 wp.jpg|thumb|Detalle de la flor]] [[Ficheru:Ranunculus acris — Flora Batava — Volume v6.jpg|thumb|Ilustración]] [[Ficheru:Ranunculus acris in Barysau district 1.jpg|thumb|Vista de la planta]] ==Descripción== Ye una [[planta]] [[yerba|yerbácea]] [[Planta perenne|perenne]] qu'algama 30-70 cm d'altor. [[Raigañu (botánica)|Raigañu]] gruesa qu'añalmente emite dellos [[tarmu|tarmos]] erectos y redondos. Les [[fueya|fueyes]] son palmotiaes y con fuertes divisiones, na so mayoría broten direutamente del raigañu. Les [[flor|flores]] de color mariellu brillante tienen cinco [[pétalu|pétalos]] y gran cantidá d'[[estame]]s. == Propiedaes == * Utilizóse nel tratamientu de la [[gota (enfermedá)|gota]] y el [[reumatismu]]. * Vía esterna usar pa tratar les [[verruga|verrugues]]. * En [[homeopatía]] la so tintura usar pa tratar [[herpes simple|herpes]], [[eczema|eczemes]], [[erisipela]], [[ciática|ciátiques]], [[artritis]] y [[rinitis]]. * Ye [[venenu|venenos]]a polo que nun s'encamienta'l so usu ensin prescripción médica. Estes plantes contienen [[anemonina]], una sustancia bien [[tóxica]] pa los animales y los seres humanos. Ello ye que los [[herbívoru|herbívoros]] pastien les fueyes d'estes plantes con gran dificultá, y namái dempués d'un bon ensugáu que evapora les sustancies más peligroses. Inclusive les [[abeya|abeyes]] eviten libar la so [[néctar (botánica)|néctar]]. Na piel humano estes plantes pueden crear angüeñes ( [[Erupción cutanea|dermatitis]] ), ente que na boca pueden causar dolor intensu y encesu de les membranes mucoses.<ref>Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Volume 3 , Milano, Federico Motta Editore, 1960, páx. 510.</ref> == Taxonomía == ''Ranunculus acris'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 554. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/50002143 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=15 d'avientu de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2524430 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Ranunculus acris'' (Fam. Ranunculaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=14<ref>Cytotaxomy of spanish plants. III.-Dicotyledons Löve, A. & E. Kjellqvist (1974) Lagascalia 4(1): 3-32</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ranunculus''''': nome xenéricu que provién del [[llatín]] tardíu que significa "ranita", de "xaronca" y un diminutivu final. Esto probablemente refierse a munches especies que s'atopen cerca de l'agua, como les [[xaronca|xaronques]]. '''''acris''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "agudu, picante".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.6.html N'Epítetos Botánicos]</ref><ref>http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.1.html</ref> ;Variedaes: *''Ranunculus acris proles stipatus'' (Jord.) Bonnier *''Ranunculus acris proles steveni'' (Andrz. ex Besser) Bonnier *''Ranunculus acris proles boreanus'' (Jord.) Bonnier *''Ranunculus acris var. nigromaculatus'' N.H.F.Desp. *''Ranunculus acris var. napellifolius'' (Crantz) N.H.F.Desp. *''Ranunculus acris var. multifidus'' DC. *''Ranunculus acris var. lanuginosus'' N.H.F.Desp. *''Ranunculus acris proles stipatus'' (Jord.) Rouy & Foucaud *''Ranunculus acris proles pascuicola'' (Jord.) Rouy & Foucaud *''Ranunculus acris proles rectus'' (Boreau) Rouy & Foucaud *''Ranunculus acris subsp. boreanus'' (Jord.) Syme ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Ranunculus steveni'' Andrz. ex Besser *''Ranunculus tomophyllus'' Jord. *''Ranunculus stipatus'' Jord. *''Ranunculus steveni'' auct.Gall. non Andrz. in Besser *''Ranunculus rivularis'' Arv.-Touv. *''Ranunculus rectus'' Jord. ex Boreau *''Ranunculus pascuicolus'' Jord. *''Ranunculus napellifolius Crantz *''Ranunculus cammarifolius'' Arv.-Touv. *''Ranunculus boreanus'' Jord. *''Ranunculastrum vulgatum'' Fourr. *''Ranunculastrum nemorivagum'' Fourr. *''Ranunculastrum boreanum'' (Jord.) Fourr. *''Ranunculus lanuginosus'' Scop. *''Ranunculastrum acre'' (L.) Fourr.<ref>http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/54683/synonymie</ref><ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2524461 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikispecies|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} {{commonscat|{{PAGENAME}}|''{{PAGENAME}}''}} * {{Cita llibru | autor=Neltje Blanchan | títulu=Wild Flowers Worth Knowing. | añu=[[2005]] | editorial=[[Project Gutenberg|Project Gutenberg Literary Archive Foundation]]}} * http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/54683/synonymie *[http://www.ipni.org/index.html IPNI] • [[International Plant Names Index]] *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?30810 GRIN Species Profile] *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6434,6527,6528 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RAAC3 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426090941/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RAAC3 |date=2013-04-26 }} *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Ranunculus&Species=acris Washington Burke Museum] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Ranunculus+acris Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ranunculus|acris]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] 5hm92agk9jhjd4qjfubtfvce797as70 0 66018 4502849 4360373 2026-07-06T03:22:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502849 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ranunculus arvensis}} {{ficha de taxón |regnum = [[Plantae]] |divisio = [[Magnoliophyta]] |classis = [[Magnoliopsida]] |ordo = [[Ranunculales]] |familia = [[Ranunculaceae]] |subfamilia = [[Ranunculoideae]] |tribus = [[Ranunculeae]] |genus = ''[[Ranunculus]]'' |species = '''''Ranunculus arvensis''''' |binomial_authority = [[Carlos Linneo|L.]] |synonyms = }} '''''Ranunculus arvensis''''' ye una [[especie]] venenosa de la [[familia (botánica)|familia]] de les [[ranunculacees]]. [[Ficheru:Ranunculus arvensis (Acker-Hahnenfuß) IMG 20823.JPG|thumb|Planta en flor]] [[Ficheru:Ranunculus arvensis Enfoque Valderrepisa 2012-05-31 SierraMadrona.jpg|thumb|Detalle de la flor]] == Descripción == Ye una [[planta añal]] qu'algama un tamañu d'ente 20 y 60 cm d'altor. Les fueyes basales esteriores son flabelado-llobaes. Les flores son mariellu claru con pétalos patentes. Los [[aqueniu|aquenios]] tienen ente 5 y 9 mm de llargor con munchos escayos. Tán soldaos al [[receptáculu]], polo tanto son persistentes. El picu del aqueniu ye subulado-espinosu y llargu. == Hábitat == Habita en cultivos de secanu y [[barbechu (tierra)|barbechos]] en suelos con ciertu mugor. Floria ente n'España ente marzu y xunetu. == Distribución == ''Ranunculus arvensis'' tien una distribución [[Holárticu|holártica]] con [[ombrótipos]] semiárido, secu, subhúmedo y húmedu. Crez práuticamente en toa [[España]] menos los llugares mas grebos. ==Propiedaes== Estes plantes contienen [[w:en:Anemonin|anemonina]], una sustancia bien [[tóxica]] pa los animales y los seres humanos. Ello ye que los [[herbívoru|herbívoros]] pastien les fueyes d'estes plantes con gran dificultá, y namái dempués d'un bon ensugáu que evapora les sustancies más peligroses. Inclusive les [[abeya|abeyes]] eviten libar la so [[Néctar (botánica)|néctar]]. Na piel humano estes plantes pueden crear angüeñes ( [[Erupción cutanea|dermatitis]] ), ente que na boca pueden causar dolor intensu y encesu de les membranes mucoses.<ref>Giacomo Nicolini, Enciclopedia Botanica Motta. Volume 3 , Milano, Federico Motta Editore, 1960, páx. 510.</ref> En delles llocalidaes, la planta utilizar pal tratamientu del [[asma]], [[reumatismu]], [[fiebre]] alta y enfermedaes intestinales.<ref name=IJD>{{cita web|url=http://www.e-ijd.org/article.asp?issn=0019-5154;year=2009;volume=54;issue=5;spage=19;epage=20;aulast=Orak |autor=Murat Orak, Mehmet Ustundag, Cahfer Guloglu, Mahmut Tas, Berat Baylan|títulu= A skin burn associated with Ranunculus arvensis (wedding bloom) | revista=Indian Journal of Dermatology. Year 2009 Volume 54 Issue 5 Page 19-20}}</ref> == Taxonomía == ''Ranunculus arvensis'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 555. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/27100435 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=15 d'avientu de 2012 |formatu= |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Ranunculus arvensis'' (Fam. Ranunculaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=32<ref>Citotaxonomia de les especies añales de Ranunculus, con aquenios afataos y fueyes estremaes, na Península Ibérica. Diosdáu, J. C. & J. Y. Pastor (1993) Lagascalia 17(1): 71-86</ref><ref>Citotaxonomia de les especies añales de Ranunculus, con aquenios afataos y fueyes estremaes, na Península Ibérica. Diosdáu, J. C. & J. Y. Pastor. Lagascalia 17(1): 71-86 (1993).</ref><ref name = Flora/> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ranunculus''''': nome xenéricu que provién del [[llatín]] tardíu que significa "ranita", de "xaronca" y un diminutivu final. Esto probablemente refierse a munches especies que s'atopen cerca de l'agua, como les [[xaronca|xaronques]]. '''''arvensis''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "de campos cultivaos".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.32.html N'Epítetos Botánicos]</ref><ref>http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.1.html</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Cynomorbium heterophyllum'' [[Opiz]] *''Hericinia arvensis'' [[Fourr.]] *''Pfundia arvensis'' Opiz *''Ranunculus arvensis var. tuberculatus'' [[DC.]]<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-50321182 ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> * ''Ranunculus echinatissimus'' Blatt. == Nome común == {{nome común taxón}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía== * Manfred A. Fischer: ''Exkursionsflora von Österreich'', Stuttgart 1994, ISBN 3-8001-3461-6 * [http://herbarivirtual.uib.es/cas-med/especie/4004.html ''Ranunculus arvensis''] * Pedro Sánchez Gómez, Juan Guerra Montes: Nueva Flora de Murcia, DM, 2007. * Flora of China Editorial Committee. 2001. Fl. China 6: 1–512. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis. * Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi. * Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las plantas vasculares del Cono Sur (Arxentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguái). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348. == Enllaces esternos == {{Commonscat|Ranunculus arvensis}} {{wikispecies}} *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6434,6527,6537 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RAAR3 USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425103203/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RAAR3 |date=2013-04-25 }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200008069 Flora of North America] *[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Ranunculus&Species=arvensis Washington Burke Museum] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Ranunculus+arvensis Photo gallery] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Ranunculus|arvensis]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] tutuyenncz6eq7jibf5uapveoy4jh5j 0 66020 4502850 4360374 2026-07-06T03:24:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502850 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Ranunculus bulbosus}} {{Ficha de taxón | Papera | image = Ranunculus bulbosus aleae.JPG | image_caption=''Ranunculus bulbosus'' subsp. ''aleae'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = [[Ranunculaceae]] | subfamilia = [[Ranunculoideae]] | tribus = [[Ranunculeae]] | genus = ''[[Ranunculus]]'' | species = '''''Ranunculus bulbosus''''' | binomial_authority = [[Carlos Linneo|L.]] | subdivision_ranks =subspecies | subdivision = *''Ranunculus bulbosus'' [[L.]] subsp. ''aleae'' <small>([[Wilk.]]) [[Georges C.Chr. Rouy|Rouy]] & [[Foucaud]]</small> }} La {{iniTaxon}} ye una planta de la familia [[Ranunculaceae]], nativa de toa [[Europa]] onde crez en praderíes seques, verdes y campos de [[segáu]]. [[Ficheru:161 Ranunculus bulbosus.jpg|thumb|Ilustración]] [[Ficheru:Knolliger Hahnenfuß (Ranunculus bulbosus) 'Pleniflorus' 5861.JPG|thumb|Detalle de la flor]] [[Ficheru:Ranunculus bulbosus 004.JPG|thumb|Bulbu]] == Descripción == Ye una [[planta]] [[yerba|yerbácea]] [[Planta perenne|perenne]] qu'algama los 20-60 cm d'altor. [[Tarmu]] erecto, ramificáu, velludo. La base del tarmu ta enchida en forma de [[bulbu (botánica)|bulbu]]. Les [[fueya|fueyes]] son tri-lobulaes y fondamente estremaes, hai alternes y [[sésil]]es. Les [[flor|flores]] son terminales de color mariellu brillante con 5-7 [[pétalu|pétalos]] y 1'5-3 cm d'anchu. Los [[sépalu|sépalos]] del [[mota]] vueltos escontra baxo. Dempués de morrer la planta en [[branu]], sobrevive el [[raigañu (botánica)|raigañu]] soterraña. == Propiedaes == * A pesar de la so naturaleza [[tóxicu|tóxica]] utilizar en [[homeopatía]] contra afecciones cutanees ([[herpes simple|herpes]], [[eczema]], [[erisipela]] y [[pruyiciu]]).<ref>[http://homeoint.org/books/boericmm/r/ran-b.htm RANUNCULUS BULBOSUS]</ref> Estes plantes contienen [[w:en:Anemonin|anemonina]], una sustancia bien [[tóxica]] pa los animales y los seres humanos. Ello ye que los herbívoros pastien les fueyes d'estes plantes con gran dificultá, y namái dempués d'un bon ensugáu que se evapora les sustancies más peligroses. Inclusive les [[abeya|abeyes]] evitar libar la so [[Néctar (botánica)|néctar]]. Na piel humano estes plantes pueden crear angüeñes ( [[Erupción cutanea|dermatitis]] ), ente que na boca pueden causar dolor intensu y encesu de les membranes mucoses.<ref>"cita|Motta|vol. 3 - páx. 514"</ref> Según la medicina popular esta planta tien propiedaes vesicatorias, antiespasmódicas (amenorga los tiemblos musculares, y tamién relaxa'l sistema nerviosu) y revulsivo (desconxestión d'un órganu internu al traviés de l'aplicación sobre la piel). Sicasí, l'usu práuticu d'esta planta nun ye recomendable por cuenta de la alta toxicidá. Na antigüedá los méndigos estregábense la piel coles fueyes d'esta planta col fin de producise mancaes y aumentar asina l'arrogancia de los bienhechores.<ref>{{cita web|url=http://www.pfaf.org/database/plants.php?Ranunculus+bulbosus|títulu=Plants For A Future|fechaaccesu=18-02-2010}}</ref> == Taxonomía == ''Ranunculus bulbosus'' describióse por [[Carlos Linneo]] y espublizóse en ''[[Species Plantarum]]'' 1: 554. 1753.<ref name = Trop>{{cita web |url=http://www.tropicos.org/Name/50002143 |títulu= ''{{PAGENAME}}''|fechaaccesu=15 d'avientu de 2012 |obra= Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}</ref> ;[[Citoloxía]]: Númberu de [[cromosoma|cromosomes]] de ''Ranunculus bulbosus'' (Fam. Ranunculaceae) y taxones infraespecíficos: 2n=16<ref>Studies on the flora of the Balearic Islands, I. Dahlgren, R., Th. Karlsson & P. Lassen (1971) Bot. Not. 124: 249-269</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Ranunculus''''': nome xenéricu que provién del [[llatín]] tardíu que significa "ranita", de "xaronca" y un diminutivu final. Esto probablemente refierse a munches especies que s'atopen cerca de l'agua, como les [[xaronca|xaronques]]. '''''bulbosus''''': [[epítetu]] [[llatín]] que significa "bulbosu".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.50.html N'Epítetos Botánicos]</ref><ref>http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.1.html</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: * ''Ranunculastrum albonaevum'' Fourr. * ''Ranunculastrum bulbiferum'' Fourr. * ''Ranunculastrum bulbosum'' Fourr. * ''Ranunculastrum sparsipilum'' Fourr. * ''Ranunculastrum valdepubens'' Fourr. * ''Ranunculus bulbifer'' Jord. * ''Ranunculus bulbosus var. dissectus'' Babey * ''Ranunculus bulbosus var. valdepubens'' Briq. * ''Ranunculus heucherifolius'' C.Presl ;''subsp. aleae'' (Willk.) Rouy & Foucaud * ''Ranunculus adscendens'' Brot. * ''Ranunculus aleae'' Willk. * ''Ranunculus broteri'' Freyn * ''Ranunculus bulbosus subsp. aleae'' Rouy & Fouc. * ''Ranunculus gallecicus'' Freyn ex Willk. * ''Ranunculus occidentalis'' Freyn ;''subsp. castellanus'' (Boiss. & Reut. ex Freyn) P.W.Ball & Heywood * ''Ranunculus castellanus'' Boiss. & Reut. ex Freyn<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Ranunculus+bulbosus ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == [[Nome común|Otros nomes]] == * Carmona, cotel, papiera, PATALLOBU (patalloba, pataḷḷoba, pataḷḷobu, patallubu, pata e llubu, potalloba, potaḷḷoba, poutaḷḷoba, pie de llobu){{Sab}} == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] * [[Ranunculaceae#Descripción|Carauterístiques de les ranunculacees]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Richard H. Uva, Joseph C. Neal and Joseph M. Ditomaso, ''Weeds of The Northeast'', (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1997), Pp. 294-295. * [http://www.ppws.vt.edu/scott/weed_id/ranbu.htm Bulbous Buttercup: ''Ranunculus bulbosus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210084212/http://www.ppws.vt.edu/scott/weed_id/ranbu.htm |date=2006-12-10 }} * [http://www.gardenorganic.org.uk/organicweeds/weed_information/weed.php?id=70 HDRA Weed management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205111022/http://www.gardenorganic.org.uk/organicweeds/weed_information/weed.php?id=70 |date=2012-02-05 }} == Enllaces esternos == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RABU USDA ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501065316/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=RABU |date=2013-05-01 }} {{commonscat|Ranunculus bulbosus}} {{wikispecies|Ranunculus bulbosus}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ranunculus|bulbosus]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:Plantes venenoses]] [[Categoría:Flora d'Europa]] [[Categoría:Plantes descrites en 1753]] [[Categoría:Plantes descrites por Linnaeus]] [[Categoría:TBSpecies]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 7jjgyo09c8ap4vvnesuk9cn16aywq4b 0 66033 4502891 4378170 2026-07-06T11:18:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502891 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Rhamnus betulaefolia}} {{ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rhamnaceae]] | tribus = [[Rhamneae]] | genus = ''[[Rhamnus]]'' | subgenus = ''Frangula'' | species = '''''R. betulaefolia''''' | binomial = '''''Rhamnus betulaefolia''''' | binomial_authority = [[Edward Lee Greene|Greene]] | synonyms = }} '''''Rhamnus betulaefolia''''', ye una [[especie]] d'[[arbustu]] o pequeñu [[árbol]] perteneciente a la familia') [[Rhamnaceae]]. Alcuéntrase nel norte de [[Méxicu]] y el cordal de [[Sierra Madre Occidental]], y nos montes de les rexones desérticas del suroeste de los [[Estaos Xuníos]], en [[Arizona]], [[Utah]], [[Nuevu Méxicu]], y [[Texas]]; amás en [[Sonora]], [[Chihuahua (estáu)|Chihuahua]], [[Durango]], y [[Nuevo León]].<ref>Little. ''Atlas of United States Trees, Volume 3, Minor Western Hardwoods'', Map 149, ''Rhamnus betulaefolia''.</ref><ref>Little. Map 149, ''Rhamnus betulaefolia''.</ref> == Descripción == ''Rhamnus betulaefolia'' tien grandes fueyes ovalaes y puede aportar a un [[árbol]] pequeñu de 3-10 m d'altor. Floria en primavera, en mayu-xunu, siguíu polos frutos de color negru-púrpura na seronda. == Usos == La corteza interior foi mazcada polos americanos nativos con fines melecinales.<ref>Common and Traditionally Used Plants, NAU. [http://home.nau.edu/%5Csbs%5Canthro%5Csanjuanriver%5Cplants.asp]</ref> == Taxonomía == ''Rhamnus betulaefolia'' describióse por [[Edward Lee Greene]] y espublizóse en ''[[Pittonia]] 3(13): 16'', nel añu 1896.<ref>[http://www.tropicos.org/Name/27500172 ''{{PAGENAME}}'' en Trópicos]</ref> ;[[Etimoloxía]]: '''''Rhamnus''''': nome xenéricu que deriva d'un antiguu nome [[griegu antiguu|griegu]] pal espín cerval.<ref>[http://www.calflora.net/botanicalnames/pageR.html En Nomes Botánicos]</ref> '''''betulaefolia''''': [[epítetu]] que significa "coles fueyes de ''[[Betula]]''".<ref>[http://www.winternet.com/~chuckg/dictionary/dictionary.39.html N'Epítetos Botánicos]</ref> ;[[sinonimia (bioloxía)|Sinonimia]]: *''Frangula betulifolia'' *''Rhamnus betulifolia'' == Ver tamién == * [[Terminoloxía descriptiva de les plantes]] * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Historia de la botánica]] == Galería == <gallery> File:Rhamnus betulifolia var obovata 3.jpg|Hoja/Flores File:Rhamnus betulifolia var obovata 4.jpg|Fueyes File:Rhamnus betulifolia var obovata 2.jpg|Inflorescencia File:Rhamnus Rhamnus betulifolia var obovata 5.jpg|Fueyes con flores </gallery> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == # Little. ''Atlas of United States Trees, Volume 3, Minor Western Hardwoods'', Little, Elbert L, 1976, US Government Printing Office. Library of Congress Non. 79-653298. Map 149, ''Rhamnus betulaefolia''. # Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville. # CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Ca. nat. Méxicu. CONABIO, Mexico City. # Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson. == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?enlarge=0000+0000+1102+1147 CalPhotos] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRBEO NRCS: USDA Plants Profile, ''Frangula betulifolia ssp. obovata''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616084126/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=FRBEO |date=2013-06-16 }} * [http://www.nazflora.org/Rhamnaceae.htm Northern Arizona Flora, ''Frangula betulaefolia'' var. ''obovata''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721011713/http://www.nazflora.org/Rhamnaceae.htm |date=2011-07-21 }}; [http://www.nazflora.org/Frangula%20betulifolia%20obovata%20fol%20det%2023Jul02%20118x.jpg Photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721011722/http://www.nazflora.org/Frangula%20betulifolia%20obovata%20fol%20det%2023Jul02%20118x.jpg |date=2011-07-21 }} * [http://home.nau.edu/%5Csbs%5Canthro%5Csanjuanriver%5Cplants.asp Common and Traditionally Used Plants, ''Rhamnus betulifolia'']; [https://home.nau.edu/images/userimages/arp54/8873/birchleafbuckthorn.jpg Photo] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Rhamnus|betulaefolia]] [[Categoría:Plantes melecinales]] [[Categoría:TBSpecies]] mrydxmefcovthq1zss4iqirab9jb1uf 0 73757 4502771 4363330 2026-07-05T15:20:09Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:Jacques-Louis David 016.jpg]] → [[File:Juliette Récamier, née Bernard - Jacques-Louis David - Musée duLouvre Peintures INV 3708.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 4502771 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Jacques-Louis David''' {{nym}} foi un [[pintor]] [[Francia|francés]] de bastante influencia nel estilu [[Neoclasicismu#Pintura|neoclásicu]]. Buscó la inspiración nos modelos escultóricos y mitolóxicos [[Grecia Antigua|griegos]], basándose na so austeridá y severidá, daqué que cuadraba col clima moral de los últimos años del [[antiguu réxime]]. Más tarde David aportó a un activu participante na [[Revolución francesa]] según amigu de [[Maximilien Robespierre]]; en realidá foi'l líder de les artes so la [[República Francesa]]. Encarceláu tres la [[cayida de Robespierre]] del poder, más tarde allinióse col advenimiento d'otru réxime políticu, el de [[Napoleón Bonaparte]]. Foi nesta dómina cuando desenvolvió la so 'Estilu Imperiu', notable pol usu de colores templaos al estilu [[Escuela veneciana|venecianu]]. Ente los sos numberosos alumnos cabo destacar a [[Antoine-Jean Gros]], [[Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson]] y el más conocíu de toos: [[Jean Auguste Dominique Ingres]]. Esto fíxo-y ser el pintor más influyente del arte francés del [[sieglu XIX]], especialmente nes pintures académiques. == Primeros años == [[Ficheru:Gros, Antoine-Jean - Jacques-Loius David.jpg|thumb|left|upright|Retrato de David fechu por [[Antoine-Jean Gros]], 1970. [[Muséu Pushkin]], [[Moscú]].]] Jacques-Louis David nació nel senu d'una próspera familia en [[París]], el [[30 d'agostu]] de [[1748]]. A la edá de nueve años, el so padre foi asesináu nun duelu y la so madre dexar sol cuidu de los sos tíos François Buron y Jacques-François Desmaisons que yeren unos prósperos arquiteutos. Ellos aseguráronse de que recibiera una escelente educación nel [[Colexu de les Cuatro Naciones]], pero Jacques-Louis David nun foi nunca un bon estudiante: mientres les clases cubría los sos llibros con dibuxos. Llueu manifestó'l so deséu de ser pintor, pero'l deséu de la so madre y los sos tíos yera que fuera arquiteutu. Finalmente venció les rocees de los sos familiares y foi al taller de [[François Boucher]], máxima figura de la dómina, según pariente alloñáu de David. Boucher, nos sos entamos pintor [[Rococó]], atopar nun periodu más clásicu de la so pintura. Boucher decidió qu'en cuenta de enseñar personalmente a David, podría unvia-y sol tutelaje del so amigu [[Joseph-Marie Vien]] qu'adoptara gustos clásicos frente al rococó imperante. Ellí David asistió a la [[Real Academia de Pintura y Escultura]], asitiada no que güei ye'l [[Louvre]]. David intentó ganar el [[Premiu de Roma]], cuatro veces ente [[1770]] y [[1774]], que consistía nuna beca pa una estancia de cuatro años na [[Academia Francesa en Roma]]. Una d'elles, d'alcuerdu a la lleenda, perder porque nun consultara a Vien, unu de los xueces que daba'l premiu. Otra, porque otros estudiantes tuvieren compitiendo mientres años y Vien pensó que la educación de David podía esperar, non asina la d'esos otros pintores. En protesta, David poner en fuelga de fame. Al quintu intentu, en 1774 David ganar finalmente. Lo más avezáu nesti casu, ye que David asistiera a otra academia enantes de dir a l'Academia en Roma, pero la influencia de Vien dexó-y dir direutamente ellí en 1775, cuando Vien foi nomáu direutor de l'Academia de Francia en Roma. Yá n'[[Italia]], David pudo aportar de primera mano a les obres maestres y a les ruines de l'[[antigua Roma]]. David enllenó ensame de cuadiernos con numberosu material qu'utilizaría mientres el restu de la so vida. Axuntar col influyente pintor neoclásicu [[Rafael Mengs]]. Al traviés d'él, introducir nes teoríes pioneres del historiador d'arte [[Johann Joachim Winckelmann]]. Mientres la so estancia en Roma, estudió a los grandes maestros, siendo'l so preferíu [[Rafael Sanzio|Rafael]]. En 1779, David pudo visitar les ruines de [[Pompeya]] onde quedó impresionáu acompañáu pol escultor [[François Marie Suzanne]]. == Primeres obres == Los compañeros de David na Academia atoparon difícil rellacionase con él, pero reconocieron el so xeniu. Dexaron a David que se quedara na Academia Francesa en Roma mientres un añu más, pero dempués de cinco años en Roma, tornó a París. Ellí, atopó quien influyera al so favor, y facer miembru de l'Academia Real. Unvió a l'academia dos pintures, incluyéndose dambes nel [[Salón de París|Salón]] de 1781, un gran honor. Foi allabáu por pintores contemporáneos, pero l'alministración de l'Academia Real yera contraria a esta estrella naciente. Dempués del salón, el rei dexó-y agospiase nel Louvre, un privilexu antiguu y bien deseyáu de los grandes artistes. Cuando'l contratista de los edificios reales, M. Pecol, taba faciendo los oportunos arreglos con David, pidiólu que cásase cola so fía, Marguerite Charlotte. Esti matrimoniu apurrió a David dineru y, col tiempu, cuatro fíos. David tenía alumnos propios, ente 40 y 50, y el gobiernu encargólu que pintara ''Horacio defendíu pol so padre'', pero David llueu decidió: «Namái en Roma puedo pintar romanos». El so suegru apurrió-y el dineru que precisaba pal viaxe, y David coló a Roma cola so esposa y trés de los sos estudiantes, unu de los cualos, [[Jean-Germain Drouais]], yera'l ganador del Premiu de Roma d'esi añu. [[Ficheru:David-Oath of the Horatii-1784.jpg|thumb|''[[Xuramentu de los Horacios]]'' de [[1784]].]] En Roma, David pintó'l so famosu ''[[Xuramentu de los Horacios]]''. Les temes y motivos repitir n'obres posteriores como ''[[El xuramentu del Xuegu de Pelota#Cuadro de David|El xuramentu del Xuegu de Pelota]]'' y la ''[[Distribución de les Águiles]]''. Mientres nel ''Xuramentu de los Horacios'' y ''El xuramentu del Xuegu de Pelota'' se enfatiza la importancia del autosacrificio masculín pol mesmu país y por patriotismu, la ''Distribución de les Águiles'' falaría del autosacrificio pol emperador ([[Napoleón]]) y la importancia de la gloria llograda nel campu de batalla. En 1787, David nun se convirtió nel Direutor de l'Academia Francesa en Roma, una posición que deseyaba ardientemente. El conde encargáu del nomamientu dixo que David yera demasiáu nuevu, pero dixo que-y sofitaría dientro de 6 a 12 años. Esta situación sería una de les munches que fixeron qu'acometiera contra l'Academia n'años futuros. [[Ficheru:David - The Death of Socrates.jpg|thumb|left|''[[La muerte de Sócrates]]'' (1787).]] Pal salón de [[1787]], David exhibió la so famosa ''Muerte de Sócrates''. «Condergáu a muerte, Sócrates, fuerte, calmu y en paz, alderica la inmortalidá de l'alma. Arrodiáu per Critón, los sos amigos llamentándose y estudiantes, ta enseñando, filosofando, y ello ye que estimando al Dios de la Salú, Asclepio, pol fervinchu de [[Conium|cicuta]] que-y aseguraría una muerte pacífica… La esposa de Sócrates puede trate llamentándose sola fuera de l'habitación, despidida pola so debilidá. Platón (que nun taba presente cuando morrió Sócrates) ta representáu como un vieyu sentáu a la fin de la cama.» Los críticos compararon el Sócrates cola [[Capiya Sixtina|bóveda de la Capiya Sixtina]] de [[Michelangelo]] y les [[Estancies de Rafael]], y unu, dempués de diez visites al Salón, describir como «perfectu en tolos sentíos». [[Denis Diderot]] dixo que paecía que lo copiara de dalgún antiguu [[baxorrelieve]]. La pintura taba bien na fola del clima políticu de la dómina. [[Ficheru:DavidBrutusSonsCorps.jpg|thumb|''Los lictores lleven a Brutu'l cuerpu de los sos fíos'', [[1789]], oleu sobre llenzu, 323 x 422 cm, [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] Como siguiente pintura, David executó ''[[Los lictores lleven a Brutu'l cuerpu de los sos fíos]]''. La obra resultaba bien curiosa pa la dómina. Antes de l'apertura del Salón, empezara la [[Revolución francesa]]. Estableciérase l'[[Asamblea Nacional (Revolución francesa)|Asamblea Nacional]] y cayera la [[Bastilla]]. La corte real nun quería propaganda ximelgando al pueblu, asina qu'había que comprobar toles obres primero que se colgar. Delles semeyes de xente famoso prohibiéronse, como'l d'un químicu que resultaba ser miembru d'un partíu que nun gociaba de favor. Cuando los periódicos rellataron que'l gobiernu nun dexara que s'amosara ''Los lictores lleven a Brutu'l cuerpu de los sos fíos'', el pueblu enraxonóse, y los realistes vencieron. El cuadru colgar na esposición, protexíu por estudiantes d'arte. La pintura representa a [[Lucio Xunu Brutu]], el líder romanu, llamentándose polos sos fíos. Los fíos de Brutu intentaren derrocar al gobiernu y restaurar la monarquía, asina que'l padre ordenó la so muerte pa caltener la república. Asina, Brutu resultaba ser l'heroicu defensor de la república, anque-y costara'l so propia familia. A la derecha, la madre sostién a los sos dos fíes, y la güela ver nel estremu derechu, angustiada. Brutu siéntase a la izquierda, solo, murniu, pero sabiendo que lo que fizo ye lo meyor pal so país. Tola pintura yera un símbolu republicanu, y obviamente tuvo un inmensu significáu nestos tiempos en Francia. == La Revolución == Al empiezu, David sofitó la Revolución, siendo amigu de [[Maximilien Robespierre|Robespierre]] y miembru del [[Xacobinismu|club xacobín]]. Mientres otros abandonaben el país en busca de nueves y meyores oportunidaes, David quedar p'ayudar a destruyir el vieyu orde; foi un regicida que votó na [[Asamblea Nacional de Francia|Asamblea Nacional]] a favor de la execución de [[Lluis XVI de Francia|Lluis XVI]]. Nun ye seguro por qué lo fixo, pos había más oportunidaes pa él so un rei que col nuevu orde; dalgunos suxeren que l'amor de David polo clásico fíxo-y abrazar tou lo d'aquel periodu, incluyíu un gobiernu republicanu. Otros creen que la clave de la carrera revolucionaria del artista ta na so personalidá. De xuru, la sensibilidá artística de David, el so temperamentu cambiadizu, emociones volátiles, encesu entusiasmu y fiera independencia ayudaríenlu a volvese contra l'orde establecíu pero nun espliquen con plenitú la devoción que sintió escontra'l réxime republicanu. Nin lo faen les vagues afirmaciones d'aquellos qu'aportunen na so «poderosa ambición... y inusual enerxía de voluntá» realmente xustifiquen les sos conexones revolucionaries. Aquellos que lo conocieron sostienen que foi'l so «arrogante ardor», alto [[idealismu]] y benevolente, anque dacuando fanáticu, entusiasmu más que l'egoísmu y los celos, los que motivaron les sos actividaes mientres esti periodu. Llueu, David volvió los sos llamentos críticos escontra l'Academia Real de Pintura y Escultura. Esti ataque foi probablemente causáu primero de too pola hipocresía de la organización y la so oposición personal contra la so obra, como pudo trate en momentos anteriores de la vida de David. L'Academia Real taba llena de realistes, y l'intentu de David de reformala nun sentó bien a los miembros. Sicasí, la suerte taba echada contra esti símbolu del antiguu réxime, y la Asamblea Nacional ordenó que fixera cambeos p'afaese a la nueva constitución. [[Ficheru:Le_Serment_du_Jeu_de_paume.jpg|thumb|''El xuramentu del Xuegu de Pelota'' (esbozos de 1791), Muséu nacional del [[castiellu de Versalles]].]] David empezó entós a trabayar en daqué que más tarde-y escorrería: propaganda pa la nueva república. La pintura de David de Brutu amosar mientres la obra ''Brutu'' de [[Voltaire]]. El públicu respondió con un polveru d'aprobación. El [[20 de xunu]] de [[1790]] celebróse l'aniversariu del primer actu de rebeldía contra'l rei, [[El xuramentu del Xuegu de Pelota#Cuadro de David|''El xuramentu del Xuegu de Pelota'']]. Ellí taba David. Esperando conmemorar l'acontecimientu nuna pintura, los xacobinos, revolucionarios qu'acostumaben a axuntase nel monesteriu xacobín, decidieron escoyer al pintor «que'l so xeniu antemanó la revolución». David aceptó, y empezó a trabayar nun llenzu colosal. La pintura nunca se terminó por completu, por cuenta del so inmensu tamañu (10,67 metros por 10,97 m) y porque dalgunes de les persones que teníen d'apaecer representaes sumieron mientres el [[reináu del Terror reináu del Terror.]] Pero esisten dellos dibuxos acabaos y partes del llenzu orixinal tamién se caltienen, amosando figures desnudes con cabeces totalmente pintaes. Cuando Voltaire morrió en 1778, la Ilesia negó-y un entierru eclesiásticu y el so cuerpu foi soterráu cerca d'un monesteriu. Un añu dempués, los vieyos amigos de Voltaire empezaron una campaña pa consiguir que'l so cuerpu fuera soterráu nel [[Panteón de París|Panteón]], una y bones la propiedá de la Ilesia fuera confiscada pol gobiernu francés. En 1791 nomaron a David por que presidiera el comité organizador de la ceremonia, un desfile al traviés de les cais de París hasta'l Panteón. A pesar de l'agua, y de la oposición de los conservadores basándose na cantidá de dineru que se diba a gastar nel eventu, la procesión celebróse. Hasta 100.000 persones vieron cómo llevaben al Padre de la Revolución» al so llugar de descansu. Foi la primera de les munches fiestes que David entamó pa la república. Siguió entamando celebraciones pa los mártires que morrieron combatiendo a los realistes. Estos funerales recordaben les fiestes relixoses de los paganos griegos y romanos y munchos ver como saturnales. En 1791, el Rei intentó abandonar el país, pero tando a menos de 50 km de la frontera suiza foi arrestáu. Lluis XVI fixera pidimientos secretos al emperador [[Xosé II d'Habsburgu|Xosé II d'Austria]], hermanu de [[María Antonieta]], por que lo repunxera nel tronu. Esto concedióse-y, y Austria amenació a Francia nel casu de que la pareya real resultara mancada. Como reacción, el pueblu arrestó al Rei. Cuando la nueva Convención Nacional tuvo la so primer xunta, David taba sentáu colos sos amigos [[Jean-Paul Marat]] y Robespierre. Na convención, David llueu se ganó'l llamátigu de «feroz terrorista». Robespierre esixó la muerte del rei. La Convención Nacional enxuició al rei [[Lluis XVI de Francia|Lluis XVI]] y David votó a favor de la muerte del Rei. La muyer de David, que yera realista, divorciar d'él por esti motivu. Cuando Lluis XVI foi executáu'l [[21 de xineru]] de [[1793]], morriera yá otru home — [[Louis Michel Le Peletier de Saint-Fargeau]]. Le Peletier foi asesináu'l día anterior por un guardaespaldes realista, como vengación por votar a favor de la muerte del Rei. David foi l'encargáu d'entamar el funeral, y pintó ''Le Peletier asesináu''. Nesti cuadru ve la espada del asesín colgada por una sola hebra de clina de caballu sobre'l cuerpu de Le Peletier, un conceutu inspiráu pola proverbial [[espada de Damocles]], qu'ilustraba la inseguridá del poder y la posición. Esto sorrayaba'l valor de Le Peletier y los sos compañeros en rellación col rei opresor. La espada traviesa un cachu de papel sobre'l que ta escritu «Yo voto la muerte del tiranu», y como tributu, nel estremu derechu del cuadru, David asitió la inscripción «David a Le Peletier. 20 de xineru de 1793». El cuadru foi más tarde destruyíu pola fía realista de Le Peletier, y namái se conoz por un dibuxu, un grabáu, y descripciones contemporánees. Sicasí, esta obra foi importante na carrera de David, porque foi la primer pintura acabada de la Revolución francesa, fecha en menos de tres meses, y una obra al traviés de la cual él empecipió'l procesu de rexeneración que siguiría con ''[[La muerte de Marat]]''. [[Ficheru:Death of Marat by David.jpg|thumb|'' [[La muerte de Marat]]'' ([[1793]]).]] Marat, periodista y parllamentariu revolucionariu, unu de los principales impulsores del [[Terror]] y amigu de David, foi asesináu'l 13 de xunetu de 1793 por [[Carlota Corday]]. David de nuevu entamó un funeral espectacular, y Marat foi soterráu nel Panteón. Al morrer nuna [[bañera]], David quería que'l so cuerpu tuviera somorguiáu na bañera mientres la procesión funeraria, pero'l cuerpu empezara a putrefactarse. En llugar d'ello, el cuerpu de Marat foi dacuando alboráu con agua cuando la xente diba ver el so cuerpu, llenu de firíes enormes. ''La muerte de Marat'' quiciabes seya la obra de David más conocida. Al presentar la pintura a la Convención, dixo: «Ciudadanos, , el pueblu llamaba de nuevu al so amigu; la so voz afarada foi oyida: David, cueye los tos pinceles..., venga a Marat... Oyí la voz del pueblu. Obedecí.» David tuvo que trabayar con rapidez, pero la resultancia foi una imaxe simple y poderosa. Dempués d'executar al Rei, españó la guerra ente la nueva república y virtualmente tou gran poder d'Europa, y les guerres nes que Francia tuvo que lluchar colaron mal. El [[Comité de Salú Pública]] taba encabezáu por Robespierre. El comité yera severu; [[María Antonieta d'Austria|María Antonieta]] foi condergada a la guillotina, acontecimientu conseñáu nun famosu dibuxu de David. Mientres el reináu del Terror, David entamó la so última celebración: el festival del Ser Supremu. Robespierre diérase cuenta de la estraordinaria ferramienta propagandístico que yeren estes manifestaciones revolucionaries, y decidió crear una nueva relixón, entemeciendo idees morales cola república, basándose n'idees de Rousseau, con Robespierre como'l nuevu sumu sacerdote. Adoctrinaríase al traviés d'estes conmemoraciones, llamaes ''fêtes''. El día señaláu, 20 de [[pradial]] (pol nuevu [[calendariu republicanu francés]], Robespierre pronunció un discursu, baxó unos pasos, y con una antorcha que-y apurrió David, incineró una imaxe sobre cartón simbolizando l'ateísmu, revelando una imaxe de la sabiduría debaxo d'él. La festividá entainó la cayida del «Incorruptible». Llueu, la guerra empezó a dir bien; tropes franceses colaron al traviés de [[Bélxica]], y yá nun esistía la urxencia que xustificó la creación del Comité de Salú Pública. Entós, conspiradores arrestaron a Robespierre na Convención Nacional y lo guillotinaron, acabando asina'l reináu del terror nel que fueron executaes miles de persones. Mientres el so arrestu, David glayó al so amigu «si bebes cicuta, yo beber contigo». Dempués d'esto, supónse qu'él cayó enfermu, y nun allegó a la sesión de tarde, por cuenta de un dolor d'estómagu», lo que lu salvó de ser guillotinado xunto a Robespierre. == Direutoriu == [[Ficheru:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|''El raptu de les sabines'', 1799, oleu sobre llenzu, 385 x 522 cm, [[Muséu del Louvre]], [[París]].]] La muerte de Robespierre punxo fin al periodu de terror y entróse na última fase de la Revolución francesa: el [[Direutoriu (Francia)|Direutoriu]], que les sos autoridaes ordenaron l'arrestu y encarcelamientu de David. Tando na cárcel, David pintó la so [[autorretratu]], más nuevu de lo que realmente yera. Retrató igualmente al so carceleru. Dempués de que'l so muyer visitar en prisión, David concibió la idea de rellatar la historia de les [[Raptu de les sabines sabines]]. Dizse que ''El raptu de les sabines'' (acabáu en 1799), qu'en realidá representa un momentu posterior: la paz al interponese les sabines ente los combatientes, pintar n'honor a la so esposa, siendo la tema de la obra l'amor que prevalez sobre'l conflictu. La pintura tamién foi vista como un ruegu a la xente por que se xunieren de nuevu dempués de la fase sangrienta de la Revolución. Esta obra tamién fixo qu'atraxera l'atención de [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]]. La historia de la pintura ye la siguiente: «Los romanos secuestraren a les fíes de los sos vecinos, los sabinos. Pa vengase por esti raptu, los sabinos atacaron Roma, anque non de manera inmediata - yá que Hersilia, fía de [[Titu Taciu]], el líder de los sabinos, casárase con [[Rómulo]], el líder romanu, y yá tuviera dos fíos con él mentanto. Equí vese a Marsilia ente'l so padre y el so home de la que pide a los guerreros de dambos llaos que nun dixebren a les muyeres de los sos maríos o a madres de los sos fíos. Otres muyeres sabines xunir nes sos exhortaciones». Mientres esta dómina, los mártires de la revolución fueron sacaos del Panteón y soterraos en terrén común, y destruyéronse estatues revolucionaries. Cuando David foi finalmente lliberáu, el país camudara. La so esposa consiguió que lu sacaren de prisión, y él escribió cartes a la so anterior esposa, y díxo-y que nunca dexara de querela. volvió casase con ella en 1796. Finalmente, dafechu restauráu na so posición, coyó de nuevu alumnos y retiróse de la política. == Napoleón == [[Ficheru:Napoleon at the Great St. Bernard - Jacques-Louis David - Google Cultural Institute.jpg|thumb|left|''[[Napoleón cruciando los Alpes]]'' ([[1801]]).]] Nuna de les grandes coincidencies de la historia, la íntima asociación de David col Comité de Salú Pública mientres el Terror dio como resultáu que roblara la muerte d'un tal [[Alexandre François Marie de Beauharnais|Alexandre de Beauharnais]], un pequeñu noble. La vilba de Beauharnais, [[Xosefina de Beauharnais|Rose-Marie Josephe de Tascher de Beauharnais]] sería más tarde conocida mundialmente como Josefina Bonaparte, Emperatriz de los Franceses. Foi la so coronación pol so home, [[Napoleón Bonaparte|Napoleón I]], la que David representó tan memorablemente na ''Coronación de Napoleón y Josefina, 2&nbsp;avientu de 1804''. David almirara a Napoleón dende'l so primer alcuentru, impresionáu poles traces clásicos del daquella Xeneral Bonaparte. Pidiendo que l'ocupáu y provecíu xeneral posara pa él, David foi capaz de llograr un esbozu de Napoleón nel añu 1797. David documentó la cara del conquistador d'Italia, pero la composición completa del Xeneral Bonaparte sosteniendo'l tratáu de paz con Austria quedó ensin acabar. Napoleón tenía a David n'alta estima, y pidió-y que lo acompañara a [[Exiptu]] en 1798, pero David refugó la proposición, sosteniendo que yera demasiáu vieyu p'aventures y nel so llugar unvió al so estudiante, [[Antoine-Jean Gros]]. Dempués del [[18 de Brumario|esitosu golpe d'estáu]] de Napoleón nel añu 1799, como Primer Cónsul encargó a David que conmemorara'l so coraxosu encruz de los Alpes. El pasu del San Bernardo dexó-y a los franceses sorprender al exércitu austriacu y llograr la victoria na [[batalla de Marengo]] el [[14 de xunu]] de [[1800]]. Anque Napoleón cruciara los Alpes sobre una mula, pidió que se-y retratara «sele sobre un fieru caballu». David cumplió col ''[[Napoleón cruciando los Alpes|Retrato ecuestre de Bonaparte nel monte San Bernardo]]''. Dempués de la proclamación del Imperiu en 1804, David convertir nel pintor de corte oficial del réxime. [[Ficheru:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|''[[La coronación de Napoleón|La consagración de Napoleón y la coronación de Josefina]]'', ([[1806]]).]] Una de les obres qu'encargaron a David foi ''La coronación de Napoleón en Notre Dame''. A David dexáron-y ver l'acontecimientu. Fixo que-y llevaren planos de [[Catedral Notre-Dame de París|Notre Dame]] y los partes na coronación allegaron al so estudiu pa posar individualmente, anque nunca l'Emperador (la única vegada que David llogró un posáu d'él foi 1797). David consiguió que posaren privadamente para él la Emperatriz Josefina y la hermana de Napoleón, [[Carolina Bonaparte|Carolina Murat]], al traviés de la intervención del enantes patrón de les artes, Mariscal [[Joaquín Murat]], el cuñáu del Emperador. Pal fondu, David fixo que'l coru de Notre Dame como personaxes extras. El Papa posó pa la pintura, y de fechu bendixo a David. Napoléon allegó a ver al pintor, quedóse mirando fijamente el llenzu mientres una hora y dixo «David, te rindo homenaxe». David tuvo que refaer delles partes de la pintura por cuenta de dellos caprichos de Napoleón, y por esta pintura, David recibió namái 24.000 francos. == Exiliu == Dempués de que los [[Dinastía Borbón|Borbones]] tornaren al poder, David atópase na llista de proscritos por revolucionarios y bonapartistas, pos votara a favor de la execución de Lluis XVI y probablemente tuvo daqué que ver cola muerte de [[Lluis XVII de Francia|Lluis XVII]]. El nuevu rei borbón, [[Lluis XVIII de Francia|Lluis XVIII]], sicasí, amnistiólu ya inclusive-y ufiertó un cargu como pintor de corte. David refugó la so ufierta, prefiriendo en llugar d'ello exiliase en [[Bruxeles]], Bélxica. Ellí, pintó ''Amor y Psique'' (1817) y vivió hasta los sos últimos díes tranquilamente cola so esposa, cola que se volviera a casar. Mientres esti tiempu, dedicóse principalmente a cuadros a escala menor d'escenes mitolóxiques y semeyes de bruselenses y emigraos napoleónicos, como ''El xeneral Gérard'' (1816). [[Ficheru:Jacques-Louis David - Mars desarme par Venus.JPG|thumb|''[[Marte desarmáu por Venus y les Gracies]]'' (1824).]] La so postrera gran obra, ''[[Marte desarmáu por Venus y les Gracies]]'' empezar en 1822 y acabar l'añu anterior a la so muerte. «David quería superase una vegada más. N'avientu de 1823, escribió: {{cita|''Esta ye la última pintura que deseyo pintar, pero quiero superame nella. Voi Poner el datu de los mios 75 años nella y dempués nunca volveré coyer el pincel''}} La tema tomar de la mitoloxía griega... David foi fiel a la lleenda... El coloríu ye tresllúcidu y perlado, como una pintura sobre porzolana.» La pintura amosóse primero en Bruxeles y depués foi unviada a París, onde los que fueren alumnos de David allegaron en gran númberu a ver la pintura. El espositores llograron un beneficiu netu de 13.000 francos, lo que significa qu'hubo más de 10.000 visitantes, un númberu bien alzáu pa la dómina. Cuando David salía del teatru, foi cutíu por un carruax y morrió más tarde de deformaciones nel corazón, el [[29 d'avientu]] de [[1825]]. Dempués de la so muerte, dalgunos de les sos semeyes vender en puya en París, por precios bien baxos. El so famosu llenzu de Marat amosar nuna sala especial retirada, pa non enfurecer al públicu. Nun se dexó que'l cuerpu de David tornara a Francia, a pesar de los pidimientos de la so familia, pola intervención que David tuvo na execución de Lluis XVI y polo tanto foi soterráu en Bruxeles, pero'l so corazón foi lleváu a [[Père Lachaise]], París. == Obres == Les sos principales obres son: * ''[[La muerte de Séneca]]'', [[1773]], [[Petit Palais]], [[París]] * ''San Roque intercediendo ante la Virxe pol sanamientu de los apestaos'', [[1780]], Muséu de Belles Artes, [[Marsella]] * ''[[El dolor y los llamentos de Andrómaca sobre'l cuerpu d'Héctor]]'', [[1783]], École nationale supérieure des Beaux-arts, París * ''[[Belisario (David)|Belisario]]'', [[1784]], [[Muséu del Louvre]], París * ''El [[xuramentu de los Horacios]]'', 1784, Muséu del Louvre, París * ''La muerte de Sócrates'', [[1787]], [[Muséu Metropolitanu d'Arte]], [[Nueva York]] * ''Lavoisier y la so esposa'', [[1788]], Muséu Metropolitanu, Nueva York * ''Los lictores llevando a Brutu los cuerpos de los sos fíos'', [[1789]], [[Muséu del Louvre]], [[París]] * ''La condesa de Sorcy-Thélusson'', [[1790]], [[Alte Pinakothek]], [[Múnich]] * ''El xuramentu del Xuegu de Pelota'' (esbozos de [[1791]]), [[Palaciu de Versalles|Muséu nacional del castiellu de Versalles]] * ''[[La muerte de Marat]]'', [[1793]], ([[Museos reales de Belles Artes de Bélxica]], [[Bruxeles]]) * ''Les sabines'' (cuadru rellacionáu cola lleenda romana del [[raptu de les sabines]]), [[1799]], Muséu del Louvre, París * ''[[Napoleón cruciando los Alpes]],'' 1799, Muséu Nacional del [[Castiellu de Malmaison]], [[Yvelines]] * [[Madame Récamier (pintura)|''Madame Récamier'']], 1800, Muséu del Louvre, París * ''[[La coronación de Napoleón]]'', [[1805]]-[[1807]], Muséu del Louvre, París * ''[[Semeya de Napoleón nel so gabinete de trabayu]],'' [[1812]], [[Galería Nacional d'Arte (Washington)|Galería Nacional d'Arte]], [[Washington DC]] * ''Leónidas nes Termopilas'', [[1814]], Muséu del Louvre, París. == Galería == <center> <gallery widths="200" heights="200"> Archivu:Stanislaw Kostka Potocki by David.PNG|''Semeya ecuestre del conde Stanislas Potocki'' (1781). Image:Jacques-Louis David- Andromache Mourning Hector.JPG|''[[El dolor y los llamentos de Andrómaca sobre'l cuerpu d'Héctor]]'' (1783) Image:David - Belisarius.jpg|''Belisario pidiendo llimosna'' (1784) Image:David - Portrait of Monsieur Lavoisier and His Wife.jpg|''[[Semeya de Antoine Lavoisier y la so esposa|Retrato de Lavoisier y la so esposa]]'' (1788) Image:Les Amours de Pâris et d'Hélène (painting by Jacques-Louis David).jpg|''[[Los amores de Paris y Helena]]'' (1788) Image:David - Portrait.JPG|''Semeya d'Anne-Marie-Louise Thélusson, Condesa de Sorcy'' (1790) Image:Juliette Récamier, née Bernard - Jacques-Louis David - Musée duLouvre Peintures INV 3708.jpg|''[[Madame Récamier (pintura)|Madame Récamier]]'' (1800) Image:Jacques-Louis_David_018.jpg|''[[Semeya de Pío VII]]'' (1805) Image:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|''[[Semeya de Napoleón nel so gabinete de trabayu]],'' (1812) Image:Léonidas aux Thermopyles (Jacques-Louis David).PNG|''Leónidas'' (1814) Image:David_Etienne_Maurice_Gerard.jpg|''El xeneral Gérard'' (1816) Image:David - Emmanuel Joseph Sieyès.png|''Emmanuel Joseph Sièyes'' (1817) Archivu:David - Le Serment de l'armee fait a l'Empereur.png|Distribución de les Águiles. Imaxe:Madame Récamier (según Jacques Louis David).jpg|Madame Récamier (según Jacques Louis David) </gallery></center> == Ver tamién == * [[Historia de la pintura]] * [[Llista de los alumnos de Jacques-Louis David]] == Referencies y notes de pies == {{llistaref}} ;Bibliografía * Borde, Philippe, ''David'', ed. Hazan, París (1988) * Brookner, Anita, ''Jacques-Louis David'', Chatto & Windus (1980) * Chodorow, Stanley, et al. The Mainstream of Civilization. New York: The Harcourt Press (1994) pg. 594 * Crow, Thomas, ''Emulation. Making artists for Revolutionary France'', ed. Yale University Press, New Haven Londres (1995) * Delécluze, Y., ''Louis David, son école et son temps'', París, (1855) reedición Macula (1983) * Dowd, ''David, Pageant-Master of the Republic'', Lincoln, University of Nebraska Press, (1948) * Johnson, Dorothy,''Jacques-Louis David. New Perspectives'', Newark (2006) * Lajer-Burcharth, Ewa, ''Necklines. The art of Jacques-Louis David after the Terror'', ed. Yale University Press, New Haven Londres (1999) * Lee, Simon, ''David'', ed. Phaidon, Londres (1999) * Lévêque, Jean-Jacques, ''Jacques-Louis David'' ed. Acr París (1989) * Leymarie, Jean, ''French Painting, the 19th century'', Cleveland (1962) * Lindsay, Jack, ''Death of the Hero'', Londres, Studio Books (1960) * Malvone, Laura, ''L'Évènement politique en peinture. A propos du Marat de David'' en ''Mélanges de l'Ecole française de Rome. Italie et Méditerranée'' 106, 1 (1994) * Monneret, Sophie Monneret, ''David et Le néoclassicisme'', ed. Terrail, París (1998) * Noël, Bernard, ''David'', ed. Flammarion, París (1989) * Rosenberg, Pierre, Prat, Louis-Antoine, ''Jacques-Louis David 1748-1825. Catalogue raisonné des dessins'', 2 volúmenes, ed. Leonardo Arte, Milán (2002) * Rosenberg, Pierre, Peronnet, Benjamin, ''Un álbum inédit de David'' en ''Revue de l'art'', n°142 (2003-4), páxs.45-83 (completa la referencia previa) * Sahut, Marie-Catherine & Régis Michel, ''David, l'art et Le politique'' ed. Gallimard-Découvertes et RMN París (1988) * Sainte-Fare Garnot, N., ''Jacques-Louis David 1748-1825'', Paris, Ed. Chaudun (2005) * Schnapper, Antoine, ''David témoin de son temps'', Office du Livre, Friburgu, (1980) * [[Michel Thévoz|Thévoz, Michel]], ''Le théâtre du crime. Essai sur la peinture de David'', ed. de Minuit, París (1989) * Vanden Berghe, Marc, Plesca, Ioana, ''Nouvelles perspectives sur la Mort de Marat : ente modèle jésuite et références mythologiques'', Bruxeles (2004) / ''New Perspectives on David's Death of Marat'', Bruxeles (2004) - online on www.art-chitecture.net/publications.php[http://art-chitecture.net/publications.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014106/http://art-chitecture.net/publications.php |date=2007-09-28 }} * Vanden Berghe, Marc, Plesca, Ioana, ''Lepelletier de Saint-Fargeau sur son lit de mort par Jacques Louis-David : saint Sébastien révolutionnaire, miroir multiréférencé de Rome'', Bruxeles (2005) - online on www.art-chitecture.net/publications.php[http://art-chitecture.net/publications.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014106/http://art-chitecture.net/publications.php |date=2007-09-28 }} * ''David contre David'', actes du colloque au Louvre du 6-10 décembre 1989, ed. R. Michel, París (1993) * ''Jacques-Louis David's Marat'', ed. por William Vaughan & Helen Weston, Cambridge (2000) * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/david/socrates.jpg The Death of Socrates], acc. [[29 de xunu]] de [[2005]]. Nueva York Med. * [http://www.european-history.com/davidJl.html Jacques-Louis David], en ''An Abridged History of Europe'', acc. [[29 de xunu]] de [[2005]] ;Filmografía ''Danton'' (A. Wajda, Francia, 1982) - Drama históricu (munches escenes inclúin a David como un personaxe ensin falar mirando y dibuxando. Centrar nel periodu del Terror). == Enllaces esternos == {{commons|Jacques-Louis David|Jacques-Louis David}} * [http://www.wga.hu/html/d/david_j/index.html Web Gallery of Art] * [http://www.abcgallery.com/D/david/david.html Jacques-Louis David at Olga's Gallery] * [http://www.all-art.org/neoclasscism/david1.html Jacques-Louis David in the "History of Art"] {| {{tablaguapa}} align="center" |- |width="30%" align="center"|Precedíu por:<br />'''[[Georges Couthon]]''' |width="30%" align="center"|'''Presidente de la Convención Nacional'''<br />[[5 de xineru]] - [[20 de xineru]] de [[1794]] |width="30%" align="center"|Asocedíu por:<br />'''[[Marc-Guillaume-Alexis Vadier]]''' |} {{NF|1748|1825|David, Jacques-Louis}} {{Tradubot|Jacques-Louis David}} [[Categoría:Pintores de Francia]] [[Categoría:Pintores del Neoclasicismu]] [[Categoría:Pintores de cámara]] [[Categoría:Retratistes]] [[Categoría:Premiu de Roma en pintura]] [[Categoría:Masones de Francia]] [[Categoría:Xacobinos]] [[Categoría:Persones de París]] 0ij72e6688650f4qmmrkasa19cmxkok 0 73995 4502825 4449559 2026-07-06T02:00:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502825 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Rainer Werner Fassbinder}} {{persona}} [[Ficheru:Fassbinder memorial tablet bad woerishofen-2.jpg|thumb|right|150px|Placa na „Filmhaus“ de Bad Wörishofen.]] '''Rainer Werner Fassbinder''' {{nym}} foi un [[direutor de cine]], teatru y televisión alemán, amás d'actor, [[Productor cinematográficu|productor]] y escritor. Foi un representante del [[nuevu cine alemán]]. Llegó a encargase tamién de la [[Direutor de fotografía|fotografia]] y, sobremanera, del [[montaxe]] de munches de les sos obres. == Carrera == Yera fíu d'un médicu militar y de una traductora, que se dixebraron cuando tenía seis años. Quedar cola madre (que collaboraría en delles películes), y vivió protexíu dacuando pola so güela. De normal nos sos filmes nun apaez la figura paterna, y munchos de los argumentos son tresposiciones de sucesos y ciños personales (incluyendo a los sos actores).<ref>Lardeau, ''Rainer Werner Fassbinder'', Cátedra, 2002, p. 15-63</ref> Empezó con ''L'amor ye más fríu que la muerte'', presentáu nel Festival de Berlín, y con ''Katzelmacher'', dambos de 1969. ''Katzelmacher'', que llogró'l premiu de la crítica internacional yera una pieza teatral del propiu Fassbinder, que representara nel Antitheater de Múnich, teatru de vanguardia dirixíu por él; el filme yera vitalista y d'estilu indireutu y bien espresivu, ensin enfotu por ser coherente. <ref>M. Pérez Estremera, ''¿Un nuevu cine alemán?'', Tusquets, 1970, p.2</ref> Pero la influencia del melodrama d'Estaos Xuníos en Fassbinder apruz llueu, a partir de 1971, cuando vio una serie de films de [[Douglas Sirk]] nuna retrospectiva, y decidió dir conocelo personalmente a la so casa de [[Lugano]] ([[Suiza]]). Les películes de Sirk, y les charres con él, fixéron-y buscar un cine más popular, a ''salir a buscar al públicu'', dexando tras la so primer etapa más ''artística'' (influyida pola [[Nouvelle Vague]], a la que reconoz nos xenéricos del so primer filme). El so propósitu dende esi momentu foi crear unes películes "como les de Hollywood, pero ensin la hipocresía". Col modelu de Douglas Sirk en mente, buscó la manera de comunicase cola audiencia ensin trucos sentimentalistas, refugando la empatía natural del espectador, y presentando les hestories de la manera más fría, intelectualizada y desamorada. Esta intención dio llugar a un estilu de filmar atrevíu y modernu (tan modernu como'l de les sos primeres películes, pero con otra actitú). La presencia de la cámara faise casi visible al espectador, polos ángulos, los movimientos y los planos que fai, consiguiendo asina una anti-naturalidá que pretende alloñar al espectador y obliga-y a xulgar les hestories ensin manipulaciones sentimentales. El so primer "melodrama desamoráu" foi ''Les amargoses llárimes de Petra von Kant'' (1972), que foi'l so primer ésitu internacional. === Semeya de l'Alemaña 1969-1982 === La so prolífica carrera (más de 40 películes en menos de 15 años) dexó-y faer una repasada refecha d'Alemaña. La so hestoria, la so sociedá, la so cultura, la so xeografía, y el malestar del tiempu nel qu'él vivió, y pola violencia de rellaciones cola que convivió. Fassbinder filmó por tol país, asitiando les sos hestories en [[Baviera]], [[Baden-Wurtemberg|Baden]], [[Frankfurt del Main|Frankfurt]], [[Coburgu]], [[Berlín]]. Munchos críticos señalen que les películes de Fassbinder son indispensables pa entender l'Alemaña de güei. Fassbinder retrató toles clases sociales: la [[burguesía]] en ''Ruleta china'', los comerciantes en ''El mercader de les cuatro estaciones'', el [[proletariáu]] sobremanera en ''Viaxe a la felicidá de Ma Küsters'', el lumpen en ''L'amor ye más fríu que la muerte'', la patronal en ''La tercer xeneración'', los intelectuales en ''L'asáu de Satán'', los periodistes en ''L'ansiedá de Veronika Voss'', los artistes en ''Lili Marlene'', los inmigrantes en ''Katzelmacher''. D'ende que fuera llamáu'l Balzac del cine alemán.<ref>Lardeau, ''Rainer Werner Fassbinder'', Cátedra, 2002, p. 137 ss.</ref> Llevó al cine obres capitales de la lliteratura alemana como ''Effi Brest'' (1894) de [[Theodor Fontane]] (quiciabes el más importante escritor alemán del sieglu XIX, que la so novela considerar la ''[[Madame Bovary]]'' alemana), o ''Berlin Alexanderplatz'' (1929) d'[[Alfred Döblin]] (que retrata la crisis social y moral de l'Alemaña pre-[[Nazi]]), según una dramatización d'una revuelta de llabradores del sieglu XV (''Viaxe a Niklashauser''). Realizó una triloxía sobre la República Federal de la posguerra, la "yera [[Konrad Adenauer|Adenauer]]": ''Lola'', ''El matrimoniu de Maria Braun'' y ''L'ansiedá de Veronika Voss''. Tamién retrató la nacencia del [[Nazismu]] en ''Desesperación'', según la so puxanza y cayida en ''Lili Marleen''. Amás, retrató los asuntos sociales de más actualidá na so dómina, como'l [[terrorismu]] d'[[estrema esquierda]] del [[RAF (Rote Armee Fraktion)|Rote Armee Fraktion]], na so película ''La tercer xeneración''. Tamién participó nel filme coleutivu ''Alemaña na seronda'' xunto con otros direutores d'izquierdes, pa dar el so puntu de vista sobre los acontecimientos de 1978, tres les muertes de tres miembros del RAF na cárcel, y la radicalización del gobiernu alemán en temes de seguridá. == Estilu == L'estilu de Fassbinder ye bien variáu (clásicu, barrocu, realista, alegóricu, espresionista, distante, modernu), non yá considerando'l conxuntu del so filmografía sinón tamién cada película en particular. De cutiu fálase de Fassbinder como un gran direutor d'escena, yá que cada planu taba minuciosamente diseñáu pa provocar un fuerte impautu estéticu na pantalla, yá fora pola so sobriedá o poles sos retorcigañaes virguerías téuniques. Nes sos primeres películes abonden los planos lentos, munches vegaes estáticos, ya inclusive repetitivos. Ver ''Katzelmacher'' (1969), por casu, y comparala con ''Martha'' (1973). La so estrecha collaboración col cámara [[Michael Ballhaus]] dexó-y llevar a cabu tou tipu de coraxosos xiros, consiguiendo en dalguna película verdaderos atrevencies téuniques, como en ''Ruleta china'' (1976). Dambos ensayaron per primer vegada, en ''Martha'' (1973), el xiru completu de 360 graos, que se convirtió nel sellu personal de Ballhaus na so posterior carrera en [[Hollywood]] a les órdenes de direutores como [[Martin Scorsese]], [[Francis Ford Coppola]] o [[Paul Newman]] ente otros. Pero l'atrevencia estética y téunicu nunca fueron meros exercicios d'estilu. Siempres tuvieron detrás d'un programa estético y ético que Fassbinder heredó de los maestros del melodrama de Hollywood, como [[Raoul Walsh]], de quien tomaba'l so apellíu siempres como pseudónimu (Franz Walsh), o [[Douglas Sirk]], al que conoció personalmente, lo que camudó la so manera de faer cine, y col que collaboró como actor nel so últimu filme, el curtiumetraxe ''Bourbon Street Blues'' (1978). Al colase Michael Ballhaus a Hollywood, Fassbinder trabayó con [[Xaver Scharzemberger]], con quién rodó películes tan importantes como ''L'ansiedá de Veronika Voss'', ''Lola'' o la mítica adautación televisiva de [[Berlin Alexanderplatz]], la novela d'[[Alfred Döblin]]. Nes sos últimes películes el so estilu complicóse entá ye más, dando obres les sos más difíciles y desamoraes del espectador como ''La tercer xeneración'', ''Un añu con 13 llunes'' (dambes filmaes por él mesmu) o ''Querelle'', apaecía póstumamente. Fassbinder morrió a los 37 años, tres un fallu cardiacu, al paecer resultancia de la interacción ente somníferos y cocaína. La so muerte en 1982 supunxo ciertu fin del Nuevu Cine Alemán. == Temes == === Más allá del cine de muyeres === La soledá, el mieu, la desesperación, la congoxa, la busca de la mesma identidá y l'aniquilación del individuu polos convencionalismos, l'amor ensin corresponder, la felicidá suañada y el deséu trabancosu, la esplotación de los sentimientos y la so comparanza a una mera transaición comercial, les pasiones íntimes como forma de retratar una dómina (la de l'Alemaña de los setenta qu'entá abasna les consecuencies de la posguerra, "de la democracia que recibió como regalu") y dar testimoniu de los sos resquiebros económicos, polítiques, morales y sexuales, son les grandes temes del cine de Fassbinder, nel que casi siempres va tener un protagonismu esencial la muyer, figura que lu va sirvir d'escusa pa poner de manifiestu los mecanismos opresivos que se dan na rellación de pareya, pa plantegar diverses fórmules d'emancipación femenina, y pa representar a la mesma nación alemana nes sos films sobre la era Adenauer al traviés de tres heroínes "que puxen por sobrevivir a los estragos del pasáu": Maria Braun (interpretada por [[Hanna Schygulla]]), Lola (interpretada por [[Barbara Sukowa]]) y Veronika Voss (interpretada por [[Rosel Zech]]). Nel so filmografía, enllena de personaxes femeninos inolvidables, hai que destacar delles actrices coles que trabayó intensamente, como [[Hanna Schygulla]], [[Margit Carstensen]], [[Ingrid Caven]] o [[Irm Hermann]], con delles de cualos tuvo rellaciones amoroses. Toes elles de la so mesma xeneración, formaron parte del so equipu dende'l principiu, pero tamién trabayó con actrices mayores como [[Brigitte Mira]], una actriz y cantante de mediana edá qu'él reivindicó dándo-y papeles protagonistes en ''[[Toos llamámonos Alí]]'' (1973) y ''Viaxe a la felicidá de Ma Küsters'' (1975). === Cine gai === Anque Fassbinder, que tuvo casáu dos vegaes y tuvo rellaciones con amigos de dambos sexos (con cuatro homes, bien tormentoses,<ref>Yann Lardeau, ''Rainer Werner Fassbinder'', Cátedra, 2002, p. 237 y ss.</ref> nunca trató de faer un "[[cine gai]]" nel que se tratara lo [[homosexualidá|gay]] como una problemática. Pero en casi toles sos películes apaecen personaxes homosexuales y, como él mesmu dixo, "siempres puede notase una sensibilidá gai en toles mios películes", mesma de la so personalidá. Amás, delles películes sos tienen como protagonista un personaxe homosexual, como ''[[Les amargoses llárimes de Petra von Kant]]'', ''La llei del más fuerte'' o ''[[Querelle]]'', basada na novela de [[Jean Genet]], ''Querelle de Brest'' (1947). === El doble (''Doppelgänger'') === Un motivu que se repite constantemente a lo llargo del so filmografía ye la tema del desdoblamientu de la personalidá. Les sos películes tán llenes d'espeyos, de personaxes que sufren crisis d'identidá, de tracamundios y trampes. El mesmu Fassbinder creía que pa ser un artista tenía de doblar a sigo mesmu, vivir dos vides nuna, y quiciabes eso esplica la so increíble productividá. Les dos noveles non alemanes qu'afixo pal cine traten esa tema: * En ''Desesperación'' el protagonista cree qu'atopó la solución a la so crisis esistencial al conocer al so doble, y entama sustituyilo, pa ser esa otra persona y romper d'una vegada cola so esistencia. * En ''Querelle'' de Genet los dos hermanos que se realcuentren provoquen el tracamundiu nos demás ya inclusive la suya propia. === Presencia de la música === [[Ficheru:Rainer Werner Fassbinder Grab Bogenhausener Friedhof.jpg|thumb|right|200px|Balta de Fassbinder nel campusantu de Bogenhausen, [[Munich]].]] El particular tratamientu del soníu nes sos películes ayudó a Fassbinder a consiguir el so deseyáu "distanciamientu dramáticu". Xugaba col doblaxe (dacuando faciendo que los actores nun se doblar a sigo mesmos, sinón a otru personaxe de la hestoria), cola banda sonora (modificando la rellación real de los ruíos respeuto al espaciu o'l tiempu), y cola música qu'incluyía nes sos films. Anque cuntó siempres cola collaboración del músicu [[Peer Raben]], col que compunxo como lletrista dellos cantares que grabaríen Hanna Schygulla o Ingrid Caven, tamién escoyía con muncho curiáu pa les sos películes tarrezas musicales ayenos, dende música clásica a cantares pop, yá que yera un gran aficionáu. En delles películes pueden oyese cantares de [[Leonard Cohen]], [[Kraftwerk]] o [[The Walker Brothers]], de normal porque'l personaxe decide escuchar esa música. Exemplos son cuando Margit Carstensen escucha p'aselar la so fraxilidá mental ''Bird on the wire'' de Leonard Cohen en ''Mieu al mieu'', o se pon una y otra vez ''In my room'' de los Walker Brothers. En ''Les amargoses llárimes...'' escúchense discos con ''Smoke gets in your eyes'' y ''The great pretender'' de [[The Platters]]. Na ''Ruleta china'' la neña y la so neñera escuchen y baillen ''Radioactivität'' de Kraftwerk. Finalmente, en ''Un añu de 13 llunes'' la protagonista llora nun salón de xuegos recreativos nel que s'entemecen el soníu de los xuegos y ''A song for Europe'' de [[Roxy Music]]. == Principales obres == === Cine y TV === * 1966 - ''El vagamundu'' (''Der Stadtstreicher'') (Curtiumetraxe) * 1967 - ''El pequeñu caos'' (''Das kleine Chaos'') (Curtiumetraxe) * 1969 - ''L'amor ye más fríu que la muerte'' (''Liebe ist kälter als der Tod'') * 1969 - ''Los dioses de la peste'' (''Götter der Pest'') * 1969 - ''Katzelmacher'' * 1969 - ''¿Por qué-y dio la lloca al señor Amok?'' (''Warum läuft Herr R. Amok?'') * 1970 - ''Rio das Mortes'' (TV) * 1970 - ''El café'' (''Das Kaffeehaus'') (TV) * 1970 - ''Whity'' * 1970 - ''El viaxe a Niklashausen'' (''Die Niklashauser Fart'') (TV) * 1970 - ''El soldáu americanu'' (''Der amerikanische Soldat'') * 1970 - ''Atención a esa prostituta tan querida'' (''Warnung vor einer heiligen Nutte'') * 1970 - ''Pioneros en Ingolstadt'' (''Pioniere in Ingolstadt'') (TV) * 1971 - ''El mercader de les cuatro estaciones'' (''Der Händler der vier Jahreszeiten'') * 1972 - ''[[Les amargoses llárimes de Petra von Kant]]'' (''Die bitteren Tränen der Petra von Kant'') * 1972 - ''Xuegu selvaxe'' (''Wildwechsel'') (TV) * 1972 - ''Ocho hores nun faen un día'' (''Acht Stunden sind kein Tag'') (TV) * 1972 - ''Llibertá en Bremen'' (''Bremer Freiheit'') (TV) * 1973 - ''El mundu conectáu / El mundu nel alambre'' (''[[Welt am Draht]]'') (TV) * 1973 - ''Nora Helmer'' (TV) * 1973 - ''Martha'' (TV) * 1973 - ''[[Toos llamámonos Alí]]'' (''Angst essen Seele auf'') * 1974 - ''Fontane Effi Briest'' (Basada na novela de [[Theodor Fontane]]) * 1974 - ''La llei del más fuerte'' (''Faustrecht der Freiheit'') * 1974 - ''Como un páxaru nel alambre'' (''Wie ein Vogel auf dem Draht'') (TV) * 1975 - ''Viaxe a la felicidá de Ma Küsters'' (''Mutter Küsters Fahrt zum Himmel'') * 1975 - ''Mieu al mieu'' (''Angst vor der Angst'') (TV) * 1975 - ''Solo quiero que m'amar'' (''Ich will doch nur, dass Ihr mich liebt'') (TV) * 1975 - ''L'asáu de Satán'' (''Satansbraten'') * 1976 - ''[[Ruleta china]]'' (''Chinesisches Roulette'') * 1976 - ''Bolwieser / La esposa del ferroviariu'' (''Bolwieser'') (TV) (Basada na novela d'[[Oskar Maria Graf]]) * 1977 - ''Muyeres en Nueva York'' (''Frauen in New York'') (TV) * 1977 - ''Desesperación'' (''Despair, Eine Reise ins Licht'') (Basada nun llibru de [[Vladimir Nabokov]]) * 1977 - ''Alemaña na seronda'' (''Deutschland im Herbst'') (Episodiu) * 1978 - ''[[El matrimoniu de María Braun]]'' (''Die Ehe der Maria Braun'') * 1978 - ''Nun añu con trece lunes'' (''In einem Jahr mit 13 Pulguen'') * 1978 - ''[[La tercer xeneración]]'' (''Die Dritte Generation'') * 1979 - ''[[Berlin Alexanderplatz]]'' (TV) (Basada na novela d'[[Alfred Döblin]]) * 1980 - ''[[Lili Marleen]]'' * 1981 - ''Lola'' * 1981 - ''Teatru en trance'' (''Theater in trance'') (Documental) * 1981 - ''[[L'ansiedá de Veronika Voss]]'' (''Die Sehnsucht der Veronika Voss'') (Osu d'Oru nel [[Festival Internacional de Cine de Berlín]]) * 1982 - ''[[Querelle]]'' (Basada na novela de [[Jean Genet]]) === Teatru === * 1965 - ''Gotes d'agua que cayen sobre piedres enceses'' (''Tropfen auf heisse Steine'') * 1966 - ''Nur eine Scheibe Brot'' * 1967 - ''Leoncio y Ḷḷena'' (''Leonce und Ḷḷena'') (de Georg Büchner) * 1967 - ''Los criminales'' (''Die Verbrecher'') (de Ferdinand Brückner) * 1968 - ''Ingolstadt, por casu'' (''Zum Beispiel, Ingolstadt'') (de Marieluise Freisser) * 1968 - ''Axel Caesar Haarmann'' * 1968 - ''Katzelmacher'' * 1968 - ''Chung'' * 1968 - ''De cómo'l señor Mockinpott llogró lliberar de los sos carecimientos'' (''Mockinpott'') (de Peter Weiss) * 1968 - ''Orxía Ubú'' (''Orgie Ubu'') (de Alfred Jarry) * 1968 - ''Ifigenia en Táuride'' (''Iphigenie auf Tauris'') (de J.W.Goethe) * 1968 - ''Ajax'' (de Sófocles) * 1968 - ''El soldáu d'Estaos Xuníos'' (''Der amerikanische Soldat'') * 1968 - ''La ópera del méndigu'' (''Die Bettleroper'') (de John Gay) * 1969 - ''Preparadise Sorry Now'' * 1969 - ''Anarquía en Baviera'' (''Anarchie in Bayern'') * 1969 - ''Gewidmet Rosa von Praunheim'' * 1969 - ''El café'' (''Das Kaffeehaus'') (de Carlo Goldoni) * 1969 - ''Home llobu'' (''Werwolf'') (de Harry Baer y R.W.Fassbinder) * 1970 - ''L'aldega en llapaes'' (''Das brennende Dorf'') (de Lope de Vega) * 1971 - ''Pioneros en Ingolstadt'' (''Pioniere in Ingolstadt'') (de Marieluise Fleisser) * 1971 - ''Sangre nel pescuezu del gatu'' (''Blut am Hals der Katze'') * 1971 - ''Les amargoses llárimes de Petra von Kant'' (''Die bitteren Tränen der Petra von Kant'') * 1971 - ''Llibertá en Bremen'' (''Bremer Freiheit'') * 1972 - ''Liliom'' (de Ferenc Molnár) * 1973 - ''Bibi'' (de Heinrich Mann) * 1973 - ''Hedda Gabler'' (de Henrik Ibsen) * 1974 - ''Los tontos muerren'' (''Die Unvernünftigen sterben aus'') (de Peter Handke) * 1974 - ''Xerminal'' (d'Émile Zola) * 1974 - ''Señorito Julia'' (''Fraulein Julie'') (de August Strindberg) * 1974 - ''El tíu Vania'' (''Onkel Wanja'') (de Anton Chejov) * 1975 - ''La basura, la ciudá y la muerte'' (''Der Müll, die Stadt und der Tod'') (Obra de teatru bien conflictiva, pos s'adicar ciertu antisemitismu, qu'él negó.<ref>Yann Lardeau, ''Rainer Werner Fassbinder'', Cátedra, 2002, p. 339</ref>) * 1976 - ''Muyeres en Nueva York'' (''Frauen in New York'') (de Clare Booth) == Bibliografía == * M. Pérez Estremera: ''¿Un nuevu cine alemán?''. Tusquets, 1970 * Muhm Myriam: "Credo in un solu individuu perennemente incerto y protagonista della Storia" (Entrevista con Fassbinder sobre ''Berlin Alexanderplatz''), ''La Repubblica'', 13 de setiembre de 1980 * Muhm Myriam: "Con lui scompare la coscienza “sporca” della nuova Germania", ''La Repubblica'', 16 de xunu de 1982 * Muhm Myriam: "Perché solo ora parlano male di Rainer Werner?", ''La Repubblica'', 20 d'ochobre de 1983 * [http://www.fassbinderfoundation.de/blog/uploads/News/51.jpg {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100804203037/http://www.fassbinderfoundation.de/blog/uploads/News/51.jpg |date=2010-08-04 }}]] * Yann Lardeau: ''Rainer Werner Fassbinder''. Madrid, Cátedra, 2002 ISBN 84-376-1977-7 * H. Baer: ''Yá voi dormir cuando tea muertu. Vida febril de Rainer W. Fassbinder''. Seix-Barral, 1986 * ''Film'', Ich will nicht nur, dass ihr mich liebt (1992), direición de [[Hans Günther Pflaum]]. * Augusto M. Torres: ''R.W. Fassbinder''. Ediciones JC., Madrid, 1983 == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.fassbinderfoundation.de Páxina oficial (Fundación Fassbinder)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100804203037/http://www.fassbinderfoundation.de/blog/uploads/News/51.jpg |date=2010-08-04 }} n'alemán * [http://www.rainer-fassbinder.net Sobre Fassbinder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109085702/http://www.rainer-fassbinder.net/ |date=2012-11-09 }} en francés * {{IMDb nome}} {{NF|1945|1982|Fassbinder, Rainer Werner}} [[Categoría:Direutores de cine d'Alemaña]] [[Categoría:Persones de Baviera]] 2ttkzul8dghsfx1uzxgygsbdgz3movx 0 75797 4502774 4485692 2026-07-05T15:26:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502774 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | Proteácees | image_caption = ''[[Grevillea robusta]]'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Proteales]] | familia = '''Proteaceae''' | familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]], 1789 | subdivision_ranks = Xéneros | subdivision = * [[Llista de xéneros Proteaceae]] }} Les '''proteácees''' ('''Proteaceae''') son una familia d'[[Magnoliophyta|Anxospermes]] del orde Proteales. Consta de 80 [[Xéneru (bioloxía)|xéneros]] y unes 1700 [[especie|especies]], que se distribúin pol [[hemisferiu sur]], ocupando árees d'orixe [[Gondwana|gondwánico]] y los sos fragmentos. La mayor concentración de diversidá de [[taxón|taxones]] alcuéntrase n'[[Australia]] y [[África austral|África del Sur]]. == Descripción == [[Ficheru:Rhopala heterophylla Pohl90.png|thumb|left|''Rhopala heterophylla]] * [[Árbol|Árboles]], raramente de más de 40 m d'altor, usualmente de tamañu mediu o pequeñu, o [[arbustu|arbustos]] perennifolios, dacuando facultativamente caducifolios (''[[Embothrium coccineum]]''), raramente acaulescentes, frecuentemente cola porción caulinar del pescuezu engrosada ([[lignotúber]]). [[Indumento]] de pelos tricelulares, dacuando glandulares, raramente ausente, la célula apical usualmente allargada, aguda, dacuando igual o desigualmente bífida. * [[Fueya|Fueyes]] raramente arumoses, usualmente alternes y n'espiral, raramente opuestes o verticilaes, coriacees, escasamente carnoses o espinescentes, simples o compuestes (imparipinnaes, imparibipinnaes o raramente palmotiaes, o digitaes con segmentos pinnatisectos), de marxe enteru a (3-)pinnatisecto (dando un aspeutu de felechu), raramente estremáu dicotómicamente, frecuentemente remotamente dentáu, crenáu o serrucháu, sentaes o peciolaes, el [[peciolu]] frecuentemente cola base enchida pero escasamente envainante (dacuando en ''[[Synaphea]]''), ensin [[estípula|estípules]], [[nerviación]] pinnada, dacuando palmotiada o paralela, broquidódroma, o amenorgada a un únicu nerviu, prominente, [[vernación]] de normal conduplicada; frecuentemente presenten [[anisofilia]] ente los distintos periodos de crecedera; [[llimbu foliar|llimbu]] dorsiventral, isobilateral o centráu, [[Mesófilu (botánica)|mesófilu]] usualmente con [[idioblastos]] esclerenquimatosos, cuévanos secretores rares. [[Estoma|Estomes]] braquiparacíticos (laterocíticos en ''[[Bellendena]]''). * [[Tarmu|Tarmos]] con radios de dos tipos, anchos y multiseriaos, y pequeños y uniseriaos, [[floema]] estratificáu o non, nodos trilacunares con trés [[Rastru foliar|rastros foliares]] (raramente [[unilacunares]] con un rastru), [[esclereida|esclereides]] frecuentes, [[corteza (árbol)|corteza]] con [[lenticela|lenticeles]] frecuentemente allargaes n'horizontal, [[felógeno]] presente, usualmente superficial. [[Raigañu (botánica)|Raigaños]] llaterales curties, frecuentemente arrexuntaes en manizos (''raigaños proteoides'') con pelos radicales bien trupos, raramente con [[micorriza]]. * [[Planta|Plantes]] usualmente hermafrodites, más raramente monoicas, dioicas o andromonoiques. * [[Inflorescencia|Inflorescencies]] bien variables, simples o compuestes, axilares o terminales, flores llaterales solitaries o en pares, raramente con flor terminal, [[recímanu (botánica)|racemiformes]], [[panícula|paniculadas]] o entestaes, usualmente con [[bráctea|bráctees]], dacuando convertíes en fueyes o escuamiformes, formando una especie de piña, o con colores vistosos, formando un [[arreyo]] o [[pseudanto]], los [[pedúnculu|pedúnculos]] y [[pedicelu|pedicelos]] dacuando contractos, amaceraos col [[raquis]], en dellos casos les inflorescencies congestas formando superinflorescencias (dellos ''[[Alloxylon]]''); bien raramente les flores solitaries y axilares, escontra l'estremu de les cañes; n'especies con lignotuber, dacuando les flores nacen nél y ábrense pasu al traviés del terrén (geófitas). * [[Flor|Flores]] usualmente perfectes, actinomorfes o zigomorfes, hipóginas, frecuentemente grandes y vistoses. [[Receptáculu]] planu o oblicuu, formando dacuando un [[ginóforo]]. Discu hipógino presente y extrastaminal o ausente. [[Periantu]] de (3-)4(-8) [[tépalu|tépalos]] (interpretáu dacuando como un periantu dímero y diclamídeo), en 1(-2) verticilos, valvaos, dacuando enllargaos nun sacu basal, llibres o soldaos de distintes maneres (toos soldaos o bien unu llibre y trés basal a dafechu soldaos), o bien conniventes por papiles marxinales interdigitaes, formando un tubu o una estructura bilabiada, zigomorfa, dacuando abrir de diverses formes lateralmente. [[Androcéu]] haplostémono, usualmente isostémono, oposititépalu, de (3-)4(-5) [[estames]], toos fértiles o dellos convertíos n'[[estaminodiu|estaminodios]], usualmente filantéreos, [[filamentu (Botánica)|filamentos]] parcial a totalmente soldaos a los tépalos, raramente llibres, [[antera|anteres]] basifijas, non versátiles, ditecas, tetrasporangiaes, dacuando uniloculares y biesporangiaes, introrses a latrorsas (raramente), [[conectivu]] espandíu, usualmente con apículo, [[dehiscencia]] por hendiduras llonxitudinales. [[Glándula|Glándules]] hipóginas (0-)1-4, escuamiformes o allargaes, carnoses, llibres o soldaes formando un [[nectariu]] semilunar o anular sobre'l receptáculu. [[Xinecéu]] súperu de 1(-2) [[carpelu|carpelos]] apocárpicos, sésiles o estipitaos (con [[ginóforo]] más o menos allargáu), dacuando incompletamente zarraos, [[Estilu (botánica)|estilu]] usualmente desenvueltu, [[Estigma (botánica)|estigma]] pequeñu o en forma de discu terminal o subterminal, o bien llateral y oblicuu, de cutiu en hendidura, papiloso, húmedu o secu, [[óvulu (botánica)|óvulos]] 1-100 o más por carpelu, anátropos, hemianátropos, anfítropos o ortótropos, na so mayoría hemítropos, bitégmicos, crasinucelaos, [[chalaza]] con un aniellu de fexes vasculares, escasamente'l funículo ausente y l'óvulu queda soldáu a la llibradura, [[placentación]] marxinal con diverses disposiciones, o apical. * [[Frutu|Frutos]] dehiscente o indehiscente, en [[aqueniu]] o [[núcula]], [[Folículu (frutu)|folículo]], [[drupa]] (con endocarpu lignificado) o falsamente drupáceo (con mesocarpo internu lignificado), dacuando similar a una [[cariópside]] por soldadura de la paré del ovariu y testar, frecuentemente lignificaos y serotinos; dacuando los frutos de la mesma inflorescencia se sueldan formando un [[sincarpo]]. * [[Grana|Granes]] 1-munches, dacuando alaes, apandaes a globulares, con [[endospermu]] ausente, presente en ''[[Bellendina]]'', [[endotesta]] con una peculiar capa conteniendo cristales d'[[oxalato cálcicu]] que raramente ta ausente, [[embrión]] bien estremáu, rectu, dicotiledóneu, pero frecuentemente con 3 o más (hasta 9) cotiledones grandes, frecuentemente auriculaos. * [[Polen]] en mónaes, triangular en vista polar, (2-)3(-8)-aperturáu, usualmente isopolar y triporáu, biporáu en ''[[Embothrium]]'' y la tribu Banksieae, colpoidáu en ''[[Beauprea]]'', esféricu en ''[[Aulax]]'' y ''[[Franklandia]]'' o fuertemente anisopolar en delles especies de ''[[Persoonia]]''; les tétraes previes presenten les apertures siguiendo la [[polen|regla de Garside]]. * [[Cromosoma|Númberu cromosómico]]: ''n'' = 5, 7, 10-14, 26, 28; tamaños dende bien pequeños (media de 1,0 μm) a bien grandes (media de 14,4 μm) según les especies; ''x'' = 7, 12. == Ecoloxía == [[Ficheru:Protea caffra IMG 2758.JPG|thumb|left|Inflorescencia de ''Protea caffra'']] La formación de [[Raigañu proteoide|raigaños proteoides]] cerca de la superficie del suelu ta amestada al amenorgamientu de la disponibilidá de fosfatos mientres los hinchentes estacionales. Esprenden ácidos orgánicos ([[ácidu cítricu|cítricu]], [[acedu málico|málico]]) en grandes cantidaes cada 2-3 díes qu'ayuden a movilizar el fosfatu y a absorbelo. Munches especies son pirófitas, capaces de viltar de la cepa maderiza tres un fueu o cualesquier otra incidencia, sobremanera les d'árees de clima mediterraneu. Esisten 4 xéneros dioicos (''[[Aulax]]'', ''[[Dilobeia]]'', ''[[Heliciopsis]]'' y ''[[Leucadendron]]''), once andromonoicos y dalgún otru xéneru tien especies crípticamente andromonoiques; dos especies son maneros y namái se reproducen vegetativamente (''[[Lomatia tasmanica]]'', ''[[Hakea pulvinifera]]''). Les especies varien ente autocompatibles y autoincompatibles, con situaciones entemedies; dacuando estes situaciones danse dientro d'una mesma especie. Les flores suelen ser protándricas, esponiendo'l polen nes superficies estilares, non receptives, pa la so recoyida polos polinizadores. Los sistemes de presentación de polen tán usualmente bien diversificaos, correspondiendo a la diversificación de polinizadores. La [[polinización]] efectuar abeyes, escarabayos, dípteros, poliyes, aves ([[Meliphagidae]], [[Nectariniidae]], [[Promeropidae]] y [[Trochilidae]]) y mamíferos (royedores, pequeños marsupiales, [[Macroscelididae]] y esperteyos), siendo estes dos últimes modalidaes derivaes evolutivamente de la [[entomofilia]] en distintos eventos independientes. La dispersión de delles especies presenta l'interesáu fenómenu de la [[serotinia]], acomuñada al so comportamientu pirófito: estos árboles atropen frutos nes sos cañes, que les sos cubiertes o estructures proteutores ([[bráctea|bráctees]]) tán fuertemente lignificaes y son resistentes al fueu, lliberando les granes namái cuando se quemaron, colo qu'éstes atopen el terrén abonáu cola ceniza y llibre de competidores. Munches especies presenten granes con [[eleosoma|eleosomes]] y esvalixar les formigues; les granes con ales o miriguanos presenten [[anemocoria]], ente que les drupes y otros frutos carnosos presenten [[zoocoria]] interna por ingestión per parte de mamíferos y aves. Sábese tamién que los royedores africanos y australianos atropen nos sos niales frutos y granes d'estes plantes pa la so alimentación, pero dalgunos llogren granar. == Fitoquímica == [[Ficheru:Brabejum stellatifolium seed.jpg|thumb|left|Frutos de ''Brabejum stellatifolium'']] Nun esisten estudios concluyentes sobre les sustancies moleculares d'interés presentes nesti ampliu campu. Los xéneros ''[[Protea]]'' y ''[[Faurea]]'' son peculiares n'utilizar [[xilosa]] como'l principal azucre del so néctar y por presentar altes concentraciones de [[poligalactol]], ente que la [[sacarosa]] ye'l principal azucre presente en ''[[Grevillea]]''. [[Glucósidos cianogenéticos]] frecuentemente presentes, derivaos de la [[tirosina]]. [[Proantocianidina|Proantocianidines]] ([[delfinidina]] y [[cianidina]]), [[flavonol]]es ([[kaempferol]], [[quercetina]] y [[miricetina]]) y [[arbutina]] presentes. [[Alcaloide]]s usualmente ausentes. [[Iridoide]]s y [[acedu elágico]] ausentes. [[Saponina|Saponines]] y [[sapogenina|sapogenines]] presentes o ausentes. Munches especies son acumuladores d'[[aluminiu]]. [[Ficheru:Leucadendron argenteum close.jpg|thumb|left|''Leucadendron argenteum'']] == Usos y cultivos == Diverses cultures indíxenes usaron les especies de proteácees como sustentu, medicina, fonte de curtientes y tintes, lleña y madera pa construcción. Los aboríxenes australianos alimentar de los frutos de ''[[Persoonia]]'' y les granes d'especies d'otros xéneros, ente ellos ''[[Gevuina]]'' y ''[[Macadamia]]'', formen parte de l'alimentación non yá de los indíxenes, sinón que se comercialicen per tol mundu. En Java usen los biltos tienros d'especies de ''[[Helicia]]'' y n'Australia bebía'l néctar de les inflorescencies de delles especies. Llógrense fármacos tradicionales por aciu el fervinchu de raigaños, corteza, fueyes o flores de diverses especies, que s'usen p'aplicaciones tópiques n'enfermedaes de la piel o n'usu internu como tónicos, afrodisiacos, galactógenos, pa dolores de cabeza, tos, disentería, fories, indixestión, úlceras d'estómagu y enfermedaes renales. Les maderes de los árboles de la familia tienen gran aceptación en construcción y obra interna, según en decoración, siendo especialmente utilizaes les especies de ''[[Protea]]'', ''[[Leucadendron]]'' y ''[[Grevillea]]''. Emplegar en xardinería numberoses especies, sobremanera de los xéneros ''[[Banksia]]'', ''[[Embothrium]]'', ''[[Grevillea]]'' y ''[[Telopea]]''; desgraciadamente esti usu provocó la introducción de plantes que, escapaes, convirtiéronse n'invasores peligroses, como ye'l casu de la hakea de fueyes de sauce (''[[Hakea salcifolia]]'') y la hakea sedosa (''[[Hakea sericea]]'') en Portugal. Dos especies de ''[[Macadamia]]'' son cultivaes comercialmente poles sos nueces comestibles. ''[[Gevuina ablana]]'' (Ablanar chilena) ye cultiváu poles sos nueces en [[Chile]] y [[Nueva Zelanda]], que son comestibles, y son usaes na industria farmaceútica poles sos propiedaes humectantes y como ingrediente en [[proteutora cortil|proteutores cortiles]]. Ente los árboles de la familia que producen nueces ye'l más resistente al fríu. Tamién se-y planta nes [[Islles Britániques]] y la mariña del Pacíficu de los [[Estaos Xuníos]] pol so aspeutu tropical (y rellacionáu a una familia con gran espardimientu neses llatitúes) que puede crecer en [[clima oceánicu|clima frescu]]. Les especies más envaloraes como ornamentales son los árboles más meridionales porque dan a los paisaxes una apariencia tropical en climes templaos; ''[[Lomatia ferruginea]]'' (Fuinque), ''[[Lomatia hirsuta]]'' (Radal) fueron introducíos n'[[Europa]] occidental y l'oeste de los [[Estaos Xuníos]]. ''[[Embothrium coccineum]]'' (Notro) ye bien envaloráu poles sos flores coloráu fondu nes Islles Britániques y alcuéntrase-y tan al norte como les [[Islles Feroe]] a 62° de latitud norte. Ente les [[banksia|banksies]], que munches d'elles crecen en climes templaos y mediterráneos, la inmensa mayoría d'elles son arbustos, solo unes poques algamen tamañu d'árboles y son valoraes pol so altor; ente les especies más grandes atópense: [[Banksia integrifolia|B.&nbsp;integrifolia]] cola so subespecie [[Banksia integrifolia subsp. monticola|''B.&nbsp;integrifolia'' subsp. ''monticola'']] siendo sobresaliente por tener los árboles más altos y por tolerar más xelaes que toles banksias, [[Banksia seminuda|B.&nbsp;seminuda]], [[Banksia littoralis|B.&nbsp;littoralis]], [[Banksia serrata|B.&nbsp;serrata]]; ente aquelles que pueden ser consideraes pequeños árboles o grandes arbustos: [[Banksia grandis|B.&nbsp;grandis]] , [[Banksia prionotes|B.&nbsp;prionotes]], [[Banksia marginata|B.&nbsp;marginata]], [[Banksia coccinea|B.&nbsp;coccinea]] y [[Banksia speciosa|B.&nbsp;speciosa]]; toes estes pola so talla son llantaes en parques, xardinos y entá en cais, el restu de les especies que consisten n'alredor de 170 son solu arbustos, aun así dalgunes d'elles son envaloraes poles sos flores. Otra especie, anque más pequeña que ye cultivada en delles partes del mundu ye ''[[Telopea speciosissima]]'' (Waratah), de los montes de [[Nueva Gales del Sur]], [[Australia]]. Delles especies de climes templaos son cultivaes más llocalmente n'Australia pola so guapura: ''[[Persoonia pinifolia]]'' ([[Geebung]] fueyes de pinu) ye bien apreciáu poles sos flores marielles vívidas y los sos frutos paecíos a uves. ''[[Adenanthos sericeus]]'' (Arbustu Woolly) ye llantáu poles sos fueyes nidies vistoses y les sos flores coloraes o naranxes. ''[[Hicksbeachia pinnatifolia]]'' ([[Nuez (frutu)|Nuez]] [[Bistec]]) ye comúnmente llantáu pola so xamasca y nueces comestibles. == Parásitos == [[Ficheru: Hakea purpurea.JPG|thumb|''Hakea purpurea'']] Les proteácees son particularmente susceptibles a ciertos parásitossobremanera al [[oomiceto]] ''[[Phytophthora cinnamomi]]'', que causa graves pudriciones del raigañu nes plantes que se críen nun clima mediterraneu. ''[[Fusarium oxysporum]]'' causa una enfermedá denomada [[fusariosis]] nos raigaños, que provoca amarilleamiento y marchitez, con graves perdes ecolóxiques nes plantes monteses y perdes económiques cuantiosas nes plantes d'interés comercial. Otres plagues comunes tán representaes sobremanera por especies de ''[[Botryosphaeria]]'', ''[[Rhizoctonia]]'', ''[[Armillaria]]'', ''[[Botrytis]]'', ''[[Calonectria]]'' y otros fungos. == Caltenimientu == La [[IUCN]]<ref>IUCN 2006. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 22 February 2007</ref> considera amenaciaes unes 47 especies de proteácees, de les cuales una especie, ''[[Stenocarpus dumbeensis]]'' [[André Guillaumin|Guillaumin]], 1935, de Nueva Caledonia, considérase estinguida. Les especies d'esta familia son particularmente susceptibles a la destrucción o fragmentación del [[hábitat]], fueos, enfermedaes parasitarias, [[Competencia (bioloxía)|competencia]] con plantes introducíes, degradación del [[suelu]] y otros daños provocaos pol ser humanu y el so ganáu, a los qu'hai qu'añader el [[cambéu climáticu]]. == Fósiles == [[Ficheru:Lambertia multiflora.jpg|thumb|''Lambertia multiflora'']] Les proteácees atestigüen un ricu rexistru fósil, a pesar de les dificultaes inherentes a la identificación de los restos que nun amuesen calteres diagnósticos, utilizándose fundamentalmente la combinación de estomas braquiparacíticos y les peculiares bases de los tricomas, o, n'otros casos, la peculiar estructura de la tétrada polínica. Atopáronse fósiles atribuíbles a esta familia na mayoría de les rexones [[Gondwana|gondwánicas]] que sigue ocupando. Considérense pertenecientes a esta familia una gran diversidá de pólenes del [[Cretácicu]] cimeru ([[Campaniaense]]-[[Maastrichtiense]]) del sureste d'Australia y pólenes del [[Cretácicu]] mediu ([[Cenomaniense]]-[[Turoniense]]) del norte d'África y Perú descritos como ''[[Triorites africaensis]]''. Venti millones d'años dempués, nel [[Paleocenu]] de Suramérica y el nordeste d'Australia, apaecen los primeros macrofósiles. Delles árees, como Nueva Zelanda y Tasmania, amuesen nel so rexistru fósil una biodiversidá de proteáceos enforma mayor que l'actual, lo qu'acota que les distribuciones de munchos taxones camudaron drásticamente col pasu del tiempu y que la familia vien sufriendo un cayente xeneral, incluyendo altos niveles d'estinción mientres el [[Cenozoicu]]. == Posición sistemática == Les proteácees son un grupu d'[[Magnoliophyta|Anxospermes]] que s'inclúin nel cláu [[Eudicotiledónees]]. En sistemes previos, fueron calteníes como familia propia, ensin rellaciones obvies, salvu de manera bien xeneral dientro de les [[Rosidae|rósidas]]. Basándose en datos moleculares y morfolóxicos, el APW (Angiosperm Phylogeny Website) considera que constitúin una familia del Orde Proteales y son el grupu hermanu de la familia [[Platanaceae|platanacees]], de les que seríen les vicariantes del hemisferiu sur (cf. [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html AP-website]) y coles que dellos autores consideraron posible xuniles. Sicasí, l'enclín actual ye a calteneles dixebraes por cuenta de la so morfoloxía bien distinta, que fadría difícil un diagnósticu de la familia resultante de la fusión. == Taxones incluyíos == :''Introducción teórica en [[Taxonomía]] [[Ficheru:Embothrium coccineum.jpg|thumb|''Embothrium coccineum'']] La sistemática propuesta por Weston (vease Referencies) difier considerablemente de la que yera avezada hasta esi momentu: dos subfamilies (Grevilleoideae y Proteoideae), basaes en calteres morfolóxicos, de les que namái la primera ye monofilética. La evidencia molecular (encontada nel trabayu de Hoot y Douglas, 1998, vease Referencies) dexó resolver de manera aceptable la división interna de la familia en 5 subfamilies: Bellendenioideae, Persoonioideae, Symphionematoideae, Proteoideae y Grevilleoideae, de les cuales les dos primeres formen les dos cañes más primitives, que Weston (vease referencia) considera que formen un cláu con una rellación ente sigo de grupos hermanos, lo que nun se reflexa na clasificación de la APG<ref>[http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html AP-website]</ref>); el siguiente cláu formar (Symphionematoideae + Proteoideae), como grupu hermanu de les Grevilleoideae. La clasificación actual entá nun incorporó toles novedaes, pero puede resumise como sigue: * Subfamilia Bellendenoideae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]], 1995 : Descripción: Raigaños proteoides presentes. Filamentos estaminales llibres. Polen triporáu. Carpelo cortamente estipitáu. Óvulos 2, ortótropos. Frutu secu, bialáu, indehiscente. Llargor mediu de los cromosomes 6,7 μm. :* Un únicu xéneru: ''[[Bellendena]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Tasmania. * Subfamilia Persoonioideae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 : Descripción: Raigaños proteoides ausentes. Cotiledones non auriculaos. Fueyes simples. Filamentos estaminales amplia a totalmente soldaos a los tépalos. Polen triporáu. Óvulos 1-22, ortótropos. Llargor mediu de los cromosomes 9,1-14,4 μm. :* Tribu Placospermeae [[Cyril Tenison White|C.T. White]] & [[William Douglas Francis|W.D. Francis]], 1924 ::* Un únicu xéneru: '' [[Placospermum]]'' [[Cyril Tenison White|C.T. White]] & [[William Douglas Francis|W.D. Francis]], 1924. Nordeste d'Australia. :* Tribu Persoonieae [[Ludwig Reichenbach|Rchb.]], 1828 ::* ''[[Acidonia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Suroeste d'Australia. ::* ''[[Garnieria]]'' [[Adolphe Théodore Brongniart|Brongn.]] & [[Jean Antoine Arthur Gris|Gris]], 1871. Nueva Caledonia. ::* ''[[Persoonia]]'' [[James Edward Smith|Sm.]], 1798. Australia, Tasmania. Polifilético (vease Weston en Referencies), tuviera d'incluyir los otros trés xéneros de la tribu. ::* ''[[Toronia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Isla Norte de Nueva Zelanda. * Subfamilia Symphionematoideae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 : Descripción: Raigaños proteoides ausentes, Plantes hermafrodites. Fueyes alternes. Flores sentaes. Anteres llibres, non apiculaes. Glándules hipóginas ausentes. Carpelos sentaos a cortamente estipitaos. Frutu secu, indehiscente, monospermo. Llargor mediu de los cromosomes 3,1 μm. :* ''[[Agastachys]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Tasmania. :* ''[[Symphionema]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Sureste d'Australia. * Subfamilia Proteoideae [[Amos Eaton|Eaton]], 1836 : Descripción: Raigaños proteoides presentes. Cotiledones non auriculaos. Fueyes simples. Filamentos estaminales soldaos a los téplos, raramente llibres. Polen triporáu. Carpelos sentaos a cortamente estipitaos. Futo indehiscente, secu o drupáceo, monospermo. Llargor mediu de los cromosomes 1,2-3,4 μm. :* Incertae sedis: ::* ''[[Beauprea]]'' [[Adolphe Théodore Brongniart|Brongn.]] & [[Jean Antoine Arthur Gris|Gris]], 1871. Nueva Caledonia. ::* ''[[Beaupreopsis]]'' [[Robert Virot|Virot]], 1968. Nueva Caledonia. ::* ''[[Cenarrhenes]]'' [[Jacques Julien Houtou de Labillardière|Labill.]], 1805. Tasmania. ::* ''[[Dilobeia]]'' [[Louis Marie Aubert du Petit Thouars|Thouars]], 1806. Madagascar oriental. ::* ''[[Eidothea]]'' [[A.W. Douglas]] & [[Bernard Patrick Matthew Hyland|B. Hyland]], 1995. Australia oriental. ::* ''[[Franklandia]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Suroeste d'Australia. :* Tribu Conospermeae [[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]], 1837 ::* Subtribu Stirlingiinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Stirlingia]]'' [[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]], 1837. Suroeste d'Australia. ::* Subtribu Conosperminae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Conospermum]]'' [[James Edward Smith|Sm.]], 1798. Australia meridional, Tasmania. :::* ''[[Synaphea]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Suroeste d'Australia. :* Tribu Petrophileae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 ::* ''[[Aulax]]'' [[Bengt Bergius|Bergius]], 1767. Sudáfrica: rexón d'El Cabu. ::* ''[[Petrophile]]'' [[Robert Brown|R. Br.]] ex [[Joseph Knight|Knight]], 1809. Australia meridional. :* Tribu Proteeae [[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]], 1829 ::* ''[[Faurea]]'' [[William Henry Harvey|Harv.]], 1847. África subsaḥariana, Madagascar. ::* ''[[Protea]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1771. África subsaḥariana.[[Ficheru:Macadamia integrifolia.jpg|thumb|left|''Macadamia integrifolia'']] :* Tribu Leucadendreae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 ::* Subtribu Isopogoninae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 :::* ''[[Isopogon]]'' [[Robert Brown|R. Br.]] ex [[Joseph Knight|Knight]], 1809. Australia meridional. ::* Subtribu Adenanthinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Adenanthos]]'' [[Jacques Julien Houtou de Labillardière|Labill.]], 1805. Australia meridional. ::* Subtribu Leucadendrinae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 :::* ''[[Diastella]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]] ex [[Joseph Knight|Knight]], 1809. Sudáfrica: suroeste de la rexón d'El Cabu. :::* ''[[Leucadendron]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Sudáfrica: rexón d'El Cabu. :::* ''[[Leucospermum]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Sudáfrica, Zimbabwe. :::* ''[[Mimetes]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1807. Sudáfrica: rexón d'El Cabu. Polifilético (vease Weston en Referencies), tuviera d'incluyir ''Diastella'' y ''Orothamnus''. :::* ''[[Orothamnus]]'' [[Karl Wilhelm Ludwig Pappe|Pappe]] ex [[William Jackson Hooker|Hook.]], 1848. Sudáfrica: rexón d'El Cabu. :::* ''[[Paranomus]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1807. Sudáfrica: rexón d'El Cabu. :::* ''[[Serruria]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1807. Sudáfrica: suroeste de la rexón d'El Cabu. :::* ''[[Sorocephalus]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Sudáfrica: suroeste de la rexón d'El Cabu. :::* ''[[Spatalla]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1807. Sudáfrica: suroeste de la rexón d'El Cabu. :::* ''[[Vexatorella]]'' [[John Patrick Rourke|Rourke]], 1984. Sudáfrica: suroeste de la rexón d'El Cabu. [[Ficheru:Gevuina avellana 2.jpg|thumb|''Gevuina ablana'']] * Subfamilia Grevilleoideae [[Heinrich Gustav Adolf Engler|Engl.]], 1892 : Descripción: Raigaños proteoides presentes. Cotiledones más o menos visiblemente auriculaos. Llargor mediu de los cromosomes 1,0-2,6 μm. :* Incertae sedis: ::* ''[[Carnarvonia]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1867. Nordeste d'Australia. ::* ''[[Sphalmium]]'' [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], [[Bernard Patrick Matthew Hyland|B. Hyland]] & [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]], 1975. Nordeste d'Australia. :* Tribu Roupaleae [[Carl Daniel Friedrich Meisner|Meisn.]], 1841 ::* Incertae sedis: :::* ''[[Eucarpha]]'' ([[Robert Brown|R. Br.]], 1830) [[Édouard Spach|Spach]], 1841. Nueva Caledonia. :::* ''[[Knightia]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Nueva Zelanda. :::* ''[[Megahertzia]]'' [[Alexander Segger George|A.S. George]] & [[Bernard Patrick Matthew Hyland|B. Hyland]], 1995. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Triunia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Australia oriental. ::* Subtribu Roupalinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Neorites]]'' [[Lindsay Stewart Smith|L.S. Sm.]], 1969. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Orites]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Australia oriental, Tasmania, Chile, Arxentina. :::* ''[[Roupala]]'' [[Jean Baptiste Christophore Fusée Aublet|Aubl.]], 1775. América central y meridional. ::* Subtribu Lambertiinae ([[C. Venkata Rayo]], 1971) [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Lambertia]]'' [[James Edward Smith|Sm.]], 1798. Australia meridional. :::* ''[[Xylomelum]]'' [[James Edward Smith|Sm.]], 1798. Australia sudoccidental y oriental. ::* Subtribu Heliciinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Helicia]]'' [[João de Loureiro|Lour.]], 1790. Sur d'Asia hasta Xapón y el sureste d'Australia. :::* ''[[Hollandaea]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1887. Nordeste d'Australia. ::* Subtribu Floydiinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Darlingia]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1866. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Floydia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Australia oriental. :* Tribu Banksieae [[Ludwig Reichenbach|Rchb.]], 1828 ::* Subtribu Musgraveinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Austromuellera]]'' [[Cyril Tenison White|C.T. White]], 1930. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Musgravea]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1890. Nordeste d'Australia. ::* Subtribu Banksiinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Banksia]]'' [[Carlos Linneo el Mozu|L.f.]], 1782. Australia, Tasmania, sur de Nueva Guinea. Parafiléticu (vease Weston en Referencies). :::* ''[[Dryandra]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Suroeste d'Australia (probable sinónimu de ''Banksia''). :* Tribu Embothrieae [[Ludwig Reichenbach|Rchb.]], 1828 ::* Subtribu Lomatiinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Lomatia]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Australia oriental, Tasmania, Chile, Arxentina, Perú, Ecuador. ::* Subtribu Embothriinae [[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]], 1837 :::* ''[[Alloxylon]]'' [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Michael Douglas Crisp|Crisp]], 1991. Australia oriental, sur de Nueva Guinea, Isla Aru. :::* ''[[Embothrium]]'' [[Johann Reinhold Forster|J.R. Forst.]] & [[Johann Georg Adam Forster|G. Forst.]], 1776. Chile, Arxentina. :::* ''[[Oreocallis]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Perú, Ecuador. :::* ''[[Telopea]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Sureste d'Australia, Tasmania. ::* Subtribu Stenocarpinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Stenocarpus]]'' [[Robert Brown|R. Br.]], 1810. Australia septentrional y oriental, Nueva Guinea, Isla Aru, Nueva Caledonia. Probablemente parafiléticu (vease Weston en Referencies). :::* ''[[Strangea]]'' [[Carl Daniel Friedrich Meisner|Meisn.]], 1855. Suroeste y este d'Australia. ::* Subtribu Hakeinae [[Stephan Friedrich Ladislaus Endlicher|Endl.]], 1837 :::* ''[[Buckinghamia]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1868. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Finschia]]'' [[Otto Warburg|Warb.]], 1891. Nueva Guinea, hasta les Islles Palau y Vanuatu. :::* ''[[Grevillea]]'' [[Robert Brown|R. Br.]] ex [[Joseph Knight|Knight]], 1809. Australia, Tasmania, Nueva Caledonia, Nueva Guinea, Célebes. Probablemente polifilético (vease Weston en Referencies). :::* ''[[Hakea]]'' [[Heinrich Adolph Schrader|Schrad.]] & [[Johann Christoph Wendland|J.C. Wendl.]], 1797. Australia, Tasmania. :::* ''[[Opisthiolepis]]'' [[Lindsay Stewart Smith|L.S. Sm.]], 1952. Nordeste d'Australia. :* Tribu Macadamieae [[C. Venkata Rayo]], 1968 ::* Subtribu Macadamiinae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Brabejum]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Sudáfrica: suroeste de la rexón d'El Cabu. :::* ''[[Macadamia]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1857. Australia oriental, Célebes. Probablemente parafiléticu (vease Weston en Referencies), debería sinonimizarse con ''Brabejum''. :::* ''[[Panopsis]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]] ex [[Joseph Knight|Knight]], 1809. América central y meridional. Probablemente un sinónimu de ''Brabejum''. ::* Subtribu Malagasiinae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 :::* ''[[Catalepidia]]'' [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]], 1995. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Malagasia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Madagascar. ::* Subtribu Virotiinae [[Peter Henry Weston|P.H. Weston]] & [[Nigel P. Barker|N.P. Barker]], 2006 :::* ''[[Athertonia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Heliciopsis]]'' [[Hermann Otto Sleumer|Sleumer]], 1955. Sur d'Asia hasta China y la [[llinia de Wallace]]. :::* ''[[Virotia]]'' [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975. Nueva Caledonia. ::* Subtribu Gevuininae [[Lawrence Alexander Sidney Johnson|L.A.S. Johnson]] & [[Barbara Gillian Briggs|B.G. Briggs]], 1975 :::* ''[[Bleasdalea]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1865. Nordeste d'Australia, Nueva Guinea. :::* ''[[Cardwellia]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1865. Nordeste d'Australia. :::* ''[[Euplassa]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]] in [[Joseph Knight|Knight]], 1809. Suramérica tropical. :::* ''[[Gevuina]]'' [[Juan Ignacio Molina|Molina]], 1782. Chile, Arxentina. :::* ''[[Hicksbeachia]]'' [[Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller|F. Muell.]], 1883. Australia oriental. :::* ''[[Kermadecia]]'' [[Adolphe Théodore Brongniart|Brongn.]] & [[Jean Antoine Arthur Gris|Gris]], 1863. Nueva Caledonia. :::* ''[[Sleumerodendron]]'' [[Robert Virot|Virot]], 1968. Nueva Caledonia. :::* ''[[Turrillia]]'' [[Albert Charles Smith|A.C. Sm.]], 1985. Vanuatu, Fixi. Posiblemente un sinónimu de ''Kermadecia'' (vease Weston en Referencies). == Clave d'identificación == [[Ficheru:Persoonia pinifolia.jpg|thumb|''Persoonia pinifolia'']] Los xéneros equí recoyíos pueden identificase cola clave que sigue; ye artificial y los sos grupos nun tienen valor filoxenéticu; dellos de los xéneros apaecen en distintos entraes de la clave, lo que demuestra la gran diversificación morfolóxica que presenten: * Plantes dioicas. :* Fueyes dicótomamente lobulaes. :: ''[[Dilobeia]]'' :* Fueyes enteres a pinnadamente estremaes. ::* Frutu drupáceo. Flores a pares na axila de cada bráctea. Óvulos 2 por carpelu. ::: ''[[Heliciopsis]]'' ::* Frutu secu, indehiscente. Una flor na axila de cada bráctea. Óvulu 1 por carpelu. :::* Flores pedicelaes. Inflorescencia femenina capituliforme, arrodiada por un arreyo internu plumosu y unu esternu de bráctees estreches, folioses o coloriaes. Inflorescencia masculina un recímanu o panícula, pocu trupa. :::: ''[[Aulax]]'' :::* Flores sentaes. Inflorescencia femenina en piña maderiza, globosa, ovoide o cilíndrica, con o ensin arreyo coloriáu. Inflorescencia masculina trupa, en capítulu globosu o cónicu, escasamente una espiga. :::: ''[[Leucadendron]]'' * Plantes hermafrodites o andromonoiques. :* Fueyes opuestes, verticilaes o pseudoverticilaes. ::* Frutu persistente mientres años, en folículo maderizu o cartilaxinosu. :::* Inflorescencia en capítulu de 7 flores, o amenorgáu a una flor, con arreyo llamativu. Frutu con picu, frecuentemente con cuernos o escayos. :::: ''[[Lambertia]]'' :::* Inflorescencia con otru númberu de flores, ensin arreyo. Frutu ensin picu, cuernos o escayos. ::::* Inflorescencia racemosa, con exa non maderiza. Folículu simétricu, elipsoide o piriforme. ::::: ''[[Xylomelum]]'' ::::* Inflorescencia en forma de piña, con exa maderiza. Folículu asimétricu, estruyíu lateralmente. ::::: ''[[Banksia]]'' (parte) ::* Frutu caducu al maurecer, indehiscente, o en folículo globosu, coriáceo, tardíamente dehiscente. :::* Flores solitaries nes axiles de fueyes o de bráctees. Inflorescencia en recímanu enllargáu o non pola crecedera vexetativu de la so exa o un capítulu axilar mestu. Ápice del estilu ensin encher. ::::* Inflorescencia en recímanu enllargáu o non pola crecedera vexetativu de la so exa. Filamentos estaminales amplia o totalmente soldaos a los tépalos. Glándules hipóginas 2 o 4. Frutos de menos de 2 cm de diámetru. Pericarpo ensundiosu. Arbolinos y arbustos de formaciones esclerófilas. ::::: ''[[Persoonia]]'' (parte) ::::* Inflorescencia en capítulu axilar mestu. Filamentos estaminales non o apenes soldaos a los tépalos pola so base. Glándules hipóginas 0. Frutos de más de 2 cm de diámetru. Pericarpo parenquimatoso. Árboles de la pluvisilva. ::::: ''[[Eidothea]]'' :::* Flores en pareyes sentaes o cortamente pedunculaes. Inflorescencia en recímanu. Ápice del estilu enchíu. ::::* Periantu fuertemente zigomorfo. Glándules hipóginas 2 o 4, llibres. Pericarpo carnosu, colloráu, púrpura o azul. ::::: ''[[Triunia]]'' ::::* Periantu apenes zigomorfo o actinomorfo. Glándules hipóginas soldaes n'aniellu. Pericarpo coriáceo a maderizu, castañal a verdosu o buxu. :::::* Pareyes de flores pedunculaes, cada flor pedicelada (aparentemente los pedicelos soldaos basalmente). ::::::* ''[[Helicia]]'' (parte) :::::* Pareyes de flores sentaes, cada flor pedicelada (aparentemente los pedicelos llibres). ::::::* Frutu elipsoidal, con trupa pubescencia ferrial. Brácteas florales obovaes, visibles na yema, caduques enantes de la antesis. ::::::: ''[[Brabejum]]'' ::::::* Frutu más o menos globosu, glabro o menudamente tomentoso. Brácteas florales ovaes a oblongues o triangulares, inconspicuas. :::::::* Fueyes decusaes o en verticilos de 4, enteres. :::::::: ''[[Panopsis]]'' (parte) :::::::* Fueyes en verticilos de 5-6, enteres, si de 4, dentaes. :::::::: ''[[Macadamia]]'' :* Fueyes alternes. ::* Fueyes palmaticompuestas, con 5 segmentos radiales, cada unu frecuentemente pinnaticompuesto trifolioláu. ::: ''[[Carnarvonia]]'' ::* Fueyes simples, pinnaticompuestes, bipinnaticompuestes o dicótomas. :::* Fueyes dicótomamente estremaes o compuestes. :::: [[#Grupu con fueyes dicótomas|Grupu con fueyes dicótomas]] :::* Fueyes enteres, dentaes o compuestes o estremaes 1-3 vegaes. ::::* Fueyes adultes paripinnaes. :::::* Óvulos 10-14 por carpelu. Frutu en folículo maderizu. Granes 10-14, alaes. :::::: ''[[Cardwellia]]'' :::::* Óvulos 2 por carpelu. Frutu drupáceo. Grana(s) 1(-2), ensin ala. :::::: ''[[Euplassa]]'' ::::* Fueyes adultes simples, imparipinnaes, [[Fueya bipinnada|bipinnaes]] o tripinnaes. :::::* Flores solitaries na axila de cada bráctea. Inflorescencia en recímanos (dacuando foliosos), espigues (dacuando en piña), umbelas o capítulos, o amenorgada a una o dos flores, o compuesta en panícula (dacuando con flores llaterales estériles)o en glomérulos llaterales de 3-9 flores, o flores solitaries en involucros llaterales. ::::::* [[#Grupu con flores solitaries|Grupu con flores solitaries]] :::::* Flores en pareyes na axila de cada bráctea, les pareyes sentaes o pedunculaes. Inflorescencia recemiforme, espiciforme o umbeliforme, o una panícula compuesta d'eses inflorescencies. ::::::* Flores sentaes, n'inflorescencies trupes, en capítulu o piña. Frutu en folículo maderizu persistente. :::::::* Inflorescencia de normal globosa a cilíndrica, la exa maderiza, cilíndricu a esféricu, raramente amenorgada y capituliforme. Brácteas involucrales inconspicuas, estreches, caduques. :::::::: ''[[Banksia]]'' (parte) :::::::* Inflorescencia en capítulu, exa en receptáculu planu, cóncavu o convexu. Brácteas involucrales conspicuas, inxeríes, persistentes. :::::::: ''[[Dryandra]]'' ::::::* Flores pedicelaes, si sentaes, nunca n'en piña. Frutu coriáceo, maderizu o ensundiosu, frecuentemente caducu, dacuando indehiscente. :::::::* Periantu zigomorfo. :::::::: [[#Grupu con periantu zigomorfo|Grupu con periantu zigomorfo]] :::::::* Periantu actinomorfo. :::::::: [[#Grupu con periantu actinomorfo|Grupu con periantu actinomorfo]] === Grupu con fueyes dicótomas === [[Ficheru:Petrophila pedunculata1.jpg|thumb|''Petrophile pedunculata'']] * Fueyes con glándules prominentes. : ''[[Franklandia]]'' * Fueyes ensin glándules. :* Frutu en folículo maderizu, persistente. Glándula hipógina solitaria, anterior, semilunar. :: ''[[Hakea]]'' (parte) :* Frutu caducu nel maduror, n'aqueniu o drupa. Glándules hipóginas 0 o 4. ::* Periantu fuertemente zigomorfo. Antera adaxial manera, llaterales uniloculares. ::: ''[[Synaphea]]'' (parte) ::* Periantu actinomorfo, dacuando'l tépalu adaxial más curtiu que los demás. Toles anteres fértiles y biloculares. :::* Planta andromonoica. Flores hermafrodites con ápiz del estilu anchamente cupular o vestigial. :::: ''[[Stirlingia]]'' :::* Planta hermafrodita. Flores con ápiz del estilu enchíu, pero non cupular. ::::* Inflorescencia compuesta d'espigues llaterales de 4 flores subtendidas por bráctees coriacees non visiblemente inxeríes. Glándules hipóginas 4. ::::: ''[[Paranomus]]'' (parte) ::::* Inflorescencia en capítulu simple, cada flor fundida nuna estructura a manera de piña formada poles bráctees carnoses ya inxeríes. Glándules hipóginas 0. :::::* Brácteas de la piña caduques col frutu. Aquenios ensin estruyir. :::::: ''[[Isopogon]]'' (parte) :::::* Brácteas de la piña firmemente xuníes a la exa, abrir pa soltar los frutos. Aquenios estruyíos. :::::: ''[[Petrophile]]'' (parte) === Grupu con flores solitaries === [[Ficheru:Stenocarpus sinuatus maranoa email.jpg|thumb|''Stenocarpus sinuatus'']] * Periantu zigomorfo. :* Pedicelos ausentes. Óvulu 1. ::* Brácteas involucrales visibles, grandes, coloriaes. :::* Inflorescencia compuesta d'un agregáu subterminal d'inflorescencies axilares simples. :::: ''[[Mimetes]]''(parte) :::* Inflorescencia un capítulu simple, axilar o terminal, non amestáu. ::::* Uñes de los 3 tépalos adaxiales soldaes en vaina. Inflorescencia de 2-30 cm de diámetru. Aqueniu densamente viloso. ::::: ''[[Protea]]'' ::::* Uñes de los tépalos llibres sacante na base. Inflorescencia de 1-2 cm de diámetru. Aqueniu glabro o pubérulo. ::::: ''[[Diastella]]'' (parte) ::* Brácteas involucrales inconspicuas o ausentes. :::* Una antera y dos semianteras albortaes. Glándules hipóginas 0. ::::* Periantu blancu, azul, gris o rosa. Antera inferior albortada. Fueyes enteres. ::::: ''[[Conospermum]]'' (parte) ::::* Periantu mariellu. Antera cimera albortada. Fueyes usualmente estremaes. ::::: ''[[Synaphea]]'' (parte) :::* Anteres o toes desenvueltes y tetraloculares o bien 1 o 3 estériles. Glándules hipóginas presentes. ::::* Inflorescencia compuesta, formada pola unión d'inflorescencies de 1-4 flores. :::::* Fueyes monomorfes y estremaes o dimorfes, con fueyes adultes enteres y espatulaes y entemedies estremaes. Inflorescencies básiques usualmente de 4 flores. Aquenios glabros con un aniellu de pelos na base. :::::: ''[[Paranomus]]'' (parte) :::::* Fueyes monomorfes, enteres. Inflorescencies básiques de 1 o 3 flores. Aquenios pubescentes. :::::: ''[[Spatalla]]'' ::::* Inflorescencia simple, n'espiga, capítulu, o amenorgada a una flor solitaria. :::::* Inflorescencia amenorgada a una flor. Les 4 uñes del periantu soldaes en vaina a lo llargo, formando un tubu lateralmente abiertu. :::::: ''[[Adenanthos]]'' :::::* Inflorescencia multiflora. Tres uñes adaxiales del periantu soldaes, la abaxal separada na mayor parte del so llargor. ::::::* Inflorescencia n'espiga. Fueyes enteres, ensin glándules. ::::::: ''[[Faurea]]'' ::::::* Inflorescencia en capítulu. Fueyes enteres o lobulaes, con glándules apicales visibles. ::::::: ''[[Leucospermum]]'' :* Pedicelos presentes. Óvulos más de 1. ::* Planta andromonoica. Estambre adaxial fértil, los otros 3 amenorgaos a estaminodius. Frutu en folículo, con numberoses granes alaes empobinaes transversalmente. ::: ''[[Placospermum]]'' ::* Planta usualmente hermafrodita. Tolos estames fértiles, raramente 1 o toos estériles. Frutu drupáceo o folicular coles granes empobinaes llonxitudinalmente, si transversalmente empobinaes, namái 2. :::* Frutu en drupa. Carpelo de la metá del llargor del periantu, ganchudu, el ápiz incluyíu nuna bolsa del tépalu adaxial per debaxo de l'antera. :::: ''[[Persoonia]]'' (parte) :::* Frutu en folículo. Carpelo tan llargu como o más llargu que'l periantu, el ápiz llibre. ::::* Inflorescencia umbeliforme o amenorgada a una flor. Exa de simetría del xinecéu pasando polos tépalos adaxial y abaxal. Indumento de pelos simples. Granes con una envuelta membranosa. :::::* Óvulos y granes más de 2. Folículu coriáceo o cartilaxinosu. :::::: ''[[Stenocarpus]]'' :::::* Óvulos 2, granes 1(-2). Folículu maderizu. :::::: ''[[Strangea]]'' (parte) ::::* Inflorescencia racemiforme, multiflora, escasamente umbeliforme o amenorgada a una flor. Exa de simetría del xinecéu pasando ente los tépalos, diagonal. Indumento de elos fundamentalmente bífidos. Granes ensin envuelta membranosa. :::::* Frutu maderizu, serotino, dehiscente dorsal y ventralmente. Fueyes cilíndriques o planes. :::::: ''[[Hakea]]'' (parte) :::::* Frutu coriáceo, raramente maderizu, caducu nel añu, dehiscente namái ventralmente. Fueyes planes o angulares. :::::: ''[[Grevillea]]'' (parte) * Periantu actinomorfo. :* Inflorescencia en capítulu simple. Flores nes axiles d'escames carnoses o coriacees, inxeríes, formando una piña globosa, ovoide o cilíndrica. ::* Escames de la piña caduques colos frutos. Aquenios ensin estruyir. ::: ''[[Isopogon]]'' (parte) ::* Escames de la piña soldaes a la exa de la inflorescencia. Aquenios estruyíos. ::: ''[[Petrophile]]'' (parte) :* Inflorescencia en recímanu, espiga, capítulu o panícula. Flores nes axiles de bráctees florales pocu conspicuas, escamoses, folioses o coriacees, o bráctees ausentes, nun formando una piña. ::* Glándules hipóginas presentes. :::* Frutu secu. Ápice del estilu usualmente enchíu. ::::* Flores pedicelaes. Frutu en folículo. ::::: ''[[Strangea]]'' (parte) ::::* Flores sentaes. Frutu n'aqueniu. :::::* Fueyes estremaes (1-3-pinnatisectas) presentes. ::::::* Fueyes enteres ausentes. Divisiones de les fueyes cilíndriques. Flores en capítulos multifloros, les bractéoles non lignificaes na postantesis. Capítulos dispuestos en corimbos o panículas, non entestaos, raramente solitarios. ::::::: ''[[Serruria]]'' ::::::* Fueyes enteres presentes dacuando, distales de les estremaes. Divisiones de les fueyes ventralmente acanalaes. Flores axuntaes en capítulos de 4, caúna con una bractéola escuamiforme, lignificada na postantesis. Capítulos aconceyaos nuna espiga globosa o cilíndrica, trupa. ::::::: ''[[Paranomus]]'' (parte) :::::* Fueyes estremaes ausentes. ::::::* Brácteas involucrales grandes, conspicuas, frecuentemente de colores brillosos. :::::::* Inflorescencies en capítulu, axilares, amestaes nuna inflorescencia compuesta terminal foliosa. :::::::: ''[[Mimetes]]'' (parte) :::::::* Inflorescencies en capítulos axilares o terminales, non amestaes. ::::::::* Brácteas involucrales abiertes, nun despintando les flores. Inflorescencia de 1-2 cm de diámetru. ::::::::: ''[[Diastella]]'' (parte) ::::::::* Brácteas involucrales acampanaes, despintando abondo les flores. Inflorescencia de 4-6 cm de diámetru. ::::::::: ''[[Orothamnus]]'' ::::::* Brácteas involucrales pequeñes, inconspicuas, escasamente llamatives. :::::::* Inflorescencia en capítulu, arrexuntaos formando una espiga o recímanu. ::::::::* Fueyes espatulaes o ovaes a orbiculares. ::::::::: ''[[Paranomus]]'' (parte) ::::::::* Fueyes lliniales o llanceolaes. ::::::::: ''[[Sorocephalus]]'' (parte) :::::::* Inflorescencia en capítulu, solitariu o arrexuntaos nuna panícula de 4-6 capítulos. ::::::::* Fueyes cilíndriques. ::::::::: ''[[Sorocephalus]]'' (parte) ::::::::* Fueyes planes. ::::::::: ''[[Vexatorella]]'' :::* Frutu en drupa. Ápice del estilu ensin encher. ::::* Óvulu 1. :::::* Antera adaxial terminada por un apéndiz muncho más llargu que les anteres llaterales y abaxal. :::::: ''[[Cenarrhenes]]'' :::::* Toles anteres similares, con o ensin apéndices. ::::::* Flores sentaes. Drupa de menos de 2 mm de llargu. ::::::: ''[[Beaupreopsis]]'' ::::::* Flores pedicelaes. Drupas de 5-25 mm de llargu. :::::::* Periantu blancu, rosa o purpúreo. Inflorescencies en panícula, raramente simples, nunca enllargaes en caña foliosa. Flores bracteolaes. Fueya frecuentemente dentaes o estremaes. :::::::: ''[[Beauprea]]'' :::::::* Periantu mariellu, dacuando con manches coloraes, o raramente blancu. Inflorescencia simple, frecuentemente enllargada en caña foliosa. Flores na axila d'una fueya. Fueyes simples y enteres. :::::::: ''[[Persoonia]]'' (parte) ::::* Óvulos (1-)2-7(-8). :::::* Óvulos 3-7(-8). :::::: ''[[Garnieria]]'' :::::* Óvulos (1-)2. ::::::* Anteres y apéndiz de l'antera moderadamente incurvos. ::::::: ''[[Acidonia]]'' ::::::* Anteres rectes o recurvas a revolutas; apéndiz rectu a recurvo, o ausente. :::::::* Endocarpo llisu. Carpelo tan llargu como o más llargu que los estames. :::::::: ''[[Persoonia]]'' (parte) :::::::* Endocarpo con costielles oblicues. Carpelo más curtiu que los estames. :::::::: ''[[Toronia]]'' ::* Glándules hipóginas ausentes. :::* La mayoría de les flores ensin bráctees. :::: ''[[Bellendena]]'' :::* Cada flor na axila d'una bráctea. ::::* Inflorescencia en capítulu con arreyo de bráctees coloriaes. ::::: ''[[Diastella]]'' (parte) ::::* Inflorescencia n'espiga, recímanu, panícula, umbela, capítulu compuestu o amenorgada a una flor solitaria, ensin arreyo de bráctees coloriaes. :::::* Flores pedicelaes. Frutu en folículo. ::::::* Árboles grandes. Fueyes entemedia pinnaes. Inflorescencia en recímanu. Delles flores ensin carpelu. ::::::: ''[[Sphalmium]]'' ::::::* Arbustos. Fueyes simples, enteres. Inflorescencia en umbela, o amenorgada a 1-2 flores. Flores hermafrodites. ::::::: ''[[Strangea]]'' (parte) :::::* Flores sentaes. Frutu indehiscente. ::::::* Fueyes pinnatisectas. ::::::: ''[[Symphionema]]'' ::::::* Fueyes enteres. :::::::* Periantu tubular na base. Inflorescencia usualmente compuesta. Frutu non aláu. :::::::: ''[[Conospermum]]'' (parte) :::::::* Periantu llibre na base. Inflorescencia simple. Frutu con 3 ales prominentes. :::::::: ''[[Agastachys]]'' === Grupu con periantu zigomorfo === [[Ficheru:Lomatia silaifolia email.jpg|thumb|''Lomatia silaifolia'']] * Flores trímeras. : ''[[Grevillea]]'' (parte) * Flores tetrámeres. :* Glándules hipóginas 2-4, llibres. ::* Flores pedicelaes, cada par sentáu. Frutu en folículo. :::* Glándules hipóginas 3, alternitépalas. Óvulos y granes más de 2. :::: ''[[Lomatia]]'' :::* Glándules hipóginas 4, oposititépalas. Óvulos y granes 2. :::: ''[[Grevillea]]'' (parte) ::* Flores sentaes, cada par pedunculáu. Frutu drupáceo. :::* Fueyes adultes simples, enteres. Glándules hipóginas 4. :::: ''[[Sleumerodendron]]'' :::* Fueyes adultes usualmente pinnaes, folíolos con cantos serruchaos a dentaos. Glándules hipóginas 2. ::::* Raquis de les fueyes compuestes aláu. Cantos de les fueyes simples y de los folíolos serruchaos. Ovariu esparcidamente pubescente. ::::: ''[[Bleasdalea]]'' (parte) ::::* Raquis de les fueyes compuestes normal. Cantos de les fueyes simples y de los folíolos dentaos. Ovariu densamente piloso. ::::: ''[[Gevuina]]'' :* Glándules hipóginas 0-1, o bien anular y arrodiando el carpelu, lobulada o non. ::* Flores sentaes, cada par pedunculáu. :::* Ovariu densamente pelosu. :::: ''[[Kermadecia]]'' (parte) :::* Ovariu (y restu del carpelu) glabro. ::::* Raquis de les fueyes compuestes aláu. Frutu globosu. ::::: ''[[Bleasdalea]]'' (parte) ::::* Raquis de les fueyes compuestes normal. Frutu estruyíu, obovoide, inequilátero. ::::: ''[[Turrillia]]'' ::* Flores pedicelaes, cada par sentáu. :::* Periantu rectu, asimétricu namái na base, caducu darréu tres la antesis. Fueyes adultes simples, enteres, netamente peciolaes. Frutu drupáceo, mesocarpo duru, en seición transversa claramente cuadrangular. :::: ''[[Kermadecia]]'' (parte) :::* Periantu recurvo, siquier apicalmente, persistente siquier dellos díes. Fueyes adultes de cutiu dentaes, estremaes o compuestes, frecuentemente sentaes o apenes peciolaes. Frutu en folículo, o drupáceo con mesocarpo en seición transversa non cuadrangular. ::::* Óvulos 2. Granes 1-2. Indumento birrámeo de normal presente nes ramillas y les fueyes inmadures. :::::* Frutos dehiscentes dosal y ventralmente, serotinos. :::::: ''[[Hakea]]'' (parte) :::::* Frutos dehiscentes namái ventralmente, o indehiscentes, caducos nel añu. ::::::* Frutu en folículo, crustaceu a pedrés, raramente n'aqueniu. Fueyes adultes simples y enteres a fondamente estremaes o compuestes. ::::::: ''[[Grevillea]]'' (parte) ::::::* Frutu en drupa, mesocarpo esternu carnosu, l'internu pedrés. Fueyes adultes simples, enteres. ::::::: ''[[Finschia]]'' ::::* Óvulos más de 2. Granes más de 2. Indumento birrámeo ausente. :::::* Exa de simetría floral pasando polos tépalos adaxial y abaxal. Periantu blancu a crema, 3-20 mm de llargu. ::::::* Viesu foliar densamente cubiertu de pelos persistentes, brillosos. Fueyes entemedies pinnaes. Periantu d'unos 3 mm de llargu. Glándules hipóginas bífides. ::::::: ''[[Opisthiolepis]]'' ::::::* Viesu foliar glabro. Fueyes entemedies pinnatisectas. Periantu de 7-20 mm de llargu. Glándules hipóginas crenulaes. ::::::: ''[[Buckinghamia]]'' :::::* Exa de simetría floral diagonal, pasando ente los tépalos. Periantu coloráu, si blancu o mariellu, entós de más de 20 mm de llargu. ::::::* Ápice del estilu fusiforme, estigma apical. Uñes de los tépalos soldaes nun tubu abiertu nel so terciu-dos tercios basales, llibres nel ápiz. ::::::: ''[[Embothrium]]'' ::::::* Ápice del estilu oblicuu, estigma ventral. Uñes de los tépalos soldaes hasta'l ápiz o llibres hasta la base. :::::::* Brácteas involucrales conspicuas, dacuando de colores llamativos. Periantu fuertemente curváu. :::::::: ''[[Telopea]]'' :::::::* Brácteas involucrales ausentes. Periantu sele curváu. ::::::::* Folículu navicular tres la dehiscencia. ::::::::: ''[[Alloxylon]]'' ::::::::* Folículu planu tres la dehiscencia. ::::::::: ''[[Oreocallis]]'' === Grupu con periantu actinomorfo === [[Ficheru:Telopea speciosissima.JPG|thumb|''Telopea speciosissima'']] * Glándules hipóginas ausentes o formando una única estructura anular o en ferradura, dacuando lobulada. :* Flores sentaes, cada par pedunculáu. ::* Brácteas florales conspicuas, coloraes, más llargues que les flores, caduques enantes de la antesis. Arreyo de bráctees coloraes inxeríes arrodiando la inflorescencia, caduques enantes de la antesis. Óvulos 4. ::: ''[[Eucarpha]]'' (parte) ::* Brácteas florales inconspicuas, escuamiformes, persistentes. Arreyo de la inflorescencia ausente. Óvulos 2. :::* Óvulos ortótropos. Frutu drupáceo, con pericarpo esternu carnosu ya internu maderizu. Grana 1, áptera. :::: ''[[Virotia]]'' :::* Óvulos hemítropos. Frutu en folículo, coriáceo. Granes 2, alaes. :::: ''[[Megahertzia]]'' (parte) :* Flores pedicelaes, cada par sentáu. ::* Filamentos soldaos a los tépalos na base. Frutu n'aqueniu globosu a fusiforme, grande. ::: ''[[Panopsis]]'' (parte) ::* Filamentos soldaos dafechu a los tépalos. Frutu en folículo. :::* Frutos dehiscentes dosal y ventralmente, serotinos. :::: ''[[Hakea]]'' (parte) :::* Frutos dehiscentes namái ventralmente, caducos nel añu. :::: ''[[Grevillea]]'' (parte) * Glándules hipóginas 3-4, llibres. :* Glándules hipóginas 3. Polen biporáu, curvado-elipsoide. ::* Fueyes madures y endurecíes glabres, les entemedies pinnaes. Inflorescencia péndula, llateral, ramiflora. Periantu 14-25 mm. ::: ''[[Austromuellera]]'' ::* Fueyes madures y endurecíes con viesu trupa y finamente tomentoso, les entemedies simples (dacuando fondamente lobulaes). Inflorescencia ascendente a erecta, terminal o axilar. Periantu 4-5 mm de llargu. ::: ''[[Musgravea]]'' :* Glándules hipóginas 4. Polen triporáu, triangular. ::* Óvulos más de 2. Granes 2 o más. :::* Tépalos de ápiz truncáu, ensin uña estremada, 4,5-6,0 mm de llargu. :::: ''[[Neorites]]'' :::* Tépalos de ápiz agudu, con uña basal, 15-33 mm de llargu. ::::* Brácteas florales conspicuas, coloraes, más llargues que les flores, caduques enantes de la antesis. Arreyo de bráctees coloraes inxeríes arrodiando la inflorescencia, caduques enantes de la antesis. ::::: ''[[Eucarpha]]'' (parte) ::::* Brácteas florales inconspicuas, escuamiformes, o conspicuas pero non llamatives, persistentes o caduques. Arreyo de la inflorescencia ausente o presente pero non llamativu. :::::* Flores blanques a crema. Fueyes entemedies pinnatilobulaes, les adultes enteres. :::::: ''[[Darlingia]]'' :::::* Flores coloraes a purpúreas. Fueyes entemedies dentaes, les adultes enteres a dentaes. ::::::* Inflorescencies péndulas, 15-40 cm de llargu. Granes ápteras. ::::::: ''[[Hollandaeae]]'' ::::::* Inflorescencies ascendentes a erectas, 2-10 cm de llargu. Granes alaes. ::::::: ''[[Knightia]]'' ::* Óvulos 2. Granes 1-2. :::* Fueyes adultes pinnatífidas a pinnaes. ::::* Frutu en folículo. Granes 2, alaes. ::::: ''[[Roupala]]'' (parte) ::::* Frutu drupáceo. Grana 1(-2), áptera. :::::* Flores malva azulaes a castañes escures. Frutu maduru colloráu brillosu. Fueyes adultes pinnaes a fondamente pinnatisectas. :::::: ''[[Hicksbeachia]]'' :::::* Flores crema. Frutu maduru rosa a azul escuro. Fueyes adultes pinnatífidas (usualmente entemecíes con fueyes ensin divisiones). :::::: ''[[Athertonia]]'' (parte) :::* Fueyes adultes simples, enteres a dentaes. ::::* Flores pedicelaes, cada par sentáu. Bracteolas ausentes. :::::* Frutu indehiscente, con una grana áptera. :::::: ''[[Helicia]]'' (parte) :::::* Frutu dehiscente, con 2 granes alaes. ::::::* Ápice del estilu ensin encher. Óvulos hemítropos. ::::::: ''[[Orites]]'' ::::::* Ápice del estilu hin cháu. Óvulos ortótropos. ::::::: ''[[Roupala]]'' (parte) ::::* Flores sentaes, cada par pedunculáu. Bracteolas ausentes, o presentes pero decurrentes nos pedicelos. :::::* Frutu en folículo. Granes 2, alaes. :::::: ''[[Megahertzia]]'' (parte) :::::* Frutu indehiscente. Grana 1, áptera. ::::::* Óvulos anátropos. ::::::: ''[[Helicia]]'' (parte) ::::::* Óvulos ortótropos. :::::::* Tépalos rosa a colloraos. Planta dafechu glabra. :::::::: ''[[Catalepidia]]'' :::::::* Tépalos crema a mariellu pálido. Planta más o menos densamente pelosa siquier nes cañes nueves y los pedicelos, dacuando tamién nes fueyes y los tépalos inmaduros. ::::::::* Fueyes entemedies pinnatífidas con cantu serruchaos, les adultes enteres o serruchaes. Ramines densamente tomentosas. ::::::::: ''[[Athertonia]]'' (parte) ::::::::* Fueyes intemedias y adultes enteres. Ramines esparcidamente pubescentes a pilosas. :::::::::* Tépalos 4-5 mm de llargu. Ovariu glabro. Frutu drupáceo. :::::::::: ''[[Malagasia]]'' :::::::::* Tépalos 12-17 mm de llargu. Ovariu cortamente pubescente. Frutu n'aqueniu grande. :::::::::: ''[[Floydia]]'' == Referencies == [[Ficheru:Woorikee2000.jpg|thumb|''Isopogon anemonifolius'']] {{llistaref}} * {{cita llibru | autor = Weston, P.H. | capítulu = Proteaceae | títulu = Kubitzki, K. (Editor). The Families and Genera of Vascular Plants. IX. Flowering Plants - Eudicots. | añu = 2007 | editorial = Springer-Verlag: Berlín | id = ISBN 3-540-32214-0 }} * {{cita publicación | autor = Hoot, S.B. & Douglas, A.W. | títulu = Phylogeny of the Proteaceae based on ''atp''B and ''atp''B-''rbc''L intergenic spacer region sequences | añu = 1998 | publicación = Australian Systematic Botany | volume = 11 | númberu = | id = p. 301-320 }} * {{cita web | |apellíu= Watson, L., and Dallwitz, M.J. |títulu= The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 29th July 2006. |añu= 1992 onwards |Edición = |Lugar = |ID = |url= http://delta-intkey.com |fechaaccesu= 31 de xineru de 2007 }} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat|Proteaceae}} * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/maps/proteaceaemap.gif Mapa] * [http://www.apstas.com/mtnrocketch.jpg ''Bellendena montana''] * [http://www.anbg.gov.au/images/photo_cd/630930713442/075_2.jpg ''Placospermum coriaceum''] * [https://web.archive.org/web/20101213145302/http://asgap.org.au/jpg1/a-odo.jpg ''Agastachys odorata''] * [https://archive.today/20121129150536/asgap.org.au/jpg2/y-hard3.jpg Brotos florales de ''Eidothea hardeniana''] * [http://www.mobot.org/MOBOT/Madagasc/Image/689_036l.JPG ''Dilobeia thouarsii''] * [http://www.mobot.org/MOBOT/Madagasc/Image/637_085l.gif ''Faurea forficuliflora''] * [http://www.mobot.org/MOBOT/Madagasc/Image/689_060l.JPG ''Malagasia alticola''] * [http://www.anbg.gov.au/images/photo_cd/630930713427/011_2.jpg ''Cenarrhenes nitida''] * [http://www.anbg.gov.au/images/photo_cd/630930713427/074_2.jpg ''Franklandia triaristata''] * [http://216.71.115.61/fernkloofphotos/01430.jpg Inflorescencia de ''Aulax umbellata''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005230614/http://216.71.115.61/fernkloofphotos/01430.jpg |date=2010-10-05 }} * [https://web.archive.org/web/20120221054624/http://finebushpeople.co.za/images/serruria_florida1.jpg ''Serruria florida''] * [https://web.archive.org/web/20020828162005/http://protea.worldonline.co.za/velate.jpg ''Vexatorella latebrosa''] * [http://216.71.115.61/fernkloofphotos/02435.jpg ''Spatalla racemosa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005230616/http://216.71.115.61/fernkloofphotos/02435.jpg |date=2010-10-05 }} * [https://web.archive.org/web/20070610055009/http://www.botanic-garden.ku.dk/kic/Cape/images/image092.jpg ''Diastella divaricata'' subsp. ''divaricata''] * [http://www.anbg.gov.au/images/photo_cd/630930713427/010_2.jpg ''Carnarvonia araliifolia''] * [http://homepages.ihug.co.nz/~crysalis/scan16.jpg ''Knightia escelsa''] * [http://www.anbg.gov.au/images/photo_cd/630930713442/096_2.jpg ''Triunia youngiana''] * [http://www.utas.edu.au/docs/plant_science/field_botany/species_images/Dicots/protea%20images/oritrev2.gif ''Orites revoluta''] * {{Enllaz rotu|1=''Helicia cochinchinensis'' |2=http://w3pharm.o-shizuoka-ken.ac.jp/~yakusou/BOTANY/B_GARDEN/PHOTO/ORGPICT/y%C3%A1/yamamoga.JPG |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20070928223110/http://www.rainforestmagic.com.au/NikonD100/Hicksbeachia%20pilosa%20-%202.jpg ''Hicksbeachia pilosa''] * [http://www.anbg.gov.au/images/photo_cd/630930713442/097_2.jpg ''Turrillia bleasdalei''] {{Tradubot|Proteaceae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Proteaceae|Proteaceae]] [[Categoría:TBSpecies]] bbb7bncysc3asouzeqp69tgyn2usynk 0 75806 4502844 4481693 2026-07-06T03:16:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502844 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Eudicotyledoneae]] | ordo = [[Ranunculales]] | familia = '''Ranunculaceae''' | familia_authority = [[Michel Adanson|Adans.]], 1763 | subdivision_ranks = xéneros | subdivision = 54 xéneros (ver testu) | synonyms = *Aconitaceae Bercht. & J.Presl, , Přdir. Rostlin: 216. Jan-Apr 1820. *Actaeaceae Bercht. & J.Presl, Přdir. Rostlin 1(16*-53): 2, 140. 1823. *Anemonaceae Vest, Anleit. Stud. Bot.: 264, 275. 1818. *Aquilegiaceae Lilja, Skåneskfl., ed. 2: 375, 861, 979. Apr-Dec 1870. *Calthaceae Martinov, Tekhno-Bot. Slovar: 92. 3 Aug 1820. *Cimicifugaceae Arn., Mag. Nat. Hist. n.s. (Bromhead) 4: 336, 338. Jul 1840. *Clematidaceae Martinov, Tekhno-Bot. Slovar: 134. 3 Aug 1820. *Delphiniaceae Brenner, Florist. Handb.: 52. 1886. *Coptaceae Á.Löve & D.Löve, nom. inval. *Glaucidiaceae Tamura, Bot. Mag. (Tokyo) 85: 40. Mar 1972. *Helleboraceae Vest, , Anleit. Stud. Bot.: 264, 274. 1818. *Hydrastidaceae Martynov, Tekhno-Bot. Slovar: 318. 3 Aug 1820. *Nigellaceae J.Agardh, Theoria Syst. Pl.: 76. Apr-Sep 1858. *Thalictraceae Raf., Añal. Nat.: 176. Apr-Jul 1815. *Xanthorhizaceae Bercht. & J.Presl, Přdir. Rostlin 1(16*-53): 2, 145. 1823. }} Les ranunculacees ('''Ranunculaceae''') son una familia d'[[Magnoliophyta|anxospermes]] del Orde [[Ranunculales]]. Consta de 54 [[xéneru (bioloxía)|xéneros]] con unes 2525 [[especie|especies]], presentando una distribución práuticamente cosmopolita. == Descripción == [[Ficheru:Naravelia zeylanica (Plants of the coast of Coromandel).jpg|thumb|''Naravelia zeylanica'']] * [[Yerba|Yerbes]] perennes, frecuentemente con un [[rizoma]] desenvueltu (o con [[tubérculu|tubérculos]]), simpódico o raramente monopódico, dacuando añales o biañales, o bien [[subarbustos]] (p. ex. ''[[Xanthorhiza]]'') o [[bejucos]] (''[[Clematis]]''), ensin látex nin cazumbre coloriada nin aceites esenciales. * [[Fueya|Fueyes]] simples o compuestes, usualmente peciolaes y envainantes na base, dísticas, espirales, opuestes, decusaes o fasciculaes, con [[estípula|estípules]] intrapeciolares visibles o ensin elles, [[llimbu foliar|llimbos]] cordaos, truncaos o cuneaos na base, estremaos o indivisos, incisos, dentaos, dacuando enteros, heterófilos nes acuátiques, [[nervadura|nerviación]] pinnatinervia a palmatinervia. [[Estoma|Estomes]] anomocíticos o paracíticos. * [[Tarmu|Tarmos]] con fexes vasculares en que'l xilema arrodia total o parcialmente (en V) el floema y dispuestos más o menos irregularmente, o bien en 1-2 aniellos, con radios medulares estrechos, [[nuedu (botánica)|nuedos]] 3-5-lacunares con 3-8 [[traza foliar|rastros foliares]] (escasamente [[llaguna foliar|unilacunar]] con un rastru o bilacunar con dos). Raigaños adventicias, dacuando con raigañu principal desenvuelta nes especies añales o biañales. * Plantes hermafrodites, pero munchos ''[[Thalictrum]]'' son dioicos, y otres especies son polígames. * [[Inflorescencia|Inflorescencies]] terminales, escasamente axilares, usualmente en [[recímanu]], [[panícula]] o [[visu (botánica)|visu]], o flores solitaries, dacuando les [[bráctea|bráctees]] formando un arreyo o calículo so la flor. * [[Flor|Flores]] de tamañu de normal medianu a grande, hipóginas, perfectes, escasamente unisexuales, actinomorfes a zigomorfes (verticalmente monosimétricas), partes cícliques a espirales, non opuestes ente sigo. [[Receptáculu]] bien desenvueltu, convexu, dacuando muncho más llargu qu'anchu, non acovanáu. Discu hipógino ausente. [[Periantu]] usualmente con [[mota]] y [[corola]] separaos, o bien intergradándose. [[Sépalu|Sépalos]] (2-)3-8(-más), llibres, frecuentemente petaloides, dacuando parcial o totalmente gamosépalos, dacuando con [[Espolón (botánica)|espolones]], inxeríos, escasamente valvaos, caducos o persistentes. [[Pétalu|Pétalos]] (0-)1-13(-50), llibres, amotaos o planos, frecuentemente los 2-3 verticilos internos con nectarios ya interpretaos como d'orixe [[estaminodiu|estaminodial]], parcial o totalmente gamopétalos, inxeríos, dacuando con [[Espolón (botánica)|espolones]], verdes, blancos, mariellos, colloraos, púrpures o azules. [[Androcéu]] de (5-)15-500 [[estame]]s, espiralaos o en 1-13 [[verticilu|verticilos]]s, llibres, filantéreos, [[estaminodiu|estaminodios]] extrastaminales (si considérense como tales los "pétalos nectaríferos"), [[antera|anteres]] non versátiles, basifijas, tetrasporangiaes, extrorsas o introrses, [[dehiscencia]] por hendiduras llonxitudinales (raramente por cáscares allargaes en ''[[Trautvetteria]]''). [[Xinecéu]] súperu, de 1-100(-10.000) [[carpelu|carpelos]], apocárpicu, semicárpico, o sincárpico con 3-5 lóculos, [[estilu (botánica)|estilu]] presente o ausente, [[estigma (botánica)|estigma]] apical, secu, papiloso o non, [[óvulu (botánica)|óvulos]] 1-100 por carpelu, anátropos o hemianátropos, apótropos, unitégmicos y tenuinucelaos o bitégmicos y crasinucelaos, si hai unu, ye'l basal de la serie y suel ser unitégmico, erectos, horizontales o pendilexos, [[placentación]] marxinal a basal nos ovarios apocárpicos o axial nos sincárpicos. * [[Frutu]] formando un agregáu de [[folículu (botánica)|folículos]] (dacuando dehiscente dorsal y ventralmente, siendo una [[llegume]], ''[[Glaucidium (planta)|Glaucidium]]'') o [[aqueniu|aquenios]], raramente carnosos en [[baga]] o [[drupa]], o en [[cápsula (botánica)|cápsula]], raramente simple, si sincárpico en cápsula. * [[Grana|Granes]] 1-munches por carpelu, con [[endospermu]] abondosa, amiláceo o oleosu, raramente ausente, dacuando estruyíes y alaes (''[[Glaucidium (planta)|Glaucidium]]''), [[embrión]] usualmente rudimentariu con 2 cotiledones de peciolos más o menos soldaos, raramente unu solo, dacuando embrión llargu y desenvueltu, rectu. * [[Polen]] tricolpáu, pantocolpáu o pantoporáu, dacuando variable dientro d'un mesmu xéneru (p. ex. ''[[Clematis]]''), [[téctum]] usualmente espinuloso-furáu, con [[endexina]] de considerable grosez, columelas frecuentemente grandes, esperdigaes o amenorgaes de cuenta que'l tectum y la capa basal tán escasamente separaes. * [[Cromosoma|Númberu cromosómico]]: Cromosomes de dos tipos: llongures y curvaos delles vegaes (tipu R) o pequeños y a lo sumo con una curva (tipu T); usualmente les especies con tipu R tienen ''x'' = 8, amenorgándose a 7 o 6, escasamente aumentando a 9 o 10; les especies con tipu T tienen ''x'' = 7, pero ye 6 en ''[[Dichocarpum]]'', 8 en ''[[Asteropyrum]]'', 9 en ''[[Coptis]]'' y ''[[Xanthorhiza]]'', y 13 en ''[[Hydrastis]]''. ''[[Anemone]]'', ''[[Ranunculus]]'' y ''[[Thalictrum]]'' presenten numberosos cambeos de [[ploidía]]. Apaecen cambeos [[aneuploidía|aneuploides]] en ''[[Caltha]]'', ''[[Ranunculus]]'', etc., por cuenta de la presencia de [[cromosoma|cromosomes]] B. == Ecoloxía == [[Ficheru:Sumpfdotterblume Porträt Ausschnitt.jpg|thumb|''Caltha palustris'']] Flores fundamentalmente entomófilas, con periantos vistosos o filamentos estaminales coloriaos, sacante ''[[Thalictrum]]'', anemófilu. Guíes de néctar visibles nel [[radiación ultravioleta|ultravioleta]] comunes. Les flores presenten nectarios nos "pétalos" que producen un néctar ricu en [[sacarosa]], salvu en ''[[Caltha]]'', onde'l néctar producir tricomas carpelares a entrambos llaos de cada carpelu. Les anteres presenten mecanismos que-yos dexen entrar en contautu col envés o'l banduyu de los inseutos visitantes. La mayoría de les especies son protóginas (la [[proterandria]] presentar en delles ''[[Clematis]]'' y ''[[Anemone]]''). Delles especies son autógamas, l'[[apomixis]] asocede bien esporádicamente. La [[entomogamia]] favoreció l'apaición de flores zigomorfes con estructures bien complexes, como nectarios ocultos en tépalos acapuchonaos o pétalos espolonaos. Usualmente los inseutos polinizadores son abeyes y babarones, pero en dellos grupos establecióse una rellación con poliyes [[Sphingidae|esfínxides]] ([[esfingofilia]]) o con aves ([[ornitofilia]]), inclusive dientro del mesmu xéneru (p. ex., ''[[Delphinium]]'', ''[[Aquilegia]]''). Sicasí, ''[[Xanthorhiza]]'' presenta un síndrome de polinización sapromiófila. La rellación ente l'inseutu polinizador y la planta puede ser bien estrecha y de dependencia completa. Prefieren climes templaos y hábitats húmedos, dalgunes de les especies tán afeches a la vida acuática. Munches tán presentes en soviesques y en praos alpinos nos climes más templaos. == Fitoquímica == Periantu coloriáu por [[carotenoide]]s mariellos, o púrpures, azules y escarlates ([[antocianos]]), dependiente de los minerales del suelu en ''[[Anemone coronaria]]''. Acumuladura d'[[alcaloide]]s de diversos tipos, p. ex. derivaos de la [[isoquinoleína|isoquinolina]] ([[magnoflorina]], [[berberina]], etc.), diterpénicos ([[aconitina]]) o derivaos de la [[quinolizina]] (N-metil-[[citisina]]), magar los derivaos de la [[benzilisoquinolina]] se restrigen a los xéneros ''[[Coptis]]'' y ''[[Isopyrum]]''. El glucósido [[ranunculina]] ye común na familia y una vegada inxeríu, llibera una sustancia irritante del aparatu dixestivu, la [[protoanemonina]], que puede causar a ganáu y animales domésticos daños diversos, qu'inclúin narcosis, paralís muscular, paros cardiacos, insuficiencia respiratoria, enfriamento d'estremidaes, temblones, hipertensión ya inclusive la muerte; una vegada ensuga la planta, la protoanemonina descomponse dando [[anemonina]], que ye inocua. Otres especies presenten compuestos cianogenéticos derivaos de la [[tirosina]] (p. ex. [[trigloquinina]]) y la so ingestión pue ser mortal, al lliberar [[ácidu cianhídricu]]. [[Tanín entestáu|Proantocianidinas]] usualmente ausentes (presentes como [[cianidina]] en ''[[Clematis]]''). [[Flavonol]]es presentes (usualmente [[kaempferol]] o [[quercetina]]) o ausentes, [[acedu elágico]] ausente. [[Saponina|Saponines]] y [[sapogenina|sapogenines]] presentes o ausentes. Fisioloxía C₃ en dellos xéneros. == Usos == [[Ficheru:Consolida regalis 030705.jpg|thumb|''Consolida regalis'']] Munches especies pertenecientes a los xéneros ''[[Aconitum]]'' (matalobos), ''[[Actaea (planta)|Actaea]]'' (yerba de San Cristóbal), ''[[Adonis]]'' (güeyos de perdiz), ''[[Anemone]]'' (anémonas, yerba de la trinidá, yerba o flor del vientu), ''[[Aquilegia]]'' (aguileñas), ''[[Callianthemum]]'' (caliantemos), ''[[Caltha]]'' (yerba centella), ''[[Clematis]]'' (clemátides o muermeras), ''[[Consolida]]'' (consueldas), ''[[Delphinium]]'' (espueles de caballeru), ''[[Eranthis]]'' (acónito d'iviernu), ''Ficaria'' (celidonia menor), ''[[Helleborus]]'' (eléboros o vedegambres), ''[[Nigella]]'' (neguillas o arañuelas), ''[[Ranunculus]]'' (botón d'oru o francesilla), ''[[Thalictrum]]'' (ruibarbo de los probes) y ''[[Trollius]]'' (calderones) presenten formoses flores y numberosos cultivares por seleición artificial que s'usen pa engalanar los xardinos. Otros xéneros tienen interés farmacolóxicu polos alcaloides y los glucósidos cardiotónicos que contienen. En particular, ''[[Hydrastis canadensis]]'' ta casi escastada pola recoyida escesiva de les sos rizomas, que s'usen como tónicos. == Posición sistemática == Les ranunculacees son un grupu d'[[Magnoliophyta|anxospermes]] que s'inclúin nel cláu [[Eudicotyledoneae|eudicotiledónees]]. Rellacionáronse usualmente coles [[Lardizabalaceae|lardizabalacees]], que difieren por importantes calteres como la [[placentación]] o coles [[Berberidaceae|berberidacees]]. Basándose en datos moleculares y morfolóxicos, el APW (Angiosperm Phylogeny Website) considera que forma parte del Orde [[Ranunculales]], siendo'l grupu hermanu de les [[Berberidaceae|berberidacees]] nun cláu moderadamente avanzáu del orde (cf. [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html AP-website]). == Taxones incluyíos == :''Introducción teórica en [[Taxonomía]] [[Ficheru:Coptis occidentalis.jpg|thumb|''Coptis occidentalis'']] Mientres enforma tiempu incluyéronse nes ranunculacees xéneros que teníen pocu que ver cola familia, pero que coincidíen en calteres consideraos anguaño plesiomorfos, como ''[[Paeonia]]'' ([[Paeoniaceae]]), ''[[Circaeaster]]'' o ''[[Kingdonia]]'' ([[Circaeasteraceae]]). Per otru llau, hasta bien apocayá, nun se reconoció que'l xéneru ''[[Glaucidium (planta)|Glaucidium]]'' ye un representante primitivu d'esta familia, siendo asitiáu inclusive nuna familia propia (Glaucidiaceae). La sistemática propuesta por Tamura (1993, vease referencies) reconocía cinco subfamilies basaes fundamentalmente en calteres cromosómicos y florales: trés con cromosomes de tipu T: Hydrastidoideae (''x'' = 13), Thalictroideae (''x'' = 7) y Isopyroideae (tres tribus: Isopyreae, ''x'' = 7, Dichocarpeae, ''x'' = 6, Coptideae, ''x'' = 9 (escasamente 8)), y dos con cromosomes de tipu R: Ranunculoideae (con tres tribus: Adonideae, ''x'' = 8, Anemoneae, ''x'' = (7-)8(-9), Ranunculeae, ''x'' = 8 (escasamente 7) y Helleboroideae (4 tribus: Helleboreae, ''x'' = 8, Cimicifugeae, ''x'' = 8, Nigelleae, ''x'' = 6 (escasamente 7), Delphinieae, ''x'' = 8). Los estudios recién de filoxenia molecular confirmaron la posición basal de Hydrastidoideae, que sería'l grupu hermanu de Glaucidoideae, y esta caña sería basal respectu del restu de la familia. La siguiente caña taría formada pola subfamilia Coptoideae, que sería'l grupu hermanu del cláu formáu poles subfamilies Thalictroideae y Ranunculoideae, de la mesma grupos hermanos (Ro ''et al''., 1997, ver referencies). La sistemática anguaño reconocida quedaría como sigue: [[Ficheru:Kumlienia hystricula 08269.JPG|thumb|''Kumlienia hystriculus'']] * Subfamilia Hydrastidoideae [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]], 1815 ''x'' = 13, tipu T. :* Un solu xéneru: ''[[Hydrastis]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1759. Norteamérica central y oriental. * Subfamilia Glaucidioideae ([[Michio Tamura|Tamura]], 1972) [[Henry Loconte|Loconte]], 1995. ''x'' = 10, tipu T. :* Un solu xéneru: ''[[Glaucidium (planta)|Glaucidium]]'' [[Philipp Franz von Siebold|Siebold]] & [[Joseph Gerhard Zuccarini|Zucc.]], 1845. Xapón. * Subfamilia Coptoideae [[Michio Tamura|Tamura]]. ''x'' = 8 o 9, tipu T. :* Xéneru ''[[Asteropyrum]]'' [[James Ramsay Drummond|J.R. Drumm.]] & [[John Hutchinson|Hutch.]], 1920. China, Bhután, Burma. :* Xéneru ''[[Coptis]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1807. Asia oriental, oeste de Norteamérica. :* Xéneru ''[[Xanthorhiza]]'' [[Humphrey Marshall|Marshall]], 1785. Norteamérica oriental. * Subfamilia Thalictroideae [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]], 1815 ''x'' = 7 o 6, tipu T. :* Tribu Thalictreae [[Thomas Duncan|T. Duncan]] & [[Carl Samuel Keener|Keener]], 1991. ''x'' = 7. ::* Un solu xéneru: ''[[Thalictrum]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. América del Norte y del Sur, Europa meridional, África y Asia oriental. :* Tribu Isopyreae [[Rudolf Schrödinger|Schrödinger]], 1909. ''x'' = 7. ::* Xéneru ''[[Aquilegia]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Holárticu. ::* Xéneru ''[[Enemion]]'' [[Constantine Samuel Rafinesque|Raf.]], 1820. Asia nororiental y Norteamérica occidental. ::* Xéneru ''[[Isopyrum]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia. ::* Xéneru ''[[Leptopyrum]]'' [[Ludwig Reichenbach|Rchb.]], 1828. Asia, naturalizáu n'Europa. ::* Xéneru ''[[Paraquilegia]]'' [[James Ramsay Drummond|J.R. Drumm.]] & [[John Hutchinson|Hutch.]], 1920. Himalaya. ::* Xéneru ''[[Semiaquilegia]]'' [[Tomitarō Makino|Makino]], 1902. China, Corea y Xapón. ::* Xéneru ''[[Urophysa]]'' [[Oskar Eberhard Ulbrich|Ulbr.]], 1929. China. :* Tribu Dichocarpeae ([[Michio Tamura|Tamura]] & [[Keiko Kosuge|K. Kosuge]], 1989) [[Wen Tsai Wang|W.T. Wang]] & [[De Zhi Fu|D.Z. Fu]], 1990. ''x'' = 6. ::* Un solu xéneru: ''[[Dichocarpum]]'' [[Wen Tsai Wang|W.T. Wang]] & [[Pei Ken Hsiao|P.K. Hsiao]], 1964. Del Himalaya a Xapón. * Subfamilia Ranunculoideae [[George Arnott Walker Arnott|Arn.]], 1832. ''x'' = 8, 7 o 6, escasamente 9, tipu R. :* Tribu Helleboreae [[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]], 1817. ''x'' = 8. ::* Xéneru ''[[Calathodes]]'' [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]] & [[Thomas Thomson|Thomson]], 1855. India, TÍbet, BHután, Nepal, China, Taiwan. ::* Xéneru ''[[Caltha]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia, Andes suramericanos, Australia y Nueva Zelanda. ::* Xéneru ''[[Helleborus]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Europa, Asia. ::* Xéneru ''[[Megaleranthis]]'' [[Jisaburo Ohwi|Ohwi]], 1935. Corea del Sur. ::* Xéneru ''[[Trollius]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Holárticu. :* Tribu Actaeeae [[Friedrich von Berchtold|Bercht.]] & [[Jan Svatopluk Presl|J. Presl]], 1823. ''x'' = 8. ::* Xéneru ''[[Actaea (planta)|Actaea]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753 (inclúi ''Cimicifuga'' [[Johann Jacob Wernischeck|Wernisch.]], 1763 y ''Souliea'' [[Adrien René Franchet|Franch.]], 1898). ::* Xéneru ''[[Anemonopsis]]'' [[Philipp Franz von Siebold|Siebold]] & [[Joseph Gerhard Zuccarini|Zucc.]], 1846. Xapón. ::* Xéneru ''[[Beesia]]'' [[Isaac Bayley Balfour|Balf.f.]] & [[William Wright Smith|W.W. Sm.]], 1915. China, Burma, Tibet. ::* Xéneru ''[[Eranthis]]'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1808. Europa, Asia. :* Tribu Nigelleae [[Michio Tamura|Tamura]], 1990. ''x'' = 6 o 7. ::* Xéneru ''[[Garidella]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Europa meridional, suroeste y centru d'Asia. ::* Xéneru ''[[Komaroffia]]'' [[Carl Ernst Otto Kuntze|Kuntze]], 1887. Asia central, Irán. ::* Xéneru ''[[Nigella]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Europa central y meridional, norte d'África, suroeste y centru d'Asia. :* Tribu Delphinieae [[Johannes Eugen Bülow Warming|Warm.]], 1884. ''x'' = 8. ::* Xéneru ''[[Aconitum]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia, norte d'África y Norteamérica. ::* Xéneru ''[[Consolida]] ([[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]], 1817) [[Samuel Frederick Gray|Gray]], 1821. Eurasia. ::* Xéneru ''[[Delphinium]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia, África y Norteamérica. :* Tribu Adonideae [[Carl Sigismund Kunth|Kunth]], 1838. ''x'' = 8. ::* Xéneru ''[[Adonis (planta)|Adonis]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia. ::* Xéneru ''[[Callianthemum]] [[Carl Anton von Meyer|C.A. Meyer]], 1830. Eurasia. :* Tribu Anemoneae DC., 1817. ''x'' = 8 o 7, escasamente 9. ::* Xéneru ''[[Anemoclema]]'' ([[Adrien René Franchet|Franch.]], 1886) [[Wen Tsai Wang|W.T. Wang]], 1964. China. ::* Xéneru ''[[Anemone]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia hasta Sumatra, América del Norte y del Sur, África (inclúi ''Hepatica'' [[Philip Miller|Mill.]], 1754, ''Knowltonia'' [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]], 1796, ''Pulsatilla'' [[Philip Miller|Mill.]], 1754 y ''Miyakea'' [[Kingo Miyabe|Miyabe]] & [[Misao Tatewaki|Tatew.]], 1935). ::* Xéneru ''[[Barneoudia]]'' [[Claudio Gay|Gay]], 1844. Chile, Arxentina (probablemente sinónimu de ''[[Anemone]]''). ::* Xéneru ''[[Clematis]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Eurasia, América del Norte y del Sur, África, Madagascar, Oceanía (inclúi ''Archiclematis'' ([[Michio Tamura|Tamura]], 1954) [[Michio Tamura|Tamura]], 1968). ::* Xéneru ''[[Metanemone]]'' [[Wen Tsai Wang|W.T. Wang]], 1980. China. ::* Xéneru ''[[Naravelia]]'' DC., 1817. Sur y sureste d'Asia. ::* Xéneru ''[[Oreithales]]'' [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schldtl.]], 1856. Andes, d'Ecuador a Bolivia (probablemente sinónimu de ''[[Anemone]]''). :* Tribu Ranunculeae DC., 1817. ''x'' = 8 o 7. ::* Xéneru ''[[Arcteranthis]]'' [[Edward Lee Greene|Greene]], 1897. Canadá. ::* Xéneru ''[[Beckwithia]]'' [[Willis Linn Jepson|Jeps.]], 1898. Estaos Xuníos occidentales. ::* Xéneru ''[[Callianthemoides]]'' [[Michio Tamura|Tamura]], 1992. América del Sur meridional. ::* Xéneru ''[[Coptidium]]'' ([[Karl Anton Eugen Prantl|Prantl]], 1888) [[Nikolái Tsveliov|N.N. Tzvelev]], 1994. Holártica boreal. ::* Xéneru ''[[Cyrtorhyncha]]'' [[Thomas Nuttall (botánicu)|Nutt.]] in [[John Torrey|Torr.]] & [[Asa Gray|A. Gray]], 1838. Norteamérica occidental. ::* Xéneru ''Ficaria'' [[Jacob Christian Schäffer|Schaeff.]], 1760. Europa, África del Norte, Asia occidental y central. ::* Xéneru ''[[Halerpestes]]'' [[Edward Lee Greene|Greene]], 1900. Asia, América del Norte y del Sur; naturalizáu n'Europa. ::* Xéneru ''Hamadryas'' [[Philibert Commerson|Comm.]] ex [[Antoine-Laurent de Jussieu|Juss.]], 1789. América del Sur meridional. ::* Xéneru ''[[Krapfia]]'' DC., 1817. Andes de Suramérica. ::* Xéneru ''[[Kumlienia]]'' [[Edward Lee Greene|Greene]], 1886. California. ::* Xéneru ''[[Laccopetalum]]'' [[Oskar Eberhard Ulbrich|Ulbr.]], 1906. Perú. ::* Xéneru ''[[Oxygraphis]]'' [[Alexander von Bunge|Bunge]], 1836. Asia central, meridional y oriental, Alaska. ::* Xéneru ''[[Paroxygraphis]]'' [[William Wright Smith|W.W. Sm.]], 1913. Himalaya. ::* Xéneru ''[[Peltocalathos]]'' [[Michio Tamura|Tamura]], 1992. África meridional. ::* Xéneru ''[[Ranunculus]]'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753. Cosmopolita (inclúi ''Aphanostemma'' [[Augustin Saint-Hilaire|A. St.-Hil.]], 1825, ''Ceratocephala'' [[Conrad Moench|Moench]], 1794 y ''Myosurus'' [[Carlos Linneo|L.]], 1753; vease Hörandl ''et al''., 2005, en referencies). ::* Xéneru ''[[Trautvetteria]]'' [[Friedrich Ernst Ludwig von Fischer|Fisch.]] & [[Carl Anton von Meyer|C.A. Meyer]], 1835. Nordeste d'Asia, Norteamérica oriental y occidental. == Clave d'identificación == Los xéneros anguaño consideraos como válidos pueden dixebrase cola siguiente clave: === Entamu === * Frutu en baga, con 1-2 granes. Sépalos los 3. ''x'' = 13, tipu T. :''[[Hydrastis]]'' * Frutu en cápsula, folículo, llegume o aqueniu, si en baga, con munches granes, o sépalos los 5 o más. ''x'' < 13 o tipu R. :* Flores 4-meres. Estambres más de 150. Frutu en llegume. Granes esplanaes, alaes. ''x'' = 10, tipu T. ::''[[Glaucidium (planta)|Glaucidium]]'' :* Flores 5-meres. Estambres menos de 150. Frutu en cápsula, folículo, aqueniu o baga. Granes normales. ''x'' < 10, tipu T o R. ::* Frutos en folículo ensin nerviación transversa neta. Flores actinomorfes. ''x'' = 8 o 9, tipu T. :::[[#Coptoideae|Coptoideae]] ::* Frutos en baga, aqueniu o cápsula, si en folículo, con nerviación transversa más o menos neta, si non, flores zigomorfes. ''x'' < 8, si non, tipu R. :::[[#Thalictroideae-Ranunculoideae|Thalictroideae-Ranunculoideae]] === Coptoideae === * Arbustitos con tarmos maderizos. Estilu del folículo abaxal, aplicáu al frutu, fuertemente curváu. :''[[Xanthorhiza]]'' * Tarmos yerbáceos, a lo sumo daqué maderizos na base. Estilu del folículo terminal, rectu o ganchudu apicalmente. :* Folículos netamente estipitaos. Pétalos ensin uña. ::''[[Coptis]]'' :* Folículos sésiles. Pétalos con uña llarga. ::''[[Asteropyrum]]'' === Thalictroideae-Ranunculoideae === * Frutu en baga. :* Frutu simple, polispermo. ::''[[Actaea (planta)|Actaea]]'' (parte) :* Frutu compuestu, cada unu con 1-2 granes. ::''[[Anemone]]'' (parte) * Frutu en folículo, cápsula, aqueniu o utrículo. :* Frutu en folículo, simple o compuestu, o en cápsula. ::* Flores zigomorfes. :::* Pétalu espolonáu 1. Carpelo 1. ::::''[[Consolida]]'' :::* Pétalos espolonaos 2. Carpelos 3 o más. ::::* Pétalos 4, los 2 superiores espolonaos, sésiles. Sépalu cimeru con espolón. :::::''[[Delphinium]]'' ::::* Pétalos 2, espolonaos, con uña. Sépalu cimeru en cascu. :::::''[[Aconitum]]'' ::* Flores actinomorfes o llixeramente irregulares. :::* Pétalos ausentes. ::::* Fueyes simples, indivisas. :::::* Carpelos dellos. Inflorescencia laxa, corimbiforme, o flor solitaria. ::::::''[[Caltha]]'' :::::* Carpelo 1. Inflorescencia en recímanu o panícula. ::::::''[[Beesia]]'' (parte) ::::* Fueyes estremaes o compuestes. :::::* Fueyes palmati- o pedatisectas. ::::::''[[Calathodes]]'' :::::* Fueyes 1-2-ternaes. ::::::''[[Enemion]]'' :::* Pétalos presentes. ::::* Xinecéu semicárpico a sincárpico. Añales. :::::* Fueyes indivisas a 3-5-palmatipartidas. ::::::''[[Komaroffia]]'' :::::* Fueyes 2-3-pinnaes. ::::::* Pétalos más curtios que los sépalos los. :::::::''[[Nigella]]'' ::::::* Pétalos más llargos que los sépalos los. :::::::''[[Garidella]]'' ::::* Xinecéu apocárpicu, si non, perennes. :::::* Inflorescencia multiflora, en visos compuestos, panículas o recímanos. ::::::* Fueyes simples, indivisas. Pétalos y estaminodius ausentes. :::::::''[[Beesia]]'' (parte) ::::::* Fueyes ternaes o pinnaticompuestes una o más vegaes. Pétalos o estaminodius presentes. :::::::* Sépalos los 3-5, blancos. Inflorescencia con más de 8 flores. ::::::::''[[Actaea (planta)|Actaea]]'' (parte) :::::::* Sépalos los 7-10, púrpura acolorataos. Inflorescencia a lo sumo con 8 flores. ::::::::''[[Anemonopsis]]'' :::::* Inflorescencia pauciflora en monocasio o flor solitaria, terminal. ::::::* Fueyes caulinares formando un arreyo univerticiláu. :::::::''[[Eranthis]]'' ::::::* Fueyes caulinares alternes o opuestes, non arreyaes. :::::::* Fueyes simples. ::::::::* Fueya caulinar 1, cercana a la flor. :::::::::''[[Megaleranthis]]'' ::::::::* Fueyes caulinares varies, alloñaes de la flor, o ausentes. :::::::::''[[Trollius]]'' :::::::* Fueyes compuestes. ::::::::* Sépalos los persistentes. :::::::::''[[Helleborus]]'' ::::::::* Sépalos los caducos. :::::::::* Estaminodius escuamiformes presentes ente estames y carpelos. ::::::::::* Rizoma tuberoso. Sépalos los blancos. Estambres 8-14. :::::::::::''[[Semiaquilegia]]'' ::::::::::* Rizoma non tuberoso. Sépalos los azules o purpúreos. Estambres numberosos. :::::::::::* Pétalos más curtios que la metá del llargor d'un sépalu, naviculares. Estilos casi 2 × tan llargos como'l cuerpu del folículo. Fueyes toes basales, simples, trisectas o ternaes. ::::::::::::''[[Urophysa]]'' :::::::::::* Pétalos más llargos que la metá del llargor d'un sépalu, petaloides. Estilos a lo sumo tan llargos como la metá del cuerpu del folículo. Fueyes basales o caulinares, ternaes 2 o más vegaes. ::::::::::::''[[Aquilegia]]'' :::::::::* Estaminodius ausentes. ::::::::::* Folículos 2, con un nerviu llonxitudinal netu, soldaos basalmente. Pétalos con uña llarga. :::::::::::''[[Dichocarpum]]'' ::::::::::* Folículos ensin nerviu llonxitudinal, llibres. Pétalos ensin uña o con ésta curtia. :::::::::::* Pétalos sésiles. Tarmu simple, fueyes toes basales, los restos de los peciolos amacigaos. Flores solitaries. ::::::::::::''[[Paraquilegia]]'' :::::::::::* Pétalos con uña curtia. Tarmu escasamente ramificáu, fueyes basales y caulinares. Flores en monocasio paucifloro. ::::::::::::* Añales. Carpelos de normal 6 o más. :::::::::::::''[[Leptopyrum]]'' ::::::::::::* Perennes. Carpelos de normal menos de 6. :::::::::::::''[[Isopyrum]]'' :* Frutu compuestu d'aquenios (raramente utrículos). ::* Sépalos los valvaos. :::''[[Clematis]]'' ::* Sépalos los inxeríos. :::* Pétalos ausentes. Óvulu pendilexu. Aqueniu con nervios llonxitudinales netos en cada cara llateral. ::::''[[Thalictrum]]'' :::* Pétalos presentes, si ausentes, óvulu erecto o aquenios ensin nervios llonxitudinales en cada cara llateral. ::::* Pétalos ausentes. :::::* Tarmu escaposo, ensin fueyes caulinares. ::::::* Fueyes basales enteres, lobulaes o partíes, netamente más curties que l'escapo. :::::::* Arreyo ausente. Fueyes basales elíptiques, obovaes, ovaes a subreniformes, enteres, trilobulaes o tripartidas. Sépalos los 19. Flor solitaria. ::::::::''[[Metanemone]]'' :::::::* Arreyo presente. Fueyes basales pinnatisectas a pinnatipartidas. Sépalos los 5. Inflorescencia de 2-4 flores. ::::::::''[[Anemoclema]]'' ::::::* Fueyes basales enteres, tan o más llargues que l'escapo. :::::::''[[Oreithales]]'' :::::* Tarmu con fueyes caulinares. ::::::* Óvulos (y granes) erectos. Inflorescencia en corimbo o subpanícula. Aqueniu con un nerviu llonxitudinal en cada cara llateral. :::::::''[[Trautvetteria]]'' ::::::* Óvulos (y granes) pendilexos. Inflorescencia en visos o umbelas, o flor solitaria. Aqueniu ensin nervios llonxitudinales nes cares llaterales. :::::::* Aquenios con llargos pelos basales. ::::::::''[[Barneoudia]]'' :::::::* Aquenios pubescentes a glabros. ::::::::''[[Anemone]]'' (parte) ::::* Pétalos presentes. :::::* Flores unisexuales. ::::::* Sépalos los persistentes, tan o más llargos que los pétalos. Pétalos 5. :::::::''[[Paroxygraphis]]'' ::::::* Sépalos los caducos, más curtios que los pétalos. Pétalos 7-20. :::::::''Hamadryas'' :::::* Flores perfectes. ::::::* Enredadera maderiza. Fueyes opuestes. Estilu del aqueniu llargu, plumosu o pubescente. :::::::''[[Naravelia]]'' ::::::* Yerba añal o perenne. Fueyes alternes o toes basales. Estilu distintu. :::::::* Óvulu (y grana) pendilexu, bitégmico. ::::::::* Pétalos con nectariu basal. :::::::::''[[Callianthemum]]'' ::::::::* Pétalos ensin nectariu basal. :::::::::''[[Adonis]]'' :::::::* Óvulu (y grana) erecto, unitégmico. ::::::::* Androcéu y xinecéu separaos nel receptáculu per una zona llibre d'estructures. :::::::::* Pétalos con 1-3 nectarios. ::::::::::''[[Krapfia]]'' :::::::::* Pétalos con numberosos nectarios. ::::::::::''[[Laccopetalum]]'' ::::::::* Androcéu y xinecéu continuos nel receptáculu. :::::::::* Aquenios con venes llonxitudinales nes cares llaterales, non reticulaes. ::::::::::* Aquenios con una ala a lo llargo d'un nerviu llonxitudinal en cada cara llateral. :::::::::::''[[Callianthemoides]]'' ::::::::::* Aquenios non alaos. :::::::::::* Fueyes simples, peltaes. ::::::::::::''[[Peltocalathos]]'' :::::::::::* Fueyes o foliolos non peltaos. ::::::::::::* Fueyes 1-2-ternaes. Inflorescencia en corimbo o subpanícula. :::::::::::::''[[Cyrtorhyncha]]'' ::::::::::::* Fueyes basales simples o trisectas. Flores solitaries, terminales. :::::::::::::* Sépalos los persistentes. ::::::::::::::''[[Oxygraphis]]'' :::::::::::::* Sépalos los caducos. ::::::::::::::* Sépalos los blancos. Pétalos más curtios que la metá d'un sépalu. :::::::::::::::''[[Kumlienia]]'' ::::::::::::::* Sépalos los mariellos. Pétalos pocu más curtios o más llargos qu'un sépalu. :::::::::::::::* Estolones presentes. ::::::::::::::::''[[Halerpestes]]'' :::::::::::::::* Estolones ausentes. ::::::::::::::::''[[Arcteranthis]]'' :::::::::* Aquenios ensin venes llonxitudinales nes cares llaterales, dacuando una reticulación, nervios transversos, escayos o tubérculos presentes. ::::::::::* Sépalos los 3. :::::::::::* Fueyes simples, acorazonaes, enteres o llixeramente dentaes. Aquenios ensin texíu esponxoso. ::::::::::::''Ficaria'' :::::::::::* Fueyes simples de cantu enteru o trilobulaes, 3-5-partíes a 3-5-sectes, de cantu dentáu. Aquenios con texíu esponxoso, flotador, na parte cimera. ::::::::::::''[[Coptidium]]'' ::::::::::* Sépalos los 5. :::::::::::* Frutu en utrículo papiráceo. Pétalos coloraos. ::::::::::::''[[Beckwithia]]'' :::::::::::* Frutu n'aqueniu. Pétalos usualmente blancos o mariellos. ::::::::::::''[[Ranunculus]]'' == Referencies == [[Ficheru:Yellowroot- Xanthorhiza simplicissima..JPG|thumb|left|''Xanthorhiza simplicissima'']] * {{cita llibru | autor = Tamura, M. | capítulu = Ranunculaceae. | títulu = Kubitzki, K., Rohwer, J.G. & Bittrich, V. (Editores). The Families and Genera of Vascular Plants. II. Flowering Plants - Dicotyledons. | añu = 1993 | editorial = Springer-Verlag: Berlín | id = ISBN 3-540-55509-9 }} * {{cita publicación | autor = Hörandl, Y., Paun, O., Johansson,, J.T., Lehnebach, C., Armstrong, T., Chen, L.-X., Lockhart, P. | títulu = Phylogenetic relationships and evolutionary traits in ''Ranunculus'' s.l. (Ranunculaceae) inferred from ITS sequence analysis. | añu = 2005 | publicación = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 8 | númberu =2 | id = p. 117-127 }} * {{cita publicación | autor = Ro, K.-Y., Keener, C.S. & McPheron, B.A. | títulu = Molecular Phylogenetic Study of the Ranunculaceae: Utility of the Nuclear 26S Ribosomal DNA in Inferring Intrafamilial Relationships | añu = 1997 | publicación = Journal of Plant Research | volume = 117 | númberu = | id = p. 175-182 }} * {{cita web | |apellíu= Watson, L., and Dallwitz, M.J. |nome= |enllaceautor= |títulu= The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 29th July 2006. |añu= 1992 onwards |Edición = |Lugar = |editorial= |ID = |url= http://delta-intkey.com |fechaaccesu= 27 d'avientu de 2006 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/maps/ranunculaceaemap.gif Mapa] * {{Enllaz rotu|1=''Megaleranthis saniculifolia'' |2=http://www.ui4o.net/nature/plant/data/52_b.jpg |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20071001015914/http://home.hiroshima-u.ac.jp/shoyaku/photo/Japan/Gunma/030813renge.jpg ''Anemonopsis macrophylla''] * [http://jardin-mundani.com/ranunculaceae/nigella.jpg ''Nigella gallica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928110634/http://jardin-mundani.com/ranunculaceae/nigella.jpg |date=2007-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20070930185128/http://web.ujf-grenoble.fr/JAL/chili/images/barne.jpg ''Barneoudia major''] * [http://www.nolana.com/images/1556/1556_51.jpg ''Oreithales integrifolia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223833/http://www.nolana.com/images/1556/1556_51.jpg |date=2016-03-04 }} * {{Enllaz rotu|1=''Metanemone blanda'' |2=http://flora.huh.harvard.edu/FloraData/1001/Images/Ranunculaceae/Ranunculaceae-Metanemone%20blandia-160.jpg |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sunfarm.com/images/med/trautvetteriacaroliniensis-m.jpg ''Trautvetteria caroliniensis''] * [http://plants.usda.gov/gallery/large/racy_001_lhp.jpg ''Halerpestes cymbalaria''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170527011729/https://plants.usda.gov/gallery/large/racy_001_lhp.jpg |date=2017-05-27 }} * [http://www.mobot.org/mobot/photoessays/yunnan/images/china73.jpg ''Oxygraphis glacialis''] * [http://www.helsinki.fi/~jhyvonen/PB/D/Hamadryas%20magellanica-pp.JPG ''Hamadryas magellanica''] * [http://www.nolana.com/images/1556/1556_60.jpg ''Laccopetalum giganteum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304215932/http://www.nolana.com/images/1556/1556_60.jpg |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20030712004202/http://hem.spray.se/saxifraga/images/Glaucidium%20palmatum.jpg ''Glaucidium palmatum''] * [https://web.archive.org/web/20070930030844/http://freespace.virgin.net/celia.almond/L02paraq.jpg ''Paraquilegia anemonoides''] * [http://pharm1.pharmazie.uni-greifswald.de/systematik/7_bilder/yamasaki/yamas705.jpg ''Dichocarpum sarmentosum''] * [https://web.archive.org/web/20130720050506/http://www.stauder.net/bildearkiv/Thalictrum%20aquilegifolium%20640.jpg ''Thalictrum aquilegifolium''] {{Tradubot|Ranunculaceae}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Ranunculaceae|Ranunculaceae]] [[Categoría:TBSpecies]] af4f040b03u6gkv3j5tystcq9kwql4n 0 76059 4502874 4255797 2026-07-06T08:33:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502874 wikitext text/x-wiki {{Ficha de revista |títulu = '''''Report Fuji Bamboo Garden''''' |abreviatura = '''Rep. Fuji Bamboo Gard.''' |imaxe = |baxada = |editor = |títulu del editor = |subeditores = |categoría = [[Botánica]] |frecuencia = |circulación = |publicador = [[Xardín de Bambú Fuji]] |circulación paga = |circulación non paga = |circulación total = |añu de fundación = |compañía = |país = [[Xapón]] |idioma = xaponés |sitiu web = [http://fujibamboogarden.com/ Páxina oficial del Xardín de Bambú Fuji (xaponés)] |ISSN = }} '''Report Fuji Bamboo Garden''' (embrivíu '''Rep. Fuji Bamboo Gard.''')<ref>[http://www.tropicos.org/Publication/20288 En Trópicos]</ref> ye una revista con ilustraciones y descripciones [[botánica|botániques]] que ye editada pol [[Xardín de Bambú Fuji]] y espublizóse en [[Xapón]] == Ver tamién == * [[Cronoloxía de la botánica]] * [[Llista de naturalistes y epónimos]] * [[Llista de florilexos y códices botánicos]] * [[Historia de la botánica]] == Referencies == {{Llistaref}} ==Enllaces esternos== * [http://www.bgci.org/garden.php?id=521 Páxina del xardín] nel [[BGCI]] * [http://www.shizuoka-guide.com/english/mt_fuji/f_detail.asp?id=116 Shizuoka Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027184210/http://www.shizuoka-guide.com/english/mt_fuji/f_detail.asp?id=116 |date=2007-10-27 }} * [https://web.archive.org/web/20081210011122/http://sciencelinks.jp/j-east/journal/R/S0683A/1999.php Reports of the Fuji Bamboo Garden] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Revistes de botánica]] gz45jcjm11y1tbzs0p4xxy7gblkvye6 0 78600 4502827 4481689 2026-07-06T02:38:37Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502827 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | regnum = [[Fungi]] | divisio = [[Basidiomycota]] | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Gomphales]] | familia = [[Gomphaceae]] | genus = ''[[Ramaria]]'' | species = '''''R. botrytis''''' | binomial = ''Ramaria botrytis'' | binomial_authority = ([[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]) [[Adalbert Ricken|Ricken]] (1918) | synonyms_ref = <ref name="urlFungorum: Ramaria botrytis"/> | synonyms = *''Clavaria botrytis'' <small>Pers. (1797)</small> *''Corallium botrytis'' <small>(Pers.) [[Gotthold Hahn|G.Hahn]] (1883)</small>{{harvnp|Hahn|1883|p=72}} *''Clavaria botrytis'' var. ''alba'' <small>[[Arthur Anselm Pearson|A.Pearson]] (1946)</small><ref name="SpeciesFungorum" /> }} '''''Ramaria botrytis''''' ye una [[especie]] de [[Fungi|fungu]] [[agárico]] de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Gomphaceae]].{{harvnp|Kirk|Cannon|Minter|Stalpers|2008|p=289}} El so robezu [[basidiocarpu|cuerpu fructificante]] —o basidiocarpu— puede crecer hasta 15&nbsp;[[centímetru|cm]] de diámetru y 20&nbsp;cm d'altor, y aseméyase a un [[coral|coral marín]]. Les sos cañes trupes, que s'anicien a partir d'una base masivo y trabao, dilatar nes puntes y estrémase en delles ramines pequeñes. Primeramente, estes cañes son blanques, pero cola edá camuden a [[ante (color)|pardu]] o [[morenura (color)|morenura]], con puntes arrosaes a acolorataes. La [[carne (micoloxía)|carne]] ye gruesa y blanca. Les [[espora|espores]], amarellentaes na [[esporada]], son elipsoidales, disponen d'estríes llonxitudinales, y miden aproximao 13.8&nbsp;x&nbsp;4.7&nbsp;[[micrómetru (unidá de llargor)|µm]]. Esti fungu ye la [[especie tipu]] del xéneru ''Ramaria'', y foi descrita per primer vegada en 1797, pol [[micoloxía|micólogu]] [[Christiaan Hendrik Persoon]]. Trátase d'una especie con amplia distribución xeográfica, partida n'[[América del Norte]], [[Norte d'África]], [[Europa Central]] y [[Europa Oriental|Oriental]], [[Australia]] y [[Asia]]. El fungu ye [[micorriza|micorrizo]] con [[planifolio|árboles de fueya ancha]] y [[fruto|frutes]] esperdigaes nel suelu nes zones montiegues. Esisten delles especies de fungos con forma de coral que tienen similar apariencia a ''R. botrytis'', y, anque ye frecuente la comparanza d'hábitat o carauterístiques como'l color o la [[Morfoloxía (bioloxía)|morfoloxía]] de ramificación pa la so identificación, n'ocasiones ríquese l'usu de [[microscopiu]] pa estremar cada unu. Los basidiocarpus de ''R. botritis'' son [[cogorda comestible|comestible]]s, y los exemplares nuevos tienen un sabor afrutado nidiu; pero dalgunos autores alverten efeutos [[llaxante]]s n'individuos susceptibles. El fungu contién dellos [[compuestu químicu|compuestos químicos]] con [[actividá biolóxica]] ''[[in vitro]]'', y los basidiocarpus tienen actividá [[antibióticu|antimicrobiana]] frente a delles especies y cepes de bacteries resistentes a les melecines que [[axente biolóxicu patóxenu|causen enfermedaes]] nos seres humanos. == Descripción == [[Ficheru:Ramaria botrytis 299869.jpg|miniaturadeimagen|izquierda|Les llámines son blancucies a pardes con puntes acolorataes.]]{{mycomorphbox | {{PAGENAME}} | hymeniumType = smooth | capShape = non | stipeCharacter = bare | sporePrintColor = yellow | ecologicalType = mycorrhizal | howEdible = edible | howEdible2 = caution }}Los [[basidiocarpu|cuerpos fructificantes]] —o basidiocarpus— producíos pol fungu miden de 7-15&nbsp;cm d'anchu y de 6-20&nbsp;cm d'altu.{{harvnp|Corner|1950|pp=560-561}} Estes son mases carnoses similares a coliflores con un estipe central gruesu que s'estrema nunes cuantes cañes primaries inferiores antes de ramificase densamente enriba. L'[[estipe (micoloxía)|estipe]] ye curtiu y gruesu, mide 1.5-6&nbsp;cm de diámetru, y estrechar escontra baxo. Primeramente blancos, el estipe y les cañes vuélvense ablancazaos cola edá,{{harvnp|Coker|1923|pp=111-115}} o camuden a [[ante (color)|pardu]] o [[morenura (color)|morenura]].{{harvnp|Arora|1986|p=656}} Los basidiocarpus vieyos camuden a un color casi blancu poco primero de desintegrarse o a un [[ocre]] doráu cuando cayen les espores.{{harvnp|Roberts|Evans|2011|p=500}} El patrón de ramificación ye irregular, con cañes primaries escases y grueses —de normal de 2-3&nbsp;cm— y cañes finales delgaes (de 2-3&nbsp;[[milímetru|mm]]),{{harvnp|Arora|1986|p=656}} estes terminen en cinco a siete ramita.{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} Les puntes d'estes ramines son de color rosa a colloráu púrpura. La [[carne (micoloxía)|carne]] ye sólida y blancu,{{harvnp|Arora|1986|p=656}} y describióse con un golor poco definíu{{harvnp|Jordan|2004|p=86}} o prestosu.{{harvnp|Kibby|1994|p=139}} Una gota de [[reactivu de Melzer]] aplicada al texíu del tarmu revela una débil reacción amiloide a la tinción, que frecuentemente rique más de 30 minutos pa desenvolvese. Esta reacción puede utilizase p'ayudar a estremar ''R. botrytis'' d'otros fungos similares.{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} [[Ficheru:Ramaria botrytis 190863.jpg|miniaturadeimagen|180px|derecha|Les espores cilíndriques o en forma de «S» lleven estríes llonxitudinales carauterístiques.]]Les [[espora|espores]] son producíes por [[basidios]] na superficie esterior de les cañes. Vistes en [[esporada]], son de color mariellu maciu. Microscópicamente, tienen estríes fines llonxitudinales o oblicues, estes pueden fundise nuna rede asemeyada a los [[capilar sanguineu|capilares sanguíneos]]. Varien d'una forma más o menos cilíndrica a una sigmoidea —curvadas como la lletra «S»—, y les sos dimensiones son 12-16&nbsp;x&nbsp;4-5&nbsp;[[micrómetru (unidá de llargor)|µm]].<ref name="Burt1922">{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Burt|nome=EA|mes=febreru|añu=1922|url=https://biodiversitylibrary.org/page/15992781|títulu=The North American species of ''Clavaria'' with illustrations of the type specimens|revista=Annals of the Missouri Botanical Garden|allugamientu=Concord|editorial=Henry Shaw School of Botany/Missouri Botanical Garden|volume=9|númberu=1|páxines=1–78|doi=10.2307/2989963|issn=0026-6493|oclc=5550750626}}</ref>{{harvnp|Ellis|Ellis|1990|p=167}} Los basidios tienen cuatro espores —dacuando dos espores—, y miden 59-82&nbsp;x&nbsp;8-11&nbsp;µm. Los [[esterigma|esterigmes]] —proyeiciones delgaes de los basidios que se conecten a les espores— tienen 4-8&nbsp;µm de llargor. El [[himenio]] y subhimenio —la capa de texíu darréu embaxo del himenio— combinaos miden alredor de 80&nbsp;µm d'espesura. Les [[hifa|hifes]] qu'entienden el subhimenio tán entretejidas, miden 2.5&nbsp;x&nbsp;4.5&nbsp;µm de diámetru, tienen parés fines y suxetaes ente sigo.{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} La [[variedá (botánica)|variedá]] ''aurantiiramosa'' estremar del grupu taxonómicu más común pol tonu anaranxáu de les cañes cimeres.<ref name="Castellán1999">{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Castellanu|nome1=MA|apellíos2=Smith|nome2=JE|apellíos3=O'Dell|nome3=T|apellíos4=Cázares|nome4=Y|apellíos5=Nugent|nome5=S|añu=1999|url=http://www.fs.fed.us/pnw/pubs/pnw_gtr476.pdf|títulu=Handbook to Strategy 1: Fungal Species in the Northwest Forest Plan|serie=(Report). General Technical Report PNW|númberu=476|allugamientu=Portland|editorial=Pacific Northwest Research Station, [[Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos|United States Department of Agriculture]]|issn=0887-4840|oclc=475045470}}</ref> Ente que la variedá ''compactospora '' tiende a exhibir un color coloráu vinu más marcáu, púrpura, o un tonu acoloratáu nes puntes de les cañes, y tien espores más pequeñes que miden 9.02-12.08&nbsp;x&nbsp;4-5.4&nbsp;µm.<ref name="Schild1998">{{cita publicación |idioma=it|apellíos=Schild|nome=Y|añu=1998|títulu=Il xenere ''Ramaria'': cinque nuovi taxa dall'Italia mediterranea|revista=Rivista di Micologia|allugamientu=Trento|editorial=Associazione micologica Bresadola|volume=41|númberu=2|páxines=119-140|issn=0394-9486}}</ref> == Taxonomía == [[Ficheru:Annual report of the state botanist (1897) (19367606635).jpg|miniaturadeimagen|Una ilustración de cogordes en ''Annual report of the state botanist''.<br /> '''1-4''': ''[[Ramaria flava|Clavaria flava]]'' <small>([[Jacob Christian Schäffer|Schaeff.]]) [[Lucien Quélet|Quél.]] (1888)</small>; '''5-7''': ''Clavaria botrytis'' <small>Pers. (1797)</small>; '''8-12''': ''Clavaria cristata'' <small>([[Johan Theodor Holmskjold|Holmsk.]]) Pers. (1801)</small>.]] La especie foi descrita como ''Clavaria botrytis'' en 1797 por [[Christiaan Hendrik Persoon]].{{harvnp|Persoon|1797|p=42}} En 1821, [[Elias Magnus Fries]] sancionó{{refn|group=n.|En micoloxía, un ''nome sancionáu'' ye un nome que s'adoptó (pero nun s'acuñó necesariamente) en ciertes obres de Christiaan Hendrik Persoon o Elias Magnus Fries, y qu'agora se consideren pilastres na clasificación taxonómica de los fungos.}} el nome del [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''Clavaria'', y trató a ''Ramaria'' como una [[seición (bioloxía)|seición]] de ''Clavaria''.{{harvnp|Fries|1821|p=466}} La so nomenclatura actual foi dada en 1918 por [[Adalbert Ricken]].{{harvnp|Ricken|1918|p=253}} Los [[sinonimia (bioloxía)|sinónimos]] históricos (agora obsoletos) inclúin ''Corallium botrytis'' (de Gotthold Hahn, 1883){{harvnp|Hahn|1883|p=72}}{{refn|group=n.|''Corallium'' ye un «nome non llexítimu» (''vease'' [[Nomenclatura biolóxica]]), yá que Hahn pudo citar la especie tipu de Persoon o'l nome ''Clavaria botrytis'' como sinónimu.}} y la [[variedá (botánica)|variedá]] ''Clavaria botrytis'' var. ''alba'' (de {{esd|[[Arthur Anselm Pearson|A. A. Pearson]]}}, 1946),<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Pearson|nome=AA|mes=avientu|añu=1946|url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59351/0029/004/0209.htm|títulu=New records and observations. III|revista=Transactions of the British Mycological Society|ubicación=Londres|editorial=[[Sociedá Micológica Británica|British Mycological Society]]/Cambridge University Press|volume=29|númberu=4|páxines=191-210|doi=10.1016/S0007-1536(46)80001-9|issn=0007-1536|oclc=4655558696}}</ref> yá que agora nun ye reconocida como [[taxón]] independiente.<ref name="SpeciesFungorum">{{cita web |idioma=en|url=http://www.speciesfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=356843|títulu=''Ramaria botrytis'' (Pers.) Ricken|obra=Species Fungorum|editorial=CAB International|allugamientu=Oxfordshire|fechaaccesu=2 d'agostu de 2015}}</ref> Currie Marr y Daniel Stuntz describieron la variedá ''R. botrytis'' var. ''aurantiiramosa'' nuna [[monografía]] de 1973 sobre ''Ramaria'' nel oeste de [[Washington (estáu)|Washington]];{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} coles mesmes, en 1998, Edwin Schild y G. Ricci describieron la variedá ''compactospora''{{refn|group=n.|La ficha taxonómica del [[Centru Nacional pa la Información Bioteunolóxica]] solo reconoz dos variedaes: ''Ramaria botrytis'' var. ''aurantiiramosa'' y ''Ramaria botrytis'' var. ''botrytis''.}} n'Italia.<ref name="Schild1998" /> En 1950, {{esd|[[Edred John Henry Corner|E. J. H. Corner]]}} trató a ''Clavaria holorubella'' (descrita orixinalmente por [[George Francis Atkinson|George F. Atkinson]], 1908) como ''R. botrytis'' var. ''holorubella'',{{harvnp|Corner|1950|pp=560-561}} pero esti taxón ye conocíu agora como ''Ramaria holorubella'', una especie independiente.<ref>{{cita web |idioma=en|url=http://www.speciesfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=304972|títulu=''Ramaria holorubella'' (G.F. Atk.) Corner|obra=Species Fungorum|editorial=CAB International|allugamientu=Oxfordshire|fechaaccesu=2 d'agostu de 2015}}</ref><ref name="Petersen1986">{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Petersen|nome=RH|url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/abs/10.1139/b86-238?journalCode=cjb1#.Vg6ekeyxusg|títulu=Some ''Ramaria'' taxa from Nova Scotia|mes=agostu|añu=1986|revista=Canadian Journal of Botany|allugamientu=Ottawa|editorial=NRC Research Press/National Research Council Canada|volume=64|númberu=8|páxines=1786-1811|issn=0008-4026|doi=10.1139/b86-238|oclc=5140403841}}</ref>{{refn|group=n.|En 1908, George F. Atkinson publicó'l taxón ''Clavaria holorubella'' nuna descripción d'exemplares adultos ya indicó que'l color coloráu foi determinante na clasificación. Pero esta carauterística ye más o menos acentuada dependiendo de les muestres. Per otra parte, faltába-y un elementu importante: el color púrpura de la ramines nueves. Daes estes incertidumes, esistíen delles opciones pa los investigadores. Corner describió la variedá ''botritis'', McAfee y Grund en 1982 trataron a ''Ramaria holorubella'' como sinónimu de ''Ramaria botrytis''. Anguaño, ''Ramaria holorubella'' ye un taxón válidu ya independiente.<ref name="Petersen1986" />}} L'[[nome botánicu|epítetu específicu]] ''botrytis'' deriva del vocablu [[idioma griegu|griegu]] βότρυς (''botrus'') que significa «recímanu d'uves».{{harvnp|Rea|1922|p=709}} Nos países onde s'atopa, la especie conozse comúnmente como «coliflor coral»,{{harvnp|McKnight|McKnight|1987|p=75}} «fungu coral con puntes rosadas»,{{harvnp|Arora|1986|p=656}} o «coral rosso».{{harvnp|Roberts|Evans|2011|p=500}} Na rexón del [[Arca de Perote]] (en [[Veracruz de Ignacio de la Llave]]), ''R. botrytis'' ye conocíu como ''escobea'', [[diminutivu]] d'[[escoba]], o ''pechuga''.<ref name="Jarvis2004">{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Jarvis|nome1=MC|apellíos2=Miller|nome2=AM|apellíos3=Sheahan|nome3=J|apellíos4=Ploetz|nome4=K|apellíos5=Ploetz|nome5=J|apellíos6=Watson|nome6=RR|apellíos7=Ruiz|nome7=MP|apellíos8=Villapan|nome8=CAP|apellíos9=Alvarado|nome9=JG|apellíos10=Ramírez|nome10=AL apellíos11=Orr|nome11=B|añu=2004|títulu=Edible wild mushrooms of the Arca de Perote region, Veracruz, Mexico: An ethnomycological study of common names and uses|revista=Economic Botany|allugamientu=Bronx|editorial=[[Springer Science+Business Media|Springer Science]] y Society for Economic Botany/[[Xardín Botánicu de Nueva York|New York Botanical Garden]]|volume=58|númberu=S|páxines=S111–S115|doi=10.1663/0013-0001(2004)58[S111:EWMOTC]2.0.CO;2|jstor=4256912|issn=0013-0001|oclc=5556926045}}</ref> En 1933, ''Ramaria botrytis'' foi designada la [[tipu nomenclatural|especie tipu]] del xéneru ''Ramaria'' por Marinus Anton Donk.<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Petersen|nome=RH|títulu=''Ramaria'' (Holmskjold) S. F. Gray versus ''Ramaria'' (Fries) Bonorden|mes=xunu|añu=1968|revista=Taxon|allugamientu=Utrecht|editorial=International Bureau for Plant Taxonomy and Nomenclature|volume=2|númberu=2|páxines=29-32|issn=0040-0262|jstor=1217581|oclc=5553106900}}</ref> L'[[analises moleculares d'ADN|analís molecular]] modernu indica que ''Ramaria'' ye un conxuntu [[polifilético]] d'especies con basidiocarpus clavarioides.<ref name="Humpert2001">{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Humpert|nome1=AJ|apellíos2=Muench|nome2=L'apellíos3=Giachini|nome3=AJ|apellíos4=Castellanu|nome4=MA|apellíos5=Spatafora|nome5=JW|mes=mayu|añu=2001|url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0093/003/0465.htm|títulu=Molecular phylogenetics of ''Ramaria'' and related genera: Evidence from nuclear large subunit and mitochondrial small subunit rDNA sequences|revista=Mycologia|allugamientu=Lawrence|editorial=New York Botanical Garden|volume=93|númberu=3|páxines=465-477|doi=10.2307/3761733|issn=0027-5514|jstor=3761733|oclc=5554213613}}</ref><ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Hosaka|nome1=K|apellíos2=Bates|nome2=ST|apellíos3=Beever|nome3=RE|apellíu4=Castellanu|nome4=MA|apellíos5=Colgan|nome5=W|apellíos6=Domínguez|nome6=LS|apellíos7=Nouhra|nome7=ER|apellíos8=Geml|nome8=J|apellíos9=Giachin|nome9=AJ|apellíos10=Kenny|nome10=SR|apellíos11=Simpson|nome11=NB|apellíos12=Spatafora|nome12=JW|apellíos13=Trappe|nome13=JM|mes=payares-avientu|añu=2006|url=http://www.mycologia.org/content/98/6/949/F2.expansion|títulu=Molecular phylogenetics of the gomphoid-phalloid fungi with an establishment of the new subclass ''Phallomycetidae'' and two new orders|revista=Mycologia|allugamientu=Lawrence|editorial=New York Botanical Garden/Mycological Society of America|volume=98|númberu=6|páxines=949-959|doi=10.3852/mycologia.98.6.949|issn=0027-5514|jstor=20444784|pmid=17486971|oclc=124572508}}</ref>{{refn|group=n.|Les ''cogordes clavarioides'' son un grupu de fungos de Basidiomycota que de normal tienen basidiocarpus (cuerpos fructificantes) erectos, simples o ramificaos, que nacen nel suelu, la vexetación en descomposición o la madera muerta. Son conocíos como «fungos coral», y orixinalmente clasificar nel xéneru ''Clavaria'' (''clavarioide'' significa «paecíu a ''Clavaria''»), pero agora sábese que les especies clavarioidas nun tán estrechamente rellacionaes col xéneru. Cuando son estudiaes como un grupu, ye conveniente caltener el nome informal (non taxonómicu) de «cogordes clavarioides», y esti términu usar con frecuencia en trabayos d'investigación.}} Acordies con l'esquema de [[taxonomía|clasificación]] infragenérico propuestu por Marr y Stuntz, ''R. botrytis'' ta nel subxéneru ''Ramaria'', qu'inclúi especies con espores acanalaes, [[hifa|hifes]] entretejidas y basidiocarpus con una apariencia d'abondoses ramificaciones como la coliflor.{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} L'analís [[filoxenia|filoxenéticu]] de la subunidad nuclear 28S nel [[ADN ribosómico]] (ADNr 28S) suxer que ''R. botrytis'' ta estrechamente rellacionada con ''R. rubripermanens'' y ''R. rubrievanescens'', y que estes especies formen un [[cladu]], que ye'l [[taxón hermanu]] (que comparten un [[antepasáu común]] recién) del xéneru de [[Hymenogastrales|viñes falses]] ''Gautieria'', hasta agora'l grupu más [[sinapomorfia|deriváu]] nos taxones estudiaos.<ref name="Humpert2001" /> === Especies similares === Les carauterístiques distintives de ''R. botrytis'' inclúin el so gran tamañu, les ramines anaranxaes, acolorataes o violáceas, espores estriaes con dimensiones promedio de 13.8&nbsp;x&nbsp;4.7&nbsp;µm, y una reacción débil amiloide a la tinción del texíu del [[estipe (micoloxía)|estipe]].{{refn|group=n.|Un ''amiloide'' ye una sustancia que se deposita ente les célules de distintos texíos y órganos del cuerpu. Nesti casu en particular, el reactivu de Melzer [[tinción|tiñe]] d'azul negro a negru cuando entra en contautu col texíu.}}{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} ''[[Ramaria rubripermanens|R. rubripermanens]]'' tien terminaciones acolorataes nes cañes, una forma robusta y espores estriaes, pero puede estremase de ''R. Botrytis'' poles sos espores muncho más curties.{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=38-39}} Otres especies coles que ''R. botrytis'' pueden confundise inclúin: ''[[Ramaria formosa|R. formosa]]'', que tien cañes d'un color más rosado que ''R. botritis'', y mariellu nes puntes; ''[[Ramaria caulifloriformis|R. caulifloriformis]]'', que s'atopa na rexón de los [[Grandes Llagos (América del Norte)|Grandes Llagos]] de los Estaos Xuníos, que les sos puntes de les cañes escurecer cola edá; ''[[Ramaria strasseri|R. strasseri]]'', que tien puntes marielles o marrones nes cañes; ''[[Ramaria rubrievanescens|R. rubrievanescens]]'', que tien cañes nes que'l color rosado esmorezse dempués que los basidiocarpus son collechaos o maurecen; y ''[[Ramaria botrytoides|R. botrytoides]]'', que s'estrema meyor de ''R. botrytis'' poles sos espores llises.{{harvnp|McKnight|McKnight|1987|p=75}} La especie europea ''[[Ramaria rielii|R. rielii]]'', que munches vegaes confundir con ''R. botrytis'' y que tamién se consideró como sinónimos, estremar por aciu les carauterístiques microscópiques: ''R. reilii'' escarez de les [[hifa|hifes]] entretejidas de ''R. botrytis'', les sos espores son más llargues y anches, y tienen verrugas en llugar d'estríes.<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Daniëls|nome1=PP|apellíu2=Tellería|nome2=MT|añu=2000|url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0074/002/0423.htm|títulu=Notes on Gomphales: ''Ramaria rielii''|revista=Mycotaxon|allugamientu=Ithaca|editorial=Mycotaxon Editions|volume=70|númberu=1|páxines=423-427|issn=0093-4666|oclc=195810466}}</ref> Anque superficialmente similar a ''R. botrytis'', la especie norteamericana ''[[Ramaria araiospora|R. araiospora]]'' tien delles carauterístiques distintives: solo crez so los [[Tsuga|falsos abetos]]; tien cañes de color coloráu a [[magenta]] con puntes anaranxaes a amarellentaes; escarez de cualquier golor perceptible; tien espores verrugoses y daqué cilíndriques con un tamañu permediu de 9.9&nbsp;x&nbsp;3.7&nbsp;µm; y tien texíu non amiloide nel estipe.{{harvnp|Marr|Stuntz|1973|pp=55-56}} ''[[Ramaria subbotrytis|R. subbotrytis]]'' tien una coloración uniforme de rosa brillosu a colloráu y espores que miden 7-9&nbsp;x&nbsp;3-3.5&nbsp;µm.{{harvnp|Miller|Miller|2006|p=348}} {{imaxe múltiple|posición_tabla=center|direición=horizontal|anchu_total=600|títulu=Paecíos a ''Ramaria botrytis''|fondu_de_títulu=#FFE4e1|semeya1=Ramaria araiospora 175530.jpg|testu1=''R. araiospora'' <small>Marr & D.E.Stuntz (1974)</small>.|anchu1=2592|alto1=1944|semeya2=Ramaria formosa Alan Rockefeller.JPG|testu2=''R. formosa'' <small>(Pers.) Quél. (1888)</small>.|anchu2=3456|alto2=2304|semeya3=2011-09-18 Ramaria subbotrytis 179953.jpg|testu3=''R. subbotrytis'' <small>([[William Chambers Coker|Coker]]) [[Edred John Henry Corner|Corner]] (1950)</small>.|anchu3=2868|alto3=2151}} == Hábitat y distribución == La cogorda ye [[micorriza|ectomicorrícica]], ye dicir que puede formar [[simbiosis|asociaciones]] [[mutualismo (bioloxía)|mutualistes]] con otres especies; na naturaleza reparóse n'asociaciones con [[planifolio|árboles de fueya ancha]] sobremanera les [[Fagus|fayes]]. Una investigación pa determinar la eficiencia de delles cogordes ectomicorrícicas comestibles na crecedera y acumuladura de nutrientes en ''[[Eucalyptus scias]]'', ''R. botritis'' llogró'l meyor resultáu con un aumentu de la colonización de raigaños y mayor absorción de [[nutrientes|macronutrientes]].<ref>{{cita publicación|idioma=en|apellíos1=Aggangan|nome1=NS|apellíos2=Moon|nome2=HK|apellíos3=Han|nome3=SH|añu=2013|url=http://www.journals.uplb.edu.ph/index.php/ALS/article/viewFile/789/723|títulu=Growth and nutrient accumulation of ''Eucalyptus pellita'' F. Muell. in response to inoculation with edible ectomycorrhizal mushrooms|revista=Asia Life Sciences|allugamientu=Manila|editorial=Rushing Water Publishers|volume=22|númberu=1|páxines=95-112|issn=0117-3375|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131014194148/http://www.journals.uplb.edu.ph/index.php/ALS/article/viewFile/789/723|fechaarchivu=2013-10-14|fechaaccesu=2015-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014194148/http://www.journals.uplb.edu.ph/index.php/ALS/article/viewFile/789/723|archivedate=2013-10-14}}</ref> Los rexistros d'asociaciones coles [[Pinidae|coníferes]] probablemente representen especies similares.{{harvnp|Roberts|Evans|2011|p=500}} Los basidiocarpus crecen nel suelu individualmente, esvalixaos, o en pequeños grupos ente les fueyes de la madera.<ref name="Burt1922" /> Tamién pueden crecer nos [[aniellos de faes]].{{harvnp|Dickinson|Lucas|1982|p=51}} ''Ramaria botrytis'' ye un fungu bancu de nieve», lo que significa de que ye común que fructifique cerca del cantu de montículos de nieve dilío na primavera.{{harvnp|Arora|1986|pp=46-47}} Na [[península de Corea]] ye frecuente atopalo nos sitios onde tamién se produza la ensundiosa especie comestible ''[[Tricholoma matsutake]]''.<ref name="Na1992">{{cita publicación |idioma=ko|apellíos1=Na|nome1=J-S|apellíos2=Ryu|nome2=J|añu=1992|url=http://koreascience.or.kr/article/ArticleFullRecord.jsp?cn=GNHHDL_1992_v20n2_144|títulu=Survey on the flora and main wild mushroom in ''Tricholoma matsutake'' producing sites|revista=Korean Journal of Mycology|allugamientu=Seúl|editorial=Korean Society of Mycology [한국균학회]|volume=20|númberu=2|páxina=144-148|issn=0253-651X|oclc=193386194}}</ref> ''Ramaria botrytis'' atópase n'[[África]] ([[Tunicia]]),{{harvnp|Saldi|Hasnaoui|2009|pp=119-125}} [[Australia]],{{harvnp|May|Milne|Shingles|Jones|2008|p=65}} [[Asia]] (incluyendo los [[Himalaya|Himalayes]] orientales de la [[India]],<ref>{{cita publicación|idioma=en|apellíos1=Thind|nome1=KS|apellíos2=Sharda|nome2=RM|añu=1985|url=http://repository.ias.ac.in/51490/|títulu=The genus ''Ramaria'' in the eastern Himalayas – subgenera ''Ramaria'', ''Echinoramaria'' and ''Lentoramaria''|revista=Proceedings of the Indian Academy of Sciences—Plant Sciences|allugamientu=Bangalore|editorial=Indian Academy of Sciences|volume=95|númberu=1|páxines=51-64|doi=10.1007/BF03053119|issn=0370-0097|oclc=5656631359|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306234734/http://repository.ias.ac.in/51490/|archivedate=2021-03-06|fechaaccesu=2015-12-18}}</ref> [[Nepal]],{{harvnp|Boa|1995|pp=107, 109, 112, 120, 122, 138, 146-147}} [[Xapón]],<ref name="Yaoita2007">{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Yaoita|nome1=Y|apellíos2=Satoh|nome2=Y|apellíos3=Kikuchi|nome3=M|añu=2007|títulu=A new ceramide from ''Ramaria botrytis'' (Pers.) Ricken|revista=Journal of Natural Medicine|allugamientu=Tokio|editorial=Japanese Society of Pharmacognosy [日本生薬学会]|volume=61|númberu=2|páxines=205-207|doi=10.1007/s11418-006-0121-8|issn=1340-3443|oclc=440328991}}</ref> Corea,<ref name="Na1992" /> [[Paquistán]],<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Gardezi|nome1=SRA|apellíos2=Ayub|nome2=N|añu=2002|títulu=Mushrooms of Kashmir – II|revista=Sarhad Journal of Agriculture|allugamientu=Peshawar|editorial=University of Agriculture, Peshawar|volume=18|númberu=4|páxines=427-437|issn=1016-4383|oclc=203360966}}</ref> [[República Popular China|China]],{{harvnp|Boa|1995|pp=107, 109, 112, 120, 122, 138, 146-147}} el [[Estremu Oriente rusu]],<ref>{{cita publicación |idioma=ru|apellíos=Govorova|nome=OK|añu=2003|títulu=Species of the genus ''Ramaria'' (subgenus ''Ramaria'') in the Russian Far East|revista=Mikologiya I Fitopatologiya|ubicación=San Petersburgu|editorial=[[Academia de Ciencies de Rusia|Rossískaya Akadémiya Naúk]]|volume=37|númberu=2|páxines=8-12|issn=0026-3648|oclc=108550081}}</ref> y [[Turquía]]<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Sesli|nome=Y|añu=2006|títulu=Concentrations of trace elements in fruiting bodies of wild growing fungi in Rize Province of Turkey|revista=Asian Journal of Chemistry|allugamientu=Sahibabad|editorial=Chemic Pub. Co|volume=18|númberu=3|páxines=2179-2184|issn=0970-7077|oclc=199186984}}</ref>) y Europa (incluyendo los [[Países Baxos]],<ref>{{cita publicación |idioma=nl|apellíos=Tolsma|nome=B|añu=1999|títulu=A quartet of rarities in Zeist|revista=Coolia|allugamientu=Leiden|editorial=Nederlandse Mycologische Vereniging|volume=42|númberu=1|páxines=36-38|issn=0929-7839}}</ref> [[Francia]],<ref>{{cita web|idioma=fr|url=http://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/41009|títulu=''Ramaria botrytis'' (Pers.) Ricken|allugamientu=París|editorial=Museum National d'Histoire Naturelle|fechaaccesu=13 d'ochobre de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160323000513/https://inpn.mnhn.fr/espece/cd_nom/41009|fechaarchivu=2016-03-23}}</ref> [[Portugal]],<ref name="Folles2009">{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Folles|nome1=L|apellíos2=Duenas|nome2=M|apellíos3=Ferreira|nome3=ICFR|apellíos4=Baptista|nome4=P|apellíos5=Santos-Buelga|nome5=C|mes=xunu|añu=2009|títulu=Phenolic acids determination by HPLC-DÁI-ESI/MS in sixteen different Portuguese wild mushrooms species|revista=[[Food and Chemical Toxicology]]|allugamientu=Ámsterdam|editorial=[[Elsevier]]|volume=47|númberu=6|páxines=1076-1079|doi=10.1016/j.fct.2009.01.039|pmid=19425182|issn=0278-6915}}</ref> [[Italia]],<ref name="Pieroni1999">{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Pieroni|nome=A|mes=xunetu|añu=1999|títulu=Gathered wild food plants in the upper valley of the Serchio River (Garfagnana), central Italy|revista=Economic Botany|allugamientu=Bronx|editorial=Springer Science y Society for Economic Botany/New York Botanical Garden|volume=53|númberu=3|páxines=327-341|doi=10.1007/BF02866645|jstor=4256207|issn=0013-0001|oclc=5550643653}}</ref> [[Bulgaria]],{{harvnp|Boa|1995|pp=107, 109, 112, 120, 122, 138, 146-147}} [[España]]<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Rivera|nome1=D|apellíos2=Obón|nome2=C|apellíos3=Inocencio|nome3=C|apellíos4=Heinrich|nome4=M|apellíos5=Verde|nome5=A|apellíos6=Fajardo|nome6=J|apellíos7=Palazón|nome7=JA|mes=ochobre|añu=2007|url=http://webs.um.es/drivera/miwiki/lib/exe/fetch.php%3Fid=investigacion%26cache=cache%26media=ecobot2007_34063_rivera.pdf|títulu=Gathered food plants in the mountains of Castiella–La Mancha (Spain): Ethnobotany and multivariate analysis|revista=Economic Botany|allugamientu=Bronx|editorial=Springer Science y Society for Economic Botany/New York Botanical Garden|volume=61|númberu=3|páxines=269-289|doi=10.1663/0013-0001(2007)61[269:GFPITM]2.0.CO;2|jstor=4257223|issn=0013-0001|oclc=5554805546}}</ref> y [[Suiza]]<ref name="Senn-Irlet2007" />). Tamién ta presente en [[Méxicu]] y en [[Guatemala]].{{harvnp|Boa|1995|pp=107, 109, 112, 120, 122, 138, 146-147}} Llargamente distribuyíu n'América del Norte,{{harvnp|McKnight|McKnight|1987|p=75}} ye más común nel sureste según a lo llargo de les mariñes del [[océanu Pacíficu|Pacíficu]].{{harvnp|Dickinson|Lucas|1982|p=51}} La variedá ''R. botrytis'' var. ''aurantiiramosa'', con una distribución xeográfica llindada al [[condáu de Lewis (Washington)|condáu de Lewis]], acomuñar col abetu de Douglas (''[[Pseudotsuga menziesii]]'') y la tsuga del Pacíficu (''[[Tsuga heterophylla]]'').<ref name="Castellán1999" /> La variedá ''compactospora '' conocer en [[Cerdeña]], onde s'afayó que crez en suelos arenosos de los montes entendíos por yérbadu (''[[Arbutus unedo]]''), uzes arbóreos (''[[Erica arborea]]'') y encines (''[[Quercus ilex]]'').<ref name="Schild1998" /> == Usos == === Na alimentación === [[Ficheru:Mushrooms for sale in Hong Kong.JPG|miniaturadeimagen|Anque'l so consumu nun ye encamentáu, nos países del Estremu Oriente ye bien comercializáu pol so sabor.]] ''Ramaria botrytis'' ye una [[cogorda comestible]], y dalgunos la considerían como recomendable.{{harvnp|Arora|1986|p=656}}{{harvnp|Bessette|Bessette|Fischer|1997|pp=421-422}} El so sabor foi descritu como «llixeru», o «afrutado»,{{harvnp|Jordan|2004|p=86}} y foi comparáu con [[chucrut]], cacagüeses verdes —maníes frescos que nun fueron deshidratados—, o les vainas d'arbeyos.{{harvnp|Coker|1923|pp=111-115}} Los basidiocarpus maduros desenvuelven un sabor acedo.{{harvnp|Dickinson|Lucas|1982|p=51}} Vender en mercaos d'alimentos xaponeses como ホウキタケ (''nedzumi-take''),<ref name="Yaoita2007" /> y colléchase nel so estáu montés en munchos países, como Corea del Sur y Nepal.{{harvnp|Dugan|2011|pp=57, 59}} La base gruesa y les cañes principales riquen más tiempu de cocción que les ramines más pequeñes.{{harvnp|Dickinson|Lucas|1982|p=51}} Na rexón de [[Garfagnana]], del centru d'Italia, el fungu ye guisáu o [[encurtido]] n'aceite.<ref name="Pieroni1999" />{{harvnp|Wright|2001|p=228}} Los basidiocarpus pueden ser calteníos al cortalos finamente y desecados.{{harvnp|Burrows|2005|p=98}} Una guía de campu clasificó la comestibilidad como «cuestionable», alvirtiendo del posible peligru de confundilo con especímenes de la venenosa ''Ramaria formosa''.{{harvnp|McKnight|McKnight|1987|p=75}}{{refn|group=n.|L'especialista Currie Marr piensa que les guíes poder tar confundiendo con otra especie. Sicasí, el principiu de procuru ye venceyante.{{harvnp|Ammirati|1985|p=307}} }} Otros autores alverten que delles persones pueden esperimentar efeutos [[llaxante]]s al consumir el fungu.{{harvnp|Arora|1986|p=656}}{{harvnp|Fergus|2003|p=68}} Aconséyase tener procuru al recoyer cuerpos frutales cerca d'árees contaminaes, una y bones esta especie ye conocida pola [[bioacumulación]] d'[[arsénicu]] tóxicu.<ref>{{cita publicación|idioma=en|apellíos1=Slekovec|nome1=M|apellíos2=Irgolic|nome2=KJ|añu=1996|url=http://www.cem.de/documents/pdf/publikation/digestion/RD138.PDF|títulu=Uptake of arsenic by mushrooms from soil|revista=Chemical Speciation and Bioavailability|allugamientu=Surrey|editorial=Science and Technology Letters|volume=8|númberu=3-4|páxines=67-73|issn=0954-2299|oclc=105382881|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130512130042/http://www.cem.de/documents/pdf/publikation/digestion/rd138.pdf|fechaarchivu=2013-05-12|fechaaccesu=2015-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512130042/http://www.cem.de/documents/pdf/publikation/digestion/rd138.pdf|archivedate=2013-05-12}}</ref> L'analís químicu amuesa que ''R. botrytis'' tien un valor nutricional enerxéticu de 154&nbsp;[[xuliu (unidá)|kJ]] por cada 100&nbsp;g de basidiocarpu frescu,<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Folles|nome1=L|apellíos2=Venturini|nome2=BA|apellíos3=Baptista|nome3=P|apellíos4=Estevinho|nome4=LM|apellíos5=Ferreira|nome5=ICFR|añu=2008|títulu=Chemical composition and biological properties of Portuguese wild mushrooms: A comprehensive study|revista=Journal of Agricultural and Food Chemistry|allugamientu=Easton|editorial=American Chemical Society, Books and Journals Division|volume=56|númberu=10|páxines=3856-3862|doi=10.1021/jf8003114|pmid=18435539|issn=0021-8561|oclc=264343857}}</ref> que ye comparable al rangu de 120-150&nbsp;kJ reportáu n'fungos comestibles cultivaos comercialmente. Nel so porcentaxe de [[materia seco]], los basidiocarpus contienen [[proteína|proteínes]] crudes (39.0&nbsp;%), [[lípidu|lípidos]] (1.4&nbsp;%), carbohidratos (50.8&nbsp;%), y cenices (8.8&nbsp;%). La mayor parte del conteníu de los lípidos entiende los [[ácidu grasu]] [[acedu oleico|oleico]] (43.9&nbsp;%), [[acedu linoleico|linoleico]] (38.3&nbsp;%), y [[acedu palmítico|palmítico]] (9.9&nbsp;%).<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Kalač|nome=P|mes=marzu|añu=2009|títulu=Chemical composition and nutritional value of European species of wild growing mushrooms: A review|revista=Food Chemistry|ubicación=Londres|editorial=Applied Science Publishers/Elsevier|volume=113|númberu=1|páxines=9-16|doi=10.1016/j.foodchem.2008.07.077|issn=0308-8146|oclc=442526726}}</ref> Magar ye comercializáu nos mercaos europeos, ta catalogáu como «vulnerable» na llista colorada de Suiza.<ref name="Senn-Irlet2007">{{cita publicación |idioma=fr|nome1=Béatrice|apellíos1=Senn-Irlet|nome2=Guido|apellíos2=Bieri|nome3=Simon|apellíos3=Egli|títulu= Liste rouge des champignons supérieurs menacés en Suisse|allugamientu=Berna|editorial=Office fédéral de l'environnement|serie=L'environnement pratique|númberu=0718|añu=2007|páxina=19|oclc=637580291}}</ref> En Francia ye consideráu vulnerable nel [[Francu Condáu]]<ref>{{cita publicación |idioma=fr|nome=Daniel|apellíos=Sugny|url=http://mycofme.free.fr/publications/champignon_rares_franche_comte.pdf|títulu=-yos champignons rares ou menacés de Franche-Comté|editorial=Fédération mycologique de l'Est/Observatoire Régional de l'Environnement de Franche-Comté|allugamientu=Besançon|añu=2004|oclc=637176785|páxina=33}}</ref> y en peligru críticu en [[Lorena (Francia)|Lorena]].<ref>{{cita publicación|idioma=fr|nome=Jonathan|apellíos=Laurent-Dargent|url=http://www.scd.uhp-nancy.fr/docnum/SCDPHA_T_2009_LAURENT-DARGENT_JONATHAN.pdf|títulu=La Liste Rouge des Champignons (macromycètes) rares ou menacés de Lorraine (tesis)|allugamientu=Nancy|editorial=Université Henry Poincaré - Nancy I|añu=2009|oclc=690404981|páxina=67|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924094853/http://www.scd.uhp-nancy.fr/docnum/SCDPHA_T_2009_LAURENT-DARGENT_JONATHAN.pdf|fechaarchivu=2015-09-24|fechaaccesu=2015-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924094853/http://www.scd.uhp-nancy.fr/docnum/SCDPHA_T_2009_LAURENT-DARGENT_JONATHAN.pdf|archivedate=2015-09-24}}</ref> === Aplicaciones químiques === [[Ficheru:Nicotianamine.PNG|miniaturadeimagen|Estructura química de la nicotianamina.]] Demostróse que los estractos de basidiocarpus inflúin favorablemente na crecedera y desenvolvimientu de célules [[HeLa]] nel [[cultivu de texíos vexetales|cultivu de texíos]].<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos=Chung|nome=KS|añu=1979|títulu=The effects of mushroom components on the proliferation of HeLa cell line ''in vitro''|revista=Archives of Pharmacal Research|allugamientu=Seúl|editorial=Pharmaceutical Society of Korea [대한약학회]|volume=2|númberu=1|páxines=25-34|doi=10.1007/BF02856430|issn=0253-6269|oclc=5656582681}}</ref> El fungu contién [[nicotianamina]], un [[inhibidor de la enzima convertidora de angiotensina|inhibidor de la ECA]] ([[enzima convertidora de angiotensina]]).<ref>{{cita publicación |idioma=ja|apellíos1=Izawa|nome1=H|apellíos2=Aoyagi|nome2=Y|añu=2006|títulu=キノコのアンジオテンシンI変換酵素（ACE）阻害活性|títulotrad=Inhibition of angiotensin converting enzyme by mushroom|revista=Journal of the Japanese Society for Food Science and Technology-Nippon Shokuhin Kagaku Kogaku Kaishi|allugamientu=Tsukuba|editorial=Japanese Society for Food Science and Technology [日本食品科学工学会]|volume=53|númberu=9|páxines=459-465|doi=10.3136/nskkk.53.459|issn=1341-027X|oclc=109591934}}</ref> La nicotianamina ye un compuestu [[axente quelante|metálicu-quelante]] esencial nel metabolismu y usu del [[fierro]] nes plantes.<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Briat|nome1=JF|apellíos2=Curie|nome2=C|apellíos3=Gaymard|nome3=F|añu=2007|títulu=Iron utilization and metabolism in plants|revista=Current Opinion in Plant Biology|allugamientu=Nueva York|editorial=Elsevier Science|volume=10|númberu=3|páxines=276-282|doi=10.1016/j.pbi.2007.04.003|pmid=17434791|issn=1369-5266|oclc=145312390}}</ref> Aislláronse dellos esteroles de los cuerpos frutales, como 5α,6α-epoxi-3β-hidroxi-(22''Y'')-ergosta-8(14),22-dien-7-ono, peróxidu de ergosterol, cerevisterol, y 9α-hidroxicerevisterol, según a una [[ceramida]] primeramente desconocida (2''S'',2{{'}}''R'',3''R'',4''Y'',8''Y'')-''N''-2'-hidroxioctadecanoil-2-amino-9-metil-4,8-heptado-cadieno-1,3-diol.<ref name="Yaoita2007" /> Pruebes de llaboratoriu (como l'ensayu d'antibióticos Kirby-Bauer) amosaron que los basidiocarpus caltienen actividá antimicrobiana contra delles cepes de bacteries resistentes a les melecines, que son [[axente biolóxicu patóxenu|patóxenos]] n'humanos. Los estractos [[bacteriostático|inhiben]] la crecedera de les [[bacteria Gram negativa|bacteries Gram-negatives]] ''[[Enterococcus faecalis]]'' y ''[[Listeria monocytogenes]]'', y [[bactericida|maten]] a les especies [[bacteria Gram positiva|Gram-positives]] ''[[Pasteurella multocida]]'', ''[[Streptococcus agalactiae]]'' y ''[[Streptococcus pyogenes|S. pyogenes]]''.<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Alves|nome1=MJ|apellíos2=Ferreira|nome2=ICFR|apellíos3=Martins|nome3=A|apellíos4=Pintado|nome4=M|día=18|mes=agostu|añu=2012|títulu=Antimicrobial activity of wild mushroom extracts against clinical isolates resistant to different antibiotics|revista=Journal of Applied Microbiology|allugamientu=Oxford|editorial=Society for Applied Bacteriology/Blackwell Science|volume=113|númberu=2|páxina=466-475|doi=10.1111/j.1365-2672.2012.05347.x|pmid=22621239|issn=1364-5072|oclc=800764254}}</ref> Un estudiu independiente reveló una inhibición na crecedera de ''[[Proteus vulgaris]]''.<ref>{{cita publicación |idioma=en|apellíos1=Giri|nome1=S|apellíos2=Biswas|nome2=G|apellíos3=Pradhan|nome3=P|apellíos4=Mandal|nome4=SC|apellíos5=Acharya|nome5=K|mes=ochobre|añu=2012|url=http://sphinxsai.com/2012/oct-dec/Pharmpdf/PT=26(1554-1560)OD12.pdf|títulu=Antimicrobial activities of basidiocarps of wild edible mushrooms of West Bengal, India|revista=International Journal of PharmTech Research|allugamientu=Bombay|editorial=Sphinx Knowledge House|volume=4|númberu=4|páxines=1554-1560|issn=0974-4304|oclc=832406157}}</ref> Un estudiu de 2009 realizáu en 16 especies de fungos monteses comestibles de Portugal señaló que ''R. botritis'' tenía la mayor concentración d'[[acedos fenólicos]] (356.7&nbsp;[[miligramu|mg]] por [[quilogramu|kg]] de basidiocarpu frescu), compuesta en gran parte d'ácidu protocatéquico; tamién tuvo la mayor capacidá [[antioxidante]]. Los compuestos fenólicos —comunes nes frutes y verdures— tán siendo investigaos polos científicos por cuenta de los sos potenciales beneficios pa la salú, acomuñaos con un menor riesgu d'enfermedaes [[enfermedá crónica|cróniques]] y [[enfermedá dexenerativa|dexeneratives]].<ref name="Folles2009" /> == Fuentes == === Notes === {{llistaref|group=n.}} === Referencies === {{llistaref|3}} === Bibliografía consultada === {{refcomienza}} * {{cita llibru |idioma=en|nome=Joseph F|apellíos=Ammirati|url=https://books.google.com/books?id=nhWbsGB7z4cC&pg=PA307|títulu=Poisonous Mushrooms of the Northern United States and Canada|editorial=University of Minnesota Press|allugamientu=Minneapolis|añu=1985|isbn=978-0-816-61407-3|oclc=11212407}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Arora|nome=D|añu=1986|url=https://books.google.com/books?id=86tM01VsFG0C|títulu=Mushrooms Demystified: A Comprehensive Guide to the Fleshy Fungi|allugamientu=Berkeley|editorial=Ten Speed Press|isbn=978-0-89815-169-5|oclc=13702933}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Bessette|nome1=A|apellíos2=Bessette|nome2=AR|apellíos3=Fischer|nome3=DW|añu=1997|url=https://books.google.com/books?id=T2uU12XcRD4C&pg=PA422|títulu=Mushrooms of Northeastern North America|allugamientu=Syracuse|editorial=Syracuse University Press|isbn=978-0-815-60388-7|oclc=34411834}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíu=Boa|nome=E|añu=1995|url=http://www.fao.org/docrep/018/y5489y/y5489y.pdf|títulu=Wild edible fungi a global overview of their use and importance to people|allugamientu=Roma|editorial=[[Organización de les Naciones Xuníes pa l'Alimentación y l'Agricultura]]|isbn=92-5-105157-7|oclc=57121299}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Burrows|nome=I|añu=2005|url=https://books.google.com/books?id=j470CrsOuPQC&pg=PA98|títulu=Food from the Wild|ubicación=Londres|editorial=New Holland Publishers|isbn=978-1-84330-891-1}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Coker|nome=WC|añu=1923|títulu=The Clavarias of the United States and Canada|allugamientu=Chapel Hill|editorial=The University of North Carolina Press|doi=10.5962/bhl.title.5627|id=24011906|oclc=2400148}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Corner|nome=EJH|añu=1950|títulu=A Monograph of ''Clavaria'' and Allied Genera|serie=Annals of Botany Memoirs|númberu=1|ubicación=Londres|editorial=[[Oxford University Press]]|oclc=1082939}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Dickinson|nome1=C|apellíos2=Lucas|nome2=J|añu=1982|títulu=VNR Color Dictionary of Mushrooms|allugamientu=Nueva York|editorial=Van Nostrand Reinhold|isbn=978-0-442-21998-7|oclc=9044191}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Dugan|nome=FM|añu=2011|títulu=Conspectus of World Ethnomycology|allugamientu=St. Paul|editorial=American Phytopathological Society|isbn=978-0-890-54395-5|oclc=728580724}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Ellis|nome1=JB|apellíos2=Ellis|nome2=MB|añu=1990|url=https://books.google.com/books?id=vowdIZ7GqD4C&pg=PA167|títulu=Fungi Without Gills (Hymenomycetes and Gasteromycetes): An Identification Handbook|ubicación=Londres|editorial=Chapman and Hall|isbn=0-412-36970-2|oclc=20758266}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Fergus|nome=CL|añu=2003|url=https://books.google.com/books?id=lW2z73gIvM8C&pg=PA68|títulu=Common Edible and Poisonous Mushrooms of the Northeast|allugamientu=Mechanicsburg|editorial=Stackpole Books|isbn=978-0-811-72641-2|oclc=50334016}} * {{cita llibru |idioma=l'apellíos=Fries|nome=EM|añu=1821|url=https://books.google.com/books?id=Qj8-AAAAcAAJ&pg=PA466|títulu=Systema Mycologicum|volume=1|allugamientu=Lundin|editorial=ex officina Berlingiana|doi=10.5962/bhl.title.5378|oclc=560800714}} * {{cita llibru |idioma=de|apellíos=Hahn|nome=G|añu=1883|títulu=Der Pilzsammler, oder Anleitung zur Kenntnis der wichtigsten Pilze Deutschlands und der angrenzenden Länder|allugamientu=Gera|editorial=Kanitz|oclc=882739976}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Jordan|nome=M|añu=2004|url=https://books.google.com/books?id=ULhwByKCyEwC&pg=PA86|títulu=The Encyclopedia of Fungi of Britain and Europe|ubicación=Londres|editorial=Frances Lincoln|isbn=0-395-91090-0|oclc=56435994}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíu=Kibby|nome=G|añu=1994|títulu=An Illustrated Guide to Mushrooms and Other Fungi of North America|ubicación=Londres|editorial=Lubrecht & Cramer|isbn=0-681-45384-2|oclc=29772585}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Kirk|nome1=PM|apellíos2=Cannon|nome2=PF|apellíos3=Minter|nome3=DW|apellíos4=Stalpers|nome4=JA|url=https://books.google.com/books?id=IFD4_VFRDdUC|títulu=Dictionary of the Fungi|edición=Décima|editorial=CAB International|allugamientu=Wallingford|añu=2008|isbn=0-85199-826-7|oclc=313019371}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Marr|nome1=CD|apellíos2=Stuntz|nome2=DE|añu=1973|títulu=''Ramaria'' of Western Washington|serie=Bibliotheca Mycologica|volume=38|allugamientu=Lehre|editorial=Von J. Cramer|isbn=978-3-7682-0902-1|oclc=1154306}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=May|nome1=TW|apellíos2=Milne|nome2=J|apellíos3=Shingles|nome3=S|apellíos4=Jones|nome4=RH|añu=2008|url=https://books.google.com/books?id=mTJsa5a3ZpcC&pg=PA65|títulu=Fungi of Australia 2B|allugamientu=Melbourne|editorial=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-06907-7|oclc=223491970}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=McKnight|nome1=VB|apellíos2=McKnight|nome2=KH|añu=1987|url=https://books.google.com/books?id=kSdA3V7Z9WcC&pg=PA75|títulu=A Field Guide to Mushrooms|serie=Peterson field guide series|volume=34|allugamientu=Boston|editorial=Houghton Mifflin|isbn=0-395-91090-0|oclc=14586860}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Miller|nome1=HR|apellíos2=Miller|nome2=OK|añu=2006|url=https://books.google.com/books?id=zjvXkLpqsEgC&pg=PA196|títulu=North American Mushrooms: A Field Guide to Edible and Inedible Fungi|allugamientu=Guilford|editorial=Falcon Guide|isbn=0-7627-3109-5|oclc=62282438}} * {{cita llibru |idioma=l'apellíos=Persoon|nome=CH|añu=1797|url=https://books.google.com/books?id=zlY-AAAAcAAJ&pg=PA42|títulu=Commentatio de Fungis Clavaeformibus|allugamientu=Leipzig|editorial=Petrum Phillippum Wolf|oclc=6359961}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Rea|nome=C|añu=1922|url=https://biodiversitylibrary.org/page/32190571|títulu=British Basidiomycetae: A Handbook to the Larger British Fungi|allugamientu=Cambridge|editorial=[[Cambridge University Press]]|oclc=5877534}} * {{cita llibru |idioma=de|apellíos=Ricken|nome=A|añu=1918|url=http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/vester/content/pageview/2145163|títulu=Vademecum für Pilzfreunde|allugamientu=Leipzig|editorial=Quelle & Meyer|oclc=10912025}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Roberts|nome1=P|apellíos2=Evans|nome2=S|añu=2011|títulu=The Book of Fungi|ubicación=Chicago|editorial=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-72117-0|oclc=664519721}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos1=Saldi|nome1=Y|apellíos2=Hasnaoui|nome2=F|añu=2009|capítulu=Contribution to the Sylvester mushroom inventory and estimation of the production on permanent plots in Kroumirie, Tunisia|apellíu-editor1=Palahí|nome-editor1=M|apellíu-editor2=Birot|nome-editor2=Y|apellíu-editor3=Bravo|nome-editor3=F|apellíu-editor4=Gorriz|nome-editor4=Y|títulu=Modelling, valuing and managing Mediterranean forest ecosystems for non-timber goods and services, Palencia, Spain, 26–27 October 2007|serie=EFI Proceedings|númberu=57|allugamientu=Joensuu|editorial=European Forest Institute|isbn=978-952-5453-27-0}} * {{cita llibru |idioma=en|apellíos=Wright|nome=CA|añu=2001|url=https://books.google.com/books?id=tka838efZvkC&pg=PA228|títulu=Mediterranean Vegetables: A Cook's ABC of Vegetables and their Preparation|allugamientu=Boston|editorial=Harvard Common Press|isbn=978-1-558-32196-0|oclc=46402006}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{wikispecies}} *{{IndexFungorum|356843}} * [http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Ramaria/species/botrytis/match/1/match/1 ''{{PAGENAME}}'' (Pers.) Ricken 1918] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307042058/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Ramaria/species/botrytis/match/1/match/1 |fecha=2016-03-07 }} en [[Catalogue of Life]] {{n'idioma|en}}. * [http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=356843 ''{{PAGENAME}}'' (Pers.) Ricken 1918] en [[MycoBank]] {{n'idioma|en}}. * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=113081 Ficha] del [[Centru Nacional pa la Información Bioteunolóxica]] {{n'idioma|en}}. {{Tradubot|Ramaria botrytis}} {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Agaricomycetes]] [[Categoría:Fungos comestibles]] [[Categoría:Especies descrites en 1797]] [[Categoría:TBSpecies]] g65v22c0ui27xqsy3zc82k1fe89mnjc 0 79954 4502790 4157492 2026-07-05T17:57:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502790 wikitext text/x-wiki {{ficha de mineral}} [[Ficheru:Pseudomalachite-tuc1064a.jpg|300px|miniaturadeimagen|Pseudomalaquita]] La '''pseudomalaquita''' ye un mineral de [[cobre]] del grupu de los [[Mineral|minerales]] fosfatos. El so nome provién del griegu ''ψευδής'' (falsu), y malaquita, pola so semeyanza col carbonatu de cobre [[Malaquita|malaquita.]] Foi afayada en [[1813]] nuna mina de los montes Westerwald, nel estáu de Renania-Palatináu (Alemaña).<ref>Hausmann, J.F.L., 1813. </ref> Sinónimos pocu usaos son: ''ehlita'' y ''rhenita''. == Carauterístiques químiques == Ye un fosfatu hidroxilado y anhidro de [[Cobre|cobre.]] Ye'l polimorfu monoclínico de dos minerales cola mesma fórmula química pero que cristalicen n'otros sistemes: la ludjibaíta y la reichenbachita. Forma una serie de solución sólida col mineral cornwallita (Cu₅(AsO₄)₂(OH)₄), na que la sustitución gradual del fósforu por [[arsénicu]] va dando los distintos minerales de la serie. == Formación y xacimientos == Ye un mineral de xénesis secundaria, que se forma na zona d'oxidación de xacimientos de cobre. Suel atopase acomuñáu a otros minerales como: tenorita, piromorfita, [[malaquita]], [[limonita]], [[crisocola]], calcedonia, libethenita, cornetita o cuarzu. == Referencies == {{Llistaref}} * [http://www.mindat.org/min-3299.html Pseudomalaquita], ''mindat.org''. * [http://webmineral.com/data/Pseudomalachite.shtml Pseudomalaquita], ''webmineral.com''. * [http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/pseudomalachite.pdf Manual de pseudomalaquita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308105240/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/pseudomalachite.pdf |date=2012-03-08 }}, ''Mineral Data Publishing''. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Minerales]] bxbx93almc14e2uhlrcm3g9misq96jx 0 85788 4502893 3859464 2026-07-06T11:51:33Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502893 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón|regnum=[[Animalia]]|phylum=[[Arthropoda]]|genus=''[[Macroglossum]]''|binomial=''Rhodambulyx davidi''|ordo=[[Lepidoptera]]|classis=[[Insecta]]|familia=[[Sphingidae]]|binomial_authority=[[Mell, 1939]]}}'''''Rhodambulyx davidi'''''  Ye una especie de poliya de la familia [[Sphingidae]]. Vuela nel sur de [[China]], mientres la primavera, nos montes templaos del sur d'onde ye [[endemismu|endémica]], alcontraes en [[Guizhou]] (Shitou Shan, ríu Rong Jiang; Fujian (Kuatun, 2300m); [[Guangxi]] (Jingxiu, Dayao Shan, 1200m); y norte de Guangdong.<ref>[http://sphingidae.myspecies.info/taxonomy/term/2492] Sphingidae Taxonomic Inventory - Rhodambulyx davidi Mell, 1939.</ref><ref>[http://tpittaway.tripod.com/china/r_dav.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122805/http://tpittaway.tripod.com/china/r_dav.htm |date=2016-08-09 }} Pittaway & I.J. Kitching (The Natural History Museum, London.</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * Tree of life, funet.fi[http://ftp.funet.fi/index/Tree_of_life/insecta/lepidoptera/ditrysia/bombycoidea/sphingidae/smerinthinae/rhodambulyx/] {{wikispecies}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Sphingidae]] [[Categoría:Polinizadores]] p7wc7t2h4zfqho48cg8jwypf5mcvkj4 0 87274 4502809 4417520 2026-07-05T22:21:26Z Niketto sr. 112892 4502809 wikitext text/x-wiki {{ficha de ferramienta}} [[Ficheru:William Merritt Chase - The Tenth Street Studio - 48-1933 - Saint Louis Art Museum.jpg|miniaturadeimagen|Habitación con alfombra.]] '''Alfombra''' ye'l términu con que se designa #cualquier texíu iguáu nun telar en [[seda]], [[llana]], filo o fibra. y utilizada pa cubrir el suelu d'una estancia. L'alfombra del sieglu X. Les [[Cruzaes]] introducieron les alfombres turques n'Europa onde yeren, principalmente, colgaes de les parés como tapices o utilizaes sobre les meses. Solamente tres l'apertura de les rutes comerciales nel sieglu XVII llegaron les alfombres perses. El so usu nos llares occidentales como cubierta pa suelos nun se fixo popular hasta'l sieglu XVIII. == Tipos d'alfombra == Les alfombres, comúnmente pueden clasificase, según el modelu de nuedu que siguen, y el sistema utilizáu. Esisten alfombres en nuedu (con menor o mayor espesura), alfombres rasuraes y alfombres mistes (nuedu y rasuráu sobre'l mesmu llenzu). Tamién esisten les alfombres en rollu o les alfombres modulares (comúnmente usaes n'árees de trabayu pal fácil accesu a los rexistros soterraños) === Alfombres d'orixe nómada === [[Ficheru:Azeri_carpet_(Sirvan_group).jpg|miniaturadeimagen|Alfombra d'Azerbaixán, declarada Patrimoniu intanxible de la humanidá pola [[UNESCO]].]] Les tribus nómades, utilicen pequeños telares portátiles pa les sos creaciones, que nun suelen ser de gran tamañu. Polo xeneral estes alfombres, desenvolvieron sistemes xeométricos, con llinies verticales y horizontales. Pueden tamién representar temes florales, d'animales, estrelles, etc. El material usáu pue ser la llana, el pelo de camellu y la seda. === Alfombres d'orixe sedentariu === A diferencia de les alfombres nómades, les alfombres realizaes en ciudaes o pequeños pueblos, #ellaborar con telares enforma mayores, dando como resultáu un tamañu enforma mayor. Suelen ser muncho más estilizadas y representen modelos xeométricos más repetitivos y muncho más cinxíos a un plantegamientu ordenáu y siguiendo un patrón de dibuxu primeramente ellaboráu. Esti tipu d'alfombres, pueden llegar a algamar los 12 metros de llargor, utilizando como material, llana, sedes, filos d'oru y plata. == Tintes == Polo xeneral, los tintes utilizaos na fabricación tradicional, #llograr de la vexetación local. Plantes como «el raigañu de la roxa», «el soumak» y «l'[[Indigofera tinctoria|índigo»]], son les más utilizaes. Pa la fixación de los colores utilícense mordientes. Estos mordientes son sustancies principalmente minerales o vexetales, que reaccionen químicamente colos tintes y formen un compuestu insoluble que s'afita no que fai a l'alfombra. Los mordientes más usaos son l'allume, l'óxidu d'estañu y el sulfatu de fierro. [[Ficheru:Fábrica_de_Alfombras,_Puyuhuapi.jpg|miniaturadeimagen|307x307px|Interior de la Fábrica d'Alfombres, Puyuhuapi, [[Chile]]]] == La evolución n'Europa == [[Ficheru:Alfombra_española_S._XVII._Estilo_Cuenca..jpg|miniaturadeimagen|267x267px|Alfombra española sieglu XVII. Estilu Cuenca.]] La fabricación d'alfombres manuales, estendióse rápido per Europa, fundamentalmente en [[Francia]] y Flandes, onde apaeciendo un nuevu sistema ensin nuedos denomináu «Bruxeles». Esti sistema consiste en que'l pelo de l'alfombra #texer en bucles y non con estremos que queden llibres. Úsense dos entames de filos que zarren un par extras denominaos rellenu y que sirven pa caltener prieto el texíu. === Alfombres Wilton === Cola invención del telar «Jacquard» en Francia, en 1801, fíxose posible texer alfombres de 5 colores y ser usaos a lo llargo de toa ella. Siguiendo un funcionamientu paecíu a la modalidá «Bruxeles», la téunica Wilton dio como resultáu unes alfombres d'una grosez luxosa. == L'alfombra n'España == Con un picu del 76% de la producción nacional española, la industria alfombrero #centrar nel sieglu XX na llocalidá alicantina de Crevillente, qu'anguaño sigue teniendo gran importancia nel texíu empresarial español na fabricación d'alfombres, tanto de forma mecánica como manual. == Ver tamién == * Alfombra persa * Tapete * Felpudu * Alfombra voladora == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|nome=Rugs and carpets}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Industria testil]] huzxbcqwp4kr1plrxonwpmokbiclz11 0 87416 4502794 4489528 2026-07-05T19:33:07Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502794 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Pueblo judío}} {{Ficha de grupu étnicu |grupu = Pueblo xudíu<br />{{hebréu|יהודים}} (''Yehudim'') |imaxe = Jews montage.jpg |descripción = <small> '''1ª fila''': [[Judas Macabéu]] • [[Flaviu Xosefu]] • [[Akiva ben Iosef]] • [[Maimónides]]<br /> '''2ª fila''': [[Baruch Spinoza]] • [[Sigmund Freud]] • [[Sholem Aleijem]] • [[Albert Einstein]]<br /> '''3ª fila''': [[Emmy Noether]] • [[David Ben-Gurión]] • [[Marc Chagall]] • [[Natalie Portman]] </small> |población = 14&nbsp;212&nbsp;800 (añu 2014)<ref name="JVL2014">Dato año 2014.[http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3257 www.jewishdatabank.org] (Sergio Della Pergola, ''World Jewish Population'': 2014 ''The [[American Jewish Year Book]]'', páxina 15)</ref> |asentamientu1 = {{bandera2|Israel}} |población1 = 6&nbsp;042&nbsp;000 |ref1 =<ref>Yaron Druckman, "[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4367878,00.html Israel's population crosses 8 million mark]", ''Ynetnews'', 14 d'abril de 2013 (aportáu 16 de xunetu de 2014). La cifra nun inclúi 300&nbsp;000 israelinos étnicos xudíos a quien la [[Halajá]] y lleis rabíniques entá aplicaes n'[[Israel]] nun los reconocen como tales (casu contrariu, ella sería 6&nbsp;342&nbsp;000 habitantes).</ref> |asentamientu2 = {{bandera2|Estaos Xuníos}} |población2 = 5&nbsp;700&nbsp;000 |ref2 =<ref name="pergola212">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html Jewish Virtual Library] (Sergio Della Pergola, ''Jewish World Population'', Universidá Hebrea de Xerusalén, 2012; ''The American Jewish Year Book'', Dordrecht: Springer, 2012-2014, páxs. 212-283); consultáu 20 de xineru de 2015.</ref> |asentamientu3 = {{bandera2|Francia}} |población3 = 475&nbsp;000 |ref3 =<ref name="pergola212"/> |asentamientu4 = {{bandera2|Canadá}} |población4 = 385&nbsp;000 |ref4 =<ref name="pergola212"/> |asentamientu5 = {{bandera2|Reinu Xuníu}} |población5 = 290&nbsp;000.<ref name="pergola212"/> |ref5 =<ref name="JVL2012">Dato año 2012.[http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 www.jewishdatabank.org] (Sergio Della Pergola, ''World Jewish Population'': 2012 ''The [[American Jewish Year Book]]'', páxina 22)</ref> |asentamientu6 = {{bandera2|Rusia}} |población6 = 186&nbsp;000 |ref6 =<ref name="pergola212"/> |asentamientu7 = {{bandera2|Arxentina}} |población7 = 181&nbsp;300 |ref7 =<ref name="pergola212"/> |asentamientu8 = {{bandera2|Alemaña}} |población8 = 119&nbsp;000 |ref8 =<ref name="JVL2012"/> |asentamientu9 = {{bandera2|Australia}} |población9 = 112&nbsp;000 |ref9 =<ref name="JVL2012"/> |asentamientu10 = {{bandera2|Brasil}} |población10 = 95&nbsp;300 |ref10 =<ref name="JVL2012"/> |idioma = '''[[Llingües xudíes]] históriques''': [[Hebréu antiguu|hebréu]] • [[yidis]] • [[Idioma xudeoespañol|ladín]] • [[Llingües xudíes|otros]] '''[[Llingua llitúrxica|Llingües llitúrxiques]]''': [[Idioma hebréu|hebréu]] y [[Idioma araméu|araméu]] '''[[Idioma|Idiomes emplegaos anguaño]]''': [[Idioma hebréu|hebréu]], [[idioma inglés|inglés]], [[idioma francés|francés]], [[idioma español|español]], [[Idioma alemán|alemán]], [[idioma rusu|rusu]], [[yidis]] y otros. |relixón= [[Xudaísmu]] |rellacionaos = [[semites]] y otres tantes. }} El '''pueblu xudíu''' ye un grupu descendiente de los [[hebreos]] y antiguos [[israelita|israelites]] del [[llevante mediterraneu]]. La relixón constitúi un posible aspeutu de pertenencia al pueblu xudíu según les tradiciones, práutiques culturales, sociales y llingüístiques. Magar pueden presentar carauterístiques comunes, tales como l'idioma o la creencia, los xudíos nun constitúin un grupu étnicu homoxéneu, por ello la definición precisa de xudíu ye revesosa y puede variar dependiendo del énfasis que se faiga na observancia relixosa o na identidá secular.<ref>Élisabeth Roudinesco, ''A vueltes cola cuestión xudía'' (2009), Barcelona: Anagrama, 2011.</ref> Los xudíos sufrieron una llarga historia de persecución en distintos llugares y la so población foi variando a lo llargo de los sieglos. Según datos de Berman Jewish DataBank, en 2015 la población xudía algamaba los 14,3 millones. Representando alredor d'un 0,2 per cientu de la población mundial.<ref>Esto ye, la rellación proporcional ye tres veces menor qu'en 1945.</ref> La mayoría d'ellos mora n'Israel y Estaos Xuníos. Según investigaciones llevaes a cabu na [[Universidá Hebrea de Xerusalén]], el 96 per cientu de los xudíos que moren fora d'Israel tiende a concentrase en diez países, toos ellos democráticos.<ref>La noción ye sostenida pol demógrafu d'orixe italianu Sergio Della Pergola (Elías L. Benarroch, [http://www.lavoz.com.ar/noticias/mundo/70-anos-despues-hai-menos-judios-que-antes-holocausto 70 Años dempués, hai menos xudíos qu'antes del Holocaustu—metanes cambeos demográficos, l'Estáu d'Israel recuerda a víctimes del nazismu], ''La Voz'', 8 d'abril de 2013, según esti artículu: "La población xudía nel mundu sigue bien per debaxo de la so cifra en 1938 y namái llogró crecer n'Israel, onde acaba de superar la simbólica cifra de seis millones. [...] Los xudíos representen güei alredor d'un 0,002 per cientu de la población mundial, tres veces menos proporcionalmente qu'en 1945").</ref> == Etimoloxía == [[Ficheru:Bikur Cholim Hospital doors 003-2.jpg|left|230px|miniaturadeimagen|[[Lleón de Xudá]]. El lleón, símbolu de [[Tribus d'Israel|Xudá]]. Relieve con inscripción hebrea: « '''יְהוּדָה''' ».<ref>Detalle de les puertes d'accesu al Hospital Bikur Jolim, Xerusalén. Trabayu en relieve realizáu por Ze'ev Raban en 1925.</ref>]] [[Ficheru:Kingdoms of Israel and Judah map 830-es.svg|thumb|275px|Mapa de los dos reinos hebreos escontra [[sieglu IX e.C.|830 e.C.]]<ref>Árees d'incidencia hebrea al entamu de la monarquía estremada:<br /> <gallery> Ficheru:The divided kingdom.jpg|El Reinu Estremáu: [[Reinu de Xudá]] (sur) y [[Reinu d'Israel]] (norte), [[sieglu IX e.C.|928 e.C.]] </gallery> Esti mapa foi desenvueltu pola American Bible Society en 1888, considerando l'estáu de dambos reinos en 928 e.C., añu en que morrió'l rei [[Salomón]]. La [[Franxa de Gaza]] apaez nel mapa como parte del [[Reinu de Xudá]] y ello debe a que los autores del mesmu consideraben que los filisteos yeren un pueblu que tenía ciudaes-estáu, en cuenta de una unidá territorial. El mapa en cuestión tien por fin solo ilustrar de manera xeneral y aproximativo les árees d'incidencia de cada unu de los reinos hebreos.</ref>]] [[Ficheru:Aert de Gelder - Esther y Mardoqueo escribiendo la primera carta del Purim.jpg|thumb|275px|En [[Partia|Mesopotamia]]: [[Purim]]. ''[[Ester (personaxe bíblicu)|Esther]] y [[Mardoqueo|Mordecai]] escriben les cartes a los xudíos'', sieglu V e.C.<ref>Jorge Glusberg, ''Obres maestres del Muséu Nacional de Belles Artes'', Buenos Aires: MNBA, 1996, p. 38. El ''[[Llibru de Ester]]'' ye la fonte d'inspiración lliteraria d'esta pintura: "Escribió Mardoqueo [...] y unvió cartes a tolos xudíos que taben en toles provincies del rei Asuero, cercanos y distantes, ordenar que celebraren el día decimocuartu del mes de Adar, y el decimoquintu del mesmu mes, de cada añu, como díes en que los xudíos tuvieron en paz colos sos enemigos, y como'l mes en que la murnia se trocó n'allegría, y el llutu en festividá; que los convirtieren en díes de llacuada y de gozu, en día d'unviar regalos cada unu al so vecín, y apurríes a los probes" ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Ester+9&version=RVR1995 Ester 9:20-22]). La obra de Aert de Gelder ye alternativamente conocida como "Ester y Mardoqueo escribiendo la primer carta del [[Purim]]" ([http://mnba.gob.ar/coleccion/obra/8643 MNBA Obra 8643]).</ref> Oleu por [[Aert de Gelder]], 1675.<ref>Cuadru calteníu y exhibíu nel Muséu Nacional de Belles Artes, Buenos Aires. Donación de Mario Hirsch, 1983 (Glusberg, ''Obres maestres del Muséu Nacional de Belles Artes'', p. 38). La información provista pol MNBA indica que Aert de Gelder trató en diverses ocasiones la historia de Ester, siendo ella popular n'Holanda mientres el sieglu XVII, yá que el pueblu holandés parangonaba nesi entós la so propia llucha contra'l xugu español con aquella que los xudíos de l'Antigüedá llibraben contra los sos enemigos. El ''Llibru de Ester'' narra cómo una nueva xudía intercedió ante'l rei persa Asuero (Xerxes) con cuenta d'evitar la masacre del so pueblu, decreatada por Amen, quien yera enemigu de los xudíos. La masacre taba prevista pa un día "tiráu a suertes". Mas la intervención de Ester contribuyó al trunfu de los xudíos y a partir d'ello estableció la fiesta de [[Purim]], nome que deriva del persa ''p['''o''']r'' <nowiki>[</nowiki>''Llibru de Ester'': "foi hechada '''Pur''', esto ye, la suerte"; [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Ester+3&version=RVR1995 ''Ester'' 3:7]<nowiki>]</nowiki> y que significa "echar suertes". La tema yera consideráu ejemplificador y de la mesma celebratorio del trunfu holandés al respective del so enemigu d'entós, España (Á.M. Navarro y A. Lo Russo; [http://mnba.gob.ar/coleccion/obra/8643 Testu obra MNBA 8643], consultáu y afechu 5 d'agostu de 2014). Ensin dar referencia nenguna, el sitiu del MNBA determina que "Purim" ye un "nome que se deriva del sánscritu ''par'' o del persa ''por''" ([http://mnba.gob.ar/coleccion/obra/8643 Obra MNBA 8643], consultáu 5 d'agostu de 2014); pero ello nun ye del tou exactu: '''Purim''' ye antetodo un términu del [[idioma hebréu]], que'l so singular ye '''Pur''' (פור), y qu'en dicha llingua, tantu la histórica como la moderna, ye identificáu con '''''hai-goral''''', vocablu que ye entendíu nesti casu como "la suerte" (''פורים''); el términu ye emplegáu n'hebréu dende'l sieglu V e.C.; siendo bien posible que'l términu hebréu provenga de la mesma del [[Idioma persa|persa]] '''Pur''' ([http://jafi.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Jewish+Time/Festivals+and+Memorial+Days/Purim/PUR+PURIM+The+Source+and+the+Meaning+of+the+Term.htm Axencia Xudía: Purim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405051907/http://jafi.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Jewish+Time/Festivals+and+Memorial+Days/Purim/PUR+PURIM+The+Source+and+the+Meaning+of+the+Term.htm |date=2015-04-05 }}); Ernest Klein suxer que'l términu ''Purim'' provién del [[acadiu]] ''puru'' y esti de la mesma del [[sumeriu]] ''bur'' (''A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language'', Ámsterdam: Elsevier Scientific Publishing Co., 1971; [http://www.etymonline.com/index.php?term=Purim Douglas Harper, "Purim", ''Online Etymology Dictionary'', 2001-2014]). Tanto'l ''Webster's Revised Unabridged Dictionary'' como'l ''Chambers's Twentieth Century Dictionary'' indiquen que la etimoloxía de ''Purim'' ye hebrea ([http://www.finedictionary.com/Purim.html Fine Dictionary: Purim]). Con tou, nenguna de les fontes consultaes suxer un posible orixe sánscritu pal términu en cuestión (consulta realizada 5 d'agostu de 2014). Siendo identificaos a partir de la cronoloxía de los reis de Persia, y al traviés de [[Xerxes I]] en particular, Ester y Mardoqueo pertenecen al sieglu V e.C.; [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/967-ahasuerus "Ahasuerus", ''Jewish Encyclopedia'', Nueva York, 1906]; Robert J. Littman, "The Religious Policy of Xerxes and the Book of Esther", ''The Jewish Quarterly Review'', 65/3, xineru de 1975, páxs. 145-148; Simón Dubnow, ''Historia Xudía'', Buenos Aires: Sigal, 1977, capítulu XIV; [http://www.chabad.org/search/keyword_cdo/kid/10809/jewish/Ahasuerus.htm "Ahasuerus", ''Chabad'', consultáu 11 d'agostu de 2014].</ref> Coleición Hirsch, Arxentina.]] El términu ''xudíu'' (n'hebréu יהודי—''Yehudi'') ven de [[Xudá]] (יְהוּדָה—''Yehúda'', cuartu fíu del patriarca bíblicu [[Jacob]]). Nun sentíu territorial, Xudá (יְהוּדָה, esto ye, Xudea) designaba al [[Reinu de Xudá]], entidá política qu'esistió nel [[llevante mediterraneu]], unos mil años antes de la [[Era común]] y hasta'l 70 de la mesma.<ref>Na llingua hebrea, יְהוּדָה—''Yeudá'' ye'l términu entá emplegáu pa referise a Xudea; asina, los territorios de Xudea y Samaria son conocíos n'hebréu como ''Yehudá ve-Shomrón'' (יהודה ושומרון).</ref> Los habitantes del [[Reinu de Xudá]] yeren conocíos como ''xudíos'', términu que depués foi ampliándose hasta tomar a toos aquellos qu'emigraren dende ellí escontra otres rexones ya inclusive foi aplicáu depués a los sos descendientes. Como axetivu xentiliciu hebréu que deriva del nome propiu [[Xudá (patriarca)|Xudá]], el términu ''xudíu'' aparentemente nun foi aplicáu pa designar a [[Tribu de Xudá|los miembros de la tribu]], pero sí lu emplega [[Jeremías (profeta)|Jeremías]] nel testu bíblicu, dándo-y un sentíu nacional, en referencia a aquellos habitantes del sureñu Reinu de Xudá que permanecen fieles a [[Yahvéh]],<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8621-jew-the-word Jewish Encyclopedia: "Jew"]; consultada 5 d'agostu de 2014.</ref> {{cita|Entós vieno la pallabra de Yahvéh a Jeremías en Tafnes, diciendo:<br /> «Toma nes tos manes piedres grandes y escuéndiles nel amiestu na terraza de lladriyu que ta a la entrada del palaciu de Faraón en Tafnes, a vista de la xente xudío» (Jeremías 43:8-9).<ref>Traducción a partir de la Biblia hebrea, versión emplegada pol xudaísmu y que'l so testu orixinal incluyir nel presente artículu de siguío.</ref>}} Que'l so testu orixinal na [[Tanak|Biblia hebrea]] ye: {{cita|וַיְהִי דְבַר יְהֹוָה אֶל יִרְמְיָהוּ בְּתַחְפַּנְחֵס לֵאמֹר<br /> קַח בְּיָדְךָ אֲבָנִים גְּדֹלוֹת וּטְמַנְתָּם בַּמֶּלֶט בַּמַּלְבֵּן אֲשֶׁר בְּפֶתַח בֵּית פַּרְעֹה בְּתַחְפַּנְחֵס לְעֵינֵי''' אֲנָשִׁים יְהוּדִים'''<br /> ירמיהו 43:ח-ט (Jeremías 43:8-9).<ref>Biblia hebrea: [http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/16040 Yirmiyahu 43].</ref>}} Los habitantes del Reinu de Xudá van ser dende entós conocíos como ''xudíos'', términu que depués s'amplió hasta tomar a tolos "fíos d'Israel" (בְּנֵ֥י יִשְׂרָאֵֽל),<ref>2 ''Reyes'' 16:3, «... naciones que Jehová echó de lantre de los fíos d'Israel» ([https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Reis+16&version=RVR1995 Reina-Valera 1995]), con base na Biblia hebrea: " הַגּוֹיִם אֲשֶׁר הוֹרִישׁ יְהֹוָה אֹתָם מִפְּנֵי בְּנֵי יִשְׂרָאֵל" ([http://www.chabad.org/library/bible_cdo/aid/15922 Melachim II: 16]), consultaos 5 d'agostu de 2014.</ref> incluyendo aquellos qu'emigraren escontra otres rexones y aplicándose depués tamién a los sos descendientes.<ref>{{cita web |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8621-jew-the-word|títulu=Jewish Encyclopedia: Jew|fechaaccesu=31 de marzu de 2017 }}</ref> El términu ''xudíu'' guarda tamién una estrecha rellación con aquellos habitantes y miembros del [[Reinu de Xudá]] que fueron forzaos al [[Cautiverio de Babilonia|exiliu y cautiverio en Babilonia]], pero fueron lleales a Yahvéh y llograron depués de los perses la permisión de tornar a la so [[Tierra Santa|territoriu natal]], aplicándose por ello'l términu ''xudíu'' tanto al hebréu que retornó a [[Tierra Santa|él]] como a aquél que permaneció en [[Mesopotamia]].<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8621-jew-the-word Jewish Encyclopedia: Jew]. El términu ye emplegáu nel ''Llibru de Ester'' y, contrariamente a la creencia popular que sostién que la [[Diáspora xudía]] tuvo llugar solo depués de la destrucción del [[Templu de Xerusalén|Templu de Herodes]] nel añu 70&nbsp;y.&nbsp;c., la presencia de los xudíos en diverses llocalidaes del mundu antiguu remóntase, a lo menos, al momentu en que, habiendo [[Ciro el Grande]] promulgáu un edictu que dexaba'l regresu de los xudíos a la so tierra nel añu [[537 e.C.]], parte d'ellos permaneció en Mesopotamia, en cuantes que:<br /> {{cita|Dempués de cuarenta y nueve años de cautiverio en Babilonia, decenes de miles de xudíos tornaron a [[Reinu de Xudá|Xudea]] so la direición del príncipe [[Zorobabel]] y del Sumu Sacerdote Jesuá (537). Poco dempués empezaron a afluyir, de torna a la so patria, munchos hebreos esvalixaos per otros países: d'Exiptu, del Asia Menor y de les islles del Mediterraneu (Simón Dubnow, ''Manual de la Historia Xudía'', Buenos Aires: Sigal, 1978, p. 179).}}</ref> En castellán, el términu ''xudíu'' procede del llatín ''Iudaeus'', que de la mesma ye préstamu de l'antigua llingua xudeo-aramea ''Y'hūdāi'', correspondiéndose col hebréu ''Yehudi'' (יְהוּדִי).<ref>''"Del lat. Iudaeus, y esti del hebr. yĕhūdī"'' ([http://lema.rae.es/drae/srv/search?id=0hFWXiKzoDXX21cfxOy4 DRAE: xudíu], consultáu 13 de xunetu de 2014).</ref> Esiste amás una correspondencia etimolóxica ente dellos idiomes; asina, por casu, ''Jude'' n'alemán, ''juif'' en francés, ''jueu'' en catalán, ''Jew'' n'inglés, ''xudeu'' en gallegu, ''chodigo'' n'aragonés, ''jøde'' en danés, y ''zsidó'' n'húngaru. Con tou, esisten tamién idiomes nos que los xudíos son denominaos ''[[hebreos]]'', tal como asocede en persa y en griegu (''Εβραίοι''), según n'italianu, rumanu, rusu y demás llingües eslaves.<ref>En griegu, l'usu de Ἰουδαῖος nun ye nin frecuente nin habitual, emplegándose preferentemente nella'l términu ''Εβραίοι''.</ref> Un posible significáu del términu ''xudíu'' ye 'Allaba al Eternu'.<ref>Avdiel Ben Obed, [http://www.mercaba.org/FICHES/Enciclopedia/H/que_hebréu.htm "¿Qué ye ser hebréu?"], ''Mercabá'', ensin fechar (aportáu 19 de xunu de 2014).</ref> La pallabra ''xudíu'' nun apaez na [[Torá|primer seición de la Biblia hebrea]] ([[Pentateucu]] o [[Moisés|Los Cinco Llibros de Moisés]]), pero sí nes sos otres seiciones yá indicaes, según tamién nel ''[[Llibru de Ester]]'' (que nel xudaísmu constitúi un testu estreme y que ye lleíu en [[Purim]]).<ref name="Ben Obed_1">Ben Obed: "¿Qué ye ser hebréu?"</ref> Ello sicasí nun significa que'l términu ''Iehudi/Xudíu'' tenga sentíu peyorativu nengunu en casu de ser comparáu col so predecesor, ''Ivri/Hebréu''.<ref name="Ben Obed_1"/> == Xudíos y xudaísmu == Hasta'l [[sieglu XVIII]], los vocablos ''xudíos'' y ''[[xudaísmu]]'' yeren práuticamente sinónimos. Sicasí, la llegada de la Haskalá (ilustración xudía) supunxo un cambéu radical na mentalidá de munchos xudíos que se vieron a sigo mesmos como miembros d'un mesmu pueblu, pero separaos de la tradicional adhesión a la fe xudaica. == Identidá xudía == [[Ficheru:Юдаль Пэн. Стары.JPG|thumb|120px|Yehuda Pen, ''Home del [[shtetl]]'', [[Bielorrusia]], 1890-95.]] El pueblu xudíu considerar a sí mesmu descendiente de [[Xudá (patriarca)|Xudá]], fíu de [[Jacob]], de la mesma fíu d'[[Isaac]], quien yera fíu d'[[Abraham]]. Según la tradición monoteísta, el pueblu xudíu tien el so orixe en Abraham, proveniente d'[[Ur Kaśdim|Ur]], siendo Abraham el primer patriarca y a quien se reveló'l [[Yahvé|Dios únicu]]. Pertenecer al pueblu hebréu nun dependía de nengún orixe étnicu o racial, sinón de l'adhesión de determinada(s) persona(s) a l'[[Alianza (Biblia)|Alianza]] con [[Yahveh]], que nun yera un privilexu sinón qu'implicaba'l cumplimientu de deberes pa con [[Dios]], que la so carauterística orixinal y distintiva yera'l ser únicu.<ref>A diferencia de los numberosos y variopintos dioses de les relixones politeístes de l'Antigüedá.</ref> Cuando [[Moisés]] condució al pueblu hebréu dende [[Exiptu]] hasta la [[Tierra d'Israel]], un ensame d'homes y muyeres de diversos oríxenes xunir a ellos y acompañar mientres el [[Éxodu]]. Una vegada lliberaos de la esclavitú, los descendientes de [[Jacob]] entemecer con ellos. Esto ye, los hebreos casóse con cualquier persona qu'abrazara la fe n'[[Yahvé|el Dios únicu]] y aceptara l'Alianza.<ref>[[Rut (nome)|Ruth]], quien yera por orixe [[moab]]ita, ye unu de los varios [[Llibru de Rut|exemplos bíblicos]] onde se da un matrimoniu ente los hebreos y xente d'otros pueblos. {{Cita llibru |apellíu=Dujovne |nome=León |coautores= |enllaceautor=León Dujovne |títulu=El xudaísmu como cultura |url= |fechaaccesu=19 de payares de 2014 |idioma= |otros= |edición= |añu=1980 |editor= |editorial=Ediciones Nueva Guarda |allugamientu= |isbn= |capítulu= |páxina=174 |cita=}}</ref> Xeneralmente, l'usu del términu ''xudíu'' utilizar pa referise a tres grupos: aquellos que tienen oríxenes étnicos xudíos, aquellos que practiquen el xudaísmu y aquellos que s'identifiquen como tales pola so identificación cultural y histórica. La [[halajá]], la llei xudía, da otra definición de la identidá xudía. Acordies cola llexislación xudía, xudíu ye aquel que: a) ye fíu de madre xudía (llei que deriva del pasaxe de [[Deuteronomiu]] 7:1-5)<ref>[http://www.iglesia.net/biblia/libro/deuteronomio.html#cap7 Deuteronomio 7:1-5].</ref> o b) aquella persona que se convierte formalmente al xudaísmu so la supervisión halájica d'un reconocíu [[Bet Din]] (corte xudía) presidida por trés ''[[dayan]]im'' (xueces). Esti procesu de conversión ta desenvueltu en testos llegales xudíos, tales como'l [[Talmud]], el [[Shulján Aruj]] y les interpretaciones de la [[Xudaísmu ortodoxu|ortodoxa rabínica]]. Pero amás d'esa definición ortodoxa esisten otres definiciones, como les de les corrientes reformistes, reconstruccionistas y lliberales, qu'afirmen que ye xudíu aquel que tien un padre xudíu (nel sentíu xenéricu, esto ye, un padre o una madre). L'humanismu xudíu afirma que ye xudíu "quien se siente xudíu" ensin importar si tien ascendencia xudía o si fai una conversión relixosa. === Por conversión === [[Ficheru:Marilyn Monroe 1952.jpg|thumb|120px|Marilyn Monroe convertir al xudaísmu en 1956.<ref>Rabbi Robert Goldburg, "[https://web.archive.org/web/http://reformjudaismmag.org/Articles/index.cfm?id=1561 When Marilyn Monroe Became a Jew (Published Letters from 1962)]", ''Reform Judaism Magacín'', 2010; consultáu 12 agostu de 2014.</ref>]] [[Ficheru:Spinoza.jpg|thumb|120px|Baruj Spinoza: escomulgáu por [[Panteísmu|panteísta]].]] Magar el xudaísmu nun fomenta la conversión y a lo llargo de la historia nun se conocen casos onde'l pueblu xudíu sometiera a otru a convertise, la mesma ta contemplada. Pa faelo ye necesariu tener un estudiu ampliu sobre la [[Torá]], capacitáu por un ''Moré'' (Maestru). Los filtros pa la conversión al xudaísmu, magar varien según les distintes corrientes, suelen ser bien esixentes, yá que se busca per parte de los rabinos que la conversión sía sincera y ensin motivaciones ulteriores. Nel pasáu hubo exemplos de conversiones en masa al xudaísmu, como ye'l casu del pueblu de [[Samaria (rexón)|Samaria]], qu'ensin ser descendientes de [[Jacob]] nun sentíu físicu abrazaron el xudaísmu anque nunca perdieron del tou les sos creencies y costumes, polo cual los xudíos ortodoxos de [[Xerusalén]] nunca los vieron con total presto.{{ensin referencies}} Otru casu de conversión en masa ye aquella de los [[jázaros]]. === Perda de la condición de xudíu === Tocantes a la perda del xudaísmu, acorde cola llei xudía (''[[Halajá]]''), nun esiste manera de perder el xudaísmu. Quien naz xudíu o se convierte, nun pierde la so condición de xudíu inclusive dempués de cometer unu de los trés peores pecaos: [[paganismu]], [[asesinatu]] o aberraciones sexuales. A pesar d'esto la llei xudía utilizó otra arma contra pecadores de mayor escala: l'espulsar de la [[comunidá]] (“El [[Herem]]” o “El [[Nidui]]”). El poder de dixebrar de la comunidá remontar a les primeres dómines bíbliques, pero empezar a usar en forma sistemática mientres la dómina talmúdica nel segundu [[Templu de Xerusalén]]; el so usu siguió eventualmente mientres la era moderna. [[Baruch Spinoza]] y [[Uriel da Costa]] son dalgunos de los xudíos más importantes que fueron escomulgaos de la comunidá. Pero, acordies cola [[llei xudía]], esisten caminos pa ser aceptáu nuevamente na comunidá (yá que, según la mentada llei, la judeidad ye en principiu daqué pa tola vida). == Babilonia y Roma == Dempués de la destrucción del Segundu Templu los xudíos perdieron enforma de les sos cañes. Sicasí, una cantidá importante d'helénicos permaneció n'Alexandría. Ensin Templu, los xudíos qu'entá falaben griegu dexaron de ver a Xerusalén na mesma manera na que solíen velo. Los xudíos dixebráronse dependiendo del so idioma en griegos y hebreos.<ref name=":0">{{Cita llibru|apellíos=Ehrlich|nome=Mark Avrum|títulu=Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture|url=https://books.google.com.mx/books?id=NoPZu79hqaEC&printsec=frontcover&dq=jewish+diaspora&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=jewish%2520diaspora&f=false|fechaaccesu=15 de setiembre de 2016|fecha=1 de xineru de 2009|editorial=ABC-CLIO|isbn=9781851098736|idioma=en}}</ref> Amás les creencies y los testos bíblicos de cada comunidá diferíen en delles coses.<ref name=":0" /> Pal primer sieglu, la comunidá xudía en babilonia, a la que fueren exiliaos dempués de la conquista babilónica, según la revuelta Bar Kokhba en 135 aC, yá empezara a crecer.<ref>[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת "עם ישראל - תולדות 4000 שנה - מימי האבות ועד חוזה השלום", ע"מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth - "The People of Israel&nbsp;— the history of 4000 years&nbsp;— from the days of the Forefathers to the Peace Treaty", 1981, pg. 95)</ref> Ente los años 200 aC a 500 aC, nesi llugar concentrábase alredor d'un sestu de la población total de xudíos nesa era.<ref>[Dr. Solomon Gryazel, "History of the Jews – From the destruction of Judah in 586&nbsp;BC to the preset Arab Israeli conflict", p. 137]</ref> Pal sieglu 13 l'autor Bar Hebraeus dicía qu'había alredor de 6,944,000 xudíos nel mundu romanu.<ref>Salo Wittmayer Baron (1937).&nbsp;''A Social and Religious History of the Jews, by Salo Wittmayer Baron ... Volume 1 of A Social and Religious History of the Jews''. Columbia University Press. p.&nbsp;132.</ref> == Grupos étnicos == {{AP|Divisiones étniques xudíes}} === Ashkenazim === [[Ficheru:Isidor Kaufmann Portrait eines Jungen.jpg|thumb|140px|[[Asquenazí]].<ref>Neñu xudíu húngaru, c. 1900. Cuadru de Isidor Kaufmann (1853-1921), tituláu ''Semeya d'un mozu'', calteníu en Joods Historisch Museum, Ámsterdam.</ref>]] [[Ficheru:David de sola pool portrait.jpg|thumb|140px|[[pueblu sefardín|Sefardín]].<ref>Semeya del rabín David de Sola (1885-1970), fotografía.</ref>]] [[Ficheru:YemeniJew1914.jpg|thumb|140px|Mizrají.<ref>Xudíu yemenita orando, 1914. Imaxe publicada en ''National Geographic Magazine'', marzu de 1914.</ref>]] ''Ashkenaz'' ye'l nome dau a [[Alemaña]] polos xudíos y [[Asquenazí|ashkenazí]] («alemán») ye'l nome que recibíen los xudíos d'Alemaña. Usóse depués pa describir a los xudíos provenientes d'[[Europa]] de manera xeneral. El so idioma ye'l [[yidis]], que ye un dialeutu xermanu con influencia hebrea y eslava. Habitaron principalmente n'[[Alemaña]], [[Polonia]], [[Ucraína]] y [[Rusia]]. Nun son xudíos ''ashkenazim'' los que tienen raigaños nos siguientes países d'[[Europa]]: la [[península ibérica]] y rexones d'[[Italia]], [[Grecia]], [[Turquía]], los [[Balcanes]], [[Inglaterra]], [[Países Baxos]] y parte de [[Francia]] (los xudíos alsacianos sí lo son). Los xudíos ashkenazim adoptaron les interpretaciones de les ''[[mitzvot]]'' de les escueles rabíniques d'Israel, y los ''xudíos orientales'', les de les escueles babilóniques. === Sefaradim === ''[[Sefarad]]'' ye'l nome hebréu dadu a [[España]], emplegándose la pallabra ''sefardín'' pa designar a los xudíos de Península Ibérica (tantu d'España como de [[Portugal]]). La historia de los sefardites na Península Ibérica remontar a l'Antigüedá.<ref>Vease [[Historia de los xudíos n'España]] y [[Historia de los xudíos en Portugal]]).</ref> Los sefardinos fixeron grandes contribuciones a la cultura ibérica, onde moraron non menos de quince siglos. Por motivos relixosos tuvieron d'emigrar d'España en [[1492]].<ref>[[Espulsión de los xudíos d'España]].</ref> A los descendientes d'esos xudíos sigue llamándose-y [[pueblu sefardín|sefardinos]] o sefardites, ensin importar en qué parte del mundu nacieren. Magar la espulsión de la península ibérica, los exiliaos sefardinos atoparon abellugu en sitios tan diversos como'l Magreb, Exiptu ya Italia, Grecia y Turquía, Siria y Tierra Santa, Holanda y el Nuevu Mundu.<ref>N'Italia, principalmente nos Estaos Pontificios y Venecia. Dalgunos de los hebreos espulsaos acompañaron a los conquistadores al Nuevu Mundu, instalándose en diversos puntos d'América.</ref> Unu de los idiomes falaos polos sefardinos ye [[idioma xudeoespañol|xudeoespañol]] o ladín, que ye un dialeutu [[Idioma español|castellán]]. Los sefardinos tienen costumes ancestrales y un ritu relixosu hebraicu que-yos ye propiu. En [[1924]], el xeneral [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera]] concedió la ciudadanía española a los xudíos sefardinos por razones históriques», lo cual salvó munches vides mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. El cónsul español [[Ángel Sanz Briz]] pudo salvar n'[[Hungría]] a miles de xudíos del [[Holocaustu]], declarando que los xudíos sefardinos yeren ciudadanos españoles y por tanto pertenecíen a la xurisdicción del so gobiernu.<ref>Pa salvar entá más vides, Sanz Briz fixo amás pasar a munchos non sefardines por sefardines.</ref> En [[1991]], [[Yad Vashem]] (Muséu del Holocaustu n'Israel) estremó les aiciones de Sanz Briz, concediéndo-y al traviés de los sos herederos el títulu de [[Xusto ente les Naciones]] ya inscribiendo el nome del cónsul español nel memorial de la Shoá. En [[1994]] el gobiernu húngaru concedió-y a títulu póstumu la Cruz de la Orde del Méritu de la República Húngara. Sanz Briz foi'l primer diplomáticu español qu'apaeció nun sellu de correos d'España. === Mizrajim o ''edot hamizraj'' === ''[[Mizrají]]'' (''mizrajim'' en plural) ye'l nome dau a les comunidaes xudíes qu'inmigraron de los países del [[Oriente Mediu]], notablemente de [[Yeme]], [[Iraq]] ya [[Irán]]. Munchos denominar equivocadamente ''sefaradim'' dientro del mesmu Israel, anque nada tienen que ver cola Península Ibérica. El términu correutu pa denominalos n'hebréu ye ''edot hamizraj'' (comunidaes del Oriente). Tomen la so interpretación de los preceptos de les escueles rabíniques de [[Babilonia]]. Son los xudíos del [[mundu árabe]] y [[Irán|iraniu]]. {{VT|Askenazí|Mizrají|Sefardín}} == Llingües xudíes == {{AP|Llingües xudíes}} [[Ficheru:BYwork.jpg|thumb|150px|left|[[Eliezer Ben Yehuda]].]] [[Ficheru:Gazeta de Amsterdam.jpg|thumb|280px|<center>'''Llingua y Destierru'''</center> Exemplar de la ''Gazeta d'Ámsterdam'' publicáu nos Países Baxos el 12 de setiembre de 1672. Los hebreos d'Ámsterdam imprimíen un periódicu qu'amuesa, en primer plana, l'interés de la comunidá xudía polo qu'asocedía nesi entós en Madrid y, lleía amás les noticies n'español —dempués de 180 años de ser espulsada del so suelu ancestral (1492)—. [[Beth Hatefutsoth|Muséu Casa de les Diáspores]], [[Tel Aviv]].<ref>La historia de los xudíos en ''Sefarad'' (hebréu: España) remontar a los tiempos de l'[[Edá Antigua|Antigüedá]] y arreya a los súbditos del rei [[Salomón]] y a otros tantos exiliaos del [[Reinu de Xudá]] (Toledo, Sinagoga del Tránsitu, ''La vida xudía en Sefarad'', payares 1991-xineru 1992; publicación del Ministeriu de Cultura d'España, páxs. 19-20).</ref>]] Tradicionalmente, conozse como '''[[idioma hebréu]]''' a la [[llingua llitúrxica]] del xudaísmu (tamién conocíu como ''lashon hai-kodesh'', 'llingua santa'), el llinguaxe nel que'l [[Tanak]] foi escritu, la fala de los xudíos mientres sieglos y, xunto col [[idioma árabe|árabe]], unu de los dos idiomes oficiales del [[Estáu d'Israel]]. Tal que lo conocemos güei, l'hebréu (o hebréu modernu) ye frutu de la obra del llingüista [[Eliezer Ben Yehuda]] que llegó a Palestina en [[1881]] y alicó un idioma que namái s'utilizaba nos servicios relixosos xudíos y qu'en términos de fala quedara en desusu mientres más de dieciséis sieglos.<ref>T.V. Parfitt, "The Use of Hebrew in Palestine 1800–1822", ''Journal of Semitic Studies'', 1972.</ref> Per otra parte, los xudíos que primeramente s'asitiaron en diverses llocalidaes diásporicas desenvolvieron dacuando maneres de comunicación propios ya incorporaron vocablos hebreos nos idiomes vernáculos. Ello dase nel [[Xudeoespañol|ladín]] de los xudíos de la [[península ibérica]] y el [[yidis]] de los xudíos de la Europa Central.<ref>Otros idiomes menores son el [[idioma xudeo-araméu|xudeo-araméu]], xudeo-persa y xudeo-árabe.</ref> Con tou, aquellos que yeren preparaos, apoderaron tantu l'hebréu como l'idioma llocal, o los idiomes llocales; non pocos xudíu desempeñáronse amás como traductores. Avera del [[xudeoespañol]] como fenómenu sociu-cultural y identitario, escribió García-Pelayo y Gross nel sieglu XX: {{cita|Dícese de los xudíos espulsaos d'España nel s. XV y que caltienen n'Oriente la llingua y les tradiciones españoles. La espulsión de los xudíos [...] fixo salir de la Península ibérica a gran númberu de families, sobremanera d'Andalucía y de Castiella, que se fueron a establecer nos países del Mediterraneu oriental apoderaos polos turcos, onde formaron colonies que subsistieron hasta los nuesos díes, especialmente n'Exiptu, Arxelia, Marruecos, Turquía, Grecia, Bulgaria [...]. Diches families, compuestes polo xeneral d'elementos sefardinos de bon nivel social, caltuvieron la so relixón, les sos tradiciones, el so idioma y entá una lliteratura propia mientres cuatro siglos y mediu. L'español que tresportaron, el de Castiella y Andalucía de fines del sieglu XV, alloñáu de too contautu col de la Península, nun participó de la evolución sufrida pol d'España y l'América colonial española. La so fonética presenta delles formes arcaiques, pero ensin dexenerar; el so vocabulariu ufierta contaes contaminaciones hebrees, griegues, italianes, árabes, turques, según los países de residencia. El xudeoespañol constitúi, pos, unu de los más notables exemplos del caltenimientu d'una llingua por un grupu social desterráu, abondo fuerte socialmente p'aguantar l'asimilación llingüística.<ref>Ramón García-Pelayo y Gross, ''Pequeñu Larousse Ilustráu'', Buenos Aires y Méxicu: Larousse, 1977, páxs. 603-604.</ref>}} == Población == :''Ver tamién: [[Cifres históriques de población xudía]]'' Antes de la Segunda Guerra Mundial la población xudía del mundu yera d'aproximao 18 millones. Depués de la [[Holocaustu|Shoáh]] la población xudía mundial amenorgar a 12 millones. La ''Jewish Virtual Library'' indica qu'esisten aproximao 15 millones de persones xudíes nel mundu y qu'elles habiten en non menos de 134 países.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html The Jewish Population of the World (2006)]. Pa una esposición detallada sobre la historia de la población xudía per país, vease Nicholas de Lange, ''El pueblu xudíu''.</ref> === Población xudía nel mundu === La cifres provistes de siguío representen los estimativos mínimos de la población xudía mundial y qu'equivalen al 0,2 per cientu de la población mundial total.<ref name="jewishvirtuallibrary_1">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html Jewish Virtual Library] (Sergio Della Pergola, ''World Jewish Population'', 2012; ''The American Jewish Year Book'', Dordrecht: Springer, 2012, páxs. 212-283); consultáu 9 d'agostu de 2014.</ref> [[Ficheru:Osip Shor.jpg|thumb|140px|<small>Policía xudíu ucraín</small>.]] [[Ficheru:Yan_martin1.jpg|thumb|140px|<small>Deportista [[sefardín]]</small>.]] [[Ficheru:Cochin Jews.jpg|thumb|140px|<small>Familia xudía de [[Cochin]]</small>.]] [[Ficheru:BM3.JPG|thumb|140px|<small>Comediante xudía honoluluense</small>.]] [[Ficheru:Falash Mura kid.jpg|thumb|140px|<small>Mozu etíope xudíu</small>.]] [[Ficheru:Jews china.jpg|thumb|140px|<small>Xudíos chinos</small>.]] [[Ficheru:Steven Spielberg 1999 3.jpg|thumb|140px|<small>Direutor y productor [[asquenazí]]</small>.]] [[Ficheru:Jewish Girls of the Caucasus, 1913.jpg|thumb|140px|<small>Chiques xudíes caucásiques</small>.]] [[Ficheru:Jewish Children with their Teacher in Samarkand.jpg|thumb|140px|<small>Estudiantes xudíos de [[Samarcanda]]</small>.]] [[Ficheru:IDF soldier put on tefillin.jpg|thumb|140px|<small>Soldáu israelín</small>.]] {| width=50% |- !colspan="11" bgcolor=#4682b4|<span style="color:#FFFFFF">Persones que s'identifiquen como parte del pueblu xudíu</span> |- !bgcolor=#d3d3d3 align="center"|<span style="color:#FFFFFF">País</span> !bgcolor=#d3d3d3 align="center"|<span style="color:#FFFFFF">Cantidá de persones.</span><ref name="jewishvirtuallibrary_1"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Israel}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|6&nbsp;042&nbsp;000.<ref>Yaron Druckman, "[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4367878,00.html Israel's population crosses 8 million mark]", ''Ynetnews'', 14 d'abril de 2013 (aportáu 16 de xunetu de 2014). La cifra nun inclúi los 300&nbsp;000 israelinos étnicos xudíos a quien entá la [[Halajá]] y lleis rabíniques aplicaes n'[[Israel]] nun reconocen como tales.</ref> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Estaos Xuníos}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|5&nbsp;700&nbsp;000.<ref name="Jewish Virtual_1">Jewish Virtual Library (Sergio Della Pergola, ''Jewish World Population'', Universidá Hebrea de Xerusalén, 2012; ''The American Jewish Year Book'', Dordrecht: Springer, 2012-2014, páxs. 212-283); consultáu 20 de xineru de 2015.</ref> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Francia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|475&nbsp;000.<ref name="Jewish Virtual_1"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Canadá}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|385&nbsp;000.<ref name="Jewish Virtual_1"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Reinu Xuníu}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|290&nbsp;000.<ref name="pergola212"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Rusia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|186&nbsp;000.<ref name="pergola212"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Arxentina}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|181&nbsp;300.<ref name="pergola212"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Alemaña}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|119&nbsp;000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Australia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|112&nbsp;000.<ref>Department of Immigration and Citizenship (DIMA), 1996 Census: "126.000"</ref> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Brasil}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|93&nbsp;300 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"| {{bandera2|Chile}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|75&nbsp;700 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Sudáfrica}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|70&nbsp;200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Méxicu}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|67&nbsp;476.<ref>[http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/relixones_2010.pdf ''Panorama de les relixones en Méxicu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/relixones_2010.pdf |date=2015-10-21 }}, Censu Nacional de Población y Vivienda, 2010, páxs. 3, 9. Numbéricamente, esiste una diferencia considerable colos 40&nbsp;000 xudíos mexicanos consideraos por Stanton en 2009 ([http://www.insidemex.com/people/lifestyle/out-of-sight Vivienne Stanton, "The Many Faces of Jewish Mexico", ''Inside Mexico'', 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112073608/http://www.insidemex.com/people/lifestyle/out-of-sight |date=2015-01-12 }}), cifra que se torna entá menor nos 39&nbsp;200 provistos por Della Pergola en 2012 ([http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html Jewish Virtual Library]; Sergio Della Pergola, ''World Jewish Population'', 2012; ''The American Jewish Year Book'', Dordrecht: Springer, 2012, páxs. 212-283; consultáu 5 d'abril de 2015); y [http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 ''Jewish World Population, 2012''], p. 9 (consultáu 16 de xunu de 2015).</ref> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Ucraína}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|67&nbsp;000.<ref>En 2007, l'axencia xudía local envaloraba ente 250.000 y 500.000 persones.</ref> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Hungría}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|48&nbsp;200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Bélxica}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|30&nbsp;000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Países Baxos}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|29&nbsp;200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Italia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|28&nbsp;200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Suiza}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|17&nbsp;500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Turquía}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|17&nbsp;400 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Uruguái}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|17&nbsp;200.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html Jewish Virtual Library] (Sergio Della Pergola, ''Jewish World Population'', Universidá Hebrea de Xerusalén, 2012; ''The American Jewish Year Book'', Dordrecht: Springer, 2012-2014, páxs. 212-283); consultáu 6 de febreru de 2015.</ref> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Suecia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|15&nbsp;000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Bielorrusia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|12&nbsp;000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|España}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|12&nbsp;000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Irán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|10&nbsp;200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Panamá}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|10&nbsp;000.<ref name="pergola212"/> |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Rumanía}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|9500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Venezuela}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|9500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Azerbaixán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|8800 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Nueva Zelanda}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|7500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Dinamarca}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|6400 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Letonia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|6200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|India}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|5000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Grecia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|4500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Uzbequistán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|4200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Moldavia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|3900 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|República Checa}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|3900 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Kazakstán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|3300 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Lituania}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|3200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Polonia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|3200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Xeorxa}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|3000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Eslovaquia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|2600 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Colombia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|2500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Costa Rica}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|2500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|China}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|2500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Marruecos}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|2500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Bulgaria}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|2000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Perú}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1900 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Croacia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1700 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Puertu Ricu}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Serbia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1400 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Finlandia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1300 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Irlanda}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Xapón}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|1000 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Guatemala}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|900 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Paraguái}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|900 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Tunicia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|900 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Ecuador}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|600 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Bolivia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Cuba}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Islles Vírxenes}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Kirguistán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|500 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Kenia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|400 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Zimbabue}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|400 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Les Bahames}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|300 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Singapur}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|300 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Antilles Neerlandeses}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Corea del Sur}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Xamaica}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Surinam}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Turkmenistán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Yeme}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|200 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Exiptu}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|El Salvador}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Etiopía}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Filipines}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Namibia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Nixeria}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|República del Congo}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|República Dominicana}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Siria}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Taiwán}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|Tailandia}} |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|100 |- |bgcolor=#f5f5f5 align="left"|{{bandera2|}} Cantidá nos países restantes |bgcolor=#f5f5f5 align="center"|900 |- !colspan="11" bgcolor=#d3d3d3|<span style="color:#FFFFFF"><small>''Esta llista incorpora puramente países con más de 100 habitantes que declararon ser xudíos o se perciben a sigo mesmos como tales''.</small></span><ref name="jewishvirtuallibrary_1"/> |} === Israel === {{AP|Israel}} {| class="toc" cellpadding=0; cellspacing=0; width=30%; style="float:right; text-align:center; margin-left:10px; font-size:90%;" !bgcolor=#d3d3d3 colspan=8 style="color:black;"|Árees urbanes con mayor población xudía<ref>Datos a 01/01/2002 de l'Axencia Xudía pa Israel, Sergio DellaPergola, "World Jewish Population 2002", American Jewish Year Book, 102, New York, 2002. http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demtables.html#10 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513110652/http://www.jafi.org.il/education/100/concepts/demography/demtables.html#10 |date=2008-05-13 }}</ref> |-bgcolor=#efefef !width=5% |Posición !width=85% |Ciudá !width=10% |Población xudía |- |1||align=center|'''[[Tel Aviv]]—[[Gush Dan]]||align=right|2&nbsp;575&nbsp;000 |- |2||align=center|'''[[Nueva York]]||align=right|2&nbsp;051&nbsp;000 |- |3||align=center|'''[[Los Angeles]]||align=right|668&nbsp;000 |- |4||align=center|'''[[Distritu de Haifa|Haifa]]||align=right|597&nbsp;000 |- |5||align=center|''' [[Xerusalén]]||align=right|575&nbsp;000 |- |6||align=center|'''[[Miami]]||align=right|498&nbsp;000 |- |7||align=center|'''[[Beerseba]]||align=right|315&nbsp;000 |- |8||align=center|'''[[París]]—[[Islla de Francia]]||align=right|310&nbsp;000 |- |9||align=center|'''[[Filadelfia]]||align=right|285&nbsp;000 |- |10||align=center|'''[[Chicago]]||align=right|265&nbsp;000 |- |} [[Israel]] ye l'únicu país nel que los xudíos constitúin la mayoría de la población. Israel independizar del [[Mandatu británicu de Palestina]] el [[14 de mayu]] de [[1948]]. De magar, la población xudía n'Israel aumentó en cerca d'un millón de persones per década, ente inmigrantes y nacíos israelinos, no que supunxo unu de los cambeos poblacionales más importantes del pueblu xudíu mientres 2000 años.{{ensin referencies}} Mientres los sesenta años d'esistencia d'Israel, emigraron xudíos de distintos países: sobrevivientes del [[Holocaustu]], xudíos [[pueblu sefardín|sefardinos]], xudíos [[mizrají]]es, xudíos perses, xudíos de Yemen, de la India, [[Beta Israel|xudíos etíopes]], xudíos de Sudáfrica, etc.{{ensin referencies}} Na década de 1990 cerca d'un millón y mediu de xudíos llegaron a Israel procedentes de la estinguida [[Xunión Soviética]]. === Comunidaes xudíes nel mundu === {{AP|Diáspora#La diáspora xudía|l1=Diáspora}} [[Ficheru:Aleppo-Jewish201914.jpg|thumb|180px|Boda xudía en [[Alepo]], [[1914]].]] [[Ficheru:Arch of Titus Menorah 22.jpg|thumb|180px|Relieve de [[Beth Hatefutsoth]] colos [[Templu de Xerusalén|Espolios de Xerusalén]], sieglu I&nbsp;y.&nbsp;c.<ref>Tratar nesti casu d'un retruque d'un relieve romanu, que'l so orixinal atopar nel [[Arcu de Titu]].</ref> Esta imaxe foi frecuentemente emplegada como marca emblemática del entamu de la Diáspora xudía, resultando ella supuestamente del castigu unviáu a los xudíos pol Creador enraxonáu arriendes de los pecaos del so pueblu.<ref>Dende yá muncho primero del añu 70&nbsp;y.&nbsp;c., parte del pueblu xudíu vivía n'Israel y parte nel esterior.</ref> Sicasí, la presencia de comunidaes xudíes n'otros contestos xeográficos deber en dellos casos a la mesma voluntá de dellos xudíos de permanecer fora d'[[Israel]], datando ello a lo menos de siete siglos antes del episodiu equí ilustráu.<ref>Dientro de la [[Historia del Antiguu Israel|historia xudía]], exemplu notable d'ello ye lo asocedío en [[Mesopotamia]] una vegada acabada la [[Cautividá de Babilonia|cautividá en Babilonia]] en 537 e.C.: en cuenta de tornar a Xerusalén, parte de la comunidá xudía permaneció nel [[Creciente Fértil]], dende entós y hasta'l sieglu XX&nbsp;y.&nbsp;c., esto ye, non menos de 2500 años.</ref> Más allá de la destrucción del [[Templu de Xerusalén|Templu]], lo cierto ye qu'históricamente los xudíos llograron derechos de ciudadanía dientro del Imperiu romanu, onde caltuvieron les sos tradiciones y amás espolletaron.<ref>Diverses muertes arqueolóxiques topaos na cuenca mediterránea, según n'otres rexones euroasiátiques, dan testimoniu de la esistencia d'importantes y poderoses comunidaes xudíes nun periodu que toma dende la Captividad en Babilona nel sieglu VI&nbsp;y.&nbsp;c. hasta (a lo menos) l'adopción del cristianismu como relixón oficial del Imperiu romanu nel sieglu IV Y.C.</ref>]] Anguaño la mayor comunidá xudía de la diáspora atópase n'[[Estaos Xuníos]], con cerca de 5,2 millones de xudíos. En toa América hai grandes comunidaes xudíes, siendo estenses les d'[[Arxentina]] (considerada la más grande de toa Iberoamérica), [[Brasil]], [[Canadá]], [[Méxicu]], [[Chile]], y más pequeñes en<ref>{{cita web |url=http://www.museojudiomexico.com.mx/museojudiomexico/|títulu=http://www.museojudiomexico.com.mx/museojudiomexico/}}</ref> [[Panamá]], [[Uruguái]], [[Venezuela]] y otros países. N'[[Europa Occidental]] la mayor comunidá xudía atópase en [[Francia]] con unos 500&nbsp;000 xudíos aproximao, la mayoría d'ellos o los sos descendientes procedentes de [[países árabes]] d'[[África del Norte]], como [[Arxelia]], [[Marruecos]] o [[Tunicia]]. Nel [[Reinu Xuníu]] viven cerca de 265&nbsp;000 xudíos. Na Europa del Este, habiten alredor de 400&nbsp;000 xudíos en [[Rusia]] (magar esisten datos estimativos más altos) y decenes de miles en países del antiguu [[Bloque soviéticu]]. Los países árabes d'África del Norte y d'[[Oriente Mediu]] teníen en [[1945]] una población xudía de cerca de 900&nbsp;000 habitantes.<ref name="jewishvirtuallibrary">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html ''Jewish Refugees from Arab Countries'', Jaqueline Shields].</ref> Tres la independencia d'Israel, la mayoría de los xudíos d'estos países, de resultes de la persecución a la que se vieron sometíos y por cuenta de factores económicos y culturales, emigraron a Israel, [[América del Norte]] y Europa na década de 1950 (vease [[Éxodu xudíu de países árabes]]). Anguaño, cerca de 8000 xudíos siguen viviendo nestos países, la mayoría en Marruecos y Túnez. Casu especial ye'l d'[[Irán]], país non árabe pero musulmán, que tien una población de pocu más de 10&nbsp;000 xudíos frente a los 100&nbsp;000 que tenía antes de la [[revolución iranina|revolución islámica de 1979]]. Fora d'[[Europa]], [[Asia]] y [[América]] esisten comunidaes xudíes considerables n'[[Australia]] y [[Sudáfrica]]. '''El fin de "la Diáspora"'''. La noción de pueblu xudíu nel exiliu (de cutiu denomada "la Diáspora" con mayúscula) pudo tener sentíu solu antes de la creación del modernu [[Estáu d'Israel]]. A partir de la creación del mesmu en 1948, l'usu del términu «Diáspora» per un sitiu volvióse obsoleto: Santiago Kovadloff esplica que'l so orixe ye d'orde relixosu y el mesmu foi de cutiu emplegáu pa xustificar la condición d'exiliu nel casu de los israelites, quien en delles oportunidaes viéronse obligaos a dexar la [[Tierra d'Israel]] pa subsecuentemente asitiase en territorios estranxeros. Ello dio notoriedá a la descripción del pueblu xudíu como una "nación apátrida" mientres casi dos mil años. Sicasí, demuestra Kovadloff, el pueblu xudíu de fechu conoció numberoses foles emigratories antes, mientres y dempués de la esistencia del cualesquier de los Estaos hebreos autónomos de l'Antigüedá. Ye arriendes de ello que, a partir de 1948, según Kovadloff, resulta non aparente denominar "Diáspora" a la condición de toos aquellos xudíos que viven fora d'Israel: [[Xudaísmu|israelites]] o [[Estáu d'Israel|israelinos]], lo cierto ye que na gran mayoría de los casos ellos nun son forzaos a vivir fora d'Israel; y, de deseyalo, munchos d'ellos podríen establecese ellí; mas —afirma Kovadloff desmitificando la tradición relixosa— si nun lu faen, ello nun se debe a que na actualidá tal proceder sía-yos impidíu, sinón porque parte considerable d'ellos opta por vivir fora d'Israel.<ref>Santiago Kovadloff, ''La estinción de la diáspora xudía'', Buenos Aires: Emecé, 2013.</ref> === Cambeos poblacionales === [[Ficheru:Moses Mendelson P7160073.JPG|thumb|180px|[[Moses Mendelssohn]], fundador de la [[Haskalá]] o Ilustración xudía.]] * '''Asimilación'''. Yá dende l'Antigüedá hubo xudíos que s'[[Asimilación cultural|asimilaron]] a la sociedá non xudía que los arrodiaba. Esta asimilación, que pudo pola fuercia o por llibre eleición, consistía, básicamente, en dexar de prauticar el xudaísmu ya inclusive refugar la identidá xudía propia. Delles comunidaes xudíes sumieron dafechu por cuenta de la asimilación.<ref>Tal ye'l casu de la comunidá xudía de [[Kaifeng]], [[China]]; ver "[[Xudíos de Kaifeng]]".</ref> Sicasí, de resultes de les persecuciones a les que se vieron sometíos los xudíos mientres la mayor parte del mileniu pasáu nes que se-yos prohibía integrase cola sociedá non xudía, l'asimilación nun yera un fenómenu alarmante dientro del pueblu xudíu. La llegada de la Haskalá nel sieglu XVIII y la consecuente emancipación de los xudíos n'Europa y América nel sieglu siguiente camudó la situación, lo que dexó a numberosos xudíos participar y ser parte de la sociedá secular. Ello, xunto cola nacencia de corrientes xudíes alloñaes de la ortodoxa tradicional, como'l [[reformismu]], muncho menos esixentes tocantes a la interpretación de la [[Torá]], tuvo como resultáu un aumentu considerable de l'asimilación, que la so principal carauterística ye'l matrimoniu mistu, esto ye, xudíos que contraxeron matrimoniu con non xudíos. N'Estaos Xuníos, onde mora la comunidá xudía más numberosa dempués d'Israel, hai cerca d'un 50 % de matrimonios mistos.<ref>[https://web.archive.org/web/20061203032104/http://www.ujc.org/local_includes/downloads/4606.pdf ''The National Jewish Population Survey 2000-01. Strength, Challenge and Diversity in the American Jewish Population''].</ref> Yá que, según la llei xudía, pa ser xudíu haber de tener madre xudía, la mayoría de los fíos d'estos matrimonios dexen de ser xudíos. Amás, pierden tantu la idea de pertenencia a un coleutivu concretu (xudíu) como les tradiciones relixoses de los sos proxenitores. Esto provoca un descensu considerable na población xudía. Hai quien denominen esti fenómenu como "holocaustu silenciosu".<ref>[http://www.webdelacole.com/cgi-bin/medios/vernota.cgi?mediu=lavozjudia&numbero=357&nota=357-10 ''La voz xudía: ¿cómo frenar l'asimilación?''].</ref> * '''Persecuciones y matances'''. A lo llargo de la historia, numberosos conquistadores, imperios y naciones primieron a los xudíos o intentaron esanicialos dafechu. Los métodos emplegaos fueron dende la mera espulsión hasta'l [[xenocidiu]]. Acordies con [[James Carroll]], «los xudíos representaben el 10 % de la población total del Imperiu romanu […] güei tendríen de ser aproximao 200 millones».<ref>James Carrol, ''Constantine Sword'' ISBN 0-395-77927-8 p. 26.</ref> Exemplos pertinentes a esta categoría inclúin les persecuciones mientres les [[Guerres Xudeo-Romanes]], les [[Cruzaes]], les masacres de poblaciones xudíes n'[[Ucraína]] polos cosacos de Bohdan Chmielnicki, los [[pogromos]] en Rusia y l'[[Holocaustu]], nel que fueron asesinaos seis millones de xudíos,<ref>{{Cita llibru|apellíos=1936-2015.|nome=Gilbert, Martin,|títulu=The Holocaust : a history of the Jews of Europe during the Second World War|url=https://www.worldcat.org/oclc/756692813|fecha=1 de xineru de 1987|editorial=H. Holt|isbn=9780805003482|oclc=756692813}}</ref> incluyendo un millón y mediu de neños.<ref>{{Cita llibru|apellíos=Stephanie.|nome=Fitzgerald,|títulu=Children of the Holocaust|url=https://www.worldcat.org/oclc/624042181|fecha=1 de xineru de 2011|editorial=Compass Point Books|isbn=9780756544423|oclc=624042181}}</ref>{{demostrar}} === Condición paradóxica === Según el demógrafu Sergio Della Pergola la condición del pueblu xudíu en tiempos modernos "ye una paradoxa, per un sitiu l'antisemitismu ye un mal que crea un mecanismu de defensa coleutivu, y por otru, la emancipación abasna'l preciu de l'asimilación".<ref>Arriendes de ello, Della Pergola encamienta a aplicar polítiques sociales y educatives efectives dientro de les comunidaes xudíes (Elías L. Benarroch, [70 Años dempués, hai menos xudíos qu'antes del Holocaustu. Metanes cambeos demográficos, l'Estáu d'Israel recuerda a víctimes del nazismu http://www.lavoz.com.ar/noticias/mundo/70-anos-despues-hai-menos-judios-que-antes-holocausto], ''La Voz'', 8 d'abril de 2013; aportáu 28 de mayu de 2014).</ref> === Teoría ya investigación recién === L'historiador [[Shlomo Sand]] sostuvo que la diáspora xudía nun foi un éxodu masivu, sinón de solo unos pocos miles de xudíos (a lo más). Esplicó que la esistencia de xudíos en diverses partes d'Europa, África y Asia como'l frutu de conversiones al xudaísmu.<ref>[https://web.archive.org/web/20100729023506/https://www.publico.es/internacional/121692/-el pueblu/judio/invencion Entrevista con Shlomo Sand nel diariu ''Público'' en xunu de 2008].</ref> Les poblaciones d'Europa oriental, según Sand, tendríen orixe nos [[jázaros]], un pueblu turcu procedente del Asia central que se convirtió al xudaísmu escontra'l sieglu VIII.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=149550 La pantasma de los jázaros, ''La Nación'', 14 d'agostu de 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619054732/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=149550 |date=2010-06-19 }}.</ref> Sicasí, foi demostráu que les poblaciones xudíes [[askenazi]]es, [[pueblu sefardín|sefardinos]] y d'[[mizrahim|oriente mediu]] atópense más rellacionaes xenéticamente ente sigo que pa colos sos conciudadanos,<ref>[http://safed-tzfat.blogspot.com/2011/01/el genoma-revela-que-las-dos-ramas-de.html SAFED-TZFAT-ZEFAT , 6 de xineru de 2011].</ref> esistiendo relativamente pocos amiestos nes poblaciones xudíes, pero presentando éstes considerable parentescu xenéticu colos demás pueblos del [[Llevante Mediterraneu]].<ref>[http://www.judaismohoy.com/article.php?article_id=90 Los xenes xudíos].</ref> == Ver tamién == * [[Historia de los xudíos]] * [[Hebreos]] * [[Idioma hebréu]] * [[Xudaísmu]] * [[Beth Hatefutsoth]] * [[Cultura xudía]] * [[Arte xudío]] * [[Arte sefardino]] * [[Arte asquenazí]] * [[Apellíos xudíos]] * [[Congresu Mundial Xudíu]] * [[Sionismu]] * [[Israel]] * [[Historia de los xudíos n'América Llatina]] * [[Antisemitismu]] * [[Neoantisemitismo]] == Bibliografía == *Della Pergola, Sergio. ''World Jewish Population: The American Jewish Year Book'', Universidá de Connecticut, 2012 -[http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 PDF]. * Roudinesco, Élisabeth. ''A vueltes cola cuestión xudía'' (2009), Barcelona: Anagrama, 2011. * {{cita llibru | id = ISBN 978-84-96581-89-0 | títulu = La historia de los xudíos (A History of the Jews, 1987) | añu = 2010 | autor = [[Paul Johnson]] | editorial = Zeta Bolsu }} * {{cita llibru | id = ISBN 978-1-84799-732-6 | títulu = El pueblu xudíu na historia | url = https://books.google.es/books?id=Xl1mWtIF8ToC | añu = 2009 | autor = Juan Pedro Cavero Coll | editorial = }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.jewishencyclopedia.com/index.jsp Jewish Encyclopedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628180823/http://www.jewishencyclopedia.com/index.jsp |date=2011-06-28 }}: [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8269-israel-people-of People of Israel <nowiki>[</nowiki>Hebrews<nowiki>]</nowiki>], [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/9028-judaism Judaism], [http://www.jewishencyclopedia.com/articles/8621-jew-the-word Jew] * [http://www.worldjewishcongress.com/ World Jewish Congress] {{n'idioma|en}}. * [http://www.adl.org/default.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528172837/http://www.adl.org/Default.htm |date=2009-05-28 }} Anti-Difamation League] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528172837/http://www.adl.org/Default.htm |date=2009-05-28 }} {{n'idioma|en}}. * [http://www.tarbutsefarad.com Asociación Tarbut Sefarad] * [http://www.delacole.com/cgi-perl/medios/vernota.cgi?mediu=lavozjudia&numbero=352&nota=352-9 Xudíos famosos nel Nuevu Mundu] * [https://web.archive.org/web/20180421122546/http://www.worldjewishnewsagency.org/ World Jewish News Agency] {{n'idioma|en}}. {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Etnies]] [[Categoría:Xudaísmu]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] 81hfiuvf4dt563r3h0lrglsp4d58dpk 0 87421 4502795 4489529 2026-07-05T19:34:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502795 wikitext text/x-wiki {{Ficha de grupu étnicu| |grupu = Pueblo árabe<br />العرب (''Al-ʿArab'') |imaxe= Arab infobox.jpg |descripción= [[Filipu l'Árabe]] • [[Juan Damascenu]] • [[Al-Kindi]] • [[Al-Jansa]] • [[Faysal ibn Husayn]] • [[Gamal Abdel Nasser]] • [[Asmahan]] • [[May Ziyadah]] |población= 500&nbsp;700&nbsp;746 |asentamientu1 = {{bandera|Emiratos Árabes Xuníos}} [[Países árabes]] |población1 = 450&nbsp;901&nbsp;822 |asentamientu2 = {{BRA}} |población2 = 14.000.000<ref>{{Cita web |url=http://www.aramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923172853/http://www.aramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> |url=http://www.aramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |asentamientu3 = {{FRA}} |población3 = 6&nbsp;000&nbsp;000-7&nbsp;000&nbsp;000<ref>{{Cita publicación |apellíu= Tribalat |nome= Michèle |títulu= Mariages « mixtes » et immigration en France |añu= 2011 |publicación= Espace populations sociétés |volume= 2011/3 |issn= 0755-7809 |url=http://eps.revues.org/index3657.html }}</ref><ref>{{Cita web |url= http://www.cbf.fr/uploaded/PDF/immigration_berbere_en_France.pdf |títulu= L'immigration berbère en France |fechaaccesu= 28 d'ochobre de 2012 |editorial= Réseau Citoyen des Associations Franco-Berbères |allugamientu= París |idioma= francés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20121203224413/http://www.cbf.fr/uploaded/PDF/immigration_berbere_en_France.pdf |fechaarchivu= 2012-12-03 }}</ref> |asentamientu4 = {{USA}} |población4 = 1,866,851<ref name="factfinder.census_1">{{Cita web |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_09_1YR_B04003&prodType=table |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://archive.today/20200212212307/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_09_1YR_B04003&prodType=table |fechaarchivu=2020-02-12 }}</ref> |asentamientu5 = {{VEN}} |población5 = 1&nbsp;600&nbsp;000<ref>{{Cita web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/15/abdel-el-zabayar-from-parliament-to-the-frontlines.html |títulu=Abdel el-Zabayar: From Parliament to the Frontlines |fechaaccesu=15 de marzu de 2015 |idioma=inglés}}</ref> |asentamientu6 = {{IRN}} |población6 = 1&nbsp;580&nbsp;000<ref>{{Cita web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dir.html |títulu= The World Factbook |fechaaccesu= 28 d'ochobre de 2012 |fecha= 4 d'ochobre de 2012 |ubicación= Washington }}</ref> |asentamientu7 = {{ISR}} |población7 = 1&nbsp;460&nbsp;000<ref>{{Cita web |url= http://observadorglobal.com/nota/arabes-israelies-ciudadanos-pero-non-tantu-22 |títulu= Árabes israelinos: ciudadanos pero non tantu |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2012 |fecha=18 de marzu de 2009 |ubicación= Chile |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://observadorglobal.com/nota/arabes-israelies-ciudadanos-pero-non-tantu-22|fechaarchivu=30 de payares de 2015}}</ref> |asentamientu8 = {{ARG}} |población8 = 1&nbsp;300&nbsp;000<ref>{{Cita web |url= http://www.worldstatesmen.org/Arxentina.html |títulu= Arxentina |fechaaccesu= 28 d'ochobre de 2012 |idioma= inglés |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20230326231848/http://www.worldstatesmen.org/Arxentina.html |fechaarchivu= 2023-03-26 }}</ref> |asentamientu9 = {{MEX}} |población9 = 1&nbsp;000&nbsp;000<ref>{{Cita web |url= http://www.worldstatesmen.org/Mexico.htm |títulu= Mexico |fechaaccesu=28 d'ochobre de 2012 |idioma=inglés }}</ref> |asentamientu10 = {{ESP}} |población10 = 754&nbsp;080 |asentamientu11 = {{CHI}} |población11 = 700&nbsp;000<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.cl/zalaquett-pon-a-chile-como-modelu-de convivencia palestín-judia/noticies/2009-10-16/160813.html |títulu=Zalaquett pon a Chile como modelu de convivencia palestín-xudía |fechaaccesu=15 de marzu de 2015 }}</ref> |idioma =<center>'''[[Idioma|Idioma faláu]] predominante'''<br />[[Idioma árabe|Árabe]]</center> '''[[Llingua árabe|Llingües árabes]] L'idioma [[vernáculu]] de los árabes en [[diáspora]], inclúi [[idioma francés|francés]], [[idioma español|español]], [[idioma inglés|inglés]], [[idioma portugués|portugués]] y [[idioma hebréu|hebréu]] |relixón = [[Islam]] 90&nbsp;%, [[cristianismu]] 6&nbsp;%, otres relixones 4&nbsp;%. |rellacionaos= otros grupos [[semites]]. }} [[Ficheru:Petra Jordan BW 21.JPG|thumb|250px|Ruines de [[Petra]], [[Xordania]].]] Un '''árabe''' (n'[[Idioma árabe|árabe]]: عربي ; treslliteración: ''ʻarabī'') tamién, pero en desusu, en castellán llamáu "alarbe" (del [[árabe andalusí]]: ''a el‘aráb'', y esti del [[árabe clásicu]]: ''‘arab'', ''árabes'') ye orixinalmente una persona natural de la [[Arabia|península arábiga]] y otros territorios circundantes de [[llingua árabe]], o daquién d'esti orixe. Por cuenta de la estensión de la llingua árabe por tou [[Oriente Mediu]] y el [[norte d'África]] a partir del [[sieglu VIII]], modernamente suelen considerase árabes les persones que tienen como llingua materna l'árabe, sía como quier el so orixe étnicu o la so relixón, y por estensión los naturales de los llamaos [[países árabes]], anque dellos d'éstos cunten con minoríes étniques de llingua non árabe. == Orixe == Ente los árabes esiste una gran diversidá d'oríxenes étnicos. Según la [[Torá]], la [[Biblia]] y el [[Corán]], los árabes de la península d'Arabia son los descendientes de [[Noé]]. La mantención del nome de pila o l'apellíu ye una parte importante de la cultura árabe y, poro, delles llinies xenealóxiques pueden llegar a reclamar ser descendientes de Noé ya inclusive Adán.{{ensin referencies}} --> Los primeros árabes de los que se tien conocencia documentáu proveníen de l'antigua capital nabatea [[Petra]], na actual [[Xordania]]. Otros árabes, conocíos como árabes arabizados, inclúin a aquellos que viven en partes de la Mesopotamia histórica (conocida n'árabe como Bayn Nahrain o “ente dos ríos”), del Oriente (Próximu y Mediu), de les tierres bereberes, de les tierres de los moros (l'antigua Mauretania), [[Exiptu]], [[Sudán]] y otres zones d'África. L'orixe de los árabes concentrar en dos grandes grupos: # Los “''al-‘Āriba''” o d'orixe puru”: Son los árabes que tradicionalmente consideráronse como descendientes de Noé al traviés del so fíu [[Sem]], que nició a Arfaxad, que nició a Salaj, que nició a Heber, que nició a [[Joctán]] ([[Qahtan]]). D'ende que reciban el nome de Joctanitas o ''[[Qahtanita|Qahtanites]]'', que los sos ancestros más antiguos, dende'l puntu de vista históricu, son les tribus de [[sabeos]] del [[Yeme]]. Les families nobles d'árabes joctanitas pertenecientes a esti grupu pueden ser reconocíes en tiempos modernos al traviés del apellíu del so llinaxe: [[Alqahtani]], Alokbi, Alharbi, Alzahrani, Alghamedey, Alansari o Ansar, Aldosari, Alkhoza'a, Morra, Alojman, Bani Qahtan, Bani Okba, Bani Harb, Bani Zahran, Bani Ghameda, etc. Les xenealoxíes árabes adscriben los oríxenes de los joctanitas a los pueblos árabes del sur que llevantaron unu de los centros de civilización más antiguos n'[[Oriente Próximu]] alredor del 800&nbsp;e.&nbsp;C. Estos grupos nun falaben nenguna de les formes primitives del árabe, sinón [[llingües semítiques]] del sur tales como'l sabeo, el [[mineo]], el [[qatabánico]] o'l [[hadramático]]. # Los "''al-Mustaʻribah''" o "árabes arabizados": El términu "árabe arabizado" puede usase en tres casos distintos: :* Ye usáu pa definir a los árabes consideraos tradicionalmente como descendientes de Abraham al traviés del so fíu [[Ismael]], y de ésti, el so fíu [[Adad]], polo que son conocíos como "[[Adadita|Adadites]]". Define a los árabes que s'establecieron en [[La Meca]] cuando [[Abraham]] tomó a la so muyer exipcia [[Agar]] y al so fíu [[Ismael]] pa conducilos a dicha ciudá. Ismael creció xunto a la so madre Agar y la noble tribu árabe de "[[Jurhom]]", qu'abandonó Yemen pa establecese en La Meca tres el gran periodu de seca que careció Yemen por aquel tiempu. Ismael aprendió la llingua árabe y falar con fluidez a lo llargo de la so vida. Esta ye la razón principal pola qu'esti grupu árabe ye conocíu como "arabizado". El profeta del islam, Mahoma, ye descendiente de la tribu árabe adadita conocida como "[[Quraysh]]". Les families d'árabes adaditas, pertenecientes a esti grupu, pueden ser reconocíes en tiempos modernos al traviés del apellíu del so llinaxe: Alanazi,Altamimi, Almaleek,Bani Khaled, Bani Kolab etc. :* El términu "árabe arabizado" ye tamién usáu pa definir a les tribus árabes que falaron otros idiomes afro-asiáticos en tiempos primitivos. :* El mesmu términu "mustaʻriba" o "árabes arabizados" ye usáu tamién pa definir a los árabes mestizos descendientes de los árabes puros con árabes del sur d'Arabia. == Identidá árabe == [[Ficheru:Peasant Family of Ramallah 1900-1910.jpg|thumb | 200px | Familia árabe de [[Ramala]], a principios del sieglu XX.]] La identidá étnica de los árabes nun tien de confundir se col so adscripción [[Relixón|relixosa]], y ye anterior a l'apaición del [[islam]], tal como se demuestra históricamente pola esistencia de reinos [[árabes cristianos]] y de tribus árabes xudíes na antigua [[Arabia y de Siria]]. Sicasí, anguaño la gran mayoría de los árabes son musulmanes, con pequeñes minoríes que siguen otres relixones, principalmente'l [[cristianismu]]. Per otra parte, los pueblos [[Islamización|islamizados]] pero non [[Arabización|arabizados]], que constitúin el 80&nbsp;% de la población musulmana mundial, nun formen parte del [[mundu árabe]], pero sí del [[mundu islámicu]], que ye xeográficamente muncho más estensu y diversu. Na actualidá, la definición de quién ye o nun ye árabe tien d'incluyir unu o más de los trés criterios siguientes: 1. [[Genealogía|Criterio xenealóxicu]]: los descendientes de les antigües tribus d'[[Arabia]], habitantes iniciales de la [[península arábiga]] y de [[Siria]]. Esta definición foi bien emplegada na [[Edá Media]], por casu para [[Ibn Jaldún]], qu'estrema a los ''[[Prolegómenos]]'' ente los árabes sedentarios que fueren nómades nel pasáu y los árabes beduinos qu'inda yeren [[nómades]] nel desiertu. Utiliza la espresión "árabes exnómadas" pa referise a los musulmanes sedentarios, pero nomándolos de siguío según la ciudá o'l país onde vivíen, esto ye, [[Exiptu|exipcios]], [[Al-Andalus|hispanos]] o [[Yeme]]itas. Los [[Xenealoxía|xenealoxistes]] árabes medievales estremaben los árabes en tres grupos: ** "Antiguos árabes": tribus que sumieren o que fueren desfeches, como los A'ad y Thamud, de cutiu citaes nel [[Corán]] como exemplos del poder de Dios pa destruyir los pueblos impíos. ** "Árabes arabizados" (''musta ribah''): los del centru y norte d'Arabia, descendientes d'[[Ismael]], fíu d'[[Abraham]]. El [[Llibru de los Xubileos]] esplica que los fíos d'[[Ismael]] entemecer colos fíos de Cetura y [[Abraham]], y que los sos descendientes llamáronse "árabes" y "[[ismaelitas]]". ** "Árabes puros": los del sur d'Arabia, especialmente del [[Yeme]], descendientes de Qahtan (munchos d'ellos emigraos tres la destrucción de tomar de Marib), y los sos rivales del norte, descendientes d'[[Adnan]]. El criteriu xenealóxicu, sicasí, foi perdiendo fuercia a midida que pueblos distintos diben identificándose progresivamente como árabes. 2. [[Llingüística|Criteriu llingüísticu]]: los que falen [[Idioma árabe|árabe]] como [[llingua materna]], incluyendo cualesquier de les sos variedaes locales. Esta definición inclúi a más de 300 millones de persones. Sicasí, dellos grupos que cumplen esti criteriu refuguen de llamase árabes sobre la base de que nun tienen ancestros árabes. 3. [[Xeografía política|Criteriu xeopolíticu]]: nel contestu del modernu [[nacionalismu]], cualesquier [[Ciudadanía|ciudadanu]] de cualesquier [[estáu]] onde'l [[Idioma árabe|árabe]] ye l'[[idioma oficial]] o unu de los idiomes oficiales, o qu'a cencielles forma parte de la [[Lliga Árabe]] (colo cual l'árabe ye idioma oficial d'esi país, anque nun lo fale la mayoría de la población). Esta definición tamién incluyiría más de 300 millones de persones, pero ye la más contestada y la más simplaya de los trés. Ye un criteriu qu'esclúi toa diáspora árabe fuera del [[mundu árabe]] y sicasí inclúi non solo los que se consideren árabes sinón tamién poblaciones arabizadas que nun se consideren árabes elles mesmes, como la mayoría de [[El Líbanu|libaneses]] y d'[[Exiptu|exipcios]], tanto cristianos como musulmanes, y tamién [[Minoría étnica|minoríes étniques]] non arabizadas que caltuvieron les sos propies llingües, distintes del árabe, como los [[bereberes]] de [[Marruecos]] y d'[[Arxelia]], los [[curdos]] d'[[Iraq]] o los [[somalín]]s, mayoritarios en [[Somalia]], un país non árabe y sicasí miembru de la [[Lliga Árabe]]. La importancia relativa de cada unu d'estos trés factores ver de forma diversa según quien lo formule, y de cutiu hai discutinios. Polo xeneral, la mayoría de los que se consideren a sí mesmos árabes basar nuna superposición de les definiciones xeopolítica y llingüística. Poca xente acepta una definición política de quién ye árabe si nun se trata coles mesmes de falantes d'[[Idioma árabe|árabe]]. Por casu, son pocos los [[curdos]] y los [[bereberes]] que s'identifiquen como árabes, anque dellos bereberes sí lu faen. Delles minoríes relixoses d'[[Asia occidental]] y del [[África del Norte|norte d'África]] que falen árabe, como los [[cristianos]] d'[[Exiptu]], [[El Líbanu]] y [[Siria]], dacuando nun se consideren ellos mesmos árabes y, obviamente por motivos políticos, tampoco se llamen árabes los [[xudíos]] orientales, orixinarios de los países árabes, que son de llingua y cultura árabes pero de [[Xudaísmu|relixón xudía]]. La [[Lliga Árabe]] estableció na so declaración fundacional, en [[1946]], que yera árabe "una persona que fala árabe, que vive nun país de llingua árabe, que simpatiza coles aspiraciones de los pueblos de llingua árabe "(una interesada combinación de definición llingüística y política). Mientres la dómina de la [[espansión musulmana]], los [[Sieglu VII|sieglos VII]] y [[Sieglu VIII|VIII]], los árabes crearon un gran imperiu gobernáu socesivamente polos Raixidun, polos [[Omeyes]] y polos [[Califatu abasí|abasíes]], que les sos llendes tocaben [[Francia]] al oeste, [[China]] al este, el [[Asia Menor]] al norte, y [[Sudán]] al sur. Los árabes espandieron l'[[Islam]] y la so llingua, que ye la llingua del [[Corán]], por aciu [[Conversión relixosa|conversiones]] y [[asimilación cultural]]. Munchos grupos fueron conocíos como "árabes" a lo llargo d'esti procesu d'[[arabización]], complementariu de la conquista militar. Por tanto, col tiempu, el términu "árabe" foise cargando d'un significáu más ampliu que'l de la etnia orixinal: apaez un "árabe cultural" frente al "árabe étnicu". El [[panarabismu]] proclama que los árabes comparten una mesma historia, una mesma cultura y una mesma llingua. La consecuencia lóxica d'ello foi la reclamación d'un [[estáu soberanu]] onde quedaren arrexuntaos tolos territorios árabes, pero'l panarabismu tien de competir de cutiu colos [[nacionalismu|nacionalismos]] locales, especialmente n'[[El Líbanu]], [[Siria]], [[Iraq]] y [[Exiptu]]. Na [[Edá Media]], los cristianos d'[[Italia]] y los [[cruzaos]] polo xeneral preferíen la pallabra [[sarracenos]] pa tolos musulmanes, ensin distinción. Los cristianos de [[Hispania]] llamar [[Moru|moros]], tamién ensin distinción d'orixe, incluyendo los que vivíen na [[Península Ibérica]], anque esti términu designaba orixinariamente los habitantes del [[Magreb]] na antigüedá. == Llingua árabe == [[Ficheru:Arabic speaking world.svg|thumb | 200px | right | Distribución del árabe como única llingua oficial (verde) o xunto con otres llingües (azul).]] [[Ficheru:Arab world.png|thumb | 200px | left | Dominiu llingüísticu del árabe. Les zones coloriaes en verde claro son aquelles onde hai importantes minoríes de llingua non árabe. Les zones rayaes correspuenden a países miembros de la Lliga Árabe, anque los arabófonos son minoría. Nun s'inclúin nel mapa les minoríes arabófonas en países estremeros non árabes.]] La llingua [[Idioma árabe|árabe]], el principal factor definitoriu y unificador de los árabes, ye una [[Llingües semítiques|llingua semítica]] orixinaria d'[[Arabia]] qu'esti pueblu llogró espandir descomanadamente como [[llingua materna|primer]] o [[llingua vehicular|segunda llingua]], y sobremanera como [[llingua llitúrxica]] de tolos [[musulmán|musulmanes]], por [[Asia]] occidental y [[África del Norte]]. Esta espansión al traviés de tantos pueblos primeramente non árabes resultó nel so [[aculturación]] y, en dellos casos, dominación por parte de los árabes. L'[[arabización]], un movimientu llingüísticu-cultural, foi amestáu de cutiu, pero non siempres, cola [[islamización]], un movimientu relixosu. Cola espansión del [[Islam]] nel [[sieglu VII]], el [[árabe clásicu]], la llingua na que foi escritu'l [[Corán]], convertir na [[llingua franca]] de tola cuenca [[Mediterraneu|mediterránea]]. Foi nesti periodu que la llingua y la cultura árabes espandiéronse estensamente xunto a la espansión del [[islam]], tantu poles conquistes como por [[Aculturación|contautu cultural]]. La llingua y la cultura árabes, sicasí, tuvieron una primer espansión más amenorgada antes del [[Edá d'oru del islam|Renacimientu islámicu]], dende'l [[sieglu II]], pel oeste d'[[Asia]], colos [[árabes cristianos]] (les tribus [[gasánidas]], qu'emigraron dende'l norte d'Arabia escontra'l desiertu de [[Siria]] y escontra la mariña oriental del Mediterraneu —[[Palestina (rexón)|Palestina]] y [[El Líbanu]]—). Anguaño, ente un 7,1&nbsp;% y un 10&nbsp;% de los árabes son [[árabes cristianos|cristianos]],{{ensin referencies}} xunto con otres minoríes de la zona. == Principales asentamientos == {| class="toccolours sortable" style="border-collapse:collapse; margin:auto;" |+ style="font-weight:bold;" | Diáspora árabe <!-- When updating a diaspora figure, don't forget to update the total figure --> |- style="background:#6495ed;" !País/Territoriu !Población árabe !Población xeneral !% Árabes !Notes |- |{{BRA}} |14,000,000 |200,000,000 |7% |<ref>{{Cita web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20051126160504/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |fechaarchivu=2005-11-26 }}</ref> |- |{{FRA}} |5,880,000 |65,350,000 |9% |<ref>[http://www.economist.com/node/13377324]</ref> |- |{{IDN}} |5,000,000 |237,420,000 |2.1% |<ref>[[:en:Arab Indonesians#CITEREFSuryadinata2008]]</ref> |- |{{USA}} |1,866,851 |315,700,000 |1.11% |<ref name="factfinder.census_1">{{Cita web |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_09_1YR_B04003&prodType=table |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://archive.today/20200212212307/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_09_1YR_B04003&prodType=table |fechaarchivu=2020-02-12 }}</ref> |- |{{TUR}} |1,600,000 |80,500,000 |2.1% |<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=EL TO]</ref> |- |{{VEN}} |1,600,000 |28,000,000 |6% |<ref>[http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/15/abdel-el-zabayar-from-parliament-to-the-frontlines.html]</ref> |- |{{IRN}} |1,600,000 |80,000,000 |2.0% |<ref>[http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dir.html]</ref> |- |{{TCD}} |1,400,000 |10,329,208 |12.3% |<ref>{{Cita web |url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130426192459/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |fechaarchivu=2013-04-26 }}</ref> |- |{{ARG}} |1,300,000 |41,280,000 |3.3% |<ref>{{Cita web |url=http://www.worldstatesmen.org/Arxentina.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230326231848/http://www.worldstatesmen.org/Arxentina.html |fechaarchivu=2023-03-26 }}</ref> |- |{{MEX}} |1,100,000 |115,300,000 |1% |<ref>[http://www.worldstatesmen.org/Mexico.htm]</ref> |- |{{CHI}} |1,000,000 |17,400,000 |5.8% ||<ref>{{Cita web |url=http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ |títulu=En Chile viven unes 700.000 persones d'orixe árabe y delles 500.000 son descendientes d'emigrantes palestinos que llegaron a empiezos del sieglu pasáu y que constitúin la comunidá d'esi orixe más grande fuera del mundu árabe. |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100610201209/http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ |fechaarchivu=2010-06-10 }}</ref> |- |{{ESP}} |603,000 |46,750,000 |2.4% |<ref>[http://joshuaproject.net/people_groups/13819/SP]</ref> |- |{{ITA}} |760,000 |60,920,000 |1.2% | |- |{{COL}} |705,000 |46,370,000 |1.5% |<ref>{{Cita web |url=http://www2.anba.com.br/noticia_diplomacia.kmf?cod=8701931 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110706150728/http://www2.anba.com.br/noticia_diplomacia.kmf?cod=8701931 |fechaarchivu=2011-07-06 }}</ref> |- |{{GBR|Reinu Xuníu}} |500,000 |63,180,000 |0.8% |<ref>{{Cita web |url=http://www.naba.org.uk/content/articles/diaspora/british_arabs.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150103180941/http://www.naba.org.uk/Content/articles/Diaspora/british_arabs.htm |fechaarchivu=2015-01-03 }}</ref> |- |{{GER}} |500,000 |82,000,000 |0.6% |<ref>{{Cita web |url=http://www.cz-herborn.de/arabische/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131230235841/http://www.cz-herborn.de/arabische/ |fechaarchivu=2013-12-30 }}</ref> |- |{{CAN}} |450,000 |33,500,000 |1.4% |<ref>{{Cita web |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/DEMO26A-eng.htm |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120309165644/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |fechaarchivu=2012-03-09 }}</ref> |- |{{NED}} |480,000 |16,750,000 |2.8% |<ref>{{Cita web |url=http://www.media-citizenship.eu/images/stories/pdf/Amsterdam_national_focus_group_report.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190228151603/http://www.media-citizenship.eu/images/stories/pdf/Amsterdam_national_focus_group_report.pdf |fechaarchivu=2019-02-28 }}</ref> |- |{{AUS}} |350,000 |22,970,000 |1.5% |<ref>{{Cita web |url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110719124226/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |fechaarchivu=2011-07-19 }}</ref> |} == Credos profesaos polos árabes == Los árabes son mayoritariamente musulmanes, con una importante minoría cristiana y dellos árabes xudíos. Les principales faiciones d'árabes musulmanes son: [[suníes]], [[xiinos]], ibadíes, [[alawitas]], [[ismaelitas]] o [[drusos]]. Los drusos son, con frecuencia, tán consideraos como una relixón amás de los árabes . Los árabes cristianos son siguidores, polo xeneral, de dalguna de les ilesies d'oriente: [[coptu|coptos]], [[maronita|maronites]], [[siriacos]], griegos ortodoxos o griegos católicos. Antes de la llegada del islam, la mayoría de los árabes profesaben una relixón carauterizada pol cultu a numberoses deidaes, ente les que s'atopaben Hubal, Wadd, Al-Lat, Manat y Uzza; mientres delles tribus convirtiérense al cristianismu o al xudaísmu y unos grupos amenorgaos, los "[[hanif]]", refugaren el politeísmu en favor d'un pocu definíu monoteísmu. Los reinos árabes cristianos más destacaos fueron el [[Gasánidas|gasánida]] (sur de Siria) y el [[Lájmidas|laquemeda]] (sur d'Iraq). Cola conversión de los reinos [[himyar]]itas (sur d'Arabia) al xudaísmu nes acabadures del [[sieglu IV]]&nbsp;d.&nbsp;C., la élite del otru reinu árabe destacáu, los kinditas (Arabia central)[//en.wikipedia.org/wiki/Kindites], convertir en vasalla de los primeres, convirtiéndose aparentemente al xudaísmu (siquier parcialmente). Cola espansión del islam, la mayoría d'árabes convirtiéronse rápido en musulmanes, y les tradiciones politeístes preislámiques sumieron. Anguaño, la mayoría de los árabes son musulmanes. Los musulmanes suníes apoderen na mayoría de los territorios árabes, y abrumadoramente nel norte d'África. Los musulmanes xiinos predominen en Baréin, el sur d'Iraq y les zones axacentes d'Arabia Saudina, el sur d'El Líbanu, partes de Siria, el norte del Yemen, el sur d'Irán y na rexón de Omán llamada ''al-Batinah''. La pequeña comunidá drusa, perteneciente a una caña pocu visible del islam, ye tamién árabe. Les estimaciones más fiables del númberu d'árabes cristianos indiquen qu'anguaño, los cristianos suponen el 9,2&nbsp;% de la población del Próximu Oriente. N'[[El Líbanu]] algamen el 39&nbsp;% de la población, en Siria suponen ente un 10&nbsp;% y un 15&nbsp;%, en Palestina un 3,8&nbsp;% y n'Israel, los árabes cristianos constitúin el 2,1&nbsp;% del total (aproximao un 10&nbsp;% de la población árabe israelina). N'Exiptu, constitúin el 6&nbsp;% de la población. La mayoría de los árabes d'América del Norte, América del Sur y Australia (sobre dos tercios) son árabes cristianos, procedentes particularmente de Siria, Palestina y El Líbanu. Los xudíos de los países árabes (principalmente mizrahíes y yemenites) nun tán consideraos anguaño como árabes. El sociólogu Philip Mendes afirma qu'antes de les aiciones anti-xudíes nos [[años 1930]] y [[años 1940|1940]], sobremanera los xudíos iraquinos "ver a sigo mesmos como árabes de fe xudía más que como una raza o nacionalidá distinta". Antes de l'apaición del términu "[[Mizrají|mizrahí]]", el términu "árabe xudíu" (Yehudim ‘Áravim, יהודים ערבים) yera dacuando usáu pa describir a los xudíos del mundu árabe. Esi términu ye raramente utilizáu na actualidá. Los pocos xudíos que permanecen nos países árabes moren en Marruecos y Túnez. Ente finales de la década de los 40 y principios de la de los 60 del sieglu XX, a partir de la creación del estáu d'Israel, la mayoría d'esos xudíos abandonaron o fueron espulsaos de los sos países de nacencia y atópense anguaño concentraos n'Israel. Dalgunos emigraron tamién a Francia (onde formen la mayor comunidá xudía, siendo cimera al númberu del restu de xudíos europeos), Alemaña y otros pocos a los Estaos Xuníos (vease l'éxodu xudaísta dende les tierres árabes). == Ver tamién == * [[Árabes cristianos]] * [[Árabes iraninos]] * [[Árabes israelinos]] * [[Arabia pre-islámica]] * [[Civilización islámica]] * [[Espansión musulmana]] * [[Idioma árabe]] * [[Mundu árabe]] == Referencies == * Harold Bailey The Cambridge history of Iran : The Seleucid, Parthian and Sasanian periods, Volume 1, [[Cambridge University Press]], 1983, <small>ISBN 0-521-20092-X</small>, p.&nbsp;59. * 53,0 53,1 Lunde, Paul. Islam. New York: Dorling Kindersley Publishing, 2002, 50–52. {{ISBN|0-7894-8797-7}}. * John Joseph Saunders, A history of medieval Islam, Routledge, 1965, páx.&nbsp;13. * Clifford Edmund Bosworth Historic cities of the Islamic world, Brill, Leyde, 2007, {{ISBN|90-04-15388-8}}, páx.&nbsp;264. * Vartan Gregorian, "Islam: A Mosaic, Not a Monolith", Brookings Institution Press, 2003, páx.&nbsp;26–38. <small>ISBN 0-8157-3283-X</small>. * Dawisha, Adeed, Arab Nationalism in the Twentieth Century, [[Princeton University Press]], 2003, {{ISBN|0-691-12272-5}}, páx.&nbsp;99. * Gellner, Ernest, y [[Charles Micaud|Micaud, Charles]], Eds. Arabs and Berbers: from tribe to nation in North Africa, Lexington Books, 1972. * «www.eyewitnesstohistory.com». www.eyewitnesstohistory.com. [Consulta: 2010-04-13]. * 11,0 11,1 Andrea Pacini, ed.. Christian Communities in the Middle East. [[Oxford University Press]], 1998. {{ISBN|0-19-829388-7}}. * «Is Hubal The Same As Allah?». Islamic-awareness.org. [Consulta: 2010-04-13]. * Dictionary of Ancient Deities. Oxford University Press. {{ISBN|0195145046}}. * «From Marib The Sabean Capital To Carantania». Buzzle.com. === Referencies virtuales === {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20110717194035/http://www.libreria-mundoarabe.com/alifnun.php Revista Alif Nûn.] Publicación virtual gratuita de periodicidad mensual especializada nel mundu árabe ya islámicu. * [http://www.arabe.galeon.com/articulos/pronald.html Carta sobre los árabes de Ronald Gorab.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729045034/http://www.arabe.galeon.com/articulos/pronald.html |date=2013-07-29 }} {{Tradubot|Pueblo árabe}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pueblos semites]] [[Categoría:Árabes| ]] [[Categoría:Etnies d'Arabia Saudita|Arabe]] [[Categoría:Etnies de Xordania|Arabe]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] a7z168jewoqbm0388ztqe9izmd9dpdc 0 88699 4502851 4490324 2026-07-06T03:58:35Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502851 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Raymond William Stacey Burr''' {{nym}} foi un actor canadianu ganador de [[Premios Emmy]], y conocíu principalmente polos sos trabayos nes series televisives ''[[Perry Mason (serie de televisión de 1960)|Perry Mason]]'' y ''Ironside''. == Biografía == === Primeros años === El so verdaderu nome yera '''Raymond William Stacey Burr''', y nació en [[New Westminster]], [[Columbia Británica]], [[Canadá]]. Los sos padres yeren William Johnston Burr (1889-1985), d'orixe irlandés, y Minerva Smith (1892-1974), pianista y profesora de música d'Estaos Xuníos.<ref>[http://www.burrtheatre.com/raymond.html Burr Theatre<!-- Bot generated title -->]</ref> Burr pasó parte de la so infancia en [[China]], onde'l so padre trabayaba como axente comercial. En divorciándose los sos padres, Burr treslladóse a [[Vallejo (California)]] cola so madre y los sos hermanos. Col tiempu Burr trabayó nun ranchu y como vendedor de fotografíes p'ayudar a sostener a la familia. Tres dos años na Armada mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], Burr foi llicenciáu en siendo mancáu nel estómagu n'[[Batalla de Okinawa|Okinawa]].<ref>[https://books.google.com/books?id=gmX_mIf32TAC&pg=PA27&dq=%22raymond+burr%22+navy+%22purple+heart%22&sig=ACfU3O0jbYQT_xKtOd_pO1KFafvs7YbSOQ Raymond Burr: A Film, Radio, and Television Biography]</ref><ref>[http://www.nndb.com/honors/279/000043150/ Purple Heart]</ref> === Carrera inicial === En 1937 Burr empecipió la so carrera actuando nel Pasadena Playhouse. En 1941 fixo'l so primer papel en [[Broadway]], na obra ''Crazy with the Heart''. Foi contratáu pol estudiu [[RKO Pictures|RKO]], interpretando principalmente a villanos, y trabayó en más de 60 filmes ente 1946 y 1957. Burr tuvo crítiques favorables pol so papel de fiscal en ''[[A Place in the Sun]]'' (1951), xunto a [[Elizabeth Taylor]] y [[Montgomery Clift]], pero quiciabes el so papel más conocíu d'esi periodu foi'l que llevó a cabu nel filme d'[[Alfred Hitchcock]] ''[[Rear Window]]'' (1954), protagonizáu por [[James Stewart]] y [[Grace Kelly]]. Nesa dómina, la carauterística voz de Burr podía oyese na radio, trabayando xunto a [[Jack Webb]] na serie ''Pat Novak for Hire'', emitida na ABC radio, según nos primeros episodios del show de la [[National Broadcasting Company|NBC]] ''Dragnet''. Tamién tuvo actuaciones como artista convidáu n'otros programes con base en [[Los Angeles]], tales como ''Yours Truly, Johnny Dollar'', y foi protagonista nel show de la [[CBS]] ''Fort Laramie'' (1956). Burr tamién foi un prolíficu actor de calter televisivu na década de 1950. Debutó nel mediu actuando nun episodiu de ''The Amazing Mr. Malone''. Esti papel facilitó-y trabayar en programes como ''Dragnet'', ''Chesterfield Sound Off Time'', ''Four Star Playhouse'', ''Mr. & Mrs. North'', ''Schlitz Playhouse of Stardom'', ''The Ford Television Theatre'' y ''Lux Video Theatre''. En 1955 Burr interpretó al periodista Steve Martin en ''Godzilla, King of the Monsters!'', papel que retomaría casi 30 años dempués en ''Godzilla 1985''. === ''Perry Mason'' y ''Ironside'' === En 1956 Burr fixo pruebes pa interpretar al Fiscal de Distritu Hamilton Burger na serie ''[[Perry Mason (serie de televisión de 1960)|Perry Mason]]'', un drama xudicial basáu nes esitoses noveles escrites por [[Erle Stanley Gardner]], y qu'emitió la CBS. [[William Talman (actor)|William Talman]] probó pal papel de Perry Mason. Sicasí, Gardner taba presente y pidió que los actores camudaren los personaxes. Mason finalmente foi'l papel col cual Burr aportó a meyor identificáu, ente que Talman perdía tolos casos (siquier contra Mason) como Burger. Tamién trabayaba na serie [[Barbara Hale]] –actriz cinematográfica de los años cuarenta y vieya amiga de Burr– como la secretaria de Mason, Della Street, y [[William Hopper]] como l'investigador priváu de Mason, Paul Drake. [[Ray Bidwell Collins|Ray Collins]] yera'l detective Teniente Arthur Tragg. Burr ganó dos [[Primetime Emmy al meyor actor - Serie dramática|Emmy al meyor actor]] pol so papel de Perry Mason, serie que orixinalmente emitir dende 1957 a 1966. Burr darréu pasóse de la CBS a [[Universal Studios]], onde interpretó'l papel principal de la serie televisiva ''[[Ironside (serie de televisión)|Ironside]]''. Nel episodiu piloto, el xefe de detectives de [[San Francisco (California)]] Robert T. Ironside ye mancáu de bala, quedando inválidu y apostráu a una siella de ruedes. Esti papel dio a Burr otru ésitu, la primer serie criminal protagonizada por un policía discapacitáu. El show emitir ente 1967 y 1975. En 1977 protagonizó la serie televisiva ''Kingston: Confidential'', de curtia duración. En 1985 a Burr propunxéron-y los productores [[Dean Hargrove]] y [[Fred Silverman]] interpretar un filme pa la TV, ''Perry Mason Returns''. Anque la idea prestábalu, punxo como condición que Barbara Hale volviera interpretar a Della Street. Hale aceptó, y ''Perry Mason Returns'' emitir n'avientu de 1985. El restu de los intérpretes orixinales finaren, pero'l fíu na vida real d'Hale, [[William Katt]], fixo'l papel de Paul Drake, Jr. El filme tuvo tanto ésitu que Burr acabó rodando 26 más antes de finar. Munchos d'ellos fueron rodaos en [[Denver]], [[Colorado]]. En 1988, tres trés años y nueve film de ''Perry Mason'', William Katt abandonó'l proyeutu. Contratar al actor [[William R. Moses]], qu'interpretó a Ken Malansky, un nuevu abogáu que trabayaba xunto a Mason. Moses actuó nes películes de Mason ente 1989 y 1995. Nesa dómina, Burr utilizaba con frecuencia una siella de ruedes por causa de la so mala salú (na última película de Mason, Burr siempres apaecía sentáu o sofitáu nuna mesa). Inda se rodaron otros cuatro filmes ente 1993 y 1995, tres la muerte de Burr, protagonizaos pol equipu de Perry Mason. En 1993, como yá fixera colos telefilmes de Perry Mason, Burr decidió faer un filme de ''Ironside''. En mayu d'esi añu emitióse ''The Return of Ironside'', axuntando al repartu orixinal de la serie de 1967-1975. Sicasí, l'actor yá taba afeutáu por un [[cáncer de fégadu]], y nun pudo rodase nengún episodiu más. === Otru trabayu === Burr co-protagonizó telefilmes como ''Eischied: Only The Pretty Girls Die'' y ''Disaster On The Coastliner'' (dambos de 1979), ''The Curse of King Tut's Tomb'' y ''The Night The City Screamed'' (dambos de 1980), y ''Peter and Paul'' (1981). Tamién tuvo un papel de repartu nel revesosu títulu de [[Dennis Hopper]] ''[[Out of the Blue]]'' (1980), y moflóse de la so imaxe de Perry Mason en ''Airplane II: The Sequel'' (1982). Burr amás trabayó como voceru de la compañía inmobiliaria Block Bros. en TV, radio, y prensa nes décades de 1970 y 1980.<ref>{{cita web | url=http://www.remonline.com/detail.aspx?dt=965144&menu=26&app=153&cat1=484&tp=12&lk=g | títulu=Headlines from the first 100 issues of REM | editorial=Real Ta Magacín | fecha=3 d'agostu de 2005 | fechaaccesu=18 d'agostu de 2008 | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081208060458/http://www.remonline.com/detail.aspx?dt=965144&menu=26&app=153&cat1=484&tp=12&lk=g | fechaarchivu=2008-12-08 }}</ref> == Enfermedá y fallecimientu == A finales de 1992, a Burr diagnosticáron-y un cáncer renal, pero refugó la ciruxía, pos nun pudiera rodar los sos dos últimos telefilmes. En rematando los rodaxes, el cáncer estendiérase a otros órganos, siendo yá inoperable. Burr finó a los 76 años d'edá, en [[1993]], nel so ranchu cercanu a Healdsburg, [[California]].<ref>{{cita web | url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F0061FF83Y5Y0C778DDDA00894DB494D81 | títulu=Raymond Burr, Actor, 76, Dies; Played Perry Mason and Ironside | editorial=The New York Times | autor=William Grimes | fecha=14 de setiembre de 1993 | fechaaccesu=15 de xineru de 2007}}</ref> Burr foi soterráu nel campusantu Fraser de [[New Westminster]], [[Columbia Británica]]. == Vida personal == Raymond Burr yera [[homosexual]], pero despintó la so condición mientres la mayor parte de la so vida por mieu a perxudicar la so carrera por causa de los prexuicios de la sociedá.<ref>Hiding in Plain Sight: The Secret Life of Raymond Burr, by Michael Seth Starr, ISBN 1-55783-694-9</ref> Caltuvo una rellación de 35 años con Robert Benevides (nacíu en 1930), un mozu actor y veteranu de la [[Guerra de Corea]] que Burr conoció rodando ''Perry Mason''.<ref name=hiding>{{Obra citada |títulu=Hiding in Plain Sight: The Secret Life of Raymond Burr |nome=Michael Seth |apellíu=Starr |editorial=Hal Leonard Corporation |añu=2008 |isbn=1557836949}}</ref> Mientres dellos años de la década de 1950, según la biografía ''Hiding in Plain Sight'', escrita en 2008 por Michael Starr, otru mozu veteranu de la guerra de Corea llamáu Frank Vitti compartió la casa de Burr, siendo identificáu en delles publicaciones como'l so sobrín. Con too y con eso, el públicu creía que Burr yera heterosexual. A finales de los años cincuenta, inclusive se rumoreó que Burr tenía una rellación cola nueva actriz [[Natalie Wood]]. La biografía oficial del actor afirmaba que se casara en trés causes, pero que dos de les sos esposes y el so únicu fíu finaríen. En 1942, trabayando en [[Londres]], afirmaba conocer a una actriz escocesa llamada Annette Sutherland, y habese casáu con ella esi mesmu añu. Sicasí, solo una de les esposes de Burr puede ser documentada, Isabella Ward. Casar en 1947 y divorciáronse en 1952. Según delles fontes, la pareya convivió menos d'un añu, anque nun formalizaron el divorciu hasta cuatro años dempués, probablemente pa evitar posibles especuladores incómodes. Les otres esposes nunca esistiríen. Burr tuvo diverses aficiones a lo llargo de la so vida: cultivar orquídees, coleccionar arte, sellos, conches, la gastronomía y el vinu, volar, navegar y pescar. Amás, dedicó parte de la so fortuna a les actividaes de beneficencia. La so afición a les orquídees aportó nun negociu desenvueltu xunto a Benevides. La so compañía, Sía God Nurseries, tuvo, a lo llargo de los sos venti años d'esistencia, viveros en [[Fixi]], [[Ḥawai]], les [[Islles Azores]] y California, consiguiendo 1500 nueves variedaes. Una d'elles foi llamada la orquídea «Barbara Hale».<ref>{{cita publicación | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/y/a/1997/02/23/SPECIAL15263.dt | títulu=Not all attractions in Bay Area cost a small fortune | editorial=San Francisco Examiner | autor=Kristine M. Carber | fecha=23 de febreru de 1997 | fechaaccesu=15 de xineru de 2007 }}</ref><ref name="Raymond Burr Vineyards History">{{Cita web |url=http://www.raymondburrvineyards.com/his.html |títulu=Raymond Burr Vineyards History |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120206112451/http://www.raymondburrvineyards.com/his.html |fechaarchivu=2012-02-06 }}</ref> Burr foi tamién importador y criador de [[Cão d'Agua Português|perros d'agües portugueses]].<ref>{{cita llibru |títulu=The New Complete Portuguese Water Dog|nome=Kathryn|apellíos=Braund|editorial=Howell Bk|añu=1997}}</ref> Burr adquirió 1600 hectárees na islla de Naitauba, en [[Fixi]], en 1965. Ende dedicóse al cultivu de [[copra]] y d'orquídees, según a la cría de ganáu.<ref name="Raymond Burr Vineyards History" /> === Filantropía === Burr foi un home extraordinariamente arrogante. Participó cola [[United Service Organizations]] en xires por [[Corea]] y [[Vietnam]] pa dar sofitu a les tropes.<ref>{{cita llibru | títulu = Raymond Burr: A Film, Radio and Television Biography | autor = Ona L. Hill | páxina = 149 | añu = 1999 | isbn = 0786408332 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_gx5202/is_1989/ai_n19121827/pg_2 |títulu=United Service Organizations |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150904065801/http://findarticles.com/p/articles/mi_gx5202/is_1989/ai_n19121827/pg_2 |fechaarchivu=2015-09-04 }}</ref><ref>[http://www.gloubik.info/burr/anglais/life.html Raymond Burr's life]</ref> Dio grandes sumes de dineru a la caridá. Sofitó económicamente la Christian Children's Fund. Coles mesmes, contribuyó al sostén de la McGeorge School of Law en [[Sacramento (California)]], lo cual incluyía donar a la institución dalgunos de los guiones de la serie ''Perry Mason''.<ref>{{Cita web |url=http://www.mcgeorge.edu/alumni_resources/eighty_for_eighty/bio_burr.htm |títulu=Profiles in Leadership - Raymond Burr - Perry Mason Saves the Day |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070608154516/http://www.mcgeorge.edu/alumni_resources/eighty_for_eighty/bio_burr.htm |fechaarchivu=2007-06-08 }}</ref> Amás, recaldó fondos pal Muséu Bailey-Matthews Shell de Sanibel, [[Florida]]. == Gallardones y nominaciones == Amás de los dos '''[[Primetime Emmy al meyor actor - Serie dramática|Emmy al meyor actor - Serie dramática]]''' en 1959 y 1961, pola so interpretación de Perry Mason, tamién foi nomáu otros siete vegaes, una vegada más por Mason y otros seis por ''Ironside''. Pol postreru foi tamién nomáu en dos causes al [[Globu d'Oru al meyor actor de serie de TV - Drama]]. Amás, Burr recibió una estrella nel [[Paséu de la Fama de Hollywood]], nel 6656 de [[Hollywood Boulevard]]. == Filmografía parcial == * ''[[Desperate]]'' (1947) * ''[[Sleep, My Love]]'' (1948) * ''[[Pitfall]]'' (1948) * ''[[Raw Deal]]'' (1948) * ''Black Magic (Cagliostro)'' (1949) * ''[[Red Light]]'' (1949) * ''[[Abandoned]]'' (1949) * ''[[Amor en conserva]]'' (1950) * ''[[A Place in the Sun]]'' (1951) * ''[[His Kind of Woman]]'' (1951) * ''[[Bride of the Gorilla]]'' (1951) * ''[[The Blue Gardenia]]'' (1953) * ''Serpent of the Nile'' (1953) * ''Tarzan and the She-Devil'' (1953) * ''[[Casanova's Big Night]]'' (1954) * ''[[Gorilla at Large]]'' (1954) * ''[[Rear Window]]'' (1954) * ''[[You're Never Too Young]]'' (1955) * ''Count Three and Pray'' (1955) * ''[[Godzilla, King of the Monsters!]]'' (1956) * ''Crime of Passion'' (1957) * ''Another Time, Another Place'' (1958) * ''Desire in the Dust'' (1960) * ''The Return'' (1980) * ''[[Out of the Blue]]'' (1980) * ''[[Peter and Paul]]'' (1981) (TV) * ''[[The Return of Godzilla]]'' (1984) * ''[[Delirious]]'' (1991) == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Raymond Burr}} {{enllaces persona}} {{NF|1917|1993|Burr, Raymond}} {{Tradubot|Raymond Burr}} [[Categoría:Actores y actrices de Canadá]] [[Categoría:Actores y actrices de wéstern]] ha9nmgl0d176f4h3cr7eph3djunw3ss 0 90399 4502783 4426023 2026-07-05T17:19:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502783 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20160905203348}} [[Ficheru:Netzentwuerfe.png|thumb|150px|Diverses proyeiciones.]] La '''proyeición cartográfica''' o '''proyeición xeográfica''' ye un sistema de representación gráfica qu'establez una rellación ordenada ente los puntos de la superficie curva de la [[Tierra]] y los d'una superficie plana ([[mapa]]). Estos puntos alcuéntrense aidándose nuna rede de [[meridianu|meridianos]] y [[paralelu|paralelos]], en forma de malla. La única forma d'evitar aburuyar d'esta proyeición sería usando un mapa [[esfera|esféricu]]. Nun sistema de coordenaes proyeutaes, los puntos identificar poles [[coordenaes cartesianes]] (''x'' y ''y'') nuna malla que'l so orixe depende de los casos. Esti tipu de coordenaes llógrense matemáticamente a partir de les [[coordenaes xeográfiques]] (llargor y llatitú), que nun son proyeutaes. Les representaciones planes de la esfera terrestre llámense mapes, y los encargaos d'ellaboralos o especialistes en [[cartografía]] denominar [[cartografía|cartógrafos]]. == Propiedaes de la proyeición cartográfica == Suélense establecer clasificaciones en función de la so principal propiedá; el tipu de superficie sobre la que se realiza la proyeición: cenital (un planu), cilíndrica (un cilindru) o cónica (un conu); según la disposición relativa ente la superficie terrestre y la superficie de proyeición (planu, cilindru o conu) pudiendo ser tanxente, secante o oblicua. Según la propiedá que tenga una proyeición puede estremase ente: * proyeiciones equidistantes, si caltién les distancies. * proyeiciones equivalentes, si caltienen les superficies. * proyeiciones conformes, si caltienen les formes (o, lo que ye lo mesmo, los ángulos). Nun ye posible tener les tres propiedaes anteriores al empar, polo que ye necesariu optar por soluciones de compromisu que van depender de la utilidá a la que sía destináu'l mapa. == Tipos de proyeiciones cartográfiques == Dependiendo de cuál sía'l puntu que se considere como centru del mapa, estremar ente proyeiciones polares, que'l so centru ye unu de los polos; ecuatoriales, que'l so centru ye la interseición ente la [[Ecuador terrestre|llinia del Ecuador]] y un meridianu; y oblicues o inclinaes, que'l so centru ye cualesquier otru puntu. Estrémense tres tipos de proyeiciones básiques: cilíndriques, cóniques y acimutales. === Proyeición cilíndrica === [[Ficheru:Projection cylindrique.jpg|thumb|1500px|Esquema d'una proyeición cilíndrica.]] {{AP|Proyeición cilíndrica}} La [[proyeición de Mercator]], que revolucionó la [[cartografía]], ye cilíndrica y conforme nella, proyéctase'l globu terrestre sobre una superficie [[cilindru|cilíndrica]]. Ye una de les más utilizaes, anque polo xeneral en forma modificada, por cuenta de les grandes aburuyes qu'ufierta nes zones de [[llatitú]] elevada, lo que torga apreciar a les rexones polares na so verdadera proporción. Ye utilizada na creación de dalgunos [[mapamundi]]s. Pa correxir les deformaciones en llatitúes altes úsense proyeiciones pseudocilíndricas, como la de Van der Grinten, que ye policónica, con paralelos y meridianos circulares. Ye esencialmente útil pa ver la superficie de la Tierra completa. *[[Proyeición de Mercator]] *[[Proyeición de Peters]] *[[Proyeición de Robinson]] === Proyeición cónica === [[Ficheru:Projection conique.jpg|thumb|150px|Esquema d'una proyeición cónica.]] {{AP|Proyeición cónica cartográfica}} La proyeición cónica llógrase proyeutando los elementos de la superficie esférica terrestre sobre una superficie [[conu (xeometría)|cónica]] tanxente, asitiando'l [[Vértiz (xeometría)|vértiz]] na exa que xune los dos polos. Anque les formes presentaes son de los polos, los cartógrafos utilicen esti tipu de proyeición pa ver los países y continentes. Hai diversos tipos de proyeiciones cóniques: *[[Proyeición cónica simple]] *[[Proyeición conforme de Lambert]] *[[Proyeición cónica múltiple]] === Proyeición azimutal === {{AP|Proyeición azimutal}} [[Ficheru:Projection azimutale gnomonique.jpg|thumb|150px|Esquema d'una proyeición acimutal gnomónica.]] Nesti casu proyéctase una porción de la Tierra sobre un planu tanxente al globu nun puntu escoyíu, llográndose una imaxe similar a la visión de la Tierra dende un puntu interior o esterior. Si la proyeición ye del primer tipu llámase [[proyeición gnomónica]]; si ye del segundu, [[Proyeición ortográfica|ortográfica]]. Estes proyeiciones ufierten una mayor distorsión cuanto mayor sía la distancia al puntu tanxencial de la [[esfera]] y el [[planu (xeometría)|planu]]. Esti tipu de proyeición rellaciónase principalmente colos polos y hemisferios. Tipos de proyeiciones: *[[Proyeición ortográfica]] *[[Proyeición estereográfica]] *[[Proyeición gnomónica]] *[[Proyeición acimutal de Lambert]] === Proyeiciones modificaes === {{AP|Proyeiciones modificaes}} Na actualidá la mayoría de los mapes facer con base en proyeiciones modificaes o combinación de les anteriores, dacuando, con dellos puntos focales, con cuenta de correxir no posible aburuyar en ciertes árees escoyíes, entá cuando se produzan otres nueves en llugares a los que se concede importancia secundaria, como son polo xeneral les grandes estensiones de mar. Ente les más avezaes figuren la [[proyeición policónica]] de [[Johann Heinrich Lambert|Lambert]] utilizada pa fines educativos, y los [[mapamundi]]s ellaboraos según les proyeiciones [[Proyeición de Winkel-Tripel|Winkel-Tripel]] (adoptada pola National Geographic Society<ref>{{Cita web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3006/is_2_27/ai_n28780837/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100529115255/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3006/is_2_27/ai_n28780837/ |fechaarchivu=2010-05-29 }}</ref>) y [[Proyeición de Mollweide|Mollweide]], que tienen forma d'[[elipse]] y menores aburuyes. == Proyeiciones convencionales == Les proyeiciones convencionales xeneralmente fueron creaes pa representar el mundu enteru (mapamundi) y dan la idea de caltener les propiedaes métriques, buscando un balance ente aburuyes, o a cencielles faer que'l mapamundi "vease bien". La mayor parte d'esti tipu de proyeiciones aburuya les formes nes rexones polares más que nel ecuador: * [[Proyeición de Aitoff]] * [[Proyeición de Bernard J.S. Cahill]] * [[Mapa Dymaxion|Proyeición de Dymaxion]] * [[Proyeición de Goode]] * [[Proyeición de Kavrayskiy VII]] * [[Proyeición cilíndrica de Miller]] * [[Proyeición de Robinson]] * [[Proyeición de Van der Grinten]] * [[Proyeición de Wagner VI]] * [[Proyeición de Waterman]] * [[Proyeición de Winkel-Tripel]] [[Ficheru:Robinson_projection_SW.jpg|900px|thumb|center|La [[proyeición de Robinson]] foi adoptada pola [[National Geographic (revista)|revista ''National Geographic'']] en 1988 pero abandonada alredor de 1997 en cuenta de la [[proyeición de Winkel-Tripel]].]] == Ver tamién == * [[Proyeiciones cartográfiques]] * [[Cartografía]] * [[Historia de la cartografía]] * [[Mapa]] * [[Proyeición gráfica]] * [[Proyeición sinusoidal]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Map projections|Proyeiciones cartográfiques}} * [http://www.jasondavies.com/maps/transition/ Muestra de proyeiciones en transición y movimientu.] * [https://web.archive.org/web/20120621003155/http://www.btinternet.com/~se16/js/mapproj.htm Muestra de distintes proyeiciones cartográfiques.] * [http://www.explainxkcd.com/wiki/images/9/9c/map_projections.png Dellos exemplos de proyeiciones cartográfiques] * [http://www.mapthematics.com/ProjectionsList.php?Projection=19#Mercator Descripción de delles proyeiciones cartográfiques] (Enllaces a cada proyeición na parte esquierda de la páxina - n'inglés) {{Tradubot|Proyección cartográfica}} [[Categoría:Proyeiciones cartográfiques| ]] 9e4bprdlt2aft7y1jtr0ts3lesjxja7 0 92923 4502888 4485858 2026-07-06T10:13:14Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502888 wikitext text/x-wiki {{copyedit|t=20170529192552}} {{ficha xenérica}} La '''Revolución científica''' ye un conceutu usáu pa esplicar el surdimientu de la [[Ciencia Moderna]] mientres la [[Edá Moderna|Edá moderna temprana]], acomuñada principalmente colos [[sieglu XVI|sieglos XVI]] y [[sieglu XVII|XVII]], en que nueves idees y conocencies en [[física]], [[astronomía]], [[bioloxía]] (incluyendo [[anatomía humana]]) y [[química]] tresformaron les visiones antiguu y medieval sobre la naturaleza y sentaron les bases de la ciencia moderna.<ref name="Galileo">Galilei, Galileo (1974) ''Two New Sciences'', trans. [[Stillman Drake]], (Madison: Univ. of Wisconsin Pr. páxs. 217, 225, 296-7.</ref><ref name="Moody"/><ref name="Clagett">Clagett, Marshall (1961) ''The Science of Mechanics in the Middle Ages''. Madison, Univ. of Wisconsin Pr. páxs. 218-19, 252-5, 346, 409-16, 547, 576-8, 673-82.</ref><ref>Maier, Anneliese (1982) "Galileo and the Scholastic Theory of Impetus," páxs. 103-123. En ''On the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Anneliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy''. Philadelphia: Univ. of Pennsylvania Pr. ISBN 0812278313</ref><ref name="Hannam, James 2011 p342">[[#Hannam|Hannam]], p. 342.</ref><ref name="Grant"/><ref>[http://encarta.msn.com/encyclopedia_701509067/Scientific_Revolution.html "Scientific Revolution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028110638/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701509067/Scientific_Revolution.html |date=2009-10-28 }} en ''[[Encarta]]''. 2007 {{en}}.</ref> D'alcuerdu a la mayoría de versiones, la revolución científica empecipiar n'[[Europa]] escontra'l final de la dómina del [[Renacimientu]] y siguió al traviés del sieglu XVIII, influyendo nel movimientu social intelectual conocíu como la [[Ilustración]]. Magar les sos feches son aldericaes, polo xeneral citar a la publicación en 1543 de ''[[De revolutionibus orbium coelestium]]'' (''Sobre los xiros de los orbes celestes'') de [[Nicolás Copérnico]] como l'empiezu de la revolución científica. Una primer fase de la revolución científica, enfocada a la recuperación de la conocencia de los antiguos, puede describise como'l ''Renacimientu Científicu'' y considérase que remató en 1632 cola publicación del ensayu de [[Galileo Galilei|Galileo]] ''[[Diálogos sobre los dos máximos sistemes del mundu]]''. La finalización de la revolución científica atribuyir a la "gran síntesis" de 1687 de ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia]]'' d'[[Isaac Newton]], que formuló les [[lleis de Newton|lleis de movimientu]] y de la [[gravitación universal]] y completó la síntesis d'una nueva cosmoloxía.<ref>[http://oyc.yale.edu/physics/phys-200/lecture-3 Newton's Laws of Motion]</ref> {{ensin referencies|A finales del sieglu XVIII, la revolución científica diera pasu a la "[[Era de la Reflexón]]".}} El conceutu de revolución científica que tuvo llugar mientres un periodu enllargáu surdió nel sieglu XVIII cola obra de [[Jean Sylvain Bailly]], que vio un procesu en dos etapes de quitar lo vieyo y establecer lo nuevo.<ref> {{cita publicación |títulu=The Eighteenth-Century Origins of the Concept of Scientific Revolution |apellíu=I. Bernard |nome=Cohen |publicación=Journal of the History of Ideas |volume=37 |númberu=2 |añu=1976 |páxines=257-288 |doi=10.2307/2708824|jstor=2708824 |idioma=inglés}} </ref> El filósofu ya historiador [[Alexandre Koyré]] acuñó'l términu ''revolución científica'' en 1939 pa describir esta dómina.<ref>Shapin, Steven (1996). ''The Scientific Revolution''.</ref> == Introducción == Les meyores na ciencia fueron llamaos "revoluciones" dende'l sieglu XVIII. En [[1747]], [[Alexis Clairaut|Clairaut]] escribió que se dicía que Newton en vida creara una revolución».<ref> {{cita publicación |nome=Alexis-Claude |apellíu=Clairaut |añu=1747 |títulu=Du système du monde, dans les principes de la gravitation universelle |idioma=francés}} </ref> La pallabra tamién foi usada en 1789 nel prefaciu de la obra de Lavoisier anunciando'l descubrimientu del osíxenu. «Poques revoluciones na ciencia escitaron darréu tantu avisu xeneral como la introducción de la teoría del osíxenu... Lavoisier vio la so teoría aceptada por tolos homes más eminentes del so tiempu, y establecióse en gran parte d'Europa en pocos años dende la so primer promulgación».<ref>{{cita llibru |títulu=History of the inductive sciences|títulotrad=Historia de les ciencies inductives |añu=1837 |nome=William |apellíu=Whewell |volume=2 |páxines=275, 280 |url=https://archive.org/stream/historyinductiv05whewgoog#page/n279/mode/2up |idioma=inglés}}</ref> Nel sieglu XIX, [[William Whewell]] estableció la noción d'una revolución na [[ciencia]] mesma (o'l [[métodu científicu]]) que tuviera llugar nel sieglu XV-XVI. Ente les más visibles de les revoluciones qu'esperimentaron les opiniones sobre esta tema, ta la transición d'un enfotu implícitu nes facultaes internes de la mente del home a una profesa dependencia de la observación esterna y de una veneración ilimitada pola sabiduría del pasáu, a una fervosa mira de cambéu y meyora."<ref>{{cita llibru |títulu=Philosophy of the Inductive sciences|títulotrad=Filosofía de les ciencies inductives |añu=1840 |nome=William |apellíu=Whewell |volume=2 |páxina=318 |url=https://archive.org/stream/philosophyinduc04whewgoog#page/n328/mode/2up |idioma=inglés}}</ref> Esto dio llugar a la visión común de la revolución científica de güei: :«Una nueva visión de la naturaleza surdió, reemplazando la visión griega qu'apoderara la ciencia mientres casi 2000 años. La ciencia convertir nuna disciplina autónoma, distinta de la filosofía y la teunoloxía y aportó a considerada como tener oxetivos utilitarios».<ref> {{cita llibru |títulu=Encyclopedia Britannica |capítulu=Physical Sciences|títulotrad=Ciencies Físiques |edición=15ta |volume=25 |páxina=830|añu=1993}} </ref> [[Ficheru:Galilee.jpg|thumb|upright|Retrato de [[Galileo Galilei]] de [[Ottavio Leoni|Leoni]].]] Tradicionalmente asumir qu'empezó cola [[Revolución copernicana]] (empecipiada en [[1543]]) y foi completada en [[1687]] cola "gran síntesis" d'[[Isaac Newton]] ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia]]''. Gran parte del cambéu d'actitú vieno de [[Francis Bacon]] que'l so "anunciu seguru y enfáticu" nel progresu modernu de la ciencia inspiró la creación de sociedaes científiques como la [[Royal Society]], y [[Galileo Galilei|Galileo]] que defendió a [[Nicolás Copérnico|Copérnico]] y desenvolvió la ciencia del movimientu. Nel sieglu XX, [[Alexandre Koyré]] introdució'l términu «Revolución Científica», centrando'l so analís en Galileo, y el términu foi popularizáu por [[Herbert Butterfield|Butterfield]] na so obra ''Origins of Modern Science'' (''Oríxenes de la ciencia moderna''). El trabayu de [[Thomas Kuhn]] de 1962 ''[[La estructura de les revoluciones científiques]]'' enfatizó que nun pueden comparase direutamente distintos marcos teóricos —como la [[teoría de la relatividá]] d'[[Albert Einstein|Einstein]] y la teoría de la gravedá de Newton, que la reemplazó—. === Significáu === El periodu vio un tresformamientu fundamental nes idees científiques al traviés de la matemática, la física, l'astronomía y la bioloxía nes instituciones que sofitaben la investigación científica y na imaxe más llargamente estendida del universu. La revolución científica llevó al establecimientu de delles ciencies modernes. En 1984, Joseph Ben-David escribió: {{cita|La rápida acumuladura de conocencia, que caracterizó'l desenvolvimientu de la ciencia dende'l sieglu XVII, nunca asocediera antes d'esi tiempu. El nuevu tipu d'actividá científica surdió namái nunos pocos países d'Europa occidental, y llindóse a esa pequeña área mientres unos doscientos años. (Dende'l sieglu XIX, la conocencia científica foi asimiláu pol restu del mundu).<ref name=donnekuhn>Donne, John ''An Anatomy of the World'', citáu en Kuhn, Thomas S. (1957) ''The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought''. Cambridge: Harvard Univ. Pr. p. 194.</ref>}} Munchos escritores contemporáneos ya historiadores modernos afirmen qu'hubo un cambéu revolucionariu na visión del mundu. En 1611, el poeta inglés [[John Donne]] escribió: {{cita|[La] nueva Filosofía llama a toos en dulda,<br /> L'elementu del fueu ta apagáu;<br /> El sol piérdese, y la Tierra, y l'inxeniu de naide<br /> Puede dirixilo onde buscalo.<ref name=donnekuhn/>}} L'historiador de mediaos del sieglu XX, [[Herbert Butterfield]], taba menos asoráu, pero sicasí vio'l cambéu como daqué fundamental: {{cita|desque la revolución convirtió l'autoridá n'inglés non solo de la Edá Media, sinón del Mundu Antiguu —yá que empezó non yá nel eclís de la filosofía escolástica, sinón na destrucción de la física aristotélica— clisa tou dende'l surdimientu del cristianismu y amenorga La Renacencia y la Reforma al rangu de meros episodios, simples desplazamientos internos dientro del sistema de la cristiandá medieval ... [Ello] tan grande como'l verdaderu orixe tantu del mundu modernu como de la mentalidá moderna que nuesa habitual periodización de la historia europea convirtióse nun anacronismu y estobisa.<ref>Butterfield, Herbert: ''[https://archive.org/details/originsofmoderns007291mbp The Origins of Modern Science, 1300–1800]'', (Nueva York: Macmillan Co., 1959), p. viii.</ref>}} == Antecedentes antiguos y medievales == {{VT|Ciencia medieval|Física aristotélica}} [[Ficheru:PeuerbachSuperioribus2.png|thumb|right|220px|[[Sistema xeocéntricu|Modelu ptolemaicu]] de les esferes de [[Venus (planeta)|Venus]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]] y [[Saturnu (planeta)|Saturnu]] de [[Georg von Peuerbach]], ''Theoricae novae planetarum'' (1474).]] La revolución científica foi construyida sobre la base del deprendimientu de la [[Antigua Grecia|Grecia clásica]]; la [[ciencia medieval]], que fuera ellaborada y desenvuelta a partir de la ciencia de Roma/Bizanciu; y la ciencia islámica medieval.<ref>Grant, Y.: ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intelectual Contexts'', (Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1996), páxs. 29-30, 42-7.</ref> La tradición aristotélica siguía siendo un importante contestu intelectual nel sieglu XVII, anque pa esa dómina los filósofos naturales alloñárense de gran parte d'ella.<ref name="Hannam, James 2011 p342">[[#Hannam|Hannam]], p. 342.</ref> Les idees científiques clave que se remontaben a l'[[antigüedá clásica]] camudaren drásticamente nos últimos años, y en munchos casos fueren desacreditadas.<ref name="Hannam, James 2011 p342"/> Les idees que quedaron, y que seríen tresformaes fundamentalmente mientres la revolución científica, incluyíen: *La cosmoloxía d'[[Aristóteles]] qu'asitiaba a la Tierra nel centru del [[cosmos]] xerárquicu y esféricu. Les rexones terrestres y celestes componer de distintos elementos que teníen distintos tipos de ''movimientu natural''. ** La rexón terrestre, según Aristóteles, consistía n'esferes concéntriques de los cuatro [[Elementos de l'antigüedá|elementos]]-[[Tierra (elementu)|tierra]], [[Agua (elementu)|agua]], [[Aire (elementu)|aire]] y [[Fueu (elementu)|fueu]]. Tolos cuerpos movíense naturalmente en llinies rectes hasta llegar a la esfera apropiada a la so composición elemental, el so llugar natural. Tolos otros movimientos terrestres nun yeren naturales, o ''violentos''.<ref>[[#Grant|Grant]], páxs. 55-63, 87-104.</ref><ref>[[#Pedersen|Pedersen]], páxs. 106-110.</ref> ** La rexón celeste taba formada pol quintu elementu, l'éter, que yera inmutable y movíase naturalmente con un [[movimientu circular uniforme]].<ref>[[#Grant|Grant]], páxs. 63-8, 104-16.</ref> Na tradición aristotélica, les teoríes astronómiques trataron d'esplicar el movimientu irregular reparáu de los oxetos celestes al traviés de los efeutos combinaos de múltiples movimientos circulares uniformes.<ref>[[#Pedersen|Pedersen]], p. 25.</ref> *El [[Teoría xeocéntrica|modelu ptolemaicu del movimientu planetariu]] basáu nel modelu xeométricu d'[[Eudoxo de Cnidos|Eudoxo de Cnido]] y el ''[[Almagesto]]'' de [[Claudio Ptolomeo|Ptolomeo]], demostró que por aciu cálculos se podía calcular la posición exacta del Sol, la Lluna, les estrelles y planetes nel futuru y el pasáu, y amosó cómo estos modelos derivar de les observaciones astronómiques.<ref>Pedersen, páxs. 86-89.</ref> Como tales, formen el modelu pa desarrollos posteriores astronómicos. La base física de los modelos ptolemaicos invocaba capes d'[[esferes celestes|envoltures celestes]], anque los modelos más complexos yeren inconsistentes con esta esplicación física.<ref>[[#Pedersen|Pedersen]], páxs. 86-89.</ref> Ye importante señalar qu'esistieron precedentes antiguos de teoríes alternatives que prefiguran posteriores descubrimientos nel campu de la física y la mecánica, pero n'ausencia d'una fuerte [[Empirismo|tradición empírica]], el dominiu de la escuela aristotélica, y teniendo en cuenta'l númberu llindáu d'obres que sobrevivieron nuna dómina en que munchos llibros perder en guerres, estes teoríes permanecieron na escuridá mientres sieglos, y considérase tradicionalmente que tuvieron poco efeutu nel redescubrimientu de tales fenómenos; cola invención de la [[imprenta]] fíxose común l'espardimientu ampliu de tales meyores graduales de la conocencia. Mentanto importantes meyores na xeometría, matemátiques y astronomía facer na dómina medieval, particularmente nel mundu islámicu y Europa. Sicasí, munches de les figures importantes de la revolución científica compartíen el respetu [[Renacimientu|renacentista]] pol aprendizaxe antiguu y citaben llinaxes antiguos pa les sos innovaciones. [[Nicolás Copérnico]] (1473-1543),<ref>[[Thomas Kuhn]] (1957) ''The Copernican Revolution''. Cambridge: Harvard Univ. Pr. p. 142.</ref> [[Johannes Kepler|Kepler]] (1571-1630),<ref> {{cita publicación |autor=Eastwood, Bruce S. |títulu=Kepler as Historien of Science: Precursors of Copernican Heliocentrism according to ''De revolutionibus'', I, 10 |publicación=Proceedings of the American Philosophical Society |volume= 126 |añu=1982 |páxines= 367-394 |idioma=inglés}} reimpreso en Eastwood, B. S. (1989) ''Astronomy and Optics from Pliny to Descartes,'' Londres: Variorum Reprints.</ref> [[Isaac Newton|Newton]] (1642-1727),<ref name="rattansi">{{cita publicación |doi= 10.1098/rsnr.1966.0014 |url= http://ls.poly.edu/~jbain/mms/texts/66McGuire%28Pipes%29.pdf |títulu= Newton and the 'Pipes of Pan' |publicación= Notes and Records of the Royal Society |volume= 21 |númberu= 2 |páxina= 108 |añu= 1966 |apellíu1= McGuire |nome1= J. Y. |apellíu2= Rattansi |nome2= P. M. |idioma= inglés |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304064640/http://ls.poly.edu/~jbain/mms/texts/66McGuire(Pipes).pdf |archivedate= 2016-03-04 |fechaaccesu= 2017-10-08 }}</ref> y [[Galileo Galilei]] (1564-1642)<ref name="Galileo"/><ref name="Moody">{{cita publicación |autor=Moody, Ernest A. |añu=1951 |títulu=Galileo and Avempace: The Dynamics of the Leaning Tower Experiment (I) |publicación=Journal of the History of Ideas |volume=12 |númberu=2 |páxines=163-193|jstor=2707514 |doi=10.2307/2707514}}</ref><ref name="Clagett"/><ref>{{cita publicación |autor=Espinoza, Fernando |añu=2005 |títulu=An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching |publicación=Physics Education |volume=40 |númberu=2 |páxina=141 |doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode = 2005PhyEd..40..139Y |idioma=inglés}}</ref> trazaron distintes ascendencies antigües y medievales pal [[Teoría heliocéntrica|sistema heliocéntricu]]. Nos [[escolios]] a los axomes de la so obra ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'', Newton dicía que los sos [[Lleis de Newton|tres lleis axomátiques del movimientu]] yá fueron aceptaes por matemáticos como [[Christiaan Huygens|Huygens]] (1629-1695), Wallace, Wren y otros, y tamién, n'apuntes nos sos borradores de la segunda edición de los Principia, atribuyó la [[Llei de gravitación universal|llei de la gravedá]] y [[Lleis de Newton#Primer llei de Newton o llei d'inercia|la so primer llei del movimientu]] a delles figures históriques.<ref name="rattansi"/><ref name="Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton">{{cita llibru |apellíu=Newton |nome=Isaac |títulu=Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton| apellíu-editor1=Hall| nome-editor1=A.R.|editor2-last=Hall|editor2-first=M. B. |editorial=Cambridge University Press |añu=1962 |páxines=310-11 |cita= All those ancients knew the first law [of motion] who attributed to atoms in an infinite vacuum a motion which was rectilinear, extremely swift and perpetual because of the lack of resistance... Aristotle was of the same mind, since he expresses his opinion thus...[in ''Physics'' 4.8.215a19-22], speaking of motion in the void [in which bodies have non gravity and] where there is non impediment he writes: 'Why a body once moved should comi to rest anywhere no one can say. For why should it rest here rather than there ? Hence either it will not be moved, or it must be moved indefinitely, unless something stronger impedes it.'}}</ref> A pesar d'estes cualidaes, la teoría estándar de la historia de la revolución científica afirma que'l sieglu XVII foi un periodu de cambeos científicos revolucionarios. Non solo hubo desarrollos revolucionarios teóricos y esperimentales, sinón que, lo que ye más importante, tamién hubo radicalmente camudada na forma na cual trabayaben los científicos. Por casu, anque les suxerencies del conceutu d'[[inercia]] suxérense esporádicamente nel antiguu discutiniu del movimientu,<ref>{{cita llibru |nome=R. |apellíu=Sorabji |añu=2005 |títulu=The Philosophy of the Commentators, 200-600 AD: Physics |serie=G – Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series |editorial=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8988-4 |lccn=2004063547 |url=https://books.google.com/books?id=0QpQw8JDgQcC&lpg=PA348&pg=PA348 |páxina=348|cita= An impetus is an inner force impressed into a moving body from without. It thus contrasts with purely external forces like the action of air on projectiles in Aristotle, and with purely internal forces like the nature of the elements in Aristotle and his followers.… Impetus theories also contrast with theories of inertia which replaced them in the seventeenth to eighteenth centuries.… Such inertial idees are merely sporadic in Antiquity and not consciously attended to as a separate option. Aristotle, for example, argues in ''Phys.'' 4.8 that in a vacuum a moving body would never stop, but the possible implications for inertia are not discussed.}}</ref><ref>Heath, Thomas L. (1949) ''Mathematics in Aristotle''. Oxford: Clarendon Press. páxs. 115–6.</ref> el puntu más destacáu ye que la teoría de Newton difier de los antiguos entendimientos de maneres clave, como por casu nel enunciáu que diz qu'una fuercia esterno ye un requisitu pal movimientu violentu na teoría d'Aristóteles.<ref>{{cita publicación |doi= 10.1119/1.1970872 |títulu= Galileo and the Law of Inertia |publicación= American Journal of Physics |volume= 32 |númberu= 8 |páxina=601|añu= 1964 |apellíu1= Drake |nome1= S. |idioma=inglés}}</ref> == Métodu científicu == Sol métodu científicu que se definió y aplicó nel sieglu XVII, fuéronse abandonaes les circunstancies natural y artificial, y amodo foise aceptando una tradición d'investigación de la esperimentación sistemática al traviés de la comunidá científica. La filosofía d'usar un acercamientu [[Inducción (filosofía)|inductivu]] a la naturaleza —abandonando'l camientu y a cencielles intentando reparar con una mente abierta— taba n'estrictu contraste col anterior enfoque aristotélicu de la deducción, por aciu el cual l'analís de los fechos conocíos producía mayor comprensión. Na práutica, poques gracies, munchos científicos (y filósofos) creíen que yera necesaria una combinación saludable de dambos, la disposición a cuestionar camientos, pero tamién a interpretar observaciones asumíes como que tienen ciertu grau de validez. A la fin de la revolución científica, el mundu cualitativu» de los filósofos de la llectura de llibros fuera tresformáu nun mundu mecánicu y matemáticu conocíu al traviés de la investigación esperimental. Anque magar nun ye ciertu que la ciencia newtoniana yera como la ciencia moderna en tolos aspeutos, conceptualmente paecer a la nuesa en munchos aspeutos. Munches de les carauterístiques de la ciencia moderna, especialmente con al respective de la so institucionalización y profesionalización, non se estandarizaron hasta mediaos del sieglu XIX. === Empirismu === La principal forma d'interaición de la tradición científica aristotélica col mundu yera la observación y la busca de circunstancies "naturales" al traviés del razonamientu. Xunto con esti enfoque taba la creencia de que los eventos raros que paecíen contradicir los modelos teóricos yeren aberraciones, nun diciendo nada sobre la naturaleza como yera "naturalmente". Mientres la revolución científica, les perceiciones cambiantes sobre'l papel del científicu con al respective de la naturaleza, el valor de la evidencia, esperimental o reparada, conducieron a una [[Métodu científicu|metodoloxía científica]] na cual l'[[empirismu]] desempeñó un gran rol anque non absolutu. Al empiezu de la revolución científica, l'empirismu yá se convirtiera nun componente importante de la ciencia y la filosofía natural. [[Ciencia medieval|Pensadores anteriores]], incluyendo'l filósofu [[nominalismu|nominalista]] del sieglu XIV [[Guillermu d'Ockham]], empezaren el movimientu intelectual escontra l'empirismu.<ref>[[#Hannam|Hannam]], p. 162</ref> Entró n'usu'l términu británicu ''empiricism'' traducíu al español como "empirismu" pa describir les diferencies filosófiques percibíes ente dos de los sos fundadores, [[Francis Bacon]], descritu como empirista, y [[René Descartes]], que foi descritu como un racionalista. [[Thomas Hobbes]], [[George Berkeley]] y [[David Hume]] fueron los principales esponentes de la filosofía, quien desenvolvieron una sofisticada tradición empírica como base de la conocencia humana. El reconocíu fundador del empirismu foi [[John Locke]] quien propunxo nel so ''[[Ensayu sobre l'entendimientu humanu]]'' (1689) que la única conocencia verdadera que podía ser accesible a la mente humana yera'l que se basaba na esperiencia. Argumentó que la mente humana foi creada como una ''[[tabula rasa]]'', una «tableta en blancu», sobre la cual les impresiones sensoriales son grabaes y constrúyese la conocencia al traviés d'un procesu de reflexón. === Ciencia Baconiana === [[Ficheru:Somer Francis Bacon.jpg|thumb|[[Francis Bacon]] foi una figura fundamental nel establecimientu del [[métodu científicu]] d'investigación. Semeya de [[Frans Pourbus el Mozu|Frans Pourbus]] (1617).]] Los fundamentos filosóficos de la revolución científica fueron establecíos por [[Francis Bacon]], que foi llamáu'l padre del empirismu. Los sos trabayos establecieron y popularizaron les metodoloxíes [[razonamientu inductivu|inductives]] pa la investigación científica, munches vegaes denomináu ''[[métodu Baconiano]]'', o a cencielles [[métodu científicu]]. La so esixencia d'un procedimientu planiáu pa investigar tou los elementos naturales marcó un nuevu xiru nel marcu retóricu y teóricu de la ciencia, munchos de les cualos inda arrodien les concepciones de la metodoloxía fayadiza anguaño. Bacon propunxo una gran reforma de too procesu de conocencia pa la meyora del deprendimientu divín y humanu, qu'él llamó ''Instauratio Magna'' (La Gran Instauración). Pa Bacon, esta reforma conduciría a una gran meyora na ciencia yá una proxenie de nuevos inventos que solliviaríen les miseries y necesidaes de la humanidá. El so ''[[Novum Organum]]'' foi publicáu en 1620. Argumentó que l'home ye «el ministru ya intérprete de la naturaleza», que «la conocencia y el poder humano son sinónimu», que «los efeutos son producíos pelos medios de los preseos y ayuda», y que «l'home mientres opera solo puede aplicar o retirar cuerpos naturales, la naturaleza interna realiza'l restu», y más tarde que «la naturaleza solo puede ser comandada obedeciendo a ella».<ref name = "Novum Organum" /> He equí un resume de la filosofía d'esta obra, que pola conocencia de la naturaleza y l'usu de preseos, l'home puede gobernar o dirixir el trabayu natural de la naturaleza pa producir resultancies definitives. Poro, esi home, al buscar la conocencia de la naturaleza, puede algamar el poder sobre él —y asina restablecer l'Imperiu del Home sobre la creación», que fuera perdíu pola cayida xunto cola pureza orixinal del home—. D'esta manera, creía él, la humanidá alzaríase percima de les condiciones de desamparu, probeza y miseria, ente que llegaba a una condición de paz, prosperidá y seguridá.<ref>{{Obra citada |apellíu= Bacon |nome= Francis |títulu= Temporis Partus Maximus |añu= 1605}}.</ref> Con esti fin de llograr conocencia y poder sobre la naturaleza, Bacon esbozó nesta obra un nuevu sistema de lóxica qu'él creía cimera a les vieyes formes del [[siloxismu]], desenvolviendo'l so métodu científicu, consistente en procedimientos p'aisllar la causa formal d'un fenómenu (Calor, por casu) por aciu inducción eliminativa. Pa él, el filósofu tien de pasar pol [[razonamientu inductivu]] del [[fechu]] al [[axoma]] a la [[Llei de la física|llei física]]. Sicasí, antes d'empezar esta inducción, l'investigador tien de lliberar la so mente de ciertes nociones o enclinos falsos qu'aburuyen la verdá. En particular, atopó que la filosofía taba demasiáu esmolecida poles palabressobremanera'l discursu y l'alderique, en llugar de reparar el mundu material: «Pos mientres los homes creen que la so razón gobierna les pallabres, de fechu les pallabres vuélvense y reflexen el so poder sobre l'entendimientu, Y asina faen que la filosofía y la ciencia sían sofisticaes ya inactives».<ref>{{Obra citada |apellíu= Zagorin |nome= Perez |títulu= Francis Bacon |allugamientu= Princeton |editorial= [[Princeton University Press]] |añu= 1998 |páxina=84 |isbn=069100966X |idioma=inglés}}</ref> Bacon consideró que ye de la mayor importancia pa la ciencia nun siguir faciendo discutinios intelectuales o buscar oxetivos puramente contemplativos, sinón que tien de trabayar p'ameyorar la vida de la humanidá produciendo nueves invenciones, inclusive afirmando que les invenciones son tamién, por dicir, nueves creaciones ya imitaciones d'obres divines».<ref name="Novum Organum">{{cita web |apellíu= Bacon |nome= Francis |títulu=[[s:Novum Organum|Novum Organum]]}}</ref>{{Páxina riquida | fecha = Xineru de 2014}} Esploró'l calter cambiante y de gran algame del mundu de les invenciones, como la [[imprenta]], la [[pólvora]] y la [[brúxula]]. === Esperimentación científica === Bacon describió per primer vegada'l [[métodu esperimental]]. {{cita |Sigue siendo una esperiencia simple; que, si tómase como vien, llámase accidente, si búscase, esperimentu. El verdaderu métodu de la esperiencia enciende primero la vela [hipótesis], y depués, per mediu de la vela, amuésase'l camín [igua y delimita l'esperimentu]; empezando como lo fai cola esperiencia debidamente ordenada y dixerida, nin trabancosa nin errática, y della deduciendo axomes [teoríes], y d'axomes establecíos, nuevos esperimentos. | Francis Bacon. ''Novum Organum.'' 1620.<ref>Durant, Will. ''The Story of Philosophy'', páxina 101. Simon & Schuster Paperbacks. 1926. ISBN 978-0-671-69500-2</ref>}} [[William Gilbert]] foi unu de los primeros defensores d'esti métodu. Tuvo un fuerte refugu tantu de la [[filosofía aristotélica]] predominante como del métodu [[ecolástica|escolásticu]] d'enseñanza universitaria. El so llibru ''[[De Magnete]]'' foi escritu en 1600, y ye consideráu por dalgunos como'l padre de la [[lletricidá]] y el [[magnetismu]].<ref>[[Merriam-Webster]] Collegiate Dictionary, 2000, CD-ROM, version 2.5.</ref> Nesti trabayu, describió munchos de los sos esperimentos col so Tierra modelu llamada terrella. A partir d'estos esperimentos, concluyó que la [[Campu magnético de la Tierra|Tierra]] yera [[Magnetismu|magnética]] y que ésta yera la razón pola que les [[brúxula|brúxules]] apuntaben escontra'l norte. [[Ficheru:Gilbert De Magnete Illo044.jpg|thumb|left|Diagrama de ''[[De Magnete]]'' de [[William Gilbert]], un trabayu pioneru de la ciencia esperimental.]] ''De Magnete'' foi influyente non solo pol interés inherente de la so tema, sinón tamién pola manera rigorosa na que Gilbert describió los sos esperimentos y el so refugu a les antigües teoríes del magnetismu. Según [[Thomas Thomson]], el llibru de Gilbert sobre'l magnetismu, publicáu en 1600, ye unu de los meyores exemplos de filosofía inductiva qu'enxamás se presentó al mundu, y ye'l más notable porque precedió al ''Novum Organum'' de Bacon, nel que s'esplicó per primer vegada'l métodu inductivu de filosofar."<ref>Thomson, Thomas (1812) [https://books.google.com/books?id=nqjjR4Qt9IgC& ''History of the Royal Society: from its Institution to the End of the Eighteenth Century'']. R. Baldwin, p. 461.</ref> [[Galileo Galilei]] foi llamáu'l "padre de l'[[astronomía observacional]] moderna",<ref>{{cita publicación |títulu= A Short History of Science to the Nineteenth Century |nome= Charles |apellíu= Singer |añu= 1941 |editorial= Clarendon Press |url= https://www.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ&pgis=1 |páxina=217}}</ref> el "padre de la [[física]] moderna",<ref>{{cita llibru |títulu=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|títulotrad=Xeniu del Renacimientu: Galileo Galilei y el so legáu a la ciencia moderna |nome1=David |apellíu1=Whitehouse |editorial=Sterling Publishing Company |añu=2009 |isbn=1-4027-6977-6 |páxina=219 |url=https://books.google.com/books?id=bGKrPVoQY8QC&pg=PA219}}</ref><ref name="Einstein">{{cita llibru |apellíu=Weidhorn |nome=Manfred |títulu=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|títulotrad=La Persona del Mileniu: L'Únicu Impactu de Galileo na Historia Mundial |añu=2005 |editorial=iUniverse |isbn=0-595-36877-8 |páxina=155 |idioma=inglés}}</ref> el padre de la ciencia",<ref name="Einstein" /><ref>{{cita llibru |títulu=The Mathematical Theory of Elasticity |edición=2da |nome1=Richard B. |apellíu1=Hetnarski |nome2=Józef |apellíu2=Ignaczak |editorial=CRC Press |añu=2010 |isbn=1-4398-2888-1 |páxina=3 |url=https://books.google.com/books?id=18CYMW-CG_gC&pg=PA3}}</ref> y el padre de la ciencia moderna",<ref>{{cita llibru |títulu=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science |nome1=David |apellíu1=Whitehouse |editorial=Sterling Publishing Company |añu=2009 |isbn=1-4027-6977-6 |páxina=219 |url=https://books.google.com/books?id=bGKrPVoQY8QC&pg=PA219}}</ref><ref name="Einstein">{{cita llibru |apellíu=Weidhorn |nome=Manfred |títulu=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|títulotrad=La Persona del Mileniu: L'Únicu Impactu de Galileo na Historia Mundial |añu=2005 |editorial=iUniverse |isbn=0-595-36877-8 |páxina=155 |idioma=inglés}}</ref> Les sos contribuciones orixinales a la ciencia del movimientu fixéronse al traviés d'una innovadora combinación d'esperimentos y matemátiques.<ref>[[#Sharratt|Sharratt]], páxs. 204-05</ref> [[Ficheru:Galileo manuscript.png|thumb|Nesta páxina [[Galileo Galilei]] primero reparó les [[Satélites naturales|llunes]] de [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]]. Galileo revolucionó l'estudiu del mundu natural col so rigorosu métodu esperimental.]] Galileo foi unu de los primeros pensadores modernos n'afirmar claramente que les lleis de la naturaleza son matemátiques. Nel so llibru ''[[El Ensayador]]'' escribió: "La filosofía ta escrita nesti gran llibru, l'universu ... Ta escritu nel llinguaxe de les matemátiques, y los sos personaxes son triángulos, círculos y otres figures xeométriques;...."<ref>{{cita llibru |apellíu=Drake |nome=Stillman |fecha=1957 |títulu=Discoveries and Opinions of Galileo |allugamientu=Nueva York |editorial=[[Doubleday & Company]] |isbn=0-385-09239-3 |páxines=237-238 |idioma=inglés}}</ref> Los sos analises matemáticos son un desenvolvimientu posterior d'una tradición emplegada polos filósofos naturales escolásticos tardíos, que Galileo aprendió cuando estudió filosofía.<ref>Wallace, William A. (1984) ''Galileo and His Sources: The Heritage of the Collegio Romano in Galileo's Science,'' Princeton: Princeton Univ. Pr. ISBN 0-691-08355-X</ref> Amosaba una peculiar habilidá pa inorar les autoridaes establecíes, sobremanera l'aristotelismu. En términos más amplios, el so trabayu marcó otru pasu escontra la separación eventual de la ciencia de la filosofía y de la relixón; un desenvolvimientu importante nel pensamientu humanu. Munches vegaes disponer a camudar los sos puntos de vista acordies cola observación. Pa realizar los sos esperimentos, Galileo tuvo qu'establecer estándares de llargor y tiempu, de cuenta que les midíes realizaes en díes distintos y en distintos llaboratorios pudieren comparase d'una manera reproducible. Esto apurrió una base fiable sobre la cual confirmar les lleis matemátiques utilizando'l [[razonamientu inductivu]]. Galileo amosó una notable apreciación moderna de la rellación fayadiza ente la matemática, la física teórica y la física esperimental. Entendió que la [[Parábola (matemática)|parábola]], tantu en términos de [[Seición cónica|seiciones cóniques]] como en términos de la [[ordenada]] (y) que varia como'l cuadráu de l'[[ascisa]] (x). Galilei afirmó amás que la parábola yera la [[trayeutoria]] teóricamente ideal d'un proyeutil uniformemente aceleráu n'ausencia de [[resfregón]] y otres perturbaciones. Concedió qu'hai llendes a la validez d'esta teoría, argumentando por razones teóriques, qu'una trayeutoria de proyeutiles d'un tamañu comparable al de la [[Tierra]] nun fuera posible una parábola,<ref>[[#Sharratt|Sharratt]], páxs. 202–04</ref> pero, sicasí, sostuvo que pa les distancies hasta l'algame de l'artillería del so tiempu, la esviación de la [[trayeutoria]] d'un proyeutil d'una parábola sería solamente bien leve.<ref>[[#Sharratt|Sharratt]], 202–04</ref><ref>{{cita llibru |ref=Reference-Favaro-1890 |apellíu-editor= Favaro |nome-editor= Antonio |fecha=1890-1909 |títulu= Le opere di Galileo Galilei, Edizione Nazionale |url= http://moro.imss.fi.it/lettura/LetturaWEB.DLL?VOL=8&VOLPAG=274 |volume=8 |páxines=274-75 |títulotrad= Les Obres de Galileo Galilei, Edición Nacional |idioma=italianu |allugamientu= [[Florence]] |editorial= Barbera |isbn= 88-09-20881-1 }}</ref> === Matematización === La conocencia científica, acordies colos aristotélicos, ocupar d'establecer les causes verdaderu y necesariu de les coses.<ref>Dear, Peter (2009) ''Revolutionizing the Sciences''. Princeton University Press. ISBN 0691142068. páxs. 65–67, 134–38.</ref> Magar los filósofos naturalistes medievales usaben problemes matemáticos, llindaben los estudios sociales a analises teóricos de la velocidá local y otros aspeutos de la vida.<ref>[[#Grant|Grant]], páxs. 101–03, 148–50.</ref> La midida actual d'una cantidá física y la comparanza d'esa midida con un valor calculáu sobre la base de la teoría, foi llindada en gran parte a les disciplines matemátiques de l'[[astronomía]] y la [[óptica]] n'Europa.<ref>[[#Pedersen|Pedersen]], p. 231.</ref><ref name="astronomies">McCluskey, Stephen C. (1998) ''Astronomies and Cultures in Early Medieval Europe''. Cambridge: Cambridge Univ. Pr. páxs. 180–84, 198–202.</ref> Nos sieglos XVI y XVII, los científicos europeos empezaron a aplicar cada vez más midíes cuantitatives a la midida de fenómenos físicos na Tierra. Galileo sostenía firmemente que les matemátiques apurríen una especie de certidumbre necesaria que podía comparase cola de Dios: "... con al respective de eses poques [&thinsp;[[teorema|proposiciones]] matemátiques] que l'entendimientu humanu entiende, creo que la so conocencia ye igual al Divín en certidume oxetiva..."<ref>{{cita llibru |apellíu=Galilei |nome=Galileo |enllace-autor=Galileo Galilei |añu=1967 |origyear=Composed in 1632 |títulu=[[Dialogue Concerning the Two Chief World Systems]] |otros=Translated by [[Stillman Drake]] |edición=2da |allugamientu=Berkeley |editorial=[[University of California Press]] |páxina=103}}</ref> Galileo antemana'l conceutu d'una interpretación sistemática y matemática d'esperimentos y fechos empíricos nel so llibru ''Il Saggiatore'' (''[[El ensayador]]''): {{cita|La filosofía [i.e., la física] ta escrita nesti gran llibru —refiérome al universu— que permanez de cutio abiertu a la nuesa mirada, pero nun puede entendese nun siendo que primero apriéndase a entender el llinguaxe y l'interpretación de los calteres en que ta escritu. Ta escritu nel llinguaxe de les [[matemátiques]] y los sos calteres son triángulos, círculos y otres figures xeométriques, ensin les cualos ye humanamente imposible entender una sola pallabra d'él; ensin estos, unu ta dando vueltes nun escuru llaberintu.<ref>[[Galileo Galilei]], ''Il Saggiatore'' (''[[The Assayer]]'', 1623), traducíu al inglés por [[Stillman Drake]] (1957), ''Discoveries and Opinions of Galileo'' páxs. 237-8.</ref>}} === La filosofía mecánica o Mecanicismu === {{AP|Mecanicismu}} [[Ficheru:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|right|[[Isaac Newton]] nuna semeya 1702 de [[Godfrey Kneller]].]] [[Aristóteles]] reconoció cuatro tipos de causes, y onde sía aplicable, la más importante d'elles ye la "causa final". La causa final foi l'oxetivu, l'oxetivu o'l propósitu de dalgún procesu natural o fechu pol home. Hasta la revolución científica, yera bien natural ver tales oxetivos, como por casu, la crecedera d'un neñu, conduciendo a un adultu maduru. La intelixencia foi asumida solo nel propósitu de los artefautos artificiales; nun foi atribuyíu nin a otros animales nin a la naturaleza. Na "filosofía mecánica" o [[Mecanicismu]] nun se dexa nengún campu o aición a distancia, les partícules o corpúsculos de materia son fundamentalmente inertes. El movimientu ye causáu por choque físicu direuta. Cuando les sustancies naturales fueren primeramente entendíes como de naturaleza orgánica, los filósofos mecánicos considerar máquines.<ref>[[#Westfall|Westfall]], páxs. 30–33.</ref> Como resultancia, la teoría d'[[Isaac Newton]] paecía una especie de retrocesu escontra la "aición espeluznante a distancia". Según [[Thomas Kuhn]], él y [[René Descartes|Descartes]] sostuvieron el principiu teleolóxicu de que Dios caltuvo la cantidá de movimientu nel universu: {{cita|La gravedá, interpretada como una atraición innata ente cada par de partícules de materia, yera una cualidá oculta nel mesmu sentíu en que fuera la "enclín a cayer" de los escolásticos... A mediaos del sieglu XVIII esa interpretación fuera casi universalmente aceptada, y la resultancia foi una reversión xenuina (que nun ye lo mesmo qu'un retrocesu) a un estándar escolásticu. Les atraiciones innates y les repulsiones xuníen el tamañu, la forma, la posición y el movimientu como propiedaes primaries físicamente irreducibles de la materia.<ref>Kuhn, Thomas (1970), [http://www.conductitlan.net/llibros_y_llectures_basicas_gratuitos/t_s_kuhn_la estructura_de_les revoluciones científiques.pdf ''La estructura de les revoluciones científiques'']. [[University of Chicago Press]]. ISBN 0226458075. páxs. 105–06.</ref>}} Newton tamién atribuyera específicamente'l poder inherente de la inercia a la materia, contra la tesis mecanicista de que la materia nun tien poderes inherentes. Pero ente que Newton negaba arelladamente la gravedá fuera un poder inherente de la materia, el so collaborador [[Roger Cotes]] fixo de la gravedá tamién un poder inherente de la materia, según lo establecío nel so prefaciu famosu a la segunda edición de 1713 de ''Principia'' qu'él corrixó y que contradicía al mesmu Newton. Y foi la interpretación de Cotes de la gravedá más que la de Newton la que aportó a aceptada. === Institucionalización === [[Ficheru:Gresham College from Record of RS.jpg|thumb|La [[Royal Society]] tuvo los sos oríxenes en [[Gresham College]], y foi la primer sociedá científica nel mundu.]] Los primeros movimientos escontra la institucionalización de la investigación científica y l'espardimientu tomaron la forma del establecimientu de sociedaes, onde los nuevos descubrimientos yeren espuestos, aldericaos y publicaos. La primer sociedá científica que s'estableció foi la [[Royal Society]] of England. Esto surdió d'un grupu anterior, centráu alredor de [[Gresham College]] nos años 1640 y 1650. Según una historia del Colexu: {{cita|La rede científica que se centró en Gresham College desempeñó un papel crucial nes xuntes que conducieron a la formación de la Royal Society.<ref>Chartres, Richard and Vermont, David (1998) [https://web.archive.org/web/20120612121813/http://www.gresham.ac.uk/greshamftp/historygreshm_bk2.pdf A Brief History of Gresham College]. Gresham College. ISBN 094782216X. p. 38</ref>}} Estos médicos y [[filósofos naturalistes|filósofos naturales]] fueron influyíos pola "[[métodu científicu|nueva ciencia]]", como promovió [[Francis Bacon]] nel so ''[[Nueva Atlántida]]'', dende aproximao 1645 d'equí p'arriba. Un conocíu grupu de ''la Sociedá Filosófica d'Oxford'' foi dirixíu so un conxuntu de regles entá calteníes pola [[Biblioteca Bodleiana]].<ref>{{cita web |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Societies/RS.html |títulu=London Royal Society |editorial=[[University of St Andrews]] |fechaaccesu=8 d'avientu de 2009 |idioma=inglés}}</ref> El 28 de payares de 1660, el comité de [[1260 comités de 12]] anunció la formación d'un "Colexu pa la Promoción del Deprendimientu Esperimental Físicu-Matemáticu", que s'axuntaría selmanalmente p'aldericar ciencia y realizar esperimentos. Na segunda xunta, [[Robert Moray]] anunció que'l [[Carlos II d'Inglaterra|Rei]] aprobó les xuntes, el 15 de xunetu de 1662 foi roblada una carta real que creó la "sociedá real de Londres", con [[William Brouncker|señor Brouncker]] sirviendo como primer presidente. el 23 d'abril de 1663 foi roblada una segunda [[Carta Real]], que señaláu al Rei como'l Fundador y col nome de "La Real Sociedá de Londres pa la Meyora de la Conocencia Natural"; en payares Robert Hooke foi nomáu Curador d'Esperimentos. Esti favor real inicial foi siguiendo, y dende entós cada monarca foi'l patrón de la Sociedá.<ref name="pw">{{cita web |url=http://royalsociety.org/News.aspx?id=973&terms=prince+of+wales |títulu=Prince of Wales opens Royal Society's refurbished building |fecha=7 de xunetu de 2004 |editorial=The Royal Society |fechaaccesu=7 d'avientu de 2009 |idioma=inglés}}</ref> [[Imaxe:Académie des Sciences 1698.jpg|thumb|left|L'[[Academia de Ciencies]] Francesa foi establecida en 1666.]] El primer secretariu de la Sociedá foi [[Henry Oldenburg]]. Les sos primeres xuntes incluyeron esperimentos realizaos en primer llugar por [[Robert Hooke]] y depués por [[Denis Papin]], quien foi nomáu en 1684. Estos esperimentos variaron nel so área temática, y fueron importantes en dellos casos y triviales n'otros.<ref name="hen1">Henderson (1941) p. 29</ref> La sociedá empezó la publicación de ''[[Philosophical Transactions]]'' a partir de 1665, la revista científica más antigua y más llarga del mundu, qu'estableció los principios importantes de [[prioridá científica]] y la [[revisión por pares]].<ref>{{cita web |url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/ |títulu= Philosophical Transactions − the world's first science journal |editorial= The Royal Society |fechaaccesu=22 de payares de 2015 |idioma=inglés}}</ref> En 1666, los franceses establecieron l'[[Academia de Ciencies]]. En contraste colos oríxenes privaos del so contraparte británica, [[Jean-Baptiste Colbert]] fundó l'Academia como un cuerpu de gobiernu. En 1699 rei [[Lluis XIV]] estableció les sos regles, cuando recibió'l nome de "Academia Real de Ciencies" y foi instaláu nel [[Louvre]] de París. == Idees nueves == La revolución científica nun se caracterizó por un solu cambéu. Les siguientes idees nueves contribuyeron a lo que se denomina revolución científica. Munchos d'ellos yeren revoluciones nos sos propios campos. === Xeneralidaes === *La sustitución de la Tierra como [[xeocentrismu|centro del universu]] pol [[Teoría heliocéntrica|heliocentrismu]]. *Faigo de menos de la [[Física aristotélica|teoría aristotélica]] de que la materia yera continua ya integrada polos elementos tierra, agua, aire y fueu, porque'l so rival clásicu, el [[atomismu]], emprestábase meyor a una filosofía mecánica» de la materia.<ref>Westfall, páxs. 34-35, 41.</ref><ref>[[Allen G. Debus]], ''Man and Nature in the Renaissance'', (Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1978), páxs. 23-25.</ref> *La sustitución de les idees mecániques aristotéliques<ref>Grant, Y. ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intelectual Contexts'', (Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1996), páxs. 59-61, 64.</ref> cola idea de que tolos cuerpos son pesaos y muévense d'alcuerdu a les mesmes lleis físiques. *La [[inercia]] reemplazó a la [[teoría del ímpetu]] medieval que proponía que'l movimientu non natural (movimientu rectilliniu «forzáu» o «violentu») ye causáu pola aición continua de la fuercia orixinal impartida por un impulsor sobre l'oxetu en movimientu.<ref>Westfall, páxs. 17-21.</ref><ref name="Sorabji2005"> {{cita llibru |nome= R. |apellíu= Sorabji |añu= 2005 |títulu= The Philosophy of the Commentators, 200-600 AD: Physics |serie= G – Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series |editorial= Cornell University Press |isbn= 9780801489884 | lccn=2004063547 |url=https://books.google.com/books?id=0QpQw8JDgQcC&lpg=PA348&pg=PA348 |páxina=348 |idioma=inglés }}</ref> *La sustitución de la idea de [[Galeno]] sobre los sistemes venoso y arterial como dos sistemes separaos, pol conceutu de [[William Harvey]] de que'l sangre circulaba de les arteries a les venes impulsada nun círculu, y nun estáu de constante movimientu».<ref>Harvey, William. ''De motu cordis'', citada en Allen G. Debus, ''Man and Nature in the Renaissance'', (Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1978), p. 69.</ref> === Astronomía === ;Heliocentrismu [[Ficheru:JKepler.jpg|thumb|Retrato de [[Johannes Kepler]].]] Mientres casi cinco [[mileniu|milenios]], el [[Teoría xeocéntrica|modelu xeocéntricu]] de la Tierra como centru del universu yera práuticamente aceptáu por toos sacante por unos cuantos astrónomos. Na cosmoloxía d'Aristóteles, la llocalización central de la Tierra yera seique menos significativa que la so identificación como reinu d'imperfección, inconstancia, irregularidá y cambéu, en contraposición a los "cielos" (Lluna, Sol, planetes, estrelles) consideraos perfectos y permanentes, inmutables, y nel pensamientu relixosu, el reinu de los seres celestiales. La Tierra taba compuesta de material distinto, los cuatro elementos "tierra", "agua", "fueu" y "aire", ente que lo suficientemente lloñe percima de la so superficie (aproximao la órbita de la Lluna), taben los cielos compuestos d'una sustancia distinto, el llamáu "Éter".<ref>{{Obra citada |apellíu1=Lewis |nome1=C.S. |títulu=The Discarded Image |editorial=Cantar Classics |isbn=978-1107604704 |añu=2012 |páxines=3, 4 }}</ref> El [[modelu heliocéntricu]] que lo reemplazó implicaba non solo'l desplazamientu radical de la Tierra escontra una órbita alredor del Sol, sinón que'l so compartición colos otros planetes implicaba un universu de componentes celestes fechos de les mesmes sustancies cambiantes que la Tierra. Los movimientos celestiales yá nun precisaben ser gobernaos por una perfeición teórica, confinada a órbites circulares. El trabayu de Copérnico de 1543 sobre'l modelu heliocéntricu del sistema solar intentó demostrar que'l sol yera'l centru del universu. Pocos fueron fadiaos por esta suxerencia, y el papa y dellos arzobispos taben bastante interesaos por esti modelu pos deseyaben más detalle.<ref>[[#Hannam|Hannam]], p. 303</ref> Darréu, el so modelu foi utilizáu pa crear el [[Calendariu gregorianu|calendariu]] del papa [[Gregorio XIII]].<ref>[[#Hannam|Hannam]], p. 329</ref> Sicasí, la idea de que la tierra movíase alredor del sol foi puesta en dulda pola mayoría de los contemporáneos de Copérnico. Contraditaba non solo la observación empírica, pola ausencia d'una [[paralax estelar]] observable,<ref>[[#Hannam|Hannam]], p. 283</ref> sinón más significativamente nel so momentu, l'autoridá d'Aristóteles. Los descubrimientos de [[Johannes Kepler]] y [[Galileo Galilei|Galileo]] dieron credibilidá a la teoría. Kepler foi un astrónomu que, usando les observaciones exactes de [[Tycho Brahe]], propunxo que los planetes muévense alredor del sol non n'órbites circulares, sinón nes elíptiques. Xunto coles sos otres [[Lleis de Kepler|lleis del movimientu planetariu]], esto dexó-y crear un modelu del sistema solar que yera una ameyora sobre'l sistema orixinal de Copérnico. Les principales contribuciones de Galileo a l'aceptación del sistema heliocéntricu fueron la so mecánica, les observaciones que fizo col so telescopiu, según la so presentación detallada del casu pal sistema. Utilizando una teoría primitiva de la inercia, Galileo pudo esplicar por qué les roques que cayen d'una torre facer escontra baxo inclusive si la tierra xira. Les sos observaciones de les llunes de Xúpiter, les fases de Venus, les manches nel sol y los montes na lluna contribuyeron a desacreditar la filosofía aristotélica y la teoría [[Claudio Ptolomeo|ptolemaica]] del sistema solar. Al traviés de los sos descubrimientos combinaos, el sistema heliocéntricu ganó sofitu, y a finales del sieglu XVII foi xeneralmente aceptáu polos astrónomos. Esti trabayu remató na obra d'[[Isaac Newton]]. El ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica|Principia]]'' de Newton formuló les [[Lleis de Newton|lleis del movimientu]] y la [[llei de gravitación universal|gravitación universal]], qu'apoderaron la visión de los científicos sobre l'universu físicu mientres los próximos trés sieglos. Derivando les lleis de movimientu planetariu de Kepler a partir de la so descripción matemática de la [[gravedá]], y depués utilizando los mesmos principios pa esplicar les trayectories de los [[cometa|cometes]], les marees, la precesión de los equinoccios y otros fenómenos, Newton esanició les últimes duldes sobre la validez del ''modelu heliocéntricu'' del cosmos. Esti trabayu tamién demostró que'l movimientu de los oxetos sobre la Tierra y de los cuerpos celestes podría ser descritu polos mesmos principios. La so predicción de que la Tierra tendría de tener la forma d'un esferoide ovaláu foi darréu reivindicada por otros científicos. Les sos lleis de movimientu teníen de ser el fundamentu sólidu de la mecánica; el so [[llei de la gravitación universal]] combinada cola mecánica terrestre y celestial nun gran sistema que paecía ser capaz de describir el mundu enteru en [[Fórmula (espresión)|fórmules]] matemátiques. ;Gravedá [[Ficheru:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|El [[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]] d'[[Isaac Newton]]'', desenvolvió'l primer conxuntu de lleis científiques unificaes.]] Amás de probar el modelu heliocéntricu, Newton tamién desenvolvió la [[Gravitación|teoría de la gravitación]]. En 1679, empezó a considerar la gravitación y el so efeutu sobre les órbites de los [[planeta|planetes]] con referencia a les lleis de Kepler del movimientu planetariu. Esto siguió tres la estimulación d'un curtiu intercambiu de cartes en 1679-80 con [[Robert Hooke]], que fuera designáu pa remanar la correspondencia de la Royal Society y qu'abrió una correspondencia destinada a llograr contribuciones de Newton a les transaiciones de la Royal Society.<ref>''Correspondence of Isaac Newton, vol.2, 1676–1687'' ed. H W Turnbull, Cambridge University Press 1960; na páxina 297, documentu Non. 235, carta de Hooke a Newton datada'l 24 de payares de 1679.</ref> L'espertar del interés de Newton en materies astronómiques recibió l'estímulu adicional pola apaición d'un cometa nel iviernu de 1680-1681, que correspondíase con [[John Flamsteed]].<ref>[[#Westfall|Westfall]], páxs. 391–2</ref> Dempués de los intercambios con Hooke, Newton ellaboró demostraciones de que la forma elíptica de les órbites planetaries resultaría d'una fuercia centrípeta [[Llei de la inversa del cuadráu|inversamente proporcional al cuadráu del radio vector]] (vease la [[Llei de gravitación universal|llei de Newton de la gravitación universal - Historia]] y ''De motu corporum in gyrum''). Newton comunicó les sos resultancies a [[Edmond Halley]] y a la Royal Society en ''[[De motu corporum in gyrum]],'' de 1684.<ref>Whiteside D T (ed.) (1974) ''Mathematical Papers of Isaac Newton'', vol. 6, 1684–1691, Cambridge University Press. p. 30.</ref> Esti tramu contenía'l nucleu que Newton desenvolvió y espandió pa formar el ''Principia''.<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml Isaac Newton (1643–1727)], BBC – History</ref> El Principia foi publicáu'l 5 de xunetu de 1687 col estímulu y l'ayuda financiera d'[[Edmond Halley]].<ref>[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Halley.html Biografía de Halley]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Consultáu'l 26 de setiembre de 2011.</ref> Nesta obra, [[Isaac Newton#Layes de movimientu|trés lleis universales del movimientu]] declaró les trés lleis universales del movimientu que contribuyeron a munches meyores mientres la [[Revolución Industrial]] que siguieron y que nun fueron ameyoraes mientres más de 200 años. Munchos d'estes meyores siguen siendo los fundamentos de les teunoloxíes non-relativistes nel mundu modernu. Usó la pallabra llatina ''gravitas'' (pesu) pal efeutu que se conocería como gravedá, y definió la llei de la [[gravitación universal]]. El postuláu de Newton d'una [[Aición a distancia|fuercia invisible capaz d'actuar sobre vastes distancies]] llevólu a ser criticáu por introducir "organismos [[ocultu|ocultos]]" na ciencia.<ref>Edelglass et al., ''Matter and Mind'', ISBN 0-940262-45-2. p. 54</ref> Darréu, na segunda edición de los ''Principia'' (1713), Newton refugó firmemente tales crítiques nun [[Xeneral Scholium]] concluyente, escribiendo que yera abondu que los fenómenos implicaren una atraición gravitacional, como lo fixeron; Pero hasta'l momentu nun indicaron la so causa, y yera innecesariu y desaveniente enmarcar hipótesis de coses que nun taben implícites nos fenómenos. (Equí Newton usó lo que se convirtió na so famosa espresión "hipótesis non fingo"<ref>Sobre'l significáu y los oríxenes d'esta espresión, vease Kirsten Walsh, [https://blogues.otago.ac.nz/emxphi/2010/10/does-newton-feign-an-hypothesis/ ¿Newton asonsaña una hipótesis?], [https://blogues.otago.ac.nz/emxphi/ Filosofía Esperimental Moderna Primitiva], 18 d'Ochobre de 2010. {{en}}</ref>). === Bioloxía y medicina === ;Descubrimientos médicos [[Ficheru:Vesalius Fabrica p190.jpg|derecha|200px|thumb|Los detallaos dibuxos de les diseiciones humanes de [[Andreas Vesalius|Vesalius]] publicaos en ''Fabrica'' ayudaron a baltar les teoríes médiques de [[Galeno]].]] Los escritos del médicu griegu [[Galeno]] apoderaren el pensamientu européu na tema mientres más d'un mileniu. Fueron les conclusiones publicaes del eruditu italianu [[Andrés Vesalio|Vesalius]] les que primero demostraron los errores nel modelu galénicu. Los sos [[Anatomía humana|enseñances anatómiques]] basar na diseición de cadabres humanos, en llugar de les diseiciones d'animales que Galeno utilizara como guía. Publicáu en 1543, ''[[De humani corporis fabrica]]'' de Vesalius<ref>[http://archive.nlm.nih.gov/proj/ttp/books.htm Page through a virtual copy of Vesalius's '&#39;De Humanis Corporis Fabrica'&#39;]. Archive.nlm.nih.gov. Consultáu'l 26 de setiembre de 2011.</ref> foi un trabayu pioneru de l'[[anatomía humana]]. Fixo fincapié na prioridá de la diseición y lo que llegó a llamase la visión "anatómica" del cuerpu, viendo'l funcionamientu internu humanu como una estructura esencialmente corpórea llena d'órganos dispuestos nun espaciu tridimensional. Esto taba en contraste con munchos de los modelos anatómicos usaos primeramente, que teníen fuertes elementos Galénicos/Aristotélicos, según elementos de l'[[astroloxía]]. Amás de la primera bona descripción del [[güesu esfenoide]], amosó que l'[[esternón]] consiste en tres porciones y el [[Sacru (güesu)|sacru]] de cinco o seis; y describió con precisión l'[[Antepar del oyíu|antepar]] nel interior del güesu temporal. Non solo comprobó la observación de Etienne sobre les válvules de les venes hepátiques, sinón que describió la [[vena azygos]], y afayó la canal que pasa nel fetu ente la vena umbilical y la vena cava, dende esi momentu denomada [[ductus venosus]]. Describió'l [[omento mayor|omento]] y les sos conexones col estómagu, el [[bazu]] y el [[colon]]; dio les primeres vistes correutes de la estructura del [[píloru]]; reparó'l pequeñu tamañu del apéndiz cecal nel home; dio la primera bona esplicación del [[mediastino]] y la [[pleura]] y la descripción más completa de l'anatomía del celebru, pero avanzada. Nun entendía los buecos inferiores; y la so descripción de los nervios confundir considerando la óptica como'l primer par, el terceru como'l quintu y el quintu como'l séptimu. [[William Harvey]] llevó un trabayu más innovador, que publicó ''De Motu Cordis'' en 1628. Harvey fixo un analís detalláu de la estructura xeneral del [[corazón]], pasando a un analís de les [[arteria|arteries]], qu'amuesa cómo la so pulsación depende de la contraición del [[ventrículu esquierdu]], ente que la contraición del [[ventrículu derechu]] propulsa la so carga de sangre escontra l'[[arteria pulmonar]]. Diose cuenta de que los dos [[ventrículu|ventrículos]] muévense xuntos casi simultáneamente y non de forma independiente como fueren pensaos primeramente polos sos predecesores.<ref>Harvey, William ''De motu cordis'', citáu en Debus, Allen G. (1978) L'home y la naturaleza na Renacencia.''. Univ. de Cambridge. Pr. p. 69.</ref> [[Ficheru:William Harvey (1578-1657) Venenbild.jpg|Imaxe de les vena]]s de ''Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus'' de [[William Harvey]]. Harvey demostró que'l sangre circulaba alredor del cuerpu, en llugar de ser creada nel fégadu.|left|thumb]] Nel octavu capítulu, Harvey envaloró la capacidá del [[corazón]], cuánta [[sangre]] espúlsase al traviés de cada [[Bomba hidráulica|bomba]] del [[corazón]] y cuántes vegaes llate'l corazón en media hora. A partir d'estes estimaciones, demostró que según la teoría de Gaelen de que'l sangre producíase de cutio nel fégadu, tendría que producise la cifra absurdamente grande de 540 llibres de sangre per día. Teniendo esta proporción matemática senciella pero esencial a mano - que demostró l'imposible papel enantes mentáu del [[fégadu]] - Harvey siguió demostrando cómo la [[sangre]] circulaba nun círculu por aciu innumberables esperimentos primeramente realizaos en [[culiebres]] y [[Pisces|peces]]: arreyando los sos [[vena|venes]] y [[arteria|arteries]]. En periodos separaos de tiempu, Harvey notó los cambeos qu'asocedieron; ello ye que al ensobiar les venes, el corazón balerábase, ente que'l fechu de repitir el mesmu fechu coles arteries, l'órganu enchíase. Esti procesu realizóse darréu nel cuerpu humanu (na imaxe de la esquierda): el médicu arreyó una lligadura apertada nel brazu cimeru d'una persona. Esto cortaría'l fluxu sanguíneo de les [[arteria|arteries]] y les [[vena|venes]]. Cuando esto fixo, el brazu per debaxo de la [[lligadura (medicina)|lligadura]] taba frescu y maciu, ente que percima de la lligadura taba caliente y enchíu. La lligadura foi llixeramente afloxada, lo que dexó que la [[sangre]] de les [[arteria|arteries]] entrara nel brazu, una y bones les arteries tean más fondes na carne que les venes. Cuando se fixo esto, viose l'efeutu opuestu nel brazu inferior. Púnxose caliente y enchíu. Les [[vena|venes]] tamién yeren más visibles, yá que agora taben llenes de [[sangre]]. Fixéronse delles otres meyores na comprensión y la práutica médica. El [[médicu]] francés [[Pierre Fauchard]] empezó la ciencia de la odontoloxía tal como la conocemos güei, y foi llamáu "el padre de la odontoloxía moderna". El [[ciruxanu]] [[Ambroise Paré]] (c.1510-1590) foi un líder en téuniques quirúrxiques y [[medicina del campu de batalla]], especialmente'l tratamientu de [[firida|ferides]],<ref>Zimmer, Carl. (2004) ''Soul Made Flesh: The Discovery of the Brain – and How It Changed the World.'' Nueva York: Free Press. ISBN 0743272056</ref> y [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) llámase-y dacuando'l "padre de la fisioloxía" por cuenta de la so enseñanza exemplar en [[Leiden]] y el so llibru de testu ''Institutiones medicae'' (1708). === Química === [[Ficheru:Sceptical chymist 1661 Boyle Title page AQ18 (3).jpg|thumb|derecha|Títulu de la páxina de ''[[The Sceptical Chymist]]'', un testu fundamental de la química, escritu por Robert Boyle en 1661.]] La [[Química]] y el so antecedente l'[[Alquimia]] convertir nun aspeutu cada vez más importante del pensamientu científicu nel cursu de los sieglos XVI y XVII. La importancia de la química ta indicada pola gama d'académicos importantes que participen viviegamente na investigación química. Ente ellos taben el [[astrónomu]] [[Tycho Brahe]],<ref>{{cita publicación |doi= 10.1086/354267 |títulu= Laboratory Design and the Aim of Science: Andreas Libavius versus Tycho Brahe |publicación= Isis |volume= 77 |númberu= 4 |páxina=584|añu= 1986 |apellíu1= Hannaway |nome1= O. }}</ref> el médicu químicu [[Paracelso]], el químicu [[Robert Boyle]], l'escritor [[Thomas Browne]] y el físicu [[Isaac Newton]]. A diferencia del mecanicismu, la filosofía química sorrayaba los poderes activos de la materia, que los alquimistas frecuentemente espresaben en términos de principios vitales o activos—de los espíritus qu'operen na naturaleza.<ref>Westfall, Richard S. (1983) ''Never at Rest''. Cambridge University Press. ISBN 0521274354. páxs. 18–23.</ref> Los intentos práuticos p'ameyorar el refináu de los minerales y la so estraición a metales fundíos fueron una importante fonte d'información pa los primeros químicos nel sieglu XVI, ente ellos [[Georg Agricola]] (1494-1555), que publicó la so gran obra ''[[De re metallica]]'' en 1556.<ref>[http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/exhibit/agricola.htm AGRICOLA, GEORG (1494–1555)]. Scs.uiuc.edu. Consultáu'l 26 de Setiembre de 2011.{{en}}</ref> La so obra describe los procesos altamente desenvueltos y complexos d'estraición de minerales metálicos, estraición de metales y metalurxa de la dómina. El so enfoque esanició'l misticismu acomuñáu cola tema, creando la base práutica sobre la qu'otros podríen construyir.<ref>[[Karl Alfred von Zittel|von Zittel, Karl Alfred]] (1901) ''History of Geology and Palaeontology'', p. 15</ref> Considérase que'l químicu inglés [[Robert Boyle]] (1627-1691) refinó'l métodu científicu modernu pa la alquimia y dixebró la química de la alquimia.<ref>[https://web.archive.org/web/20131203073012/http://understandingscience.ucc.ie/pages/sci_robertboyle.htm Robert Boyle]. understandingscience.ucc.ie</ref> Anque la so investigación tien claramente los sos raigaños na tradición [[Alquimia|alquímica]], Boyle ye largamente consideráu nel sieglu XX y XXI como'l primera [[químicu]] modernu, y polo tanto unu de los fundadores de la química moderna, y tamién unu de los pioneros del [[métodu científicu]] esperimental modernu. Anque Boyle nun foi'l descubridor orixinal, ye meyor conocíu pola [[Llei de Boyle-Mariotte|llei de Boyle]], que presentó en 1662:<ref name="acottLaw">{{cita publicación |autor=Acott, Chris |títulu=The diving "Law-ers": A brief resume of their lives. |publicación=[[South Pacific Underwater Medicine Society]] journal |volume=29 |númberu=1 |añu=1999 |issn=0813-1988 |oclc=16986801 |url=http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |fechaaccesu=17 d'abril de 2009 |idioma=inglés |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402073203/http://archive.rubicon-foundation.org/5990 |archivedate=2011-04-02 }}</ref> La llei describe la rellación inversamente proporcional ente la [[presión]] absoluta y el [[volume]] d'un gas, si la temperatura caltién constante dientro d'un [[sistema zarráu]].<ref>Levine, Roxura. N (1978). "Physical Chemistry" University of Brooklyn: [[McGraw-Hill]]. p. 12</ref> Boyle tamién ye acreditáu pola so históricu publicación en 1661 de ''[[The Skeptical Chymist]]'', que ye vistu como un llibru de piedra angular nel campu de la química. Nel trabayu, Boyle presenta la so hipótesis de que cada fenómenu yera la resultancia de choques de partícules en movimientu. Boyle apeló a los químicos por qu'esperimentaren y afirmó que los esperimentos negaben la llimitación de los elementos químicos solu a los clásicos cuatro: tierra, fueu, aire y agua. Tamién abogó por que la química dexara de tar subordinada a la [[medicina]] o a la alquimia y pasara al estáu de ciencia. Ye importante señalar qu'abogaba por un enfoque rigorosu del esperimentu científicu: creía que toles teoríes teníen de ser probaes esperimentalmente antes de ser consideraes como verdaderes. El trabayu contién dalgunes de les primeres idees modernes d'[[átomu|átomos]], [[molécula|molécules]] y [[reaición química]], y marca l'empiezu de la historia de la química moderna. === Física === ;Óptica [[Ficheru:Opticks.jpg|right|200px|thumb|''Opticks de [[Isaac Newton|Newton]] o tratáu sobre les reflexones, refraiciones, inflexones y colores de la lluz''.]] Realizóse un importante trabayu nel campu de la [[óptica]]. En 1604. [[Johannes Kepler]] publicó ''Astronomiae Pars Optica''. Nél describió la llei del cuadráu inversu que gobierna la intensidá de la lluz, la reflexón polos espeyos planos y curvos, y los principios de les [[Cámara estenopeica]]s, según tamién implicaciones astronómiques de la óptica como'l [[paralax]] y el tamañu aparente de los cuerpos celestes. Xeneralmente, ''Astronomiae Pars Optica'' reconozse como la fundación de la óptica moderna (anque la [[Llei de Snell|llei de refraición]] ta visiblemente ausente).<ref>Caspar, Max (1993) ''Kepler''. Courier Corporation. ISBN 0486676056. páxs. 142–146</ref> [[Willebrord Snellius]] (1580-1626) atopó en 1621 la llei matemática de la [[refraición]], conocida nel sieglu XX y XXI como la [[llei de Snell]]. Darréu, [[René Descartes]] (1596-1650) amosó, usando la construcción xeométrica y la llei de la refraición (tamién conocida como la llei de Descartes) , que'l radiu angular d'un arcu iris ye de 42° (esto ye, l'ángulu subtendido nel güeyu pol cantu del arcu iris y el centru del arcu iris ye 42°).<ref>{{cita llibru |apellíu=Tipler |nome=P. A. and G. Mosca |añu=2004 |títulu=Physics for Scientists and Engineers |editorial=W. H. Freeman |isbn=0-7167-4389-2 |páxina=1068}}</ref> Tamién afayó independientemente la [[Imaxe especular|llei de la reflexón]], y el so ensayu na óptica foi la primer mención publicada d'esta llei. [[Christiaan Huygens]] (1629-1695) escribió dellos trabayos nel área de la óptica. Éstos incluyeron ''Opera reliqua'' (tamién conocíu como ''Christiani Hugenii Zuilichemii, dum viveret Zelhemii toparchae, opuscula posthuma'') y el ''[[Traité de la lumière]]''. Isaac Newton investigó la refraición de la lluz, demostrando qu'un [[prisma dispersivo|prisma]] podría descomponer la [[blancu|lluz blanca]] nun [[espectru ópticu|espectru]] de colores, y que una [[lente]] y un segundu prisma podríen recomponer l'espectru multicolor en lluz blanco. Tamién demostró que la lluz coloriao nun camuda les sos propiedaes dixebrando un fexe coloriáu y rellumando en dellos oxetos. Newton señaló que, independientemente de si reflexábase, esvalixábase o se tresmitía, permanecía del mesmu color. D'esta miente, reparó que'l color ye la resultancia de que los oxetos interactúan cola lluz yá coloriao en llugar de los oxetos que xeneren el color. Esto conozse como la teoría del color de Newton. D'esti trabayu llegó a la conclusión de que cualquier telescopiu refractor sufriría la dispersión de la lluz en colores. L'interés de la [[Royal Society]] animó-y a publicar les sos notes ''On Colour'' (más tarde espandíes en ''Opticks''). Newton argumentó que la lluz ta compuesta por partícules o corpúsculos y estos se refractaban acelerando escontra'l mediu más trupu, pero tuvo qu'acomuñar con [[onda|ondes]] pa esplicar la [[difraición]] de la lluz. Nel so ''Hipótesis de Lluz'' de 1675, Newton [[wikt:postulación|postuló]] la esistencia del [[Éter (física)|éter]] pa tresmitir fuercies ente partícules. En 1704, Newton publicó ''[[Opticks]]'', nel qu'espunxo la so teoría corpuscular de la lluz. Consideraba que la lluz taba compuesta de corpúsculos desaxeradamente sutiles, que la materia ordinario taba fecha de corpúsculos más gruesos y especulaba que por aciu una especie de transmutación alquímica "¿Nun son convertibles los cuerpos gruesos y la lluz unos n'otros? ...y los cuerpos nun pueden recibir muncha de la so actividá de les Partícules de Lluz qu'entren na so Composición?"<ref>{{Obra citada |apellíu=Dobbs |nome=J.T. |fecha=Avientu de 1982 |títulu=Newton's Alchemy and His Theory of Matter |publicación=Isis |volume=73 |númberu=4 |páxina=523 |doi=10.1086/353114 |idioma=inglés}} citando''Opticks''</ref> ;Lletricidá [[Imaxe:Guericke Sulfur globe.jpg|thumb|right|Esperimentos d'[[Otto von Guericke]] sobre la [[electrostática]], publicaos en 1672.]] El Dr. [[William Gilbert]], en ''[[De Magnete]]'', inventó la [[New Llatina|nueva pallabra llatina]] ''electricus'' de ''ἤλεκτρον'' (''elektron''), la pallabra griega pa "ámbare". Gilbert entamó una serie de cuidadosos esperimentos llétricos, nel cursu de los cualos afayó que munches sustancies distintes del ámbare, como l'azufre, la cera, el vidriu, etc.,<ref name="pr">Priestley, Joseph (1757) ''History of Electricity''. Londres</ref> yeren capaces de manifestar propiedaes llétriques. Gilbert tamién afayó qu'un cuerpu calecíu perdía la so lletricidá y que'l mugor torgaba la [[electrificación]] de tolos cuerpos, debíu al agora bien conocíu fechu de que'l mugor alteriaba l'aislamientu de tales cuerpos. Tamién notó que les sustancies electrificaes atraíen indiscriminadamente toles demás sustancies, ente que un imán solo atraía'l fierro. Los munchos descubrimientos d'esta naturaleza ganáronlu a Gilbert el títulu de ''fundador de la ciencia llétrica''.<ref name="EncyclopediaAmericana">Maver, William, Jr.: "Electricity, its History and Progress", [https://archive.org/stream/encyclopediaame21unkngoog#page/n210/mode/1up The Encyclopedia Americana; a library of universal knowledge, vol. X, pp.&nbsp;172ff]. (1918). New York: Encyclopedia Americana Corp.</ref> Al investigar les fuercies sobre una aguya metálica llixera, permediada nun puntu, amplió la llista de cuerpos llétricos y atopó tamién que munches sustancies, incluyendo metales ya imanes naturales, nun amosaben fuercies curioses cuando s'estregaben. Reparó que'l tiempu secu con vientu del norte o del este yera la condición atmosférica más favorable pa exhibir fenómenos llétricos -una observación susceptible de conceutos erróneos hasta que s'entendiera la diferencia ente'l conductor y l'aislante.<ref name="Dampier, W. C. D.">Dampier, W. C. D. (1905). The theory of experimental electricity. Cambridge physical series. Cambridge [Eng.: University Press.</ref> Robert Boyle tamién trabayó frecuentemente na nueva ciencia de la lletricidá, y añadió delles sustancies a la llista d'llétricos de Gilbert. Dexó un rellatu detalláu de les sos investigaciones sol títulu de ''Experiments on the Origin of Electricity'' (Esperimentos sobre l'orixe de la lletricidá).<ref name="Dampier, W. C. D." /> Boyle, en 1675, declaró que l'atraición llétrica y la repulsión pueden actuar al traviés del vacíu. Unu de los sos descubrimientos importantes foi que los cuerpos electrificaos nel vacíu atraeríen sustancies llixeres, lo qu'indica que l'efeutu llétricu nun dependía del aire como mediu. Tamién añadió resina a la entós conocida llista d'llétricos.<ref name="pr"/><ref name="EncyclopediaAmericana" /><ref>Benjamin, P. (1895). [https://books.google.com/books?id=hkMPAAAAMAAJ A history of electricity]: (The intelectual rise in electricity) from antiquity to the days of Benjamin Franklin. New York: J. Wiley & Sons.</ref><ref>Boyle, Robert (1676). ''Experiments and notes about the mechanical origin or production of particular qualities''.</ref><ref>Boyle, Robert (1675) ''Experiments on the Origin of Electricity''</ref> Esto foi siguíu en 1660 por [[Otto von Guericke]], quien inventó un xenerador [[Electrostática|electrostático]] primitivu. A finales del sieglu XVII, los investigadores desenvolvieren medios práuticos pa xenerar lletricidá per resfregón con un [[xenerador electrostático]], pero'l desenvolvimientu de les máquines electrostáticas nun empezó en serio hasta'l sieglu XVIII, cuando se convirtieron en preseos fundamentales nos estudios sobre la nueva Ciencia de la lletricidá. El primer usu de la pallabra lletricidá atribuyir a [[Thomas Browne|Sir Thomas Browne]] na so obra de 1646, ''[[Pseudodoxia Epidemica]]''. En 1729, [[Stephen Gray]] (1666-1736) demostró que la lletricidá podría ser "tresmitida" al traviés de filamentos metálicos.<ref>{{cita llibru |apellíu= Jenkins |nome= Rhys |títulu= Links in the History of Engineering and Technology from Tudor Times |editorial= Ayer Publishing |añu= 1936 |páxina=66 |isbn= 0-8369-2167-4}}</ref> == Nuevos dispositivos mecánicos == Nesti periodu como una ayuda a la investigación científica, fueron desenvueltes delles ferramientes, ayudes de midida y dispositivos de cálculu. === Dispositivos de cálculu === [[Ficheru:Napier's Bones.JPG|thumb|upright|derecha|Un conxuntu de [[güesos de Napier]] de marfil, un dispositivu de cálculu primitivu inventáu por [[John Napier]].]] [[John Napier]] introdució los [[llogaritmu|llogaritmos]] como una poderosa ferramienta matemático. Cola ayuda del prominente matemáticu [[Henry Briggs]], les sos tables logarítmiques incorporaron una meyora computacional que faía cálculos manualmente muncho más rápido.<ref name = "DNB">{{cita DNB|wstitle=Napier, John}}</ref> Los [[Ábaco neperianu|güesos de Napier]] usaben un conxuntu de banielles numberaes como una ferramienta de multiplicación usando'l sistema de [[multiplicación de celosía]]. El camín foi abiertu a meyores científiques posteriores, particularmente en [[astronomía]] y [[dinámica]]. Na [[Universidá d'Oxford]], [[Edmund Gunter]] construyó'l primera [[dispositivu analóxicu]] p'ayudar a la computación. La escala de Gunter» yera una escala plana grande, grabada con delles escales, o llinies. Les llinies naturales, como la llinia d'acordes, la llinia de los [[Senu (trigonometría)|senos]] y [[Tanxente (trigonometría)|tanxentes]] asitiar nun llau de la escala y los correspondientes artificiales o logarítmicos taben nel otru llau. Esta ayuda de cálculu foi un predecesor de la regla de cálculu. Foi [[William Oughtred]] (1575-1660) quien usó per primer vegada dos escales que s'esmucíen ente sigo pa realizar [[multiplicación|multiplicaciones]] y [[división|divisiones]] direutes, y polo tanto atribúyese-y como inventor en 1622 de la [[regla de cálculu]]. [[Blaise Pascal]] (1623-1662) inventó la [[Calculadora mecánica#Sieglu XVII|calculadora mecánica]] en 1642.<ref>{{cita llibru |títulu=Histoire des instruments et machines à calculer, trois siècles de mécanique pensante 1642-1942 |nome=Jean |apellíu=Marguin |añu=1994 |editorial=Hermann |isbn=978-2-7056-6166-3 |páxina=48 |idioma=inglés}} citando {{cita llibru |ref=Taton |títulu=-y calcul mécanique |nome=René |apellíu=Taton |añu=1963 |editorial=Presses universitaires de France |allugamientu=Paris |idioma=inglés}}</ref> La introducción de la so [[Pascalina]] en 1645 punxo en marcha'l desenvolvimientu de calculadores mecániques per primer vegada n'Europa y darréu en tol mundu.<ref>{{cita publicación |autor=Schum, David A. |publicación=Michigan Law Review |volume=77 |númberu= 3 |añu= 1979 |títulu=A Review of a Case against Blaise Pascal and His Heirs |páxines=446-483|jstor=1288133 |doi=10.2307/1288133 |idioma=inglés}}</ref><ref>[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Pascal.html Pascal biography]. Groups.dcs.st-and.ac.uk. Consultáu'l 26 de setiembre de 2011 {{en}}.</ref> [[Gottfried Leibniz]] (1646-1716), basándose nel trabayu de Pascal, convertir n'unu de los inventores más prolíficos nel campu de les [[Calculadora mecánica|calculadores mecániques]]; foi'l primeru en describir una [[calculadora de rueda de pines]], en 1685,<ref>{{cita llibru |títulu=A Source Book in Mathematics |apellíu=Smith |nome=David Eugene |añu=1929 |editorial=McGraw-Hill Book Company, Inc. |allugamientu=Nueva York y Londren |páxines=173-181}}</ref> ya inventó la [[rueda de Leibniz]], utilizada nel [[aritmómetro]], la primer calculadora mecánica de producción masiva. Tamién perfeccionó'l sistema numbéricu binariu, base de casi toles arquitectures d'ordenador modernes.<ref> {{cita publicación |autor=McEvoy, John G. |títulu=A "Revolutionary" Philosophy of Science: Feyerabend and the Degeneration of Critical Rationalism into Sceptical Fallibilism |publicación=Philosophy of Science |volume= 42 |númberu= 1 |fecha=marzu de 1975 |páxina=49|jstor=187297 |doi=10.1086/288620 |idioma=inglés}}</ref> [[John Hadley]] (1682-1744) foi l'inventor del [[octante]], precursor del [[sextante]] (Inventáu por [[John Bird]]), qu'ameyoró enforma la ciencia de la [[navegación]]. === Máquines industriales === [[Ficheru:Savery-engine.jpg|upright|thumb|El ''[[Thomas Savery|Savery Engine]]'' de 1698 foi'l primer [[motor de vapor]] esitosu.]] [[Denis Papin]] (1647-1712) foi meyor conocíu pol so pioneru inventu del [[digestor a vapor]], el precursor de la [[máquina de vapor]].<ref>[http://www.nndb.com/people/558/000096270/ Denis Papin]. NNDB</ref> El primer motor de vapor que funcionó foi patentáu en 1698 pol inventor [[Thomas Savery]], como una "...nueva invención pa llevantar agua y causar el movimientu a toa clase de trabayos de molín pola fuercia de fueu, que va ser de gran utilidá y ventaya pa drenar mines, sirvir a les ciudaes con agua y pal trabayu de too tipu de molinos onde nun tienen el beneficiu de l'agua nin el vientu constante."{{sic}}<ref name="jenkins">{{cita llibru |apellíu= Jenkins |nome= Rhys |títulu= Links in the History of Engineering and Technology from Tudor Times |editorial= Ayer Publishing |añu= 1936 |páxina=66 |isbn= 0-8369-2167-4 |idioma=inglés}}</ref> el 14 de xunu de 1699 la invención foi demostrada a la Royal Society y la máquina foi descrita por Savery nel so llibru The Miner's Friend; o, un ''motor pa llevantar l'agua por fueu'' (1702),<ref>{{cita llibru |apellíu= Savery |nome= Thomas |enllaceautor= Thomas Savery |títulu= The Miner's Friend: Or, an Engine to Raise Water by Fire |editorial= S. Crouch |añu= 1827 |url= https://books.google.com/books?id=v_-yJ5c5a98C |idioma=inglés }}</ref> [[Thomas Newcomen]] (1664-1729) perfeccionó una máquina de vapor práutica pal bombéu d'agua, la [[Máquina de Newcomen|máquina de vapor de Newcomen]]. Arriendes d'ello, puédese-y considerar como un precursor de la Revolución industrial.<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newcomen_thomas.shtml «Thomas Newcomen (1663-1729).»], BBC – History</ref> [[Abraham Darby I]] (1678-1717) foi'l primeru y más famosu de tres generación con esi nome que xugaron un papel importante na [[Revolución Industrial]]. Desenvolvió un métodu de producción de fierro d'alta calidá nun [[Altu fornu|fornu]] alimentáu por [[coque]] en llugar de [[Carbón vexetal|carbón]]. Este foi una reblagada alantre na producción de fierro como materia primo pa la Revolución Industrial. === Telescopios === Los [[telescopiu refractor|telescopios refractores]] apaecieron per primer vegada nos [[Países Baxos]] en 1608. Los fabricantes de lentes [[Hans Lippershey]], [[Zacharias Janssen]] y [[Jacob Metius]] d'[[Alkmaar]] contribuyeron toos a la so invención.<ref>[http://galileo.rice.edu/sci/instruments/telescope.html galiléu.rice.edu '''The Galileo Project > Science > The Telescope''' by Al Van Helden "The Hague discussed the patent applications first of Hans Lipperhey of Middelburg, and then of Jacob Metius of Alkmaar... another citizen of Middelburg, Sacharias Janssen had a telescope at about the same time but was at the Frankfurt Fair where he tried to sell it"]</ref> En 1609, [[Galileo Galilei|Galileo]] foi unu de los primeros científicos n'utilizar esta nueva ferramienta pa les sos observaciones astronómiques.<ref>{{cita llibru |autor=Loker, Aleck |títulu=Profiles in Colonial History |url=https://books.google.com/books?id=Lq1rd1ecFCYC&pg=PA15 |fecha=2008 |editorial=Aleck Loker |isbn=978-1-928874-16-4 |páxines=15- |idioma=inglés}}</ref> El [[telescopiu reflector]] foi descritu por [[James Gregory]] nel so llibru ''Optica Promota'' (1663). Argumentó qu'un espeyu con una parte que presente una [[seición cónica]], correxiría l'[[aberración esférica]] qu'estropiaba la precisión de los telescopios refractores. Sicasí'l so diseñu, el "[[telescopiu gregorianu]]", permaneció ensin construyir. En 1666, [[Isaac Newton]] argumentó que les falles del telescopiu refractor yeren fundamentales porque la lente refractaba la lluz de distintos colores de manera distinta. Concluyó que la lluz nun podía ser refractada al traviés d'una lente ensin causar [[Aberración cromática|aberraciones cromátiques]]<ref>Newton, Isaac. ''Optics'', bk. i. pt. ii. prop. 3</ref> D'estos esperimentos Newton llegó a la conclusión de que nun podía faese nengún ameyoramientu nel telescopiu refractante. [110] Sicasí, foi capaz de demostrar que l'ángulu de reflexón yera'l mesmu pa tolos colores, polo que decidió construyir un [[Reflector de Newton|telescopiu reflector]].<ref>{{cita llibru |autor=White, Michael |títulu=Isaac Newton: The Last Sorcerer |url=https://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&pg=PA170 |añu=1999 |editorial=Perseus Books |isbn=978-0-7382-0143-6 |páxina=170 |idioma=inglés}}</ref> Completar en 1668 y ye telescopiu funcional reflectante más primitivu que se conoz.<ref name="mymathdone.com">Hall, Alfred Rupert. [http://www.mymathdone.com/isaac-newton-adventurer-in-thought/ ''Isaac Newton: adventurer in thought''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229171649/https://www.mymathdone.com/isaac-newton-adventurer-in-thought/ |date=2018-12-29 }}. p. 67 {{en}}</ref> 50 años dempués, [[John Hadley]] tamién desenvolvió formes de faer oxetivos esféricos y parabólicos precisos para [[Telescopiu reflector|telescopios reflectores]], la construcción del primer [[telescopiu newtoniano]] parabólicu y un [[telescopiu gregorianu]] con espeyos de forma precisa.<ref>{{cita llibru |autor=Henry C. King |títulu=The History of the Telescope |url=https://books.google.com/books?id=KAWwzHlDVksC&pg=PA77 |fechaaccesu=26 de setiembre de 2011 |fecha=19 de setiembre de 2003 |editorial=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-43265-6 |páxines=77– |idioma=inglés}}</ref><ref>[http://www.telescope-optics.net/two-mirror.htm telescopeѲptics.net – 8.2. Two-mirror telescopes {{en}}]. Telescope-optics.net. Consultáu'l 26 de setiembre de 2011.</ref> Estos fueron demostraos con ésitu a la [[Royal Society]].<ref>{{cita web |url=http://amazing-space.stsci.edu/resources/explorations//groundup/lesson/scopes/hadley/index.php |títulu=Hadley's Reflector |editorial=amazing-space.stsci.edu |fechaaccesu=1 d'agostu de 2013 |idioma=inglés}}</ref> === Otros dispositivos === [[Ficheru:Boyle air pump.jpg|thumb|170px|derecha|[[Bomba d'aire]] construyida por [[Robert Boyle]]. Munchos preseos nuevos fueron escurríos nesti periodu, qu'ayudó grandemente na estensión de la conocencia científica.]] La invención de la bomba de vacíu abrió'l camín pa los esperimentos de [[Robert Boyle]] y [[Robert Hooke]] sobre la naturaleza del [[vacíu]] y la [[presión atmosférica]]. El primer dispositivu d'esti tipu foi fechu por [[Otto von Guericke]] en 1654. Consistía nun pistón y un [[Pistola d'aire#Historia|cilindru de pistola d'aire]] coles aletes que podríen aspirar l'aire de cualquier recipiente que-y fora conectáu. En 1657, sacóse l'aire de dos hemisferios xuníos y demostróse qu'un equipu de dieciséis caballos yera incapaz de dixebralo.<ref>{{cita llibru |nome=John |apellíu=Lienhard |títulu=Rain Steam & Speed |capítulu=Gases and Force |añu=2005 |editorial=[[KUHF]] FM Radio |url=http://www.kuhf.org/cons/cdprojects/steam/track7.html |idioma=inglés}}</ref> La construcción de la bomba d'aire foi ameyorada grandemente por [[Robert Hooke]] en 1658.<ref>{{cita publicación |publicación=Proceedings of the Royal Society of Edinburgh |títulu=On the Early History of the Air-pump in England |autor=Wilson, George |fecha=15 de xineru de 1849 |url=https://books.google.com/books?id=QNosAAAAYAAJ&pg=PA207 |idioma=inglés}}</ref> [[Evanxelista Torricelli]] (1607-1647) foi meyor conocíu pola so invención del [[barómetru]] de mercuriu. La motivación de la invención foi ameyorar les bombes de succión que s'utilizaben pa estrayer agua de les [[Minería|mines]]. Torricelli construyó un tubu selláu llenu de mercuriu, asitiáu verticalmente nuna cubeta de la mesma sustancia. La columna de mercuriu cayó escontra baxo, dexando un vacíu torricelliano percima.<ref name="John Timbs">{{cita llibru |apellíu1=Timbs |nome1=John |títulu=Wonderful Inventions: From the Mariner's Compass to the Electric Telegraph Cable |fecha=1868 |editorial=George Routledge and Sons |ubicación=Londres |isbn=978-1172827800 |páxina=41 |url=https://books.google.com/?id=vGMJAAAAIAAJ |fechaaccesu=2 de xunu de 2014 |idioma=inglés}}</ref> == Les grandes revoluciones científiques == Son cada unu de los [[periodos históricos]] en que se produció unu d'esos cambeos. Caúna d'elles surdió y concentróse especialmente en determinaes disciplines científiques, anque tamién traxeron consecuencies pa les demás.<ref>{{cita web |títulu= El gran metro de la ciencia |url= http://www.muyinteresante.es/ciencia/articulo/el-gran-metro-de-la ciencia |sitiuweb= MuyInteresante.es |fechaaccesu= 2 de febreru de 2016 }}</ref> === Revolución copernicana === Revolución en [[astronomía]] y [[física]], dende [[Nicolás Copérnico]] (''[[De revolutionibus]]'', [[sieglu XVI]]) hasta [[Isaac Newton]] (finales del [[sieglu XVII]]; la importancia de Newton na aceptación del nuevu paradigma y la so fixación fai que se suela falar d'él como paradigma newtoniano). El filósofu ya historiador de la ciencia [[Alexandre Koyré]] propunxo'l términu [[revolución astronómica]] pa esti procesu.<ref>''La Révolution astronomique: Copernic, Kepler, Borelli'', Paris: Hermann, 1961; ''The Astronomical Revolution'' Methuen, London 1973</ref> Nel mesmu añu ([[1543]]) en que Copérnico morría y publicábase póstumamente el so llibru, tamién lo faía'l ''[[De humani corporis fabrica]]'' d'[[Andrés Vesalio]], que revolucionó l'[[anatomía]]. Suel falase de '''[[revolución científica]]''' pa referise al periodu fundamental que supunxo'l cambéu del conceutu de ''ciencia cualitativa'', basada na lóxica [[siloxismu|siloxística]] pola ''ciencia cuantitativa'' basada na [[Lóxica empírica|lóxica esperimental]]. Nesi procesu foi fundamental la renovación del [[métodu científicu]] al cargu de personaxes como [[René Descartes]], [[Johannes Kepler]], [[Francis Bacon]] o [[Galileo Galilei]]. El discutiniu ente [[empirismu]] y [[racionalismu]], [[deducción]] y [[razonamientu inductivu]] y otros alderiques intelectuales, como'l [[alderique de los antiguos y los modernos]] (superación del [[principiu d'autoridá (epistemoloxía)|principiu d'autoridá]] propiu de la [[escolástica]]), completar colo qu'a finales del sieglu XVII conocer col nome de [[crisis de la conciencia europea]] (conceutu acuñáu pol historiador [[Paul Hazard]]) que preciede a la [[Ilustración]] del sieglu XVIII. === Revolución darwiniana === Revolución en [[bioloxía]] y [[ciencies de la Tierra]], dende [[Charles Darwin]] (''[[L'orixe de les especies]]'', [[1859]]). Tamién suel denominase [[revolución evolucionista]]. === Revolución einsteniana === Revolución en [[física]], dende [[Albert Einstein]] (artículos de [[1905]]). Tamién suel denominase [[revolución relativista]]. === Revolución indeterminista === Nun se refier al [[indeterminismu]] filosóficu opuestu al [[determinismu]], sinón al indetermín: la superación de la concepción [[mecanicista]] o ''[[determinista]]'' de la ciencia, sobremanera a partir de los trés famoses construcciones teóriques de los años venti y trenta del sieglu XX debíes a [[Heisenberg]], [[Erwin Schrödinger|Schrödinger]] y [[Kurt Gödel|Gödel]], sobre la [[Problema de decisión|indecidibilidad]], el [[Rellación d'indetermín de Heisenberg|principiu d'incertidume]], la indiferencia y la imposibilidá de refugar la interferencia del esperimentador o [[observador]] y sobre el fechu esperimentáu o reparáu. Incluyida nésta, la [[revolución cuántica]] empecipiar nun periodu anterior, a partir de [[Max Planck]] (1900, [[constante de Planck]]) y Einstein (''Un puntu de vista heurísticu alrodiu de la creación y tresformamientu de la lluz'', unu de los famosos artículos de 1905). Esta ''revolución cuántica'' nun puede denominase por un namái científicu, nin siquier por un únicu grupu d'ellos, equipu o escuela local, dada la gran cantidá qu'intervieno nel complexu procesu que llevó a lo llargo del primer terciu del sieglu XX hasta la definición de la [[mecánica cuántica]] ([[Pieter Zeeman]], [[Hendrik A. Lorentz]], [[James Franck]], [[Walter Nernst]], [[Henry Moseley]], [[Peter Debye]], [[Arnold Sommerfeld]], [[Arthur Holly Compton]], [[Hendrik Kramers]], [[Wolfgang Pauli]], [[Louis de Broglie]], [[George Uhlenbeck]], [[Samuel Goudsmit]], [[Paul Dirac]], [[John von Neumann]], etc.); ente los que Heisemberg, [[Max Born]], [[David Hilbert]], [[Felix Klein]], [[Pascual Jordan]] y [[Niels Bohr]] desenvolvieron la llamada [[mecánica cuántica matricial]] y Schrödinger la [[mecánica cuántica ondulatoria]] (1926 ''Cuantización como un problema de valores propios'').<ref>[[José Manuel Sánchez Ron]] ''¡Viva la ciencia!'', Barcelona: Crítica, 2009 ISBN 84-8432-916-9 pgs. 145-146.</ref> == Desenvolvimientos científicos == Persones ya idees claves y que surdieron nos sieglos XVI y XVII: * tercer edición impresa de los [[Elementos d'Euclides]] en 1482. *[[Nicolás Copérnico]] (1473-1543) publicó ''Sobre'l movimientu de les esferes celestiales'' en 1543, que propunxo la teoría heliocéntrica de la [[cosmoloxía]]. *[[Andrés Vesalio|Andreas Vesalius]] (1514-1564) publicó ''De Humani Corporis Fabrica'' (''De la estructura del cuerpu humanu'') (1543), que desacreditaba les opiniones de [[Galeno]]. Atopó que la circulación del sangre provenía del bombéu del corazón. Tamién montó la primer cadarma humana cortando cadabres abiertos. *[[François Viète|Franciscus Vieta]] (1540-1603) publicó ''[[In artem Analyticem Isagoge]]'' (1591), que dio la primera notación simbólica de los parámetros na álxebra lliteral. *William Gilbert (1544-1603) publicó ''[[De magnete|Sobre l'imán y los cuerpos magnéticos y sobre el gran imán la Tierra]]'' en 1600, que sentó les bases d'una teoría del [[magnetismu]] y la [[lletricidá]]. *[[Tycho Brahe]] (1546-1601) fixo estenses y precises observaciones a güeyu de los planetes nel sieglu XVI. Estes convirtiéronse nos datos básicos pa los estudios de Kepler. *''Sir'' Francis Bacon (1561-1626) publicó ''[[Novum organum|Novum Organum]]'' en 1620, que detallaba un nuevu sistema de [[lóxica]] basáu nel procesu d'[[Amenorgamientu (filosofía)|amenorgamientu]], y que Bacon proponía como una meyora sobre'l procesu [[Filosofía|filosóficu]] d'[[Aristóteles]] del [[siloxismu]]. Esto contribuyó al desenvolvimientu de lo que se conoz como'l [[métodu científicu]]. *[[Galileo Galilei]] (1564-1642) ameyoró'l [[telescopiu]], col que fizo dellos descubrimientos astronómicos importantes, incluyendo les [[Satélite galileano|cuatro mayores llunes]] de [[Xúpiter (planeta)|Xúpiter]], les fases de [[Venus (planeta)|Venus]] y los aniellos de [[Saturnu (planeta)|Saturnu]], y fixo observaciones detallaes de les [[Mancha solar|manches solares]]. Desenvolvió les lleis sobre la cayida de cuerpos basándose n'esperimentos cuantitativos pioneros qu'analizó matemáticamente. *[[Johannes Kepler]] (1571-1630) publicó les dos primeres de los sos trés [[Lleis de Kepler|lleis del movimientu planetariu]] en 1609. *[[William Harvey]] (1578-1657) demostró que'l sangre circula, utilizando diseiciones y otres téuniques esperimentales. *[[René Descartes]] (1596-1650) publicó'l so ''[[Discursu del métodu]]'' en 1637, qu'ayudó a establecer el [[métodu científicu]]. Tamién empecipió'l métodu del [[razonamientu deductivu]]. *[[Anton van Leeuwenhoek|Antonie van Leeuwenhoek]] (1632-1723) construyó poderosos microscopios d'una sola lente y realizó estenses observaciones que publicó alredor de 1660; considérase-y precursor de la microbioloxía. *[[Isaac Newton]] (1643-1727) trabayó sobre la obra de Kepler y Galileo. Demostró qu'una llei del cuadráu inversu de la gravedá esplicaba les órbites elíptiques de los planetes, y presentó la [[llei de gravitación universal]]. El so desenvolvimientu del [[cálculu infinitesimal]] abrió nueves aplicaciones de los métodos matemáticos a la ciencia. Newton enseñaba que la teoría científica tien de dir acompañada d'una esperimentación rigorosa; esto convertiríase na "piedra angular" de la ciencia moderna. == Crítiques == [[Ficheru:Ricci Guangqi 2.jpg|thumb|[[Matteo Ricci]] (esquierda) y [[Xu Guangqi]] (derecha) en [[Athanasius Kircher]], ''La Chine ... Illustrée'', Ámsterdam, 1670.]] {{VT|Revisionismu históricu}} Non tolos historiadores de la ciencia tán d'alcuerdu en qu'hubo dalguna revolución nel sieglu XVI o XVII. La [[tesis de continuidá]] ye la hipótesis de que nun hai discontinuidá radical ente'l desenvolvimientu intelectual de la [[Edá Media]] y los desarrollos del [[Renacimientu]] y la [[Edá Moderna]]. Asina, la idea d'una revolución intelectual y científica dempués del Renacimientu ye —acordies cola tesis de la continuidá— un mitu. Dellos teóricos de la continuidá apunten a anteriores revoluciones intelectuales qu'asocedieron na [[Edá Media]], que denominen «[[Renacimientu]]»<ref name="Grant">[[Edward Grant (historiador)|Edward Grant]] (1996), ''The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intelectual Contexts'', Cambridge: [[Cambridge University Press]]</ref> européu o «[[Edá d'Oru del islam#La revoluci.C3.B3n cient.C3.ADfica musulmana|Revolución científica musulmana]]»<ref name="Hill">[[Ahmad Y Hassan]] y [[Donald Routledge Hill]] (1986), ''Islamic Technology: An Illustrated History'', p. 282, [[Cambridge University Press]].</ref><ref name="Salam">[[Abdus Salam]], H. R. Dalafi, Mohamed Hassan (1994). ''Renaissance of Sciences in Islamic Countries'', p. 162. [[World Scientific]], ISBN 9971-5-0713-7.</ref><ref name="Briffault">[[Robert Briffault]], ''The Making of Humanity'' p. 188.</ref> medieval, y ven como un signu de la continuidá. Otru puntu de vista contrariu, foi propuestu por Arun Bala na so historia [[Diálogu|dialógica]] sobre nacencia de la ciencia moderna. Bala argumenta que los cambeos rellacionaos cola Revolución científica —la [[Filosofía de la matemática matemática realista]], la [[filosofía]] mecánica, el [[atomismu]], el papel central asignáu al Sol nel heliocentrismu de Copérnico— tienen el so orixe nes influencies [[Multiculturalismu|multiculturales]] d'Europa. La ciencia islámica dio'l primer exemplu d'una teoría matemática realista, ''con'' el ''Llibru d'óptica'' de Alhacén na que los rayos de lluz físico viaxen a lo llargo de llinies matemátiques rectes. La rápida tresferencia de [[Historia de la ciencia y teunoloxía en China|teunoloxíes mecániques chines]] na dómina medieval camudó la sensibilidá europea de la perceición del mundu escontra la imaxe d'una [[máquina]]. El [[Númberos arábigos|sistema de numberación indo-arábigu]], que se desenvolvió n'estrecha collaboración col atomismu de la India, llevaba implícitu una nueva manera de pensamientu matemáticu atómista. Y la teoría heliocéntrica, qu'asigna'l estatus central al Sol, según el conceutu newtoniano de [[fuercia]] qu'actúa a distancia, tienen los sos raigaños nes idees relixoses del antiguu Exiptu acomuñaes col [[hermetismu]]. Bala argumenta que l'ignorar tales impautos multiculturales llevónos a una concepción [[Eurocentrismu|eurocéntrica]] de la revolución científica.<ref>Bala, Arun, ''The Dialogue of Civilizations in the Birth of Modern Science''. New York: Palgrave Macmillan, 2006. ISBN 978-1-4039-7468-6.</ref> Un tercer enfoque toma'l términu «renacencia» lliteralmente. Un estudiu más detalláu de la filosofía griega y la matemática griega demuestra que casi la totalidá de los resultaos revolucionaries de la llamada revolución científica fueron en realidá reformulaciones d'idees, en munchos casos más antigües que les d'[[Aristóteles]] y en casi tolos casos, siquier tan antigües como les d'[[Arquímedes]]. Aristóteles inclusive argumenta explícitamente en contra de delles de les idees que se demostraron mientres la revolución científica, como'l [[Teoría heliocéntrica|heliocentrismu]]. Les idees básiques del métodu científicu son bien conocíes por Arquímedes y los sos contemporáneos, como lo demuestra'l conocíu afayu de la [[Principiu d'Arquímedes|flotabilidá]]. Los primeros que falaron sobre atomismu fueron [[Leucipo de Mileto|Leucipo]] y [[Demócrito]]. Dende esti puntu de vista, la revolución científica amenorgar a un periodu de reaprendizaje d'idees clásiques, ye en gran midida una estensión del Renacimientu. Esti puntu de vista de la revolución científica nun niega que se produxera un cambéu, pero sostién que se trataba d'una reafirmación de les conocencies previes (una renacencia) y non la creación de nueva conocencia. Citen como prueba afirmaciones de Newton, Copérnico y otros a favor de la visión [[Pitagóricos|pitagórica]] del mundu.<ref>{{cita publicación |jstor=228080 |títulu=Copernicus' Relation to Aristarchus and Pythagoras |autor=Thomas W. Africa |publicación=Isis |volume=52 |númberu=3 |añu=1961 |páxines=403-409 |doi=10.1086/349478}}</ref> == Ver tamién == * [[Revolución química]] * [[Revolución informática]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Scientific revolution|oldid=758091047|trad=total y ampliada}} == Bibliografía == *{{cita llibru |editorial= Regnery Publishing |isbn= 1596981555 |apellíu= Hannam |nome= James |títulu= The Genesis of Science: How the Christian Middle Ages Launched the Scientific Revolution |añu= 2011}} *{{cita llibru |ref=MARG |idioma=fr |títulu= Histoire des instruments et machines à calculer, trois siècles de mécanique pensante 1642-1942 |nome= Jean |apellíu= Marguin |añu= 1994 |editorial= Hermann |isbn= 9782705661663}} *Pedersen, Olaf [https://books.google.com/books?id=z7M8AAAAIAAJ&printsec=frontcover ''Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction''], 2nd. ed., Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1993, ISBN 0-521-40899-7 *{{cita llibru |ref=TAT1963 |idioma=fr |títulu= -y calcul mécanique |nome= René |apellíu= Taton |añu= 1963 |editorial= Presses universitaires de France |allugamientu= Paris}} *{{cita llibru |títulu= A Source Book in Mathematics |apellíu= Smith |nome= David Eugene |añu= 1929 |editorial= McGraw-Hill Book Company, Inc. |allugamientu= New York and London |ref=SMITH |idioma=inglés}} *[[Richard S. Westfall|Westfall, Richard S.]] [https://books.google.com/books?id=ED76ljJ6CD0C&printsec=frontcover ''The Construction of Modern Science,''] New York: John Wiley and Sons ISBN 0-521-29295-6 === Bibliografía adicional n'español === * {{cita llibru |editorial= Taurus Ediciones, S.A.-Grupo Santillana |isbn= 9788430610778 |apellíu= Butterfield |nome= Herbert |títulu= Los oríxenes de la ciencia moderna |fecha=1 de mayu de 1982 }} * {{cita llibru |editorial= Crítica |isbn= 9788474232578 |apellíu= Hall |nome= Alfred Rupert |títulu= La revolución científica, 1500-1750 |fecha=1985 }} * {{cita llibru |editorial= Editorial Paidós |isbn= 9788449312939 |apellíu= Lindberg |nome= David C. |enllaceautor= David C. Lindberg |títulu= Los entamos de la ciencia occidental: la tradición científica europea nel contestu filosóficu, relixosu ya Institucional (dende'l 600 a.c. Hasta 1450) |añu= 2002 |url= https://books.google.com/books?id=LKDZlNV2Nf0C}} * {{cita llibru |editorial= Icaria Editorial |isbn= 9788474260380 |apellíu= Rei |nome= Darío |títulu= La revolución científica |añu= 1978 }} * {{cita llibru |editorial= Editorial Paidós |isbn= 9788449308819 |apellíu= Shapin |nome= Steven |títulu= La revolución científica: una interpretación alternativa |añu= 2000 }} * {{cita llibru |editorial= Labor |isbn= 9788433524201 |apellíu= Westfall |nome= Richard S. |títulu= La construcción de la ciencia moderna: mecanismos y mecánica |añu= 1980 }} * {{cita llibru |editorial= Alianza Editorial |isbn= 9788420611433 |apellíu= Principe |nome= Lawrence M. |títulu= La Revolución Científica: Una curtia introducción |añu= 2013 }} * Tomasso Campanella. ''Apoloxía de Galileo,'' Editorial concu de plata * Charles Singer. ''Historia de la ciencia ,'' Fondu de cultura económica * John Lear. ''El suañu de Kepler.'' Direición xeneral de divulgación de les ciencies {{ORDENAR:Revolucion científica}} {{Tradubot|Revolución científica}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de la ciencia]] [[Categoría:Revolución científica]] p8docv8gfmzlg8tyjew1yx25474viid 0 94674 4502863 4496350 2026-07-06T07:30:42Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502863 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Reino de Navarra}} {{otros usos|Estadiu El Sadar|l'estadiu denomináu «Reyno de Navarra» ente 2005 y 2013}} {{país|desapaecíu=1}} El '''Reinu de Navarra''' foi unu de los reinos medievales d'[[Europa]] asitiáu en dambes aguaes de los [[Pirineos]] occidentales, pero cola mayor parte del so territoriu alcontráu al sur del cordal pirenaicu, nel norte de la [[península ibérica]]. Foi'l socesor del [[Reinu de Pamplona]], fundáu en redol a la capital navarra en [[824]], según establecen la mayoría de los historiadores.<ref>{{cita llibru | autor = Serrano Izko, Bixente |títulu=Navarra. Les trames de la historia | añu =2006 | editorial = Pamplona: Euskara Kultur Elkargoa | id = ISBN 84-932845-9-9 }}</ref> Tres unos primeros años d'espansión y la posterior amenorga territorial a manes de [[Corona de Castiella|Castiella]] y [[Corona d'Aragón|Aragón]], el Reinu de Navarra estabilizar con dos territorios estremaos: l'[[Alta Navarra]], al sur de los Pirineos y na que s'atopaba la capital y la mayor parte de la población y los recursos, y la [[Baxa Navarra]] o Navarra Continental, al norte del cordal pirenaicu. El fin de la independencia del reinu se produjó cuando [[Fernando'l Católicu]] y darréu el so nietu flamencu [[Carlos I d'España]] realizó la [[Conquista de Navarra|conquista militar]] ente los años [[1512]] y [[1528]] con distintes resistencies. Realizáronse dellos intentos de recuperar la independencia nos años siguientes y finalmente [[Carlos I d'España]] replegar de la [[Baxa Navarra]] pol so difícil control. Polo qu'esta porción siguió siendo independiente calteniendo la dinastía de [[Foix]], hasta que s'acomuñar dinásticamente a la Corona francesa al xubir el so rei, [[Enrique III de Navarra|Enrique III]], al tronu galu. Asina, los monarques franceses se intitularon ''«Reis de Francia y de Navarra»''. La unión del reinu de Navarra a Francia, puramente dinástica, fíxose calteniendo siempres les sos propies instituciones (asina, cuando [[Lluis XVI]] convocó los Estaos Xenerales de Francia, Navarra nun unvió formalmente diputaos a estos, sinón al [[Monarca|rei]] en persona, de manera independiente y col so propiu ''Cuadiernu d'agravios'').<ref>{{cita web |url=http://www.euskomedia.org/aunamendi/78798/114987?idi=es |títulu=Enciclopedia Auñamendi. Behe Nafarroa, Historia, los Bajonavarros y los estaos de 1789 |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> Sicasí, el so estatus estremáu dientro de la Corona terminó en [[1789]],<ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=6r90-ReqQhAC&pg=PA27#v=onepage&q=&f=false |títulu=https://books.google.es/books?id=6r90-ReqQhAC&pg=PA27#v=onepage&q=&f=false }}</ref> al ser abolíu como reinu. Per otra parte, la Navarra peninsular o [[Alta Navarra]] convertir n'unu más de los reinos y territorios de la [[Corona de Castiella]] y finalmente de la [[Monarquía Católica|Monarquía Hispánica]], estatus que caltuvo, gobernada por un [[virréi]], hasta [[1841]], fecha na que pasó a ser considerada ''«provincia foral»'' española por aciu la darréu denomada [[Llei Paccionada Navarra|Llei Paccionada]], tres la [[Primer Guerra Carlista]]. == Xeneralidaes == El reinu de Navarra surdió d'un pequeñu territoriu que, tres un periodu d'espansión, foi menguando pasu ente pasu n'estensión y poder, socavado poles disputa ente les clases dirixentes y les conquistes realizaes polos reinos vecinos. L'espaciu navarru se estructuró de manera dual tres la invasión musulmana de la península nel sieglu VIII. El norte permaneció poco tiempu baxu dominiu musulmán y llueu s'entamó nun nucleu cristianu de fugaz sometimientu al Imperiu carolinxu y con centru na ciudá de [[Pamplona]], población fundada en dómina romana como ''Pompaelo'' por [[Pompeyu]] sobre un asentamientu [[vascón]] presistente denomináu «Iruña». El so primer soberanu conocíu foi [[Íñigo Arista|Íñigo Íñiguez]] —o Íñigo Aresta («''Enneco Cognomento Aresta''»)—, cabeza conocida de la primer dinastía navarra. Nel sur, un noble hispanu godu natural de la zona ([[Conde Casio|Casius]]) apautó colos invasores musulmanes y convirtióse al islam, consiguiendo asina siguir enseñoriando esa zona del valle del Ebro y enllargando esti poder ente los del so fonduxe (los [[Banu Qasi]]), que mientres xeneraciones van afirmar el so poder nel sur del actual territoriu navarru, aliándose coles Aresta en diverses ocasiones en contra del poder central del emiratu cordobés, o del enfotu expansionista del Imperiu carolinxu. Navarra foi unu de los nucleos montañeses de resistencia cristiana impulsaos polos [[carolinxu|francos carolinxos]] que se formaron nos Pirineos, frente a la dominación islámica de la [[península ibérica]], al igual que n'[[Reinu d'Aragón|Aragón]] y [[Marca Hispánica|Cataluña]]. Primeramente foi conocíu polos cronistes francos como ''[[Reinu de Pamplona|Reinu de los Pamploneses o Reinu de Pamplona]]'' y pocu más tarde, como ''Reinu de Pamplona-Nájera'' en referencia a la importancia na so organización de la ciudá rioxana. Na so etapa de mayor espansión territorial, mientres la Edá Media, el reinu tomó territorios atlánticos y espandióse más allá del ríu [[Ebro]], escontra territorios asitiaos nes comunidaes autónomes contemporánees d'[[Aragón]], [[Cantabria]], [[Castiella y Llión]], [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], [[País Vascu]] y les rexones alministratives franceses d'[[Aquitania]] y [[Occitania]], nes antigües provincies de [[Gascuña]] y [[Occitania]]. Les capitales vasques de [[Vitoria]] y [[San Sebastián]] fueron fundaes pol rei navarru [[Sancho VI de Navarra|Sancho VI el Sabiu]]. Na so etapa final, el reinu resultó estremáu en: * La Navarra peninsular o [[Alta Navarra]], que foi invadida xunto a la Navarra continental en [[1512]] por [[Fernando'l Católicu]] col sofitu de [[Luis Beaumont#Luis de Beaumont, tercer conde de Lerín|Luis Beaumont]], fíu del líder [[Beaumontés]] exiliáu en perdiendo la [[guerra civil de Navarra]] años antes, y foi anexonada a la [[Corona de Castiella]]. Integrar nel [[Monarquía Hispánica|Reinu d'España o Monarquía Hispánica]], calteniendo instituciones propies como reinu. En [[1530]] el rei [[Carlos I d'España]] decidió abandonar la Baxa Navarra pol so difícil control. L'Alta Navarra sigue como reinu integrante d'España hasta qu'en 1841 abólese'l so estatus y pasa a ser una rexón o provincia. * La Navarra continental o [[Baxa Navarra]], que se xunió dinásticamente con Francia a finales del [[sieglu XVI]], y en [[1620]] integrar na [[Antiguu Réxime en Francia|Monarquía francesa]]. Caltuvo instituciones y privilexos propios hasta [[1789]], en dómina de la [[Revolución francesa|Revolución]], ostentando los Borbones franceses el títulu de reis ''de France et de Navarre''. Sicasí, mientres la [[Restauración francesa]], [[Lluis XVIII de Francia|Lluis XVIII]] y [[Carlos X de Francia|Carlos X]] recuperaron el títulu de reis de Francia y de Navarra mientres los sos reinaos, mientres el primer terciu del sieglu XIX. El títulu del príncipe herederu ye [[Príncipe de Viana]], qu'anguaño ostenta [[Leonor de Borbón y Ortiz]], fía y heredera del rei [[Felipe VI d'España]]. == Evolución histórica == === Reináu de visigodos y francos === {{VT|Domuit vasconos|Ducáu de Vasconia}} Pal periodu de la historia de los [[vasconos]] contemporánea a la formación y afitamientu del reinu visigodu en Hispania hai escases fontes direutes disponibles sobre los acontecimientos y la organización interna de los vasconos, y con frecuencia resulten contradictories. Dellos historiadores suponen<ref name="Alfaguara">J.A. García de Cortázar, tomu II de la Historia d'España Alfaguara, ''La Dómina Medieval''. Ed. Alfaguara, 1973. ISBN 84-206-2040-8.</ref> que los vasconos nunca fueron sometíos polos visigodos na so pretensión de llograr la unidá territorial de toles antigües provincies hispanorromanas. Otros autores, principalmente nel sieglu XIX, supunxeron que los visigodos sí llegaron a apoderar la tierra de los vasconos. La escasez de datos llevó a crear la lleenda sobre'l ''[[Domuit vasconos]]'' (apoderó a los vasconos), una supuesta frase que s'incluyiría nes cróniques de tolos reis godos, pero que paez ser una invención del novelista [[Francisco Navarro Villoslada]].<ref>M. J. Izu Belloso, ''Falses cites sobre la historia de Navarra''. Revista Príncipe de Viana nᵘ258, 2013[https://logs177.xiti.com/go.click?xts=446456&s2=9&p=Organigrama%3A%3ALos_departamentos%3A%3ACultura_Turismu_y_Relaciones_Institucionales%3A%3Ahttp%3A%2F%2Fwww.navarra.es%2FNR%2F...%2F11_izu_258_web1.pdf&click=T&type=click&url=http%3A%2F%2Fwww.navarra.es%2FNR%2Frdonlyres%2F3C05D141-7296-402B-8C52-22AD5BB3AE11%2F271876%2F11_izu_258_web1.pdf]</ref> Les reflexones d'otros especialistes<ref>A. Azkárate Garai-Olaun, ''Francos, aquitanos y vasconos. Testimonios arqueolóxicos al sur de los Pirineos'', en ''Archivu español d'arqueoloxía'', 66:167/168 (1993) p.149. Disponible en [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=29450]</ref> recuerden l'actitú amistosa de los vasconos nel periodu romanu y l'ausencia de conflictos relevantes mientres el [[Baxu Imperiu]], resaltando la dificultá d'esplicar aquellos enfrentamientos ensin sofitase nel contestu de l'afirmación del poder autónomu en Aquitania y les rivalidaes ente francos y visigodos. La dominación visigoda de [[Pamplona]] ye una tema políticamente polémica. Magar ser sede episcopal de la ilesia visigoda,<ref>{{cita web |url=http://www.iglesianavarra.org/02diocesis0.htm|títulu=Historia de les diócesis de Pamplona y Tudela |urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.iglesianavarra.org/02diocesis0.htm |fechaarchivu=4 d'abril de 2017 }}</ref> y a haber necrópolis visigodes en Pamplona, esiste dalgún discutiniu sobre si esistió o non dominación visigoda sobre la ciudá o, a cencielles, convivencia. Los testimonios arqueolóxicos y documentales recibieron diverses interpretaciones en dellos casos derivaes del discutiniu políticu.<ref>Por casu, interpretando la frase "Deserviat ereticis contraria resistat '''baceis'''", recoyida na crónica "[[De laude Pampilone]]", l'historiador [[Armando Besga]] traduz "baceis" como vasconos y refier: "''Más significativu entá ye'l fechu de que Pamplona fuera una ciudá visigoda asitiada na frontera colos vasconos independientes de la dómina de los reinos xermánicos. L'únicu documentu pamplonés proveniente d'esta dómina -el ''De laude Pampilone''-, magar el so calter d'allabancia a la manera del famosu ''Laus Spaníae'' de San Isidoro (que paez inspiralo), amuesa claramente les esmoliciones defensives de los habitantes de la capital navarra (la mayor parte de la curtia composición respuende a esa congoxa) ya identifica a los enemigos de la ciudá: los vasconos''" (nel so artículu [http://the-geek.org/escepticos/200310/msg00308.html "Sancho III 'el Mayor:' Un rey pamplonés e hispano", ''Historia 16'', nᵘ327, páxs. 42-71] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132739/http://the-geek.org/escepticos/200310/msg00308.html |date=2016-03-06 }}). Estes idees son contradiches, por casu, por Tomás Urzainqui, ''Navarra Estáu européu'', Pamplona, Pamiela, 2003, caps. I.1, I.2 y I.3.[https://web.archive.org/web/20150705170816/http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id=1478#r17225 citáu estensamente en Celtiberia.net], que nun atopa rellación ente "baceis" y vasconos y espresa: "''Dalgunos traducieron ''baceis'' por vasconos, cuando'l nome yera abondo conocíu como p'alterialo. Tampoco pueden ser los antiguos vacceos. (...) Per otru llau ''baceis'' tien paecíu con báquicos, los siguidores del dios Baco. Los herexes son los arrianos, bárbaros, visigodos. Deducimos que ''baceis'' puede ser el nome que se-yos da a los bárbaros polo xeneral. La pretensión de rellacionar «''vaceis''» con vasconos ta na llinia de los que sostienen la presencia visigótica en Pamplona''". Nel mesmu sentíu, contrariu a Besga, manifiéstase [[Alicia M. Canto]], profesora titular del departamentu de Prehistoria y Arqueoloxía de la [[Universidá Autónoma de Madrid]]: "D'alcuerdu en que nel ''De laude Pampilone'' (non Pampilona) la traducción de "''baceis''" por "vasconos", faciendo ver que los enemigos de Pamplona yeren los vasconos, ye dafechu improcedente y claramente comenenciuda", suxiriendo de camín que na célebre cita isidoriana (''Etymol''. IX.2.107), basada en Virgilio, ''lateque vagantes Vaccei'', la referencia orixinal nun sería a los ''Vaccei'' hispanos, sinón a los africanos, ''lateque furentes Barcaei'', polo que se trataría a cencielles d'un error del polígrafu hispalense ().</ref><ref>Nesti sentíu, [[Agustín Azkarate]], catedráticu d'Arqueoloxía de la [[Universidá del País Vascu]], espresa: "''Ye unu de los periodos sobre los que más s'escribió na historia del País Vascu, pero escribióse siempres con visceralidad. ¿Pa demostrar qué? Unos pa demostrar que mientres esti periodu los vasconos dependíen de los reinos visigodos, primero del de Toledo, y más tarde del d'Uviéu, y otros pa demostrar que yeren independientes de cualesquier poder políticu del momentu. Ye interesáu, tantu los que defenden la independencia como quien defenden les dependencies consensuaron un mitu respeuto al vascón, que ye'l mitu del bon selvaxe. Unos pa xustificar la presunta independencia de los vasconos, que vivíen nos sos montes seles hasta qu'apaecía l'invasor, y entós nun sabemos cómo, baxaben de los montes, al son del irrintzi, y daben sopes con fondes a francos y visigodos. Esti puntu de vista satisfixo siempres a la historiografía sabiniana que confundió la lleenda cola realidá. Y per otra parte, quien taben empeñaos en demostrar la dependencia d'estos territorios al respeutive de Toledo y depués Uviéu, namái entendíen esa aportunante resistencia faciendo referencia a un xabacismu, a una non romanización, que faía qu'aquella xente nun interesaría demasiáu a francos y visigodos, porque vivíen nun apartaz como Asterix y Obelix nos cuentos. Lo sorprendente ye qu'esta xente soterrar con unos ritos funerarios y unos materiales que nun tienen nada que ver cola Hispania visigótica, sinón más bien col mundu francu del norte de los Pirineos. Primer sorpresa''."</ref> ==== Aquitania ==== Nel añu [[632]] el rei merovinxu [[Dagoberto I]] encabezó una espedición a [[Zaragoza]] en sofitu de [[Sisenando]] que se sublevara frente a l'autoridá de [[Suintila]]. Pocos años dempués, Dagoberto axuntó un exércitu de [[burgundios]] colos qu'intentó ocupar ensin ésitu tou la "patria de Vasconia" nel [[635]]. Sicasí, nel [[636]] Dagoberto llogró tres una nueva campaña militar, el xuramentu de llealtá de los vasconos al serviciu de Aighina, duque saxón de Burdeos. Tres la muerte de Dagoberto, el poder merovinxo foise debilitando pa dar pasu a un periodu d'afitamientu d'un poder autónomo conocíu como [[ducáu d'Aquitania]] dientro del reinu francu pero del que se desconocen fontes de referencia hasta que ye citada la concesión a Félix, patriciu de [[Toulouse]], del control de toles ciudaes hasta los Pirineos y de los vasconos escontra'l [[672]]. Pa dellos autores, la política d'enfrentamientu col poder franco per parte de Félix, sería siguida pol so socesor Lupo, procesu que remataría en tiempos d'[[Odón el Grande|Eudes]] que llograría la reconocencia de ''regnum'' pa la parte meridional de l'antigua Galia. Mientres los sieglos VI y VII, hai teoríes que dicen que los vasconos del norte cruciaron los [[Pirineos]], ocupando [[Aquitania]], na actual [[Francia]], onde la so llingua influyó nel idioma romance que daría llugar al [[gascón]], a la que dieron el nome de [[Gascuña]]. === Invasión musulmana: Roncesvalles y la formación del Reinu de Pamplona === {{VT|Conquista musulmana de la península ibérica}} Mientres l'iviernu del [[713]] los exércitos musulmanes algamaron el valle mediu del Ebro que s'atopaba gobernáu pol conde hispanovisigodo Casio quien escoyó sometese al califa Omeya y convertise al islam dando orixe al fonduxe de los [[Banu Qasi]] en cuenta de caltener el so poder na rexón. [[Pamplona]] sicasí foi finalmente ocupada n'oponiendo resistencia nel [[718]] y obligada a pagar tributu a los gobernadores musulmanes qu'establecieron un protectoráu. La derrota musulmana na [[Batalla de Poitiers (732)|batalla de Poitiers]] en [[732]] frente a los francos de [[Carlos Martel]] debilitaron la posición musulmana pero'l valí Uqba recondució la situación instalando una guarnición militar na ciudá ente'l [[734]] y el [[741]].<ref>(Bazán 2006:203)</ref> ==== La Marca Hispánica de Carlomagno ==== {{AP|Marca Hispánica}} [[Ficheru:Condados de la Marca.svg|thumb|250px|right|Mapa amosando tolos condaos de la [[Marca Hispánica]] y [[Vasconia]].]] [[Ficheru:Península ibérica 814.svg|thumb|250px|right|Otra versión de la Marca Hispánica l'añu [[814]]]] [[Ficheru:Mort de Roland.jpg|thumb|250px|Batalla de [[Roncesvalles]] en 778. Muerte de [[Roldán]], nes Grandes Cróniques de [[Francia]], ilustraes por Jean Fouquet, Tours, escontra 1455-1460, BNF.]] La '''Marca Hispánica''' foi la frontera políticu-militar del [[Imperiu carolinxu]] al sur de los Pirineos. Tres la conquista musulmana de la [[península ibérica]], esti territoriu foi apoderáu por aciu guarniciones militares establecíes en llugares como [[Pamplona]], [[Aragón]], [[Ribagorza]], [[Pallars]], [[Urgel]], [[Cerdaña]] o [[Rosellón (Francia)|Rosellón]]. A fines del [[sieglu VIII]], los [[carolinxos]] intervinieron nel nordeste peninsular col sofitu de la población autóctona de los montes. La dominación [[Francu (pueblu)|franca]] fíxose efectiva entós más al sur tres la conquista de [[Girona]] ([[785]]) y [[Barcelona]] ([[801]]). Na Marca Hispánica, integrada por condaos dependientes de los monarques carolinxos, a principios del [[sieglu IX]], los condes francos son sustituyíos por nobles autóctonos. El territoriu ganáu a los musulmanes configuróse como la Marca Hispánica, en contraposición a la [[Marca Cimera]] [[Al-Ándalus|andalusí]], y diba de [[Pamplona]] hasta Barcelona. De toos ellos, los qu'algamaron mayor protagonismu fueron los de [[Reinu de Pamplona|Pamplona]], constituyíu nel primer cuartu del [[sieglu IX]] en reinu; [[condáu d'Aragón|Aragón]], constituyíu en condáu independiente en [[809]]; [[Condáu de Urgel|Urgel]], importante sede episcopal y condáu con dinastía propia dende [[815]]; y el [[condáu de Barcelona]], que col tiempu convertir n'hexemónicu sobre los sos vecinos, los d'[[condáu de Ausona|Ausona]] y [[Condáu de Girona|Girona]]. ==== Roncesvalles ==== [[Carlomagno]], aprovechando la rebelión del gobernador de [[Zaragoza]] pa intervenir na Península, travesó con un exércitu francu'l territoriu vascón y destruyó les defenses de Pamplona na so meyora escontra Zaragoza, onde a la so llegada'l cambéu de les aliances de los sublevaos obligó-y a retirase. L'interés de Carlomagno nos asuntos [[Al-Ándalus|hispánicos]] moviólu a sofitar una rebelión nel [[Vilayato]] de la [[Marca Cimera]] d'[[al-Ándalus]] de [[Sulayman ben al-Arabí|Sulaymán al-Arabi]], que pretendía alzase a emir de [[Emiratu de Córdoba|Córdoba]] col sofitu de los francos, en cuenta de apurrir al emperador francu la plaza de [[Saraqusta]]. Carlomagno llegó nel añu 778 a les puertes de la ciudá, sicasí Husayn, el [[valí]] de [[Zaragoza]], negar a devasar la entrada al exércitu carolinxu. Por cuenta de la complexidá que supondría un llargu asediu a una plaza tan fortificada, con un exércitu tan alloñáu del so centru loxísticu, arrenunció y empecipió el camín de vuelta al so reinu. N'amenorgando a ruines [[Pamplona]], la capital de los vasconos aliaos de los [[Banu Qasi]], el 15 d'agostu de 778, Carlomagno col más poderosu exércitu del sieglu VIII dirixir al norte pol pasu de [[Batalla de Roncesvalles|Roncesvalles]], ente la collada de Ibañeta y la fondalada de Luzaide. Nesi puntu fueron oxetu d'una contundente emboscada por partíes de nativos vasconos, probablemente socatraos polos fieles a los fíos de [[Sulayman ben al-Arabí|Sulayman]], [[Aysun]] y [[Matruh ben Sulayman al-Arabí]], que provocaron un escalabru xeneral a la retaguardia del so exércitu, mandada pol so sobrín [[Roldán]], a base de llanza-yos roques y dardos. La [[Chanson de Roland]], inmortalizó l'eventu. La independencia de los condaos occidentales respectu del rei [[Carlomagno]] decidir nel fracasu de tomar de [[Taifa de Saraqusta|Saraqusta]]. === El Reinu de Pamplona === {{AP|Reinu de Pamplona}} [[Ficheru:Íñigo Arista de Pamplona 01.jpg|thumb|100px|left|Estatua d'Íñigo Aresta na Plaza d'Oriente de [[Madrid]] (obra de [[José Oñate|J. Oñate]], 1750-53).]] [[Ficheru:Shepherd-c-082-083.jpg|thumb|250px|right|Evolución de los reinos ibéricos, ente ellos el de Pamplona/Navarra mientres la [[Reconquista]].]][[Ficheru:Castillo de Clavijo - La Rioja.jpg|thumb|450px|Castiellu de [[Clavijo]], en [[La Rioxa (España)|La Rioxa]]. La [[Batalla de Clavijo]], producir nel denomináu ''Campu de la Matanza'', nes sos cercaníes.]] Siquier hasta l'añu 1130, los reis denominábense ''Pampilonensium rex''.<ref>{{cita web |url=http://eurulers.angelfire.com/aragon.html|títulu=Aragon (Aragón) & Catalonia (Catalunya) |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 }}</ref> Inclusive [[Sancho VI de Navarra]] llega a utilizar esa denominación l'añu [[1150]], cuando de normal emplegaba la de ''rex Nauarre''.<ref>{{cita web |url=http://eurulers.angelfire.com/navarra.html |títulu=Navarra / Navarre |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160822184723/http://eurulers.angelfire.com/navarra.html |fechaarchivu=2016-08-22 }}</ref> El '''Reinu de Pamplona''' ye la denominación emplegada por dellos historiadores, d'alcuerdu a los ''Añales de los Reis Francos''<ref>''Annales Regni Francorum'' nos que s'estremen el pueblu de los ''navarri'' del de los ''pampiloneneses'' (Collins 1985:166)</ref> pa referise a lo que foi mientres l'[[Alta Edá Media]] la entidá política surdida en redol a la ''civitas'' de ''[[Pamplona|Pompaelo]]'', la que fuera la principal ciudá en territoriu de los [[vasconos]] mientres la dómina de l'[[Antigua Roma]] na rexón de los [[Pirineos|Pirineos occidentales]], y al lideralgu de la figura d'[[Íñigo Aresta]] quien fundó la dinastía real y la entidá nel [[824]],<ref>(Collins 1985:166)</ref> col sofitu de los sos aliaos de la familia de los [[Banu Qasi]], señores de [[Tudela]], y del obispáu de Pamplona. Nun esiste un consensu ente los especialistes pa discernir el númberu precisu de monarques y la duración de los sos mandatos, como tampoco sobre la estensión del so territoriu ya influencia. La dinastía de los Íñiguez terminó con [[Fortún Garcés]] quien según la tradición, que lo conoz como Fortún el Monxu, abdicó y retiróse al monesteriu de [[Leire]], siendo sustituyida pola de los Jiménez nel [[905]] qu'empezó con [[Sancho Garcés I]] (905-925) que'l so reinu ye conocíu como ''Reinu de Pamplona o Navarra''.<ref>(Collins 1985:190)</ref> [[Pamplona]] foi mientres enforma tiempu la ciudá más importante y rica en territoriu cristianu, numberosos intentos por faer d'ella la so capital, fueron fechos por pequeñu grupos montañeses de cristianos y más tarde polos territorios cercanos. Amás de cuntar con una población numberoso y estable por atopase nel valle rico y fértil del [[ríu Arga]]; Yera un llugar de xunta ya intercambiu ente les rutes del mundu [[islam|islámicu]] al sur y la [[Europa]] [[cristianismu|cristiana]] al norte, polos pasos pirenaicos vascos y los puertos costeros del [[mar Cantábricu]] y les rutes d'este a oeste que siguíen tamién los [[pelegrín|pelegrinos]] cristianos del [[Camín de Santiago]] escontra'l [[reinu de Llión]], que travesaba los condaos francos del [[Imperiu carolinxu]] nes actuales [[Navarra]], [[Aragón]] y [[Cataluña]] dende la mariña mediterránea condal, y más allá, al traviés de los puertos [[mediterraneu|mediterraneos]]. La so neutralidá y bones rellaciones colos belicosos vecinos, la fama de prosperidá y riqueza: comerciu ya intercambiu d'artesaníes en cueru, preseos musicales, llibros y armes, materies primes: marfíl, piedres precioses, paños, aceite, seda, llana, oru, especies... llegó hasta los [[viquingu|viquingos]]. La constante amenaza que sobre les tierres vascones exercer dende dambes aguaes de los Pirineos favoreció'l surdimientu de dos facciones líderes ente l'aristocracia vascona, los '''Íñigo''' sofitaos n'el musulmanes por parentescu colos [[Banu Qasi]], y los '''Velasco''' sofitaos polos francos carolinxos. Cuando nel [[799]] ye asesináu por partidarios carolinxos el gobernador de Pamplona [[Mutarrif Ibn Musa]], los Íñigo recurrieron a la familia [[Banu Qasi]] pa retomar el control de la ciudá. Sicasí, nel [[812]] l'emir [[Al Hakam I]] y [[Ludovico Pío]] alcordaron una tregua pola que los carolinxos tomaben el control de Pamplona, delegando el gobiernu en [[Velasco al Gasalqí]]. Al términu de la tregua, Al Hakam retomó les hostilidaes colos francos y llogró recuperar Pamplona nel [[816]] a que'l so control los francos arrenunciaron d'equí p'arriba. [[Íñigo Aresta]], sería designáu primer rei de Pamplona hasta'l [[851]]. La primer dinastía navarra (les Aresta) va ser reemplazada tres trés reinaos y nun episodiu inda misteriosu pola '''dinastía Jimena''', qu'ampliaría la cortil del reinu cola incorporación de les tierres rioxanes y la Zona Media navarra, so la cual Navarra va algamar la mayor estensión territorial a mariña del [[Islam]] y de los señoríos cristianos vecinos. La mariña mediterránea, cuayada dende antiguu de torres de vigía contra la [[Piratería#Los corsarios berberiscos|piratería berberisca]], al berru de "Moros na Mariña" ve nel [[858]] a los normandos que xuben pol [[Ebro]] dende Tortosa, remontar hasta'l reinu de Navarra, dexando tras les inexpugnables ciudaes de Zaragoza y [[Tudela]]. Xuben depués pol so afluente, el ríu [[Río Aragón|Aragón]] hasta atopase col ríu [[Arga]], que tamién remonten, lleguen hasta [[Pamplona]] y escalar, raptando al rei navarru. Nel 859 los viquingos lleguen a [[Pamplona]] y secuestren al nuevu rei [[García Íñiguez de Pamplona|García I Iñíguez]]. Solo en pagando un costosu rescate'l rei vuelve a Pamplona, pero a partir d'entós la vieya alianza ente les Aresta y los Banu Qasi rompióse y García I va ser aliáu del reinu d'Asturies. Por cuenta de los problemes internos de cordobeses y al cambéu d'actitú de los navarros, l'únicu enemigu de Ordoño I va ser el caudiellu de los [[Banu Qasi|Banu Qasí]], [[Musa ibn Musa]], quien se titulaba ''tercer rei d'España''. En continua rebelión contra Córdoba, trata d'asegurar el [[valle del Ebro]] al so pasu por [[La Rioxa (España)|la Rioja]]. Musa, nel 855 va realizar una dura ''razzia'' contra [[Álava]] y al-Qilá (Castiella) y tres ella esmolezse de restaurar y fortalecer la guarnición militar d'[[Albelda]]. Viendo l'amenaza qu'esta fortaleza supón sobre los dominios orientales del reinu asturianu, [[Ordoño I]] y los navarros llancen una ofensiva contra Albelda. Tres una dura llucha, Ordoño toma la fortaleza y afarar. Esta batalla va dar llugar nel [[sieglu XII]] a la llexendaria [[batalla de Clavijo]] que por munchos ye considerada namái una lleenda forxada pol arzobispu [[Rodrigo Jiménez de Rada]]. [[Musa II]] va siguir engarrando contra navarros y cordobeses hasta la so muerte nel 862. Mentanto'l so fíu Lupp o [[Lope ben Musà]], gobernador de Toledo, va declarase vasallu de Ordoño I. La navarra d'orixe [[vascón]], [[Subh]], '''Subh umm Walad''', madre del tercer Califa de Córdoba, [[Hixem II]], y una de les muyeres más influyentes de la dómina islámica, nació probablemente na década de 940 y morrió escontra 999. [[Ficheru:NavarraJimena.gif|thumb|left|Reis de Pamplona de les dinastíes Íñiga y Jimena. Sancho V (como Sancho I), Pedru I y Alfonsu I fueron amás reis d'Aragón.]] ==== El navarroaragonés ==== {{referencies|t=20140725221054}} {{AP|Navarroaragonés}} [[Ficheru:Map Iberian Peninsula 1030-ast.svg|350px|thumb|Los dominios de Sancho'l Mayor ente 1029 y 1035]] El '''navarroaragonés''', una [[Llingües romániques|llingua romance]], anterior al castellán, falada nel valle del [[Ebro]] mientres la [[Edá Media]], con apartaces actuales nel [[Pirinéu]] aragonés, conocíos como [[idioma aragonés|aragonés]] y préstamos nel castellán de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], [[Ribera de Navarra]] y [[Aragón]], con distintes gradaciones. Tien el so orixe nel [[Llatín vulgar|dialeutu llatín]], mientres el Reinu de Pamplona, sobre un acusáu [[Sustratu vascu en llingües romances|sustratu]] [[vasconos|vascón]]. La llingua recibe, nel so periodu medieval, la denominación ente los llingüistes de "navarroaragonés", pola inicial dependencia aragonesa del Reinu de Navarra. La llamada "[[Reconquista]]", o espansión del Reinu de Navarra sobre tierres musulmanes y cristianes, cola consiguiente repoblación con cristianos del Reinu de Navarra, llevaría consigo l'idioma por tol territoriu conquistáu. L'anexón pol Reinu de Navarra de los [[Condáu d'Aragón|condaos aragoneses]] supunxo una importante influencia de la llingua navarroaragonesa sobre los territorios posteriores de la [[Corona d'Aragón]] y nel [[Idioma español|castellán]]. La primer constancia escrita de la llingua ta nes [[Gloses Emilianenses]], nel [[Monesteriu de San Millán de la Cogolla]]. {{VT|Sustratu vascu en llingües romances}} === La espansión de Sancho III el Mayor === [[Ficheru:Reino de Pamplona Sancho III.svg|thumb|405px|'''El Reinu de Pamplona a la muerte de [[Sancho III el Mayor]] ([[1035]])''' {{lleenda|#eeaaff| [[Reinu de Pamplona]]}} {{lleenda|#ffeeaa| [[Condáu d'Aragón]] y dependencies perteneciente a la monarquía pamplonesa dende'l [[922]]}} {{lleenda|#c6afe9| Ganancia de [[Ribagorza]] y anexos [[1018]]-[[1025]]}} {{lleenda|#dde9af| Fronteres restauraes por [[Sancho III el Mayor]] [[1018]]-[[1025]]}} {{lleenda|#ffaaee| Tierra perdida'l [[922]]}} {{lleenda|#f6d5ff| Zona venceyada a Pamplona dende'l [[sieglu X]] }} {{lleenda|#deaa87| [[Condáu de Castiella]] y Álava heredáu por Sancho III}} {{lleenda|#d3a162| Zona apostada per Castiella y Llión}} {{lleenda|#decd87| [[Reinu de Llión]]}}]] L'apoxéu va producir con [[Sancho Garcés III de Navarra|Sancho III el Mayor]]. Xubió al tronu ente l'añu 1000 y el 1004, heredando'l reinu de Navarra y el [[condáu d'Aragón]], so la tutoría d'un conseyu de rexencia integráu polos obispos y la so madre, ya incorporando estensos territorios a los sos dominios, como'l [[condáu de Castiella]] amás de la cortil tradicional del reinu (Pamplona y [[Nájera]]). La unión dinástica con Aragón dar en dos periodos: del añu 1000 al 1035 y del añu 1076 al 1134. Sol so mandatu'l reinu cristianu de Nájera-Pamplona algama la so mayor estensión territorial, tomando casi tol terciu norte peninsular, dende [[Astorga]] hasta [[Ribagorza]]<ref name="besga">[http://www.vallenajerilla.com/berceo/rioja-abierta/sanchoIII/sanchoIIImayor.htm ''Sancho III el Mayor. Un rey pamplonés e hispano''] Armando Besga Marroquín, Universidá de Deusto</ref> na reorganización del reinu, créese que creó'l [[Labort|vizcondáu de Labort]], ente [[1021]] y [[1023]], con residencia del vizconde en [[Bayonne (Francia)|Bayonne]] y el de [[Baztan]] escontra [[1025]]. A la muerte del duque [[Sancho Guillermo]], duque de [[Gascuña]], el día [[4 d'ochobre]] de [[1032]], trató d'estender la so autoridá sobre l'antigua [[Vasconia]] ultrapirenaica entendida ente'l [[Pirineos|Pirinéu]] y el [[Garona]], anque nun lo consiguió, al heredar el ducáu Eudes.{{cita|Pel Norte, la frontera del reinu pamplonés ta clara, los Pirineos (casu d'estendese l'autoridá de los reis navarros hasta'l Baztán, lo que ye lo más probable, pero que nun se puede acreitar hasta'l 1066), y nun se modificar. Nun ye ciertu, magar toles vegaes que se dixo, que Sancho III llograra'l dominiu de Gascuña (la única Vasconia d'entós, esto ye, el territoriu ente los Pirineos y el Garona, nel que la población que podemos considerar vasca pola so llingua namái yera una minoría). El rei navarru namái pretendió asoceder en 1032 al duque de Gascuña Sancho Guillermo, muertu ensin descendencia, lo que bastó por qu'en dellos documentos cite reinándose-y en Gascuña. Pero la verdá ye que l'heriedu recayó en Eudes|<ref name="besga" />}} [[Ficheru:Reino de Navarra - La union con Aragón.svg|250px|thumb|'''Unión col [[Reinu d'Aragón]] y Reconquista del [[Valle del Ebro]] (1076-1134).''' {{lleenda|#c6e9af| Dominios qu'a la muerte de [[Sancho IV el de Peñalén]] (1076) pasó a gobernar como nuevu rei de Pamplona, el monarca aragonés [[Sancho Ramírez]]. }} {{lleenda|#aade87|Dominios de [[Sancho IV el de Peñalén]] qu'[[Alfonsu VII de Castiella|Alfonsu VII]] a partir de [[1126]] foi incorporando progresivamente al so [[Reinu de Llión]] y pertenecieren enantes a [[Alfonsu I d'Aragón]], quien caltuvo nel so poder hasta la so muerte [[Belorado]], [[Nájera]], [[Calahorra]], [[Cervera del Río Alhama]], [[Ágreda]], [[Soria]], [[Almazán]], [[Monreal de Ariza]], [[San Esteban de Gormaz]], [[Traid]] y [[Molina de Aragón]].<ref>Ubieto Arteta, Antonio (1981). ''[http://www.derechoaragones.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?path=1452&presentacion=pagina&forma=&posicion=211&accion_dir=Dir Historia de Aragón, vol 1. La formación territorial]'', páxs. 181-184. Zaragoza: Anubar. ISBN 84-7013-181-8.</ref>}} {{lleenda|#5fd35f| Condáu de Navarra pol que [[Pedru I d'Aragón|Pedru I]], rei de [[Reinu de Pamplona|Pamplona]] y [[Reinu d'Aragón|Aragón]], emprestó homenaxe (1087) a [[Alfonsu VI de Castiella]].}} {{lleenda|#e9c6af| Dominios patrimoniales de [[Sancho Ramírez]].}} {{lleenda|#ffd5e5| Tierra reconquistaes por [[Sancho Ramírez]] (1076-1094) y [[Pedru I d'Aragón|Pedru I]] (1094-1104)}} {{lleenda|#ffdd55| Zona reconquistada por [[Alfonsu I el Batallador]] (1104-1134)}} {{lleenda|#ffeeaa| Dominios rexíos por [[Alfonsu I el Batallador]].}} ]] Tenía la so residencia en [[Nájera]], estendiendo les sos rellaciones más allá de los [[Pirineos]], col [[Condáu de Gascuña|ducáu de Gascuña]], y aceptando les nueves corrientes polítiques, relixoses ya intelectuales. El so reináu coincidió cola crisis del mundu [[califa]]l, empecipiáu a la muerte d'[[Almanzor]] y termináu col principiu de los [[Taifa|Reinu de Taifas]]. Pretendió la unificación de los estaos cristianos, bien por venceyos de [[vasallu|vasallaxe]] o sol so propiu mandu. En [[1016]] afitó les fronteres ente Navarra y el [[Condáu de Castiella]], y empecipió un periodu de rellaciones cordiales ente dambos Estaos, facilitaes pol so matrimoniu con Munia, tamién conocida como [[Muniadona de Castiella|Muniadona]], fía del [[conde]] castellanu [[Sancho García]]. D'esti matrimoniu nacieron Fernando ([[Fernandu I de Castiella]]), Gonzalo (Conde de Sobrarbe y Ribagorza) y les fíes Mayor y Jimena, reina de [[Reinu de Llión|Llión]] al casase con [[Bermudo III de Llión|Bermudo III]]. Aprovechó les dificultaes internes de Sobrarbe-Ribagorza pa faer valir los sos intereses como descendiente de [[Dadildis del Pallars]] y apoderase del [[condáu de Pallars|condáu]] ([[1016]]-[[1019]]). Foi encargáu de tutelar del conde [[García Sánchez de Castiella|García de Castiella]]. [[Alfonsu V de Llión]] aprovechó esta situación p'apoderase de les tierres altes asitiaes ente'l [[ríu Cea]] y el [[Pisuerga]]. Sancho III oponer a la espansión lleonesa y apautó el matrimoniu ente García de Castiella y [[Sancha de Llión]]. A la muerte de Sancho III el Mayor, heriéda-y el so primoxénitu con obligación del restu d'hermanos de rindi-y vasallaxe, pero éstos nun respeten la voluntá testamentaria del monarca y finalmente estrémase'l reinu ente los sos fíos, naciendo asina los reinos d'[[reinu d'Aragón|Aragón]], [[reinu de Castiella|Castiella]] y Navarra. Mientres el reináu de [[García Sánchez III de Navarra|García Sánchez III]] ([[1035]] - [[Sierra d'Atapuerca|Atapuerca]], [[15 de setiembre]] de [[1054]]) moteyáu "''el de Nájera''", y el so fíu Sancho Garcés, Navarra dixebrar de los reinos vecinos. En 1076, tres l'asesinatu de [[Sancho Garcés IV de Navarra|Sancho IV, el de Peñalén]] (refundiáu a un derribadoriu en [[Funes (Navarra)|Funes]]) Navarra y Aragón siguen nuevamente xuntos sol reináu de [[Pedru I d'Aragón|Pedru I]] y depués el del so hermanu, el rei emperador Alfonso, siendo nesti periodu cuando se peracaba tomar de [[Tudela]] y el so distritu. Tres la muerte ensin descendencia d'[[Alfonsu I d'Aragón|Alfonsu I el Batallador]] ([[1134]]), asocéde-y [[García Ramírez de Navarra]]. Nin aragoneses nin navarros respetaron el testamentu del so rei emperador Alfonso, que dexaba los reinos a la [[orde del Temple]] y a otres órdenes militares y cada reinu escueye un rei distintu, dixebrándose les corones de Navarra y Aragón dempués de 50 años. {{VT|Alfonsu I d'Aragón#Testamentu y socesión}} === La progresiva decadencia territorial del reinu === {{VT|Conquista de Navarra|Guerra Civil de Navarra}} [[Ficheru:Reino de Navarra Sancho VI el Sabio.svg|thumb|250px|'''El Reinu de Navarra [[Sancho VI el Sabiu]] (1154-1194)'''<ref name="María Cruz_1">{{cita llibru |títulu = Atles de Navarra - Xeografía ya Historia |autor=María Cruz Pérez Equiza |editorial = Gobiernu de Navarra y EGN Comunicación |añu=2006 |id=ISBN 84-934512-1-5 }}</ref> {{lleenda|#ffeeaa| Reinu de Navarra}} {{lleenda|#ffd42a Territoriu ganáu con calter permanente (1198-1200)}} {{lleenda|#decd87| Primeros dominios en Ultrapuertos (a partir de 1189) }} {{lleenda|#d3bc5f| Penetración temporal}} {{lleenda|#87de87| Reinu de Artajona baxu Sancho III de Castiella (1153-1158)}} {{lleenda|#c6e9af| Reinu de Nájera}} {{lleenda|#bcd35f| [[Reinu de Castiella]] }} {{lleenda|#ffaaee| [[Reinu d'Aragón]] }}]] Al dixebrase d'Aragón, Navarra convertir nun reinu ensin posibilidá d'espansión, al nun tener frontera colos territorios musulmanes y atopase encajonado ente los agora muncho más poderosos [[reinu de Castiella|Castiella]] y [[reinu d'Aragón|Aragón]], territorialmente el reinu de Navarra foi pasu ente pasu amenorgándose, anque culturalmente continua la so espansión. Asina, el '''Laude arbitral del Rei Enrique II d'Inglaterra''' de [[16 de marzu]] de [[1177]], realizáu ente los Reis [[Alfonsu VIII de Castiella|Alfonsu VIII]], per parte de la corona de [[Castiella]], y [[Sancho VI de Navarra|Sancho VI]] el Sabiu, per parte del Reinu de Navarra, relativu a la pertenencia territorial y llendes fronterices, foi emitíu n'aceptando dambos un Pactu-Conveniu'l [[25 d'agostu]] de [[1176]] nel qu'aceptaben el arbitrio del rei inglés y que se respetaría una tregua de siete años. Dichu laude dispunxo la entrega a Castiella de ciertos territorios, principalmente de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], recibiendo Navarra en contraprestación ente otros los territorios d'[[Álava]], [[Guipúzcoa]] y el [[Duranguesado]] (Vizcaya), amás d'una compensación económica.<ref>[http://www.gipuzkoakultura.net/ediciones/versus/orella-ye.htmGipuzkoa y les sos rellaciones con Nabarra y Castiella en 1200] de José Luis Orella Unzué</ref> Nenguna de les partes cumplió'l dictame, anque darréu dambes partes alcordaron acatar namái lo relativo a la situación de los territorios de l'actual comunidá de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]], que dexó yá de pertenecer al Reinu de Navarra dende esa fecha. Esisten delles interpretaciones de dichu laude. {{VT|Laude arbitral del rei Enrique II d'Inglaterra}} El expansionismo castellanu y aragonés fixo menguar el territoriu navarru. La determinación de parti-y lo, consta en dellos [[trataos internacionales|trataos]] realizaos por dichos reinos nel [[sieglu XII]]. Los reis d'estos dos reinos roblaron el "[[Tratáu de Cazola]]" de marzu de 1179 o'l de 1198, pa partise'l reinu de Navarra, teniendo como nueva frontera ente dambos reinos el [[ríu Arga]], que crucia Navarra de norte a sur.<ref name="izko">Bixente Serrano Izko, ''Navarra. Les trames de la historia'', páx. 129. ISBN 84-932845-9-9</ref> ==== La perda d'Álava, Guipúzcoa y el Duranguesado (1200) ==== [[Ficheru:Reino de Navarra Sancho VII el Fuerte.svg|250px|thumb|'''El Reinu de Navarra [[Sancho VII el Fuerte]] (1194-1234)''' {{lleenda|#ffeeaa| Reinu de Navarra}} {{lleenda|#dde9af| Territoriu perdíu ante Castiella (1198-1200)}} {{lleenda|#ffe680| Territorios consiguíos por aciu vasallaxe (1196-1203) }} {{lleenda|#bcd35f| [[Reinu de Castiella]] }} {{lleenda|#eeaaff| [[Reinu d'Aragón]] }} <ref name="María Cruz_1">{{cita llibru |títulu = Atles de Navarra - Xeografía ya Historia |autor=María Cruz Pérez Equiza |editorial = Gobiernu de Navarra y EGN Comunicación |añu=2006 |id=ISBN 84-934512-1-5 }}</ref> ]] [[Ficheru:AntsoVIIArrano.JPG|thumb|left|200px|Sellu del rei de Navarra [[Sancho VII de Navarra|Sancho VII el Fuerte]]]] Asina escontra [[1200]] y a pesar d'un llabor repoblador navarra de la zona (que dio como frutu, ente otros, la fundación de [[Vitoria]] y [[San Sebastián]], dos de les tres capitales de l'actual comunidá autónoma del [[País Vascu]]), Castiella, sofitada na baxa nobleza, consiguió'l sofitu de facciones locales nel [[Duranguesado]], y en [[Álava]], dempués de sitiar [[Vitoria]] mientres nueve meses. Tocantes a [[Guipúzcoa]], solióse creer que por cuenta de la superioridá militar demostrada pol exércitu castellanu mandáu pol [[Señor de Vizcaya]] en Vitoria y ante la entrada de les tropes castellanes nel so territoriu,<ref name="izko" /> Guipúzcoa incorporar a Castiella por aciu negociación. Sicasí, arriendes de la relectura de fontes históriques conocíes, hai que reconsiderar esta creencia, yá que s'afayó que al igual que Vitoria, San Sebastián foi tamién conquistada militarmente.<ref>Nel llibru ''Coleición de documentos medievales de les villes guipuzcoanes (1200-1369)'', escritu por G. Martínez Díez, Y. González Díez y F. J. Martínez Llorente (San Sebastián: Diputación Foral de Guipúzcoa, 1991. p. 173) [Dichu llibru atópase en formatu pdf. na siguiente direición: http://www.gipuzkoa.net/batzarnagusiak/pdf/ISBN_84-7907-068-4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203103557/http://www.gipuzkoa.net/batzarnagusiak/pdf/ISBN_84-7907-068-4.pdf |date=2013-12-03 }}] hai un documentu que foi atopáu no fondero Vargas Ponce de la Real Academia de Madrid. Trátase de la trescripción que'l marín y políticu [[José de Vargas Ponce]] realizó en 1805 d'un documentu datáu en 1332 y que s'atopaba nel archivu de [[Getaria]] y que sumió (l'archivu foi amburáu mientres la [[Primer Guerra Carlista]]). Esti documentu lleva como títulu "Treslláu del fueru de San Sebastián sacáu a pidimientu del conceyu de la villa de Getaria" y en élla dizse lo siguiente: ''«(...) Don Alfonso de Castillea, que Dios perdone, que la dicha villa conquisó (...)»''. La historiadora Idoia Arrieta analizó la trescripción orixinal y alvirtió que'l documentu lleva otru títulu: «1202-1332 Getaria SS. Parte del Fueru de S.S. Y en el preambulo se dá por sentada la conquista de S.S» y nel so interior, na parte esquierda de la primer páxina pon, escritu a mano (presumiblemente pol mesmu Vargas Ponce): «Güeyu conquista de S.S.» Idoia Arrieta Elizalde: [https://web.archive.org/web/20131109161007/http://paperekoa.berria.info/iritzia/2011-04-08/004/001/lege_info.htm «Ezkutatu digutena: Donostiaren konkista»], BERRIA, 2011-04-08.</ref><ref>Arrieta, Idoia: "Donostiaren konkistaren agiri ezkutuaren aurkezpena: ikerketaren ibilbidea eta ekarpen historiko-kritikoa" (páxs. 227-248). En: ''1512. Los territorios vascos y l'Estáu navarru. Actes del II Congresu d'Historiadores de Navarra''. San Sebastián: Txertoa, 2011.</ref> Los parientes mayores de Guipúzcoa, que yá taben estremaos en dos bandos irreconciliables,<ref>{{cita|Dende empiezos del sieglu XII los habitantes de Guipúzcoa estremar en dos grupos: Los oñacinos y los ganboinos. Unu de les temes más aldericaes de la historia vasca ye'l que se refier a la formación d'estos dos grupos, llamaos tamién parientes mayores, jaunchos, que les sos banderías ensangrecieron mientres TRES SIGLO'l suelu del País Vascu.<br /> La llucha constante ente Castiella y Navarra pola posesión de les tierres de Rioja, Bureba y Vascongadas alimentaron esta rivalidá yá que los oñacinos sofitaron a Castiella mientres los ganboinos sofitaron a Navarra.|[http://vascon.galeon.com/gambo.html ''OÑACINOS-GAMBOINOS ya HISTORIA VASCOS y VASCONOS'' ]}}</ref> caltuvieron les sos posiciones: los [[oñacinos]], sofitaben l'agregamientu a Castiella, y los [[gamboínos]], defendíen la continuación de la unión con Navarra.<ref>[http://www.gipuzkoakultura.net/ediciones/versus/orella-ye.htm Gipuzkoa y les sos rellaciones con Nabarra y Castiella en 1200] de José Luis Orella Unzué.</ref> De la mesma estos bandos teníen el sofitu de les facciones navarres y asina los [[beamonteses]] sofitaben a los oñacinos y los [[agramonteses]] a los gamboínos.<ref>"Gran enciclopedia Larousse" ISBN 84-320-7370-9</ref> ==== La reorganización interna ==== [[Ficheru:España 1360.jpg|thumb|250px|right|Los reinos ibéricos en 1360]] El trabayu de los monarques del [[sieglu XIII]], tres la conquista parcial de Navarra, va basar na reconstrucción y reorganización interior del reinu y en faer frente a les continues apetencies de repartu ente los sos vecinos. Magar tou va participar n'empreses como la [[batalla de las Navas de Tolosa]] (1212), na que destacó'l monarca navarru [[Sancho VII de Navarra|Sancho VII el Fuerte]] y onde según la lleenda consiguió les cadenes y la esmeralda que conformaron dende entós el símbolu de la dinastía de Navarra, en sustitución del so emblema personal llamáu '''[[Arrano beltza]]'' (águila negra). La muerte ensin descendencia de [[Sancho VII]] el Fuerte, a pesar de dexar un pactu de prohijamiento con Xaime d'Aragón, supón la entronización en Navarra mientres casi dos sieglos de dinastíes franceses (la de Champaña, la Capeta y la d'[[Dinastía de Évreux|Évreux]]), que tamién van disponer de territorios en Francia y van desdexar en diversu grau'l gobiernu del pequeñu reinu. ==== Guerra de la Navarrería (1276) ==== {{AP|Guerra de la Navarrería}} La ciudá de [[Pamplona]] taba estremada en [[burgos]] independientes y engarraos (Navarrería y San Miguel frente a los burgos de San Cernin y San Nicolás), aliaos con otros Estaos siendo, por casu, afaráu'l barriu de la Navarrería por tropes franceses en 1276 y estendiéndose la confrontación por toa Navarra, venciendo éstos a los aliaos castellanos y enllantando l'acercamientu de Navarra a Francia. ==== La guerra civil (1451) ==== {{AP|Guerra Civil de Navarra}} [[Ficheru:Navarra - Guerra Civil (1451-1461).svg|250px|thumb|Mapa de la [[Guerra Civil de Navarra]]]] Tres la instauración de la Casa de [[Trastámara]] n'Aragón a mediaos del sieglu XV, la crisis sociopolítica del reinu foi pasu ente pasu polarizando a les fuercies vives de Navarra en redol a dos bandos: los [[beamonteses]] y los [[agramonteses]]. Ye ésti un conflictu complexu con posiciones y actitúes cambiantes qu'aparentemente ye un conflictu ente facciones nobiliaries, pero que paez tamién evidenciar dalgún tipu d'enfrentamientu socioeconómico monte-ribera, según un autores. De toes formes dambes facciones teníen una distribución por toa Navarra.<ref>Como demuestra Eloísa Ramírez en ''Solidares nobiliaries y conflictos políticos en Navarra, 1387–1464''.</ref> Esti enfrentamientu llevaría a una [[Guerra civil de Navarra|guerra civil]] en [[1441]], cuando [[Xuan II d'Aragón]] (rei consorte de Navarra) quedar pa sí'l tronu, en vegada dexar lo al so fíu [[Carlos de Viana|Carlos, Príncipe de Viana]], al que-y correspondía. Carlos fuera designáu herederu del reinu pol testamentu de la so madre la reina [[Blanca I de Navarra|Blanca]], entá prescribiendo dichu documentu que nun tomara posesión del reinu ensin el beneplácito del so padre Xuan II. En [[1452]] el príncipe foi prindáu na batalla de Aibar. La guerra civil persistió tres la muerte de Carlos, Príncipe de Viana en [[1461]] y a la de Xuan II en [[1479]]. Los beamonteses teníen el sofitu de los castellanos, ente que los agramonteses tuvieron primero como aliaos a los aragoneses (por ser Xuan II rei d'Aragón) y depués a los franceses. Demográficamente el Reinu de Navarra había alcanzáu mínimos ente los años 1450 y 1465, coincidiendo colos episodios más agudos del conflictu civil (que nun foi sangrientu de forma direuta); a la perda de población debida a los sabotaxes suma la epidemia de peste ente los años 1504 y 1507, recuperando mayores cotes poblacionales a partir de 1530 (una vegada realizada y asitiada la [[conquista de Navarra]] per parte de Castiella y Aragón).<ref>[http://dialnet.unirioja.es/servlet/extaut?codigo=15807 La población navarra a empiezos del sieglu: el Recuentu de cases de 1514] (Estudiu realizáu por [[Peio Joseba Monteano]], Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, Añu nᵘ61, Nᵘ220, 2000.)</ref> === La conquista castellanu-aragonesa (1512) === [[Ficheru:EstandNavarra.png|230px|thumb|Estandarte de los Reis de Navarra dende 1212 (Versión antigua)]] [[Ficheru:Conquista de Navarra.svg|250px|thumb|Reinu de Navarra mientres la etapa de la so conquista (1463-1530) colos dominios patrimoniales de les cases de Foix y Albret.<ref>Ellaboración propia consultando:{{cita llibru |títulu =Atles de Navarra Xeografía ya Historia |autor=María Cruz Pérez Equiza |editor=Gobierno de Navarra |añu=2006 |capítulu=El final del Reinu |isbn=84-934512-1-5}}</ref>. {| {{tablaguapa}} style="font-size:85%;" |- |{{lleenda|#e3dbdb}}||Territoriu incorporáu a Castiella en 1463 |- |{{lleenda|#eeaaff}}||Dominios de la casa d'Albret |- |{{lleenda|#b3ff80}}||Dominios de la casa de Foix |- |{{lleenda|#ff8080}}{{lleenda|#ffd5d5}}|| Reinu de Navarra incorporáu a Castiella en 1515 |- |{{lleenda|#ffd5d5}}||Baxa Navarra abandonada per Castiella en 1530 |}]] {{AP|Conquista de Navarra}} A finales del [[sieglu XV]] el rei d'Aragón [[Fernando'l Católicu]] realizaba continues inxerencies na [[guerra civil de Navarra]] en sofitu a los [[Beaumonteses]] y qu'en dellos periodos supunxera una auténtica ocupación militar. A principios del [[sieglu XVI]] los beaumonteses perdieren la guerra civil y la so [[Luis de Beaumont#Luis de Beaumont.2C segundu conde de Ler.C3.ADn|líder]] fuxera al exiliu [[Corona de Castiella|castellanu]], onde finó. Dende ellí'l so descendiente sofitó al rei aragonés nel so yá decidida invasión del reinu de Navarra. Esto fixo qu'en 1512 el rei de Navarra viérase obligáu a roblar el [[Tratáu de Blois (1512)|Tratáu de Blois]], pol cual consiguía sofitu del [[Francia na Edá Moderna|reinu de Francia]] ante una posible agresión. Esto foi consideráu per Castiella y Aragón como una belixerancia, yá que [[Francisco I de Francia]] taba enfrentáu al castellán aragonés y amás yera declaráu un monarca cismáticu nel V Conceyu de Laterano pol papa Xuliu II. [[Fernando'l Católicu]], que yera mediohermanu del fináu [[Carlos Príncipe de Viana]] (fíu de [[Xuan II d'Aragón|Xuan II]] y el so segundu matrimoniu con [[Juana Enríquez]]), empecipió la invasión el 10 de xunetu con tomar de [[Goizueta (Navarra)|Goizueta]], anque nun s'espublizó y ocho díes antes de la firma del [[Tratáu de Blois (1512)|Tratáu de Blois]]. El gruesu del exércitu de más de 16.000 homes bien pertrechados y esperimentaos entró en Navarra dende Álava'l día 22 de xunetu, al mandu de [[Fadrique Álvarez de Toledo y Enríquez de Quiñones|Fadrique Álvarez de Toledo]], segundu [[duque d'Alba]] con sofitu del líder beaumontés [[Luis de Beaumont#Luis de Beaumont.2C tercer conde de Ler.C3.ADn|conde de Lerín (Condestable de Navarra)]] y los sos homes. El poderosu exércitu asitióse pela rodiada de Pamplona (concretamente nel palaciu de Arazuri, apoderáu pol bandu beamontés), entós una ciudá d'ente 6.000 y 10.000 almes y mal fortificada, que robló la rindición 25 de xunetu. El [[archivu de Simancas]] contién documentos relativos a esta dómina.<ref>[http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/cmn/1913185188.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527054900/http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/cmn/1913185188.pdf |date=2013-05-27 }} Índiz de documentos esistentes en Simancas relativos a la Historia de Navarra.</ref> N'otros llugares de Navarra, la resistencia foi mayor: [[Lumbier]] hasta'l 10 d'agostu, [[Estella]] hasta agostu, [[Viana]] hasta'l 15 d'agostu, [[Roncal]] hasta'l 9 de setiembre, al igual que [[Tudela]], que foi'l mayor bastión agramontés, onde pa tomalo tuvieron que venir fuercies d'Aragón.<ref name="izko2">Serrano Izko, ibid., páxs. 159–163.</ref> Los reis navarros Juan y Catalina abellugar nos sos dominios del [[Bearne]] dende onde entamaron la resistencia. La conquista de l'Alta Navarra nun remató equí, yá que [[Catalina de Foix]] y [[Xuan III d'Albret]], y darréu [[Enrique II de Navarra|Enrique II]], sofitaos polos monarques franceses, fixeron hasta tres intentos militares de reponer el reinu. El primeru realizar esi mesmu añu, en payares, cuando un exércitu de navarros agramonteses, franceses y mercenarios enfusar nel reinu con 15.000 homes al mandu de Juan d'Albret y el xeneral [[Jacques de la Palice|La Palice]]. Delles ciudaes del interior alzáronse, como [[Estella]], [[Cábrega]], [[Villamayor de Monjardín]] y [[Tafalla]], llegando a sitiar Pamplona del 3 al 30 de payares. Ante la llegada de refuerzos castellanos pol Perdón, realizóse un asaltu precipitáu'l 27 de payares de Pamplona, que fracasó. Por cuenta de la proximidá del iviernu, les tropes francu-navarres empecipiaron la retirada escontra'l Baztán. Nel [[puertu de Velate]], la retaguardia foi sorprendida por fuercies castellanes, nes que predominaben guipuzcoanos [[oñacinos]], al mandu de López de Ayala, na que foi denomada [[batalla de Velate]] cola derrota y perda de doce pieces d'artillería, y alderícase si tamién se produció la perda de más de mil homes de los francu navarros.<ref>Alfredo Floristán Imízcoz, ''Historia Ilustrada de Navarra'', Tomu I. ISBN 84-604-7318-X</ref> La segunda tuvo llugar en [[1516]], aprovechando la muerte de [[Fernando'l Católicu]] y la complicada socesión castellana. L'exércitu, al mandu del mariscal [[Pedro de Navarra]], mal pertrechado y forníu, foi ganáu nel [[Roncal]] pol coronel [[Cristobal de Villalba]].<ref>{{cita web |url=http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/8689/RHSJ%20Geograf%C3%ADa%20y%20Historia%2019-2012-%20Ente%20Plasencia.pdf?sequence=1 |títulu=http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/8689/RHSJ%20Geograf%C3%ADa%20y%20Historia%2019-2012-%20Ente%20Plasencia.pdf?sequence=1 |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20240613192357/http://academica-e.unavarra.es/bitstream/handle/2454/8689/RHSJ%20Geograf%C3%ADa%20y%20Historia%2019-2012-%20Ente%20Plasencia.pdf?sequence=1 |fechaarchivu=2024-06-13 }}</ref> El mariscal foi fechu prisioneru (morrería asesináu nel [[castiellu de Simancas]] en [[1522]]). Pa evitar posteriores problemes, el cardenal Cisneros, rexente de Castiella, ordenó la baltadera de toles fortaleces, quitando les estratéxiques y les pertenecientes a los aliaos beamonteses. Ensin ésitu la vía militar, intentóse la diplomática. Asina tuvieron lugar dos alcuentros ente les partes, en Noyón (1516) y Montpellier (1519), que nun refundiaron nengún ésitu, polo que los reis navarros, sofitaos per Francia, realizaron un últimu intentu bélicu. En [[1521]], aprovechando la [[Guerra de les Comunidaes]] qu'afaraba Castiella, y reinando [[Enrique II de Navarra|Enrique II]], que cuntaba col sofitu incondicional de Francisco I de Francia, deseosu de debilitar de toes toes a Carlos I, tuvo llugar un alzamientu xeneralizáu en toa Navarra, incluyendo les ciudaes beamontesas, de la que un exércitu navarru-gascón que vieno pel norte, consiguió reconquistar toa Navarra. Sicasí, l'ataque retrasárase demasiáu, nun produciéndose hasta mayu, cuando n'abril los comuñeros fueren entartallaos poles tropes reales. Amás, en cuenta de consolidar la victoria, l'exércitu navarru-gascón quixo entrar en [[Logroño]] sitiándolo, lo que fizo que l'exércitu castellanu reorganizar con tres cuerpos d'exércitu. El diez de xunu les tropes empezaron a retirase pola presión de les tropes castellanes nun númberu que triplicaba a les navarres. Hubo dalgún enfrentamientu en [[Puente la Reina]], y en cometiendo dellos errores estratéxicos, finalmente enfrentáronse nuna cruenta [[batalla de Noáin]] (30 de xunu de 1521), pela rodiada de Pamplona, onde non menos de 5.000 combatientes perdieron la vida. Tres esta derrota, los restos del exércitu francu-navarru esvalixáronse, anque escontra ochobre dellos combatientes fixéronse fuertes nel [[castiellu de Maya]] (valle de [[Baztan]]), onde aguantaron hasta'l 19 de xunetu de [[1522]] y en [[Asediu a la fortaleza de Fuenterrabía (1521-1524)|la fortaleza de Fuenterrabía]], qu'aguantó hasta marzu de [[1524]].<ref name="izko2" /> N'avientu de 1523, Carlos I decretó un perdón pa los sublevaos, escluyendo a unos setenta miembros de la nobleza navarra. Pa consiguir la cayida de Fuenterrabía, l'emperador decretó un nuevu perdón, incluyendo a los escluyíos del anterior, a condición de que se-y emprestara xuramentu de fidelidá. Asina terminaron los intentos tantu por reponer la independencia de l'[[Alta Navarra]]. La inestabilidá de la ocupación na [[Baxa Navarra]] fizo que Carlos I arrenunciara definitivamente a ella, retirándose definitivamente pa 1530, onde'l rei de Navarra Enrique II, caltuvo la independencia del reinu. [[Ficheru:Escudo de Castilla y Navarra en Najera.png|thumb|left|200px|Escudu coles armes de Castiella-Llión y Navarra-Evreux en [[Monesteriu de Santa María la Real de Nájera|Santa María la Real]] de [[Nájera]] ([[La Rioxa (España)|La Rioxa]])]]A pesar de los diversos intentos de reconquista, Fernando'l Católicu había siguíu trabayando pa consolidar la incorporación institucional de Navarra a los sos dominios. En [[1513]], les [[Cortes de Navarra]], convocaes en Pamplona pol [[virréi]] castellanu y namái cola asistencia de beamonteses, nomaron a [[Fernando'l Católicu]] rei de Navarra. El 7 de xunetu de [[1515]] les [[Cortes de Castiella]] en Burgos, ensin nengún navarru presente,<ref>Tomás Urzainqui Mina, ''Navarra Estáu européu'', p. 264. ISBN 84-7681-397-X</ref> anexonan el Reinu de Navarra al de Castiella. El nuevu rei comprometer a respetar los fueros del reinu. Los reis posteriores siguieron xurando les lleis mesmes navarres. Sicasí, a partir del sieglu XVIII, los fueros van empezar a ser definitivamente atacaos hasta ser abolíos nel sieglu XIX. Como xustificación ideolóxica adicional, aparte del tratáu de Blois (que foi la escusa que consideró a Navarra nun estáu enemigu) Fernando'l Católicu tuvo al so favor el fechu de que'l papa Xuliu II escomulgara a los reis de Navarra y quitáralos del reinu alegando connivencias de la casa real navarra col protestantismu que se taba estendiendo pel sur de Francia y la so alianza col monarca francés, declaráu cismáticu. En 1516, el [[cardenal Cisneros]] ordena esaniciar tolos signos defensivos de Navarra, por cuenta de la imposibilidá de defender col exércitu castellanu tolos castiellos. Navarra llegó a tener más d'un centenar de castiellos en tou lo que foi'l Reinu de Navarra.<ref>Iñaki Sagredo, ''Navarra, Castiellos que defendieron el Reinu''. ISBN 84-7681-477-1</ref> Bien pocos quedaron de pies, y estos namái parcialmente, esmocaos. [[Ficheru:Escudo de Carlos I en Viana2.jpg|thumb|200px|Escudu de [[Carlos I d'España|Carlos I]] na muralla de [[Viana]], coles armes españoles de la Monarquía y les de Navarra en llugar preferente]]Tres una irregular ocupación de la [[Baxa Navarra]], incluyida [[San Juan de pies de Puertu]] per parte de les tropes del emperador [[Carlos I d'España|Carlos V]], en [[1528]], ésti decide abandonar el territoriu pol so difícil defensa. Nesta parte del reinu de Navarra siguió la dinastía Albret-Foix que entroncaría cola de [[casa de Borbón|Borbón]], quien llegaríen a reinar en Francia y anque los sos dominios nel Bearne yeren mayores que los de Navarra, estos territorios navarros conferíen-yos la dignidá real, y bien celosamente los sos socesores caltener dixebrada, entá dempués d'aportar al tronu de [[Francia]] y llevaron la titulación de reis de Francia y Navarra. [[Lluis XIII de Francia|Lluis XIII]] aceptó una reconciliación de los ''Fort et costumas deu Royaume de Navarra deça ports'' en [[1611]] pero curiando de que nun s'incluyeren capítulos de derechu públicu. En [[1620]] publicó l'edictu d'incorporación del Reinu de Navarra xunto a los territorios del [[Bearne]], [[Andorra]] y [[Donnezan]] a la Corona de Francia, calteniendo a los sos habitantes nos sos fueros, franqueces, llibertaes y derechos.;<ref name = "JMC-Navarra Partida en 2"> {{cita llibru |títulu =Historia del Reinu de Navarra na Edá Media |autor=José María Lacarra |editor=Caja d'Aforros de Navarra |añu=1975 |capítulu=Navarra partida en dos |isbn=84-500-7465-7 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=Y-eW-RUKAicC&pg=PA122&as_brr=3|títulu=J. R. Mulryne, Helen Watanabe-O'Kelly, Margaret Shewring. ''Europa triumphans: court and civic festivals in early modern Europe'' vol. II. Ed. Ashgate Publishing, Ltd. (2004), páx. 122. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=TBywCH94bHcC&pg=PA69&as_brr=3|títulu=Francis Loirette. ''L'état et la région: l'Aquitaine au XVIIe siècle: centralisation monarchique, politique régionale et tensions sociales''. Presses Univ de Bordeaux (1998), páx. 69. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=_jEh3Kjr7REC&pg=PA250&lr=&as_brr=3 |títulu=James Russell Major. ''From Renaissance monarchy to absolute monarchy: French kings, nobles, & estates''. JHU Press (1997), páx. 250. }}</ref> en [[1789]], cola [[Revolución francesa]] producióse l'abolición de tolos privilexos de tolos territorios de la monarquía nun derechu común, suprimiéndose'l títulu de reis de Francia y Navarra en [[1789]],<ref name = "JMC-Navarra Partida en 2" /><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=6r90-ReqQhAC&pg=PA27|títulu=Cyrus Ernesto Zirakzadeh. ''Hills of Conflict''. University of Nevada Press (1991), páx. 27 y ss. }}</ref> a pesar de la oposición de Navarra.<ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=RcRVRvjzZXMC&pg=PA159&lr=&as_brr=3 |títulu=Michael P. Fitzsimmons. ''The Remaking of France: The National Assembly and the Constitution of 1791'', [[Cambridge University Press]] (2002), páxs. 157 y ss. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=HR-QhxycOZMC&pg=PA251&lr=&as_brr=3|títulu=Roland Mousnier, Arthur Goldhammer. ''The Institutions of France Under the Absolute Monarchy, 1598-1789: The organs of state and society'', [[University of Chicago Press]] (1984), páx. 251. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=jNn9N8pJUtYC&pg=PA21&lr=&as_brr=3 |títulu=Michael Rapport. ''Nationality and citizenship in revolutionary France: the treatment of foreigners 1789-1799'', [[Oxford University Press]] (2000), páx. 21. }}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.es/books?id=qZpWp8bSxXIC&pg=PA14&lr=&as_brr=3|títulu=P. M. Jones. ''Reform and revolution in France: the politics of transition, 1774-1791'', Cambridge University Press (1995), páx. 14 }}</ref> En [[1790]], L'[[Asamblea Nacional de Francia|Asamblea Nacional]] decretó la creación del departamentu de [[Bajo Pirineos]] (anguaño [[Pirineos Atlánticos]]) nel qu'entraron el [[Bearne]], la [[Baxa Navarra]] y otres tierres próximes.<ref name = "JMC-Navarra Partida en 2" /> Dende esi momentu l'actual Navarra peninsular va quedar integrada na Monarquía Hispánica, nun presentando inestabilidá de caláu y permaneciendo cola corona castellana cuando escontra [[1640]] el sistema territorial de la monarquía de los Austrias entra en crisis cola separación de [[Portugal]] y la revuelta de Cataluña. Magar tou, y de manera paulatina, conforme la rivalidá francu-española treslladar a otros ámbitos, Navarra va convertir nun reinu escaecíu y cada vez más marxináu de los focos de poder políticu y económicu. La dinastía [[Casa d'Austria|Habsburgu]] va establecer en Pamplona la figura d'un virréi, permaneciendo con gran actividá les cortes del reinu. Mientres la [[Guerra de Socesión española]], Navarra (a pesar del fieru sentimientu antifránces del pueblu) va asitiase a favor del duque d'Anjou (futuru [[Felipe V d'España|Felipe V]]) en llugar de pol archiduque Carlos d'Austria (como lo fixeron los reinos de la [[Corona d'Aragón]]). Ye por ello polo que tanto [[Tudela]] como [[Sangüesa]] fueron ocupaes poles tropes austracistas. A la finalización del conflictu, Navarra, al igual que les provincies vasques, caltuvieron los sos fueros frente a los reinos de la Corona d'Aragón, declaraos traidores por Felipe V y desaposiaos de les sos prerrogativas forales polos [[Decretos de Nueva Planta]]. Lóxicamente, la nueva dinastía reinante amosóse muncho más centralista y menos pactista que la Habsburgu y en diverses ocasiones el réxime foral foi puestu n'entredichu dende'l gobiernu de la monarquía. [[Ficheru:Fernando III maravedí 19658.jpg|250px|miniaturadeimagen|left|Moneda d'un maravedín emitida en Pamplona en 1830. Nella figura [[Fernandu VII d'España|Fernandu VII]] como Fernandu III de Navarra.]] === La provincia de Navarra (1841) === {{VT|Carlismo|Ley Paccionada Navarra}} [[Ficheru:Tomás Zumalacárregui (portrait).jpg|thumb|200px|right|[[Tomás de Zumalacárregui|Zumalacárregui]].]] El 14 de payares de 1833 los rebeldes [[Carlismu|carlistes]] escoyeron en [[Estella]] a [[Tomás de Zumalacárregui]] como'l so xefe. El [[Rafael Maroto|xeneral Maroto]] al cargu de les tropes [[Carlismu|carlistes]] del Norte y el [[Baldomero Espartero|xeneral Espartero]] como representante del gobiernu de [[Sabela II d'España|Sabela II]], el 29 d'agostu de 1839, roblen el [[Conveniu de Oñate]] que punxo fin a la [[Primer Guerra Carlista]] (1833-1840) nel norte de la península, confirmáu col conocíu como "''l'Abrazu de Vergara''" ente Maroto y Espartero el 31 d'agostu. Maroto nun cuntaba col sofitu del pretendiente don Carlos y tampoco cola aveniencia de parte de les sos tropes. El 14 de setiembre de 1839 el pretendiente carlista y les tropes que-y permanecíen fieles cruciaron la frontera francesa y la guerra empecipiada en 1833, col sofitu mayoritariu de la población rural de Navarra al pretendiente real don Carlos, terminó nel frente norte. Nesti conveniu tamién s'alcuerda esaniciar ciertes particularidaes forales p'afaeles a la constitución de 1837 (''Artículu 1.°. El capitán xeneral, don [[Baldomero Espartero]], va encamentar con interés al Gobiernu'l cumplimientu de la so ufierta de comprometese formalmente a proponer a les Cortes la concesión o cambéu de los fueros''.), según darréu reflexaríase nel [[s:es:Decretu de Confirmación de Fueros|Decreto de Confirmación de Fueros]] de 1839, col compromisu de respetar los fueros «''ensin perxuiciu de la unidá constitucional de la monarquía''», "oyendo" a Navarra y a les [[Provincies Vascongadas]]. El gobiernu lliberal quería imponer los sos principios centralistes y suprimir los fueros por consideralos privilexos medievales inxustos y por ello los lliberales de la Diputación Provincial con [[Yanguas Miranda]] como cabeza visible, axusten col gobiernu central la supresión de casi tolos privilexos forales. D'esta manera en [[1841]] y por aciu la Llei de Cambéu de Fueros de Navarra, dempués llamada [[Llei Paccionada Navarra]], el Reinu de Navarra dexó d'esistir y pasó a ser considerada como una provincia foral», colo que pierde definitivamente la so soberanía en favor d'una soberanía española. Con ello perdió prerrogativas, como la exención del serviciu militar y l'acuñamientu de moneda propia, según el treslláu de les aduanes del Ebro a los Pirineos. Sicasí, la provincia siguía reteniendo amplia autonomía fiscal, alministrativa y tributaria conseñada na Llei Paccionada de 1841. El calificativu de "Paccionada" faía referencia a que la so promulgación foi ''apautada'' cola Diputación Provincial, que taba controlada polos lliberales navarros. Tou esti procesu foi abiertamente criticáu por [[Ángel Sagaseta de Ilurdoz Garraza]] últimu Síndicu de la Cortes del Reinu. El ministru de [[Sagasta]], [[Germán Gamazo]], intentó suprimir en [[1893]] l'autonomía fiscal de la Llei Paccionada, producióse una reacción popular ya institucional denomada como «[[Gamazada]]». Esta normativa nun se llegó a aplicar por cuenta de que'l ministru dimitió por otres razones, ente otres, pola rebelión en [[Cuba]] de [[1895]]. == Llingües na Edá Media == La población falaba vascu y variantes romances: el romance navarru endóxenu, y la variante romance occitana languedociana, de calter exóxenu.{{Sfn|Cierbide|1990|p=158}} El vascu siguiría siendo predominante ente la población rural,{{Sfn|Cierbide|1998|pp=512-513}} anque, a pesar del so mayor enraigono ente'l vulgo, yera sicasí escritu con poca frecuencia y de forma sía que non informal.{{Sfn|Cierbide|1990|p=155-156}} El romance navarru, adoptáu como llingua de la cancillería real en 1223, dexando retardáu al llatín,{{Sfn|Miranda García|2012}} foi llingua oficial del reinu a lo menos dende 1329,{{Sfn|Cierbide|1998b|p=532}} Esta variante romance impondríase progresivamente al occitanu na llingua escrita, siendo reemplazada pol castellán a la fin de la Edá Media.{{Sfn|Jimeno Jurío|1997|p=56}} Al norte de los Pirineos, na [[Baxa Navarra]], los testos de les alministraciones eclesiástica, señorial y municipal apaecen escritos en romance navarru y en [[gascón]].{{Sfn|Cierbide|1990|p=157}} == Ver tamién == * [[Cámara de Comptos de Navarra]] * [[Conquista de Navarra]] * [[Cortes de Navarra]] * [[Guerra Civil de Navarra]] * [[Llista de monarques de Navarra]] * [[Navarra]] * [[Navarroaragonés]] * [[Sustratu vascu en llingües romances]] * [[Vasconos]] * [[Valle del Ebro]] * [[Historia de Navarra]] == Bibliografía == * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Cierbide}} |nome=Ricardo|títulu=El Euskera na Navarra medieval nel so contestu románicu|publicación=Fontes linguae vasconum: Studia et documenta|issn=0046-435X|volume=30|númberu=79|añu=1998a|páxines=497-514|editorial=[[Institución Príncipe de Viana]]}} * {{cita publicación |apellíu={{Versalita|Cierbide}} |nome=Ricardo|títulu=Notes gráficu-fonétiques sobre la documentación medieval navarra|publicación=Príncipe de Viana|issn=0032-8472|volume=59|númberu=214|añu=1998b|páxines=523-534}} * {{cita publicación |títulu=Plurilingüísmo históricu en Euskal Herria |nome=Ricardo|apellíu={{Versalita|Cierbide}}|publicación=Fontes linguae vasconum: Studia et documenta|issn=0046-435X|volume=22|númberu=56|añu=1990|páxines=149-164|editorial=[[Institución Príncipe de Viana]]}} * {{cita llibru |títulu=Navarra: historia del euskera |nome=José María|apellíu={{Versalita|Jimeno Jurío}}|editorial=Txalaparta|añu=1997|enllaceautor=José María Jimeno Jurío|edición=2ª|isbn=84-8136-062-7|allugamientu=Tafalla}} * {{cita publicación |títulu=L'afirmación ideolóxica de la monarquía navarra y l'empléu del romance na redolada de 1200 |nome=Fermín|apellíu={{Versalita|Miranda García}}|publicación=y-Spania|númberu=13|url=http://e-spania.revues.org/21080|añu=2012|issn=1951-6169}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20091016201456/http://www.nabarralde.com/orriak/es/agiriak.htm Documentos históricos — Reinu de Navarra] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Reinu de Navarra|*]] [[Categoría:Historia de Francia|Navarra]] [[Categoría:Historia de Navarra]] b6gygv9qgvvt7o3kqiyai1rlyqe5ayq 0 94676 4502815 4454975 2026-07-05T23:28:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502815 wikitext text/x-wiki {{Ficha de taxón | ''Quercus'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Fagales]] | familia = [[Fagaceae]] | genus = Quercus | subdivision_ranks = species | subdivision = '''[[Especies de Quercus|Llista d'especies]]''' | synonyms = * ''Ilex'' <small>[[Mill.]] (1754), nom. illeg.</small> * ''Balanaulax'' <small>[[Raf.]] (1838).</small> * ''Cerris'' <small>[[Raf.]] (1838).</small> * ''Dryopsila'' <small>Raf. (1838).</small> * ''Eriodrys'' <small>Raf. (1838).</small> * ''Scolodrys'' <small>Raf. (1838).</small> * ''Cyclobalanopsis'' <small>[[Oerst.]] (1867), nom. cons.</small> * ''Erythrobalanus'' <small>(Oerst.) [[O.Schwarz]] (1936).</small> * ''Macrobalanus'' <small>(Oerst.) O.Schwarz (1936).</small><ref>Sinónimos en [http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?accepted_id=171386&repSynonym_id=-9998&name_id=171386&status=true Kew]</ref> }} '''''Quercus''''' (del [[llatín]] ''quercus'', que designaba igualmente al [[carbayu]], a la [[Quercus ilex|encina]] y al [[Quercus suber|sufrera]]) ye un [[xéneru (bioloxía)|xéneru]] d'árboles perteneciente a la familia de les [[fagácees]]. == Descripción == Son [[árbol|árboles]] de gran porte polo xeneral, anque tamién s'inclúin arbustos. Hai de [[perennifoliu|xamasca permanente]], [[caducifoliu|caducifolios]] y [[marcescente]]s. Les flores masculines presentar en [[amentos]], [[inflorescencia|inflorescencies]] complexes colgantes, davezu cada flor con ente cuatro y diez [[estambres]], lo más de cutiu seis, de llargos filamentos. Les flores femenines apaecen aisllaes o entamaes en [[espigues]] o cabezuelas, presenten trés [[Estigma (botánica)|estigmes]], según óvulos [[anátropos]], y tán arrodiaes por una estructura d'escames empizarradas que al maurecer va ser la cúpula. El frutu denominar [[abiyota]], ye solitariu y d'orixe axil (de biltu), con [[cotiledón|cotiledones]] planos. La corteza suel ser llisa nos exemplares nuevos pero va sedándose col maduror de la edá. Considérase un xéneru d'orixe antiguu, conociéndose fósiles dende'l [[Cretácicu inferior]]. Les sos especies presentaron gran valor pa les comunidaes humanes, pola so madera, corteza, llogru de curtientes ricos en taninos, frutos comestibles, etc. Participen como elementos dominantes del paisaxe arbóreo en munchos territorios del so [[área de distribución]] (fundamentalmente nel [[hemisferiu norte]]). Son frecuentes los fenómenos d'hibridación ente les sos especies, que suelen presentar, amás, facilidá pa la [[reproducción vexetativa|rexeneración vexetativa]] por biltos de raigañu o de cepa.Amás tien un tueru argutu y vertical == Distribución == [[Ficheru:Gustave Courbet - Le Gros Chêne (1843).jpg|thumb|''El Gran Carbayu'', de [[Gustave Courbet]] (1843).]] [[xéneru (bioloxía)|Xéneru]] que toma ente 400 a 600 [[especie|especies]], distribuyíes por [[Europa]], [[Asia]] occidental, [[América del Norte]] (especialmente nos [[montes madrenses de pinu-encino|montes madrenses]]) y [[Suramérica]]. Méxicu ye'l país cola mayor cantidá d'especies de ''Quercus'' (llamaes encino llocalmente) del mundu, con alredor de 125, siendo'l xéneru d'árbol más común de dicha nación. Asocede lo mesmo n'Estaos Xuníos y Canadá, onde esisten cerca de 60 especies. 45 especies pueden atopase en Centroamérica, 5 en [[Colombia]] y 1 en Cuba. El más notable de los carbayos europeos ye ''[[Quercus robur]]'', la especie forestal dominante na aguada atlántica d'Europa. Asina, esta variedá recibe los nomes de ''carballo'' en [[Galicia]], ''carbayu'' n'[[Principáu d'Asturies|Asturies]], ''cajiga'' en [[Cantabria]] y ''haritza'' nel [[País Vascu]]. Otra especie d'ecoloxía asemeyada ye ''[[Quercus petraea]]'', el carbayu albar. Los carbayos crecen en suelos con mugor polo que na península ibérica solo abonden bonales nos cordales húmedos o les rexones más septentrionales. Na península ibérica nun se suelen emplegar en [[silvicultura]] dau la so lenta crecedera, pero la so madera ye una de les más apreciaes. Ente les especies mediterránees más estendíes na península ibérica destaquen ''[[Quercus pyrenaica]]'', dominante en zones de cantu montascosu del interior peninsular (ej: Ferrería del Escorial, Valsaín, [[Montes de Toledo]], [[Sierra Morena]]...), o ''[[Quercus ilex]]'' subsp. ''ballota'', bien abondosu n'ensame de nichos ecolóxicos del centru y el sur de la península (ej: [[parque nacional de Cabañeros]] ([[Provincia de Ciudá Real|Ciudá Real]]), [[parque nacional de Monfragüe]] ([[Cáceres]]), [[Monte del Pardo]] ([[Madrid]]), [[Carrascar de la Font Colorada]] ([[Alcoi]]), [[Sierra Madrona]] ([[Provincia de Ciudá Real|Ciudá Real]])...). == Clasificación == El xéneru ''Quercus'' estremar en dos [[Subxéneru (bioloxía)|subxéneros]] y delles seiciones: === Subxéneru ''Quercus'' === Esti subxéneru estremar nes siguientes seiciones: ==== Seición ''Quercus'' ==== Los sos sinónimos son ''Lepidobalanus'' y ''Leucobalanus'', estes especies conformen la llista de los denominaos "Carbayos blancos" d'[[Europa]], [[Asia]] y [[América del Norte]]. Los sos [[xinecéu|xinecéos]] son curtios; les abiyotes maurecen en 6 meses y el so sabor ye amargosu o llixeramente duce, l'interior del pulgu de les abiyotes nun tien vellu, les sos fueyes na so mayoría escarecen de cerdes nes sos estremidaes y los sos lóbulos suelen ser arrondaos. Llista parcial de delles especies de carbayos (''Quercus''), pertenecientes al subxéneru ''Quercus'', seición ''Quercus'': {{llista de columnes|3| * ''[[Quercus alba]]'' - Carbayu blancu americanu, Carbayu blancu * ''[[Quercus aliena]]'' * ''[[Quercus arizonica]]'' - Encina Arizona * ''[[Quercus ariaefolia]]'' * ''[[Quercus austrina]]'' * ''[[Quercus berberidifolia]]'' * ''[[Quercus bicolor]]'' - Carbayu bicolor * ''[[Quercus boyntonii]]'' * ''[[Quercus chapmanii]]'' * ''[[Quercus cornelius-mulleri]]'' * ''[[Quercus copeyensis]]'' * ''[[Quercus dalechampii]]'' * ''[[Quercus depressipes]]'' * ''[[Quercus dilatata]]'' * ''[[Quercus douglasii]]'' ([[Sinonimia (bioloxía)|sin.]] ''[[Quercus gambelii]]'') * ''[[Quercus dumosa]]'' * ''[[Quercus durata]]'' * ''[[Quercus engelmannii]]'' * ''[[Quercus faginea]]'' - Caxigal (sin. ''[[Quercus lusitanica]]'') - con dos [[subespecie|subespecies]] ** ''Quercus faginea'' subsp. ''faginea''. ** ''Quercus faginea'' subsp. ''broteroi''. * ''[[Quercus fusiformis]]'' * ''[[Quercus garryana]]'' - Carbayu oregón blancu * ''[[Quercus geminata]]'' * ''[[Quercus glaucoides]]'' * ''[[Quercus grisea]]'' * ''[[Quercus havardii]]'' * ''[[Quercus hinckleyi]]'' * ''[[Quercus hondurensis]]'' * ''[[Quercus humilis]]'' (sin. ''[[Quercus pubescens]]'') - Carbayu pubescente * ''[[Quercus ilex]]'' (sin. ''[[Quercus ilicifolia]]'', ''[[Quercus glauca]]'') - [[Encina]] típica, con dos [[subespecie|subespecies]]: ** ''Quercus ilex'' subsp. ''ilex''. ** ''Quercus ilex'' subsp. ''ballota'' (sin. ''Q. rotundifolia, Q. ballota''). * ''[[Quercus intricata]]'' * ''[[Quercus john-tuckeri]]'' * ''[[Quercus laceyi]]'' * ''[[Quercus lanata]]'' * ''[[Quercus leucotrichophora]]'' * ''[[Quercus libani]]'' - Carbayu d'El Líbanu * ''[[Quercus lobata]]'' - Carbayu de los valles * ''[[Quercus lyrata]]'' * ''[[Quercus macrocarpa]]'' - Carbayu bur * ''[[Quercus mohriana]]'' * ''[[Quercus michauxii]]'' * ''[[Quercus minima]]'' * ''[[Quercus mongolica]]'' * ''[[Quercus muhlenbergii]]'' * ''[[Quercus oglethorpensis]]'' * ''[[Quercus peduncularis]]'' * ''[[Quercus petraea]]'' - Carbayu albar, Carbayu montano * ''[[Quercus polymorpha]]'' * ''[[Quercus prinoides]]'' * ''[[Quercus prinus]]'' (sin. ''[[Quercus montana]]'') - Carbayu castañu * ''[[Quercus pungens]]'' * ''[[Quercus robur]]'' - Carbayu común, Carbayu carvallo, Carbayu, Cajiga, Carbayu pedunculáu * ''[[Quercus rugosa]]'' * ''[[Quercus sadleriana]]'' * ''[[Quercus stellata]]'' * ''[[Quercus toumeyi]]'' * ''[[Quercus turbinella]]'' * ''[[Quercus vaseyana]]'' * ''[[Quercus virginiana]]'' - Encina del Sur }} ==== Seición ''Mesobalanus'' ==== Son conocíos como los "carbayos húngaros" y los sos relativos d'Europa, Asia y del norte d'[[África]]. De pistilos llargos; les sos abiyotes maurecen a los 6 meses y son de sabor amagu; l'interior de la cúpula nun tener vellos. La seición ''Mesobalanus'' ta cercanamente rellacionada a la seición ''Quercus'' y delles vegaes incluyó-ylo dientro d'ella. * ''[[Quercus canariensis]]'' - Carbayu andaluz * ''[[Quercus dentata]]'' - Carbayu daimio * ''[[Quercus frainetto]]'' - Carbayu d'Hungría * ''[[Quercus macranthera]]'' - Carbayu del Cáucasu * ''[[Quercus pontica]]'' - Carbayu d'Armenia * ''[[Quercus pyrenaica]]'' ([[Sinonimia (bioloxía)|sin.]] ''[[Quercus nigra]]'') - Rebollo, Carbayu melojo, Tocio, Tocia, Barrosco * ''[[Quercus vulcanica]]'' ==== Seición ''Cerris'' ==== La seición Cerris ye conocida como la de los ''Carbayos Turcos'' y los sos relativos d'Europa, Asia y norte d'África. Son de xinecéu llargu y les sos abiyotes maurecen a los 18 meses de la so guañada pero sabor bien amargosu. L'interior del pulgu de les abiyotes nun tener pelos. Les sos fueyes suelen tener lóbulos de puntes afilaes, con cerdes nos sos cantos. * ''[[Quercus acutissima]]'' - Carbayu kunigi * ''[[Quercus alnifolia]]'' * ''[[Quercus castaneifolia]]'' - Carbayu persa * ''[[Quercus cerris]]'' - Carbayu cabelludo, Carbayu cerris * ''[[Quercus coccifera]]'' ([[Sinonimia (bioloxía)|sin.]] ''[[Quercus calliprinos]]'') - Coscojo, Coscoja * ''[[Quercus infectoria]]'' * ''[[Quercus libani]]'' * ''[[Quercus macrolepis]]'' * ''[[Quercus semecarpifolia]]'' * ''[[Quercus suber]]'' - Sufrera, Sufrera mediterránea * ''[[Quercus trojana]]'' - Carbayu de Macedonia * ''[[Quercus variabilis]]'' - Sufrera de la China ==== Seición ''Protobalanus'' ==== La seición de los ''Protobalanus'' conocida como la seición de ''carbayos entemedios'' y los sos parientes nel suroeste de los [[Estaos Xuníos]] y del noroeste de [[Méxicu]]. Tien los sos xineceos curtios, y les sos abiyotes maurecen a los 18 meses de sabor bien amargoso. L'interior del pulgu de les abiyotes ye velludo, y les sos fueyes suelen tener lóbulos de puntes afilaes, con cerdes nos estremos. * ''[[Quercus cedrosensis]]'' * ''[[Quercus chrysolepis]]'' ([[Sinonimia (bioloxía)|sin.]] ''[[Quercus oblongifolia]]'' - Encina mexicana azul * ''[[Quercus palmeri]]'' * ''[[Quercus tomentella]]'' * ''[[Quercus vaccinifolia]]'' ==== Seición ''Lobatae'' ==== Los "carbayos coloraos" (sinónimu: subgen.''Erythrobalanus''). Xeneralmente desenvuélvense en Norteamérica, [[América Central]] y la zona norte d'[[América del Sur]]. De pistilos llargos y abiyotes que maurecen en 18 meses, bien amargoses y col interior del pulgu velluda. La nuez ta zarrada nuna capa delgao y pegañoso de piel apargaminada. Les fueyes suelen tener lóbulos de puntes afilaes, con pelos espinosos nos mesmos. {{llista de columnes|3| * ''[[Quercus acutifolia]]'' - denomináu en Méxicu '''aguatle'''<ref>{{cita llibru |apellíu=Malaret |nome=Augusto |títulu=Lexicón de Fauna y Flora|añu=1970 |editorial=Comisión Permanente de l'Asociación d'Academies de la Llingua Española |ubicación= Madrid |páxines=vii + 569}}</ref> * ''[[Quercus agrifolia]]'' - Encina de California * ''[[Quercus arkansana]]'' * ''[[Quercus buckleyi]]'' * ''[[Quercus canbyi]]'' * ''[[Quercus coccinea]]'' - Carbayu escarlata * ''[[Quercus costaricensis]]'' * ''[[Quercus cualensis]]'' * ''[[Quercus depressa]]'' * ''[[Quercus eduardii]]'' * ''[[Quercus ellipsoidalis]]'' * ''[[Quercus emoryi]]'' - Encina Emory * ''[[Quercus falcata]]'' - Carbayu coloráu del Sur, Carbayu español * ''[[Quercus gravesii]]'' * ''[[Quercus graciliformis]]'' * ''[[Quercus xeorxana]]'' * ''[[Quercus hintoniorum]]'' * ''[[Quercus hirtifolia]]'' * ''[[Quercus humboldtii]]'' - Carbayu Colombianu, Carbayu Andín * ''[[Quercus hypoleucoides]]'' * ''[[Quercus hypoxantha]]'' * ''[[Quercus iltisii]]'' * ''[[Quercus imbricaria]]'' * ''[[Quercus incana]]'' * ''[[Quercus inopina]]'' * ''[[Quercus kelloggii]]'' - Carbayu negru de California * ''[[Quercus laevis]]'' * ''[[Quercus laurifolia]]'' * ''[[Quercus laurina]]'' * ''[[Quercus marilandica]]'' - Carbayu de Maryland, Carbayu blackjack * ''[[Quercus meavei]]'' * ''[[Quercus myrtifolia]]'' * ''[[Quercus nigra]]'' - Carbayu negru americanu * ''[[Quercus pagoda]]'' * ''[[Quercus palustris]]'' - Carbayu palustre americanu, Carbayu de los banzaos * ''[[Quercus parvula]]'' * ''[[Quercus phellos]]'' - Carbayu de fueyes de sauce * ''[[Quercus pumila]]'' * ''[[Quercus rhysophylla]]'' * ''[[Quercus rubra]]'' ([[Sinonimia (bioloxía)|sin.]] ''[[Quercus acerifolia]]'') - Carbayu coloráu americanu, Carbayu boreal colloráu americanu, Carbayu americanu * ''[[Quercus salicifolia]]'' * ''[[Quercus sapotifolia]] * ''[[Quercus shumardii]]'' - Carbayu de Shumard * ''[[Quercus tardifolia]]'' * ''[[Quercus texana]]'' * ''[[Quercus velutina]]'' - Quercitrón, Carbayu negru del Este * ''[[Quercus wislizeni]]'' * ''[[Quercus xalapensis]]'' }} === Subgenus ''Cyclobalanopsis'' === Esti subxéneru ye conocíu como la llista de los "carbayos con copes d'aniellos" y desenvuélvense principalmente al este y sureste d'[[Asia]]. Son carbayos "siempreverdes" que lleguen a altores d'ente 10 y 40 metros. Son abondo distintos al subxéneru ''Quercus'' nel sentíu que tienen abiyotes con distintives copes con aniellos de distintes escales de tamañu y desenvuélvense comúnmente en grupos trupos, anque esto nun s'aplica a toles especies. La [https://web.archive.org/web/20060922110239/http://flora.huh.harvard.edu:8080/flora/browse.do?flora_id=2&taxon_id=108828 ''Flora de China''] trata a les ''Cyclobalanopsis'' como un xéneru distintu, pero la mayoría de los taxonomistas consideren que ye un subxéneru de ''Quercus''. En total suma unes 150 especies. {{llista de columnes|3| * ''[[Quercus acuta]]'' - Encina xaponesa * ''[[Quercus albicaulis]]'' * ''[[Quercus argentata]]'' * ''[[Quercus argyrotricha]]'' * ''[[Quercus augustinii]]'' * ''[[Quercus austrocochinchinensis]]'' * ''[[Quercus austroglauca]]'' * ''[[Quercus bella]]'' * ''[[Quercus blakei]]'' * ''[[Quercus camusiae]]'' * ''[[Quercus championii]]'' * ''[[Quercus chapensis]]'' * ''[[Quercus chevalieri]]'' * ''[[Quercus chingsiensis]]'' * ''[[Quercus chungii]]'' * ''[[Quercus daimingshanensis]]'' * ''[[Quercus delavayi]]'' * ''[[Quercus delicatula]]'' * ''[[Quercus dinghuensis]]'' * ''[[Quercus disciformis]]'' * ''[[Quercus edithiae]]'' * ''[[Quercus elevaticostata]]'' * ''[[Quercus fleuryi]]'' * ''[[Quercus gambleana]]'' * ''[[Quercus gemelliflora]]'' * ''[[Quercus gilva]]'' * ''[[Quercus helferiana]]'' * ''[[Quercus hondae]]'' * ''[[Quercus hui]]'' * ''[[Quercus hypophaea]]'' * ''[[Quercus jenseniana]]'' * ''[[Quercus jinpinensis]]'' * ''[[Quercus kerrii]]'' * ''[[Quercus kiukiangensis]]'' * ''[[Quercus kouangsiensis]]'' * ''[[Quercus lamellosa]]'' * ''[[Quercus lineata]]'' * ''[[Quercus litoralis]]'' * ''[[Quercus litseoides]]'' * ''[[Quercus lobbii]]'' * ''[[Quercus longinux]]'' * ''[[Quercus lowii]]'' * ''[[Quercus lungmaiensis]]'' * ''[[Quercus merrillii]]'' * ''[[Quercus morii]]'' * ''[[Quercus motuoensis]]'' * ''[[Quercus multinervis]]'' * ''[[Quercus myrsinifolia]]'' * ''[[Quercus neglecta]]'' * ''[[Quercus ningangensis]]'' * ''[[Quercus obovatifolia]]'' * ''[[Quercus oxyodon]]'' * ''[[Quercus pachyloma]]'' * ''[[Quercus patelliformis]]'' * ''[[Quercus pentacycla]]'' * ''[[Quercus phanera]]'' * ''[[Quercus poilanei]]'' * ''[[Quercus rex]]'' * ''[[Quercus salicina]]'' * ''[[Quercus saravanensis]]'' * ''[[Quercus schottkyana]]'' * ''[[Quercus semiserrata]]'' * ''[[Quercus sessilifolia]]'' * ''[[Quercus sichourensis]]'' * ''[[Quercus stenophylloides]]'' * ''[[Quercus stewardiana]]'' * ''[[Quercus subhinoidea]]'' * ''[[Quercus subsericea]]'' * ''[[Quercus thorelii]]'' * ''[[Quercus tomentosinervis]]'' * ''[[Quercus treubiana]]'' * ''[[Quercus xanthotricha]]'' * ''[[Quercus yingjiangensis]]'' * ''[[Quercus yonganensis]]'' }} == Frutu == [[Ficheru:Rebollo.jpg|thumb|left|Frutos del ''Quercus pyrenaica'']] El frutu ye una [[abiyota]] que produz en [[seronda]] y cai nel [[iviernu]]. Depués entrada la [[primavera]] si'l suelu tien cierta penetración asoma un apéndiz pa formar la [[raigañu (botánica)|raigañu]] y finalmente abre pa empezar a desenvolver el [[tarmu]]. == Utilidá == === Alimenticiu === Frutu de tipu glande, denomináu [[abiyota]]. Dalgunos son comestibles direutamente crudos, como los de ''[[Quercus ballota|Quercus ilex ssp. ballota]]'', ''[[Quercus macrolepis]]'', ''[[Quercus vallonea]]'', y ''[[Quercus alba]]''. Los frutos de munchos otros Quercus pueden ser tamién consumíos por aciu procesos previos pa esaniciar el so amargor. Dichos procesos varien d'unes cultures a otres ([[cocción]], [[asáu]], [[lixiviación]], adición de [[bicarbonatu sódicu]], adición de [[magre]]...).<ref>{{cita llibru |apellíu=Pereira Sieso |nome=Juan |títulu=Bellota, l'alimentu de la edá d'oru |fechaaccesu=18/10/2017 |idioma=castellanu |editor=Facultá d'Humanidaes de Toledo, Universidá de Castiella-La Mancha}}</ref> === Industrial === Suministren materies colorantes ''[[Quercus tintoria]]'' de Norteamérica, que les sos corteces son tintoriales, y ''[[Quercus coccifera]]'', de tola rexón mediterránea, que produz una materia colorante paecida a la [[Dactylopius coccus|cochinilla]]. === Farmacolóxicu === Les especies mediterránees: ''[[Quercus infectoria]]'' d'Asia Menor, y ''[[Quercus lusitanica]]'' del Mediterraneu occidental producen [[agalla|agalles]] por picadura d'[[himenópteru|himenópteros]] galígenos, ''[[Cynips galleae]]'', na [[rexón cambial]] de los biltos nuevos; nel comerciu puede atopase [[agalla de Alepo]], [[Agalla de Basora]], etc., que contienen de 60 a 70% d'[[acedu tánico]], 3% d'[[ácidu gálico]] y 2 % d'[[acedu elágico]], utilizaes como [[astringente]]s y [[hemostático|hemostáticas]]. D'elles llógrase [[ácidu gálico]] (por [[hidrólisis]] del tánico), bien utilizáu na fabricación de munchos productos farmacéuticos, según pa la preparación de la tinta azul-negra. === Botánica === Les corteces de los ''Quercus mozos'', (de 12 a 20 años, cuantimás de ''[[Quercus robur]]'' n'Europa y ''[[Quercus prinus]]'' en Norteamérica, utilizar en terapéutica como astringentes contienen del 16 al 20 % d'[[acedu tánico]]. === Usos ancestrales === De la mayoría de los ''Quercus'' utilízase la corteza como "casca" pa curtir pieles, yá que formen [[tanín]]s colos [[prótidos]] de la piel, que son imputrescibles (suela, cueru). Na península ibérica, la madera de ''[[Quercus ilex]]'' y la de ''[[Quercus pyrenaica]]'' utilizáronse enforma pa producir [[carbón vexetal]]. El ''[[Quercus macrocarpa]]'' tamién foi usáu polos [[Amerindiu|indios americanos]] pa tratar problemes de corazón, etc. === Construcción === La madera de ''Quercus'' ye de les maderes más resistentes, anque delles especies tener demasiáu tosca (por casu [[Quercus pyrenaica]]). Ye bien utilizada y valorada pa llograr muebles calidable. Amás, utilizar pa la fabricación de [[Barril|toneles]] y [[barrica|barriques]] contenedores pa añejado del bon [[vinu]]. == Enfermedaes del Quercus == Nes [[agalla|agalles]] de los carbayos (''[[Quercus robur]]'' y ''[[Quercus petraea]]''), producíes por cinípedos, son interesaes les xeneraciones alternantes d'estos inseutos. Na seronda la ''[[Dryophanta folii]]'', [[agamo|agama]] o asexuada pon los sos güevos nos biltos tienros y yemes de les pequeñes agalles d'iviernu que determinen, salen nos meses d'abril-mayu, les formes sexuaes del cinípedo, la ''[[Dryophanta taschenbergii]]'', qu'una vegada fecundada pon los sos güevos nes fueyes de los carbayos produciendo les agalles de branu, incubadores de la forma asexuada. == Hibridaciones na península ibérica == * ''[[Q. × andegavensis]]'' <small>[[Hy]]</small> (''[[Quercus robur]] x [[Quercus pyrenaica]]'') ( Pulmonario-Querción roboris: 76.4 ) * ''[[Q. × arrimatensis]]'' <small>[[Penes]], [[Félix Llamas|Llamas]], [[Pérez Morales]] & [[Carmen Acedo Casáu|Acedo]]</small> (''[[Quercus pauciradiata]] x [[Quercus petraea]]'') ( Quercenion robori-pyrenaicae: 76.7b ) * ''[[Q. × calvescens nothosubsp. costae]]'' <small>([[C.Viciosu]]) [[Rivas Mart.]] & [[Sáenz de Rivas]]</small> (''[[Quercus petraea]] x [[Quercus pubescens subsp. subpyrenaica]]'') ( Buxo-Quercenion pubescentis: 76.9a ) * ''[[Q. × calvescens Vuk. nothosubsp. calvescens]]'' (''[[Quercus petraea]] x [[Quercus pubescens subsp. pubescens]]'') ( Corylo-Populion tremulae: 76.12 ) * ''[[Quercus cerrioides|Q. × cerrioides]]'' <small>[[Willk.]] & [[Mariña]]</small> (''[[Quercus pubescens subsp. subpyrenaica]] x [[Quercus faginea subsp. faginea]]'') ( Buxo-Quercenion pubescentis: 76.9a ) * ''[[Q. × coutinhoi]]'' <small>[[Samp.]]</small> (''[[Quercus robur]] x [[Quercus faginea]]'') ( Pulmonario-Querción roboris: 76.4 ) * ''[[Q. × desmotricha]]'' <small>[[O.Schwartz]]</small> (''[[Quercus pubescens subsp. subpyrenaica]] x [[Quercus canariensis]]'') ( Buxo-Quercenion pubescentis: 76.9a ) * ''[[Q. × jahandiezii nothosubsp. viciosoi]]'' <small>([[Sáenz de Rivas]] & [[Rivas Mart.]]) Rivas Mart. & Sáenz de Rivas</small> (''[[Quercus canariensis]] x [[Quercus faginea subsp. alpestris]]'') ( Paeonio-Abietion pinsapo: 76.11 ) * ''[[Q. × kerneri nothosubsp. monserratii]]'' <small>(C.Viciosu) Rivas Mart. & Sáenz de Rivas</small> (''[[Quercus robur subsp. robur]] x [[Quercus pubescens subsp. subpyrenaica]]'') ( Buxo-Quercenion pubescentis: 76.9a ) * ''[[Q. × kerneri Simkovies nothosubsp. kerneri]]'' (''[[Quercus robur subsp. robur]] x [[Quercus pubescens subsp. pubescens]]'') ( Pulmonario-Querción roboris: 76.4 ) * ''[[Q. × marianica]]'' <small>C.Viciosu</small> (''[[Quercus canariensis]] x [[Quercus broteroi]]'') ( Quercenion broteroi: 75.2a ) * ''[[Q. × mista]]'' <small>[[Francisco Villalobos|Villalobos]] ex [[Colmeiro]]</small> (''[[Quercus suber]] x [[Quercus rotundifolia]]'') ( Quercetalia ilicis: 75a ) * ''[[Q. × rosacea Bechst nothosubsp. rosacea]]'' (''[[Quercus robur subsp. robur]] x [[Quercus petraea]]'') ( Quercetalia roboris: 76b ) * ''[[Q. × rosacea nothosubsp. secalliana]]'' <small>(C.Viciosu) Rivas Mart. & Sáenz de Rivas</small> (''[[Quercus robur subsp. broteroana]] x [[Quercus petraea]]'') ( Quercenion robori-pyrenaicae: 76.7b ) * ''[[Q. × rotensis]]'' <small>Penes, Llamas, Pérez Morales & Acedo</small> (''[[Quercus pauciradiata]] x [[Quercus pyrenaica]]'') ( Quercenion pyrenaicae: 76.7a ) * ''[[Q. × trabutii]]'' <small>Hy</small> (''[[Quercus petraea]] x [[Quercus pyrenaica]]'') ( Luzulo-Quercenion petraeae: 76.8b ) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Quercus|Quercus}} {{wikispecies|Quercus}} * [https://web.archive.org/web/http://flora.huh.harvard.edu:8080/flora/browse.do?flora_id=1&taxon_id=127839 Flora of North America - Quercus] * [https://web.archive.org/web/20040602001535/http://flora.huh.harvard.edu:8080/flora/browse.do?flora_id=2&taxon_id=127839 Flora of China - Quercus] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=108828 ''Flora of China'' - ''Cyclobalanopsis''] * [http://americanredoak.info/ Americanredoak.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180830051811/http://www.americanredoak.info/ |date=2018-08-30 }} * [http://www.ucm.es/info/cif/book/addenda/addenda2_10.htm ADDENDA, flora d'España y Portugal] * [https://web.archive.org/web/http://flora.huh.harvard.edu:8080/flora/browse.do?flora_id=1&taxon_id=127839 Flora of North America - Quercus] (n'[[idioma inglés|inglés]]) * [https://web.archive.org/web/20040602001535/http://flora.huh.harvard.edu:8080/flora/browse.do?flora_id=2&taxon_id=127839 Flora of China - Quercus] (n'[[idioma inglés|inglés]]) * [https://web.archive.org/web/20060922110239/http://flora.huh.harvard.edu:8080/flora/browse.do?flora_id=2&taxon_id=108828 Flora of China - Cyclobalanopsis] (n'[[idioma inglés|inglés]]) * [http://www.chilebosque.cl/tree/nobli.html Semeyes de ''Nothofagus obliqua'', el carbayu de Chile y Arxentina] * [http://www.deby.bialowieza.pl/ang/index.php5 Carbayos del monte de Bialowieza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506151257/http://www.deby.bialowieza.pl/ang/index.php5 |date=2008-05-06 }} (inglés) * [http://www.arbolesibericos.es/xenero/quercus El xéneru Quercus n'Árboles Ibéricos] {{Tradubot|Quercus}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Quercus| ]] [[Categoría:Árboles]] b6ptzvj14pszz7bis7zhwjvni5zgcte 0 94969 4502763 4496258 2026-07-05T13:11:34Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502763 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Pretty Little Liars}} {{serie de televisión}} '''Pretty Little Liars''' ye una [[serie de televisión]] de [[drama]], [[misteriu]] y [[romance]] destinada al públicu adolescente, basada llibremente [[Pretty Little Liars (saga)|na saga de llibros del mesmu nome]], escrita por [[Sara Shepard]]. El programa estrenó'l 8 de xunu de 2010 n'[[Freeform|ABC Family]] y terminó'l 27 de xunu de 2017. Dempués d'una orde inicial de 10 episodios, ABC Family ordenó otros 12 episodios pa la primer temporada'l 28 de xunu de 2010. Estos episodios empezaron a emitise'l 3 de xineru de 2011 y terminó'l 21 de marzu de 2011. L'ésitu de les audiencies de los primeros 10 episodios afaló a la saga del llibru a ser estendida más allá de les primeres ocho noveles.<ref>{{cita web |last=Armstrong |first=Jennifer |url=http://www.ew.com/article/2010/12/08/four-new-pretty-little-liars-books-on-the-way-in-july |títulu='Pretty Little Liars': Four new books on the way, starting in July |work=[[Entertainment Weekly]] |date=8 d'avientu de 2010 |fechaaccesu=15 d'abril de 2015 }}</ref> El 17 de xineru de 2011, [[MTV España]] empezó a emitir la serie y [[Boomerang Llatinoamérica]] dio entamu a la serie'l 30 de marzu de 2011. La segunda temporada emitióse'l 28 de marzu de 2012 por [[Boomerang Llatinoamérica]], según n'España tuvo llugar el so estrenu'l 29 de setiembre del 2012 por [[AXN White (España)|AXN White]]. En Llatinoamérica, la tercer temporada estrenóse'l 27 de marzu de 2013 por [[Boomerang Llatinoamérica]], y n'España el 20 de xineru de 2014 por [[AXN White (España)|AXN White]].<ref>http://www.anmtvla.com/2013/01/marzu-en bumerán tercer-temporada-de.html</ref> Por cuenta de que [[Boomerang Llatinoamérica]] esanició por completu la programación xuvenil pa volver ser una canal infantil, ''Pretty Little Liars'' y otres series camudar a la canal [[Glitz*|Glitz]] nel cual la 4 temporada estrenó'l 23 d'abril de 2014. El día [[7 de mayu]] de [[2015]] la canal [[TNT|TNT Series]] empezó a emitir la serie pa [[Llatinoamérica]] dende la cuarta temporada y tamién estrenó n'esclusiva la quinta temporada. El 26 de marzu de 2013, ABC Family anunció qu'una spin-off, ''[[Ravenswood (serie de televisión)|Ravenswood]]'', saldría al aire n'ochobre de 2013. El spin-off emitió 10 episodios antes de ser canceláu. El 10 de xunu de 2014, ''Pretty Little Liars'' foi anováu por una sesta y séptima temporada. El 29 d'agostu de 2016, confirmóse que la serie va terminar cola temporada 7 en 2017.<ref>{{cita web |last=Petski|first=Denise |url=http://deadline.com/2016/08/pretty-little-liars-to-end-season-7-1201810285/|títulu=‘Pretty Little Liars’ To End With Season 7 |website=[[Deadline.com]] |date=29 d'agostu de 2016 |fechaaccesu=29 d'agostu de 2016}}</ref> El rodaxe de la serie oficialmente acabó'l 26 d'ochobre de 2016.<ref>{{cita web |url=https://www.instagram.com/p/BMDFFi6D7dir/|títulu=Pretty Little Liars’wrapped on October 26,2016||website=[[instagram.com]] |date=26 d'ochobre de 2016 |fechaaccesu=26 d'ochobre de 2016}}</ref> El 25 de setiembre anuncióse que ''Pretty Little Liars'' va tener el so segundu spin-off tituláu [[Pretty Little Liars: The Perfectionist]]s. == Argumentu == Asitiada na ciudá ficticia de Rosewood, Pennsylvania, la serie sigue la vida de Spencer Hastings, Hanna Marin, Emily Fields y Aria Montgomery. == Personaxes principales == {{VT|Personaxes de Pretty Little Liars}} === Principales === {| {{tablaguapa}} |- ! rowspan="2"|Actor ! rowspan="2"|Personaxe !colspan="7"|Temporaes |- ! style="width:50pt;"|[[Primer temporada de Pretty Little Liars|1]] ! style="width:50pt;"|[[Segunda temporada de Pretty Little Liars|2]] ! style="width:50pt;"|[[Tercer temporada de Pretty Little Liars|3]] ! style="width:50pt;"|[[Cuarta temporada de Pretty Little Liars|4]] ! style="width:50pt;"|[[Quinta temporada de Pretty Little Liars|5]] ! style="width:50pt;"|[[Sesta temporada de Pretty Little Liars|6]] ! style="width:50pt;"|[[Séptima temporada de Pretty Little Liars|7]] |- | rowspan="2"| [[Troian Bellisario]] | [[Spencer Hastings]] | style="background: #00FFBF" colspan="7" align="center"| '''Principal''' |- | [[Personaxes de Pretty Little Liars|Alex Drake]] | colspan="6" style="background:&#9FF;Non disponible;color:black; text-align:center; vertical-align:middle;" | | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Ashley Benson]] | [[Hanna Marin]] | style="background: #00FFBF" colspan="7" align="center"| '''Principal''' |- | [[Lucy Hale]] | [[Aria Montgomery]] | style="background: #00FFBF" colspan="7" align="center"| '''Principal''' |- | [[Shay Mitchell]] | [[Emily Fields]] | style="background: #00FFBF" colspan="7" align="center"| '''Principal''' |- | [[Sasha Pieterse]] | [[Alison DiLaurentis]] | style="background: #00FFBF" colspan="7" align="center"| '''Principal''' |- | [[Ian Harding]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Ezra Fitz|Ezra Fitz]] | style="background: #00FFBF" colspan="7" align="center"| '''Principal''' |- | [[Tyler Blackburn]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Caleb Rivers|Caleb Rivers]] | style="background: #FFDDDD" colspan="2" align="center" | '''Recurrente''' | style="background: #00FFBF" colspan="5" align="center"| '''Principal''' |- |[[Keegan Allen]] |[[Personaxes de Pretty Little Liars#Toby Cavanaugh|Toby Cavanaugh]] | style="background: #FFDDDD" colspan="2" align="center" | '''Recurrente''' | style="background: #00FFBF" colspan="5" align="center"| '''Principal''' |- | [[Janel Parrish]] | [[Mona Vanderwaal|Mona Vanderwaal (A)]] | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #00FFBF" colspan="5" align="center"| '''Principal''' |- | [[Holly Marie Combs]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Ella Montgomery|Ella Montgomery]] | style="background: #00FFBF" colspan="3" align="center"| '''Principal''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Laura Leighton]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Ashley Marin|Ashley Marin]] | style="background: #00FFBF" colspan="6" align="center"| '''Principal''' | style="background:#ADD8e6 " colspan="1" align="center"| '''Apaición Especial''' |- | [[Bianca Lawson]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Maya St. Germain|Maya St. Germain †]] | style="background: #00FFBF" colspan="2" align="center"| '''Principal''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="4" style="background:&#9FF;Non disponible;color:black; text-align:center; vertical-align:middle;" | |- | [[Chad Lowe]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Byron Montgomery|Byron Montgomery]] | style="background: #00FFBF" colspan="3" align="center"| '''Principal''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- |rowspan="2"| [[Andrea Parker]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars|Jessica DiLaurentis †]] |style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |style="background: #ADD8e6" colspan="3" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Mary Drake]] | colspan="5" style="background:&#9FF;Non disponible;color:black; text-align:center; vertical-align:middle;" | |style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #00FFBF" colspan="1" align="center"| '''Principal''' |} ===Recurrentes=== {| {{tablaguapa}} |- ! rowspan="2"|Actor ! rowspan="2"|Personaxe !colspan="7"|Temporaes |- ! style="width:50pt;"|[[Primer temporada de Pretty Little Liars|1]] ! style="width:50pt;"|[[Segunda temporada de Pretty Little Liars|2]] ! style="width:50pt;"|[[Tercer temporada de Pretty Little Liars|3]] ! style="width:50pt;"|[[Cuarta temporada de Pretty Little Liars|4]] ! style="width:50pt;"|[[Quinta temporada de Pretty Little Liars|5]] ! style="width:50pt;"|[[Sesta temporada de Pretty Little Liars|6]] ! style="width:50pt;"|[[Séptima temporada de Pretty Little Liars|7]] |- |- | [[Lesley Fera]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Veronica Hastings|Veronica Hastings]] | style="background: #ffdddd" colspan="6" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Tammin Sursok]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Jenna Marshall|Jenna Marshall]] | style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Torrey DeVitto]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Melissa Hastings|Melissa Hastings]] | style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Cody Christian]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Mike Montgomery|Mike Montgomery]] | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Nolan North]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Peter Hastings|Peter Hastings]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Bryce Johnson]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Darren Wilden|Darren Wilden †]] | style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Julian Morris]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Wren Kingston|Wren Kingston †]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Ryan Merriman]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Ian Thomas|Ian Thomas †]] | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} |- | Amanda Schull | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Meredith Sorenson|Meredith Sorenson]] | style="background: #ADD8e6" colspan="3" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Chuck Hittinger]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Sean Ackard|Sean Ackard]] | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="6" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Brant Daugherty]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Noel Kahn|Noel Kahn †]] | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="3" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Roark Critchlow]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Tom Marin|Tom Marin]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | Natalie Hall | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Kate Randall|Kate Randall]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial'''<ref>[https://www.imdb.com/title/tt4289362/?ref_=nm_flmg_arf_1 Nel episodiu 20 de la 5ª temporada apaez acreditada, fai una apaición especial]</ref> | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Diego Boneta]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Alex Santiago|Alex Santiago]] | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="6" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Brendan Robinson]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Lucas Gottesman|Lucas Gottesman]] | style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' |- | Jim Titus |[[Personaxes de Pretty Little Liars#Barry Maple|Barry Maple]] | style="background: #ADD8e6" colspan="7" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Drew Van Acker]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Jason DiLaurentis|Jason DiLaurentis]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Eric Steinberg]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Wayne Fields|Wayne Fields †]] | style="background: #ADD8e6" colspan="4" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Lindsey Shaw]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Paige McCullers|Paige McCullers]] | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="3" align="center"| '''Recurrente''' |- | [[Yani Gellman]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Garrett Reynolds|Garrett Reynolds †]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} |- | Palombu Guzmán | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Jackie Molina|Jackie Molina]] | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Annabeth Gish]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Anne Sullivan|Anne Sullivan]] | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | Shane Coffey | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Holden Strauss|Holden Strauss]] | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Vanessa Ray]] | [[CeCe Drake]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="4" align="center"| '''Apaición especial''' |- | Sterling Sulieman | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Lyndon James/Nate St. Germain|Lyndon James †]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Edward Kerr]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Ted Wilson|Ted Wilson]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | Jim Abele | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Kenneth DiLaurentis|Kenneth DiLaurentis]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Aeriél Miranda]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Shana Fring|Shana Fring †]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Brandon Jones]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Andrew Campbell|Andrew Campbell]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | Mary Page Keller | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Dianne Fitzgerald|Dianne Fitzgerald]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Roma Maffia]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Linda Tanner|Linda Tanner]] | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Sean Faris]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Gabriel Holbrook|Gabriel Holbrook]] | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Ryan Guzman]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Jake|Jake]] | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Luke Kleintank]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Travis Hobbs|Travis Hobbs]] | colspan="3" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | Melanie Moreno | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Cindy & Mindy|Cindy]] | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | Monica Moreno | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Cindy & Mindy|Mindy]] | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | [[Chloe Bridges]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Sydney Driscoll|Sydney Driscoll]] | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | Miranda Rae Mayo | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Talia Sandoval|Talia Sandoval]] | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | Will Bradley | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Jonny Raymond|Jonny Raymond]] | colspan="4" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} |- | Dre Davis | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Sara Harvey|Sara Harvey †]] | colspan="2" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="3" align="center"| '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Travis Winfrey]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Lorenzo Calderon|Lorenzo Calderon]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | Titus Makin Jr. | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Clark Wilkins|Clark Wilkins]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | colspan="1" {{celda|Non disponible|}} |- | Lulu Brud | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Sabrina|Sabrina]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center" | '''Apaición especial''' | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |- | Huw Collins | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Elliott Rollins|Elliott Rollins]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="2" align="center"| '''Recurrente''' |- | Roberto Aguire | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Liam Greene|Liam Greene]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' | style="background: #ADD8e6" colspan="1" align="center"| '''Apaición especial''' |- | David Coussins | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Jordan Hobart|Jordan Hobart]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' |- | Kara Royster | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Yvonne Phillips|Yvonne Phillips †]] | colspan="5" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ADD8e6" colspan="2" align="center"| '''Apaición especial''' |- | [[Nicholas González]] | [[Personaxes de Pretty Little Liars#Marco Furey|Marco Furey]] | colspan="6" {{celda|Non disponible|}} | style="background: #ffdddd" colspan="1" align="center"| '''Recurrente''' |} == Temporaes == {{AP|Episodios de Pretty Little Liars|l1=Llista d'episodios de Pretty Little Liars}} {| {{tablaguapa}} |- ! style="padding: 0px 8px" rowspan="2" colspan="2"| Temporada !style="padding: 0px 8px" rowspan="2" | Episodios ! style="padding: 0px 8px" colspan="2" | [[Estaos Xuníos]] ! style="padding: 0px 8px" colspan="2" | [[Llatinoamérica]] ! style="padding: 0px 8px" colspan="2" | [[España]] |- ! Estrenu !Final ! Estrenu !Final ! Estrenu !Final |- | style="background:#330066; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Primer temporada de Pretty Little Liars|1]]''' | style="text-align:center;"| 22 | style="text-align:center;"| [[8 de xunu]] de [[2010]] | style="text-align:center;"| [[21 de marzu]] de [[2011]] | style="text-align:center;"| [[30 de marzu]] de [[2011]] | style="text-align:center;"| [[24 d'agostu]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[17 de xineru]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[22 de setiembre]] de [[2012]] |- | style="background:#9300B8; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Segunda temporada de Pretty Little Liars|2]]''' | style="text-align:center;"| 25 | style="text-align:center;"| [[14 de xunu]] de [[2011]] | style="text-align:center;"| [[19 de marzu]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[28 de marzu]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[5 de setiembre]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[29 de setiembre]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[16 de marzu]] de [[2013]] |- | style="background:#3D2B1F; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Tercer temporada de Pretty Little Liars|3]]''' | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| [[5 de xunu]] de [[2012]] | style="text-align:center;"| [[19 de marzu]] de [[2013]] | style="text-align:center;"| [[27 de marzu]] de [[2013]] | style="text-align:center;"| [[4 de setiembre]] de [[2013]] | style="text-align:center;"| [[20 de xineru]] de [[2014]] | style="text-align:center;"| [[30 de xunu]] de [[2014]] |- | style="background:#6A9DC0; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Cuarta temporada de Pretty Little Liars|4]]''' | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| [[11 de xunu]] de [[2013]] | style="text-align:center;"| [[18 de marzu]] de [[2014]] | style="text-align:center;"| [[23 d'abril]] de [[2014]] | style="text-align:center;"| [[9 de xunetu]] de [[2014]] | style="text-align:center;"| [[1 de setiembre]] de [[2014]] | style="text-align:center;"| [[9 de febreru]] de [[2015]] |- | style="background:#1D2951; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Quinta temporada de Pretty Little Liars|5]]''' | style="text-align:center;"| 25 | style="text-align:center;"| [[10 de xunu]] de [[2014]] | style="text-align:center;"| [[24 de marzu]] de [[2015]] | style="text-align:center;"| [[11 de xunu]] de [[2015]] | style="text-align:center;"| [[15 de xunetu]] de [[2015]] | style="text-align:center;"| [[17 de mayu]] de [[2015]]</small></span> | style="text-align:center;"| [[1 de payares]] de [[2015]] |- | style="background:#A9BA9D; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Sesta temporada de Pretty Little Liars|6]]''' | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| [[2 de xunu]] de [[2015]] | style="text-align:center;"| [[15 de marzu]] de [[2016]] | style="text-align:center;"| [[2 d'avientu]] de [[2016]] | style="text-align:center;"| [[2 d'avientu]] de [[2016]] | style="text-align:center;"| [[13 de febreru]] de [[2016]] | style="text-align:center;"| [[25 de xunu]] de [[2016]] |- | style="background:#536878; color:#100; text-align:center;"| | style="text-align:center;"| '''[[Séptima temporada de Pretty Little Liars|7]]''' | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| [[21 de xunu]] de [[2016]] | style="text-align:center;"| [[27 de xunu]] de [[2017]] | {{celda|N/a}} | {{celda|N/a}} | style="text-align:center;"| [[24 de setiembre]] de [[2016]] | style="text-align:center;"| [[27 de xunetu]] de [[2017]] |} ==Producción== Orixinalmente desenvuelta como una serie de televisión pola compañía [[Alloy Entertainment]], la idea foi describida como "''[[Desperate Housewives]]'' p'adolescentes."<ref name="PW 2008-06-26">{{cita web |last=Maughan |first=Shannon |url=http://www.publishersweekly.com/article/CA6572459.html |títulu=Moving On Up: Pretty Little Liars |work=[[Publishers Weekly]] |publisher=[[Reed Elsevier]] |date=26 de xunu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170801113433/https://www.publishersweekly.com/article/CA6572459.html |archivedate=2017-08-01 |fechaaccesu=4 de xunu de 2009 }}</ref> Alloy axuntar cola autora Shepard, y dio-y la propiedá pa convertise nuna serie de llibros.<ref name="PW 2008-06-26"/> With Alloy y [[Warner Horizon Television]] interesar en producir ''Pretty Little Liars'' como una serie de televisión dende va años, entamóse primero para [[The WB]] en 2005 con un escritor distintu hasta que la rede cerró a principios de 2006 y foi restablecíu como [[The CW]] dempués d'esi añu.<ref name="HR 2009-10-19">{{cita web |last=Andreeva |first=Nellie |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/y3i7d72y67f57c98169ba0d1ff67dbb4492 |títulu=ABC Family nears 'Little Liars' pickup |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=19 d'ochobre de 2009 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5n6DlpTyM |archivedate=27 de xineru de 2010 |fechaaccesu=24 de payares de 2009}}</ref> La [[Pretty Little Liars (novela)|primer novela]] foi publicada por [[HarperCollins|HarperTeen]] n'ochobre de 2006.<ref>{{cita web |títulu=''Pretty Little Liars'': Reviews and Product Details |publisher=Amazon.com |isbn=0060887303}}</ref> En xunu de 2008, de l'aleación señaló que se taba desenvolviendo'l pilotu de ''Pretty Little Liars'' para [[Freeform|ABC Family]],<ref name="PW 2008-06-26"/> coles noveles afeches pa la televisión.<ref name="HR 2009-10-19"/> Dempués de que'l pilotu foi filmáu en [[Vancouver]], la filmación pal restu de la serie treslladar a [[Los Angeles]].<ref>{{cita web |last=Moorhouse |first=Drusilla |url=http://www.eonline.com/news/watch_with_kristin/pretty_little_liars_stars_share_secrets/184708 |títulu=''Pretty Little Liars'': Stars Share Secrets on the Set of Their New Show |publisher=[[Y! Online]] |date=8 de xunu de 2010 |fechaaccesu=11 d'avientu de 2011}}</ref><ref>{{cita web |last=Ahearn |first=Victoria |url=http://entertainment.ca.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=24645288 |títulu='Pretty Little Liars' actress shows Canuck roots |publisher=[[MSN|MSN Canada]] |date=21 de xunu de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100624023108/http://entertainment.ca.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=24645288 |archivedate=24 de xunu de 2010 |fechaaccesu=11 d'avientu de 2011}}</ref> La serie se filmó principalmente nel estudiu de [[Warner Bros.]] y na ciudá de [[Burbank (California)|Burbank]], cerca de Los Angeles.<ref>{{cita noticia|apellíu1=Garland|nome1=Chad|títulu=Library hosts fans of cult book and show 'Pretty Little Liars'|url=http://www.burbankleader.com/news/tn-blr-library-hosts-fans-of-cult-book-and-show-pretty-little-liars-20150327,0,4667999.story|fechaaccesu=19 d'abril de 2015|work=The Burbank Leader|publisher=Tribune Publishing Company|date=28 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923195229/http://www.burbankleader.com/news/tn-blr-library-hosts-fans-of-cult-book-and-show-pretty-little-liars-20150327,0,4667999.story|archivedate=2015-09-23}}</ref> En xunu de 2012, la serie foi escoyida pola llotería pa un California film and TV tax credit.<ref name="dl120604">{{cita noticia | url = http://www.deadline.com/2012/06/body-of-proof-justified-among-productions-that-won-california%E2%80%99s-100m-tax-credit-lottery/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005073542/http://www.deadline.com/2012/06/body-of-proof-justified-among-productions-that-won-california%E2%80%99s-100m-tax-credit-lottery/|archivedate= 5 d'ochobre de 2013|títulu = ‘Body Of Proof’ & ‘Justified' Among Productions That Won California’s $100M Tax Credit Lottery | first = Dominic | last = Patten | website = [[Deadline.com]] | date = 4 de xunu de 2012 | fechaaccesu = 5 de xunu de 2012 }}</ref> === Casting === ABC Family empezó'l casting pal pilotu de ''Pretty Little Liars'' n'ochobre de 2009.<ref name="HR 2009-10-19"/> [[Lucy Hale]] foi escoyida como Aria Montgomery nel proyeutu, siguíu por [[Troian Bellisario]] como Spencer Hastings y [[Ian Harding]] como Ezra Fitz en payares de 2009.<ref name="HR 2009-11-11">{{cita web |last=Andreeva |first=Nellie |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/y3ia626985c88bb68724bc8de22b027b3f2 |títulu=ABC Family fills comedy, ''Liars'' roles |work=The Hollywood Reporter |date=11 de payares de 2009 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5n6CfRVj4 |archivedate=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=24 de payares de 2009}}</ref> N'avientu de 2009, The Futon Critic confirmó'l casting d'[[Ashley Benson]] como Hanna Marin y [[Shay Mitchell]] como Emily Fields, tamién les amiestes de [[Laura Leighton]] como Ashley Marin, [[Nia Peeples]] como Pam Fields, [[Roark Critchlow]] como Tom Marin, y [[Bianca Lawson]] como Maya.<ref>{{cita press release |url=http://www.abcfamilymedianet.com/docs/2009/12/ABCFam_120709.pdf |títulu=ABC Family announces additional casting for its upcoming pilots |publisher=ABC Family |date=7 d'avientu de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809130514/http://www.abcfamilymedianet.com/docs/2009/12/ABCFam_120709.pdf |archivedate=2017-08-09 |fechaaccesu=28 de xineru de 2010 }}</ref><ref name="HR 2009-12-7">{{cita web |last=Andreeva |first=Nellie |url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/y3i6b990557a161eea878f46cb2dac3b195 |títulu=Laura Leighton joins 'Pretty Little Liars' |work=The Hollywood Reporter |date=7 d'avientu de 2009 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5n6Cdjfcp |archivedate=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=7 d'avientu de 2009}}</ref> Mitchell había audicionado primeramente pal papel de Spencer y al nun consiguilo, fizo una audición pal papel de Emily.<ref>{{cita web |last=Ko |first=Nalea J. |url=http://www.pacificcitizen.org/node/1047?page=show |títulu='Pretty Little Liars' Actress Shay Mitchell on Coming to America |work=[[Pacific Citizen]] |date=6 de xunetu de 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718054501/http://pacificcitizen.org/node/1047?page=show |archivedate=18 de xunetu de 2012 |fechaaccesu=7 de xineru de 2014}}</ref> ''[[The Hollywood Reporter]]'' tamién señaló que [[Torrey DeVitto]] y [[Sasha Pieterse]] aterrizaron en papeles recurrentes nel pilotu.<ref name="HR 2009-12-7"/> El sitiu web "The Alloy" más tarde confirmó que Pieterse interpretaría a Alison DiLaurentis y DeVitto sería Melissa Hastings, tamién mentando la eleición de [[Janel Parrish]] como Mona Vanderwaal.<ref>{{cita web |url=http://prettylittleliars.alloyentertainment.com/pretty-little-liars-on-tv/ |títulu=Pretty Little Liars on TV! |publisher=[[Alloy Entertainment]] |date=28 de xineru de 2010 |fechaaccesu=15 d'abril de 2015}}</ref> El 27 de xineru de 2010, "ABC Family" recoyó la serie pa 10 episodios iniciales, a estrenase en xunu de 2010.<ref name="presspickup"/> N'abril de 2010, el papel del padre d'Aria, Byron foi reelixíu con [[Chad Lowe]],<ref>{{cita web |last=Andreeva |first=Nellie |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/chad-lowe-joins-abc-family-22233 |títulu=Chad Lowe joins ABC Family series |work=The Hollywood Reporter |date=1 d'abril de 2010 |fechaaccesu=4 d'abril de 2010}}</ref> y [[Holly Marie Combs]] foi escoyida como la madre d'Aria, Ella. Jenna Marshall va ser interpretáu por [[Tammin Sursok]].<ref>{{cita web |last=Ausiello |first=Michael |authorlink=Michael Ausiello |url=http://www.ew.com/article/2010/04/10/holly-marie-combs-pretty-little-liars |títulu=Exclusive: Holly Marie Combs joins 'Pretty Little Liars' |work=Entertainment Weekly |date=10 d'abril de 2010 |fechaaccesu=15 d'abril de 2015}}</ref> El 7 de xineru de 2011, [[Tilky Jones]] foi escoyíu como Logan Reed.<ref>{{cita web |last=Longman |first=Haley |url=http://www.teen.com/tilky-montomgery-jones-joins-pretty-little-liars/ |títulu=5 Things to Know About Pretty Little Liars Newbie Tilky Montgomery Jones |publisher=Teen.com. [[Alloy Entertainment|Alloy Media]] |date=13 de xineru de 2011 |fechaaccesu=18 de xineru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110827080232/http://www.teen.com/tilky-montomgery-jones-joins-pretty-little-liars/ |fechaarchivu=2011-08-27 }}</ref> El 8 d'abril de 2011, [[Annabeth Gish]] foi escoyida pal papel d'Anne Sullivan, una terapeuta que trata d'afayar los secretos de los personaxes.<ref>{{cita web |last=Wightman |first=Catriona |url=http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a313622/annabeth-gish-joins-pretty-little-liars.html |títulu=Annabeth Gish joins 'Pretty Little Liars' |work=[[Digital Spy]] |date=8 d'abril de 2011 |fechaaccesu=8 d'abril de 2011}}</ref> El 23 de mayu de 2011, [[Andrea Parker]] robló p'apaecer como Jessica DiLaurentis, la madre de Alison.<ref>{{cita web |last=Wightman |first=Catriona |url=http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a321079/andrea-parker-joins-pretty-little-liars.html |títulu=Andrea Parker joins 'Pretty Little Liars' |work=[[Digital Spy]] |date=23 de mayu de 2011 |fechaaccesu=23 de mayu de 2011}}</ref> El 29 de xunu de 2011, anuncióse que [[Natalie Hall]] taría reemplazando a Natalie Floyd como la hermanasca de Hanna, Kate.<ref>{{cita web |last=Bonner |first=Mehera |url=http://www.wetpaint.com/pretty-little-liars/articles/natalie-hall-replaces-natalie-floyd-as-hannas-wicked-stepsister-kate-on-pretty-little-liars |títulu=Natalie Hall Replaces Natalie Floyd as Hanna's Wicked Stepsister, Kate, on Pretty Little Liars |publisher=[[Wetpaint]] |date=29 de xunu de 2011 |fechaaccesu=7 de xunetu de 2011}}</ref> El 30 de xineru de 2012, ''The Hollywood Reporter'' reportó que [[Tyler Blackburn]] fuera promovíu a regular pa la tercer temporada.<ref>{{cita web |last=Goldberg |first=Lesley |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/pretty-little-liars-tyler-blackburn-caleb-285956 |títulu='Pretty Little Liars': Tyler Blackburn Promoted to Series Regular (Exclusive) |work=The Hollywood Reporter |date=30 de xineru de 2012 |fechaaccesu=31 de xineru de 2012}}</ref> En marzu de 2012, [[Janel Parrish]] tamién foi promovida de recurrente a regular pa la tercer temporada.<ref name="pllreg">{{cita noticia | url = http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/pretty-little-liars-janel-parrish-mona-301781 | títulu = 'Pretty Little Liars': Janel Parrish Upped to Series Regular for Season 3 | first = Philiana | last = Ng | work = The Hollywood Reporter | date = 19 de marzu de 2012 | fechaaccesu =20 de marzu de 2012 }}</ref> El 16 de marzu de 2016, ''[[TVLine]]'' informó que [[Andrea Parker]] añader como una regular pa la séptima temporada.<ref name="Parker">{{cita web|url=http://tvline.com/2016/03/16/pretty-little-liars-season-7-spoilers-andrea-parker-series-regular/|títulu=Pretty Little Liars Season 7 Welcomes Back Andrea Parker as Series Regular|work=TVLine|last=Swift|first=Andy|date=16 de marzu de 2016|fechaaccesu=16 de marzu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160318120228/http://tvline.com/2016/03/16/pretty-little-liars-season-7-spoilers-andrea-parker-series-regular/|fechaarchivu=2016-03-18}}</ref> ===Música=== El cantar de cabecera de ''Pretty Little Liars'' ye "Secret" por [[The Pierces]], que foi suxerida por una de les estrelles del espectáculu, [[Ashley Benson]].<ref>{{cita web |last=Taub |first=Melinda |url=http://www.wetpaint.com/pretty-little-liars/articles/ashley-benson-picked-the-theme-song |títulu=Ashley Benson Picked the Theme Song |publisher=[[Wetpaint]] |date=4 d'agostu de 2010 |fechaaccesu=19 de xineru de 2011}}</ref> L'episodiu piloto cuntó con música d'artistes como [[The Frai]], [[Ben's Brother]], [[MoZella]], [[Orelia]], y [[Colbie Caillat]].<ref>{{cita web |url=http://abcfamily.go.com/shows/pretty-little-liars/blogues-details/pretty-little-liars-music-guide/467436 |títulu=Pretty Little Liars: Music Guide |publisher=ABC Family |date=8 de xunu de 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110330074404/http://abcfamily.go.com/shows/pretty-little-liars/blogues-details/pretty-little-liars-music-guide/467436 |archivedate=30 de marzu de 2011 |fechaaccesu=23 d'agostu de 2010}}</ref> El show tamién cuntó con música de [[Passion Pit]], [[Lady Gaga]], [[Pink (cantante)|Pink]], [[Florence and the Machine]], [[Lykke Li]], [[Selena Gomez & the Scene]], [[McFly]] y [[Rachel Platten]]. La música de [[Katie Herzig]] puede escuchase delles vegaes a lo llargo de la serie. Unes cuantos cantares son "Hey Na Na" y "Where the Road Meets the Sun". [[Madi Diaz]] foi escuchada nel programa col so cantar "Heavy Heart", según [[Joy Williams (músicu)|Joy Williams]] con "Charmed Life" y Foreign Slippers with "What Are You Waiting For?". L'últimu episodiu de la primer temporada cuntó con un cantar d'[[Alexz Johnson]] que orixinalmente grabó pa la banda sonora de la serie de televisión canadiense ''[[Instant Star]]''. El 14 de xunu de 2011, "[[Jar of Hearts]]" por [[Christina Perri]] foi presentada nel primer episodiu de la segunda temporada. El cantar "Follow Suit" por Trent Dabbs tamién apaeció nel programa. Nel episodiu "The Perfect Storm", Lucy Hale canta un cover de la "[[Who Knows Where the Time Goes?]]" pela banda británica [[Fairport Convention]]. La banda sonora oficial foi llanzada'l 15 de febreru de 2011. == DVD's == {| {{tablaguapa}} |+ Feches del llanzamientu del DVD de ''Pretty Little Liars'' |- !rowspan="2"|Nome !colspan="3" |Fecha del llanzamientu !rowspan="2" |Ep&nbsp;# !rowspan="2"|Información adicional |- !Rexón 1 !Rexón 2 !Rexón 4 |- |The Complete First Season |7 de xunu de 2011 |September 24, 2012<ref>{{cita web|url=http://www.amazon.co.uk/dp/B007X4SPT4|títulu=Pretty Little Liars - Season 1 [DVD]|publisher=Amazon.com|fechaaccesu=28 de setiembre de 2013}}</ref> |November 2, 2011<ref>{{cita web|url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/pretty-little-liars-the-complete-1st-season-5-disc-set/dp/819769|work=EzyDVD|títulu=Pretty Little Liars - The Complete 1st Season (5 Disc Set) (DVD)|fechaaccesu=28 de setiembre de 2013}}</ref> | style="text-align:center;"|22 | *Pretty Little Liars: Two Truths and a Lie—Discover some fun facts and fictional fallacies about the cast of Pretty Little Liars. *It All Started with a Little Lie: Making Pretty Little Liars—Discover how the pages and characters of Sara Shepard's novel became this can't miss TV series *Little Secrets from the Set—Catch up with the cast and crew of summer's hottest show as they bring us several juicy behind-the-scenes secrets from the Pretty Little Liars set *Deleted Scenes and extras |- |The Complete Second Season |5 de xunu de 2012 |11 de payares de 2013 |September 5, 2012<ref>{{cita web |url=http://www.jbhifionline.com.au/dvd/dvd-genres/tv/pretty-little-liars-the-complete-season-2/662000 |títulu=Pretty Little Liars: The Complete Second Season |publisher=[[JB Hi-Fi]] |fechaaccesu=16 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102200532/http://www.jbhifionline.com.au/dvd/dvd-genres/tv/pretty-little-liars-the-complete-season-2/662000 |fechaarchivu=2014-01-02 }}</ref> | style="text-align:center;"|25 | *Fashion's Guilty Pleasure: Check out Aria's edgy bohemian looks, Hanna's rock 'n' roll glamour, Emily's laid back sporty style and Spencer's prepster perfection *Men of Mystery: Brooding brows, soulful smiles and mysterious minds... get ready for the heart-melting guys of Rosewood *Deleted scenes and extras |- |The Complete Third Season |4 de xunu de 2013 |21 d'abril de 2014 |June 19, 2013<ref>{{cita web |url=http://www.sanity.com.au/products/2219728/Pretty_Little_Liars_S3 |títulu=Pretty Little Liars S3 |publisher=[[Sanity (music store)|Sanity]] |fechaaccesu=16 de febreru de 2011}}</ref> | style="text-align:center;"|24 | *Featurette: "The 'A' Network" *''The Lady Killer'' episode alternate endings *Bonus Webisodes *Deleted Scenes |- |The Complete Fourth Season |3 de xunu de 2014 |29 de setiembre de 2014 |July 9, 2014<ref>{{cita web|url=http://www.dvdland.com.au/products/PRETTY-LITTLE-LIARS-%252d-COMPLETE-SEASON-4.html|títulu=PRETTY LITTLE LIARS - COMPLETE SEASON 4|publisher=DVDland.com.au|fechaaccesu=18 de mayu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923221013/http://www.dvdland.com.au/products/PRETTY-LITTLE-LIARS-%252d-COMPLETE-SEASON-4.html|fechaarchivu=2015-09-23}}</ref> | style="text-align:center;"|24 | *Featurette: "Unhooding Rede Coat: Alison Is Alive!" *Featurette: "Confessions of 'A' Liar" *Featurette: "Pretty Little Scenes" *Bonus Recap Episode *Deleted Scenes |- |The Complete Fifth Season |2 de xunu de 2015 |15 de xunetu de 2015 |19 de xunu de 2015 | style="text-align:center;"|25 | *Featurette: "Good Girls, Bad Lies: The Stronger PLLs" *Featurette: "Pretty Little Liars: The Guys Are Back!" *Featurette: "Celebrating a Pretty 100th" *Featurette: "Christmas in Rosewood: Designing the Ice Ball" *We Love You to Death: Fan Appreciation Episode *Deleted Scenes |- |The Complete Sixth Season |April 19, 2016<ref>{{cita web|url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Pretty-Little-Liars-Season-6/21880|títulu=Pretty Little Liars - Warner's Press Release Announces 'The Complete 6th Season'|publisher=TVShowsonDVD|author=David Lambert|date=6 de xineru de 2016|fechaaccesu=7 de xineru de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160120214150/http://www.tvshowsondvd.com/news/Pretty-Little-Liars-Season-6/21880|fechaarchivu=2016-01-20}}</ref> |18 d'abril de 2016 |22 d'abril de 2016 | style="text-align:center;"|20 | *Featurette: "We Heart the PLL Ships" *Featurette: "A PLL Prom" *Featurette: "Inside the 5 Years" *Featurette: "A Homecoming: The PLLs Return" *Pretty Little Liars: 5 Years Forward *Deleted Scenes |- | The Seventh and Final Season | July 25, 2017<ref name="autu">{{cita web|url=http://www.target.com/p/pretty-little-liars-the-complete-seventh-dvd/-/A-51831562?ref=tgt_adv_XS000000&AFID=google_pla_df&CPNG=PLA_Entertainment+Shopping&adgroup=SC_Entertainment&LID=700000001170770pgs&network=g&device=c&location=9003917|títulu=Pretty Little Liars: The Complete Seventh & Final Season|publisher=Target.com|date=26 de febreru de 2017|fechaaccesu=26 de febreru de 2017}}</ref> | TBA | TBA | style="text-align:center;"|20 | *Featurette: "Inside the PLL Sheets" *Featurette: "That PLL Boy Is Mine" *Featurette: "A PLL Proposal" *Featurette: "A Surprising Mary Drake" *Featurette: "Hot for Haleb" *Featurette: "Say I Do" *Featurette: "The Final Sendoff from Rosewood" *Featurette: "A.D.: The Ultimate Suspect" *Featurette: "Thank You to Fans" *Pretty Little Liars: A-List Wrap Party (Special Episode) *Deleted Scenes |- | The Complete Series | July 25, 2017<ref name="autu"/> | TBA | TBA | style="text-align:center;"|160 | All previously released special features on all seven seasons. |- |} == Premios y nomamientos == <center> {| {{tablaguapa}} |- ! style="background:#bcbcbc;"| Añu !style="background:#bcbcbc;"| Premiu !style="background:#bcbcbc;"| Categoría !style="background:#bcbcbc;"| Artista o trabayu nomáu !style="background:#bcbcbc;"| Resultáu |- | rowspan="4"|2010 |- | rowspan="3"| [[Teen Choice Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.teenchoiceawards.com/pdf/TC10-Winners.pdf |títulu=Winnndjnjfsjfsdjsners of "Teen Choice 2010" Announced |editorial=[[Teen Choice Awards]] |fecha=10 d'agostu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110329170414/http://www.teenchoiceawards.com/pdf/TC10-Winners.pdf |fechaarchivu=29 de marzu de 2011 |fechaaccesu=13 d'agostu de 2010}}</ref> || Choice Summer TV Show || Pretty Little Liars || {{celda|ganador}} |- | Choice Summer TV Star: Male || [[Ian Harding]] || {{celda|ganador}} |- | Choice Summer TV Star: Female || [[Lucy Hale]] || {{celda|ganadora}} |- | rowspan="18"|2011 |- | [[NewNowNext Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.logotv.com/events/newnownext_awards/2011/categories/tv-you-better-watch/ |títulu=2011 NewNowNext Awards – TV You Betta Watch |editorial=[[Logo (canal de televisión)|Logo]]. [[Viacom]] |fechaaccesu=3 d'ochobre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160729202103/http://www.logotv.com/events/newnownext_awards/2011/categories/tv-you-better-watch/ |fechaarchivu=2016-07-29 }}</ref> || TV You Betta Watch ||rowspan="4"|Pretty Little Liars || {{celda|ganador}} |- | [[People's Choice Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?añu=2011 |títulu=People's Choice Awards 2011 Nominees |editorial=[[People's Choice Awards]] |fechaaccesu=6 de xineru de 2011}}</ref> || Favorite TV Obsession || {{celda|ganador}} |- | [[GLAAD Media Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.glaad.org/mediaawards/22/nominees |títulu=GLAAD Media Awards Nominees |editorial=[[GLAAD Media Awards]] |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}</ref> || Outstanding Drama Series || {{celda|ganador}} |- | rowspan="5"| [[Teen Choice Awards]]<ref>{{cita web |apellíu=Reiher |nome=Andrea |url=http://blog.zap2it.com/pop2it/2011/08/2011-teen-choice-awards-winners-list-taylor-swift-gets-the-surfboards.html |títulu=2011 Teen Choice Awards winners list: Taylor Swift gets the surfboards |editorial=[[Zap2it]] |fecha=8 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=20 de xineru de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120127050036/http://blog.zap2it.com/pop2it/2011/08/2011-teen-choice-awards-winners-list-taylor-swift-gets-the-surfboards.html |fechaarchivu=2012-01-27 }}</ref> || Choice Summer TV Show || {{celda|ganador}} |- |rowspan="2"| Choice Summer TV Star: Female || [[Lucy Hale]] || {{celda|ganadora}} |- | [[Troian Bellisario]] || {{celda|nomáu}} |- |rowspan="2"| Choice Summer TV Star: Male || [[Ian Harding]] || {{celda|ganador}} |- | [[Keegan Allen]] || {{celda|nomáu}} |- | [[Banff Television Festival]] || Best Continuing Series || [[I. Marlene King]], [[Lesli Linka Glatter]] and Lisa Cochran-Neilan || {{celda|ganador}} |- | rowspan="5"| Youth Rock Awards<ref>{{cita web|url=http://youthrocksawards.com/?p=897|títulu=YOUTH ROCK AWARDS NOMINEES - YOUTH ROCKS AWARDS|work=youthrocksawards.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://youthrocksawards.com/?p=897|fechaarchivu=23 de payares de 2015}}</ref> |- | Rockin' Actress&nbsp;— TV | [[Ashley Benson]] | {{celda|ganadora}} |- | Rockin' Actress&nbsp;— TV | [[Shay Mitchell]] | {{celda|nomáu}} |- | Rockin' Actor&nbsp;— TV | [[Ian Harding]] | {{celda|nomáu}} |- | Rockin' Ensemble Cast&nbsp;— TV Drama | ''Pretty Little Liars'' | {{celda|nomáu}} |- | rowspan="3" | [[Caprichu Awards]]<ref>{{Cita web |url=http://capricho.abril.com.br/awards/2011/cinema-tv.shtml/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151218051237/http://capricho.abril.com.br/awards/2011/cinema-tv.shtml |fechaarchivu=2015-12-18 }}</ref> | Best TV Series | ''Pretty Little Liars'' | {{celda|nomáu}} |- | Best International Actress | [[Lucy Hale]] | {{celda|nomáu}} |- | Best International Actor | [[Ian Harding]] | {{celda|nomáu}} |- |rowspan="9"|2012 | [[People's Choice Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?añu=2012 |títulu=People's Choice Awards 2012 Nominees |editorial=[[People's Choice Awards]] |fechaaccesu=13 de xineru de 2012}}</ref> || Favorite Cable TV Drama ||rowspan="5"| Pretty Little Liars || {{celda|ganador}} |- | [[GLAAD Media Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.glaad.org/mediaawards/nominees |títulu=23rd Annual GLAAD Media Award Nominees |editorial=[[GLAAD Media Awards]] |fechaaccesu=20 de xineru de 2012}}</ref> || Outstanding Drama Series || {{celda|ganador}} |- | [[TV Guide Awards]]<ref>{{cita web |url=https://www.imdb.com/event/ev0000664/2012?ref_=ttawd_ev_11 |títulu=TV Guide Awards |publisher=[[TV Guide Awards]]. |fechaaccesu=2012}}</ref> || Favorite Guilty Pleasure || {{celda|nomáu}} |- | [[Caprichu Awards]]<ref>{{cita web|url=http://febreteen.com.br/2012/11/veja-a llista completa-dos-indicaos-ao-caprichu-awards-2012|títulu=Veja a llista completa dos indicaos ao Caprichu Awards 2012!|work=Febre Teen - De fã pa fã!}}</ref> | Best TV Series | {{celda|nomáu}} |- | rowspan="5"| [[Teen Choice Awards]]<ref>{{cita web |apellíu=Reiher |nome=Andrea |url=http://blog.zap2it.com/pop2it/2011/08/2011-teen-choice-awards-winners-list-taylor-swift-gets-the-surfboards.html |títulu=2011 Teen Choice Awards winners list: Taylor Swift gets the surfboards |editorial=[[Zap2it]] |fecha=8 d'agostu de 2011 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120127050036/http://blog.zap2it.com/pop2it/2011/08/2011-teen-choice-awards-winners-list-taylor-swift-gets-the-surfboards.html |fechaarchivu=2012-01-27 }}</ref> || Choice TV Show: Drama || {{celda|ganador}} |- | Choice TV Actress: Drama || [[Lucy Hale]] || {{celda|ganador}} |- | Choice TV Actor: Drama || [[Ian Harding]] || {{celda|ganador}} |- | Choice Summer TV Star: Female || [[Troian Bellisario]] || {{celda|ganador}} |- | Choice TV Villain || [[Janel Parrish]] || {{celda|ganador}} |- | rowspan="13"|2013 | rowspan="3"| [[People's Choice Awards]]<ref>{{cita web |url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees |títulu=People's Choice Awards 2013 Nominees |editorial=[[People's Choice Awards]] |fechaaccesu=9 de xineru de 2013}}</ref> || Favorite Dramatic TV Actor || [[Ian Harding]] || {{celda|nomáu}} |- | Favorite TV Fan Following ||rowspan="2"| Pretty Little Liars ||{{celda|nomáu}} |- | Favorite Cable TV Drama ||{{celda|nomáu}} |- | [[Gracie Allen Awards]]<ref name="Gracies2013">{{cita web| títulu=The Gracies: 2013 Gracies Awards Winners |url=http://www.thegracies.org/2013-grace-awards.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921075433/http://thegracies.org/2013-grace-awards.php|archivedate= 21 de setiembre de 2013|work=[[Gracie Awards|TheGracies.com]] |publisher=[[Alliance for Women in Media]] |añu=2013 |fechaaccesu=27 de mayu de 2013}}</ref> | Outstanding Performance by a Female Rising Star || [[Lucy Hale]] || {{celda|ganador}} |- | rowspan="2" | [[TV Guide Awards]]<ref>{{cita web |url=https://www.imdb.com/event/ev0000664/2013?ref_=ttawd_ev_10 |títulu=TV Guide Awards |publisher=[[TV Guide Awards]]. |fechaaccesu=2013}}</ref> || Favorite Ensemble || ''Pretty Little Liars'' || {{celda|nomáu}} |- | Favorite Villain || [[Janel Parrish]] y [[Keegan Allen]] || {{celda|nomáu}} |- | rowspan="7"| [[Teen Choice Awards]]<ref>http://www.gossipcop.com/teen-choice-awards-winners-2013-list-tca-tcas-categories/</ref> || Choice TV Choice ||rowspan="2"| Pretty Little Liars ||{{celda|ganador}} |- | Choice Summer TV Show || {{celda|ganador}} |- | Choice Summer TV Star, Actress || [[Lucy Hale]] || {{celda|ganador}} |- | Choice Summer TV Star, Actor || [[Keegan Allen]] || {{celda|ganador}} |- | Choice TV Actor, Drama || [[Ian Harding]] || {{celda|ganador}} |- | Choice TV Actress, Drama || [[Troian Bellisario]] || {{celda|ganador}} |- | Choice TV Villain || [[Janel Parrish]] || {{celda|ganador}} |- |rowspan="17"| 2014 |rowspan="2"| [[People's Choice Awards]]<ref>{{cita web|títulu=40th People's Choice Awards|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/|publisher=peopleschoice.com|fechaaccesu=12 de marzu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|last=Kenneally|first=Tim|títulu=People's Choice Awards 2014: The Complete Winners List|url=http://www.thewrap.com/peoples-choice-awards-2014-winners|publisher=The Wrap|fechaaccesu=12 de marzu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307105555/http://www.thewrap.com/peoples-choice-awards-2014-winners/|fechaarchivu=2016-03-07}}</ref> | Favorite Cable TV Drama |''Pretty Little Liars'' | {{celda|nomáu}} |- | Favorite Cable TV Actress | [[Lucy Hale]] | {{celda|ganador}} |- | [[GLAAD Media Awards]]<ref>{{cita web|url=http://www.deadline.com/2014/01/glaad-media-awards-nominations/|títulu=GLAAD Media Awards Noms Unveiled|publisher=Deadline.com|fechaaccesu=31 de xineru de 2014}}</ref> | Outstanding Drama Series |rowspan="5"| ''Pretty Little Liars'' | {{celda|nomáu}} |- | [[40th Saturn Awards]]<ref>{{cita web|url=http://www.saturnawards.org/nominations.html/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913024111/http://saturnawards.org/nominations.html|archivedate= 13 de setiembre de 2014|títulu=The 40th Annual Saturn Awards Nominations|publisher=SaturnAwards.org|fechaaccesu=26 de febreru de 2014}}</ref> | Best Youth-Oriented Television Series | {{celda|nomáu}} |- |rowspan="2"| [[Young Hollywood Awards]] | Bingeworthy TV series | {{celda|nomáu}} |- | Best Cast Chemistry&nbsp;— TV | {{celda|nomáu}} |- | rowspan="11" | [[2014 Teen Choice Awards|Teen Choice Awards]]<ref>{{cita web|last=Nordyke|first=Kimberly|títulu=Teen Choice Awards: The Complete Winners List|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/teen-choice-awards-2014-winners-724423|work=The Hollywood Reporter|publisher=Prometheus Global Media|fechaaccesu=11 d'agostu de 2014|date=11 d'agostu de 2014}}</ref> || Choice TV Show: Drama || {{celda|ganador}} |- |Choice TV Actor: Drama|| [[Ian Harding]] || {{celda|ganador}} |- |Choice TV Actor: Drama|| [[Keegan Allen]] || {{celda|nomáu}} |- |Choice TV Actress: Drama || [[Lucy Hale]] || {{celda|ganador}} |- |Choice TV Actress: Drama || [[Troian Bellisario]] || {{celda|nomáu}} |- |Choice TV Villain || [[Janel Parrish]] || {{celda|nomáu}} |- |Choice Summer TV Star: Female || [[Ashley Benson]] || {{celda|ganador}} |- |Choice Summer TV Star: Female || [[Shay Mitchell]] || {{celda|nomáu}} |- |Choice Summer TV Star: Male || [[Tyler Blackburn]] || {{celda|ganador}} |- |Choice TV: Female Breakout Star || [[Sasha Pieterse]] || {{celda|ganador}} |- |Candie's Choice Style Icon || [[Ashley Benson]] || {{celda|nomáu}} |- | rowspan="14"| 2015 | rowspan="3"| [[40th People's Choice Awards|People's Choice Awards]]<ref>{{cita web|títulu=People's Choice Awards nominees|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/|publisher=People's Choice Awards|fechaaccesu=12 d'avientu de 2014}}</ref> | rowspan="2"| Favorite Cable TV Actress | [[Ashley Benson]] | {{celda|nomáu}} |- | [[Lucy Hale]] | {{celda|nomáu}} |- | Favorite Cable TV Drama | rowspan="3"|''Pretty Little Liars'' | {{celda|ganador}} |- | [[41st Saturn Awards]]<ref>{{cita web|url=http://www.saturnawards.org/|títulu=Saturn Awards: List of 2015 nominations|date=3 de marzu de 2015|fechaaccesu=13 de marzu de 2015}}</ref> | Best Youth-Oriented Television Series | {{celda|nomáu}} |- | rowspan="10"|[[Teen Choice Awards]] | Choice TV Show: Drama | {{celda|ganador}} |- | rowspan="2"|Choice TV Actor: Drama | [[Keegan Allen]] | {{celda|nomáu}} |- | [[Ian Harding]] | {{celda|ganador}} |- | rowspan="2"|Choice TV Actress: Drama | [[Lucy Hale]] | {{celda|ganador}} |- | [[Shay Mitchell]] | {{celda|nomáu}} |- | Choice Summer TV Star: Male || [[Tyler Blackburn]] || {{celda|ganador}} |- | rowspan="2"|Choice Summer TV Star: Female | [[Troian Bellisario]] | {{celda|nomáu}} |- | [[Ashley Benson]] | {{celda|ganador}} |- | Choice TV: Scene Stealer || [[Sasha Pieterse]] || {{celda|nomáu}} |- | Choice TV: Villain || [[Vanessa Ray]] || {{celda|ganador}} |} </center> == Referencies == {{llistaref|2}} http://www.sensacine.com/noticias/series/noticia-18505396/ == Enllaces esternos == {{Wikiquote|Pretty Little Liars}} {{enllaces película}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Series de televisión d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Series de televisión n'inglés]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] mn1h5h80g2g6voz74ej2bfnywjj6tgk 0 95145 4502811 4456089 2026-07-05T22:51:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 6 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502811 wikitext text/x-wiki {{ficha de color}} '''Púrpura''' ye'l [[color]] o coloraciones que s'atopen ente'l [[colloráu]] y l'[[azul]], o más específicamente ye un color [[magenta]] escuru que s'atopa ente'l [[violeta (color)|violeta]] y el [[carmesí]]. El términu provién de los [[cascoxu]]es marinos tamién llamaos púrpures (''[[Stramonita haemastoma]]'', ''[[Nucella lapillus]]''), y asina se denominaba tamién al color producíu pola [[oxidación]] de la [[tinta]] d'estos cascoxos,<ref name=DicColor>{{cita llibru|apellíos=Gallego|nome=Rosa|títulu=Diccionariu Akal del color|añu=2001|editorial=Akal|isbn=978-84-460-1083-8|apellíos2=Sanz|nome2=Juan Carlos|fechaaccesu=8 de xunetu de 2012}}</ref> (tinta bien apreciada dende antiguu) y a les teles tiñíes con ella. En [[colorimetría]] foi definíu como'l [[Colores complementarios|color complementariu]] de los que se perciben de resultes de la [[Fotorreceptor|fotorrecepción]] d'una [[lluz]] que la so [[llonxitú d'onda]] dominante mide ente 555 y 565 nm. Trátase d'un color estándar, ye dicir que s'atopa normalizáu en catálogos de colores ya inventarios cromáticos. La denominación de color púrpura» inclúi al conxuntu de les coloraciones similares al color estándar, '''purpúreas'''.<ref name=GuiaCol /> A la derecha apúrrese una muestra del púrpura estándar. Popularmente, úsense como sinónimos nomes como '''[[moráu]]''', [[violeta (color)|'''violeta''']], [[lila (color)|'''lila''', '''malva''']], '''[[magenta]]''' o '''cárdenu'''. Sicasí, estes denominaciones tienen distinta etimoloxía, y anque tamién son coloraciones asitiaes ente'l colloráu y l'azul, desenvolvieron polo xeneral el so propiu significáu específicu. == Definición y algames == === Etimoloxía === La pallabra '''púrpura''' deriva del [[llatín]] ''purpŭra'', 'moluscu que produz un tinte violáceo, tinte llográu del moluscu, tela o vistíu tiñíu con esi tinte', que procede del [[xónicu (dialectu)|griegu xónicu]] πορφύρη (πορφύρα, ''porphýrā'', en [[koiné]]), colos mesmos significaos.<ref>«[http://dicciomed.eusal.es/pallabra/purpura ''púrpura'']», ''Dicciomed.eusal.es. Diccionariu médicu–biolóxicu, históricu y etimolóxicu'', [[Universidá de Salamanca]], 2011, consultáu'l 8 de xunetu de 2012.</ref> El términu griegu, de la mesma, aniciar nuna pallabra [[semita]] que designaba al cascoxu marín col que s'ellaboraba'l tinte púrpura.<ref>«[http://www.etymonline.com/index.php?term=purple ''purple'']», ''Online Etymology Dictionary'', Douglas Harper, 2001–2012, consultáu'l 8 de xunetu de 2012.</ref> Créese que los nomes de les antigües rexones de [[Canaán]] y [[Fenicia]] pueden ser términos [[cognados]] pa designar al color púrpura. Canaán podría derivar del vocablu [[Idioma acadiu|acadiu]] ''kinahhu'' ('púrpura coloráu'), ente que Fenicia procedería del [[idioma griegu|griegu]] φοινός (''foinós'', 'colloráu escuru')<ref name=Israel>{{cita llibru|apellíos=King|nome=Philip J.|títulu=Life in Biblical Israel|añu=2001|editorial=Westminster John Knox|editor=Douglas A. Knight|isbn=0-664-22148-3|allugamientu=Kentucky|apellíos2=Stager|nome2=Lawrence Y.|url=https://books.google.es/books?id=OtOhypZz_pEC&lpg=PR1&hl=es&pg=PA161#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|páxina=161 y ss|idioma=inglés}}</ref> o φοῖνιξ (''foinix'', 'púrpura, [[Escarlata (color)|escarlata]]'). === Diferencies ente púrpura y colores similares === Debaxo danse muestres de coloriar estándar púrpures y purpúreos qu'apaecen nun [[círculu cromáticu]] de venticuatro colores, col fin de facilitar la so comparanza ente sigo. La terminoloxía emplegada nel presente artículu correspuende a estos colores. Nótese que l'azul púrpura equival al [[Violeta (color)|violeta]], y el [[colloráu púrpura]] al [[magenta]]. <center> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #382983; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#382983"> </div>'''Azul purpúreo'''<br />405 a 460 nm<ref name=GuiaCol /><br />#382983</div> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #4C2882; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#4C2882"> </div>'''[[Azul púrpura]]'''<br />395 a 405 nm<ref name=GuiaCol /><br />#4C2882</div> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #612682; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#612682"> </div>'''Púrpura azuláu'''<br />380 a 395 nm<ref name=GuiaCol /><br />#612682</div> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #000; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #7D2181; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#7D2181"> </div>'''Púrpura'''<br />(non espectral)<ref name=GuiaCol /><br />#7D2181</div> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #A11480; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#A11480"> </div>'''Púrpura acoloratáu'''<br />(non espectral)<ref name=GuiaCol /><br />#A11480</div> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #E40078; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#E40078"> </div>'''[[Colloráu púrpura]]'''<br />(non espectral)<ref name=GuiaCol /><br />#E40078</div> <div class="color_swatch" style="background: #f9f9f9; border: solid 1px #aaa; float: left; margin: 1em 1em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: 10em;"> <div style="background: #E30049; border-bottom: solid 1px #aaa; color: #000000; height: 7em;" title="#E30049"> </div>'''Colloráu purpúreo'''<br />(non espectral)<ref name=GuiaCol /><br />#E30049</div> </center> {{clear}} ==== Ente púrpura y violeta ==== {{AP|Violeta (color)}} * Como se dixo, nuna diagrama de colores de siquier venticuatro tonalidad, el púrpura, nun sentíu ampliu, va dende'l coloráu purpúreo hasta'l púrpura azuláu; el violeta atópase de siguío, nel rangu del azul púrpura.<ref name=DicColor /> * A diferencia del púrpura, el violeta sí ye un color espectral: una lluz con una llonxitú d'onda dominante d'ente 420 y 380 nm ye violeta.<ref name=DicColor /> * Una interesante cualidá [[psicofísica]] que sirve pa estremar al púrpura del violeta ye que l'apariencia d'esti postreru varia cola intensidá de la lluz o luminancia. El violeta, según aumenta la intensidá de la lluz, paeciera adquirir un matiz más azuláu, como resultancia del denomináu fenómenu Bezold–Brücke, onde les llonxitúes d'onda inferiores a 500 nm tiñir d'azul, ente que les cimeres viren al mariellu. El púrpura, al ser un amiestu de llonxitúes d'onda, nun sufre esti fenómenu.{{ensin referencies}} ==== Ente púrpura y moráu ==== {{AP|Moráu}} Al ser un púrpura azuláu, el moráu ye téunicamente púrpura. La diferencia ente púrpura y moráu ye semántica, una y bones l'axetivación de color moráu» aniciar na descripción de la [[pigmentación]] de les mores, frutos del árbol llamáu moral (''[[Morus nigra]]'').<ref name=GuiaCol /> === Variantes históriques, culturales y llingüístiques === [[Ficheru:Vetements cardinal Gamarelli.jpg|thumb|left|190px|Vistimientes d'un [[cardenal]], eclesiásticu d'altu rangu de la [[Ilesia católica]]. La «púrpura cardenalicia» ye en realidá colorada.]] ==== Los tintes y testiles «púrpures» ==== Orixinariamente, la pallabra púrpura» aludía a la coloración de ciertos tintes pa tiñir teles, al color qu'aquellos producíen y a les teles tiñíes colos mesmos. Estos tintes ellaborar coles secreciones de delles especies de cascoxos marinos, y en tiempos antiguos producir en distintes rexones del globu, anque'l llinguaxe y los usos occidentales fueron influyíos en particular pola antigua industria del tiñíu con púrpura de la [[rexón del Mediterraneu]]. Como los tintes yeren difíciles de llograr, les teles tiñíes de púrpura yeren desaxeradamente costoses y el so usu taba acutáu a quien podíen pagales. Eventualmente les prendes púrpures adquirieron un valor simbólicu, denotando nobleza: en tiempos de la [[Imperiu romanu|Roma imperial]], por casu, solo l'emperador tenía dexáu llevales.<ref name=BallPurpura>{{cita llibru|url=https://books.google.com.uy/books?id=ffV4D89KCDsC&lpg=PP1&hl=es&pg=PA257#v=onepage&q&f=false|apellíos=Ball|nome=Philip|títulu=La invención del color|añu=2004|editorial=Turner&thinsp;/&thinsp;Fondu de Cultura Económica|isbn=84-7506-623-2|ubicación=Madrid; Méxicu, D.F.|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|páxina=257–262}}</ref> [[Ficheru:Strahov, Ms DF III 3, fol. 68r.jpg|thumb|170px|«Páxina púrpura» del [[Evanxeliu de Strahov]] ([[Sieglu X|sieglu&nbsp;X]]): [[pergamín]] tiñíu con tinte de cascoxu buccino (''Buccinum undatum''), que da un color coloráu púrpura.]] [[Marcu Vitruvio|Vitruvio]], nel [[Sieglu I e.C.|sieglu&nbsp;I&nbsp;a.&#x202f;C.]], rellata que la coloración del tinte púrpura variaba ente azulada y acoloratada, y atribúi esa variación al llugar de coleuta de los [[moluscu|moluscos]] con que lo ellaboraba; sicasí, güei considérase que la variación podía debese al usu de distintes especies de cascoxos (caúna de les cuales produz un color daqué distintu), al amiestu de los tintes col propósitu de llograr variantes de color<ref name=Compendium>{{cita llibru|url=https://books.google.com.ar/books?id=2OH28vpzzMsC&lpg=PA1&pg=PT1076#v=onepage&q&f=false|apellíos=Eastaugh|nome=N.|títulu=Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments|añu=2004|editorial=Elsevier&thinsp;/&thinsp;Butterworth Heinemann|isbn=0-7506-57499|allugamientu=Oxford; Burlington|apellíos2=Walsh|nome2=V.|apellíos3=Chaplin|nome3=T.|apellíos4=Siddall|nome4=R.|fechaaccesu=8 de xunetu de 2012|idioma=inglés}}</ref> o a otres particularidaes del procedimientu de tiñíu.<ref name=BallPurpura /> Mientres la [[Edá Media]] la téunica pa ellaborar el tinte púrpura clásicu perdióse, y este foi reemplazáu pol colloráu [[Carmín#Como color|carmín]] que se llograba del [[Kermes (pigmentu)|quermes]],<ref name=BallPurpura /><ref name=FUriel>{{cita llibru|apellíu=Fernández Uriel|nome=Pilar|títulu=Púrpura. Del mercáu al poder|añu=2010|editorial=Universidá Nacional d'Educación a Distancia (UNED)|isbn=978-84-362-6064-9|ubicación=Madrid|url=https://books.google.com.ar/books?id=DGfS0C28lUkC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012}}</ref> una especie de [[Coccoidea|cochinilla]]. Les onerosas prendes de gala usaes por emperadores, nobles y altos funcionarios camudaron asina de color, pero non de nome. Entá güei, una de les acepciones de «púrpura» ye «prenda de vistir, d'esti color o colorada, que forma parte del traxe carauterísticu d'emperadores, reis, cardenales, etc.» Acordies con [[Philip Ball]], mientres tola Antigüedá y la Edá Media'l términu llatín ''purpure'' podía denotar tanto'l color púrpura como un colloráu escuru.<ref name=BallPurpura/> ===== La púrpura como color «ricu» o tela suntuoso ===== [[Michel Pastoureau]], nel so llibru ''Une histoire symbolique du Moyen Âge occidental'', alvierte a los [[historiador]]es alrodiu de les traducciones de los términos de color en testos antiguos: {{cita|Ellí onde'l [[Idioma hebréu|hebréu]] diz «ricu», el llatín con frecuencia traduz por ''purpureus'' y les llingües vulgares por púrpura».<ref name=Pastoureau>{{cita llibru|apellíos=Pastoureau|nome=Michel|títulu=Una hestoria simbólica de la Edá Media occidental|añu=2006|editorial=Katz|isbn=987-1283-25-3|allugamientu=Buenos Aires|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012}}</ref>}} Per otra parte, según l'historiador d'arte [[anglosaxón]] antiguu [[Charles Reginald Dodwell]], el términu llatín ''púrpura'' faía referencia a una variedá de tela de [[seda]] gruesa, llamativa y cara, de más d'un color. Dodwell consideraba qu'esti texíu pudo ser similar al [[tafetán]], colos filos de la urdimbre d'un color y los filos de la trama d'otru, de manera que col movimientu, al incidir la lluz sobre les sos plegues, camudaba de color. Esti tipu de tela, a pesar del so nome, podía ser de cualesquier color: les fontes históriques testuales estudiaes por Dodwell mentaben teles de ''púrpura'' que yeren de color predominante colloráu, blancu, negru y verde.<ref name=Biggam>{{cita publicación|apellíu=Biggam|nome=Carole P.|títulu=Knowledge of whelk dyes and pigments in Anglo-Saxon England|publicación=Anglo-Saxon England|añu=2006|númberu=35|páxines=29|url=https://books.google.es/books?id=ZojyGIfG9m4C&lpg=PP1&hl=es&pg=PA23#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|editorial=Universidá de Cambridge|allugamientu=Cambridge; Nueva York; Port Melbourne; Madrid; Ciudá del Cabu|idioma=inglés|issn=0263-6751}}</ref> ==== Púrpura nel modelu de coloración tradicional ==== [[Ficheru:RYB color wheel-es.png|thumb|250px|Nos modelos tradicionales n'español, el color secundariu entemediu ente azul y colloráu denominar púrpura, violeta o moráu.]] Desque foi afayáu'l [[modelu tradicional de coloración|modelu tricromáticu de coloración]] nel sieglu XVII, el púrpura foi consideráu'l [[color secundariu]] que puede producise entemeciendo los primarios colloráu y azul. Tal ye'l casu del sistema de coloración de [[François d'Aguilon|D'Aguilon]], qu'en 1613 escribió en llatín el términu ''"purpureus"''.<ref>[https://web.archive.org/web/20140213041900/http://www.colorsystem.com/?page_id=629&lang=en Franciscus Aguilonius] Colorsystem. Farbsysteme in Kunst und Wissenschaft</ref> Un tratáu de pintura en francés de 1708 ye más específicu, asitiando al púrpura (''pourpre'') ente'l violeta y el colloráu carmesí.<ref>[[:File:Traité de la peinture, 1708.png]]</ref> Nel sistema de color n'inglés de Moses Harris (1776), figura'l círculu cromáticu col púrpura (''purple'') ente l'azul púrpura y el colloráu púrpura;<ref>David Briggs 2013, The Dimensions of Colour [http://www.huevaluechroma.com/072.php 7.2 The RYB hue circle or "artists' colour wheel".]</ref> y na teoría del color n'alemán de Wilhelm von Bezold (1874), figura'l púrpura (''purpur'') ente'l colloráu y el violeta.<ref>:File:Bezold Farbentafel 1874.jpg</ref> N'otros modelos tradicionales, el violeta figura como color secundariu en llugar del púrpura. Por esta razón considérase por casu que'l colloráu violeta ye equivalente del colloráu púrpura, y el términu purpúreo resulta sinónimu de violáceo o violáu. ==== Particularidaes llingüístiques ==== La definición del color púrpura puede variar según l'idioma. Non solo los traductores de testos antiguos tienen d'exercer prudencia, sinón tamién aquellos qu'interpreten y traducen [[Llingua viva|llingües vives]]. =====Púrpura n'alemán===== :En [[idioma alemán]], el color púrpura (''[[:de:purpur|purpur]]'') definir a nivel popular como un colloráu intensu, daqué purpúreo, comparable col [[carmín]] d'usu pictóricu.<ref name=Heller>{{cita llibru|apellíos=Heller|nome=Eva|títulu=Psicoloxía del color|añu=2012|editorial=Gustavo Gili|isbn=978-842-521-977-1|ubicación=Barcelona|fechaaccesu=10 de xunetu de 2012|páxina=195}}</ref> Pero puede estendese dende'l carmín hasta'l violeta.<ref>[http://www.dict.cc/?s=Purpur Dict.cc Deutsch-Englisch-Wörterbuch] Übersetzung für: Purpur</ref> =====Púrpura en francés===== :En [[idioma francés]], púrpura (''[[:fr:pourpre|pourpre]]'') ye un color [[colloráu]] escuru intensu<ref>«[http://www.cnrtl.fr/lexicographie/pourpre# ''pourpre'']», ''Portail lexical'', ''Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales'', 2012, consultáu'l 9 de xunetu de 2012.</ref> o coloráu violáceo.<ref>[http://dictionnaire.reverso.net/francais-definition/pourpr%C3%A9 pourpre. dictionnaire aviesu]</ref> <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=30% |- |width=5%| !width=25% style="background-color: #9e0e40; color:white;"|''Pourpre'' |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#9e0e40 |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(158, 14, 64) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(339°, 91&thinsp;%, 62&thinsp;%) |- |Referencia |align=center|<ref>{{Cita web |url=http://pourpre.com/chroma/dico.php?typ=teinte&ent=340 |títulu=Pourpre. pourpre.com |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304023539/http://pourpre.com/chroma/dico.php?typ=teinte&ent=340 |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> |} </center> =====Púrpura n'italianu===== :En [[idioma italianu]], púrpura (''[[:it:porpora|porpora]]'') ye nuevamente un colloráu semioscuro ya intensu. Puede dir del [[carmín]] en candia violáceo.<ref>[http://dizionari.corriere.it/dizionario_italianu/P/porpora.shtml?refresh_ce-cp Porpora. Dizionario di Italianu]</ref> <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=30% |- |width=5%| !width=25% style="background-color: #B21B1C; color:white;"|''Porpora'' |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#B21B1C |- |[[Modelu de color CMYK|CMYK]] |align=center|(30, 100, 100, 0) |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(178, 27, 28) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(0°, 85&thinsp;%, 70&thinsp;%) |- |Referencia |align=center|<ref>{{cita llibru|apellíos=Fantetti|nome=S.|títulu=Il dizionario dei colori: nomi y valori in quadricromia|editorial=Zanichelli|isbn=8808079953|apellíos2=Petracchi|nome2=C.|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|idioma=italianu|fecha=xineru de 2001}}</ref> |} </center> =====Púrpura n'inglés===== :En [[idioma inglés]], la denominación de color púrpura (''[[:en:purple|purple]]'') toma un conxuntu ampliu de coloraciones que van dende'l púrpura acoloratáu al [[Violeta (color)|violeta]], ya inclúi a esti postreru.<ref name=DicColor /> <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=65% |- |width=5%| !width=20% style="background-color: #870074; color:white;"|''Purple'' !width=20% style="background-color: #602F6B; color:white;"|''Purple'' !width=20% style="background-color: #604e97; color:white;"|''Purple'' |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#870074 |align=center|#602F6B |align=center|#604e97 |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(135, 0, 116) |align=center|(96, 47, 107) |align=center|(96, 78, 151) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(308°, 100&thinsp;%, 53&thinsp;%) |align=center|(289°, 56&thinsp;%, 42&thinsp;%) |align=center|(255°, 48&thinsp;%, 59&thinsp;%) |- |Referencia |align=center|<ref name=ISCC-NBS>{{cita llibru|apellíos=Judd|nome=Deane B.|títulu=The ISCC–NBS method of designating colors and a dictionary of color names|añu=1955|editorial=US Government Printing Office|ubicación=Washington, D.C.|apellíos2=Kelly|nome2=Kenneth L.|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|idioma=inglés}}</ref> |align=center|<ref name=ISCC-NBS /> |align=center|<ref name=ISCC-NBS /> |} </center> =====Púrpura en portugués===== :En [[idioma portugués]], ''roxo'', términu [[cognáu]] col español coloráu», significa, sicasí, «púrpura».<ref>{{cita publicación|apellíu=Silvestre|nome=João Paulo|coautores=Alina Villalva y Paulo Pacheco|títulu=The Spectrum of Red. Colour Names in Portuguese|url=http://doc.gold.ac.uk/aisb50/AISB50-S20/aisb50-S20-montés-paper.pdf|fechaaccesu=26 de xunetu de 2014}}</ref> Cabo mentar qu'en portugués tamién esiste'l términu ''púrpura'' pa designar a esti color, funcionando como sinónimu de ''roxo''. =====Púrpura en xaponés===== :En [[idioma xaponés]], el púrpura denominar ''[[Murasaki (color)|murasaki]]'' ([[:ja:紫|紫]]) y na so forma estándar ye un púrpura acoloratáu. Escontra fines del [[Sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]] introducir en Xapón la denominación ''paapuru'' pal púrpura, derivada del inglés ''purple''.<ref name=Stanlaw>{{cita publicación|apellíu=Stanlaw|nome=James M.|títulu=Japanese color terms, from 400 CE to the present|publicación=Anthropology of Color|añu=2007|url=https://books.google.com.ar/books?id=edRu0Dq69NcC&lpg=PA296&ots=eLJqiROHxD&dq=Chinese%20traditional%20colors&pg=PA295#v=onepage&q=purple&f=false|fechaaccesu=13 de xunetu de 2012|nome-editor=Robert E.; Paramei, Galina V.; Dedrick, Don|apellíu-editor=MacLaury|páxina=295–318|editorial=John Benjamins|allugamientu=Amsterdam; Filadelfia|idioma=inglés|isbn=978-90-272-3243-4}}</ref> Debaxo amuésase'l púrpura xaponés estándar. <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=30% |- |width=5%| !width=25% style="background-color: #AC5CB5; color:white;"|''Murasaki'' |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#AC5CB5 |- |[[Sistema de color de Munsell|Munsell]] |align=center|7.5P 5/12 |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(172, 92, 181) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(294°, 49&thinsp;%, 71&thinsp;%) |- |Referencies |align=center|<ref name=Stanlaw /><ref>[http://homepage3.nifty.com/mezala/pc/jiscolor/jiscolor.html Valor Munsell del color JIS (''Japanese Industrial Standards'') 紫 (''murasaki'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701075703/http://homepage3.nifty.com/mezala/pc/jiscolor/jiscolor.html |date=2009-07-01 }} convertíu con [http://www.vcsconsulting.co.uk/VirtualAtlas.htm Virtual Atles] a valores sRGB</ref> |} </center> == Color espectral y extra-espectral == Consideróse al púrpura como un color non espectral. Sicasí, si ve'l so composición cromática [[RGB]], va notase que'l valor del azul suel ser equivalente al del colloráu, o puede ser tamién un pocu superior o inferior d'alcuerdu a la coloración analizada. Cuando'l colloráu ye mayor, como nel púrpura acoloratáu, va ser un color non espectral; pero sí l'azul ye mayor, como nel púrpura azuláu, entós sí ye espectral, porque s'atopa na gama más alloñada de la lluz violeta. Finalmente si azul y colloráu tienen valores bien próximos, como nel púrpura estándar o'l [[magenta]], algama una llonxitú d'onda nel mesmu estremu del espectru visible con 380 nm,<ref>[http://www.physics.sfasu.edu/astru/color/spectra.html Approximate RGB values for Visible Wavelengths] from [http://www.midnightkite.com/color.html Color Science], Code Examples, Dan Bruton</ref> práuticamente imperceptible a la vista y en consecuencia considérase-y non espectral. === Púrpura espectral === Forma la parte esterna de la gama del [[Violeta (color)#Violeta espectral|violeta espectral]]. Equí dellos exemplos: {{Colort cabecera}} {{Colort|name=Púrpura llétricu<ref>[http://colors.findthedata.com/l/287/Electric-Purple Electric Purple] 2015 Graphiq, Inc.</ref>|hex=bf00ff|r=191|g=0|b=255|h=285|s=100|v=100}} {{Colort|name=Púrpura llétricu<ref>[http://www.htmlcsscolor.com/hex/CC00FF Electric Purple] Html Css Color HEX #CC00FF, Koshevoy Dmitry © 2014-2017 Ukraine, Nikolaev.</ref><br />o orquídea vivu<ref>[http://www.spycolor.com/cc00ff Vivíi Orchid] SpyColor.com © 2011-2016</ref>|hex=cc00ff|r=204|g=0|b=255|h=288|s=100|v=100}} {{Colort|name=Púrpura sicodélicu<ref>[http://www.colorhexa.com/df00ff Psychedelic purple, Phlox] ColorHexa 2015</ref> o flox<ref>Maerz and Paul A Dictionary of Color New York:1930 McGraw-Hill; the color phlox is displayed on page 131, Plate 54, Color Sample H12.</ref>|hex=df00ff|r=223|g=0|b=255|h=292.5|s=100|v=100}} |} Estos exemplos tomen aproximao una llonxitú d'onda ente 388 y 397nm,<ref name="efg2_1">[http://www.efg2.com/Lab/ScienceAndEngineering/Spectra.htm Visible Light Spectrum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607180841/http://www.efg2.com/Lab/ScienceAndEngineering/Spectra.htm |date=2019-06-07 }} Science and Engineering Spectra Lab Report</ref> polo que formen parte de la rexón estrema del [[espectru visible]]. === Púrpura non espectral === [[Ficheru:CIExy1931.svg|thumb|200px|Diagrama averáu del modelu de color CIE 1931: puede reparase la recta de los púrpures nel estremu inferior.]] Los colores lluz púrpura y coloráu púrpura nun pueden ser xeneraos por una sola [[llonxitú d'onda]] llumínica, polo cual nun esiste nel [[Espectru visible|espectru de lluz visible]]: son colores extra–espectrales. Pa producise ye necesariu un amiestu de llonxitúes d'onda de los colores coloráu y azul, o del colloráu y del violeta.<ref>{{cita llibru|apellíos=Gilbert|nome=P.O.P.A.|títulu=Physics in the Arts|añu=2008|editorial=Elsevier Academic Press|isbn=978-0-12-374150-9|allugamientu=Burlington; San Diego; Londres|apellíos2=Haeberli|nome2=Willy|url=https://books.google.com/books?id=qSRqXvZ67lQC&pg=PA112|fechaaccesu=8 de xunetu de 2012|páxina=112|idioma=inglés}}</ref> Anque'l púrpura nun s'atopa nel espectru de lluz visible nin nel [[arcu iris]], sí apaez na mayoría de los [[Círculu cromáticu|círculos cromáticos]] y nos [[Espaciu de color|espacio de color]] especialmente escurríos pa representar tolos colores posibles. Na diagrama cromáticu del [[espaciu de color CIE 1931]], por casu, los púrpures alcuéntrense sobre una llinia recta que coneuta a los colores coloráu y azul, y que cubre les cromaticidades que van dende'l coloráu purpúreo al púrpura azuláu. Esta llinia ye conocida como «recta de los púrpures».<ref name=DicColor /><ref>{{cita llibru|apellíos=Poynton|nome=Charles|títulu=Digital Video and HDTV: Algorithms and Interfaces|añu=2003|editorial=Morgan Kaufmann|isbn=1-55860-792-7|ubicación=San Francisco|url=https://books.google.com/books?id=ra1lcAwgvq4C&pg=RA1-PA221|fechaaccesu=8 de xunetu de 2012|páxina=221|idioma=inglés}}</ref> [[Ficheru:Spectrum4websiteEval.png|thumb|center|300px|Nel espectru de lluz visible nun ta'l color púrpura puramente dichu.]] == Historia == [[Ficheru:Wolle-purpur-03-10.jpg|thumb|250px|Llanes y retazos de seda tiñíos con tinte de ''[[Hexaplex trunculus]]''.]] La historia del color púrpura —siquier n'Occidente— ta marcada pol descubrimientu del tinte homónimu, que les sos sustancies precursores atópase na [[glándula]] hipobranquial de delles especies de cascoxos marinos. Esti tinte yá se conocía en dómines prerromanes; na rexón del Mediterraneu hai rastros de la so producción siquier dende alredor del [[Sieglu XVIII e.C.|sieglu&nbsp;XVIII&nbsp;a.&#x202f;C.]] na islla de [[Creta]],<ref name=FUriel /> ente que n'[[Asia Menor]] conócese dende'l [[Sieglu XV e.C.|sieglu&nbsp;XV&nbsp;a.&#x202f;C.]]<ref name=BallPurpura /> Ye necesariu destacar qu'esta industria foi global, yá que históricamente delles cultures en distintos llugares del mundu producieron tinte púrpura a partir de cascoxos de mar.<ref name=Compendium /> === Púrpura antiguu del Mediterraneu === En tola cuenca mediterránea atopáronse antiguos sitios d'esplotación de cascoxos de la púrpura, polo xeneral so la forma de montículos de conches refugaes, como en [[Tiro]], [[Sidón]], [[Ugarit]], [[Asdod]] y Shiqmona; en Tel Qison, llocalidá que formaba parte de l'antigua [[Palestina (rexón)|Palestina]], y nel puertu d'[[Acre (Israel)|Acre]] topáronse tamién restos d'una industria de la púrpura.<ref name=Israel /> Los [[Antigua Grecia|antiguos griegos]] probablemente aprendieron de los fenicios l'arte del tiñíu con púrpura, ente que nel Imperiu Romanu la púrpura producir nes tintoreríes imperiales. Na [[Ilíada|''Ilíada'' de Homero]] y la [[Eneida|''Eneida'' de Virgilio]] méntense ropes teñídas con púrpura de Tiro.<ref name=BallPurpura /> Nel [[llibru de Ezequiel]] (27:7) mentar a «Elisa» (seique [[Xipre]], islles del [[Mar Exéu]] o les [[Canaries]]) como fonte de ''těkēlet'' y '''argāmān'', términos bíblicos pal púrpura azuláu y el púrpura acoloratáu, respeutivamente.<ref name=Israel /> ==== Púrpura de Tiro ==== {{AP|Púrpura de Tiro}} [[Ficheru:Hexaplex trunculus.jpg|thumb|left|240px|Exemplares de conchil nun mercáu de pexe de [[L'Ametlla de Mar]], en [[Cataluña]]. Esta especie suel prindase con fines gastronómicos.]] Na Antigüedá el tinte púrpura tuvo acomuñáu especialmente a los fenicios, que se dedicaben al comerciu de teles tiñíes con aquel.<ref name=Israel /> El meyor púrpura, y el más puru, yera'l que s'estrayía de los cascoxos colectados nes mariñes del Mediterraneu, incluyendo al puertu feniciu de [[Tiro]], d'onde'l tinte llogró'l so nome.<ref name=Compendium /> El púrpura de Tiro» o «púrpura tirio» producir cola [[tinta]] de los cascoxos [[Muricidae|murícidos]] denominaos [[Hexaplex trunculus|conchil (''Hexaplex trunculus'')]] y [[Murex brandaris|cañadilla (''Murex brandaris'')]], del [[Buccinum undatum|buccino (''Buccinum undatum'')]], [[Buccinidae]]) y, dacuando, de ''[[Stramonita haemastoma]]'' ([[Rapaninae]]).<ref name=DicColor /> El buccino da un color coloráu púrpura,<ref name=DicColor /> ente que los murícidos producen un color similar al púrpura estándar.<ref name=GuiaCol /> Nestos moluscos, el fluyíu precursor del tinte atopar nuna glándula cercana a la so cabeza, y ye primeramente blancuciu. Esta sustancia estrayíase rompiendo o prensando los cascoxos, y por efeutu del aire y de la lluz camudaba de color, pasando a ser mariellu pálida, depués verde, depués azul y finalmente púrpura;<ref name=BallPurpura /> el color final del tinte yera inalterable ante la lluz.<ref name=Heller /> Cada moluscu nun daba más qu'una gota de tinte, polo que'l llogru de trenta gramos d'esta sustancia demandaba la muerte d'unos 250&#x202f;000 cascoxos, xustificando'l elevadísimo preciu de los paños tiñíos de púrpura.<ref name=BallPurpura /> En [[1908]], el químicu austriacu [[Paul Friedländer]], col fin de llograr daqué de tinte púrpura, mercó a los vendedores de mariscos de [[Trieste]] 12&#x202f;000 exemplares de cascoxos de la púrpura y llogró d'ellos solamente 1,4 gramos de tinte, cantidá abonda pa tiñir un pañuelu.<ref name=Heller /> [[Pliniu'l Vieyu]], na so obra ''[[Naturalis historia]]'' ([[Sieglu I|sieglu&nbsp;I]]), rellata que pa la ellaboración de púrpura de Tiro teníen d'emplegase dos especies de cascoxos, ya indica cuál yera'l matiz más apreciáu: {{cita|L'usu de tinte de buccino [''buccĭnum''] por sigo solo nun se considera fayadizu, pos nun rinde un color duraderu, pero'l pelagiano [''purpura''] afitar a la perfeición, y col so matiz negru apúrre-y esa severidá y rellumu carmesí que ta de moda. El color tirio llógrase papando la llana nuna tinta d'estractu de pelagiano crudu y ensin calecer, y depués pasándola a unu de buccino. [...] ...El color tirio ye más apreciáu cuando tien el color del sangre coagulada, escuru so la lluz reflexada y brillante so la lluz tresmitida.<ref name=BallPurpura />}} So estes llinies danse, a la izquierda, una muestra del color específicu del púrpura de Tiro y, a la derecha, una muestra inespecífica más clara, que dexa ver el so matiz. <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=45% |- |width=5%| !width=20% style="background-color: #360029; color:white;"|Púrpura de Tiro !width=20% style="background-color: #4e0041; color:white;"|Púrpura de Tiro claru |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#360029 |align=center|#4e0041 |- |[[Modelu de color CMYK|CMYK]] |align=center|(50, 100, 0, 80) |align=center|(50, 100, 0, 60) |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(54, 0, 41) |align=center|(78, 0, 65) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(314°, 100&thinsp;%, 21&thinsp;%) |align=center|(310°, 100&thinsp;%, 31&thinsp;%) |- |Referencia |align=center|<ref name=GuiaCol /> |align=center|<ref name=GuiaCol /> |} </center> [[Ficheru:Justinian.jpg|thumb|200px|L'emperador bizantín [[Xustinianu I]] vistiendo una capa tiñida de púrpura de Tiro, nun mosaicu de la ilesia de San Vital, en Rávena.]] La púrpura non solo yera prohibitiva por cuenta del so preciu, sinón que dacuando'l so usu taba acutáu por llei. Na [[República romana|Roma republicana]] los xenerales podíen llevar túniques dafechu tiñíes de púrpura, pero a los senadores, cónsules, pretores y otros personaxes de menor rangu solo dexábase-yos llucir franxes de púrpura nel cantu de los sos [[Toga (vistimienta)|toga]]s, tantu más angostes cuanto menor el rangu. Na Roma imperial les restricciones sobre l'usu de la púrpura amontáronse, y hacia'l [[Sieglu IV|sieglu&nbsp;IV]] solamente l'emperador podía usar púrpura, tando penáu l'usu d'esti color por cualesquier otru romanu, anque se debiera a un tinte d'imitación y non al púrpura auténticu.<ref name=BallPurpura /> Nos mosaicos de la ilesia [[Imperiu bizantín|bizantina]] de [[Ilesia de San Vital de Rávena|San Vital de Rávena]], que daten del [[Sieglu VI|sieglu&nbsp;VI]], puede apreciase una rellación xerárquica similar ente l'usu de vestidures de púrpura y el rangu de les figures retrataes: [[Xesús de Nazaré|Xesús]], l'emperador [[Xustinianu I|Xustinianu]] y la emperatriz [[Teodora]] apaecen vistíos dafechu de púrpura,<ref name=BallPurpura /> ente que los personaxes menores llucen superficies bastante más pequeñes d'esti color nos sos ropajes.<ref name=Heller /> La téunica d'ellaboración del tinte púrpura perder pa Occidente tres la [[Cayida de Constantinopla|toma de Constantinopla polos turcos]] en [[1453]], y permaneció desconocida hasta mediaos del [[Sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]].<ref name=BallPurpura /> ===== Usu pictóricu ===== Anque'l púrpura de Tiro usóse principalmente pal tiñíu de teles, [[Vitruvio]] encamentaba qu'en casu d'usar el púrpura de Tiro —al que llamaba ''ostrum''— pa pintar, entemeciérase-y con miel, con cuenta d'evitar que s'ensugara demasiáu puestu. Per otra parte, [[Pliniu'l Vieyu|Plinio]] describió un procedimientu pa preparar una [[laca]] púrpura d'usu [[Pintura artística|pictóricu]], que consistía en papar paños tiñíos de púrpura nuna solución d'agua con [[tiza]].<ref name=Compendium /> Anguaño'l púrpura de Tiro comercialízase como [[pigmentu]] pa usu artísticu, anque'l so preciu sigue siendo eleváu. A mediaos de 2012, la firma Kremer Pigmente ufiertaba 25 mg de púrpura de Tiro auténticu a alredor de 130 [[Dólar de los Estaos Xuníos|dólares d'Estaos Xuníos]] o 70 [[euru|euros]].<ref>{{cita web |títulu=Púrpura de Tiro|url=http://www.kremer-pigmente.com/es/pigmentos/purpura-de-tiru-36010.html|fechaaccesu=12 de xunetu de 2012|editorial=Kremer Pigmente|añu=1999–2012}}</ref> === Otros púrpures naturales europeos === ==== Tintes ==== Antes de la proliferación de los [[colorante]]s [[sintéticu|sintéticos]] a mediaos del [[Sieglu XIX|sieglu&nbsp;XIX]], n'Europa conocieron delles fórmules pa llograr tintes purpúreos. Los colores moraos o violáceos podíen llograse combinando un tinte azul con unu colloráu (por casu, [[Isatis tinctoria|glasto]] pal azul y [[Rubia tinctorum|rubia]] pal colloráu), o con [[colorante]]s naturales derivaos de plantes, fungos y [[liques|lique]].<ref name=Biggam /> El llamáu [[papiru d'Estocolmu]], testu griegu que se remonta al [[Sieglu III|sieglu&nbsp;III]], contién la receta más antigua que se conoz pa ellaborar tinte púrpura d'imitación.<ref name=BallPurpura /> Amás, ye posible que'l tinte de cascoxos marinos utilizárase fora de la rexón mediterránea, tantu pa tiñir teles como pa pintar manuscritos allumaos; la especie emplegada sería ''Nucella lapillus''.<ref name=Biggam /><ref name=Compendium /> [[Ficheru:Rocella tinctoria - orseille - orchil - archil - Färberflechte - Fuerteventura - 01.jpg|thumb|left|200px|Matu del liquenes tintóreo ''[[Roccella tinctoria|Roccella phycopsis]]'' creciendo sobre una roca na islla de [[Fuerteventura]], Canaries.]] ===== Orchilla y otros tintes de liquen ===== Los fenicios non solu comerciaron con tintes purpúreos derivaos de moluscos, sinón que los llograron tamién de [[liques|lique]], como los llamaos orcela o orchilla, denominación que toma a delles especies del [[Xéneru (bioloxía)|xéneru]] ''[[Roccella]]''. Nes [[islles Púrpures]], frente a [[Esauira]] ([[Marruecos]]), topáronse restos d'una factoría que perteneció al rei [[Juba II]] y qu'alredor del [[Sieglu I e.C.|sieglu&nbsp;I&nbsp;a.&#x202f;C.]] producía púrpura de moluscos, orchilla y orceína. Foi Plinio quien llamó «Purpurarias» a estes islles en razón de la so producción; tamién se conocieron pola so denominación portuguesa, Mogador.<ref name=DicColor /> Tradicionalmente, el primer pasu pa producir tinte d'estos liquen consiste en collechar los sos [[Balto (bioloxía)|baltos]] direutamente de les roques onde crecen y preparar una pasta tintórea, la orchilla o «orchilla de Mogador».<ref name=DicColor /> L'historiador, botánicu y poeta canariu [[José de Viera y Clavijo]] (1731–1813) da una descripción pormenorizada del procedimientu utilizáu en [[Canaries]], empezando colos liquen yá collechaos: {{cita|Amenórgase esta preciosa yerba a pasta, moliéndola, cirniéndola y asitiándola nun vasijo de vidriu onde s'amuga con orina yá conrota, a la que s'añade un pocu de cal apagáu. Revolver cada dos hores y tiense curiáu de cubrir siempres la vasía con dalguna tapa. Esta operación d'amugala, pone-y cal y revolver prauticar mientres tres díes consecutivos, al cabu de los cualos yá empieza a tomar la pasta dalgún colorcito purpúreo, hasta qu'a los ocho poner d'un colloráu violáu, que se va avivando por graos y sirve pa tintes... El color natural que comunica la orchilla ye de flor de llinu, tirando a violada; pero si tiñe antes la mesma estofa d'un azul más o menos claro va sacar un color como de flor de romeru, de pensamientu o de amaranto. Preparada la estofa con zusmiu de llimón, recibe de la orchilla un formosu color azul.<ref>{{cita publicación|apellíu=Tejera Gaspar|nome=Antonio|títulu=Los dragos de Cádiz y la ''Falsa púrpura'' de los fenicios|publicación=II Congresu Nacional del Mundu Púnicu|añu=2000|url=http://interclassica.um.es/var/plain/storage/original/application/9c1c395ccb2fe9d3a193befd56cb9746.pdf|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|páxina=369–375|ubicación=Cartaxena|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220216173015/http://interclassica.um.es/var/plain/storage/original/application/9c1c395ccb2fe9d3a193befd56cb9746.pdf|archivedate=2022-02-16}}</ref>}} La esplotación de los liquen de les islles Canaries y el comerciu de los tintes que producíen constituyó una provechosa actividá, que tuvo al cargu d'España y duró unos 450 años, dende mediaos del [[Sieglu XV|sieglu&nbsp;XV]] hasta principios del [[Sieglu XX|sieglu&nbsp;XX]], anque yá tornara mientres el sieglu XIX por cuenta de la recoyida abusiva de la orchilla y a la competencia de los colorantes sintéticos industriales.<ref>{{cita llibru |apellíos=Pallarés Padilla|nome=Agustín|añu=2004|editorial=Centru Científicu–cultural Blas Cabrero|allugamientu=Lanzarote|títulu=Trés productos históricos na economía de Lanzarote: la orchilla, la barrilla y la cochinilla|url=http://www.academiadelanzarote.es/Discurso/Discurso%2009.pdf|fechaaccesu=17 de xunetu de 2012|páxina=10–13}}</ref> Ferviendo la orchilla de Mogador n'agua podía aisllase d'ella un colorante, la [[orceína]], que'l so principiu químicu ye la [[orcina]] o orcinol, un [[difenol]] que s'atopa nos liquen y que por sigo solo usóse tradicionalmente pa colorear papeles pintaos. La presentación tradicional de la orceína yera en forma de polvu, y con ella llograben colores coloráu púrpures, coloráu purpúreos y púrpura acolorataos.<ref name=DicColor /> La orceína usar dende l'antigüedá cretense, fenicia, griega y romana, y los tintoreros tradicional emplegar pa tiñir llana y seda. Mientres el [[Sieglu XIII|sieglu&nbsp;XIII]], la familia de tintoreros Oricelli preparaba y vendía en [[Florencia]] un tinte coloráu purpúreo deriváu de la orceína, el ''oricello''. Amás, cola orceína del liquenes de Canaries» (''[[Roccella tinctoria|Roccella phycopsis [= Roccella tinctoria]]]'') ellaboróse un tinte azul purpúreo bien escuru denomináu orcela o orcella.<ref name=DicColor /> Debaxo amuésense les coloraciones específiques de la orceína y de la orcela. <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=45% |- |width=5%| !width=20% style="background-color: #C20073; color:white;"|Orceína !width=20% style="background-color: #25206F; color:white;"|Orcela |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#C20073 |align=center|#25206F |- |[[Modelu de color CMYK|CMYK]] |align=center|(10, 100, 0, 10) |align=center|(100, 100, 0, 20) |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(194, 0, 115) |align=center|(37, 32, 111) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(324°, 100&thinsp;%, 76&thinsp;%) |align=center|(244°, 71&thinsp;%, 44&thinsp;%) |- |Referencia |align=center|<ref name=GuiaCol /> |align=center|<ref name=GuiaCol /> |} </center> En [[1766]], el Dr. [[Cuthbert Gordon]] patentó n'[[Escocia]] un procedimientu similar al usáu tradicionalmente nel llogru de la orchilla, pa estrayer tinte del liquenes septentrional ''[[Ochrolechia tartarea]]''. El material resultante, llamáu n'inglés ''cudbear'', almacenar en forma de pequeños bollos y podía usase pa tiñir testiles o como pigmentu. Los colores proporcionaos por esta sustancia diben del colloráu al rosa, pasando pol magenta, hasta'l púrpura.<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=2OH28vpzzMsC&lpg=PA1&pg=PT405#v=onepage&q&f=false|apellíos=Eastaugh|nome=N.|títulu=Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments|añu=2004|editorial=Elsevier&thinsp;/&thinsp;Butterworth Heinemann|isbn=0-7506-57499|allugamientu=Oxford; Burlington|apellíos2=Walsh|nome2=V.|apellíos3=Chaplin|nome3=T.|apellíos4=Siddall|nome4=R.|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|idioma=inglés}}</ref> De delles especies de liquen estrayer tamién la sustancia denomada [[tornasol]], que vira a acoloratada o a violácea en contautu con compuestos [[ácidos]] o [[alcalinos]], y que consecuentemente usóse como [[indicador de pH]]. [[Ficheru:Chrozophora tinctoria Habitus 2010-6-25 DehesaBoyaldePuertollano.jpg|thumb|left|250px|La planta [[Euphorbiaceae|euforbiácea]] ''[[Chrozophora tinctoria]]'', d'onde s'estrayía un colorante púrpura.]] ==== Colores pa pintura artística ==== Con al respective de los colores y pigmentos pa [[pintura artística]] y otros usos decorativos, [[Philip Ball]], nel so llibru ''La invención del color'', menta l'usu del tinte coloráu purpúreo de buccino de les mariñes de Francia o d'Inglaterra pa tiñir pergaminos, y amiesta que la mayoría de los pigmentos púrpures o violáceos usaos na [[Edá Media]] pa pintura sobre panel faíense entemeciendo un azul —como'l de l'[[azurita]], por casu— con una [[laca]] colorada.<ref name=BallFolium>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=ffV4D89KCDsC&lpg=PP1&pg=PA132#v=onepage&q&f=false|apellíos=Ball|nome=Philip|títulu=La invención del color|añu=2004|editorial=Turner&thinsp;/&thinsp;Fondu de Cultura Económica|isbn=84-7506-623-2|ubicación=Madrid; Méxicu, D.F.|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|páxina=132–133}}</ref> Na Italia del [[Sieglu XIV|sieglu&nbsp;XIV]] yera bien apreciáu un colorante llamáu ''folium'', ellaboráu con estractos de la planta llamada d'antiguo ''morella'', ''maurelle'' o ''torna ad solem'', güei identificada cola especie ''[[Chrozophora tinctoria]]''. Esti colorante, al igual qu'otros d'orixe vexetal, vira de color según l'acidez del mediu, polo que podía preparar por que fuera coloráu, púrpura o azul; al ser tresparente, yera particularmente fayadizu pa colorear manuscritos.<ref name=BallFolium /> Tamién se recurrió con fines pictóricos al tinte purpúreo estrayíu del liquenes ''[[Roccella tinctoria|Roccella phycopsis]]''.<ref name=BallFolium /> === Púrpura d'América === Nel continente americanu utilizóse tinte púrpura de moluscos dende dómines precolombines. En [[1990]] detectáronse rastros de tinte del [[Plicopurpura pansa|«cascoxu púrpura» (''Plicopurpura pansa'')]] en testiles de la [[cultura Paracas]] ([[900 e.C.|900&nbsp;a.&#x202f;C.]] al [[200 e.C.|200&nbsp;a.&#x202f;C.]]), y de la [[cultura Naza]] ([[200 e.C.|200&nbsp;a.&#x202f;C.]] al [[600|600&nbsp;d.&#x202f;C.]]),<ref name=Cooksey>{{cita publicación |apellíu=Cooksey|nome=Christopher J.|títulu=Tyrian Purple: 6,6'-Dibromoindigo and Related Compounds|publicación=Molecules|añu=2001|númberu=6|páxines=736–769|url=http://www.mdpi.org/molecules/papers/60900736.pdf|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|allugamientu=Watford|idioma=inglés|issn=1420-3049}}</ref> que se desenvolvieron no que güei ye [[Perú]]. Tocantes a los testimonios históricos, diversos cronistes ([[Antoine de Jussieu]], Thomas Gage, [[Antonio de Ulloa]]) menten qu'alredor de [[1700]], tantu na mariña de [[Guayaquil]] (Ecuador) como de [[Guatemala]], y nes cercaníes de [[Panamá]], ellaborar de manera regular un tinte púrpura llográu d'una especie de cascoxu marín con mires al tiñíu de teles d'algodón;<ref name=Compendium /> escontra [[1850]] se documentó esta práutica tamién na mariña occidental de [[Nicaragua]].<ref name=Cooksey /> [[Gonzalo Fernández de Oviedo]] yá asitiara, escontra [[1515]], un costume similar per parte de los [[Reinu de Nicoya|nativos]] de la [[península de Nicoya]], en [[Costa Rica]].<ref name=Mixtecos>{{cita publicación |url=http://redalyc.uaemex.mx/pdf/316/31611562002.pdf|apellíu=Hernández Rodríguez|nome=Griselda Ma. Eugenia| autor2 = Mariaca Méndez, Ramón | autor3 = Vásquez Sánchez, Miguel Ángel | autor4 = Eroza Solana, Enrique |títulu=Inflúi de la cosmovisión del pueblu mixteco de Pinotepa de Don Luis, Oaxaca, Méxicu, nel usu y manexu del cascoxu púrpura, ''Plicopurpura pansa'' (Gould, 1853)|publicación=Estudio sobre les Cultures Contemporánees|fecha=xunu de 2009|volume=XV|númberu=29|fechaaccesu=13 de xunetu de 2012|páxina=11-36|editorial=Universidá de Colima|ubicación=Méxicu|issn=1405-2210}}</ref> Ulloa refería que la secreción del cascoxu, al ser estrayida, pasaba d'un color llechientu al verde, y d'este a un púrpura inalterable.<ref>{{cita llibru |apellíos=Bancroft|nome=Edward|títulu=Esperimental researches concerning the philosophy of permanent colours; and the best means of producing them, by dyeing, calico printing, &c. (Vol. I)|añu=1814|editorial=William Fry|allugamientu=Filadelfia|url=https://books.google.com.ar/books?id=o70EAAAAYAAJ&pg=PA118#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=13 de xunetu de 2012|páxina=118|idioma=inglés}}</ref> Anguaño esta tradición caltener en contaos llugares, como por casu nel estáu [[Méxicu|mexicanu]] d'[[Oaxaca]], onde los [[tintoreru|tintoreros]] [[Pueblu mixteco|mixtecos]] sirvir de la secreción de ''Plicopurpura pansa'' pa tiñir filaos d'algodón. Ente que n'otres partes del mundu'l tinte estrayíase a cuenta de la vida de los cascoxos, nesti casu los artesanos estrayer la sustancia precursor del tinte ensin estropialos; amás escueyen los cascoxos a «catar» por talla, eviten fadialos mientres la so dómina de reproducción y rotan los bancos d'esplotación, téunica que paez coincidir cola referida por Fernández de Oviedo pa Costa Rica.<ref name=Mixtecos /> A pesar del aprovechamientu sustentable de los cascoxos, tantu esta tradición mixteca como los cascoxos púrpura de la rexón atópense amenaciaos de desapaición por diversos factores socioambientales.<ref name=Mixtecos /> === Púrpures d'Estremu Oriente === Alredor del [[Sieglu VII|sieglu&nbsp;VII]], los valores morales tradicionales d'[[Estremu Oriente]] taben entamaos nun sistema xerárquicu, siendo'l más importante d'ellos la moralidá» o «virtú», que s'acomuñar con el color púrpura.<ref name=Stanlaw /> [[Ficheru:Ebijūrō Ichikawa I as Tanzaemon Motoyasu.jpg|thumb|200px|L'actor Ebijūrō Ichikawa I representando al unviáu imperial Tanzaemon Motoyasu nuna adautación teatral del [[Heike Monogatari|Cantar de Heike]], en [[1824]]. ([[Ukiyo-e]] de Shibakuni Saikōtei).]] ==== Xapón ==== En Xapón, la denominación del color púrpura —紫, ''murasaki''— ye tamién la de la planta [[Boraginaceae|boraginácea]] ''[[Lithospermum erythrorhizon]]'', la fonte del tinte púrpura tradicional más apreciáu d'esa nación: el ''shikon'' (紫根), que s'ellaboraba colos sos raigaños y que tamién recibía la denominación ''murasaki''. La disponibilidad d'esti tinte yera escasa por cuenta de que cada planta rindía una cantidá pequeña y a que'l so cultivu nun yera senciellu.<ref name=JAANUSmurasaki>«[http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/m/murasaki.htm ''murasaki　紫'']», ''Japanese Architecture and Art Net Users System (JAANUS)'', Mary Neighbour Parent, 2001, consultáu'l 14 de xunetu de 2012.</ref> Nel Xapón antiguu estrayíase coles mesmes un tinte púrpura del [[Caesalpinia sappan|brasilere (''Caesalpinia sappan'')]], al que se llamaba «púrpura falsu» (偽紫, ''nise–murasaki'') pa estremalo del tinte de ''Lithospermum'', que gociaba de mayor prestíu.<ref>«[http://www.aisf.or.jp/~jaanus/deta/s/suou.htm ''suou　蘇芳'']», ''Japanese Architecture and Art Net Users System (JAANUS)'', Mary Neighbour Parent, 2001, consultáu'l 14 de xunetu de 2012.</ref> Yá nel [[Nihonshoki]], el llibru más antiguu de Xapón, que data del añu [[720]], mentar al color púrpura acomuñáu a la nobleza y la elegancia. Les prendes púrpures yeren teníes en gran estima y denotaban riqueza y altu nivel social en quien les portaba.<ref name=JAANUSmurasaki /> El desenvolvimientu de distintos tintes a lo llargo del tiempu llevaron a que'l púrpura tradicional xaponés clasificar en dos variedaes: ''rusti–murasaki'' (púrpura claru) y ''fuka–murasaki'' (púrpura escuru). Esti postreru —tamién llamáu ''hon–murasaki'' (púrpura primariu o orixinal)— taba acutáu pa la corte imperial y los monxos; pa la xente común esti color y los sos matices asociaos yeren ''kin–jiki'', «colores prohibíos».<ref name=Stanlaw /> [[Seiki Nagasaki]], autor de llibros sobre los colores tradicionales xaponeses, describe al ''fuka–murasaki'' «exemplar», o más apreciáu. Embaxo compárase col murasaki y con colores similares como'l purpúreo (púrpura agrisáu) y el moráu (púrpura escuru): {{Colort cabecera}} {{Colort|name=''Murasaki''<ref name=Stanlaw />|hex=AC5CB5|r=172|g=92|b=181|h=294|s=49|v=71}} {{Colort|name=''Fuka-murasaki''<ref name=Stanlaw />|hex=563970|r=86|g=57|b=112|h=272|s=49|v=44}} {{Colort|name=Purpúreo<ref>[http://tx4.us/nbs/nbs-p.htm ISCC-NBS Dictionary of Colo(o)r Names (1955)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221195420/http://tx4.us/nbs/nbs-p.htm |date=2018-02-21 }} N° 216</ref>|hex=9A4EAE|r=154|g=78|b=174|h=288|s=55|v=68}} {{Colort|name=[[Moráu]]<ref name=GuiaCol />|hex=4A2364|r=74|g=35|b=100|h=276|s=65|v=39}} |} Tocantes a los pigmentos púrpures tradicionales (顔料, ''ganryou''), solíen preparar entemeciendo coloráu con azul. Por casu, nel [[periodu Heian]] (sieglos [[Sieglu VIII|VIII]] a [[Sieglu XII|XII]]) combinábase pigmentu [[bermeyón]] con [[Añil|índigo]] pa llograr púrpura.<ref name=JAANUSmurasaki /> ==== China ==== En China, el color púrpura (紫; [[pinyin]]: ''zi'') foi primeramente pocu envaloráu. En tiempos de les dinastíes más antigües, los colores que s'acomuñar a los [[Wu Xing|cinco elementos tradicionales]] ([[azul]], [[colloráu]], [[mariellu]], [[Blancu (color)|blancu]] y [[Negru (color)|negru]]) yeren consideraos sagraos y formaben parte del paxellu ceremonial de les clases dominantes, sirviendo como indicadores de rangu. Nesti contestu'l púrpura yera un color secundario y profano, productu del amiestu d'azul con colloráu.<ref name=Xiaomeng>{{cita publicación|apellíu=Qu|nome=Xiaomeng|títulu=Study on the Prohibition of the Purple Costumes in Ancient China|publicación=Asian Social Science|fecha=xunetu de 2012|volume=8|númberu=8|url=http://journal.ccsenet.org/index.php/ass/article/view/18516/12279|fechaaccesu=7 d'agostu de 2012|editorial=Canadian Center of Science and Education|idioma=inglés|issn=1911-2025}}</ref> Sicasí, a partir del periodu de les [[Primaveres y Serondes]] ([[722 e.C.|722&nbsp;a.&#x202f;C.]] a [[481 e.C.|481&nbsp;a.&#x202f;C.]]) el púrpura empezó a ganar espaciu ente la nobleza china, siendo usáu primero polos oficiales de la corte, depués acutáu a los oficiales d'altu rangu y finalmente, a partir de [[1391]], prohibíu pa tolos súbditos y nobles, sacante la realeza. Mentanto, mientres la [[dinastía Tang]] ([[618]]–[[907]]) adoptárase'l [[taoísmu]], sistema filosóficu y relixosu nel que'l púrpura simbolizaba nobleza. Nos escritos taoístes, los inmortales vistíen de púrpura.<ref name=Xiaomeng /> El púrpura quedó, entós, fuertemente acomuñáu col emperador. Este, en cuanto Fíu del Cielu, yera'l representante terrenal del Emperador Celestial, que la so residencia creyer que taba nel puntu más altu del cielu, onde s'atopa [[Polaris (estrella)|Polaris, la estrella polar]]. Esta yera la Estrella Púrpura»,<ref name=Javary>{{cita llibru |apellíos=Javary|nome=Cyrille|títulu=Na Ciudá Púrpura Prohibida|añu=2007|editorial=Sieglu XXI|isbn=968-23-2688-5|ubicación=Méxicu, D.F.|url=https://books.google.com.ar/books?id=xiEIqt_vFmEC&lpg=PP1&pg=PA24#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=14 de xunetu de 2012|páxina=24}}</ref> tamién llamada «Gran Rexente Imperial de los Cielos» y «Tronu del Emperador».<ref name=Allen>{{cita llibru |apellíos=Allen|nome=Richard H.|títulu=Star Names. Their Lore and Meaning|editorial=Dover|isbn=0-486-21079-0|allugamientu=Nueva York|fechaaccesu=14 de xunetu de 2012|páxina=458|idioma=inglés|capítulu=Ursa Minor}}</ref> La rexón del firmamentu qu'arrodia a la estrella polar yera'l «Recintu Púrpura Sutil»<ref name=Allen /> o «Palaciu Púrpura», onde vivíen l'Emperador Celestial y la so corte, esta postrera representada poles estrelles circumpolares, que xiren alredor de l'aparentemente fixa Polaris.<ref>{{cita publicación |apellíu=Dalmases Marquina|nome=Francesc|títulu=Astronomía na antigua China|publicación=Buran|añu=1999|númberu=13|páxines=57–60|url=http://hdl.handle.net/2099/9795|fechaaccesu=14 de xunetu de 2012|páxina=59|editorial=Institute of Electrical and Electronic Engineers (IEEE)|ubicación=Barcelona|formatu=PDF|issn=2013-9713}}</ref> La morada del emperador terrestre, la [[Ciudá Prohibida]], considerábase análoga al palaciu celestial que rexía l'orde de los cielos, lo qu'esplica qu'en chinu se -y llame «Ciudá Púrpura Prohibida» (紫禁城; [[pinyin]]: ''zǐ jìn chéng'').<ref name=Javary /> ===== El púrpura Han» ===== N'idioma inglés, recibe'l nome de «púrpura Han» (''Han purple'') o «púrpura chinu» (''Chinese purple'') un pigmentu sintéticu compuestu de [[silicatu]] de [[cobre]]–[[bariu]], que la so fórmula química ye BaCuSi₂O₆.<ref name=Berke>{{cita publicación |apellíu=Berke|nome=Heinz| autor2 = Portmann, Armin | autor3 = Bouherour, Soraya | autor4 = Wild, Ferdinand | autor5 = Qinglin, Ma | autor6 = Wiedemann, Hans–Georg |títulu=The Development of Ancient Synthetic Copper–Based Blue and Purple Pigments|publicación=Conservation of Ancient Sites on the Silk Road|añu=2010|url=https://books.google.com.ar/books?id=n8YAyXzJE2IC&lpg=PP1&pg=PA227#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|nome-editor=Neville|apellíu-editor=Agnew|editorial=Getty Conservation Institute&thinsp;/&thinsp;Getty Publications|allugamientu=Los Angeles|idioma=inglés|isbn=978-1-60606-013-1}}</ref> Nes muestres antigües nun ye púrpura sinón violeta, pero les recreaciones modernes d'esti compuestu indiquen que según la cantidá de [[óxidu de cobre (I)]] que s'introduza na so preparación, el so color final puede variar ente l'azul y el púrpura acoloratáu.<ref>{{cita publicación|apellíu=Berke|nome=Heinz|títulu=The invention of blue and purple pigments in ancient times|publicación=Chemical Society Reviews (www.rsc.org/csr)|fecha=12 d'ochobre de 2006|añu=2007|númberu=36|páxines=15–30|doi=10.1039/b606268g|url=http://193.146.160.29/gtb/sod/usu/$UBUG/repositorio/10271274_Berke.pdf|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|páxina=19|editorial=Royal Society of Chemistry|idioma=inglés}}</ref> Esti pigmentu topar n'antiguos oxetos pintaos y [[Cerámica vidrada|cerámiques vidraes]] de les dinastíes chines [[Dinastía Zhou|Zhou Oriental]] ([[800 e.C.|800]]–[[221 e.C.|221]]&nbsp;a.&#x202f;C.), [[Dinastía Qin|Qin]] ([[221 e.C.|221]]–[[207 e.C.|207]]&nbsp;a.&#x202f;C.) y [[Dinastía Han Han]] ([[206 e.C.|206]]&nbsp;a.&#x202f;C.–[[220]]&nbsp;d.&#x202f;C.), anque se cree que'l so usu podría remontase al añu [[900 e.C.|900]] o [[1000 e.C.|1000]]&nbsp;a.&#x202f;C. aproximao. Ensin ser particularmente estable, el púrpura Han riquir sicasí de sofisticaos conocencies de química y mineraloxía pa la so preparación. L'[[exércitu de terracota]] atopáu na [[Mausoléu de Qin Shi Huang|balta del emperador]] [[Qin Shi Huang]] ta parcialmente pintáu con esti pigmentu.<ref name=Berke /> Anguaño, el compuestu BaCuSi₂O₆ emplegar na manufactura de [[Superconductividá|materiales superconductores]], siendo oxetu d'intensa investigación.<ref>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=2OH28vpzzMsC&lpg=PA1&pg=PT118#v=onepage&q&f=false|apellíos=Eastaugh|nome=N.|títulu=Pigment Compendium: A Dictionary of Historical Pigments|añu=2004|editorial=Elsevier&thinsp;/&thinsp;Butterworth Heinemann|isbn=0-7506-57499|allugamientu=Oxford; Burlington|apellíos2=Walsh|nome2=V.|apellíos3=Chaplin|nome3=T.|apellíos4=Siddall|nome4=R.|fechaaccesu=14 de xunetu de 2012|idioma=inglés}}</ref> === La década malva» y el cayente de los tintes púrpures naturales === [[Ficheru:Arthur Hughes - April Love - Google Art Project.jpg|thumb|170px|''Amor d'abril'', [[Pintura al oleu|oleu]] d'[[Arthur Hughes (artista)|Arthur Hughes]] que data d'alredor de 1855, mientres la década malva».]] Llamóse «década malva» al periodu que, na cultura occidental, va dende fines de la [[Años 1850|década de 1850]] hasta principios de los [[años 1860]], por cuenta de la gran popularidá y demanda qu'esperimentaron nesi tiempu los testiles de colores purpúreos.<ref name=BallMauve>{{cita llibru |url=https://books.google.com.ar/books?id=R4CVskfZ2OcC&lpg=PP1&vq=perkin&pg=PA271#v=onepage&q=perkin&f=false|apellíos=Ball|nome=Philip|títulu=La invención del color|añu=2004|editorial=Turner&thinsp;/&thinsp;Fondu de Cultura Económica|isbn=84-7506-623-2|ubicación=Madrid; Méxicu, D.F.|fechaaccesu=9 de xunetu de 2012|páxina=271–276}}</ref> ==== Murexida y púrpura francés ==== Los últimos tintes púrpures non derivaos del [[alquitrán]] que tuvieron un usu masivu n'Occidente fueron la murexida y el púrpura francés. La [[murexida]], que se fabricó dende [[1835]], yera un tinte sintéticu que dependía de la recoyida d'un recursu d'orixe animal: ellaborar con [[ácidu úrico]] deriváu del [[guanu]] que s'escavaba nes mariñes de [[Perú]]. Foi promocionáu n'Europa comparándose-y col púrpura tirio, llegándose a afirmar falsamente que tenía la mesma composición qu'aquel.<ref name=BallMauve /> El púrpura francés —llamáu ''mauve'' ('malva') polos franceses— yera un tinte natural deriváu de liquen que daba un color intensu, nun precisando mordentado sobre llana y seda; escontra fines de los [[años 1850]] d'afayó la manera de mordentarlo por que pudiera tiñir algodón.<ref name=BallMauve /> ==== Púrpura de Perkin ==== [[Ficheru:Charles Rees (in mauveine-dyed bowtie).jpg|thumb|180px|right|Químicu Charles Rees lluciendo un corbatín de púrpura de Perkin.]] Escontra [[1845]], les investigaciones realizaes sobre'l [[alquitrán de hulla]] empezaron a suxerir el so gran potencial pa producir derivaos con propiedad colorantes. El primeru d'estos n'usase en gran escala foi'l [[acedu pícrico]], que tiñía de [[mariellu]], anque yera pocu resistente a la lluz.<ref name=BallMauve /> En [[1856]], el mozu [[William Henry Perkin]], estudiante del químicu [[August Wilhelm Hofmann]], afayó en forma accidental un colorante púrpura-[[Malva (color)|malva]] mientres intentaba sintetizar [[quinina]] a partir de derivaos del alquitrán de hulla. Al ensayar la [[oxidación]] de l'[[anilina]], llogró un precipitáu coritu que s'eslleió parcialmente en [[alcohol]], dando un color púrpura que resultó ser un tinte estable y resistente a la lluz; Perkin decidió atopar la manera d'industrializalo. Una vegada salvaes les dificultaes iniciales, el tinte pudo producise a gran escala, siendo yá bien solicitáu para [[1857]] y moviendo en poco tiempu al muréxido y al púrpura francés.<ref name=BallMauve /> Anguaño conocemos a esti colorante como [[púrpura de Perkin]], malveína, mauveína, malva o anilina morada, y nel so tiempu foi patentáu como púrpura de anilina (nomenclatura: 3-amino-2,9-dimetil-5-fenil-7-(p-tolilamino) acetato de fenazina). <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=50% |- |width=5%| !width=25% style="background-color: #9F68A6; color:white;"|Púrpura de Perkin !width=25% style="background-color: #F279F2; color:white;"|Malveína |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#9F68A6 |align=center|#F279F2 |- |[[Modelu de color CMYK|CMYK]] |align=center|42, 65, 0, 0 |align=center|0, 50, 0, 5 |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(159, 104, 166) |align=center|(242, 121, 242) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(293°, 37&thinsp;%, 65&thinsp;%) |align=center|(300°, 50&thinsp;%, 95&thinsp;%) |- |Referencia |align=center|<ref name=GuiaCol /> |align=center|<ref>Corte de tela orixinal, tiñida con el color fechu por Perkin. Othmer Library of Chemical History. [http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/07/150623_color_purpura_cambéu_historia_finde_dv Cómo'l color púrpura camudó la hestoria] 2015 BBC</ref> |} </center> El descubrimientu del púrpura de Perkin constituyó'l puntapié inicial d'una serie d'investigaciones rellacionaes colos colorantes derivaos del alquitrán, a los que llueu s'amestaríen otros colores. Una vegada establecida la producción d'estos tintes a nivel industrial, fueron universalmente adoptaos, y los antiguos tintes naturales cayeron gradualmente en desusu. == Referencies culturales == === Historia === En adición a lo yá mentao: * Na [[Imperiu romanu|Roma imperial]] creíase que la nacencia del futuru emperador podía tar precedíu por maravíes que se presentaben en forma de fenómenos inusuales, como plantes o animales con colores o señales que nun-yos yeren propios. Si estes maravíes taben rellacionaos con el color púrpura interpretábense como presaxos d'un reináu prósperu. Flores o güevos de color púrpura, animales con manches o cuernos d'esi color, etc., yeren consideraos bonos badagüeyos.<ref>{{cita llibru|apellíos=Requena Jiménez|nome=Miguel|títulu=Lo maraviyoso y el poder. Los presaxos d'imperiu de los emperadores Aureliano y Tácito na ''Hestoria Augusta''.|añu=2003|editorial=Universidá de Valencia|isbn=84-370-5505-9|allugamientu=Valencia|url=https://books.google.es/books?id=NGq18nKMDG0C&lpg=PP1&hl=es&pg=PA42#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=18 de xunetu de 2012|páxina=43–45}}</ref> * El [[pórfido]] (del [[idioma italianu|italianu]] ''porfido'', y esti del [[idioma griegu|griegu]] πόρφυρος, 'de color púrpura') ye una variedá de roca desaxeradamente dura que nel imperiu romanu tuvo acomuñada al emperador. Los sarcófagos onde folgaben los restos de los emperadores de Roma y los sos familiares yeren dacuando tallaos en pórfido de color [[colloráu púrpura]] escuru, que tába-yos reserváu. Esti costume treslladar al [[imperiu bizantín]]. * Les emperatrices bizantines daben a lluz nuna cámara especial del palaciu imperial o Palaciu Sagráu de [[Constantinopla]]. Nesta sala les colchas del llechu de la emperatriz yeren de púrpura, ente que l'asientu destináu a los partos, les columnes, les parés y el suelu yeren de pórfido, polo que tola cámara yera purpúrea. Los herederos nacíos ellí yeren denominaos ''porphyrogenitos'' ([[Nacíu na púrpura|'nacíos na púrpura']]), títulu que sirvía pa indicar qu'un emperador aportara al tronu por socesión dinástica,<ref>{{cita llibru|apellíu=Fuentes Hinojo|nome=Pablo|títulu=Gala Placidia. Una soberana del imperiu cristianu|añu=2004|editorial=Nerea|isbn=84-89569-98-3|ubicación=San Sebastián|url=https://books.google.com.ar/books?id=OZSWy-qXq4cC&lpg=PP1&pg=PA65#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=19 de xunetu de 2012}}</ref> n'oposición a aquel que, nun naciendo na familia imperial, xubiera hasta esi puestu polos sos méritos militares o maniobres polítiques. * Como los emperadores romanu y bizantín llevaben mantos de púrpura, la socesión denominábase «tomar la púrpura». L'[[emperador bizantín]] yera llamáu por esto ''purpuratum'', 'purpurado';<ref name=FUriel /> güei día caltienen esti apellativu los cardenales de la [[ilesia católica]]. * Sol reináu de [[Sabela I d'Inglaterra]] solamente la familia real podía vistir sedes de púrpura, paños texíos con oru y pieles de [[Martes zibellina|foína cibelina]]. Los duques, marqueses y condes podíen usalos en faldetas, [[Jubón|jubón]], forros de capes, [[túnica|túniques]] y [[calza|calces]]; los caballeros de la [[Orde de la Jarretera]] solamente teníen dexáu usar púrpura nos sos mantos.<ref>{{cita web|autor=MaggiRos|títulu=Elizabethan Sumptuary Statutes: Who Wears What I|url=http://www.elizabethan.org/sumptuary/who-wears-what.html|fechaaccesu=19 de xunetu de 2012|fecha=14 de xunetu de 2001|idioma=inglés|editorial=Renaissance: The Elizabethan World}}</ref> * El «[[Corazón Púrpura]]» (''Purple Heart'' n'[[idioma inglés|inglés]]) ye una [[condecoración]] de les [[Fuercies Armaes de los Estaos Xuníos d'América|Fuercies Armaes de los Estaos Xuníos]] dada en nome del [[Presidente de los Estaos Xuníos|presidente]] a aquellos que resultaron mancaos o muertos en serviciu dende'l [[5 d'abril]] de [[1917]]. <center><gallery> Ficheru:Sarcofago di Costantina - lato corto.jpg | Sarcófagu de [[Constantina (fía de Constantín I)|Constantina]], fía de [[Constantín I (emperador)|Constantín I]], talláu en pórfido coloráu púrpura. Ficheru:St. John Vatatze the Merciful.jpg | [[Xuan III Ducas Vatatzés]], emperador de [[Nicea]] ente 1221 y 1254, lluciendo un atabéu de púrpura. Ficheru:Purple Heart case.jpg | La condecoración del Corazón Púrpura. </gallery></center> === Mitoloxía y relixón === * [[Pliniu'l Vieyu|Plinio]], nuevamente nel so ''[[Historia naturalis]]'' (IX, 125) rellataba que'l tinte púrpura fuera afayáu pol dios [[Fenicia|feniciu]] [[Melkart]] (dacuando identificáu con [[Heracles]] por [[sincretismu]]) cuando, caminando pola mariña [[Llevante mediterraneu|llevantina]], el so perru mordiera un cascoxu de la púrpura, enllordiándose col tinte.<ref name=FUriel /> * Nos [[Biblia|texto bíblicos]] prescribir por mandatu divín tres tintes —amás del [[oru]]— pa les teles usaes nel [[Tabernáculo]] y nes ceremonies, repitiéndose-yos unes trenta veces ([[Númberos]] XV; [[Éxodu]] XXXVI, XXXVII y XXXIX): ''těkēlet'' (תכלת), '''argāmān'' (אַרְגָּמָן) y ''karmiyl'' (כַּרְמִיל). ''Těkēlet'' sería un púrpura azuláu, traducíu usualmente como «cárdenu», «azul» o «xacintu»; '''argāmān'', un púrpura acoloratáu,<ref name=Israel /> que se traduz como «púrpura»; y ''karmiyl'', colloráu grana de quermes, traducíu como «carmesí» o «escarlata».<ref>«[http://scripturetext.com/exodus/39-8.htm ''Éxodu 39:8'']», ''Biblos.com: Search, Read, Study the Bible in Many Languages'', Biblos.com, 2004–2010, consultáu'l 18 de xunetu de 2012.</ref><ref name=FUriel /> * Otru mandatu de la [[Torá]], reparáu nel [[xudaísmu]], ye que les hebras de los [[tzitzit]] (flecos o colgantes de los mantos [[talit]]) tienen de tiñise con ''těkēlet'' a manera de remembranza de Dios, pero por cuenta de les dificultaes pa consiguir —y entá identificar— al ''těkēlet'' bíblicu, dacuando facer azules o les dexa blanques. La conocencia necesaria pa ellaborar esti tinte perder nel [[Sieglu VIII|sieglu&nbsp;VIII]]. Anguaño créese que'l ''těkēlet'' ellaborar col tinte estrayíu del cascoxu conchil (''Hexaplex trunculus'').<ref name=BallPurpura /> * Na [[ilesia católica]], el púrpura ta venceyáu a la dignidá de [[cardenal]], denomada «purpurado».<ref name=DicColor /> La [[Curia Romana]] orixinariamente optó por usar la púrpura tiria, a imitación de los emperadores romanos, tantu pa les vistimientes del [[Papa]] como pa les de los cardenales. Sicasí, tres la [[cayida de Constantinopla]] nun se fabricó más púrpura de Tiro, y el [[Carmín#Como color|coloráu carmín de grana]] (deriváu del [[Kermes (pigmentu)|quermes]]) pasó a ser el tinte más costosu y apreciáu. En [[1464]], el papa [[Pablo III]] dispunxo que los cardenales vistieren priendas tiñíes de grana, y en [[1566]] la vistimienta papal camudó a color [[Blancu (color)|blancu]] por cuenta de que [[Pío V]] decidió caltener el so paxellu blancu de la orde de los [[dominicos]]. Los [[obispu|obispos]] y [[arzobispu|arzobispos]], de rangu inferior que los cardenales, vistieron un púrpura d'imitación ellaboráu con un amiestu de grana y [[Añil|índigo]], non tan costosu como'l colloráu grana de los sos superiores. Estos colores siguen usándose güei,<ref name=Heller /> anque non yá los tintes orixinales. * El púrpura y el violeta tán acomuñaos a les dómines d'[[Advientu]] y [[Cuaresma]]. Esto debe a que na Edá Media los colores nun s'entamaben como nos [[Círculu cromáticu|círculos cromáticos]] actuales, sinón nuna escala derivada de les enseñances d'[[Aristóteles]], onde s'ordenar del más claru al más escuru. Los dos últimos colores d'esta escala yeren l'azul y el negru; cuando s'amestaba un color violáceo asitiábase-y ente estos dos, xustu antes del negru. Por esti motivu los moraos, púrpures y violetes yeren llamaos ''subniger'', «seminegro».<ref name=Pastoureau /> Al ser el púrpura un seminegro, adquirió connotaciones d'aflicción y penitencia. * Nel [[hinduismu]], el púrpura ye, xunto col negru, el color del ''[[Navagraha|graha]]'' (dios planetariu) [[Shani]] ([[devanágari]]: शनि, Śani), equiparable a [[Saturnu (mitoloxía)|Saturnu]] y rexente astrolóxicu del [[Saturnu (planeta)|planeta del mesmu nome]]; preside'l día [[sábadu]]. * Nel calendariu solar [[Tailandia|tailandés]], el púrpura tamién ta acomuñáu al día sábadu. Cualesquier puede llevar púrpura los sábados y los nacíos nesi día pueden adoptar al púrpura como'l so color. <center><gallery> Ficheru:Peter Paul Rubens - La découverte de la pourpre.JPG | ''Hércules y el descubrimientu del secretu de la púrpura'', oleu de [[Peter Paul Rubens|Rubens]] (c. 1636). Ficheru:Tzitzith.jpg | Dos tzitzit, unu blancu y otru con hebras azules. Ficheru:Cardinals and bishops in Bruges escorted by police.jpg | Dos cardenales y un obispu católicos. </gallery></center> === Heráldica y vexiloloxía === {{AP|púrpura (heráldica)}} En [[heráldica]], el '''[[Púrpura (heráldica)|púrpura]]''' o '''violáu''' tien la peculiaridá de portase como color y como metal, lo que-y salva de la prohibición heráldica d'asitiar color sobre color y metal sobre metal. Ye un [[Esmalte (heráldica)|esmalte]] pocu utilizáu. El [[heraldista]] británicu Arthur Fox–Davies menta que les armes más antigües onde tuvo noticia de que s'usara'l púrpura databen del añu [[1311]].<ref>{{cita llibru|apellíos=Fox–Davies|nome=Arthur C.|títulu=A Complete Guide to Heraldry|añu=1909|editorial=T.C. & Y.C. Jack|ubicación=Londres, Edimburgu|url=http://openlibrary.org/books/OL7101030M/A_complete_guide_to_heraldry|fechaaccesu=30 de mayu de 2012|páxina=72}}</ref> Dellos heraldistas suxirieron que nun principiu el púrpura yera un color abuxao y amarronao, quiciabes entemez de los otros colores heráldicos: [[azur]], [[gules]], [[Sable (heráldica)|sable]] y [[sinople]]. Nel sieglu XIV pasó a tener un matiz violáceo, consolidando'l septetu de colores de la [[heráldica]].<ref>{{cita llibru|apellíu=Sánchez Badiola|nome=Juan José|títulu=Desmontando España: el gran fraude de los separatismos|añu=2005|editorial=Visión Net|isbn=84-9770-843-1|ubicación=Madrid|url=https://books.google.es/books?id=Je4NSB6qyN0C&lpg=PP1&hl=es&pg=PA291#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|páxina=291}}</ref> En [[vexiloloxía]], el púrpura ye tamién un color infrecuente. La mayoría de les banderes que la empleguen son rexonales o municipales. Nos exemplos so estes llinies: les armes del antiguu [[Reinu de Llión]], con un lleón de púrpura, qu'entá pueden trate nel [[escudu d'España]] y otros;<ref>{{cita web|títulu=Corazón de Lleón: La bandera medieval del Reinu de Llión|url=http://corazonleon.blogspot.com.ar/2005/07/la bandera medieval-del reinu-de-len.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2012|fecha=29 de xunetu de 2005|apellíu=Chao Prieto|nome=Ricardo}}</ref> la bandera d'[[Axuntes]], [[conceyu]] de [[Puertu Ricu]], na que'l púrpura provién del mantu del [[santu patronu]] local, [[Joaquín (padre de María)|San Joaquín]];<ref>{{cita web|títulu=Historia d'Adxuntes: Himnu, bandera y escudu|url=http://axuntes1.tripod.com/simbolos.html|fechaaccesu=30 de mayu de 2012|apellíu=Oquendo|nome=José}}</ref> la bandera de la [[Prefeutura de Tokiu]], con fondu de «púrpura de Edo» (''Edo–murasaki''), color representativu de la rexón. <center><gallery> Ficheru:Coat of arms of the Kingdom of León.svg | Escudu del antiguu Reinu de Llión. Ficheru:Flag of Adjuntas, Puerto Rico.svg | Bandera d'Adxuntes (Puertu Ricu). Ficheru:Flag of Tokyo Prefecture.svg | Bandera de la Prefeutura de Tokiu (Xapón). </gallery></center> === Vistimienta === ==== Académica ==== * Nel sistema de [[vistimienta académica]] francés, cada unu de los cinco campos tradicionales d'estudiu (Artes, Ciencies, Medicina, Derechu y Teoloxía) tien asignáu un color distintivu, que apaez na [[Toga (vistimienta)|toga]] académica de los graduaos. El púrpura ye usáu poles altes instancies académiques, como'l rector de la universidá y el decanu de la facultá, independientemente del campu nel que se graduaren; tamién ye'l color distintivu de los graduaos en [[Teoloxía]], anque'l so usu na toga académica caltiénse solamente n'[[Estrasburgu]]. ==== Deportiva ==== {{AUS}} * El [[Fremantle Football Club]] de [[Fútbol australianu|fútbol Australianu]], los Melbourne Storm de la Lliga Nacional de [[Rugby League|Rugby]] y el [[Perth Glory Football Club|Perth Glory]] de l'[[A-League]] visten ropa púrpura. {{EEXX}} * Los equipos de la [[National Basketball Association|NBA]] [[Los Angeles Lakers]] y [[Phoenix Suns]] lleven na so ropa principal el color púrpura. {{ITA}} * L'equipu de la [[Serie A (Italia)|serie A]] italiana [[Associazione Calcio Firenze Fiorentina|Fiorentina]] tien como color principal de ropa'l púrpura. === Medicina === {{AP|Síndrome purpúrico}} Nel ámbitu médicu, la púrpura ye una afección que se define como la salida d'[[eritrocitu|eritrocitos]] de la riega sanguínea y la so acumuladura na piel o nel texíu celular subcutáneu. Puede presentase en forma de [[petequias]] (pequeñes mancadures coloraes) o d'[[equimosis]] (árees de sangráu mayores d'un centímetru de diámetru), que nun sumen al aplica-yos presión.<ref>{{cita web|títulu=Definición y clasificación de púrpures|url=https://www.scribd.com/doc/7894949/Definicion-Y-Clasificacion-de-Purpuras|fechaaccesu=15 de xunetu de 2012|editorial=Centru de Bachilleratu Teunolóxicu Industrial y de Servicios Nº6&thinsp;/&thinsp;Secretaría de Salú de Méxicu}}</ref> Clasificar en numberoses variedaes.<ref>«[http://www.iqb.es/diccio/p/pu.htm ''púrpura'']», ''Diccionariu ilustráu de términos médicos'', Institutu Químicu Biolóxicu, 2012, consultáu'l 15 de xunetu de 2012.</ref> == Púrpura na naturaleza == Como se vio, la secreción de ciertos moluscos precisa aferruñase en contautu col aire pa volvese púrpura. El componente principal d'esta sustancia ye típicamente'l [[6,6'–dibromoíndigo]], responsable del color.<ref name=Cooksey /> Sicasí, na naturaleza son frecuentes ciertos colorantes que suelen ser de color púrpura n'estáu natural: les [[antocianinas]], que s'atopen a esgaya nos frutos del [[Vaccinium myrtillus|arándanu]] y de la [[Rubus fruticosus|zarzamora]], na piel de les [[Solanum melongena|berenxenes]], nes fueyes de les [[Brassica oleracea var. capitata f. rubra|coles lombardes]], nos pétalos de les [[Viola odorata|violetes]] y en ciertes variedaes d'[[uva|uves]], por citar unos pocos exemplos. Estos son los colorantes purpúreos que s'aprovecharon nel pasáu estrayéndolos de liquen y de plantes. Como les antocianinas viren en candia o al azul dependiendo de l'acidez o de la alcalinidad del mediu, non toles plantes o fungos que les contienen exhiben coloraciones púrpures o violáceas; delles vegaes son coloraes o azules. <center><gallery> Ficheru:Tyrian purple on grayscale.jpg | 6,6'–dibromoíndigo frente a una escala de colores. Purpur-mit-Ausfaerbung.png | Tinción con púrpura de cascoxu (dibromoíndigo) Ficheru:Indicateur chou rouge.jpg | Zusmiu de col utilizáu como [[indicador de pH]]: el púrpura indica pH neutru. Ficheru:Chou cabus rouge 01.jpg | La coloración púrpura carauterística de la col lombarda. Cabernet Sauvignon Gaillac.jpg | [[Uva|Uves]] [[Cabernet Sauvignon]] Purplec.png|El color d'esta [[coliflor]] y otros vexetales producir por pigmentos [[antocianina|antocianines]]. Alpine anemone.jpg | Flor de la [[pulsatilla]] Flox At Last.jpg | Flores [[Phlox|flox]] de color púrpura sicodélicu A red fish in tide pools 2.JPG | [[Cottidae|Charrasco espinosu]] Béryl Rouge.jpg | Una bixbita, raru [[berilu]] púrpura </gallery></center>. == Muestres == Dellos exemplos adicionales de púrpura: {{Colort cabecera}} {{Colort|name=Bizantín<ref>Maerz and Paul A Dictionary of Color New York:1930 McGraw-Hill; the color Byzantine is displayed on page 125, Plate 51, Color Sample K8.</ref>|hex=BD33A4|r=189|g=51|b=164|h=311|s=73|v=74}} {{Colort|name=Ciruela<ref>Ciruela en [https://web.archive.org/web/20081004182701/http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-s-postage-stamp-color-names/list/3/ Postage-Stamp Color Names], William H. Beck, plum, NBS/ISCC S N°256 o pensamientu púrpura: [http://encycolorpedia.es/78184a Pansy purple]</ref>|hex=78184a|r=120|g=24|b=74|h=329|s=80|v=47}} {{Colort|name=Púrpura<ref>[https://web.archive.org/web/20081004183324/http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-r-color-standards-and-color-nomenclature/list/5 Color Standards and Color Nomenclature], Ridgway, purple NBS/ISCC R, purple(True)(R) N°236</ref>|hex=870074|r=135|g=0|b=116|h=308|s=100|v=53}} {{Colort|name=Púrpura<ref>purple [http://tx4.us/mh/mh300.htm HTLM Colo(o)r Charts] John C. Foster and Texas Precancel Club 2000-2006</ref>|hex=703070|r=112|g=48|b=112|h=300|s=57|v=44}} {{Colort|name=Púrpura brillosu<ref>brilliant purple [http://tx4.us/mh/mh291.htm HTLM Colo(o)r Charts] John C. Foster and Texas Precancel Club 2000-2006</ref>|hex=A030B2|r=160|g=48|b=178|h=292|s=73|v=70}} {{Colort|name=Púrpura Munsell<ref>[[:File:MunsellColorWheel.svg]]</ref>|hex=9F00C5|r=159|g=0|b=197|h=288|s=100|v=77}} {{Colort|name=Uva<ref>[https://web.archive.org/web/20081004183254/http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-p-plochere-color-system/list/3 Plochere Color System] grape 50404d, NBS/ISCC P</ref>|hex=50404d|r=80|g=64|b=77|h=311|s=20|v=31}} {{Colort|name=[[Violín (color)|Violín]]<ref>[http://pourpre.com/chroma/dico.php?typ=fiche&ent=violine violine] Pourpre.com 2012</ref>|hex=A10684|r=161|g=6|b=132|h=311|s=96|v=63}} |} === Purpúreo o púrpura en bioloxía === El '''purpúreo''' o na so forma llatina ''purpureus'' ye polo xeneral un color púrpura buxu y usóse na descripción d'especies biolóxiques,<ref>Dade, H. A. (Harry Arthur), 1895-, Colour terminology in biology</ref> como por casu na planta ''[[Lablab purpureus]]'' (poroto d'Exiptu). Delles muestres del so usu:<ref>[https://web.archive.org/web/20081004182503/http://colors.bravo9.com/nbs-iscc-b-colour-terminology-in-biology/list/2 Colour Terminology in Biology], H.A. Dade, NBS/ISCC B Kelly & Judd 1976</ref> <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=60% |- |width=5%| !width=15% style="background-color: #9a4eae; color:white;"|''purpureus'' !width=15% style="background-color: #86608e; color:white;"|''purpureus'' !width=15% style="background-color: #9e4f88; color:white;"|''purpureus'' !width=15% style="background-color: #796878; color:white;"|<small>''purpureo-griseus''</small> |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#9A4EAE |align=center|#86608e |align=center|#9e4F88 |align=center|#796878 |- |} </center> === Colores web === Los [[Color HTML|colores HTML]] establecíos por [[Protocolu (informática)|protocolos informáticos]] pal so usu en [[Páxina web|páxina web]] inclúin al púrpura que s'amuesa debaxo. Como se ve, asemeyar al púrpura estándar, y en programación invocar col nome ''purple'' (púrpura). <center> {| {{tablaguapa}} border="0" width=30% |- |width=5%| !width=25% style="background-color: #800080; color:white;"|''Purple'' |- |[[Colores HTML|HTML]] |align=center|#800080 |- |[[Modelu de color RGB|RGB]] |align=center|(128, 0, 128) |- |[[Modelu de color HSV|HSV]] |align=center|(300°, 100&thinsp;%, 50&thinsp;%) |- |Protocolu |align=center|[[Fueyes d'estilu en cascada|CSS]]&thinsp;/&thinsp;[[HTML]]&thinsp;/&thinsp;[[VGA]]&thinsp; |} </center> Otres coloraciones web similares: {{Colort cabecera}} {{Colort|name=''MediumPurple''|hex=9370DB|r=147|g=112|b=219|h=260|s=49|v=86}} {{Colort|name=''Purple'' X11|hex=A020F0|r=160|g=32|b=240|h=277|s=87|v=94}} {{Colort|name=''MediumOrchid''|hex=BA55D3|r=186|g=85|b=211|h=288|s=60|v=83}} {{Colort|name=''DarkMagenta''|hex=8B008B|r=139|g=0|b=139|h=300|s=100|v=55}} |} == Ver tamién == * [[Púrpura (heráldica)]] * [[Violeta (color)|Violeta]] * [[Moráu]] * Una llista de [[Colores#Púrpures y violetes|púrpures]] nel [[Colores]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://ciudadania-express.com/2009/07/24/el cascoxu-purpura-banduyu-en-peligru-de-extincion/ El Cascoxu Púrpura Banduyu <nowiki>[sic]</nowiki>, en peligru d'estinción]. Artículu periodísticu que contién fotografíes de los tintoreros d'Oaxaca, de los cascoxos púrpures, del so tinte, y de los texíos tiñíos con este. {{ORDENAR:Purpura}} {{Tradubot|Púrpura}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Púrpura]] [[Categoría:Pigmentos]] [[Categoría:Colorantes]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con referencies a la RAE]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 7y0l0i4abcsdzxniar3rtowbk0un2sb 0 95820 4502858 4319452 2026-07-06T06:36:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502858 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'eleición | encurso=non | país=Escocia | anchu=45 | fecha_eleición=18 de setiembre de 2014 | nome_eleición=Referendu pa la independencia d'Escocia de 2014 | fondo = | eleición_anterior = Referendu escocés de 1997 | fecha_anterior = 1997 | variante = | tamañu_bandera = 50px | siguiente_eleición = | siguiente_fecha = | tipu=Referendu | endisputa=<small>''Should Scotland be an independent country?''<br />¿Debería Escocia ser un país independiente?</small> | votantes=3&nbsp;623&nbsp;344 | participación=84.59 | rexistraos=4&nbsp;283&nbsp;392 | válidos=3&nbsp;619&nbsp;915 | nulos=3429 | campaña= | título_barras= | barres1 = Sí | color_barras1 = darkgreen | porcentaxe_barras1 = 44.7 | barres2 = Non | color_barras2 = #C00 | porcentaxe_barras2 = 55.3 | mapa_títulu=Resultaos por [[Subdivisiones d'Escocia|conceyu]][[Ficheru:Scottish independence referendu results.png|250px|center]] | lleenda_mapa1={{Ficha/Columnes|<center>{{lleenda|darkgreen|Sí}}</center>|<center>{{lleenda|#C00|Non}}</center>}}<center><small>La saturación del color indica la frecuencia de votos</small></center> }} El '''referendu pa decidir si [[Escocia]] tendría de ser un país independiente''' tuvo llugar el 18 de setiembre de 2014. Foi convocáu arriendes de un alcuerdu ente los gobiernos [[Gobiernu d'Escocia|escocés]] y del [[Gabinete del Reinu Xuníu|Reinu Xuníu]],<ref>{{cita web|títulu=Alcuerdo ente'l Gobiernu del Reinu Xuníu y el Gobiernu d'Escocia sobre un referendu sobre la independencia pa Escocia|url=http://www.number10.gov.uk/wp-content/uploads/2012/10/Agreement-final-for-signing.pdf|fecha=15 d'ochobre de 2012|idioma=inglés|urlarchivu=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130109092234/http://www.number10.gov.uk/wp-content/uploads/2012/10/Agreement-final-for-signing.pdf|fechaarchivu=2013-01-09}}</ref> pol que s'establecieron les bases pa un [[referendu]] sobre la [[Independentismu escocés|independencia escocesa]]. La decisión foi aprobada pol [[Parllamentu d'Escocia]] en payares de 2013.<ref>{{cita web|títulu=Scottish Independence Referendu Act 2013|url=http://www.legislation.gov.uk/asp/2013/14/contents|idioma=inglés}}</ref> La entruga del referendu, siguiendo los encamientos de la Comisión Eleutoral del Reinu Xuníu, foi: «¿Debería Escocia ser un país independiente? Sí o Non».<ref>{{citar web|url=https://www.publico.es/internacional/452492/el referendu independentista-de-escocia-celebrárase-el-18-de-setiembre-de-2014|títulu=El referendu independentista d'Escocia celebrará'l 18 de setiembre de 2014|editor=Maleonm01|fecha=21 de marzu de 2012}}</ref> P'aprobase la propuesta de la independencia, los resultaos del referendu riquíen d'una [[mayoría simple]]. Con delles esceiciones, tolos [[Ciudadanía europea|ciudadanos de la Unión Europea]] o de la [[Mancomunidá de Naciones]] residentes n'Escocia de 16 o más años podíen votar, un total d'unos 4,3 millones de persones. Los escoceses non residentes n'Escocia nun teníen derechu a votu. L'agrupación política ''Yes Scotland'' (‘Sí Escocia’) foi la principal representante de la campaña pol «Sí»<ref>[http://yesscotland.net/ Yes Scotland]</ref> y l'agrupación ''Better Together'' (‘Meyor Xuntos’) foi'l so contraparte pol «Non».<ref>[http://bettertogether.net/ Better Together]</ref> Finalmente, el «Non» a la independencia imponer col 55,3&nbsp;% de los votos, frente al 44,7&nbsp;% de los partidarios pola secesión.<ref>{{cita noticia|títulu=Les resultancies del referendu d'Escocia, circunscripción a circunscripción|url=http://www.elperiodico.com/es/noticias/internacional/resultaos-referendu-independencia-escocia-3532384|editorial=[[El Periódico de Catalunya]]|fecha=19 de setiembre de 2014}}</ref> Hubo una participación de 84,6&nbsp;%, inusualmente alta pa una consulta n'Escocia. Les principales temes d'alderique en redol al referendu fueron la economía escocesa, el caltenimientu de la [[llibra esterlina]] como moneda, la defensa de les [[islles Britániques]] —incluyendo'l manexu de les [[armes nucleares]]—, les rellaciones ente Escocia y los sos vecinos y l'afiliación con organizaciones internacionales como la [[Xunión Europea]], la [[OTAN]] y la [[Mancomunidá de Naciones]]. Coles mesmes, abogar pol caltenimientu de la [[Monarquía na Mancomunidá de Naciones|monarquía a la manera d'otros miembros de la ''Commonwealth'']] (Canadá, Australia, Nueva Zelanda, etc.). El [[Ministru Principal d'Escocia]], [[Alex Salmond]], y el so [[Partíu Nacional Escocés]] (SNP, poles sos sigles ingleses) tuvieron a favor de la campaña independentista. El [[Primer Ministru del Reinu Xuníu|primer ministru británicu]], [[David Cameron]], y la mayoría de los otros partíos políticos del restu de Reinu Xuníu tuvieron a favor de la continuación de la unión ente Escocia y l'Estáu británicu.<ref>{{cita noticia| url=http://www.ara.cat/mon/britanic-Escocia-celebrar-referendu-dindependencia_0_624537651.html| títulu=El govern britànic dóna 18 mesos a Escòcia per celebrar el referèndum d'independència | editor=Diari Ara| fecha=9 de xineru de 2012}}</ref> == Antecedente == Escocia yera un estáu soberanu antes de l'aprobación del [[Acta d'Unión (1707)|Acta d'Unión]] de [[1707]] cuando'l [[Reinu d'Escocia]] foi xuníu col [[Reinu d'Inglaterra]] pa establecer el Reinu Xuníu. Anguaño, [[Escocia]] ye una [[nación constituyente]] y rexón alministrativa del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte]] col so propiu gobiernu autónomu, el [[Parllamentu Escocés]], con sede n'[[Edimburgu]]. Nun hai precedentes d'un referendu sobre la independencia celebráu n'Escocia. En [[1979]]. celebróse un [[Referendu escocés de 1979|referendu pa restablecer l'Asamblea Llexislativa d'Escocia]] dempués de la so supresión en [[1707]], lo que nun espolletó, pos anque la votación foi mayoritaria pol «Sí» nun s'algamar el cuórum de 40&nbsp;% del eleutoráu nesi sentíu. A esta primer consulta favorable siguió-y el [[referendu escocés de 1997]], lo que condució a la restauración del [[Parllamentu d'Escocia]]. N'[[Europa]], el precedente más cercanu ye'l de la curtia [[República de Crimea]], que declaró la so independencia d'[[Ucraína]] tres un referendu celebráu'l [[16 de marzu]] de [[2014]], antes de la so anexón a Rusia. El referendu nun foi reconocíu per Ucrania nin por Naciones Xuníes, al ser illegal d'alcuerdu tantu a la Constitución d'Ucraína como a la de Rusia, y tuvo suxetu a munches irregularidaes. Enantes, aportaren a la independencia por aciu referendu [[Liberia]] (1846), [[Noruega]] (1905), [[Islandia]] (1944), [[Eslovenia]] (1990), [[Xeorxa]], [[Uzbequistán]], [[Ucraína]], [[Estonia]], [[Letonia]], [[Lituania]], [[Croacia]] y [[Macedonia del Norte]] (1991), [[Bosnia-Herzegovina]] (1992), [[Eritrea]] (1993), [[Timor Oriental]] (1999), [[Montenegru]] (2006) y [[Sudán del Sur]] (2011), amás de les ensin reconocer pol estáu titular de [[Transnistria]] y [[Nagorno-Karabakh]] (1992), [[Osetia del Sur]] (2006) y [[Crimea]] (2014). Amás celebráronse referendus d'independencia, con resultancia negativa en [[Polinesia Francesa]] (1958), [[Mayotte]] (1974 y 1976), [[Quebec]] (1980 y 1995), [[Isla Nieves]] (1998) y [[Puertu Ricu]] (1967, 1998 y 2012). == Resultaos per área == <!--Yes colour: #9F9; Non colour: #F99--> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" |- ! scope="col" style="width:22%"| Área<ref>http://www.bbc.com/news/events/scotland-decides/results</ref> ! scope="col" style="width:13%"| Votos pol Sí !scope="col" style="width:13%"| Votos pol Non ! scope="col" style="width:13%"| Sí (%) ! scope="col" style="width:13%"| Non (%) ! scope="col" style="width:13%"| Diferencia (%) ! scope="col" style="width:13%"| Participación ! scope="col" style="width:13%"| Participación (%) |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Aberdeen]] | 59,390 | '''84,094''' | 41.4% | '''58.6%''' | 17.2% | 143,484 | 81.7% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Aberdeenshire]] |71,337 |'''108,606''' | 39.6% | '''60.4%''' | 20.8% | 179,943 | 87.2% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Angus (Escocia)|Angus]] |35,044 |'''45,192''' |43.7% |'''56.3%''' |12.6% |80,236 | 85.7% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Argyll and Bute]] |26,324 |'''37,143''' |41.5% |'''58.5%''' |17% |63,467 |88.2% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Clackmannanshire]] | 16,350 | '''19,036''' |46.2% | '''53.8%''' |7.6% | 35,386 |88.6% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Dumfries and Galloway]] |36,614 |'''70,039''' |34.3% |'''65.7%''' |31.4% |106,653 | 87.5% |- {{Yes||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Dundee]] |'''53,620''' |39,880 |'''57.3%''' |42.7% |14.6% |93,500 | 78.8% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[East Ayrshire]] |39,762 |'''44,442''' |47.2% |'''52.8%''' |5.6% |84,204 | 84.5% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[East Dunbartonshire]] |30,624 |'''48,314''' |38.8% |'''61.2%''' |22.4% |78,938 |91.0% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[East Lothian]] |27,467 |'''44,283''' |38.3% |'''61.7%''' |23.4% |71,750 | 87.6% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[East Renfrewshire]] |24,287 |'''41,690''' |36.8% |'''63.2%''' |26.4% |65,977 | 90.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Edinburgh]] |123,927 |'''194,638''' | 38.9% | '''61.1%''' |22.2% |318,565 |84.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Islles Hébrides Esteriores]] | 9,195 | '''10,544''' |46.6% | '''53.4%''' |6.8% | 19,739 |86.2% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Falkirk]] |50,489 |'''58,030''' |46.5% |'''53.5%''' |7% |108,519 | 88.7% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Fife]] |114,148 |'''139,788''' | 45.0% | '''55.0%''' |10% |253,936 |84.1% |-{{Yes||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Glasgow]] | '''194,779''' | 169,347 | '''53.5%''' |46.5% |7% | 364,126 | 75.0% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Highland]] |78,069 |'''87,739''' | 47.1% | '''52.9%''' |5.8% |165,808 | 87.0% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Inverclyde]] |27,243 |'''27,329''' |49.9% |'''50.1%''' |0.2% |54,572 | 87.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Midlothian]] |26,370 |'''33,972''' |43.7% |'''56.3%''' |12.6% |60,342 | 86.8% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Moray (Escocia)|Moray]] |27,232 |'''36,935''' | 42.4% | '''57.6%''' |15.2% |64,167 | 85.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[North Ayrshire]] |47,072 |'''49,016''' |48.9% | '''51.1%''' |2.2% | 96,088 | 84.4% |- {{Yes||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[North Lanarkshire]] |'''115,783''' |110,922 | '''51.1%''' |48.9% |2.2% |226,705 | 84.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Orkney|Orkney Islands]] |4,883 |'''10,004''' |32.8% | '''67.2%''' |34.4% |14,887 |83.7% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Perth and Kinross]] |41,475 |'''62,714''' |39.8% |'''60.2%''' |20.4% |104,189 | 86.9% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Renfrewshire]] |55,466 |'''62,067''' |47.2% |'''52.8%''' |5.6% |117,533 | 87.3% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Scottish Borders]] |27,906 |'''55,553''' |33.4% |'''66.6%''' |33.2% |83,459 | 87.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Shetland|Shetland Islands]] | 5,669 | '''9,951''' |36.3% | '''63.7%''' |27.4% | 15,620 | 84.4% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[South Ayrshire]] | 34,402 | '''47,247''' |42.1% | '''57.9%''' |15.8% | 81,649 | 86.1% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[South Lanarkshire]] |100,990 |'''121,800''' |45.3% |'''54.7%''' |9.4% |222,790 | 85.3% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[Stirling (conceyu)|Stirling]] |25,010 |'''37,153''' |40.2% | '''59.8%''' |19.6% | 62,163 | 90.1% |- {{Yes||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[West Dunbartonshire]] |'''33,720''' |28,776 |'''54.0%''' |46.0% |8% |62,396 | 87.9% |-{{Cel·la non||align=}} |scope="row" style="text-align:left"|[[West Lothian]] |53,342 |'''65,682''' |44.8% | '''55.2%''' |10.4% |119,024 | 86.2% |-{{Cel·la non||align=}} ! scope="row" style="text-align:left"| TOTAL !1,617,989 !2,001,926 ! 44.7% ! 55.3% ! 10.6% !3,619,915 ! 84.6% |} == Sondeos d'opinión == ===2014=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" !! style="width:100px;"| Feches<br /> !! style="width:300px;"|Organización de sondéu!! class="unsortable" style="width:65px;"| Tamañu de muestra!! class="unsortable" style="background:#008142; color:white; width:100px;"| Sí!! class="unsortable" style="background:#dc241f; color:white; width:100px;"|Non!! class="unsortable" style="background:gray; color:white; width:90px;"| Indecisu!! class="unsortable" style="width:80px;"| Ventaya |- | data-sort-value="2014-09-17" | 16–17 Sep || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Polls/scotland-referendu-18-september-tables.pdf Ipsos MORI/Evening Standard]|| 991|| 45&nbsp;% || style="background: rgb(233, 107, 103);" | '''50&nbsp;%''' || 4&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-17" | 16–17 Sep || {{Enllaz rotu|1=Survation/Daily Record |2=http://survation.com/wp-content/uploads/2014/09/24-hour-scottish-referendu-poll.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}|| 1,160|| 43&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''48&nbsp;%''' || 9&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-17" | 15–17 Sep || {{Enllaz rotu|1=YouGov/The Times/The Sun |2=http://yougov.co.uk/news/2014/09/18/full-results-times-sun-140917-scottish-referendu/ |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }}|| 3,237 || 45&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''49&nbsp;%''' || 6&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 4&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-17" | 15–17 Sep || [http://www.panelbase.com/media/polls/F6022TablesForPublication170914.pdf Panelbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924040708/http://www.panelbase.com/media/polls/F6022TablesForPublication170914.pdf |date=2014-09-24 }}|| 1,004 || 45&nbsp;% || style="background: rgb(233, 107, 103);" | '''50&nbsp;%''' || 5&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-16" | 15–16 Sep || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/scotland-independence-sep-2014-tables.pdf Ipsos MORI/STV]|| 1,373 || 47&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''49&nbsp;%''' || 5&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 2&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-16" | 12–16 Sep || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_scotsman_final_pollv1.pdf ICM/The Scotsman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140918052817/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_scotsman_final_pollv1.pdf |date=2014-09-18 }}|| 1,175 || 41&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''45&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 4&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-16" | 12–16 Sep || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/09/Scottish-Attitudes-Poll-Results.pdf Survation/Daily Mail]|| 1,000 || 44&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''48&nbsp;%''' || 8&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 4&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-16" | 12–15 Sep || [https://web.archive.org/web/http://news.opinium.co.uk/sites/news.opinium.co.uk/files/op4846_telegraph_scottish_referendu_-_tables.pdf Opinium/Telegraph]|| 1,156 || 43&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''47&nbsp;%''' || 8&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 4&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-12" | 10–12 Sep || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/09/Better-Together-Voting-Intention-Tables.pdf Survation/Better Together]|| 1,044 || 42&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''49&nbsp;%''' || 9&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-12" | 9–12 Sep || [http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w15tables.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915184347/http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w15tables.pdf |date=2014-09-15 }}|| 1,014 || 46&nbsp;% || style="background: rgb(248, 193, 190);" | '''47&nbsp;%''' || 7&nbsp;% || style="background: rgb(220, 36, 31); color: white;" | 1&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-12" | 10–11 Sep || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_ST_scotland_poll.pdf ICM/Sunday Telegraph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915025140/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_ST_scotland_poll.pdf |date=2014-09-15 }}|| 705 || style="background:#9f9;"| '''49&nbsp;%''' || 42&nbsp;% || 9&nbsp;% || style="background:#008142; color:white;"| 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-11" | 9–11 Sep || {{Enllaz rotu|1=YouGov/The Times |2=http://yougov.co.uk/news/2014/09/11/scotland-referendu-non-52-yes-48/ |date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot }}|| 1,268 || 45&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''50&nbsp;%''' || 5&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-09" | 5–9 Sep || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/09/Headline-Referenedum-Vote-Table.pdf Survation/Daily Record] || 1,000 || 42&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''48&nbsp;%''' || 10&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 6&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-05" | 2–5 Sep || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/ywzyqmrf2o/Scotland_Final_140905_Sunday_Times_FINAL.pdf YouGov/The Sunday Times]|| 1,084 || style="background:#9f9;"| '''47&nbsp;%''' || 45&nbsp;% || 8&nbsp;% || style="background:#008142; color:white;"| 2&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-04" | 2–4 Sep || [http://www.panelbase.com/media/polls/F6134tables.pdf Panelbase/Yes Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908134018/http://www.panelbase.com/media/polls/F6134tables.pdf |date=2014-09-08 }}|| 1,042 || 44&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''48&nbsp;%''' || 8&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 4&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-04" | 27 Ago – 4 Sep || [http://www.tns-bmrb.co.uk/uploads/files/TNSUK_SOM2014Sep9_DataTables.pdf TNS-BMRB]|| 990 || 38&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''39&nbsp;%''' || 23&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 1&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-09-01" | 28 Ago – 1 Sep || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/vt3dw4o8k5/Scotland_EndofAug_Times_Sun_Website.pdf YouGov/The Times/The Sun] || 1,063 || 42&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''48&nbsp;%''' || 10&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 6&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-08-28" | 26–28 Ago || {{Enllaz rotu|1=Survation/Scottish Daily Mail |2=http://survation.com/wp-content/uploads/2014/08/Scottish-DM-2nd-Alderique-Tables.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} || 1,001 || 41&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 12&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 6&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-08-17" | 17 Ago || [http://www.theguardian.com/politics/2014/aug/17/scottish-independence-poll-yes-gains-ground ICM] || 1,005 || 38&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9&nbsp;% |- <!--| data-sort-value="2014-08-15" | 11–15 Ago || [ Panelbase/Yes Scotland] || xxx || xx% || style="background:#f8c1be;"| '''xx%''' || xx% || style="background:#dc241f; color:white;"| x%--> |- <!--| data-sort-value="2014-08-15" | 11–15 Ago || [ ICM/Scotland on Sunday] || 1,005 || 38% || style="background:#f8c1be;"| '''47%''' || 14% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9%--> |- | data-sort-value="2014-08-07" | 6–7 Ago || {{Enllaz rotu|1=Survation/Scottish Daily Mail |2=http://survation.com/wp-content/uploads/2014/08/Post-Independence-Alderique-Poll-tables.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} || 1,010 || 37&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''50&nbsp;%''' || 13&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 13&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-08-07" | 4–7 Ago || [http://cdn.yougov.com/cumulus_uploads/document/n9xblv6gc0/Sun_Results_Scottish_Independence_140807.pdf YouGov/The Sun] || 1,142 || 35&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''55&nbsp;%''' || 10&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 20&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-08-07" | 23 Jul–7 Ago || [http://www.tns-bmrb.co.uk/uploads/files/TNSUK_SOM2014Aug11_DataTables.pdf TNS BMRB] || 1,003 || 32&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''45&nbsp;%''' || 23&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 13&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-08-03" | 28 Jul–3 Ago || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/scotland-opinion-monitor-august-2014-tables.pdf Ipsos MORI/STV] || 1,006 || 40&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''54&nbsp;%''' || 7&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 14&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-08-01" | 30 Jul–1 Ago || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/08/Scottish-Poll-Aug-3rd-MOS-Without-Demographics.pdf Survation/Mail on Sunday] || 1,000 || 40&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 6&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-07-28" | 16–22 Jul || [http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w12.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810134745/http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w12.pdf |date=2014-08-10 }} || 1,041 || 41&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''48&nbsp;%''' || 11&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-07-11" | 7–11 Jul || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_july_scotlandpoll8.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715042923/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_july_scotlandpoll8.pdf |date=2014-07-15 }} || 1,002 || 34&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''45&nbsp;%''' || 21&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 11&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-07-09" | 25 Jun–9 Jul || [http://www.tns-bmrb.co.uk/uploads/files/TNSUK_SOM_DataTables2014July18.pdf TNS BMRB] || 995 || 32&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''41&nbsp;%''' || 27&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-07-08" | 4–8 Jul || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/07/scottish-omnibus-july-record-tables.pdf Survation/Daily Record] || 1,013 || 41&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 13&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-29" | 25–29 Jun || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/ebzazz6em9/Times_Scotland_Results_140629_Tuesday_W.pdf YouGov/The Times] || 1,206 || 35&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''54&nbsp;%''' || 12&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 19&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-23" | 10–23 Jun || [http://scotlandseptember18.com/wp-content/uploads/2014/07/125385_Independence_Poll_FINAL_Media.pdf TNS BMRB/Scotland September 18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714212927/http://scotlandseptember18.com/wp-content/uploads/2014/07/125385_Independence_Poll_FINAL_Media.pdf |date=2014-07-14 }} || 1,004 || 32&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 22&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 14&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-16" | 12–16 Jun || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/wz75xbwh76/Sun_Scotland_Results_16-Jun-2014_FINAL_W.pdf YouGov/Sun] || 1,039 || 36&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''53&nbsp;%''' || 11&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 17&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-12" | 9–12 Jun || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/ScotPoll_Jun2014_Post-Vote-Weig.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715000250/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/ScotPoll_Jun2014_Post-Vote-Weig.pdf |date=2014-07-15 }} || 1,002 || 36&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''43&nbsp;%''' || 21&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-11" | 9–11 Jun || [http://www.panelbase.com/media/polls/F5852YesScotland.pdf Panelbase/Yes Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714174537/http://www.panelbase.com/media/polls/F5852YesScotland.pdf |date=2014-07-14 }} || 1,060 || 43&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 12&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 3&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-10" | 6–10 Jun || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/06/Daily-Record-tables-1-33-June.pdf Survation/Daily Record] || 1,004 || 39&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''44&nbsp;%''' || 17&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-06-01" | 26 May–1 Jun || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/scottish-independence-referendu-tables-june-2014.pdf Ipsos MORI/STV] || 1,003 || 36&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''54&nbsp;%''' || 10&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 18&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-05-28" | 21–28 May || [http://www.tns-bmrb.co.uk/uploads/files/TNSUK_SOM_DataTables2014June11.pdf TNS BMRB] || 1,011 || 30&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 28&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 12&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-05-15" | 12–15 May || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_may_indyref-1.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519183335/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_may_indyref-1.pdf |date=2014-05-19 }} || 1,003 || 34&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 20&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 12&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-05-14" | 8–14 May || [http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w11ScottishSundayTimestables.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630083013/http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w11ScottishSundayTimestables.pdf |date=2014-06-30 }} || 1,046 || 40&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 13&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-05-12" | 9–12 May || {{Enllaz rotu|1=Survation/Daily Record |2=http://survation.com/wp-content/uploads/2014/05/Daily-Record-tables.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} || 1,003 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 17&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 10&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-05-02" | 23 Abr–2 May || [http://www.tns-bmrb.co.uk/uploads/files/TNSUK_SOM_DataTables2014May14.pdf TNS BMRB] || 996 || 30&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 28&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 12&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-28" | 25–28 Abr || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/g5xsbk8gw4/Scotland_29-Apr-2014_Formatted.pdf YouGov/Channel 4] || 1,208 || 37&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''51&nbsp;%''' || 12&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 14&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-16" | 14–16 Abr || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/Scotsman_april_2014.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424130820/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/Scotsman_april_2014.pdf |date=2014-04-24 }} || 1,004 || 39&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 19&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 3&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-15" | 11–15 Abr || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/04/Sunday-Post-Dundee-Courier-Tables-1.pdf Survation/Sunday Post] || 1,001 || 38&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 8&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-09" | 4–9 Abr || [http://www.panelbase.com/media/polls/F5696YesScotland160414.pdf Panelbase/Yes Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422232532/http://www.panelbase.com/media/polls/F5696YesScotland160414.pdf |date=2014-04-22 }} || 1,024 || 40&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''45&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-07" | 4–7 Abr || [https://web.archive.org/web/20140413124047/http://survation.com/wp-content/uploads/2014/04/Daily-Record-Tables.pdf Survation/Daily Record] || 1,002 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 10&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-04" | 28 Mar–4 Abr || [http://www.panelbase.com/media/polls/F5673tables.pdf Panelbase/Wings Over Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407083215/http://www.panelbase.com/media/polls/F5673tables.pdf |date=2014-04-07 }} || 1,025 || 41&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-04-02" | 21 Mar–2 Abr || [http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_SOM_DataTables2014Apr16.pdf TNS BMRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416180549/http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_SOM_DataTables2014Apr16.pdf |date=2014-04-16 }} || 988 || 29&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''41&nbsp;%''' || 30&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 12&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-03-24" | 20–24 Mar ||[http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/xo0fp6sep5/Times_Results_Scotland_March_2014.pdf YouGov/Times] || 1,072 || 37&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 11&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 15&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-03-21" | 17–21 Mar || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_march_indyref4.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140513175723/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_march_indyref4.pdf |date=2014-05-13 }} || 1,010 || 39&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-03-14" | 7–14 Mar || [http://www.panelbase.com/media/polls/NewsnetScotlandPoll.pdf Panelbase/Newsnet Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327155200/http://www.panelbase.com/media/polls/NewsnetScotlandPoll.pdf |date=2014-03-27 }} || 1,036 || 40&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''45&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 5&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-03-09" | 26 Feb–9 Mar || [http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_DataTables_SOM2014Mar24.pdf TNS BMRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407084549/http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_DataTables_SOM2014Mar24.pdf |date=2014-04-07 }} || 1,019 || 28&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 30&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 14&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-03-07" | 6–7 Mar || [https://web.archive.org/web/20140313181631/http://survation.com/wp-content/uploads/2014/03/Daily-Record-Tables-Full.pdf Survation/Daily Record/Better Nation] || 1,002 || 39&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''48&nbsp;%''' || 13&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-28" | 24–28 Feb || [http://cdn.yougov.com/cumulus_uploads/document/vm7l1z2eyo/YG-Archive-140128-ScottishSun-Scotland.pdf YouGov/Scottish Sun] || 1,257 || 35&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''53&nbsp;%''' || 12&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 18&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-25" | 20–25 Feb || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/ipsos-mori-scotland-monitor-tables-february-2014.pdf Ipsos/MORI] || 1,001 || 32&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''57&nbsp;%''' || 11&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 25&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-21" | 18–21 Feb || [http://www.panelbase.com/media/polls/SNPtables230214.pdf Panelbase/Scottish National Party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327194741/http://www.panelbase.com/media/polls/SNPtables230214.pdf |date=2014-03-27 }} || 1,022 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 10&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-21" | 17–21 Feb || [http://www.icmresearch.com/media-centre/polls/scottish-independence-poll-february-2014 ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301032330/http://www.icmresearch.com/media-centre/polls/scottish-independence-poll-february-2014 |date=2014-03-01 }} || 1,004 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''49&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 12&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-18" | 17–18 Feb || [http://survation.com/wp-content/uploads/2014/02/Scotland-Issues-Poll-Report.pdf Survation/Mail on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325141119/http://survation.com/wp-content/uploads/2014/02/Scotland-Issues-Poll-Report.pdf |date=2014-03-25 }} || 1,005 || 38&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-06" | 29 Ene–6 Feb || [http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w10.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308161840/http://www.panelbase.com/media/polls/F4108w10.pdf |date=2014-03-08 }} || 1,012 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''49&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 12&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-06" | 28 Ene–6 Feb || [http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_SOM%20Data%20Tables_2014Feb19.pdf TNS BMRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325141120/http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_SOM%20Data%20Tables_2014Feb19.pdf |date=2014-03-25 }} || 996 || 29&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 29&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 13&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-2-05" | 3–5 Feb || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/tybxis6ofg/YG-Archive-140106%20-%20The%20Sun%20-%20Scotland.pdf YouGov/Sun] || 1,047 || 34&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 18&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-1-31" | 29–31 Ene|| {{Enllaz rotu|1=Survation/Mail on Sunday |2=http://survation.com/wp-content/uploads/2014/02/Scottish-Referendu-Report-VI.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} || 1,010 || 32&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 20&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-1-27" | 21–27 Ene || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/9y5qx2f7sa/YG-Archive-140127-Scotland.pdf YouGov] || 1,192 || 33&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 19&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-1-24" | 21–24 Ene|| [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_jan_scotland_poll2.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211022231/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2014_jan_scotland_poll2.pdf |date=2014-02-11 }} || 1,004 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''44&nbsp;%''' || 19&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 7&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-1-20" | 14–20 Ene|| [http://scotlandseptember18.com/wp-content/uploads/2014/01/TNS_-_Scottish_Independence_scotlandseptember18_Poll_-_2nd_February_2014.pdf TNS BMRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220130237/http://scotlandseptember18.com/wp-content/uploads/2014/01/TNS_-_Scottish_Independence_scotlandseptember18_Poll_-_2nd_February_2014.pdf |date=2014-02-20 }} || 1,054 || 29&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 29&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 13&nbsp;% |- | data-sort-value="2014-1-20" | 3–10 Ene || [http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_Scottish%20Independence%20Poll_BBC%20Documentary_2014Feb11.pdf TNS BMRB/BBC Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308022144/http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNSUK_Scottish%20Independence%20Poll_BBC%20Documentary_2014Feb11.pdf |date=2014-03-08 }} || 1,008 || 28&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 30&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 14&nbsp;% |} ===2013=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:95%;line-height:14px" |- !! style="width:100px;"| Feches<br /> !! style="width:300px;"|Organización de sondéu!! class="unsortable" style="width:65px;"| Tamañu de muestra!! class="unsortable" style="background:#008142; color:white; width:100px;"| Sí!! class="unsortable" style="background:#dc241f; color:white; width:100px;"|Non!! class="unsortable" style="background:gray; color:white; width:90px;"| Indecisu!! class="unsortable" style="width:80px;"| Ventaya |- | data-sort-value="2013-8-12" | 3–10 Dic || [https://web.archive.org/web/20131224105633/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/som-data-tables-10-dec-2013_1387291827.pdf TNS BMRB] || 1,055 || 27&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''41&nbsp;%''' || 33&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 14&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-12-09" | 6–9 Dic || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/2r7gjlmi92/YG-Archive-131209-Scotland.pdf YouGov/Times] || 1,074 || 33&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 19&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-12-09" | 29 Nov–5 Dic || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/ipsos-mori-scotland-monitor-tables-december-2013.pdf Ipsos MORI/STV News] || 1,006 || 31&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''55&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 24&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-11-24" | 27–28 Nov || [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2516317/Poll-reveals-just-QUARTER-Scots-want-leave-UK-following-launch-referendu-campaign.html?ico=home%5Eheadlines Progressive Scottish Opinion/Mail on Sunday] || 1,134 || 27&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''56&nbsp;%''' || 17&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 29&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-8-12" | 20–27 Nov || [https://web.archive.org/web/20131214193733/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/som-data-tables-27-nov-2013_1386178151.pdf TNS BMRB] || 1,004 || 26&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''42&nbsp;%''' || 32&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 16&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-11-24" | 12–20 Nov || [http://www.panelbase.com/media/polls/ScottishSundayTimesW9.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325141146/http://www.panelbase.com/media/polls/ScottishSundayTimesW9.pdf |date=2014-03-25 }} || 1,006 || 38&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-10-11" | 23–30 Oct || [https://web.archive.org/web/20131203084517/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/som-data-tables-30-october-2013_1383820766.pdf TNS BMRB] || 1,010 || 25&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''43&nbsp;%''' || 32&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 18&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-10-27" | 17–24 Oct || [http://www.panelbase.com/news/Wingsoverscotlandwave228102013.xlsx Panelbase/Wings Over Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102101749/http://www.panelbase.com/news/Wingsoverscotlandwave228102013.xlsx |date=2013-11-02 }} || 1,008 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''45&nbsp;%''' || 17&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 8&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-10-11" | 25 Sep – 2 Oct || [http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNS%20BMRB_SOMDataTables2013Oct10.pdf TNS BMRB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922071400/http://www.tnsglobal.com/sites/default/files/whitepaper/TNS%20BMRB_SOMDataTables2013Oct10.pdf |date=2014-09-22 }} || 1,004 || 25&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''44&nbsp;%''' || 31&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 19&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-09-16" | 13–16 Sep || [https://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/wn640w78re/YouGov_Times_16-Sep-2013.pdf YouGov/Times] || 1,139 || 32% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 13&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 20&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-09-15" | 9–15 Sep || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/SPOMSept13/Scotland_SPOM16_Independence__Tables_FINAL_17913.pdf Ipsos MORI/STV News] || 1,000 || 30&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''57&nbsp;%''' || 14&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 27&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-09-13" | 10–13 Sep || [http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2013_sept_scotland_independence_poll1.pdf ICM/Scotland on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202173131/http://www.icmresearch.com/data/media/pdf/2013_sept_scotland_independence_poll1.pdf |date=2014-02-02 }} || 1,002 || 32&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''49&nbsp;%''' || 19&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 17&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-09-05" | 30 Ago – 5 Sep || [http://www.bloomberg.com/news/2013-09-15/scots-support-for-independence-37-for-union-47-poll-shows.html Panelbase/Sunday Times] || 1,002 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%'''|| 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 10&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-08-28" | 23–28 Ago || [http://www.panelbase.com/news/SNPPollTables020903.pdf Panelbase/Scottish National Party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325141156/http://www.panelbase.com/news/SNPPollTables020903.pdf |date=2014-03-25 }} || 1,043 || style="background:#9f9;"| '''44&nbsp;%''' || 43&nbsp;% || 13&nbsp;% || style="background:#008142; color:white;"| 1&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-08-27" | 21–27 Ago || [http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/som-data-tables-august-2013_1378220251.pdf TNS BMRB] || 1,017 || 25&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 28&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 22&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-08-22" | 19–22 Ago || [http://d25d2506sfb94s.cloudfront.net/cumulus_uploads/document/2rnh7dcu0g/YG-Archive-Devo-Plus-results-220813-Scottish-independence.pdf YouGov/Devo Plus] || 1,171 || 29&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''59&nbsp;%''' || 10&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 30&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-08-16" | 16 Ago || {{Enllaz rotu|1=Angus Reid/Daily Express |2=http://www.angusreidglobal.com/wp-content/uploads/2013/08/Scottland-Referendu-Poll-.pdf |date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot }} || 549 || 34&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 19&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 13&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-07-24" | 17–24 Jul || [http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables290713.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209180140/http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables290713.pdf |date=2014-02-09 }} || 1,001 || 37&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 17&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 9&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-05-16" | 10–16 Mayu || [http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables190513.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922075934/http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables190513.pdf |date=2014-09-22 }} || 1,004 || 36&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''44&nbsp;%''' || 20&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 8&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-05-05" | 29 Abr – 5 Mayu || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/SPOMMay13/Scotland_SPOM_May13_Tables.pdf Ipsos MORI/The Times] || 1,001 || 28&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''57&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 29&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-04-02" | 20 Mar – 2 Abr || [https://web.archive.org/web/20130821063623/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/scottish-independence-data-tables-8-apr-2013_1365519836.pdf TNS BMRB] || 1,002 || 30&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''51&nbsp;%''' || 19&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 21&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-03-22" | 18–22 Mar || [http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables250313.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922072506/http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables250313.pdf |date=2014-09-22 }} || 885 || 36&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''46&nbsp;%''' || 18&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 10&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-02-28" | 20–28 Feb || [https://web.archive.org/web/20130821063511/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/nuclear-weapons-scot-independence-poll-13-mar-2013_1363172540.pdf TNS BMRB/Scottish CND] || 1,001 || 33&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 15&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 19&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-02-09" | 4–9 Feb || [http://www.ipsos-mori.com/Assets/Docs/Scotland/SPOMFeb13/Scotland_SPOMFeb13_tables_130213.pdf Ipsos MORI/The Times] || 1,003 || 32&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''52&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 20&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-02-01" | 30 Ene – 1 Feb || {{Enllaz rotu|1=Angus Reid |2=http://www.angus-reid.com/wp-content/uploads/2013/02/2013.02.03_Referendu_SCO.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} || 1,003 || 32&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 20&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 15&nbsp;% |- |data-sort-value="2013-01-21" | 11–21 Ene || [http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables280113.pdf Panelbase/Sunday Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822110628/http://www.panelbase.com/news/TheSundayTimesScottishPollTables280113.pdf |date=2013-08-22 }} || 1,004 || 34&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''47&nbsp;%''' || 19&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 13&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-01-09" | 3–9 Ene || [https://web.archive.org/web/20131105064709/http://www.tns-bmrb.co.uk/assets-uploaded/documents/sip14jan13_1358166616.pdf TNS BMRB] || 1,012 || 28&nbsp;% || style="background:#f8c1be;"| '''48&nbsp;%''' || 24&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 20&nbsp;% |- | data-sort-value="2013-01-04" | 3–4 Ene || [https://web.archive.org/web/http://www.angus-reid.com/wp-content/uploads/2013/01/2013.01.06_Referendu_SCO.pdf Angus Reid] || 573 || 32&nbsp;% || style="background:#e96b67;"| '''50&nbsp;%''' || 16&nbsp;% || style="background:#dc241f; color:white;"| 18&nbsp;% |} ==Comentarios== ===La Unión Europea=== L'estatus d'Escocia dientro de la Unión Europea nel casu d'aportar a la independencia foi una tema central nel referendu. La posibilidá de que'l Reinu Xuníu lleve a cabu un referendu sobre la so salida de la Unión Europea, qu'obligaría a Escocia a abandonar la XE, convirtió esta tema en bien importante. Pa los defensores de la independencia, Escocia siendo unu de los dos [[país constituyente|reinos constituyuentes]] del Reinu Xuníu, sería unu de los sos dos estaos socesores. En mayu de 2013, l'economista alemán Roland Vaubel, asesor del gobiernu alemán, caltenía esta tesis.<ref>{{citar web |títulu=Adviser to German Government: 'Indy Scotland Would Still Be in Europe' |url=http://www.heraldscotland.com/politics/referendu-news/adviser-to-german-government-indy-scotland-would-still-be-in-europe.20948699 |fecha=12 de mayu de 2013 |fechaaccesu=14 de mayu de 2013 |idioma=inglés |editorial=Herald & Times Group }}</ref> Vaubel contradicía les declaraciones en 2012 del [[presidente de la Comisión Europea]] Manuel Barroso, quien dixo qu'Escocia nun quedaría automáticamente como miembru de la Unión Europea en casu d'independencia.<ref>{{cita noticia |títulu=Barroso casts doubt on independent Scotland's EU membership rights |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2012/sep/12/barrosu-doubt-scotland-eu-membership | editorial=Guardian News and Media |fecha= 12 de setiembre de 2012| idioma=inglés|fechaaccesue=}}</ref> En 2012 la Comisión Europea propunxo dar respuesta oficial a preguntar si'l Reinu Xuníu solicitar. Sicasí'l [[Gobiernu británicu]] decidió nun solicitala.<ref>{{cita noticia |títulu=Scottish independence: UK ministers not seeking advice on Scotland in EU |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-|editorial=BBC|fecha=1 de payares de 2012| idioma=inglés|fechaaccesu=1 de payares de 2012 }}</ref> Nun esiste precedente de la disolución d'un estáu miembru y la so sustitución por dos estaos nuevos y nun ta previstu nos trataos, sicasí la opinión mayoritaria dientro de la XE ye qu'Escocia quedaría fora de la Unión y tendría qu'axustar la so reingreso.<ref>{{cita noticia|títulu=La XE estudia les implicaciones d'una Escocia independiente|url=https://www.lavanguardia.com/internacional/20140707/54411638180/ue-estudia-implicaciones-escocia-independiente.html|editorial=[[La Vanguardia]]|fecha=7 de xunetu de 2014}}</ref> El presidente del Gobiernu español [[Mariano Rajoy]] declaró'l so convencimientu que si una rexón secesionara de la XE tendría que solicitar de nuevu la entrada na Unión Europea. N'Escocia considérase qu'un posible vetu español taría sobremanera venceyáu a les aspiraciones separatistes de Cataluña y el País Vascu.<ref>{{ cita noticia |títulu=Spain could wield veto over Scotland's EU membership |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/spain-could-wield-veto-over-scotlands-eu-membership-6292846.html |fecha=22 de xineru de 2012| idioma=inglés|fechaaccesu=11 d'ochobre de 2012|editorial=The Independent }}</ref> El xuez escocés, el profesor ''sir'' David Edward, antiguu xuez del [[Tribunal de Xusticia de la Unión Europea]] considera que la XE y los estaos tán obligaos a empezar negociaciones primero qu'entrara a valir la independencia por aciu una enmienda al Artículu 48 del [[Tratáu de la Unión Europea]].<ref>{{ cita noticia|títulu=Scottish independence: Sir David Edward says Jose Manuel Barroso 'wrong' on EU|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-20757450|fecha=17 d'avientu de 2012| idioma=inglés|fechaaccesu=20 de xunetu de 2013|editorial=BBC News}}</ref> El direutor xeneral honorariu de la XE, el galés [[Graham Avery]], manifestó'l so alcuerdu con David Edward en xineru de 2014,<ref>{{ cita noticia|títulu= Scottish independence: Scotland could join EU in 18 months, says expert |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-politics-25965703 |fecha=30 de xineru de 2014| idioma=inglés | fechaaccesu=29 de mayu de 2014| editorial=BBC }}</ref> nun informe del Centru pa Política Europea (EPC).<ref>http://www.epc.eu/documents/uploads/pub_4487_scotland_and_the_eu.pdf</ref> N'agostu de 2014 el bien respetáu ESRC británicu concluyó qu'una Escocia independiente nun perdería los derechos nin obligaciones d'un estáu miembru de la XE.<ref>{{cita noticia|títulu= Scotland's European Union membership 'not in doubt' claims study |url=http://news.stv.tv/scotland-decides/news/289096-scotlands-european-union-membership-not-in-doubt-claims-esrc/| fecha=20 d'agostu de 2014| idioma=inglés| fechaaccesu=21 d'agostu de 2014|editorial=STV News}}</ref> === Manifestaciones públiques=== Una serie de manifestaciones coordinar en sofitu de la independencia dende l'anunciu del referendu. La "March and Rally for Scottish Independence" en setiembre de 2012 atraxo a un ensame d'ente 5.000 y 10.000 persones a xardinos de Princes Street.<ref>{{cita noticia|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-19685144|títulu=Thousands at Scottish independence rally in Edinburgh|date=22 de setiembre de 2012|fechaaccesu=22 de setiembre de 2013|publisher=BBC News}}</ref> L'eventu repitióse en setiembre de 2013, un añu dempués; la policía envaloró que más de 8.000 persones participaron na marcha, ente que los organizadores y la Federación escocesa de Policía<ref>{{cita web|url=https://twitter.com/Scotspolfed/status/382171770595205120|títulu=Twitter / Scotspolfed|date=23 de setiembre de 2013|fechaaccesu=1 d'ochobre de 2013}}</ref> afirmó qu'ente 20.000 y 30.000 persones participaron na marcha y concentración combinada.<ref>{{cita web|url=http://www.heraldscotland.com/news/home-news/yes-scotland-the-march-for-independence-is-under-way.1379759038|títulu=Yes Scotland: thousands show up for independence march|date=21 de setiembre de 2013|fechaaccesu=22 de setiembre de 2013}}</ref> === La fecha === El gobiernu escocés anunció'l 21 de marzu 2013, que'l referendu celebraría'l 18 de setiembre de 2014. Dellos informes de prensa mentaron que 2014 foi escoyíu pol 700 aniversariu de la [[batalla de Bannockburn]] y porque Escocia sería tamién el anfitrión [[Xuegos de la Commonwealth]] y la [[Copa Ryder]]. === Banderes === «Nun hai protocolu llegal y oficial sobre banderes hasta'l puntu que nin siquier puedes dicir que la ''Union Jack'' ye la bandera de Reinu Xuníu», afirmó Andrew Rosindell, xefe de Grupu Parllamentariu Multipartidario sobre Banderes y Heráldica. Pa él, la hipotética independencia escocesa nun fixera necesariu nengún cambéu. «Foi creada nel momentu de la unión de les corones», esclarió, n'oposición a la unión política que llegó cien años dempués. «Como los independentistes escoceses van caltener la corona británica, rediseñar la bandera nun tendría sentíu», comunicó Rosindell.<ref>[https://www.bbc.co.uk/mundo/noticias/2014/01/140101_reinu_xuníu_escocia_bandera_union_jack_camudo_finde_az.shtml «¿Qué asocedería cola bandera británica si Escocia independizárase?»]</ref> == Ver tamién == * [[Independentismu escocés]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://internacional.elpais.com/internacional/2014/09/20/actualidad/1411240798_357287.html Radiografía del votante del sigo y del non nel diariu español ''El País''] {{Tradubot|Referendu para la independencia de Escocia de 2014}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Política d'Escocia]] [[Categoría:Eleiciones n'Europa de 2014|Escocia]] [[Categoría:Nacionalismu escocés]] [[Categoría:Referendus nel Reinu Xuníu|Escocia 2014]] [[Categoría:Referendos d'independencia|Escocia]] [[Categoría:Historia d'Escocia]] [[Categoría:Eleiciones en 2014]] 2tdendjw2pe7e0vsizgs7fe6xu4nzkh 0 97799 4502769 4453567 2026-07-05T14:29:00Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502769 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Monty open door.svg|thumb|Nel concursu la busca d'un nuevu coche tres les puertes, el xugador escueye primeramente la puerta 1. El presentador ábre-y la puerta 3, revéla-y qu'hai una [[cabra]] y ufiérta-y la posibilidá d'escoyer la puerta 2 en cuenta de la 1.]] El '''problema de Monty Hall''' ye un [[problema matemáticu]] de [[probabilidá]] basáu nel [[concursu televisivu]] d'[[Estaos Xuníos]] ''Let's Make a Deal'' (''Faigamos un tratu''). El problema foi bautizáu col nome del presentador de dichu concursu: ''Monty Hall''. == La premisa == El concursante tien d'escoyer una puerta ente trés (toes zarraes); el premiu consiste en llevase lo que s'atopa detrás de la escoyida. Saber con certidume que tres una d'elles despíntase un [[automóvil]], y tres les otres dos hai [[cabres]]. Una vegada que'l concursante escoyera una puerta y comunicáu la so eleición a los presentes, el presentador, que sabe lo qu'hai detrás de cada puerta, va abrir una de les otres dos na qu'haya una cabra. De siguío, da-y la opción al concursante de camudar, si deseyar, de puerta (tien dos opciones). ¿Debe'l concursante caltener la so eleición orixinal o escoyer la otra puerta? ¿Hai dalguna diferencia? Esa entruga xeneró un intensu alderique. Como la respuesta correuta paez contradicir la intuición, ye aparentemente una [[paradoxa]]. === La premisa orixinal === De siguío espónse l'enunciáu más famosu del problema, estrayíu d'una carta [http://marilynvossavant.com/game-show-problem/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121183432/http://marilynvossavant.com/game-show-problem/ |date=2013-01-21 }} de Craig F. Whitaker a la columna de [[Marilyn vos Savant]] en ''Parade Magazine'' en 1990 (como la citen Bohl, Liberatore y Nydick). :''Supón que tas nun concursu, y se te ufierta escoyer ente tres puertes: detrás d'una d'elles hai un coche, y detrás de les otres, cabres. Escueyes una puerta, digamos la nº1, y el presentador, que sabe lo qu'hai detrás de les puertes, abre otra, digamos la nº3, que contién una cabra. Entós te pregunta: "¿Nun prefieres escoyer la nº2?". ¿Ye meyor pa ti camudar la to eleición?'' Na carta posterior de Selvin a ''American Statistician'' (agostu de [[1975]]) apaez la que paez ser la primer mención del términu "problema de Monty Hall". Un problema análogu denomináu "[[problema de los trés prisioneros]]" apaeció na columna ''Mathematical Games'', de [[Martin Gardner]], en [[1959]]. La versión de Gardner fai'l procesu d'eleición esplícitu, evitando los camientos de la versión orixinal. Una forma de visualizar la meyor estratexa, si camudar o non, ye reparar que la frecuencia de vegaes en que'l vehículu tea na primer puerta escoyida ye 1 de cada 3 y de que tea en dalguna de les otres dos non escoyíes, ye 2 de cada 3. La frecuencia de vegaes que'l vehículu tea na primer puerta nun camuda cuando'l presentador indica, de les 2 puertes ensin escoyer, cuál tien la cabra. Entós la frecuencia de camudar ye ganadora 2 de cada 3 vegaes, ente que la de nun camudar ye ganadora 1 de cada 3 vegaes. === La premisa completa === Ufiértase un concursu que la so mecánica ye la siguiente: * Al concursante ufiértase-y la posibilidá d'escoyer una ente tres puertes. Tres una d'elles atopa un coche, y tres les otres dos hai una cabra. El concursante gana'l premiu que se despinta detrás de la puerta qu'escueya. * Dempués de que'l concursante escueya una puerta, el presentador abre una de les otres dos puertes, amosando una cabra. Siempres puede faelo yá que inclusive si'l concursante escoyó una cabra, queda otra ente les puertes que refugó y el presentador conoz lo qu'hai detrás de cada puerta. * Entós, ufierta al concursante la ''posibilidá de camudar la so eleición inicial'' y escoyer la otra puerta que refugó orixinalmente, que sigue zarrada. La entruga oportuna ye: ¿tien de faelo o non? == La solución == === Camientos iniciales === Esta solución basar en tres suposiciones básiques: * que'l presentador ''siempres'' abre una puerta, * que la escueye ente les restantes ''dempués'' de que'l concursante escueya la suya, * que tres ella ''siempres'' hai una cabra. === Un estudiu probabilístico === [[Ficheru:Monty hall solution expanded second version.png|Diagrama de posibilidaes|thumb]] La [[probabilidá]] de que'l concursante escueya na so primer oportunidá la puerta que despinta'l coche ye de 1/3, polo que la probabilidá de que'l coche atopar nuna de les puertes que nun escoyó ye de 2/3. ¿Qué camuda cuando'l presentador amuesa una cabra tres una de les otres dos puertes? Un camientu erróneu ye que, una vegada namái queden dos puertes, dambes tienen la mesma probabilidá (un 50%) de contener el coche. Ye errónea una y bones el presentador abre la puerta ''dempués'' de la eleición del xugador. Esto ye, la eleición del xugador afecta a la puerta qu'abre'l presentador. Nun ye un sucesu aleatoriu nin inconexo. Si'l xugador escueye na so primer opción la puerta que contién el coche (con una probabilidá de 1/3), entós el presentador puede abrir cualesquier de les otres dos puertes. Amás, el xugador pierde'l coche si camuda cuando se-y ufierta la oportunidá. Pero, si'l xugador escueye una cabra na so primer opción (con una probabilidá de 2/3), el presentador ''namái'' tien la opción d'abrir una puerta, y esta ye la única puerta restante que contién una cabra. Nesi casu, la puerta restante ''tien'' que contener el coche, polo que camudando ganar. En resume, si caltién la so eleición orixinal gana si escoyó orixinalmente'l coche (con probabilidá de 1/3), ente que si camuda, gana si escoyó orixinalmente una de los dos cabres (con probabilidá de 2/3). Poro, el concursante tien de camudar la so eleición si quier maximizar la probabilidá de ganar el coche. '''Pa matemáticos:''' Sía X:(<math>\Omega</math>, P)&nbsp;→&nbsp;{1,2,3} la puerta aleatoria detrás de la cual atópase'l coche. Sía Y:(<math>\Omega</math>, P)&nbsp;→&nbsp;{1,2,3} la puerta qu'escueye aleatoriamente el candidatu. Les variables aleatories X y Y son estocásticamente independientes. Sía M: (<math>\Omega</math>, P)&nbsp;→&nbsp;{cabra, coche} lo que s'atopa detrás de la puerta que'l moderador, de manera aleatoria, escueye (ente les qu'entá nun s'abrieron). Cumplir entós [M=cabra] con probabilidá 1 (o siempres), esto ye: P[M=cabra] = 1. La probabilidá de que'l candidatu lleve'l coche sol supuestu de qu'él nun camuda de puerta ye entós P[X=Y|M=cabra] = P[X=Y]/P[M=cabra] = (1/3)/1 = 1/3. Per otru llau, la probabilidá de que'l candidatu lleve'l coche sol supuestu de qu'él camuda de puerta ye entós: P[X≠Y|M=cabra] = 1 - P[X=Y] = 2/3. (Esta ye la solución correuta.) Una "solución" incorreuta llograr de la siguiente interpretación: Si, per otru llau, el presentador escueye de manera aleatoria y uniforme ente les puertes qu'entá nun s'abrieron, entós la probabilidá de que'l candidatu lleve'l coche (yá qu'él nun camuda de puerta) ye P[X=Y|M=cabra]=P[X=Y]/P[M=cabra]=P[X=Y]/(P[M=cabra|X=Y]P[X=Y] + P[M=cabra|X≠Y]P[X≠Y])=(1/3)/(1/3 + (1/2)*(2/3)) = 1/2. Poro, 0,5 ye la probabilidá de que'l candidatu lleve'l coche (yá qu'él camuda de puerta), pero esta respuesta nun ye aplicable al nuesu problema. Otra forma pa ver el plantemiento ye la siguiente: Definimos los eventos A: El concursante escueye la puerta col premiu antes de camudar d'opción y; B: El concursante escueye la puerta col premiu dempués de camudar d'opción. Entós aplicando'l teorema de Probabilidá Total, tenemos: P[B]=P[BA]+P[BÂ]=P[B|A]P[A]+P[B|Â]P[Â]=(0)(1/3)+(1)(2/3)= 2/3 (onde  representa al complementu d'A). P[B|A]=0, yá que son eventos mutuamente escluyentes. P[A]=1/3, por cuenta de que dende l'entamu escueye una puerta de trés y toes son equiprobables. P[B|Â]=1, ye porque si escoyó la puerta incorreuta dende'l principiu y darréu realiza'l cambéu, siempres va ganar. P[Â]=2/3, porque P[Â]=1-P[A]=1-1/3=2/3. === ¿Por qué asocede esto? === Porque lo qu'amuesa'l presentador nun afecta a la to eleición orixinal, solo a la otra puerta non escoyida. La to eleición inicial nun podía ser revelada, independientemente del so conteníu, sicasí la otra podría ser removida en casu de que nun fuera la correuta. Una vegada que s'abrir una puerta y amuésase la cabra, esa puerta tien una probabilidá igual a 0 de contener un coche, polo que dexa de tenese en cuenta. Si'l conxuntu de dos puertes tenía una probabilidá de 2/3 de contener el coche, entós, si una tien una probabilidá de 0, la otra tien de tener una probabilidá de 2/3. La eleición consiste en preguntar si prefieres siguir cola to puerta orixinal o escoyer ''les otres dos puertes''. La probabilidá de 2/3 trespasar a la otra puerta non escoyida (en llugar d'estremase ente les dos puertes restantes de cuenta que dambes tengan una probabilidá de 1/2) porque en nengún casu puede'l presentador abrir la puerta escoyida primeramente. Si'l presentador escoyera al azar y abriera una de les dos puertes con cabres (siendo una d'estes posiblemente la del concursante), y depués diera de nuevu una posibilidá d'escoyer ente les demás, entós les dos puertes restantes sí tendríen la mesma probabilidá de contener el coche. == ¿Por qué solemos equivocar? == El razonamientu intuitivu que nos lleva a la conclusión errónea ye que como hai dos puertes, una col coche y otra cola cabra, y nun sabemos en cuál de los dos ta'l coche, pensamos que caúna tien 50% o 1/2 de probabilidá. Pero esti razonamientu nun toma en cuenta la conocencia con que les puertes fueron escoyíes. Pa ilustrar, supongamos que nun conocemos l'añu de ciertu acontecimientu históricu, pero dannos como úniques opciones 1990 y 1991. Si nun tenemos más información, podemos dicir que caúna tien 1/2 de probabilidá, pero si preguntámos-y a un estudiante que nun suel sacar bones notes, tatexa ya inseguru diznos que ye 1990, y depués preguntámos-y a un profesor d'historia y bien convencíu diznos que ye 1991, nun sería fayadizu asigna-y 1/2 de probabilidá a cada opción. La diferencia ente los dos ye'l respaldu que tienen. Una ta sofitada por daquién que podemos considerar ignorante, y la otra ta sofitada por un sabiu. Nun ye imposible que'l profesor tea equivocáu, pero sabemos qu'eso ye menos frecuente. Nel problema de Monty Hall asocede que'l presentador conoz les posiciones y ta forzáu a dexar el carru ocultu pa la segunda ronda. Les úniques dos puertes que van permanecer tapaes son la qu'escoyó'l concursante de primeres y otra que decida'l presentador. Agora bien, el concursante escueye una puerta qu'escuende una cabra con una frecuencia de 2/3, esto ye, la mayoría de les vegaes, lo que significa que la otra puerta que dexe cerrada'l presentador va tener que ser la del carru nesa mesma mayoría de les vegaes por que pueda permanecer ocultu. N'otres pallabres, el presentador escueye'l carru con más frecuencia que'l concursante, y por eso ye más probable que se gane camudando a que se gane calteniendo la eleición orixinal. == Esplicación matemática == Si utilizamos como exemplu'l concursu de les tres puertes y la cabra, el problema visualízase asina: : Puede esplicase fácilmente con una simple ecuación matemática, onde hai que saber el númberu total de puertes, cuántes s'escueyen de primeres y en cuántes s'enseñó que nun ta'l coche. {{ecuación| <math>P[A]=100\times \frac{n+l}{t}\%</math> ||center}} onde: :<math>P\left[A\right],</math> ye la probabilidá d'abrir la puerta tres la cual ta'l coche. :<math>n,</math> ye'l númberu de puertes escoyíes de primeres. :<math>l,</math> ye'l númberu de puertes nes que s'enseñó que dientro nun hai nada. :<math>t,</math> ye'l númberu total de puertes. : Tiense que cumplir que <math>t</math> sía un númberu enteru (les puertes non pueden partise), <math>t\geq n+l</math> y <math>t\geq 1</math>. : Si <math>t=n+l</math> les probabilidaes d'abrir la puerta que contenga'l coche son del <math>100\%</math>. === Exemplu con tres puertes === Si tenemos tres puertes(<math>p_1, p_2,...p_t; t=\text{númberu total de puertes}=3</math>), y delles haise escoyíu una puerta (digamos <math>p_1</math>), entós hai <math>P\left[A\right]</math> probabilidaes d'escoyer la puerta que contenga'l coche, siendo: <math>\begin{align} n&=1\\ l&=0\\ t&=3 \end{align}</math> : La probabilidá sería: : {{ecuación|1= <math>\begin{align} P[A]&=100 \times \frac{n+l}{t}\\ &=100 \times \frac{1+0}{3}\\ &=100 \times \frac{1}{3}\\ &=33,3\dots \% \end{align}</math> |2=|3=left}} : Tien sentíu porque si escueye una puerta (<math>p_1</math>) ente un conxuntu de puertes (<math>p_1, p_2,...p_t; t=\text{númberu total de puertes}=3</math>), hai una probabilidá del <math>^1/_3=33\%</math> d'abrir la puerta que contién el coche. : Pero si enseña una puerta (<math>l=1</math>) les probabilidaes d'abrir la puerta que contién el coche engrandaríense. Siendo: :<math>\begin{align} n&=1\\ l&=1\\ t&=3 \end{align}</math> : La probabilidá d'abrir la puerta que contenga'l coche sería: : {{ecuación|1= <math>\begin{align} P[A]&=100 \times \frac{n+l}{t}\\ &=100 \times \frac{1+1}{3}\\ &=100 \times \frac{2}{3}\\ &=66,6\dots \% \end{align}</math> |2=|3=left}} : === Exemplu con 100 puertes === Si tenemos 100 puertes (<math>p_1, p_2,...p_t; t=\text{númberu total de puertes}=100</math>), y delles haise escoyíu una puerta (digamos <math>p_1</math>), entós hai <math>P\left[A\right]</math> probabilidaes d'escoyer la puerta que contién el coche, siendo: :<math>\begin{align} n&=1\\ l&=0\\ t&=100 \end{align}</math> : La probabilidá d'abrir la puerta que contién el coche sería: : {{ecuación|1= <math>\begin{align} P[A]&=100 \times \frac{n+l}{t}\\ &=100 \times \frac{1+0}{100}\\ &=100 \times \frac{1}{100}\\ &=1\% \end{align}</math> |2=|3=left}} : Pero si enséñense 98 puertes (<math>l=98</math>) les probabilidaes d'atinar la puerta engrándense (namái queden dos puertes zarraes, la que s'escoyó y la que dexaron zarrada. 98 puertes tán abiertes y sabemos que dientro nun ta'l coche). Siendo: :<math>\begin{align} n&=1\\ l&=98\\ t&=100 \end{align}</math> : La probabilidá d'abrir la puerta que dientro contién el coche sería: : {{ecuación|1= <math>\begin{align} P[A]&=100 \times \frac{n+l}{t}\\ &=100 \times \frac{1+98}{100}\\ &=100 \times \frac{99}{100}\\ &=99\% \end{align}</math> |2=|3=left}} : == Esplicaciones alternatives == === El problema coles 100 puertes === Una forma más clara de velo ye replantegar el problema. Si en llugar d'haber namái tres puertes hubiera 100, y tres la eleición orixinal el presentador abriera 98 de les restantes p'amosar que tres d'elles hai cabres. Si nun camudara la so eleición, ganaría'l coche ''namái'' si haber escoyíu orixinalmente (1 de cada 100 vegaes); ente que si camudar siempres, ganaría cada vez que nun lo haya escoyíu orixinalmente, esto ye, 99 de cada 100 vegaes. Si nun xuegu particular la puerta correuta fora la 30, por poner un exemplu, tenemos los siguientes casos: <blockquote>1- El concursante escueye la puerta 1. El presentador revela toes menos la 1 y la 30. Gánase camudando.</blockquote><blockquote>2- El concursante escueye la puerta 2. El presentador revela toes menos la 2 y la 30. Gánase camudando.</blockquote><blockquote>3- El concursante escueye la puerta 3. El presentador revela toes menos la 3 y la 30. Gánase camudando.</blockquote> ...<blockquote>98- El concursante escueye la puerta 98. El presentador revela toes menos la 98 y la 30. Gánase camudando.</blockquote><blockquote>99- El concursante escueye la puerta 99. El presentador revela toes menos la 99 y la 30. Gánase camudando.</blockquote><blockquote>100- El concursante escueye la puerta 100. El presentador revela toes menos la 100 y la 30. Gánase camudando.</blockquote>La única manera de ganar calteniendo la eleición inicial ye si de primeres el concursante escoyó la puerta 30. Esto ye, tien d'atinar la correuta teniendo 100 posibilidaes. === Imaxinar que'l presentador ye otru concursante === Yá que dende'l puntu de vista del presentador, escoyer la puerta que tien d'abrir ente los dos restantes ye lo mesmo qu'escoyer la puerta que nun tien d'abrir, a ésti puede imaxináse-y como otru concursante y la puerta que dexa zarrada ye la so eleición. A diferencia del primer participante, él tien la ventaya de conocer el conteníu de caúna de les puertes. Si fuera'l primeru n'escoyer, sería llibre d'escoyer siempres la puerta del carru, polo que podría ganalo'l 100% de les vegaes. Pero tien l'inconveniente de qu'otru concursante va escoyer primero, y depués él tien qu'escoyer una que nun fuera la puerta del primeru. Si'l primer concursante escueye la puerta del carru, lo cual asocede 1/3 de les vegaes, el presentador namái va poder escoyer una puerta con una cabra, pero si'l [[primero]] falla, lo cual asocede nos 2/3 restantes, el presentador va ganar. Decidir camudar ye equivalente a apostar por que ganó'l presentador, esto ye, pol concursante que conocía los conteníos, y decidir nun camudar ye equivalente a apostar pol concursante que fizo una seleición al azar. Un concursante tien ventaya sobre l'otru. D'esta miente, apréciase que la segunda eleición nel problema de Monty Hall nun ye una decisión aleatoria ente dos puertes indistinguibles, y nesi casu les probabilidaes sí seríen del 50%. Nesti casu tenemos dos asities bien estremaes: puerta de camudar y puerta de nun camudar. El fechu de que'l carru atopar nuna o n'otra depende de dos eventos con distinta probabilidá. Va Tar na puerta de nun camudar si y namái si de primeres atinóse (1/3), y va tar na otra si y namái si de primeres fallóse (2/3). === Una esplicación gráfica === Por si nun se ve claro, equí va una esplicación gráfica: Tenemos tres caja: ([?]) vs ([?][?]) agora hai dos grupos: la caxa que s'escoyó (con probabilidá 1/3 y el grupu de les otres dos caxes (con probabilidá 2/3). ([?]) vs ([?][?]) = 1/3 vs (1/3,1/3) Afayar una cabra del grupu de los dos caxes. ([?]) vs ([B][?]) = x vs (0,1-x) ¿Ónde ye más probable que s'atope'l premiu? ¿na caxa escoyida o ''ente'' les otres dos (anque una tea descubierta)? Evidentemente ye más probable que tea ''ente'' les otres dos. Comprobémoslo con seis caja (cinco contienen cabra y un premiu): ([?][?][?][?][?][?]) antes d'empezar hai una probabilidá de 1/6 d'atopar el premiu dientro del grupu. Escueyo la primera (o cualesquier otra). ([?]) vs ([?][?][?][?][?]) agora hai dos grupos: la caxa que s'escoyó (con probabilidá de 1/6 y el grupu de les otres cinco caxes (con probabilidá 5/6). Preguntémonos nesti puntu: ¿ónde ye más probable que tea'l premiu; na caxa escoyida (1/6) o ''ente'' los cinco restantes (5/6)? Afayar cuatro cabres. ([?]) vs ([B][B][?][B][B])=1/6 vs 5/6. Otra vegada la mesma entruga: ¿ónde ye más probable que tea'l premiu, na caxa escoyida o ''ente'' les otres 5? La respuesta sigue siendo la mesma porque la única puerta zarrada de los cinco orixinales non escoyíes caltién la probabilidá de tol conxuntu de puertes ensin escoyer. == Otra esplicación gráfica ya intuitiva: sobres y caxes == El presentador amuesa al concursante trés sobres y dos caja vacíes, la caxa númberu 1 y la caxa númberu 2. Namái unu de los sobres contién un premiu. De siguío pide al concursante qu'escueya unu de los sobres y introducir na caxa númberu 1. Los otros dos guardar na caxa númberu 2. Apurre la caxa númberu 1 al concursante (col sobre escoyíu), y estrema la caxa númberu 2 (colos dos sobres restantes). Si nesi momentu diéra-y al concursante la opción de camudar de caxa, la respuesta sería obvia, pero la eleición yá ta fecha. Sicasí, sorprendentemente, da al concursante la oportunidá de camudar la caxa 1 pola 2, cola condición de qu'antes d'apurri-y la déxe-y sacar d'ella un sobre ENSIN PREMIAR (para qué lo quier) y dexar l'otru. Rescampla que nada relevante camudó nel conteníu de les caxes, y el concursante tendría d'aceptar encantáu la ufierta y quedase finalmente cola caxa númberu 2, que nun perdió valor. La caxa númberu 1 (con un sobre) tenía y sigue teniendo una probabilidá de 1/3 de resultar premiada, y la probabilidá de caja número 2 (con dos sobres) yera, y sigue siendo, de 2/3, porque'l fechu de retirar un sobre ensin premiu (y por tanto, ensin nengún valor) nun camuda nada. == Intereses == Nel capítulu 200 (9x18) de la temporada 9 de la serie [[MythBusters|Los Cazadores de Mitos]] tituláu "La rueda de la mitofortuna" estudien el problema de Monty Hall. Nun episodiu de la serie ''[[Friends]]'', [[Chandler Bing]] fai referencia a [[Monty Hall]] na cena previa a la boda de [[Ross Geller]] y [[Emily Waltham]], cuando fai lo qu'él llama un "brindicito". Nel capítulu 101 del llibru ''[[El curiosu incidente del perru a medianueche]]'' (2003), Christopher recurre al problema de Monty Hall pa demostrar que la intuición puede faer que nos equivocar, ente que la lóxica puede ayudar a deducir la respuesta correuta. Na película ''[[21 blackjack]]'' (2008), mientres una clase de matemática avanzada, el profesor Mickey Rosa (Kevin Spacey) desafía a Ben Campbell (Jim Sturgess) a que descifre un problema alrodiu de tres puertes con cambeos variables (problema de Monty Hall); ésti resolver con ésitu. Tamién se describe esta paradoxa nel capítulu 15 de la novela Operación Duce de Ian McEwan. Nel episodiu octavu de la cuarta temporada de Brooklyn Nine-Nine tamién los personaxes tienen que resolver esta paradoxa. == Referencies == * Bapeswara Rayo, V. V. and Rayo, M. Bhaskara (1992). "A three-door game show and some of its variants". ''The Mathematical Scientist'' 17, non. 2, páxs. 89–94 * Bohl, Alan H.; Liberatore, Matthew J.; and Nydick, Robert L. (1995). "A Tale of Two Goats... and a Car, or The Importance of Assumptions in Problem Solutions". ''Journal of Recreational Mathematics'' 1995, páxs. 1–9. * Joseph Bertrand (1889) ''Calcul des probabilites'' * Gardner, Martin (1959). "Mathematical Games" column, ''Scientific American'', October 1959, páxs. 180–182. Reprinted in ''The Second Scientific American Book of Mathematical Puzzles and Diversions''. * <span class="citation" id=refGnedin2011>Gnedin, Sasha "The Mondee Gills Game." ''The Mathematical Intelligencer'', 2011 {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.springerlink.com/content/8402812734520774/fulltext.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} </span> * Martin, Phillip (1989). "The Monty Hall Trap", ''Bridge Today'', May-June 1989. Reprinted in Granovetter, Pamela and Matthew, ed. (1993), ''For Experts Only'', Granovetter Books. * Mueser, Peter R. and Granberg, Donald (1999), "The Monty Hall Dilemma Revisited: Understanding the Interaction of Problem Definition and Decision Making" (University of Missouri Working Paper 99-06). {{enllaz rotu|1=http://econwpa.wustl.edu:80/eps/exp/papers/9906/9906001.html |2=http://econwpa.wustl.edu/eps/exp/papers/9906/9906001.html |bot=InternetArchiveBot }} (retrieved [[July 5]], [[2005]]). * Nahin, Paul J. ''Duelling idiots and other probability puzzlers''. [[Princeton University Press]], Princeton, NJ: 2000, páxs. 192-193. (ISBN 0-691-00979-1). * Selvin, Steve (1975a). "A problem in probability" (letter to the editor). ''American Statistician'' 29(1):67 (February 1975). * Selvin, Steve (1975b). "On the Monty Hall problem" (letter to the editor). ''American Statistician'' 29(3):134 (August 1975). * Tierney, John (1991). "Behind Monty Hall's Doors: Puzzle, Alderique and Answer?", ''The New York Times'' [[21 July]] [[1991]], Sunday, Section 1; Part 1; Page 1; Column 5 * vos Savant, Marilyn (1990). "Ask Marilyn" column, ''Parade Magazine'' p. 12 ([[17 February]] [[1990]]). [cited in Bohl et al., 1995] * Adams, Cecil (1990). "On 'Let's Make a Deal,' you pick Door #1. Monty opens Door #2--non prize. Do you stay with Door #1 or switch to #3?", ''The Straight Dope'' [[November 2]] [[1990]]. http://www.straightdope.com/classics/a3_189.html (retrieved [[July 25]], [[2005]]). * Tijms, Henk (2004). ''Understanding Probability, Chance Rules in Everyday Life''. [[Cambridge University Press]], New York, páxs. 213-215. * Ziemer, Rodger Y. (1997). ''Elements of Engineering Probability & Statistics''. Prentice Hall, páxs. 31-32. == Ver tamién == * [[Marilyn vos Savant]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Monty Hall problem}} * [http://www.shodor.org/interactivate/activities/monty3/ Pa prauticar col xuegu (n'inglés)] * [https://web.archive.org/web/20101024210101/http://www.stat.sc.edu/~west/javahtml/LetsMakeaDeal.html Applet del xuegu (n'inglés)] * [http://www.math.ucsd.edu/~crypto/Monty/monty.html Recreación del esperimentu de Monty Hall ] * [https://sourceforge.net/projects/montyhallproble/ Aplicación del esperimentu de Monty Hall (n'español) ] * [http://www.youtube.com/watch?v=mhlc7peGlGg Videu cola esplicación gráfica del problema (n'inglés)] * [http://www.bateriailimitada.com/monty-hall/ Amplia esplicación del problema (n'español)] * [https://web.archive.org/web/20120505143122/http://gabrielsnino.wordpress.com/2009/12/14/problema-de-monty-hall/ La ilóxica del Problema de Monty Hall] * [http://cifrasenforma.blogspot.com.es/2012/12/del potru-y-los trés-pelotes-el.html del Porto y les tres pelotes] Un práuticu y deportivu exemplu del problema de Monty Hall * {{Enllaz rotu|1=Falcao y la oportunidá del suplente |2=http://www.matifutbol.com/docs/temes/suplente.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} / {{Enllaz rotu|1=Beckham y la oportunidá del suplente |2=http://www.matifutbol.com/docs/unidaes/suplente.ame.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} El problema de Monty Hall afechu al mundu del fútbol. ''Matifutbol.com'' * [https://www.youtube.com/watch?v=THGJQuYFFpg El Problema de Monty Hall na película 21 Blackjack] {{Tradubot|Problema de Monty Hall}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Paradoxes matemátiques|Monty Hall]] p076ngnjguiglgiig0p8xua256h87et 0 98148 4502767 4059032 2026-07-05T13:56:20Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502767 wikitext text/x-wiki Hai numberosos alderiques alrodiu de quién creó'l '''primer videoxuegu''', dependiendo la respuesta en gran midida de la definición de [[videoxuegu]]. La evolución de los videoxuegos presenta un marayu ente delles industries, incluyendo la [[Ciencia|científica]], la [[informática]], la industria [[arcade]], y la [[electrónica de consumu]]. == Definición y usu del términu == El prefixu "video" nel términu "videoxuegu" refierse tradicionalmente a un dispositivu de visualización de mapa de bits.<ref name="Pong Story: Main Page">[http://www.pong-story.com/intro.htm Pong Story: Main Page]</ref> Sicasí, col popular usu del [[latiguillo]] "videoxuegu", el términu implica agora tolos tipos de pantalla, formatos y plataformes. Los historiadores trataron de refugar esti problema usando'l términu más inclusivu de "xuegos dixitales".<ref name="Game Innovation Database">[https://web.archive.org/web/20100316152150/http://www.gameinnovation.org/ The Game Innovation Database]</ref> Sicasí, esti términu entá dexa fuera los primeros [[Ordenador analóxicu|xuegos analóxicos d'ordenador]]. == Historia == La hestoria de los videoxuegos ta interrelacionada con eventos y teunoloxía anteriores que prepararon el camín pa la llegada d'estos. Tamién lo ta con xuegos qu'ayudaron a la evolución de los xuegos computarizados. D'últimes inclúyese'l desenvolvimientu y el llanzamientu de los videoxuegos en sí mesmos. === Precedente: [[L'Axedrecista]] (1912-1915) === L'Axedrecista foi un autómata construyíu en 1912 pol Español [[Leonardo Torres Quevedo]]. L'axedrecista fixo'l so debú mientres la Feria de París de 1914, xenerando gran espectación naquellos tiempos y hubo una estensa primer mención en [[Scientific American]] como "''Torres and His Remarkable Automatic Device''" ("Torres y El so Estraordinariu Dispositivu Automáticu") el 6 de payares de 1915. === 1947: Dispositivu d'Entretenimientu de Tubos de Rayos Catódicos === El xuegu electrónicu interactivo más antiguu conocíu foi creáu por [[Thomas T. Goldsmith Jr.]] y [[Estle Ray Mann]] nun [[tubu de rayos catódicos]].<ref>http://www.pong-story.com/2455992.pdf U.S. Patent #2,455,992</ref> La patente foi presentada'l 25 de xineru de 1947 y publicada el 14 d'avientu de 1948. El xuegu yera un simulador de misiles inspiráu polos radares usaos na [[Segunda Guerra Mundial]]. Utilizaba circuitos analóxicos, non dixitales, pa controlar el fexe del tubu y la posición d'un puntu na pantalla. Les superposiciones de pantalla fueron utilizaes pa los oxetivos yá que los gráficos nun taben disponibles nesi momentu.<ref name="Pong Story: Main Page"></ref> === 1951: NIM === [[Ficheru:Nimrod schematic.svg|thumb|Un dibuxu del ordenador NIMROD.]] El 5 de mayu de 1951, l'ordenador NIMROD, creada por Ferranti, foi presentada nel Festival Británicu. Utilizando un panel de lluces pa la so pantalla, foi diseñada puramente pa xugar el xuegu ''[[Nim (xuegu)|NIM]]''; ésta foi'l primer ordenador diseñáu específicamente pa xugar un xuegu.<ref name="Nimrod">[http://www.goodeveca.net/nimrod/ Nimrod Game Computer]</ref> NIMROD podría xugar la forma tradicional o la forma "invertida" del xuegu. === 1952: OXO / Noughts and Crosses (Ceros y Cruces o Trés en raya) === En 1952, [[Alexander S. Douglas]] creó'l primer xuegu d'ordenador n'usar una pantalla gráfica dixital. ''[[OXO]]'', tamién conocíu como ''Ceros y Cruces'', ye una versión del [[trés en raya]] pal ordenador [[EDSAC]] na [[Universidá de Cambridge]]. Foi diseñáu pal primer ordenador d'almacenáu de programes, y utiliza un marcador de teléfonu xiratoriu pal control del xuegu.<ref>http://www.pong-story.com/1952.htm</ref> === 1958: Tennis for Two (Tenis pa Dos) === En 1958, [[William Higinbotham]] creó un xuegu d'ordenador interactivo llamáu ''[[Tennis for Two]]'' pal día de visita añal del [[Brookhaven National Laboratory]]. Esta exhibición, financiada pol [[Departamentu d'Enerxía de los Estaos Xuníos]], taba destinada a promover la enerxía atómica, l'artefactu usaba una [[ordenador analóxicu]] y el sistema de [[gráficos vectoriales]] d'un [[osciloscopiu]].<ref>[http://www.bnl.gov/bnlweb/history/higinbotham.asp Brookhaven History: The First Video Game]</ref><ref name="Introduction to Game Development">Rabin, Steve. ''Introduction to Game Development''. Massachusetts: Charles River Media, 2005.</ref> === 1959: Mouse in the Maze, Tic-Tac-Toe === Ente 1959 y 1961, una coleición de programes gráficos interactivos fueron creaos pal ordenador esperimental [[TX-0]] nel MIT. Estos incluyíen el ''Mouse in the Maze'' (Mure nel llaberintu)<ref name=TCMR-V08>[http://www.bitsavers.org/pdf/mit/tx-0/TX-0_history_1984.txt The Computer Museum Report Volume 8, Spring 1984], archiváu por bitsavers.org</ref> y el ''Tic-Tac-Toe'' (Trés en raya).<ref name=cc>[http://www.wheels.org/spacewar/creative/SpacewarOrigin.html "The origin of Spacewar"], Revista ''[[Creative Computing]]'', agostu de 1981, J. M. Graetz, archiváu por wheels.org, revisáu 2010-2-17</ref> ''Mouse in the Maze'' dexaba a los usuarios utilizar un llapiceru ópticu p'asitiar murios nel llaberintu, puntos que representaben bits de quesu, y (en delles versiones) vasos de martini. Un mure virtual representáu por un puntu yera entós lliberáu y movíase al traviés del llaberintu p'atopar los oxetos. ''Tic-Tac-Toe'' usaba'l llapiceru ópticu pa xugar un xuegu simple de ceros y cruces contra l'ordenador.<ref name=cc /> === 1961: Spacewar! === [[Ficheru:Spacewar!-PDP-1-20070512.jpg|thumb|200px|Ordenador PDP-1 col ''Spacewar!''.]] En 1961, los estudiantes del [[MIT]] Martin Graetz, [[Steve Russell]], y Wayne Wiitanen crearon el xuegu ''[[Spacewar!]]'' nuna minicomputadora [[Digital Equipment Corporation|DEC]] [[PDP-1]] que tamién usaba un sistema de gráficos vectoriales.<ref name="Pong Story: Main Page" /><ref name="Introduction to Game Development" /> El xuegu, xeneralmente consideráu'l primera [[Videoxuegu de disparos]], estender a delles de les primeres mini-instalaciones d'ordenador, y al paecer foi utilizáu como prueba de fumu polos téunicos del DEC nos nuevos sistemes PDP-1 antes del embarque, yá que yera l'únicu programa disponible qu'exercía cada aspeutu del hardware.<ref name="Hackers: Heroes of the Computer Revolution">Levy, Steven. ''[[Hackers: Heroes of the Computer Revolution]]'', Massachusetts:Anchor Press/Doubleday, 1984.</ref> Russell foi citáu diciendo que l'aspeutu del xuegu col que taba encantáu foi'l númberu de programadores inspirar nél pa escribir los sos propios xuegos.<ref name="A Long Time Ago, in a Lab Far Away . . .">[http://www.nytimes.com/2002/02/28/technology/a-long-time-ago-in-a-lab-far-away.html?pagewanted=2 "A Long Time Ago, in a Lab Far Away . . ."], ''The New York Times'', 28 de febreru de 2002</ref> === 1966: Odyssey === [[Ficheru:Odysseye2m.png|thumb|left|250px|La [[Magnavox Odyssey]] llanzada en 1972.]] En 1966, [[Ralph Baer]] volvió a entamar el so trabayu d'una idea inicial que tuviera en 1951 pa faer un xuegu interactivo nuna televisión. En mayu de 1967, Baer y un asociáu crearon el primer xuegu n'utilizar una pantalla con un scan de mapa de bits, que se reproducía direutamente per mediu del cambéu d'una señal de video, esto ye, un xuegu-"video".<ref name="Videogames Turn 40">{{Cita web |url=http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=0&cId=3159462 |títulu=Videogames Turn 40 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120512184655/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=0&cId=3159462 |fechaarchivu=2012-05-12 }}</ref> La "Brown Box" (''Caxa Marrón''), l'últimu prototipu de siete, foi llanzada en mayu de 1972 por [[Magnavox]] sol nome [[Magnavox Odyssey|Odyssey]]. Foi la primera [[videoconsola]] llariega.<ref name="Pong Story: Main Page" /> === 1971: Galaxy Game === En 1971, Bill Pitts y Hugh Tuck desenvolvieron el primer xuegu d'ordenador qu'usaba monedes, ''[[Galaxy Game]]'', na [[Universidá de Stanford]] usando un ordenador DEC [[PDP-11/20]]; namái unu foi programáu (anque más tarde l'aparatu foi afechu pa funcionar con hasta ocho juegos al empar). === 1971: Computer Space === Dos meses dempués de la instalación de Galaxy Game, ''[[Computer Space]]'' por [[Nolan Bushnell]] y [[Ted Dabney]] foi llanzáu, foi'l primer videoxuegu qu'usaba monedes en ser comercializáu (y el primer videoxuegu de cualquier tipu en ser llargamente disponible, precediendo al Odyssey por seis meses). Dambos xuegos fueron variaciones del xuegu vectorial de 1961 ''Spacewar!''; sicasí, Bushnell y Dabney afacer pa usar una pantalla de video real por tener una televisión real nel gabinete. === 1972: Pong === [[Ficheru:Signed Pong Cabinet.jpg|thumb|right|180px|Cabina de ''[[Pong]]''.]] ''[[Pong]]'', tamién creáu por Bushnell y Dabney, nun foi llanzáu hasta 1972, un añu dempués de ''Computer Space'', usando tamién el mesmu diseñu pa un set de televisión que Computer Space. ==Los primeros videoxuegos n'Europa== ===1974-1975: VideoSport MK2=== Vendíes pol Británicu Henry. Ye unu de los primeros sistemes PONG europeos, utilizaba circuitos analóxicos. Del primer modelu fueron construyíos menos d'un millar d'exemplares. Trátase d'un sistema impulsáu pola rede llétrica y con una composición básica con una placa de dos circuitos integraos y cuatro puertes NAND. Los xuegos posibles yeren el tenis, el fútbol y el furacu nel muriu, con gráficos de llinies. ===1975: Interton Video 2001=== Unu de los primeros sistemes PONG alemán. Sistema bien avanzáu pa la so dómina, contenía 14 fiches CMOS que dibuxaben los oxetos gráficos básicos y producíen efeutos de soníu. Ente los sos xuegos podíen atopase Car Race y Naval Battle. ===1975-1978: Philips Tele-Spiel=== Philips llanzó'l so videoxuegu, modelos YE 2201 a finales de 1975, tratar d'unu de los sistemes PONG qu'utiliza cartuchos de xuegu. El sistema componer d'una caxa azul Niza y utiliza circuitos semi-analog: componentes discretos y sietes circuitos integraos básicos de tipu CMOS. El controladores utilicen los inusuales potenciómetros lliniales. == Discutiniu y demandes == Baer taba arreyáu en batalles llegales sobre patentes que tomaron los años ente 1970 y 1980. Estos procesos xurisdiccionales definíen un xuegu de video como un aparatu que reproduz un xuegu por aciu la manipulación d'una señal de video d'un equipu de [[Mapa de bits|gráficos de barríu]] (raster graphics): una televisión, un monitor, etc. Los xuegos d'ordenador anteriores nun fixeron usu d'una pantalla de videu, asina que nun calificaben asina nos tribunales.<ref name="Pong Story: Main Page" /> == Notes y referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == ;Investigación * [http://invention.smithsonian.org/resources/fa_baer_index.aspx Ralph H. Baer Papers, 1943-1953, 1966-1972, 2006] - Prototipos de Ralph Baer documentaos nel Centru Lemelson Smithsonian. * [http://www.pong-story.com pong-story.com] ;Emuladores * [http://www.dcs.warwick.ac.uk/~edsac/ EDSAC Emulator (pa xugar OXO)] * [http://www.goodeveca.net/nimrod/simulation.html NIM Interactive Simulation for Be VOS operating system] * [http://spacewar.oversigma.com/ Spacewar! Java Emulation] * [http://www.gamersquarter.com/tennisfortwo/ Tennis for Two Simulation] == Ver tamién == * [[Historia de los videoxuegos]] * [[Videoconsoles de primer xeneración]] {{Tradubot|Primer videojuego}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de los videoxuegos]] [[Categoría:videoconsoles de primer xeneración]] m56veqhed1gp2f5doeb50xxtztlqbnu 0 99893 4502786 4501981 2026-07-05T17:33:19Z Cardoso 182 4502786 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Mainz''' (n'[[idioma alemán|alemán]]: ''Mainz'' {{audiu|De-Mainz.ogg|[maɪ̯nt͡s]}}; en [[idioma francés|francés]]: ''Mayence''; en [[llatín]]: ''Moguntiacum'') ye la capital del [[Estáu federáu (Alemaña)|estáu federáu]] [[Alemaña|alemán]] de [[Renania-Palatináu]]. Ye una ciudá asitiada nel suroeste d'Alemaña, a la vera del [[ríu Rin]], nel marxe opuestu a la desaguada del [[Riu Meno|Meno]], y ye un importante [[Puertu de Mainz|puertu fluvial]] d'Alemaña. Na vera contraria del Rin atópase la ciudá de [[Wiesbaden]], nel estáu de [[Hesse]]. Fízose famosa por ser el llugar onde [[Johannes Gutenberg]] inventó la imprenta de calteres móviles. Anguaño, Mainz sigue siendo un centru importante no que cinca a los medios de comunicación, una y bones alluga la sede de la [[ZDF]], la segunda canal de televisión más importante d'Alemaña. La ciudá, magar que foi gravemente afectada mientres la [[Segunda Guerra Mundial]] caltién gran parte del so cascu antiguu, nel que destaquen les construcciones realizaes en piedra de color coloráu ([[arenisca]], principalmente). Tien universidá propia dende [[1477]], denomada anguaño [[Universidá de Mainz|Universidá Johannes Gutenberg]], allugada cerca del centru de la ciudá. El so antiguu campus compriende non solamente aules y sales de conferencia, sinón tamién viviendes, chigres y restoranes, y forma un barriu independiente. Con unos 223.000 (2023)<ref name="pop">{{Cite web|url=https://www.mainz.de/medien/internet/downloads/statistik/Einwohner_nach_Stadtteilen_am_31_12_2023.pdf|title=Einwohner der Landeshauptstadt Mainz laut Melderegister am 31.12.2023 (zum Stichtag erstellt am 15.02.2024)|publisher=Landeshauptstadt Mainz|access-date=23 July 2024|archive-date=5 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805182743/https://www.mainz.de/medien/internet/downloads/statistik/Einwohner_nach_Stadtteilen_am_31_12_2023.pdf|url-status=dead}}</ref>, ye la tercer ciudá más grande de la [[rexón Rin-Meno]]. El so equipu de fútbol, el [[FSV Mainz 05]], xuega na primer división de la ''[[Bundesliga (Alemaña)|Bundesliga]]''. == Historia == === Antigüedá === {{AP|Mogontiacum}} [[Ficheru:Zitadelle Mainz Drususstein.jpg|thumb|left|upright|[[Drususstein]] o ''Monumentu a Drusu'' (arrodiada por una ciudadela del sieglu XVII).]] [[Ficheru:Stadttor1.jpg|thumb|left|Ruines de l'antigua puerta d'entrada a ''Mogontiacum''.]] [[Ficheru:Mz-roemer.jpg|thumb|left|Restos del acueductu romanu.]] Mainz formose a partir d'una fortaleza [[Imperiu romanu|romana]] nomada ''[[Mogontiacum]]'', que foi establecida pol xeneral romanu [[Drusu'l Mayor]] alredor del 13/12 e.C. Como rellata [[Suetonio]], ''Mogontiacum'' yá taba bien desarrollada cuatro años más tarde, mientres el funeral del so fundador, anque hai otres teoríes qu'indiquen que podría tener fundaose anantes. La ciudá de ''Mogontiacum'', asitiada ente la fortaleza y el ríu, foi un importante puestu militar mientres la dómina romana, seique pola so posición estratéxica na confluencia ente'l [[Meno]] y el Rin. El so ''castrum'' sirvió de base a distintes lexones como: la [[Legio XIV Gemina|legio XIV ''Gemina'']] (años 70–92) la [[Legio XVI Gallica|XVI ''Gallica'']] (años 9–43), [[Legio XXII Primixenia|XXII ''Primixenia'']], la [[Legio IV Macedonica|IV ''Macedonica'']] (años 43–70), [[Legio I Adiutrix|I ''Adiutrix'']] (años 70–88) y la [[Legio XXI Rapax|XXI ''Rapax'']] (años 70–89), ente otres. Mainz tamién foi la base de la flota romana fluvial, la ''[[Classis Germanica]]''. Ente 1982 y 1986 afayáronse restos de barcos de tropa (''navis lusoria'') y botes de patrulla de finales del [[sieglu IV]], que pueden vese anguaño nel ''Museum für Antike Schifffahrt''. A lo llargo de los sieglos I a IV Mogontiacum foi una de les principales fortaleces del ''[[limes]]'' (llende) del Rin, y conoció un importante desarrollu urbanu. Dende'l reináu de [[Domiciano]], foi capital de la provincia ''Germania Cimera'', y tenía un importante monumentu funerariu dedicáu a Drusu, al que la xente faía pelegrinaxes dende llugares tan alloñaos como [[Lyon]]. Ente les sos construcciones notables rescampla'l teatru romanu más grande al norte de los Alpes y una ponte que cruciaba'l Rin. Los [[alamanes]] escalaron la ciudá en 368. Por causa de una serie d'incursiones a lo llargo del sieglu VI [[Alsacia]] foi perdiendo gradualmente'l so calter étnicu [[Pueblu belga|belga]] de tribus xermániques ente celtes gobernaos por romanos y cada vez más predominó la influencia de los [[alamanes]]. Los romanos repetidamente recuperaron el control. Sicasí, les tropes asitiaes en Mainz proveníen cada vez más de fora d'Italia y los emperadores teníen solo unu o dos antepasaos italianos en llinaxes que proveníen principalmente de xente de les fronteres del norte. L'últimu emperador que tuvo tropes aparcaes en Mainz al serviciu del imperiu occidental foi [[Valentiniano III]], qu'apoderaba la rexón al traviés de la so ''Magister militum per Gallias'', [[Aecio|Flavio Aecio]]. Nesa dómina l'exércitu allugaba gran númberu de tropes procedentes de les principales tribus xermániques del Rin, los alamanes, los [[Pueblu saxón|saxones]] y los [[Pueblu francu|francos]]. Yeren un oponente que consiguiera poder y reputación ente los belgues del baxu Rin mientres el sieglu III y socesivamente intentaren estender la so influencia agües arriba. En 358 l'emperador [[Xulianu l'Apóstata|Xulianu]] mercó la paz dándo-yos a cambéu la mayor parte de [[Germania Inferior]], que de toes formen yá teníen, ya imponiéndo-yos el serviciu nel exércitu romanu. Les faiciones europees na dómina de Flavio Aecio yeren los celtes, godos, francos, saxones, alamanes, hunos, italianos y alanos, amás de dellos pueblos minoritarios. Aecio xugó con toos ellos, enfrentándo-yos unos contra otros intentando astutamente caltener la paz dientro de les fronteres romanes. Usó tropes hunes delles vegaes. Producióse l'enfrentamientu definitivu ente Aecio y [[Atila]], dambos al mandu d'exércitos multiétnicos, cuando Atila aprució n'Alsacia en 451, afarando'l país y destruyendo Mainz y [[Tréveris]] colos sos guarnicionas romanes. Pero Aecio consiguió frenalos na [[batalla de los Campos Cataláunicos]]. A principios del [[sieglu V]] foi destruyida polos [[vándalos]], ocupada polos [[hunos]], y definitivamente conquistada polos [[pueblu francu|francos]].<ref>Robert Appleton Company (1907), [https://web.archive.org/web/20090108091206/http://ec.aciprensa.com/m/maguncia.htm Mainz (Mainz)] The Catholic Encyclopedia, volume I, Traducíu por Pedro Royo</ref> === Mainz franca === Aecio nun pudo esfrutar enforma de la so victoria porque foi asesináu en 454 a manes del propiu emperador, que de la mesma sería apuñaláu por amigos de Aecio en 455. Estos acontecimientos supondríen el final efectivu del control romanu nel norte. Tres delles guerres curtiu pero sangrientu un antiguu subordináu de Aecio, [[Ricimero]], convertir n'emperador. El so padre yera un [[Suevos|suevu]] y la so madre una princesa [[Visigodos|visigoda]]. Ricimero nun gobernó direutamente nel norte sinón qu'estableció ellí una provincia vecera, que funcionaba independientemente, y que la so capital yera [[Soissons]]. Inclusive entós el so estatus yera ambiguu, anque suel describise como [[reinu de Siagrio]]. Primeramente'l primeru de los [[Dinastía merovinxa|Merovinxu]]s, [[Clodión]], ganara a Aecio alredor de 430. El so fíu, [[Meroveo]], lluchó nel llau romanu contra Atila, y el so fíu, [[Childerico I|Childerico]], sirvió nel exércitu del reinu de Siagrio. Mientres los francos gradualmente se infiltraron nel reinu y asumiendo poder. Tamién se treslladaron al Rin y apoderáronse de l'antigua rexón romana de Germania Cimera asitiando la so capital en [[Colonia (Alemaña)|Colonia]]. Empezaron a conocese como [[francos ripuarios]] n'oposición a los [[francos salios]]. Probablemente producióse un gran desplazamientu de población y l'antiguu dominiu belga tresformar en francu. Los acontecimientos produciéronse rápido a finales del sieglu V. Clodoveo, el fíu de Childerico, convertir en rei de los salios en 481, gobernando dende [[Tournai]]. En 486 ganó a [[Afranio Siagrio|Siagrio]], l'últimu gobernador del dominiu de Soissons, y tomó el norte de l'actual Francia. Estendió'l so reinu a [[Cambrai]] y [[Tongeren]] en 490–491, y refugó a los alamanes en 496. Amás anguaño convirtióse del [[arrianismu]] al catolicismu. Tres la [[cayida del Imperiu romanu d'Occidente]] en 476, los francos gobernaos por [[Clodoveo I]] facer col control de la Europa Occidental alredor de 496. Clodoveo se anexonó el reinu de Colonia en 508. A partir d'entós, Mainz, pola so posición estratéxica convertir nuna de les bases del reinu francu. Mainz allugaba una comunidá cristiana muncho primero de la conversión de Clodoveo. El so socesor [[Dagoberto I]] reforzó les muralles de Mainz y facer una de les sos sedes. En Mainz acuñábase un [[Sólidu bizantín|sólidu]] de [[Teodeberto I]] (534–548). === Edá Media === Los francos unificaron les tribus celta y xermánicu n'Europa. El rei francu más importante foi [[Carlomagno]] (768–814) formó un nuevu imperiu n'Europa, el [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Mainz convertir pol so allugamientu central nuna ciudá importante del imperiu y la cristiandá. Col tiempu los cambeos idiomáticos fueron estremando gradualmente a los francos. En Mainz falábase un dialeutu denomináu ripuario. A la muerte de Carlo Magno empezaron a apaecer les diferencies ente Francia y Alemaña. Asina Mainz dexó d'ocupar una posición central pa convertise nuna ciudá fronteriza, nuna rexón con una identidá nacional propia. [[Ficheru:Bonifazius.jpg|thumb|left|upright|Monumentu a san [[Bonifacio (mártir)|Bonifacio]] frente a la catedral.]] Al empiezu de la edá media Mainz foi'l centru de la [[cristianización]] de los pueblos xermanos y eslavos. El primer arzobispu de Mainz, [[Bonifacio (mártir)|Bonifacio]], foi asesináu mientres trataba de convertir a los [[frisones]] y foi soterráu en [[Fulda]]. Ente los primeros arzobispos de la ciudá tamién s'atopen [[Rabano Mauro]], teólogu y escritor, y [[Villigiso de Mainz|Villigiso]] (975–1011), qu'empezó la construcción de l'actual [[catedral de Mainz]] y fundó'l [[Ilesia de San Esteban (Mainz)|monesteriu de San Esteban]]. [[Ficheru:MainzerDom sw new.jpg|thumb|250px|La [[catedral de Mainz]] vista dende'l suroeste.]] Alredor del añu 965 el viaxeru hispanu-xudíu [[Ibrahim ibn Yá'qub]] visitó la ciudá y sorprendióse al atopar nella [[dirham]]s acuñaos en [[Samarcanda]] y [[especies]] de la [[India]] como la pimienta, el [[jengibre]], el [[clavu de golor]], [[nardio indiu]] y [[galanga]]. Naquella dómina había tamién pieles importaes de [[Rusia]]. El viaxeru atinó en describir la ciudá principalmente como un gran mercáu de [[ceberes]], mentando específicamente'l [[trigu]], la [[cebada]], el [[centenu]], la vide y la fruta.<ref>[[Thierry Dutour|D<small>UTOUR</small>, T<small>HIERRY</small>]] (2003), ''La ciudá medieval. Oríxenes y trunfu de la Europa urbana'', p. 111-113. — Paidós, Buenos Aires, 2005. ISBN 950-12-5043-1</ref> Dende la dómina de Villigiso hasta'l final del [[Sacru Imperiu Romanu]] en 1806, los arzobispos de Mainz yeren pilastres del imperiu y yeren el más importante de los siete [[Príncipe eleutor|eleutores]] del emperador. Al pie de la de Roma, la diócesis de Mainz ye la única del mundu qu'anguaño tien una [[sede episcopal]]. Los arzobispos de Mainz tradicionalmente ostentaben el títulu ''[[primes germaniae]]'', el suplente del papa al norte de los [[Alpes]]. En 1244 l'arzobispu [[Sigfrido III de Eppstein|Sigfrido III]] concedió a Mainz el fueru de ciudá, qu'incluyía'l derechu d'escoyer conceyu a los sos ciudadanos. La ciudá sufrió l'enfrentamientu de dos arzobispos en 1461, [[Diether von Isenburg]], que foi escoyíu arzobispu pol fueru de la catedral y sofitáu pola ciudadanía, y [[Adolf II von Nassau]], que foi nomáu arzobispu pol papa. En 1462 l'arzobispu Adolf II asaltó la ciudá de Mainz escalando y matando a 400 habitantes. Nuna audiencia especial munchos de los sobrevivientes perdieron toles sos propiedaes´, que fueron partíes ente aquellos que prometieron siguir a Adolf II. Aquellos que nun se comprometieron a siguir a Adolf II (ente ellos [[Johannes Gutenberg]]) fueron espulsaos de la ciudá o encarcelaos. El nuevu arzobispu derogó'l fueru de Mainz y punxo a la ciudá sol so control direutu. Irónicamente, a la muerte Adolf II el so socesor foi Diether von Isenburg, agora llegalmente electu pol fueru y nomáu pol papa. A [[Johannes Gutenberg]] de Mainz, atribúyese-y la invención de los calteres móviles fundíos. Los primeros incunables salieron de la so imprenta: ente ellos destaca la ''[[Biblia de Gutenberg]]'' ([[1453]]-[[1455|55]]). El tipu de lletra de los primeros tipos móviles, redonda o romana que traxo d'Italia, asonsañaben l'estilu manuscritu en boga naquellos momentos. === Edá Contemporánea === [[Ficheru:Mainz Markt BW 2012-08-18 16-07-49.JPG|thumbnail|250px|left|La plaza del Mercáu (Markt).]] Nel sieglu XVII construyó la [[ciudadela de Mainz]]. Dende marzu hasta xunetu de [[1793]] esistió la [[República de Mainz]], el primer estáu democráticu en territoriu alemán, con capital Mainz. Foi una consecuencia de les [[Guerres Revolucionaries Franceses]]. [[Ficheru:LPDF 227 5 RI coloniale du Maroc Mayence.jpg|thumb|Tropes coloniales de Marruecos en Mainz]] La inclusión del tercer pistón de [[Trompeta]] producir en [[1830]] de mano de Müller de Mainz y Satter de [[Leipzig]]. El primer [[Congresu Católicu|congresu de los creyentes católicos]] alemanofalantes tuvo llugar en 1848 en Mainz. El [[Armisticiu del 11 de payares de 1918]]: Posterior eliminación de toles tropes alemanes del territoriu nel llau oeste del Rin, más de 30 km a la redonda del llau derechu del Rin, tamién de la ciudá de Mainz cola consiguiente ocupación d'ella poles tropes de la [[Tercer República Francesa]] incluyendo [[Imperiu colonial francés|les sos fuercies coloniales]]. El [[Bombardéu de Mainz]] en 27 de febreru de 1945 - el día negru de la ciudá. == Cultura == Como ciudá integrante de la Gran Rexón, Mainz participó nel programa de la ''[[Capital Europea de la Cultura]] 2007''. El [[Teatru Estatal de Mainz]] (Staatstheater Mainz) ye'l teatru estatal de dicha ciudá alemana. Nesta ciudá celebren fiesta populares mientres tol añu. Los habitantes de Mainz son conocíos pol so calter abiertu y la so allegría de vivir, que demuestren mientres les fiestes. === Antroxu === [[Ficheru:Mainzer Fastnacht Zug-Ente 2004.jpg|thumb|250px|left|El fin del desfile del llunes d'antroxu.]] Mainz ye bastante conocida poles sos celebraciones d'[[antroxu]], desfiles y boles decoraes, que nel sur d'Alemaña denominar ''Fastnacht''. El llunes d'antroxu tien el so puntu central nel desfile de los bufones y xuglares. Tola xente de Mainz echar a la cai y converten la ciudá nun mar d'allegres colores. El desfile del llunes d'antroxu con coches con alegoríes polítiques, cabezudos y xigantes, bandes de música, portadores de banderes y guardia d'honor, va abrir camín a lo llargo d'un ensame que celebra y bailla ensin parar. Equí, les cabeces xigantes "[[Schwellköpp]]" o "Monumentos" son auténtiques obres d'arte, creaes mientres meses por artesanos y artistes qu'empleguen materiales como cartón, madera, papel y pintura. Ye la fiesta popular por excelencia, con seis díes y seis nueches de duración; los amarutaos dan vueltes per una ciudá n'estáu d'esceición. === Open-Ohr-Festival === Los estudiantes entamen el festival Open-Ohr-Festival (lliteralmente "Festival de la Oreya Abierta") con bandes de tol mundu. === Nueche de San Xuan === La Nueche de [[Festividá de San Xuan|San Xuan]] ye una de les fiestes mayores de Mainz, declarada oficialmente d'interés turísticu internacional. N'honor al fíu más pernomáu de la ciudá, [[Johannes Gutenberg]], celébrase la Johannisfest, a la qu'asisten cientos de miles de persones. Tales fiestes, entamaes coles peculiaridaes actuales, daten de [[1968]], siendo la so impulsor [[Jockel Fuchs]]. Cuatro díes dempués, la nueche del [[20 de xunu]], los grupos folclóricos axuntar nel centru de la ciudá, na cai Ludwigstrasse, les places del Mercáu, Leichhof, Ballplatz y de Schiller, dando espectáculos de música y danza. L'atraición principal ye'l bautismu de los imprentadores, ''Gautschen'', dende lo alto del Johannis Mercáu del Llibru y el mercáu del artista nel bancu del Rin. La Johannisnacht termina colos grandes fueos artificiales sobre'l [[Rin]] al atapecer del llunes. === Mercáu del vinu === Nel románticu parque municipal y el xardín de les roses ([[Rosaleda]]), axúntense una vegada al añu a finales d'agostu los que quieren gociar del vinu. Con tola familia lleguen los nativos y los visitantes al mercáu de vinu de Mainz pa celebrar, tastiar y charrar llargamente. Los grandes viticultores sirven más de 300 esquisitos vinos de la rexón vinícola [[Rheinhessen (rexón vinícola)|Rheinhessen]] nes numberoses casetes bellamente decoraes. Estos deliciosos vinos locales acompañar coles variaes especialidaes gastronómiques de la rexón (vease tamién: Oktoberfest). === Oktoberfest === Les fiestes d'ochobre ([[Oktoberfest]]) de la ciudá de Mainz, a diferencia de les que se celebren n'otres llocalidaes d'Alemaña, especialmente de [[Múnich]], namái se celebren nel barriu de Hechtsheim. La celebración, establecida na ciudá dende 2005, desenvolver mientres 10 díes, de normal dos sábados. Lleguen a bebese 42.000 llitros de cerveza '''Mainzer Aktien-Bier''' o ''Wiesen Bier'', fabricada única y puramente pa la fiesta. Tamién el pollu asáu, les [[salchicha|salchiches]], [[Handkäse]], [[Spundekäs]] y [[Brezel]] de gochu son consumíes en grandes cantidaes. El númberu de visitantes en 2012 foi 52.000.<ref>[http://www.allgemeine-zeitung.de/anzeigen/sonderveroeffentlichung/13055248.htm Mainzdirndl 2013 gesucht]</ref> == Mercáu navidiegu == El mercáu navidiegu de Mainz vien celebrándose dende 1788 col nome llocal de ''Nikolose Markt''. Ye un eventu multitudinariu que s'entama tolos años na places principales Markt, Liebfrauenplatz y Höfchen de [[Distritu Centro (Mainz)|centru históricu]] de la ciudá.<ref>[http://thewotme.com/2012/12/mercáu-navideno-de-mainz-unu-de-los-mas-guapos-de-alemania/ Mainz Weihnachtsmarkt, unu de los mas guapos d'Alemaña]</ref> == Economía == [[Ficheru:Traubensaal.jpg|thumb|''Salón de les uves'' nel Muséu de les Caves Kupferberg nel barriu altu.]] [[Ficheru:ZDF-Hochhaus Mainz 20211105 HOF0779900001020211121 RAW-Exportcens.jpg|thumb|Sede central de la [[ZDF]] en Mainz.]] Mainz foi tradicionalmente una ciudá centrada na industria vitivinícola ([[Rheinhessen (rexón vinícola)|Rheinhessen]], [[Rheingau (rexón vinícola)|Rheingau]] y [[Mittelrhein (rexón vinícola)|Mittelrhein]]), con esportaciones de vinu a tol mundu. Tamién les de [[Vinu esplumoso]] (el "Sekt" alemán), con Kupferberg y [[Henkell & Co.]]. Mainz basó la so economía na industria imprentadora y cristalera. Amás de la producción y comercialización de vinu, tamién se cultiven frutes, ceberes y hortolices. Tres la crisis bodeguera a empiezos de los 80, anguaño la ciudá busca diversificar la industria. Un sector económicu fomentáu con ésitu ye'l turismu, por cuenta de la fuerte identidá de la ciudá. De forma paralela, otres aiciones empobinar al allugamientu de la ciudá como centru loxísticu n'Alemaña occidental, con grandes superficies y naves de distribución, buscando les sinergias ente'l ferrocarril, l'aeropuertu y los puertos cercanos. Mainz ye sede del consorciu internacional Schott AG, especializáu na producción de vidrios industriales. Foi fundada en 1884 en [[Jena]] por [[Otto Schott]] y los hermanos Roderich y [[Carl Zeiss]] y dende 1952 ye basáu en Mainz. Con unos 3000 emplegaos Schott AG ye'l emplegador comercial más importante de la ciudá.<ref>Landeshauptstadt Mainz: [http://www.mainz.de/WGAPublisher/online/html/default/hthn-5wxffr.de.html#HTHN-5WXFTD ''Kennzahlen Arbeitsmarkt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409224641/http://www.mainz.de/WGAPublisher/online/html/default/hthn-5wxffr.de.html#HTHN-5WXFTD |date=2014-04-09 }} (el mercáu llaboral en cifres, alemán)</ref> La [[ZDF]], [[acrónimu]] para Zweites Deutsches Fernsehen ("Segunda [[televisión]] alemana"), con sede en Mainz, ye la institución pública de televisión nacional d'Alemaña, establecida conxuntamente polos Estaos federaos alemanes ([[estaos d'Alemaña|Länder]]). Emite cuatro canales: ZDF, ZDFneo, ZDFinfo y ZDFkultur. ZDF tien unos 3600 emplegaos. La [[Südwestrundfunk]] o SWR, que n'español significa Radiodifusión del Suroeste, ye la institución pública de radio y televisión rexonal de los Estaos federaos de Renania-Palatináu y Baden-Wurtemberg. La compañía tien trés sedes centrales nes ciudaes de [[Stuttgart]], [[Baden-Baden]] y Mainz. ZDF y SWR finánciense mayoritariamente pol [[canon televisivu|canon de radiodifusión]] pagable polos llares n'Alemaña y, de menor parte, pola [[publicidá]] y el [[Patrociniu (publicidá)|patrociniu]] comerciales. [[Schott music|Schott Music]], empresa fundada en 1770, ye una de les editoriales de música más antigües y prestixoses d'Alemaña. == Servicios públicos == === Educación === *[[Universidá de Mainz]] * Escuela téunica cimera de Mainz ([[Fachhochschule Mainz]]) === Sanidad === *Hospital universitariu [[Universitätsmedizin der Johannes Gutenberg-Universität Mainz]] === Seguridá ciudadana === * Policía llocal de Mainz * Cuerpu municipal de bomberos del [[Conceyu de Mainz]] El serviciu de bomberos na ciudá de Mainz data del añu 1906, ye'l Dezernat V – Dezernat für Umwelt, Grün, Tiefbau, Entwässerung und Brandschutz der Stadt Mainz<ref>[http://berufsfeuerwehr-mainz.de/index2.htm actualidaes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111214234131/http://www.berufsfeuerwehr-mainz.de/index2.htm |date=2011-12-14 }} de serviciu de bomberos na ciudá de Mainz</ref> === Piscines públiques === * Taubertsbergbad, piscina cubierta y piscina al campu construyó en 1962 * Am Großen Sand, piscina cubierta y piscina al campu construyó en 1974 ([[Club Natación SSV Undine 08]] y [[SG EWR Rheinhessen-Mainz]]) == Tresportes == *[[Estación central de Mainz]] *[[Puertu de Mainz]] == Patrimoniu == === Museos === *Muséu d'Historia Natural *Muséu Rexonal de Mainz *[[Muséu Gutenberg]] *[[Muséu Central Romanu-Xermánicu]] *Muséu de Navegación na Edá Antigua *[[Muséu Diocesanu de Mainz]] *Muséu Kupferberg *Muséu del Antroxu de Mainz *Muséu d'Historia de la Ciudá *[[Santuariu (edificiu)|Santuariu]] d'[[Isis]] y de [[Magna Mater]] === Monumentos y edificios relixosos === [[Ficheru:StQuintinMainz.jpg|thumb|Ilesia y torre del San Quintín.]] * '''La [[Catedral de Mainz]]'''. *[[Ilesia de San Emmeran (Mainz)]] *[[Ilesia de San Esteban (Mainz)]] *[[Ilesia de San Xuan (Mainz)]] *[[Ilesia de San Agustín (Mainz)]] *[[Ilesia de San Ignacio (Mainz)]] *[[Ilesia de San Pedro (Mainz)]] *[[Ilesia de la Bonaventurada Virxe María (Mainz)]] *[[Christuskirche (Mainz)]] == Personalidaes de Mainz == * [[Personaxes de Mainz|Llista de personaxes de Mainz]] == Ver tamién == * [[Organización territorial d'Alemaña]] * [[Alcaldes de Mainz]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|Mainz}} {{Tradubot|Maguncia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes d'Alemaña]] o8zc1vjziutdsi7qkv0gy2m5thh4cvo 0 100182 4502836 4427417 2026-07-06T03:00:39Z ~2026-38308-94 150490 /* Gramática */ 4502836 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Mǐn |nativu = 閩語 / 闽语 / ''mǐnyǔ'' |familia madre = Llingües sino-tibetanes |países= {{bandera2|China}}<br /> {{bandera2|Taiwán}}<br /> {{bandera2|Hong Kong}}<br /> {{bandera2|Singapur}} |zona= provincies chines de [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Hainan]], [[Shengsi]] ([[Zhejiang]]), [[Jiangsu]] y [[Liyang]]. |falantes=60&nbsp;000&nbsp;000|h1=nativos|h2=otros|rank=10º |familia=[[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Mǐn''' |oficial=Nengún país |iso1=zh|iso2=chi (B), zho (T) |iso3={{Doc ISO3|cdo|mindong}} {{Doc ISO3|cpx|puxian}} {{Doc ISO3|czo|minzhong}} {{Doc ISO3|mnp|minbei}} {{Doc ISO3|nan|minnan}} |sil=WUU |mapa=[[Ficheru:Idioma min.png|200px]] }} El '''mǐn''' ({{zh|s=闽语|t=閩語|p=mǐnyǔ}}) ye una de les principales [[llingües sinítiques]] por númberu de falantes. Frecuentemente califíccase al chinu mǐn como un "dialeutu" del chinu, pero realmente'l conxuntu de variedaes mǐn constitúi una caña independiente de la familia sinítica, que de fechu nin siquier ye descendiente del [[chinu mediu]] a diferencia del restu de variedaes sinítiques. == Historia == La rexón d'orixe de les llingües mǐn, la provincia de Fújiàn y el nordeste de la provincia de Guăndōng, históricamente fueron rexones perifériques del imperiu chinu; l'ausencia de ríos importantes y el terrén montascosu caltuvieron relativamente aisllada la rexón. Por esa razón nun ye sorprendente que nesa rexón desenvolviérense llingües sinítiques independientes del restu. El nome ''mǐn'' correspuende al nome d'un reinu antiguu asitiáu na actual provincia de [[Fujian]]. Por ello, el [[Escritura chino|calter]] 闽/閩 utilízase anguaño como abreviatura del nome d'esta provincia (nes matrícules de los coches, por casu). Un nome alternativu del dialeutu, n'escritura llatino, ye '''Hokkien''' (puramente mǐn meridional), que correspuende a la trescripción del nome Fujian según la pronunciación mǐn. El nome Hokkien utilízase enforma en Singapur, onde'l mǐn del sur ye'l dialeutu chinu más estendíu. == Clasificación == Les variedaes dialeutales mǐn constitúin una caña de la familia llingüística sinítica. A diferencia del restu de grupos dialeutales chinos que paecen ser descendientes del chinu antiguu, el proto-mǐn sería una llingua hermana del chinu antiguu, non un descendiente direutu del mesmu. Anque los autores chinos prefieren falar de [[dialeutu|dialeutos]] (方言, ''fāngyán'') al referise a les variedaes sinítiques falaes, la intelixibilidá mutua ente éstes ye práuticamente nula polo que munchos llingüistes consideren el "chinu" una familia de llingües, y non una llingua única. El mǐn ye'l cuartu dialeutu, nesti sentíu ampliu, más faláu del chinu dempués del [[Chinu mandarín|mandarín]], el [[Idioma wu|wu]] y el [[Idioma cantonés|cantonés]]. Tien alredor de 60 millones de falantes, principalmente na provincia de Fujian y en [[Taiwán]]. A la forma de mǐn del sur falada en Taiwán se la llapada dacuando [[taiwanés]], anque apenes difier del mǐn del sur faláu na zona de [[Xiamen]], nel sur de Fujian. El mǐn ye tamién el dialeutu chinu más faláu ente les comunidaes chines del Sureste asiáticu, sobremanera en [[Singapur]] y [[Malasia]]. Tamién, por cuenta de la emigración dende Fujian, ye'l dialeutu más estendíu na islla de [[Hainan]]. === Clasificación interna === Al respective de les variedaes específicamente mǐn esisten importantes diferencies. Tradicionalmente consideróse qu'esisten dos bloques dialeutales que son práuticamente inintelixibles ente sigo:<ref>Yuán, 1960</ref> * El '''[[Chinu min nan|mǐn nán]]''' (闽南语 / 閩南語, ''mǐnnán yǔ'', "llingua mǐn meridional"). * El '''[[Chinu min bei|mǐn běi]]''' (闽北语 / 閩北語, ''mǐnběi yǔ'', "llingua mǐn septentrional"). Dacuando'l mǐn del norte subdividir en cuatro variedaes: [[min del norte|mǐn del norte]] (estrictu), [[min oriental|mǐn del este]], [[Min central|mǐn central]] y dialeutu de Puxian. Sicasí, otros autores como Pan Maoding (1963), consideren que la división primaria dar ente mǐn oriental y mǐn occidental.<ref>Pan Maoding, 1963; Norman, 1973</ref> Esta reclasificación basar n'encuestes llingüístiques sobre la provincia de Fujian. Diverses isogloses favorecen la distinción oriental y occidental (el distintu tratamientu de les nasales del proto-min y los dos variedaes de /l/ del proto-min). === Variedaes === [[Ficheru:Min Dialects.png|thumb|right|300px|Mapa colos dialeutos del mǐn.]] [[Ficheru:China Han Dynasty 2.jpg|right|300px|thumb|Estensión del territoriu controláu pola [[dinastía Han]] escontra'l 190&nbsp;d.&nbsp;C. Como puede apreciase la penetración nel dominiu lingüítico del chinu min ye bien pequeña.]] {{clade |label1=&nbsp;'''Min'''&nbsp; |1={{clade |label1={{nowrap|&nbsp;''minbei''&nbsp;}} |1={{clade |label1=&nbsp; &nbsp; |1={{clade |1=''Min bei'' |2=''Shaojiang mǐn bei'' }} |2=''Mindong'' |3=''Minzhong'' |4=''Puxian'' }} |label2={{nowrap|&nbsp;''minnan''&nbsp;}} |2={{clade |label1=&nbsp;''Hokkien''&nbsp; |1={{clade |1=''Amoy'' |2=''Hoklo'' (taiwanés) }} |2=''Teochew'' |label3=&nbsp; &nbsp; |3={{clade |1=''Leizhou'' |2=''Hainanés (Qiongwen)'' }} }} }} }} == Descripción llingüística == L'aislamientu de la rexón mǐn fizo que les variedaes mǐn desenvolvieren carauterístiques propies ensin compartir col restu de llingües sinítiques. Les variedaes mǐn retienen un númberu importante d'arcaísmos, dalgunos non atopaos n'otres llingües sinítiques, coles mesmes que desenvolvieron un conxuntu completu d'innovaciones qu'estremaron entá más del restu de llingües sinítiques. Anque lo difícil de les comunicaciones del territoriu non yá aislló la rexón del restu de territorios históricos de China sinón que tamién condució a una gran diversidá interna. === Fonoloxía === Les variedaes mǐn caltienen ciertos arcaísmos y retienen delles traces del proto-sinítico que se perdieron n'otres variedaes de chinu. Por casu namái na variedaes mǐn pueden tienen tantu oclusives aspiraes o non aspiraes frente a tonos baxos (tonos ''yáng'') amosando correspondencies regulares col restu de variedaes del grupu. Por esa razón les llingües mǐn son importantes pa reconstruyir la fonoloxía del proto-sinítico. Les variedaes mǐn tamién amuesen correspondencies nes nasales que suxeren que ciertes nasales iniciales amosaben diferencies perdíes n'otres llingües sinítiques, que son reflexaes sistemáticamente nos cognaos ente llingües mǐn. Igualmente'l proto-mǐn tenía diferencies ente ''*l'' y ''*lh''. Por toes eses razones les variedaes mǐn son importantes pa la conocencia precisa de los desarrollos históricos dientro de la familia sinítica. === Gramática === Los pronomes personal y deícticu difieren ente les distintes variedaes mǐn el siguiente cuadru resume les formes pa distintes variedaes:<ref>J. Norman, p. 234</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúān !! Fúzhōo !! Jiànyáng ! Chóngān !! Yŏngān !! Xiàmén !! Jiēyáng ! Jiànōu !! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | 'yo' || || ŋo³ || ŋuai³ || ŋue⁹ | ŋuai¹ || ŋuo¹ || gua³ || ua³ | uɛ⁴ || haŋ³ || ŋai⁹ |- | 'tu' || || ni³ || ny³ || noi⁹ | nei¹ || ŋi¹ || li³ || lɯ³ | ni⁴ || hien³ || ne⁹ |- | 'él/ella' || || i¹ || i¹ || ky² | hou¹ || ŋy¹ || i¹ || i¹ | ky⁴ || hu³ || ky³ |- | 'ésti' || || ʦa- || ʦi- || i⁷ | i⁷ || ʧo³ || ʦit⁷ || ʦek⁷ | ioŋ⁷ || ʧoŋ⁷ || ʧia³ |- | 'aquél' || || ha- || hi- || u⁷ | u⁷ || uo³ || hit⁷ || hek⁷ | u⁷ || oŋ⁷ || va⁹ === Comparanza léxica === Les diferencies ente les llingües mǐn y el restu de variedaes sinítiques puede ilustrase afechiscamente comparando formes fonolóxiques del chinu mediu coles sos correspondientes formes pronunciaes en llingües mǐn:<ref>J. Norman, p. 220</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān ! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | pezuña || diei || te² || tue² || tau² || te² |- | hermanu menor || diei: || tie⁶ || ti⁶ || tie⁵ || te⁴ |- | xudía || dəo- || tau⁶ || tau⁶ || teu⁶ || tø⁶ |- | romper || duân: || touŋ³ || tŋ⁶ || el toŋ⁵ || tŭm⁵ |- | llorar || diei || thie² || thi² || hie² || the² |- | apilar || diep || thak⁸ || tha?⁸ || hai⁸ || thɔ⁴ |- | cabeza || dəo || thau² || thau² || heu² || thø² |- | bolsa || dâi- || toi⁶ || te⁶ || lui⁶ || tue⁵ |- | pescuezu || dəo- || tau⁶ || tau⁶ || lo⁶ || ___ |- | venenu || duok || tøik⁸ || tak⁸ || lo⁸ || tau⁴ |- | cobre || dung || tøiŋ² || taŋ² || loŋ² || tãɯ² |- | |- | azucre || dâng || thouŋ² || thŋ² || hɔŋ² || tham⁵ | thoŋ⁷ || thoŋ⁷ |- | llargu || ɖjang || touŋ² || || lɔŋ² || | thoŋ² || thoŋ² |- | xamán || ___ || tøiŋ² || || loŋ⁹ || | thuŋ² || thuŋ² |- | insectu || ɖjung || thøiŋ² || || hoŋ⁹ || | thuŋ⁷ || thuŋ⁹ |- | morar || ɖjo- || tiu⁶ || || tiu⁶ || | thy⁶ || thy⁶ |- | árbol || źju- || ʦhiu⁶ || || ʦhiu⁶ || | ʧhy⁵ || ʧhy⁵ |- | delgáu || bâk || poʔ⁸ || || vɔ⁸ || | pho⁶ || pho⁸ |- | xarazo || båk || phøik⁸ || || pho⁸ || | phau⁷ || phio⁵ |- | |- | avivar || muâ || muai² || || moi⁶ || | məi² || mai² |- | cáñamu || ma || muai² || || moi⁶ || | məi⁷ || mai⁹ |- | almitir || ńźjen- || neiŋ⁶ || || noiŋ⁶ || | nin⁶ || ŋiŋ⁶ |- | dexar || ńźjang- || nioŋ⁶ || || nioŋ⁶ || | nioŋ⁵ || ŋioŋ⁵ |- | lluna || ngjwɐt || ŋuok⁸ || || ŋye⁸ || | ye⁶ || ŋø⁸ |- | carne || ńźjuk || nyk⁸ || || ny⁸ || | ny⁷ || ŋy⁵ |- | |- | bambú || ʈjuk || tøik⁷ || tek⁷ || ty⁷ || ty⁷ | ty⁷ || ty⁹ |- | vuelta || ʈjwän: || tioŋ³ || tŋ³ || lyeŋ³ || tẽ³ | thien³ || thøⁿ⁹ |- | paliyos || ɖjwo- || tøi⁶ || ti⁶ || ty⁶ || ty⁶ | thy⁶ || thy⁶ |} Puede trate que la /d/ del chinu mediu tien trés [[correspondencies fonétiques|correspondencies regulares]] distintes en mǐn que nun pueden esplicase por una evolución condicionada. Eso demuestra qu'en realidá en chinu mediu y nel restu de variedaes confundiéronse tres fonemes independientes /*d₁, *d₂, *d₃/ en /d/. Por esa razón el chinu mǐn ye importante pa reconstruyir el proto-sinítico. Eso amuesa'l valor comparativu del chinu mǐn y el arcaismo d'estes variedaes. {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />SINÍTICO</small> !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān !! <small>PROTO-<br />MINBEI</small> !! <small>PROTO-<br />MINNAN</small> |- | *d₁ || d || t || t || t || t || *t₁ || *t |- | *d₂ || d || t || t || l || t || *t₂ || *t |- | *d₃ || d || th || th || h || th || *th || *th |} Les variedaes de Shaòwŭ y Jiānglè refkehan la diferencia anterior ente les alveolares/dentales d'amosando distintos desarrollos tonales, como s'aprecia na segunda parte de la tabla de cognaos. La tercer parte de la tabla tamién amuesa'l arcaismo de los dialeutos de Shaòwŭ y Jiānglè tamién caltienen distinciones nes nasales que se perdieron en chinu mediu. Estes diferencies remontar al proto-min y presumiblemente precisen ser reconstruyíes pal proto-sinítico. Finalmente los dialeutos min tienen dentales en cognaos del chinu mediu con [[consonante retroflexa|retroflexes]] (n'otres variantes de chinu les retroflexes del chinu mediu han evoluciado a africaes: chinu mediu ''ʈjuk'' > Beixín ''zhú'', Ch.M. ''ʈjwän'' > P. ''zhuăn'' y Ch.M. ''ɖjwo'' > P. ''zhù'') === Numberales comparaos === Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu min son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| <small>GLOSA</small> ! colspan=4| Min bei ! colspan=3| Min nan ! rowspan=2| <small>PROTO-<br />MIN</small> |- ! Jian'ou !! Fuzhou<br />(Mindong) !! Yong'an<br />(Minzhong) !! Puxian ! Hokkien !! Youxi !! Shun-<br />Chang |- | '1' || tsi⁴² || el soɔ⁴ || i¹³ || ɬoʔ⁴ | tsit⁵³ || ie²⁴ || i¹¹ || *tsit⁴² |- | '2' || ninɔŋ⁴² || laŋ²⁴² || ŋi³⁵ || nŋ¹¹ | lŋ³³ || ne⁴² || ŋi⁵³ || *ŋi⁴² |- | '3' || saŋ⁴¹ || saŋ⁴⁴ || sõ⁵² || ɬɒ̃⁵³³ | sã⁵⁵ || sã³³ || sɔ̃⁵⁵ || *saŋ⁴⁴ |- | '4' || si³³ || sɛi²¹³ || si³⁵ || ɬi⁴¹ | si²¹ || sje⁵¹ || si³⁵ || *si³⁵ |- | '5' || ŋo⁴² || ŋou²⁴² || ŋo²¹ || ŋou¹¹ | gɔ³³ || ŋo⁴² || ŋ³¹ || *ŋo⁴² |- | '6' || ly⁴² || løyʔ⁴ || ly⁵⁴ || laʔ⁴ | lak⁵³ || luo³³ || lyʔ⁵ || *ljok⁵ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰɛiʔ²³ || tsʰi¹³ || tsʰiʔ²¹ | tsʰit²¹ || tsʰje²⁴ || tsʰi¹¹ || *tsʰit²⁴ |- | '8' || pai²¹ || paiʔ²³ || pa¹³ || pe¹¹ | pueʔ²¹ || pi²⁴ || pa¹¹ || *paiʔ²³ |- | '9' || kiu²⁴ || kau³¹ || kjau²¹ || kau⁴⁵³ | kau⁵³ || kau⁵⁵ || kiu³¹ || *kjau³¹ |- | '10' || si⁵⁴ || sɛiʔ⁴ || sɿ⁵⁴ || ɬy²⁴ | tsap⁵³ || sa³³ || ʃiʔ⁵ || *sip⁵³ |} == Ver tamién == * [[Idioma chinu]] * [[Llingües sinítiques]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita publicación | autor = Karlgren, Bernhard | títulu = Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese | añu = 1954 | publicación = Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities | númberu = 26 | id = páxs. 211-367 }} * {{cita publicación | autor = Pān Màodĭng ''et al''. | títulu = Fújiàn hànyŭ fāngyán fēnqū lüèshuō | añu = 1963 | publicación = Zhongguo Yuwen | númberu = 6 | id = páxs. 475-95 }} * {{cita llibru | autor = Norman, Jerry | títulu = Chinese, Cambridge Language Surveys | añu = 1988 | editorial = Cambridge: [[Cambridge University Press]] | id = ISBN 0-521-29653-6 }} * {{cita llibru | autor = Ramsey, S. Roberts | títulu = The Languages of China | añu = 1987 | editorial = Princeton: [[Princeton University Press]] | id = ISBN 0-691-01468-X }} * {{cita llibru | autor = Yuán Jiāhuá | títulu = Hànyŭ fāngyán gàiyào | añu = 1960 | ubicación = Beixín | editorial = Wenzi Gaige Chubanshe }} {{InterWiki|code=zh-min-nan}} {{Tradubot|Chino min}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Chinu min|Chinu min]] [[Categoría:Llingües sinítiques|Min]] [[Categoría:Llingües de China|Min]] 8rwbl9b0ti12cstmtc8ycqnhww3gfuw 4502837 4502836 2026-07-06T03:01:17Z ~2026-38308-94 150490 /* Gramática */ 4502837 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Mǐn |nativu = 閩語 / 闽语 / ''mǐnyǔ'' |familia madre = Llingües sino-tibetanes |países= {{bandera2|China}}<br /> {{bandera2|Taiwán}}<br /> {{bandera2|Hong Kong}}<br /> {{bandera2|Singapur}} |zona= provincies chines de [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Hainan]], [[Shengsi]] ([[Zhejiang]]), [[Jiangsu]] y [[Liyang]]. |falantes=60&nbsp;000&nbsp;000|h1=nativos|h2=otros|rank=10º |familia=[[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Mǐn''' |oficial=Nengún país |iso1=zh|iso2=chi (B), zho (T) |iso3={{Doc ISO3|cdo|mindong}} {{Doc ISO3|cpx|puxian}} {{Doc ISO3|czo|minzhong}} {{Doc ISO3|mnp|minbei}} {{Doc ISO3|nan|minnan}} |sil=WUU |mapa=[[Ficheru:Idioma min.png|200px]] }} El '''mǐn''' ({{zh|s=闽语|t=閩語|p=mǐnyǔ}}) ye una de les principales [[llingües sinítiques]] por númberu de falantes. Frecuentemente califíccase al chinu mǐn como un "dialeutu" del chinu, pero realmente'l conxuntu de variedaes mǐn constitúi una caña independiente de la familia sinítica, que de fechu nin siquier ye descendiente del [[chinu mediu]] a diferencia del restu de variedaes sinítiques. == Historia == La rexón d'orixe de les llingües mǐn, la provincia de Fújiàn y el nordeste de la provincia de Guăndōng, históricamente fueron rexones perifériques del imperiu chinu; l'ausencia de ríos importantes y el terrén montascosu caltuvieron relativamente aisllada la rexón. Por esa razón nun ye sorprendente que nesa rexón desenvolviérense llingües sinítiques independientes del restu. El nome ''mǐn'' correspuende al nome d'un reinu antiguu asitiáu na actual provincia de [[Fujian]]. Por ello, el [[Escritura chino|calter]] 闽/閩 utilízase anguaño como abreviatura del nome d'esta provincia (nes matrícules de los coches, por casu). Un nome alternativu del dialeutu, n'escritura llatino, ye '''Hokkien''' (puramente mǐn meridional), que correspuende a la trescripción del nome Fujian según la pronunciación mǐn. El nome Hokkien utilízase enforma en Singapur, onde'l mǐn del sur ye'l dialeutu chinu más estendíu. == Clasificación == Les variedaes dialeutales mǐn constitúin una caña de la familia llingüística sinítica. A diferencia del restu de grupos dialeutales chinos que paecen ser descendientes del chinu antiguu, el proto-mǐn sería una llingua hermana del chinu antiguu, non un descendiente direutu del mesmu. Anque los autores chinos prefieren falar de [[dialeutu|dialeutos]] (方言, ''fāngyán'') al referise a les variedaes sinítiques falaes, la intelixibilidá mutua ente éstes ye práuticamente nula polo que munchos llingüistes consideren el "chinu" una familia de llingües, y non una llingua única. El mǐn ye'l cuartu dialeutu, nesti sentíu ampliu, más faláu del chinu dempués del [[Chinu mandarín|mandarín]], el [[Idioma wu|wu]] y el [[Idioma cantonés|cantonés]]. Tien alredor de 60 millones de falantes, principalmente na provincia de Fujian y en [[Taiwán]]. A la forma de mǐn del sur falada en Taiwán se la llapada dacuando [[taiwanés]], anque apenes difier del mǐn del sur faláu na zona de [[Xiamen]], nel sur de Fujian. El mǐn ye tamién el dialeutu chinu más faláu ente les comunidaes chines del Sureste asiáticu, sobremanera en [[Singapur]] y [[Malasia]]. Tamién, por cuenta de la emigración dende Fujian, ye'l dialeutu más estendíu na islla de [[Hainan]]. === Clasificación interna === Al respective de les variedaes específicamente mǐn esisten importantes diferencies. Tradicionalmente consideróse qu'esisten dos bloques dialeutales que son práuticamente inintelixibles ente sigo:<ref>Yuán, 1960</ref> * El '''[[Chinu min nan|mǐn nán]]''' (闽南语 / 閩南語, ''mǐnnán yǔ'', "llingua mǐn meridional"). * El '''[[Chinu min bei|mǐn běi]]''' (闽北语 / 閩北語, ''mǐnběi yǔ'', "llingua mǐn septentrional"). Dacuando'l mǐn del norte subdividir en cuatro variedaes: [[min del norte|mǐn del norte]] (estrictu), [[min oriental|mǐn del este]], [[Min central|mǐn central]] y dialeutu de Puxian. Sicasí, otros autores como Pan Maoding (1963), consideren que la división primaria dar ente mǐn oriental y mǐn occidental.<ref>Pan Maoding, 1963; Norman, 1973</ref> Esta reclasificación basar n'encuestes llingüístiques sobre la provincia de Fujian. Diverses isogloses favorecen la distinción oriental y occidental (el distintu tratamientu de les nasales del proto-min y los dos variedaes de /l/ del proto-min). === Variedaes === [[Ficheru:Min Dialects.png|thumb|right|300px|Mapa colos dialeutos del mǐn.]] [[Ficheru:China Han Dynasty 2.jpg|right|300px|thumb|Estensión del territoriu controláu pola [[dinastía Han]] escontra'l 190&nbsp;d.&nbsp;C. Como puede apreciase la penetración nel dominiu lingüítico del chinu min ye bien pequeña.]] {{clade |label1=&nbsp;'''Min'''&nbsp; |1={{clade |label1={{nowrap|&nbsp;''minbei''&nbsp;}} |1={{clade |label1=&nbsp; &nbsp; |1={{clade |1=''Min bei'' |2=''Shaojiang mǐn bei'' }} |2=''Mindong'' |3=''Minzhong'' |4=''Puxian'' }} |label2={{nowrap|&nbsp;''minnan''&nbsp;}} |2={{clade |label1=&nbsp;''Hokkien''&nbsp; |1={{clade |1=''Amoy'' |2=''Hoklo'' (taiwanés) }} |2=''Teochew'' |label3=&nbsp; &nbsp; |3={{clade |1=''Leizhou'' |2=''Hainanés (Qiongwen)'' }} }} }} }} == Descripción llingüística == L'aislamientu de la rexón mǐn fizo que les variedaes mǐn desenvolvieren carauterístiques propies ensin compartir col restu de llingües sinítiques. Les variedaes mǐn retienen un númberu importante d'arcaísmos, dalgunos non atopaos n'otres llingües sinítiques, coles mesmes que desenvolvieron un conxuntu completu d'innovaciones qu'estremaron entá más del restu de llingües sinítiques. Anque lo difícil de les comunicaciones del territoriu non yá aislló la rexón del restu de territorios históricos de China sinón que tamién condució a una gran diversidá interna. === Fonoloxía === Les variedaes mǐn caltienen ciertos arcaísmos y retienen delles traces del proto-sinítico que se perdieron n'otres variedaes de chinu. Por casu namái na variedaes mǐn pueden tienen tantu oclusives aspiraes o non aspiraes frente a tonos baxos (tonos ''yáng'') amosando correspondencies regulares col restu de variedaes del grupu. Por esa razón les llingües mǐn son importantes pa reconstruyir la fonoloxía del proto-sinítico. Les variedaes mǐn tamién amuesen correspondencies nes nasales que suxeren que ciertes nasales iniciales amosaben diferencies perdíes n'otres llingües sinítiques, que son reflexaes sistemáticamente nos cognaos ente llingües mǐn. Igualmente'l proto-mǐn tenía diferencies ente ''*l'' y ''*lh''. Por toes eses razones les variedaes mǐn son importantes pa la conocencia precisa de los desarrollos históricos dientro de la familia sinítica. === Gramática === Los pronomes personal y deícticu difieren ente les distintes variedaes mǐn el siguiente cuadru resume les formes pa distintes variedaes:<ref>J. Norman, p. 234</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúān !! Fúzhōu !! Jiànyáng ! Chóngān !! Yŏngān !! Xiàmén !! Jiēyáng ! Jiànōu !! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | 'yo' || || ŋo³ || ŋuai³ || ŋue⁹ | ŋuai¹ || ŋuo¹ || gua³ || ua³ | uɛ⁴ || haŋ³ || ŋai⁹ |- | 'tu' || || ni³ || ny³ || noi⁹ | nei¹ || ŋi¹ || li³ || lɯ³ | ni⁴ || hien³ || ne⁹ |- | 'él/ella' || || i¹ || i¹ || ky² | hou¹ || ŋy¹ || i¹ || i¹ | ky⁴ || hu³ || ky³ |- | 'esti' || || ʦa- || ʦi- || i⁷ | i⁷ || ʧo³ || ʦit⁷ || ʦek⁷ | ioŋ⁷ || ʧoŋ⁷ || ʧia³ |- | 'aquél' || || ha- || hi- || u⁷ | u⁷ || uo³ || hit⁷ || hek⁷ | u⁷ || oŋ⁷ || va⁹ |} === Comparanza léxica === Les diferencies ente les llingües mǐn y el restu de variedaes sinítiques puede ilustrase afechiscamente comparando formes fonolóxiques del chinu mediu coles sos correspondientes formes pronunciaes en llingües mǐn:<ref>J. Norman, p. 220</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān ! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | pezuña || diei || te² || tue² || tau² || te² |- | hermanu menor || diei: || tie⁶ || ti⁶ || tie⁵ || te⁴ |- | xudía || dəo- || tau⁶ || tau⁶ || teu⁶ || tø⁶ |- | romper || duân: || touŋ³ || tŋ⁶ || el toŋ⁵ || tŭm⁵ |- | llorar || diei || thie² || thi² || hie² || the² |- | apilar || diep || thak⁸ || tha?⁸ || hai⁸ || thɔ⁴ |- | cabeza || dəo || thau² || thau² || heu² || thø² |- | bolsa || dâi- || toi⁶ || te⁶ || lui⁶ || tue⁵ |- | pescuezu || dəo- || tau⁶ || tau⁶ || lo⁶ || ___ |- | venenu || duok || tøik⁸ || tak⁸ || lo⁸ || tau⁴ |- | cobre || dung || tøiŋ² || taŋ² || loŋ² || tãɯ² |- | |- | azucre || dâng || thouŋ² || thŋ² || hɔŋ² || tham⁵ | thoŋ⁷ || thoŋ⁷ |- | llargu || ɖjang || touŋ² || || lɔŋ² || | thoŋ² || thoŋ² |- | xamán || ___ || tøiŋ² || || loŋ⁹ || | thuŋ² || thuŋ² |- | insectu || ɖjung || thøiŋ² || || hoŋ⁹ || | thuŋ⁷ || thuŋ⁹ |- | morar || ɖjo- || tiu⁶ || || tiu⁶ || | thy⁶ || thy⁶ |- | árbol || źju- || ʦhiu⁶ || || ʦhiu⁶ || | ʧhy⁵ || ʧhy⁵ |- | delgáu || bâk || poʔ⁸ || || vɔ⁸ || | pho⁶ || pho⁸ |- | xarazo || båk || phøik⁸ || || pho⁸ || | phau⁷ || phio⁵ |- | |- | avivar || muâ || muai² || || moi⁶ || | məi² || mai² |- | cáñamu || ma || muai² || || moi⁶ || | məi⁷ || mai⁹ |- | almitir || ńźjen- || neiŋ⁶ || || noiŋ⁶ || | nin⁶ || ŋiŋ⁶ |- | dexar || ńźjang- || nioŋ⁶ || || nioŋ⁶ || | nioŋ⁵ || ŋioŋ⁵ |- | lluna || ngjwɐt || ŋuok⁸ || || ŋye⁸ || | ye⁶ || ŋø⁸ |- | carne || ńźjuk || nyk⁸ || || ny⁸ || | ny⁷ || ŋy⁵ |- | |- | bambú || ʈjuk || tøik⁷ || tek⁷ || ty⁷ || ty⁷ | ty⁷ || ty⁹ |- | vuelta || ʈjwän: || tioŋ³ || tŋ³ || lyeŋ³ || tẽ³ | thien³ || thøⁿ⁹ |- | paliyos || ɖjwo- || tøi⁶ || ti⁶ || ty⁶ || ty⁶ | thy⁶ || thy⁶ |} Puede trate que la /d/ del chinu mediu tien trés [[correspondencies fonétiques|correspondencies regulares]] distintes en mǐn que nun pueden esplicase por una evolución condicionada. Eso demuestra qu'en realidá en chinu mediu y nel restu de variedaes confundiéronse tres fonemes independientes /*d₁, *d₂, *d₃/ en /d/. Por esa razón el chinu mǐn ye importante pa reconstruyir el proto-sinítico. Eso amuesa'l valor comparativu del chinu mǐn y el arcaismo d'estes variedaes. {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />SINÍTICO</small> !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān !! <small>PROTO-<br />MINBEI</small> !! <small>PROTO-<br />MINNAN</small> |- | *d₁ || d || t || t || t || t || *t₁ || *t |- | *d₂ || d || t || t || l || t || *t₂ || *t |- | *d₃ || d || th || th || h || th || *th || *th |} Les variedaes de Shaòwŭ y Jiānglè refkehan la diferencia anterior ente les alveolares/dentales d'amosando distintos desarrollos tonales, como s'aprecia na segunda parte de la tabla de cognaos. La tercer parte de la tabla tamién amuesa'l arcaismo de los dialeutos de Shaòwŭ y Jiānglè tamién caltienen distinciones nes nasales que se perdieron en chinu mediu. Estes diferencies remontar al proto-min y presumiblemente precisen ser reconstruyíes pal proto-sinítico. Finalmente los dialeutos min tienen dentales en cognaos del chinu mediu con [[consonante retroflexa|retroflexes]] (n'otres variantes de chinu les retroflexes del chinu mediu han evoluciado a africaes: chinu mediu ''ʈjuk'' > Beixín ''zhú'', Ch.M. ''ʈjwän'' > P. ''zhuăn'' y Ch.M. ''ɖjwo'' > P. ''zhù'') === Numberales comparaos === Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu min son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| <small>GLOSA</small> ! colspan=4| Min bei ! colspan=3| Min nan ! rowspan=2| <small>PROTO-<br />MIN</small> |- ! Jian'ou !! Fuzhou<br />(Mindong) !! Yong'an<br />(Minzhong) !! Puxian ! Hokkien !! Youxi !! Shun-<br />Chang |- | '1' || tsi⁴² || el soɔ⁴ || i¹³ || ɬoʔ⁴ | tsit⁵³ || ie²⁴ || i¹¹ || *tsit⁴² |- | '2' || ninɔŋ⁴² || laŋ²⁴² || ŋi³⁵ || nŋ¹¹ | lŋ³³ || ne⁴² || ŋi⁵³ || *ŋi⁴² |- | '3' || saŋ⁴¹ || saŋ⁴⁴ || sõ⁵² || ɬɒ̃⁵³³ | sã⁵⁵ || sã³³ || sɔ̃⁵⁵ || *saŋ⁴⁴ |- | '4' || si³³ || sɛi²¹³ || si³⁵ || ɬi⁴¹ | si²¹ || sje⁵¹ || si³⁵ || *si³⁵ |- | '5' || ŋo⁴² || ŋou²⁴² || ŋo²¹ || ŋou¹¹ | gɔ³³ || ŋo⁴² || ŋ³¹ || *ŋo⁴² |- | '6' || ly⁴² || løyʔ⁴ || ly⁵⁴ || laʔ⁴ | lak⁵³ || luo³³ || lyʔ⁵ || *ljok⁵ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰɛiʔ²³ || tsʰi¹³ || tsʰiʔ²¹ | tsʰit²¹ || tsʰje²⁴ || tsʰi¹¹ || *tsʰit²⁴ |- | '8' || pai²¹ || paiʔ²³ || pa¹³ || pe¹¹ | pueʔ²¹ || pi²⁴ || pa¹¹ || *paiʔ²³ |- | '9' || kiu²⁴ || kau³¹ || kjau²¹ || kau⁴⁵³ | kau⁵³ || kau⁵⁵ || kiu³¹ || *kjau³¹ |- | '10' || si⁵⁴ || sɛiʔ⁴ || sɿ⁵⁴ || ɬy²⁴ | tsap⁵³ || sa³³ || ʃiʔ⁵ || *sip⁵³ |} == Ver tamién == * [[Idioma chinu]] * [[Llingües sinítiques]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita publicación | autor = Karlgren, Bernhard | títulu = Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese | añu = 1954 | publicación = Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities | númberu = 26 | id = páxs. 211-367 }} * {{cita publicación | autor = Pān Màodĭng ''et al''. | títulu = Fújiàn hànyŭ fāngyán fēnqū lüèshuō | añu = 1963 | publicación = Zhongguo Yuwen | númberu = 6 | id = páxs. 475-95 }} * {{cita llibru | autor = Norman, Jerry | títulu = Chinese, Cambridge Language Surveys | añu = 1988 | editorial = Cambridge: [[Cambridge University Press]] | id = ISBN 0-521-29653-6 }} * {{cita llibru | autor = Ramsey, S. Roberts | títulu = The Languages of China | añu = 1987 | editorial = Princeton: [[Princeton University Press]] | id = ISBN 0-691-01468-X }} * {{cita llibru | autor = Yuán Jiāhuá | títulu = Hànyŭ fāngyán gàiyào | añu = 1960 | ubicación = Beixín | editorial = Wenzi Gaige Chubanshe }} {{InterWiki|code=zh-min-nan}} {{Tradubot|Chino min}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Chinu min|Chinu min]] [[Categoría:Llingües sinítiques|Min]] [[Categoría:Llingües de China|Min]] 0js7hvbwvki53ueblisnkrejl3oenmg 4502839 4502837 2026-07-06T03:06:51Z ~2026-38308-94 150490 4502839 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Mǐn |nativu = 閩語 / 闽语 / ''mǐnyǔ'' |familia madre = Llingües sino-tibetanes |países= {{bandera2|China}}<br /> {{bandera2|Taiwán}}<br /> {{bandera2|Hong Kong}}<br /> {{bandera2|Singapur}} |zona= provincies chines de [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Hainan]], [[Shengsi]] ([[Zhejiang]]), [[Jiangsu]] y [[Liyang]]. |falantes=60&nbsp;000&nbsp;000|h1=nativos|h2=otros|rank=10º |familia=[[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Mǐn''' |oficial=Nengún país |iso1=zh|iso2=chi (B), zho (T) |iso3={{Doc ISO3|cdo|mindong}} {{Doc ISO3|cpx|puxian}} {{Doc ISO3|czo|minzhong}} {{Doc ISO3|mnp|minbei}} {{Doc ISO3|nan|minnan}} |sil=WUU |mapa=[[Ficheru:Idioma min.png|200px]] }} El '''mǐn''' ({{zh|s=闽语|t=閩語|p=mǐnyǔ}}) ye una de les principales [[llingües sinítiques]] por númberu de falantes. Frecuentemente califíccase al chinu mǐn como un "dialeutu" del chinu, pero realmente'l conxuntu de variedaes mǐn constitúi una caña independiente de la familia sinítica, que de fechu nin siquier ye descendiente del [[chinu mediu]] a diferencia del restu de variedaes sinítiques. == Historia == La rexón d'orixe de les llingües mǐn, la provincia de Fújiàn y el nordeste de la provincia de Guăndōng, históricamente fueron rexones perifériques del imperiu chinu; l'ausencia de ríos importantes y el terrén montascosu caltuvieron relativamente aisllada la rexón. Por esa razón nun ye sorprendente que nesa rexón desenvolviérense llingües sinítiques independientes del restu. El nome ''mǐn'' correspuende al nome d'un reinu antiguu asitiáu na actual provincia de [[Fujian]]. Por ello, el [[Escritura chino|calter]] 闽/閩 utilízase anguaño como abreviatura del nome d'esta provincia (nes matrícules de los coches, por casu). Un nome alternativu del dialeutu, n'escritura llatino, ye '''Hokkien''' (puramente mǐn meridional), que correspuende a la trescripción del nome Fujian según la pronunciación mǐn. El nome Hokkien utilízase enforma en Singapur, onde'l mǐn del sur ye'l dialeutu chinu más estendíu. == Clasificación == Les variedaes dialeutales mǐn constitúin una caña de la familia llingüística sinítica. A diferencia del restu de grupos dialeutales chinos que paecen ser descendientes del chinu antiguu, el proto-mǐn sería una llingua hermana del chinu antiguu, non un descendiente direutu del mesmu. Anque los autores chinos prefieren falar de [[dialeutu|dialeutos]] (方言, ''fāngyán'') al referise a les variedaes sinítiques falaes, la intelixibilidá mutua ente éstes ye práuticamente nula polo que munchos llingüistes consideren el "chinu" una familia de llingües, y non una llingua única. El mǐn ye'l cuartu dialeutu, nesti sentíu ampliu, más faláu del chinu dempués del [[Chinu mandarín|mandarín]], el [[Idioma wu|wu]] y el [[Idioma cantonés|cantonés]]. Tien alredor de 60 millones de falantes, principalmente na provincia de Fujian y en [[Taiwán]]. A la forma de mǐn del sur falada en Taiwán se la llapada dacuando [[taiwanés]], anque apenes difier del mǐn del sur faláu na zona de [[Xiamen]], nel sur de Fujian. El mǐn ye tamién el dialeutu chinu más faláu ente les comunidaes chines del Sureste asiáticu, sobremanera en [[Singapur]] y [[Malasia]]. Tamién, por cuenta de la emigración dende Fujian, ye'l dialeutu más estendíu na islla de [[Hainan]]. === Clasificación interna === Al respective de les variedaes específicamente mǐn esisten importantes diferencies. Tradicionalmente consideróse qu'esisten dos bloques dialeutales que son práuticamente inintelixibles ente sigo:<ref>Yuán, 1960</ref> * El '''[[Chinu min nan|mǐn nán]]''' (闽南语 / 閩南語, ''mǐnnán yǔ'', "llingua mǐn meridional"). * El '''[[Chinu min bei|mǐn běi]]''' (闽北语 / 閩北語, ''mǐnběi yǔ'', "llingua mǐn septentrional"). Dacuando'l mǐn del norte subdividir en cuatro variedaes: [[min del norte|mǐn del norte]] (estrictu), [[min oriental|mǐn del este]], [[Min central|mǐn central]] y dialeutu de Puxian. Sicasí, otros autores como Pan Maoding (1963), consideren que la división primaria dar ente mǐn oriental y mǐn occidental.<ref>Pan Maoding, 1963; Norman, 1973</ref> Esta reclasificación basar n'encuestes llingüístiques sobre la provincia de Fujian. Diverses isogloses favorecen la distinción oriental y occidental (el distintu tratamientu de les nasales del proto-min y los dos variedaes de /l/ del proto-min). === Variedaes === [[Ficheru:Min Dialects.png|thumb|right|300px|Mapa colos dialeutos del mǐn.]] [[Ficheru:China Han Dynasty 2.jpg|right|300px|thumb|Estensión del territoriu controláu pola [[dinastía Han]] escontra'l 190&nbsp;d.&nbsp;C. Como puede apreciase la penetración nel dominiu lingüítico del chinu min ye bien pequeña.]] {{clade |label1=&nbsp;'''Min'''&nbsp; |1={{clade |label1={{nowrap|&nbsp;''minbei''&nbsp;}} |1={{clade |label1=&nbsp; &nbsp; |1={{clade |1=''Min bei'' |2=''Shaojiang mǐn bei'' }} |2=''Mindong'' |3=''Minzhong'' |4=''Puxian'' }} |label2={{nowrap|&nbsp;''minnan''&nbsp;}} |2={{clade |label1=&nbsp;''Hokkien''&nbsp; |1={{clade |1=''Amoy'' |2=''Hoklo'' (taiwanés) }} |2=''Teochew'' |label3=&nbsp; &nbsp; |3={{clade |1=''Leizhou'' |2=''Hainanés (Qiongwen)'' }} }} }} }} == Descripción llingüística == L'aislamientu de la rexón mǐn fizo que les variedaes mǐn desenvolvieren carauterístiques propies ensin compartir col restu de llingües sinítiques. Les variedaes mǐn retienen un númberu importante d'arcaísmos, dalgunos non atopaos n'otres llingües sinítiques, coles mesmes que desenvolvieron un conxuntu completu d'innovaciones qu'estremaron entá más del restu de llingües sinítiques. Anque lo difícil de les comunicaciones del territoriu non yá aislló la rexón del restu de territorios históricos de China sinón que tamién condució a una gran diversidá interna. === Fonoloxía === Les variedaes mǐn caltienen ciertos arcaísmos y retienen delles traces del proto-sinítico que se perdieron n'otres variedaes de chinu. Por casu namái na variedaes mǐn pueden tienen tantu oclusives aspiraes o non aspiraes frente a tonos baxos (tonos ''yáng'') amosando correspondencies regulares col restu de variedaes del grupu. Por esa razón les llingües mǐn son importantes pa reconstruyir la fonoloxía del proto-sinítico. Les variedaes mǐn tamién amuesen correspondencies nes nasales que suxeren que ciertes nasales iniciales amosaben diferencies perdíes n'otres llingües sinítiques, que son reflexaes sistemáticamente nos cognaos ente llingües mǐn. Igualmente'l proto-mǐn tenía diferencies ente ''*l'' y ''*lh''. Por toes eses razones les variedaes mǐn son importantes pa la conocencia precisa de los desarrollos históricos dientro de la familia sinítica. === Gramática === Los pronomes personal y deícticu difieren ente les distintes variedaes mǐn el siguiente cuadru resume les formes pa distintes variedaes:<ref>J. Norman, p. 234</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúān !! Fúzhōu !! Jiànyáng ! Chóngān !! Yŏngān !! Xiàmén !! Jiēyáng ! Jiànōu !! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | 'yo' || || ŋo³ || ŋuai³ || ŋue⁹ | ŋuai¹ || ŋuo¹ || gua³ || ua³ | uɛ⁴ || haŋ³ || ŋai⁹ |- | 'tu' || || ni³ || ny³ || noi⁹ | nei¹ || ŋi¹ || li³ || lɯ³ | ni⁴ || hien³ || ne⁹ |- | 'él/ella' || || i¹ || i¹ || ky² | hou¹ || ŋy¹ || i¹ || i¹ | ky⁴ || hu³ || ky³ |- | 'esti' || || ʦa- || ʦi- || i⁷ | i⁷ || ʧo³ || ʦit⁷ || ʦek⁷ | ioŋ⁷ || ʧoŋ⁷ || ʧia³ |- | 'aquél' || || ha- || hi- || u⁷ | u⁷ || uo³ || hit⁷ || hek⁷ | u⁷ || oŋ⁷ || va⁹ |} === Comparanza léxica === Les diferencies ente les llingües mǐn y el restu de variedaes sinítiques puede ilustrase afechiscamente comparando formes fonolóxiques del chinu mediu coles sos correspondientes formes pronunciaes en llingües mǐn:<ref>J. Norman, p. 220</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōu !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān ! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | pezuña || diei || te² || tue² || tau² || te² |- | hermanu menor || diei: || tie⁶ || ti⁶ || tie⁵ || te⁴ |- | xudía || dəo- || tau⁶ || tau⁶ || teu⁶ || tø⁶ |- | romper || duân: || touŋ³ || tŋ⁶ || tuŋ⁵ || tŭm⁵ |- | llorar || diei || thie² || thi² || hie² || the² |- | apilar || diep || thak⁸ || tha?⁸ || ha⁸ || thɔ⁴ |- | cabeza || dəu || thau² || thau² || heu² || thø² |- | bolsa || dâi- || toi⁶ || te⁶ || lui⁶ || tue⁵ |- | pescuezu || dəu- || tau⁶ || tau⁶ || lo⁶ || ___ |- | venenu || duok || tøik⁸ || tak⁸ || lo⁸ || tau⁴ |- | cobre || dung || tøiŋ² || taŋ² || loŋ² || tãɯ² |- | |- | azucre || dâng || thouŋ² || thŋ² || hɔŋ² || tham⁵ | thoŋ⁷ || thoŋ⁷ |- | llargu || ɖjang || touŋ² || || lɔŋ² || | thoŋ² || thoŋ² |- | xamán || ___ || tøiŋ² || || loŋ⁹ || | thuŋ² || thuŋ² |- | insectu || ɖjung || thøiŋ² || || hoŋ⁹ || | thuŋ⁷ || thuŋ⁹ |- | morar || ɖjo- || tiu⁶ || || tiu⁶ || | thy⁶ || thy⁶ |- | árbol || źju- || ʦhiu⁶ || || ʦhiu⁶ || | ʧhy⁵ || ʧhy⁵ |- | delgáu || bâk || poʔ⁸ || || vɔ⁸ || | pho⁶ || pho⁸ |- | xarazo || båk || phøik⁸ || || pho⁸ || | phau⁷ || phio⁵ |- | |- | avivar || muâ || muai² || || moi⁶ || | məi² || mai² |- | cáñamu || ma || muai² || || moi⁶ || | məi⁷ || mai⁹ |- | almitir || ńźjen- || neiŋ⁶ || || noiŋ⁶ || | nin⁶ || ŋiŋ⁶ |- | dexar || ńźjang- || nioŋ⁶ || || nioŋ⁶ || | nioŋ⁵ || ŋioŋ⁵ |- | lluna || ngjwɐt || ŋuok⁸ || || ŋye⁸ || | ye⁶ || ŋø⁸ |- | carne || ńźjuk || nyk⁸ || || ny⁸ || | ny⁷ || ŋy⁵ |- | |- | bambú || ʈjuk || tøik⁷ || tek⁷ || ty⁷ || ty⁷ | ty⁷ || ty⁹ |- | vuelta || ʈjwän: || tioŋ³ || tŋ³ || lyeŋ³ || tẽ³ | thien³ || thøⁿ⁹ |- | paliyos || ɖjwo- || tøi⁶ || ti⁶ || ty⁶ || ty⁶ | thy⁶ || thy⁶ |} Puede trate que la /d/ del chinu mediu tien trés [[correspondencies fonétiques|correspondencies regulares]] distintes en mǐn que nun pueden esplicase por una evolución condicionada. Eso demuestra qu'en realidá en chinu mediu y nel restu de variedaes confundiéronse tres fonemes independientes /*d₁, *d₂, *d₃/ en /d/. Por esa razón el chinu mǐn ye importante pa reconstruyir el proto-sinítico. Eso amuesa'l valor comparativu del chinu mǐn y el arcaismo d'estes variedaes. {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />SINÍTICO</small> !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān !! <small>PROTO-<br />MINBEI</small> !! <small>PROTO-<br />MINNAN</small> |- | *d₁ || d || t || t || t || t || *t₁ || *t |- | *d₂ || d || t || t || l || t || *t₂ || *t |- | *d₃ || d || th || th || h || th || *th || *th |} Les variedaes de Shaòwŭ y Jiānglè refkehan la diferencia anterior ente les alveolares/dentales d'amosando distintos desarrollos tonales, como s'aprecia na segunda parte de la tabla de cognaos. La tercer parte de la tabla tamién amuesa'l arcaismo de los dialeutos de Shaòwŭ y Jiānglè tamién caltienen distinciones nes nasales que se perdieron en chinu mediu. Estes diferencies remontar al proto-min y presumiblemente precisen ser reconstruyíes pal proto-sinítico. Finalmente los dialeutos min tienen dentales en cognaos del chinu mediu con [[consonante retroflexa|retroflexes]] (n'otres variantes de chinu les retroflexes del chinu mediu han evoluciado a africaes: chinu mediu ''ʈjuk'' > Beixín ''zhú'', Ch.M. ''ʈjwän'' > P. ''zhuăn'' y Ch.M. ''ɖjwo'' > P. ''zhù'') === Numberales comparaos === Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu min son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| <small>GLOSA</small> ! colspan=4| Min bei ! colspan=3| Min nan ! rowspan=2| <small>PROTO-<br />MIN</small> |- ! Jian'ou !! Fuzhou<br />(Mindong) !! Yong'an<br />(Minzhong) !! Puxian ! Hokkien !! Youxi !! Shun-<br />Chang |- | '1' || tsi⁴² || el soɔ⁴ || i¹³ || ɬoʔ⁴ | tsit⁵³ || ie²⁴ || i¹¹ || *tsit⁴² |- | '2' || ninɔŋ⁴² || laŋ²⁴² || ŋi³⁵ || nŋ¹¹ | lŋ³³ || ne⁴² || ŋi⁵³ || *ŋi⁴² |- | '3' || saŋ⁴¹ || saŋ⁴⁴ || sõ⁵² || ɬɒ̃⁵³³ | sã⁵⁵ || sã³³ || sɔ̃⁵⁵ || *saŋ⁴⁴ |- | '4' || si³³ || sɛi²¹³ || si³⁵ || ɬi⁴¹ | si²¹ || sje⁵¹ || si³⁵ || *si³⁵ |- | '5' || ŋo⁴² || ŋou²⁴² || ŋo²¹ || ŋou¹¹ | gɔ³³ || ŋo⁴² || ŋ³¹ || *ŋo⁴² |- | '6' || ly⁴² || løyʔ⁴ || ly⁵⁴ || laʔ⁴ | lak⁵³ || luo³³ || lyʔ⁵ || *ljok⁵ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰɛiʔ²³ || tsʰi¹³ || tsʰiʔ²¹ | tsʰit²¹ || tsʰje²⁴ || tsʰi¹¹ || *tsʰit²⁴ |- | '8' || pai²¹ || paiʔ²³ || pa¹³ || pe¹¹ | pueʔ²¹ || pi²⁴ || pa¹¹ || *paiʔ²³ |- | '9' || kiu²⁴ || kau³¹ || kjau²¹ || kau⁴⁵³ | kau⁵³ || kau⁵⁵ || kiu³¹ || *kjau³¹ |- | '10' || si⁵⁴ || sɛiʔ⁴ || sɿ⁵⁴ || ɬy²⁴ | tsap⁵³ || sa³³ || ʃiʔ⁵ || *sip⁵³ |} == Ver tamién == * [[Idioma chinu]] * [[Llingües sinítiques]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita publicación | autor = Karlgren, Bernhard | títulu = Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese | añu = 1954 | publicación = Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities | númberu = 26 | id = páxs. 211-367 }} * {{cita publicación | autor = Pān Màodĭng ''et al''. | títulu = Fújiàn hànyŭ fāngyán fēnqū lüèshuō | añu = 1963 | publicación = Zhongguo Yuwen | númberu = 6 | id = páxs. 475-95 }} * {{cita llibru | autor = Norman, Jerry | títulu = Chinese, Cambridge Language Surveys | añu = 1988 | editorial = Cambridge: [[Cambridge University Press]] | id = ISBN 0-521-29653-6 }} * {{cita llibru | autor = Ramsey, S. Roberts | títulu = The Languages of China | añu = 1987 | editorial = Princeton: [[Princeton University Press]] | id = ISBN 0-691-01468-X }} * {{cita llibru | autor = Yuán Jiāhuá | títulu = Hànyŭ fāngyán gàiyào | añu = 1960 | ubicación = Beixín | editorial = Wenzi Gaige Chubanshe }} {{InterWiki|code=zh-min-nan}} {{Tradubot|Chino min}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Chinu min|Chinu min]] [[Categoría:Llingües sinítiques|Min]] [[Categoría:Llingües de China|Min]] a0ygkhqdakatrpxyuf4tvea17vzb2fw 4502841 4502839 2026-07-06T03:07:19Z ~2026-38308-94 150490 4502841 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Mǐn |nativu = 閩語 / 闽语 / ''mǐnyǔ'' |familia madre = Llingües sino-tibetanes |países= {{bandera2|China}}<br /> {{bandera2|Taiwán}}<br /> {{bandera2|Hong Kong}}<br /> {{bandera2|Singapur}} |zona= provincies chines de [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Hainan]], [[Shengsi]] ([[Zhejiang]]), [[Jiangsu]] y [[Liyang]]. |falantes=60&nbsp;000&nbsp;000|h1=nativos|h2=otros|rank=10º |familia=[[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Mǐn''' |oficial=Nengún país |iso1=zh|iso2=chi (B), zho (T) |iso3={{Doc ISO3|cdo|mindong}} {{Doc ISO3|cpx|puxian}} {{Doc ISO3|czo|minzhong}} {{Doc ISO3|mnp|minbei}} {{Doc ISO3|nan|minnan}} |sil=WUU |mapa=[[Ficheru:Idioma min.png|200px]] }} El '''mǐn''' ({{zh|s=闽语|t=閩語|p=mǐnyǔ}}) ye una de les principales [[llingües sinítiques]] por númberu de falantes. Frecuentemente califíccase al chinu mǐn como un "dialeutu" del chinu, pero realmente'l conxuntu de variedaes mǐn constitúi una caña independiente de la familia sinítica, que de fechu nin siquier ye descendiente del [[chinu mediu]] a diferencia del restu de variedaes sinítiques. == Historia == La rexón d'orixe de les llingües mǐn, la provincia de Fújiàn y el nordeste de la provincia de Guăndōng, históricamente fueron rexones perifériques del imperiu chinu; l'ausencia de ríos importantes y el terrén montascosu caltuvieron relativamente aisllada la rexón. Por esa razón nun ye sorprendente que nesa rexón desenvolviérense llingües sinítiques independientes del restu. El nome ''mǐn'' correspuende al nome d'un reinu antiguu asitiáu na actual provincia de [[Fujian]]. Por ello, el [[Escritura chino|calter]] 闽/閩 utilízase anguaño como abreviatura del nome d'esta provincia (nes matrícules de los coches, por casu). Un nome alternativu del dialeutu, n'escritura llatino, ye '''Hokkien''' (puramente mǐn meridional), que correspuende a la trescripción del nome Fujian según la pronunciación mǐn. El nome Hokkien utilízase enforma en Singapur, onde'l mǐn del sur ye'l dialeutu chinu más estendíu. == Clasificación == Les variedaes dialeutales mǐn constitúin una caña de la familia llingüística sinítica. A diferencia del restu de grupos dialeutales chinos que paecen ser descendientes del chinu antiguu, el proto-mǐn sería una llingua hermana del chinu antiguu, non un descendiente direutu del mesmu. Anque los autores chinos prefieren falar de [[dialeutu|dialeutos]] (方言, ''fāngyán'') al referise a les variedaes sinítiques falaes, la intelixibilidá mutua ente éstes ye práuticamente nula polo que munchos llingüistes consideren el "chinu" una familia de llingües, y non una llingua única. El mǐn ye'l cuartu dialeutu, nesti sentíu ampliu, más faláu del chinu dempués del [[Chinu mandarín|mandarín]], el [[Idioma wu|wu]] y el [[Idioma cantonés|cantonés]]. Tien alredor de 60 millones de falantes, principalmente na provincia de Fujian y en [[Taiwán]]. A la forma de mǐn del sur falada en Taiwán se la llapada dacuando [[taiwanés]], anque apenes difier del mǐn del sur faláu na zona de [[Xiamen]], nel sur de Fujian. El mǐn ye tamién el dialeutu chinu más faláu ente les comunidaes chines del Sureste asiáticu, sobremanera en [[Singapur]] y [[Malasia]]. Tamién, por cuenta de la emigración dende Fujian, ye'l dialeutu más estendíu na islla de [[Hainan]]. === Clasificación interna === Al respective de les variedaes específicamente mǐn esisten importantes diferencies. Tradicionalmente consideróse qu'esisten dos bloques dialeutales que son práuticamente inintelixibles ente sigo:<ref>Yuán, 1960</ref> * El '''[[Chinu min nan|mǐn nán]]''' (闽南语 / 閩南語, ''mǐnnán yǔ'', "llingua mǐn meridional"). * El '''[[Chinu min bei|mǐn běi]]''' (闽北语 / 閩北語, ''mǐnběi yǔ'', "llingua mǐn septentrional"). Dacuando'l mǐn del norte subdividir en cuatro variedaes: [[min del norte|mǐn del norte]] (estrictu), [[min oriental|mǐn del este]], [[Min central|mǐn central]] y dialeutu de Puxian. Sicasí, otros autores como Pan Maoding (1963), consideren que la división primaria dar ente mǐn oriental y mǐn occidental.<ref>Pan Maoding, 1963; Norman, 1973</ref> Esta reclasificación basar n'encuestes llingüístiques sobre la provincia de Fujian. Diverses isogloses favorecen la distinción oriental y occidental (el distintu tratamientu de les nasales del proto-min y los dos variedaes de /l/ del proto-min). === Variedaes === [[Ficheru:Min Dialects.png|thumb|right|300px|Mapa colos dialeutos del mǐn.]] [[Ficheru:China Han Dynasty 2.jpg|right|300px|thumb|Estensión del territoriu controláu pola [[dinastía Han]] escontra'l 190&nbsp;d.&nbsp;C. Como puede apreciase la penetración nel dominiu lingüítico del chinu min ye bien pequeña.]] {{clade |label1=&nbsp;'''Min'''&nbsp; |1={{clade |label1={{nowrap|&nbsp;''minbei''&nbsp;}} |1={{clade |label1=&nbsp; &nbsp; |1={{clade |1=''Min bei'' |2=''Shaojiang mǐn bei'' }} |2=''Mindong'' |3=''Minzhong'' |4=''Puxian'' }} |label2={{nowrap|&nbsp;''minnan''&nbsp;}} |2={{clade |label1=&nbsp;''Hokkien''&nbsp; |1={{clade |1=''Amoy'' |2=''Hoklo'' (taiwanés) }} |2=''Teochew'' |label3=&nbsp; &nbsp; |3={{clade |1=''Leizhou'' |2=''Hainanés (Qiongwen)'' }} }} }} }} == Descripción llingüística == L'aislamientu de la rexón mǐn fizo que les variedaes mǐn desenvolvieren carauterístiques propies ensin compartir col restu de llingües sinítiques. Les variedaes mǐn retienen un númberu importante d'arcaísmos, dalgunos non atopaos n'otres llingües sinítiques, coles mesmes que desenvolvieron un conxuntu completu d'innovaciones qu'estremaron entá más del restu de llingües sinítiques. Anque lo difícil de les comunicaciones del territoriu non yá aislló la rexón del restu de territorios históricos de China sinón que tamién condució a una gran diversidá interna. === Fonoloxía === Les variedaes mǐn caltienen ciertos arcaísmos y retienen delles traces del proto-sinítico que se perdieron n'otres variedaes de chinu. Por casu namái na variedaes mǐn pueden tienen tantu oclusives aspiraes o non aspiraes frente a tonos baxos (tonos ''yáng'') amosando correspondencies regulares col restu de variedaes del grupu. Por esa razón les llingües mǐn son importantes pa reconstruyir la fonoloxía del proto-sinítico. Les variedaes mǐn tamién amuesen correspondencies nes nasales que suxeren que ciertes nasales iniciales amosaben diferencies perdíes n'otres llingües sinítiques, que son reflexaes sistemáticamente nos cognaos ente llingües mǐn. Igualmente'l proto-mǐn tenía diferencies ente ''*l'' y ''*lh''. Por toes eses razones les variedaes mǐn son importantes pa la conocencia precisa de los desarrollos históricos dientro de la familia sinítica. === Gramática === Los pronomes personal y deícticu difieren ente les distintes variedaes mǐn el siguiente cuadru resume les formes pa distintes variedaes:<ref>J. Norman, p. 234</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúān !! Fúzhōu !! Jiànyáng ! Chóngān !! Yŏngān !! Xiàmén !! Jiēyáng ! Jiànōu !! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | 'yo' || || ŋo³ || ŋuai³ || ŋue⁹ | ŋuai¹ || ŋuo¹ || gua³ || ua³ | uɛ⁴ || haŋ³ || ŋai⁹ |- | 'tu' || || ni³ || ny³ || noi⁹ | nei¹ || ŋi¹ || li³ || lɯ³ | ni⁴ || hien³ || ne⁹ |- | 'él/ella' || || i¹ || i¹ || ky² | hou¹ || ŋy¹ || i¹ || i¹ | ky⁴ || hu³ || ky³ |- | 'esti' || || ʦa- || ʦi- || i⁷ | i⁷ || ʧo³ || ʦit⁷ || ʦek⁷ | ioŋ⁷ || ʧoŋ⁷ || ʧia³ |- | 'aquél' || || ha- || hi- || u⁷ | u⁷ || uo³ || hit⁷ || hek⁷ | u⁷ || oŋ⁷ || va⁹ |} === Comparanza léxica === Les diferencies ente les llingües mǐn y el restu de variedaes sinítiques puede ilustrase afechiscamente comparando formes fonolóxiques del chinu mediu coles sos correspondientes formes pronunciaes en llingües mǐn:<ref>J. Norman, p. 220</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōu !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān ! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | pezuña || diei || te² || tue² || tau² || te² |- | hermanu menor || diei: || tie⁶ || ti⁶ || tie⁵ || te⁴ |- | xudía || dəu- || tau⁶ || tau⁶ || teu⁶ || tø⁶ |- | romper || duân: || touŋ³ || tŋ⁶ || tuŋ⁵ || tŭm⁵ |- | llorar || diei || thie² || thi² || hie² || the² |- | apilar || diep || thak⁸ || tha?⁸ || ha⁸ || thɔ⁴ |- | cabeza || dəu || thau² || thau² || heu² || thø² |- | bolsa || dâi- || toi⁶ || te⁶ || lui⁶ || tue⁵ |- | pescuezu || dəu- || tau⁶ || tau⁶ || lo⁶ || ___ |- | venenu || duok || tøik⁸ || tak⁸ || lo⁸ || tau⁴ |- | cobre || dung || tøiŋ² || taŋ² || loŋ² || tãɯ² |- | |- | azucre || dâng || thouŋ² || thŋ² || hɔŋ² || tham⁵ | thoŋ⁷ || thoŋ⁷ |- | llargu || ɖjang || touŋ² || || lɔŋ² || | thoŋ² || thoŋ² |- | xamán || ___ || tøiŋ² || || loŋ⁹ || | thuŋ² || thuŋ² |- | insectu || ɖjung || thøiŋ² || || hoŋ⁹ || | thuŋ⁷ || thuŋ⁹ |- | morar || ɖjo- || tiu⁶ || || tiu⁶ || | thy⁶ || thy⁶ |- | árbol || źju- || ʦhiu⁶ || || ʦhiu⁶ || | ʧhy⁵ || ʧhy⁵ |- | delgáu || bâk || poʔ⁸ || || vɔ⁸ || | pho⁶ || pho⁸ |- | xarazo || båk || phøik⁸ || || pho⁸ || | phau⁷ || phio⁵ |- | |- | avivar || muâ || muai² || || moi⁶ || | məi² || mai² |- | cáñamu || ma || muai² || || moi⁶ || | məi⁷ || mai⁹ |- | almitir || ńźjen- || neiŋ⁶ || || noiŋ⁶ || | nin⁶ || ŋiŋ⁶ |- | dexar || ńźjang- || nioŋ⁶ || || nioŋ⁶ || | nioŋ⁵ || ŋioŋ⁵ |- | lluna || ngjwɐt || ŋuok⁸ || || ŋye⁸ || | ye⁶ || ŋø⁸ |- | carne || ńźjuk || nyk⁸ || || ny⁸ || | ny⁷ || ŋy⁵ |- | |- | bambú || ʈjuk || tøik⁷ || tek⁷ || ty⁷ || ty⁷ | ty⁷ || ty⁹ |- | vuelta || ʈjwän: || tioŋ³ || tŋ³ || lyeŋ³ || tẽ³ | thien³ || thøⁿ⁹ |- | paliyos || ɖjwo- || tøi⁶ || ti⁶ || ty⁶ || ty⁶ | thy⁶ || thy⁶ |} Puede trate que la /d/ del chinu mediu tien trés [[correspondencies fonétiques|correspondencies regulares]] distintes en mǐn que nun pueden esplicase por una evolución condicionada. Eso demuestra qu'en realidá en chinu mediu y nel restu de variedaes confundiéronse tres fonemes independientes /*d₁, *d₂, *d₃/ en /d/. Por esa razón el chinu mǐn ye importante pa reconstruyir el proto-sinítico. Eso amuesa'l valor comparativu del chinu mǐn y el arcaismo d'estes variedaes. {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />SINÍTICO</small> !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān !! <small>PROTO-<br />MINBEI</small> !! <small>PROTO-<br />MINNAN</small> |- | *d₁ || d || t || t || t || t || *t₁ || *t |- | *d₂ || d || t || t || l || t || *t₂ || *t |- | *d₃ || d || th || th || h || th || *th || *th |} Les variedaes de Shaòwŭ y Jiānglè refkehan la diferencia anterior ente les alveolares/dentales d'amosando distintos desarrollos tonales, como s'aprecia na segunda parte de la tabla de cognaos. La tercer parte de la tabla tamién amuesa'l arcaismo de los dialeutos de Shaòwŭ y Jiānglè tamién caltienen distinciones nes nasales que se perdieron en chinu mediu. Estes diferencies remontar al proto-min y presumiblemente precisen ser reconstruyíes pal proto-sinítico. Finalmente los dialeutos min tienen dentales en cognaos del chinu mediu con [[consonante retroflexa|retroflexes]] (n'otres variantes de chinu les retroflexes del chinu mediu han evoluciado a africaes: chinu mediu ''ʈjuk'' > Beixín ''zhú'', Ch.M. ''ʈjwän'' > P. ''zhuăn'' y Ch.M. ''ɖjwo'' > P. ''zhù'') === Numberales comparaos === Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu min son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| <small>GLOSA</small> ! colspan=4| Min bei ! colspan=3| Min nan ! rowspan=2| <small>PROTO-<br />MIN</small> |- ! Jian'ou !! Fuzhou<br />(Mindong) !! Yong'an<br />(Minzhong) !! Puxian ! Hokkien !! Youxi !! Shun-<br />Chang |- | '1' || tsi⁴² || el soɔ⁴ || i¹³ || ɬoʔ⁴ | tsit⁵³ || ie²⁴ || i¹¹ || *tsit⁴² |- | '2' || ninɔŋ⁴² || laŋ²⁴² || ŋi³⁵ || nŋ¹¹ | lŋ³³ || ne⁴² || ŋi⁵³ || *ŋi⁴² |- | '3' || saŋ⁴¹ || saŋ⁴⁴ || sõ⁵² || ɬɒ̃⁵³³ | sã⁵⁵ || sã³³ || sɔ̃⁵⁵ || *saŋ⁴⁴ |- | '4' || si³³ || sɛi²¹³ || si³⁵ || ɬi⁴¹ | si²¹ || sje⁵¹ || si³⁵ || *si³⁵ |- | '5' || ŋo⁴² || ŋou²⁴² || ŋo²¹ || ŋou¹¹ | gɔ³³ || ŋo⁴² || ŋ³¹ || *ŋo⁴² |- | '6' || ly⁴² || løyʔ⁴ || ly⁵⁴ || laʔ⁴ | lak⁵³ || luo³³ || lyʔ⁵ || *ljok⁵ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰɛiʔ²³ || tsʰi¹³ || tsʰiʔ²¹ | tsʰit²¹ || tsʰje²⁴ || tsʰi¹¹ || *tsʰit²⁴ |- | '8' || pai²¹ || paiʔ²³ || pa¹³ || pe¹¹ | pueʔ²¹ || pi²⁴ || pa¹¹ || *paiʔ²³ |- | '9' || kiu²⁴ || kau³¹ || kjau²¹ || kau⁴⁵³ | kau⁵³ || kau⁵⁵ || kiu³¹ || *kjau³¹ |- | '10' || si⁵⁴ || sɛiʔ⁴ || sɿ⁵⁴ || ɬy²⁴ | tsap⁵³ || sa³³ || ʃiʔ⁵ || *sip⁵³ |} == Ver tamién == * [[Idioma chinu]] * [[Llingües sinítiques]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita publicación | autor = Karlgren, Bernhard | títulu = Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese | añu = 1954 | publicación = Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities | númberu = 26 | id = páxs. 211-367 }} * {{cita publicación | autor = Pān Màodĭng ''et al''. | títulu = Fújiàn hànyŭ fāngyán fēnqū lüèshuō | añu = 1963 | publicación = Zhongguo Yuwen | númberu = 6 | id = páxs. 475-95 }} * {{cita llibru | autor = Norman, Jerry | títulu = Chinese, Cambridge Language Surveys | añu = 1988 | editorial = Cambridge: [[Cambridge University Press]] | id = ISBN 0-521-29653-6 }} * {{cita llibru | autor = Ramsey, S. Roberts | títulu = The Languages of China | añu = 1987 | editorial = Princeton: [[Princeton University Press]] | id = ISBN 0-691-01468-X }} * {{cita llibru | autor = Yuán Jiāhuá | títulu = Hànyŭ fāngyán gàiyào | añu = 1960 | ubicación = Beixín | editorial = Wenzi Gaige Chubanshe }} {{InterWiki|code=zh-min-nan}} {{Tradubot|Chino min}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Chinu min|Chinu min]] [[Categoría:Llingües sinítiques|Min]] [[Categoría:Llingües de China|Min]] ki7cgcmc87vbhpv53zniy105g3gt980 4502842 4502841 2026-07-06T03:08:18Z ~2026-38308-94 150490 4502842 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Mǐn |nativu = 閩語 / 闽语 / ''mǐnyǔ'' |familia madre = Llingües sino-tibetanes |países= {{bandera2|China}}<br /> {{bandera2|Taiwán}}<br /> {{bandera2|Hong Kong}}<br /> {{bandera2|Singapur}} |zona= provincies chines de [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Hainan]], [[Shengsi]] ([[Zhejiang]]), [[Jiangsu]] y [[Liyang]]. |falantes=60&nbsp;000&nbsp;000|h1=nativos|h2=otros|rank=10º |familia=[[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Mǐn''' |oficial=Nengún país |iso1=zh|iso2=chi (B), zho (T) |iso3={{Doc ISO3|cdo|mindong}} {{Doc ISO3|cpx|puxian}} {{Doc ISO3|czo|minzhong}} {{Doc ISO3|mnp|minbei}} {{Doc ISO3|nan|minnan}} |sil=WUU |mapa=[[Ficheru:Idioma min.png|200px]] }} El '''mǐn''' ({{zh|s=闽语|t=閩語|p=mǐnyǔ}}) ye una de les principales [[llingües sinítiques]] por númberu de falantes. Frecuentemente califíccase al chinu mǐn como un "dialeutu" del chinu, pero realmente'l conxuntu de variedaes mǐn constitúi una caña independiente de la familia sinítica, que de fechu nin siquier ye descendiente del [[chinu mediu]] a diferencia del restu de variedaes sinítiques. == Historia == La rexón d'orixe de les llingües mǐn, la provincia de Fújiàn y el nordeste de la provincia de Guăndōng, históricamente fueron rexones perifériques del imperiu chinu; l'ausencia de ríos importantes y el terrén montascosu caltuvieron relativamente aisllada la rexón. Por esa razón nun ye sorprendente que nesa rexón desenvolviérense llingües sinítiques independientes del restu. El nome ''mǐn'' correspuende al nome d'un reinu antiguu asitiáu na actual provincia de [[Fujian]]. Por ello, el [[Escritura chino|calter]] 闽/閩 utilízase anguaño como abreviatura del nome d'esta provincia (nes matrícules de los coches, por casu). Un nome alternativu del dialeutu, n'escritura llatino, ye '''Hokkien''' (puramente mǐn meridional), que correspuende a la trescripción del nome Fujian según la pronunciación mǐn. El nome Hokkien utilízase enforma en Singapur, onde'l mǐn del sur ye'l dialeutu chinu más estendíu. == Clasificación == Les variedaes dialeutales mǐn constitúin una caña de la familia llingüística sinítica. A diferencia del restu de grupos dialeutales chinos que paecen ser descendientes del chinu antiguu, el proto-mǐn sería una llingua hermana del chinu antiguu, non un descendiente direutu del mesmu. Anque los autores chinos prefieren falar de [[dialeutu|dialeutos]] (方言, ''fāngyán'') al referise a les variedaes sinítiques falaes, la intelixibilidá mutua ente éstes ye práuticamente nula polo que munchos llingüistes consideren el "chinu" una familia de llingües, y non una llingua única. El mǐn ye'l cuartu dialeutu, nesti sentíu ampliu, más faláu del chinu dempués del [[Chinu mandarín|mandarín]], el [[Idioma wu|wu]] y el [[Idioma cantonés|cantonés]]. Tien alredor de 60 millones de falantes, principalmente na provincia de Fujian y en [[Taiwán]]. A la forma de mǐn del sur falada en Taiwán se la llapada dacuando [[taiwanés]], anque apenes difier del mǐn del sur faláu na zona de [[Xiamen]], nel sur de Fujian. El mǐn ye tamién el dialeutu chinu más faláu ente les comunidaes chines del Sureste asiáticu, sobremanera en [[Singapur]] y [[Malasia]]. Tamién, por cuenta de la emigración dende Fujian, ye'l dialeutu más estendíu na islla de [[Hainan]]. === Clasificación interna === Al respective de les variedaes específicamente mǐn esisten importantes diferencies. Tradicionalmente consideróse qu'esisten dos bloques dialeutales que son práuticamente inintelixibles ente sigo:<ref>Yuán, 1960</ref> * El '''[[Chinu min nan|mǐn nán]]''' (闽南语 / 閩南語, ''mǐnnán yǔ'', "llingua mǐn meridional"). * El '''[[Chinu min bei|mǐn běi]]''' (闽北语 / 閩北語, ''mǐnběi yǔ'', "llingua mǐn septentrional"). Dacuando'l mǐn del norte subdividir en cuatro variedaes: [[min del norte|mǐn del norte]] (estrictu), [[min oriental|mǐn del este]], [[Min central|mǐn central]] y dialeutu de Puxian. Sicasí, otros autores como Pan Maoding (1963), consideren que la división primaria dar ente mǐn oriental y mǐn occidental.<ref>Pan Maoding, 1963; Norman, 1973</ref> Esta reclasificación basar n'encuestes llingüístiques sobre la provincia de Fujian. Diverses isogloses favorecen la distinción oriental y occidental (el distintu tratamientu de les nasales del proto-min y los dos variedaes de /l/ del proto-min). === Variedaes === [[Ficheru:Min Dialects.png|thumb|right|300px|Mapa colos dialeutos del mǐn.]] [[Ficheru:China Han Dynasty 2.jpg|right|300px|thumb|Estensión del territoriu controláu pola [[dinastía Han]] escontra'l 190&nbsp;d.&nbsp;C. Como puede apreciase la penetración nel dominiu lingüítico del chinu min ye bien pequeña.]] {{clade |label1=&nbsp;'''Min'''&nbsp; |1={{clade |label1={{nowrap|&nbsp;''minbei''&nbsp;}} |1={{clade |label1=&nbsp; &nbsp; |1={{clade |1=''Min bei'' |2=''Shaojiang mǐn bei'' }} |2=''Mindong'' |3=''Minzhong'' |4=''Puxian'' }} |label2={{nowrap|&nbsp;''minnan''&nbsp;}} |2={{clade |label1=&nbsp;''Hokkien''&nbsp; |1={{clade |1=''Amoy'' |2=''Hoklo'' (taiwanés) }} |2=''Teochew'' |label3=&nbsp; &nbsp; |3={{clade |1=''Leizhou'' |2=''Hainanés (Qiongwen)'' }} }} }} }} == Descripción llingüística == L'aislamientu de la rexón mǐn fizo que les variedaes mǐn desenvolvieren carauterístiques propies ensin compartir col restu de llingües sinítiques. Les variedaes mǐn retienen un númberu importante d'arcaísmos, dalgunos non atopaos n'otres llingües sinítiques, coles mesmes que desenvolvieron un conxuntu completu d'innovaciones qu'estremaron entá más del restu de llingües sinítiques. Anque lo difícil de les comunicaciones del territoriu non yá aislló la rexón del restu de territorios históricos de China sinón que tamién condució a una gran diversidá interna. === Fonoloxía === Les variedaes mǐn caltienen ciertos arcaísmos y retienen delles traces del proto-sinítico que se perdieron n'otres variedaes de chinu. Por casu namái na variedaes mǐn pueden tienen tantu oclusives aspiraes o non aspiraes frente a tonos baxos (tonos ''yáng'') amosando correspondencies regulares col restu de variedaes del grupu. Por esa razón les llingües mǐn son importantes pa reconstruyir la fonoloxía del proto-sinítico. Les variedaes mǐn tamién amuesen correspondencies nes nasales que suxeren que ciertes nasales iniciales amosaben diferencies perdíes n'otres llingües sinítiques, que son reflexaes sistemáticamente nos cognaos ente llingües mǐn. Igualmente'l proto-mǐn tenía diferencies ente ''*l'' y ''*lh''. Por toes eses razones les variedaes mǐn son importantes pa la conocencia precisa de los desarrollos históricos dientro de la familia sinítica. === Gramática === Los pronomes personal y deícticu difieren ente les distintes variedaes mǐn el siguiente cuadru resume les formes pa distintes variedaes:<ref>J. Norman, p. 234</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúān !! Fúzhōu !! Jiànyáng ! Chóngān !! Yŏngān !! Xiàmén !! Jiēyáng ! Jiànōu !! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | 'yo' || || ŋo³ || ŋuai³ || ŋue⁹ | ŋuai¹ || ŋuo¹ || gua³ || ua³ | uɛ⁴ || haŋ³ || ŋai⁹ |- | 'tu' || || ni³ || ny³ || noi⁹ | nei¹ || ŋi¹ || li³ || lɯ³ | ni⁴ || hien³ || ne⁹ |- | 'él/ella' || || i¹ || i¹ || ky² | hou¹ || ŋy¹ || i¹ || i¹ | ky⁴ || hu³ || ky³ |- | 'esti' || || ʦa- || ʦi- || i⁷ | i⁷ || ʧo³ || ʦit⁷ || ʦek⁷ | ioŋ⁷ || ʧoŋ⁷ || ʧia³ |- | 'aquél' || || ha- || hi- || u⁷ | u⁷ || uo³ || hit⁷ || hek⁷ | u⁷ || oŋ⁷ || va⁹ |} === Comparanza léxica === Les diferencies ente les llingües mǐn y el restu de variedaes sinítiques puede ilustrase afechiscamente comparando formes fonolóxiques del chinu mediu coles sos correspondientes formes pronunciaes en llingües mǐn:<ref>J. Norman, p. 220</ref> {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōu !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān ! Shaòwŭ !! Jiānglè |- | pezuña || diei || te² || tue² || tau² || te² |- | hermanu menor || diei: || tie⁶ || ti⁶ || tie⁵ || te⁴ |- | xudía || dəu- || tau⁶ || tau⁶ || teu⁶ || tø⁶ |- | romper || duân: || touŋ³ || tŋ⁶ || tuŋ⁵ || tŭm⁵ |- | llorar || diei || thie² || thi² || hie² || the² |- | apilar || diep || thak⁸ || tha?⁸ || ha⁸ || thɔ⁴ |- | cabeza || dəu || thau² || thau² || heu² || thø² |- | bolsa || dâi- || toi⁶ || te⁶ || lui⁶ || tue⁵ |- | pescuezu || dəu- || tau⁶ || tau⁶ || lo⁶ || ___ |- | venenu || duok || tøik⁸ || tak⁸ || lo⁸ || tau⁴ |- | cobre || dung || tøiŋ² || taŋ² || loŋ² || tãɯ² |- | |- | azucre || dâng || thouŋ² || thŋ² || hɔŋ² || tham⁵ | thoŋ⁷ || thoŋ⁷ |- | llargu || ɖjang || touŋ² || || lɔŋ² || | thoŋ² || thoŋ² |- | xamán || ___ || tøiŋ² || || loŋ⁹ || | thuŋ² || thuŋ² |- | insectu || ɖjung || thøiŋ² || || hoŋ⁹ || | thuŋ⁷ || thuŋ⁹ |- | morar || ɖjo- || tiu⁶ || || tiu⁶ || | thy⁶ || thy⁶ |- | árbol || źju- || ʦhiu⁶ || || ʦhiu⁶ || | ʧhy⁵ || ʧhy⁵ |- | delgáu || bâk || poʔ⁸ || || vɔ⁸ || | pho⁶ || pho⁸ |- | xarazo || båk || phøik⁸ || || pho⁸ || | phau⁷ || phio⁵ |- | |- | avivar || muâ || muai² || || moi⁶ || | məi² || mai² |- | cáñamu || ma || muai² || || moi⁶ || | məi⁷ || mai⁹ |- | almitir || ńźjen- || neiŋ⁶ || || noiŋ⁶ || | nin⁶ || ŋiŋ⁶ |- | dexar || ńźjang- || nioŋ⁶ || || nioŋ⁶ || | nioŋ⁵ || ŋioŋ⁵ |- | lluna || ngjwɐt || ŋuok⁸ || || ŋye⁸ || | ye⁶ || ŋø⁸ |- | carne || ńźjuk || nyk⁸ || || ny⁸ || | ny⁷ || ŋy⁵ |- | |- | bambú || ʈjuk || tøik⁷ || tek⁷ || ty⁷ || ty⁷ | ty⁷ || ty⁹ |- | vuelta || ʈjwän: || tioŋ³ || tŋ³ || lyeŋ³ || tẽ³ | thien³ || thøⁿ⁹ |- | paliyos || ɖjwo- || tøi⁶ || ti⁶ || ty⁶ || ty⁶ | thy⁶ || thy⁶ |} Puede trate que la /d/ del chinu mediu tien trés [[correspondencies fonétiques|correspondencies regulares]] distintes en mǐn que nun pueden esplicase por una evolución condicionada. Eso demuestra qu'en realidá en chinu mediu y nel restu de variedaes confundiéronse tres fonemes independientes /*d₁, *d₂, *d₃/ en /d/. Por esa razón el chinu mǐn ye importante pa reconstruyir el proto-sinítico. Eso amuesa'l valor comparativu del chinu mǐn y el arcaismo d'estes variedaes. {|class=wikitable style="text-align:center;" |- ! <small>PROTO-<br />SINÍTICO</small> !! Chinu<br /> mediu !! Fúzhōo !! Xiàmén !! Jiànyáng !! Yŏgān !! <small>PROTO-<br />MINBEI</small> !! <small>PROTO-<br />MINNAN</small> |- | *d₁ || d || t || t || t || t || *t₁ || *t |- | *d₂ || d || t || t || l || t || *t₂ || *t |- | *d₃ || d || th || th || h || th || *th || *th |} Les variedaes de Shaòwŭ y Jiānglè refkehan la diferencia anterior ente les alveolares/dentales d'amosando distintos desarrollos tonales, como s'aprecia na segunda parte de la tabla de cognaos. La tercer parte de la tabla tamién amuesa'l arcaismo de los dialeutos de Shaòwŭ y Jiānglè tamién caltienen distinciones nes nasales que se perdieron en chinu mediu. Estes diferencies remontar al proto-min y presumiblemente precisen ser reconstruyíes pal proto-sinítico. Finalmente los dialeutos min tienen dentales en cognaos del chinu mediu con [[consonante retroflexa|retroflexes]] (n'otres variantes de chinu les retroflexes del chinu mediu han evoluciado a africaes: chinu mediu ''ʈjuk'' > Beixín ''zhú'', Ch.M. ''ʈjwän'' > P. ''zhuăn'' y Ch.M. ''ɖjwo'' > P. ''zhù'') === Numberales comparaos === Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu min son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2| <small>GLOSA</small> ! colspan=4| Min bei ! colspan=4| Min nan ! rowspan=2| <small>PROTO-<br />MIN</small> |- ! Jian'ou !! Fuzhou<br />(Mindong) !! Yong'an<br />(Minzhong) !! Puxian ! Hokkien !! Youxi !! Shun-<br />Chang !! <small>P.-MIN-<br />NAN</small> |- | '1' || tsi⁴² || suɔ⁴ || i¹³ || ɬoʔ⁴ | tsit⁵³ || ie²⁴ || i¹¹ || *tsit⁸ || *tsit⁴² |- | '2' || niɔŋ⁴² || laŋ²⁴² || ŋi³⁵ || nŋ¹¹ | lŋ³³ || ne⁴² || ŋi⁵³ || *nõ⁴ || *ŋi⁴² |- | '3' || saŋ⁴¹ || saŋ⁴⁴ || sõ⁵² || ɬɒ̃⁵³³ | sã⁵⁵ || sã³³ || sɔ̃⁵⁵ || *sã¹ || *saŋ⁴⁴ |- | '4' || si³³ || sɛi²¹³ || si³⁵ || ɬi⁴¹ | si²¹ || sje⁵¹ || si³⁵ || *si⁵ || *si³⁵ |- | '5' || ŋu⁴² || ŋou²⁴² || ŋu²¹ || ŋou¹¹ | gɔ³³ || ŋu⁴² || ŋ³¹ || *ŋou⁴ || *ŋu⁴² |- | '6' || ly⁴² || løyʔ⁴ || ly⁵⁴ || laʔ⁴ | lak⁵³ || luo³³ || lyʔ⁵ || *lɯk⁸ || *ljok⁵ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰɛiʔ²³ || tsʰi¹³ || tsʰiʔ²¹ | tsʰit²¹ || tsʰje²⁴ || tsʰi¹¹ || *tsʰi⁷ || *tsʰit²⁴ |- | '8' || pai²¹ || paiʔ²³ || pa¹³ || pe¹¹ | pueʔ²¹ || pi²⁴ || pa¹¹ || *poiʔ⁷ || *paiʔ²³ |- | '9' || kiu²⁴ || kau³¹ || kjau²¹ || kau⁴⁵³ | kau⁵³ || kau⁵⁵ || kiu³¹ || *kau³ || *kjau³¹ |- | '10' || si⁵⁴ || sɛiʔ⁴ || sɿ⁵⁴ || ɬe²⁴ | tsap⁵³ || sa³³ || ʃiʔ⁵ || *tsap⁸ || *sip⁵³ |} == Ver tamién == * [[Idioma chinu]] * [[Llingües sinítiques]] == Referencies == {{llistaref}} === Bibliografía === * {{cita publicación | autor = Karlgren, Bernhard | títulu = Compendium of Phonetics in Ancient and Archaic Chinese | añu = 1954 | publicación = Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities | númberu = 26 | id = páxs. 211-367 }} * {{cita publicación | autor = Pān Màodĭng ''et al''. | títulu = Fújiàn hànyŭ fāngyán fēnqū lüèshuō | añu = 1963 | publicación = Zhongguo Yuwen | númberu = 6 | id = páxs. 475-95 }} * {{cita llibru | autor = Norman, Jerry | títulu = Chinese, Cambridge Language Surveys | añu = 1988 | editorial = Cambridge: [[Cambridge University Press]] | id = ISBN 0-521-29653-6 }} * {{cita llibru | autor = Ramsey, S. Roberts | títulu = The Languages of China | añu = 1987 | editorial = Princeton: [[Princeton University Press]] | id = ISBN 0-691-01468-X }} * {{cita llibru | autor = Yuán Jiāhuá | títulu = Hànyŭ fāngyán gàiyào | añu = 1960 | ubicación = Beixín | editorial = Wenzi Gaige Chubanshe }} {{InterWiki|code=zh-min-nan}} {{Tradubot|Chino min}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Chinu min|Chinu min]] [[Categoría:Llingües sinítiques|Min]] [[Categoría:Llingües de China|Min]] pnneqkf70x90z0rx41w9samy41ufpa0 0 100185 4502832 4382826 2026-07-06T02:51:06Z ~2026-38308-94 150490 /* Comparanza léxica */ 4502832 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Hui |nativu = '徽话/ ''Huīhuà'' ' |familia madre = Llingües sino-tibetanes | países = {{CHN}} | falantes = 4,2 millones | familia = [[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''huī''' | oficial = ||iso1=zh|iso2b=chi|iso2t=zho|iso3=czh | mapa = [[Ficheru:Idioma hui.png|250px]] }} El '''idioma huī''' tamién conocíu como '''Huizhou''' (en chinu 徽话 ó 徽州话 pinyin Huīzhōo huà, lliteralmente la fala de [[Huizhou]]) ye una [[llingües sinítiques|llingua sinítica]] falada por unos 4,2 millones de persones. La so condición aldericar ente los llingüistes, dalgunos clasificar dientro del [[chinu wu]], como'l [[chinu gan]], y otros que lo estremen como una caña primaria del chinu. Los sos mayores falantes son los de la [[etnia hui]] del cual el procedi'l so nome. El Hui falar nun área pequeña en comparanza con otres variedaes del chinu: pela redolada de la rexón histórica de Huizhou, cerca d'una decena de montes al sureste d'[[Anhui]], amás, un pocu más nes vecines [[Zhejiang]] y [[Jiangxi]]. A pesar de la so pequeña distribución xeográfica, el hui amuesa un altu grau de variación interna. Ye por esta razón que'l billingüismu y el plurillingüismu son comunes ente los falantes de hui. Al igual que toles otres variedaes del chinu, entá esiste muncho discutiniu alrodiu de si'l hui ye un idioma o un dialeutu. == Dialeutos == El hui puede estremase en cinco dialeutos: * Jixi-Shexian, faláu nos condaos de Jixi, She y Jingde, el distritu de Huizhou y Ningguo na provincia d'[[Anhui]], amás del condáu de Chun'an na provincia de [[Zhejiang]]. * Xiuning-Yixian, faláu nos distritos Tunxi y Huangshan y los condaos Yi, Qimen y Wuyuan na provincia [[Jiangxi]]. * Qimen-Dexing, faláu nos condaos Qimen y Dongzhi na provincia Anhui. * Yanzhou, faláu nos condaos de Chu'nan y Jiande na provincia Zhejiang. * Jingde-Zhanda, faláu nos condaos de Qimen, Jingde, Shitai y Yi, y en Ningguo, na provincia de Anhui. Los dialeutos de hui pueden variar d'una aldega a otra.<ref>{{cita llibru|autor=孟庆惠|autor2=安徽省地方志编纂委员会|títulu=安徽省志 方言志 - 第五篇 皖南徽语|editorial=方志出版社|páxines=412|url=http://61.191.16.234:8080/was40/pdf/shzh/65/05_00_00.pdf|idioma=mandarín}}</ref> La xente d'aldegues distintes (inclusive nun mesmu condáu o pueblu) polo xeneral non pueden entendese. == Comparanza léxica == Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu hui son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[Shexian]] !! [[Xiuning]] !! [[Jixi]] !! [[Wuyuan]] !! <small>PROTO-<br />HUI</small> |- | '1' || iʔ²¹ || i²¹³ || i̯yʔ³² || i⁵⁵ | *iʔ |- | '2' || ɛ³³ || n²² || n ~ ẽ²² || ə⁵⁵ | *n ~ *ẽ |- | '3' || sɛ³¹ || sɔ³³ || sɔ³¹ || sã³³ | *sã |- | '4' || sɿ³¹³ || sɿ⁵⁵ || sɿ³⁵ || sɿ²⁴ | *sɿ |- | '5' || u³⁵ || n³⁵~u³¹ || vu || u³ | *wu |- | '6' || lo³³ || liu³⁵ || nɤʔ²¹³ || læ⁵⁵ | *ljoʔ |- | '7' || tsʰiʔ²¹ || tsʰi²¹³ || tsʰi̯yʔ³² || tsʰi⁵⁵ | *tsʰiʔ |- | '8' || paʔ²¹ || puːə²¹³ || pɔʔ³² || po⁵⁵ | *paʔ |- | '9' || tɕi̯o³⁵ || tɕi̯o³¹ || tɕi̯ɵ~tɕy²¹³ || tɕi̯æ⁵⁵ | *tɕi̯o |- | '10' || ɕi³³ || ɕi³⁵ || ɕi̯yʔ³² || sɿ⁵⁵ | *ɕiʔ |} == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos=== *http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=czh (n'inglés) {{Tradubot|Chino hui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües sinítiques|Hui]] [[Categoría:Guizhou]] muge3iq27q5yevg39uq3kwwvdnootnc 4502833 4502832 2026-07-06T02:51:36Z ~2026-38308-94 150490 4502833 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Hui |nativu = '徽话/ ''Huīhuà'' ' |familia madre = Llingües sino-tibetanes | países = {{CHN}} | falantes = 4,2 millones | familia = [[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''huī''' | oficial = ||iso1=zh|iso2b=chi|iso2t=zho|iso3=czh | mapa = [[Ficheru:Idioma hui.png|250px]] }} El '''idioma huī''' tamién conocíu como '''Huizhou''' (en chinu 徽话 ó 徽州话 pinyin Huīzhōo huà, lliteralmente la fala de [[Huizhou]]) ye una [[llingües sinítiques|llingua sinítica]] falada por unos 4,2 millones de persones. La so condición aldericar ente los llingüistes, dalgunos clasificar dientro del [[chinu wu]], como'l [[chinu gan]], y otros que lo estremen como una caña primaria del chinu. Los sos mayores falantes son los de la [[etnia hui]] del cual el procedi'l so nome. El Hui falar nun área pequeña en comparanza con otres variedaes del chinu: pela redolada de la rexón histórica de Huizhou, cerca d'una decena de montes al sureste d'[[Anhui]], amás, un pocu más nes vecines [[Zhejiang]] y [[Jiangxi]]. A pesar de la so pequeña distribución xeográfica, el hui amuesa un altu grau de variación interna. Ye por esta razón que'l billingüismu y el plurillingüismu son comunes ente los falantes de hui. Al igual que toles otres variedaes del chinu, entá esiste muncho discutiniu alrodiu de si'l hui ye un idioma o un dialeutu. == Dialeutos == El hui puede estremase en cinco dialeutos: * Jixi-Shexian, faláu nos condaos de Jixi, She y Jingde, el distritu de Huizhou y Ningguo na provincia d'[[Anhui]], amás del condáu de Chun'an na provincia de [[Zhejiang]]. * Xiuning-Yixian, faláu nos distritos Tunxi y Huangshan y los condaos Yi, Qimen y Wuyuan na provincia [[Jiangxi]]. * Qimen-Dexing, faláu nos condaos Qimen y Dongzhi na provincia Anhui. * Yanzhou, faláu nos condaos de Chu'nan y Jiande na provincia Zhejiang. * Jingde-Zhanda, faláu nos condaos de Qimen, Jingde, Shitai y Yi, y en Ningguo, na provincia de Anhui. Los dialeutos de hui pueden variar d'una aldega a otra.<ref>{{cita llibru|autor=孟庆惠|autor2=安徽省地方志编纂委员会|títulu=安徽省志 方言志 - 第五篇 皖南徽语|editorial=方志出版社|páxines=412|url=http://61.191.16.234:8080/was40/pdf/shzh/65/05_00_00.pdf|idioma=mandarín}}</ref> La xente d'aldegues distintes (inclusive nun mesmu condáu o pueblu) polo xeneral non pueden entendese. == Comparanza léxica == Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu hui son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[Shexian]] !! [[Xiuning]] !! [[Jixi]] !! [[Wuyuan]] !! <small>PROTO-<br />HUI</small> |- | '1' || iʔ²¹ || i²¹³ || i̯eʔ³² || i⁵⁵ | *iʔ |- | '2' || ɛ³³ || n²² || n ~ ẽ²² || ə⁵⁵ | *n ~ *ẽ |- | '3' || sɛ³¹ || sɔ³³ || sɔ³¹ || sã³³ | *sã |- | '4' || sɿ³¹³ || sɿ⁵⁵ || sɿ³⁵ || sɿ²⁴ | *sɿ |- | '5' || u³⁵ || n³⁵~u³¹ || vu || u³ | *wu |- | '6' || lo³³ || liu³⁵ || nɤʔ²¹³ || læ⁵⁵ | *ljoʔ |- | '7' || tsʰiʔ²¹ || tsʰi²¹³ || tsʰi̯yʔ³² || tsʰi⁵⁵ | *tsʰiʔ |- | '8' || paʔ²¹ || puːə²¹³ || pɔʔ³² || po⁵⁵ | *paʔ |- | '9' || tɕi̯o³⁵ || tɕi̯o³¹ || tɕi̯ɵ~tɕy²¹³ || tɕi̯æ⁵⁵ | *tɕi̯o |- | '10' || ɕi³³ || ɕi³⁵ || ɕi̯yʔ³² || sɿ⁵⁵ | *ɕiʔ |} == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos=== *http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=czh (n'inglés) {{Tradubot|Chino hui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües sinítiques|Hui]] [[Categoría:Guizhou]] fefoozbi17a080odu5z7nqu8ufk4y0i 4502834 4502833 2026-07-06T02:52:20Z ~2026-38308-94 150490 4502834 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Hui |nativu = '徽话/ ''Huīhuà'' ' |familia madre = Llingües sino-tibetanes | países = {{CHN}} | falantes = 4,2 millones | familia = [[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''huī''' | oficial = ||iso1=zh|iso2b=chi|iso2t=zho|iso3=czh | mapa = [[Ficheru:Idioma hui.png|250px]] }} El '''idioma huī''' tamién conocíu como '''Huizhou''' (en chinu 徽话 ó 徽州话 pinyin Huīzhōo huà, lliteralmente la fala de [[Huizhou]]) ye una [[llingües sinítiques|llingua sinítica]] falada por unos 4,2 millones de persones. La so condición aldericar ente los llingüistes, dalgunos clasificar dientro del [[chinu wu]], como'l [[chinu gan]], y otros que lo estremen como una caña primaria del chinu. Los sos mayores falantes son los de la [[etnia hui]] del cual el procedi'l so nome. El Hui falar nun área pequeña en comparanza con otres variedaes del chinu: pela redolada de la rexón histórica de Huizhou, cerca d'una decena de montes al sureste d'[[Anhui]], amás, un pocu más nes vecines [[Zhejiang]] y [[Jiangxi]]. A pesar de la so pequeña distribución xeográfica, el hui amuesa un altu grau de variación interna. Ye por esta razón que'l billingüismu y el plurillingüismu son comunes ente los falantes de hui. Al igual que toles otres variedaes del chinu, entá esiste muncho discutiniu alrodiu de si'l hui ye un idioma o un dialeutu. == Dialeutos == El hui puede estremase en cinco dialeutos: * Jixi-Shexian, faláu nos condaos de Jixi, She y Jingde, el distritu de Huizhou y Ningguo na provincia d'[[Anhui]], amás del condáu de Chun'an na provincia de [[Zhejiang]]. * Xiuning-Yixian, faláu nos distritos Tunxi y Huangshan y los condaos Yi, Qimen y Wuyuan na provincia [[Jiangxi]]. * Qimen-Dexing, faláu nos condaos Qimen y Dongzhi na provincia Anhui. * Yanzhou, faláu nos condaos de Chu'nan y Jiande na provincia Zhejiang. * Jingde-Zhanda, faláu nos condaos de Qimen, Jingde, Shitai y Yi, y en Ningguo, na provincia de Anhui. Los dialeutos de hui pueden variar d'una aldega a otra.<ref>{{cita llibru|autor=孟庆惠|autor2=安徽省地方志编纂委员会|títulu=安徽省志 方言志 - 第五篇 皖南徽语|editorial=方志出版社|páxines=412|url=http://61.191.16.234:8080/was40/pdf/shzh/65/05_00_00.pdf|idioma=mandarín}}</ref> La xente d'aldegues distintes (inclusive nun mesmu condáu o pueblu) polo xeneral non pueden entendese. == Comparanza léxica == Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu hui son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[Shexian]] !! [[Xiuning]] !! [[Jixi]] !! [[Wuyuan]] !! <small>PROTO-<br />HUI</small> |- | '1' || iʔ²¹ || i²¹³ || i̯eʔ³² || i⁵⁵ | *iʔ |- | '2' || ɛ³³ || n²² || n ~ ẽ²² || ə⁵⁵ | *n ~ *ẽ |- | '3' || sɛ³¹ || sɔ³³ || sɔ³¹ || sã³³ | *sã |- | '4' || sɿ³¹³ || sɿ⁵⁵ || sɿ³⁵ || sɿ²⁴ | *sɿ |- | '5' || u³⁵ || n³⁵~u³¹ || vu || u³ | *wu |- | '6' || lo³³ || liu³⁵ || nɤʔ²¹³ || læ⁵⁵ | *ljoʔ |- | '7' || tsʰiʔ²¹ || tsʰi²¹³ || tsʰi̯eʔ³² || tsʰi⁵⁵ | *tsʰiʔ |- | '8' || paʔ²¹ || puːə²¹³ || pɔʔ³² || po⁵⁵ | *paʔ |- | '9' || tɕi̯o³⁵ || tɕi̯o³¹ || tɕi̯ɵ~tɕy²¹³ || tɕi̯æ⁵⁵ | *tɕi̯o |- | '10' || ɕi³³ || ɕi³⁵ || ɕi̯eʔ³² || sɿ⁵⁵ | *ɕiʔ |} == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos=== *http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=czh (n'inglés) {{Tradubot|Chino hui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües sinítiques|Hui]] [[Categoría:Guizhou]] auouttoehhf1ydh974281noa1bk8584 4502835 4502834 2026-07-06T02:52:48Z ~2026-38308-94 150490 4502835 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Hui |nativu = '徽话/ ''Huīhuà'' ' |familia madre = Llingües sino-tibetanes | países = {{CHN}} | falantes = 4,2 millones | familia = [[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''huī''' | oficial = ||iso1=zh|iso2b=chi|iso2t=zho|iso3=czh | mapa = [[Ficheru:Idioma hui.png|250px]] }} El '''idioma huī''' tamién conocíu como '''Huizhou''' (en chinu 徽话 ó 徽州话 pinyin Huīzhōo huà, lliteralmente la fala de [[Huizhou]]) ye una [[llingües sinítiques|llingua sinítica]] falada por unos 4,2 millones de persones. La so condición aldericar ente los llingüistes, dalgunos clasificar dientro del [[chinu wu]], como'l [[chinu gan]], y otros que lo estremen como una caña primaria del chinu. Los sos mayores falantes son los de la [[etnia hui]] del cual el procedi'l so nome. El Hui falar nun área pequeña en comparanza con otres variedaes del chinu: pela redolada de la rexón histórica de Huizhou, cerca d'una decena de montes al sureste d'[[Anhui]], amás, un pocu más nes vecines [[Zhejiang]] y [[Jiangxi]]. A pesar de la so pequeña distribución xeográfica, el hui amuesa un altu grau de variación interna. Ye por esta razón que'l billingüismu y el plurillingüismu son comunes ente los falantes de hui. Al igual que toles otres variedaes del chinu, entá esiste muncho discutiniu alrodiu de si'l hui ye un idioma o un dialeutu. == Dialeutos == El hui puede estremase en cinco dialeutos: * Jixi-Shexian, faláu nos condaos de Jixi, She y Jingde, el distritu de Huizhou y Ningguo na provincia d'[[Anhui]], amás del condáu de Chun'an na provincia de [[Zhejiang]]. * Xiuning-Yixian, faláu nos distritos Tunxi y Huangshan y los condaos Yi, Qimen y Wuyuan na provincia [[Jiangxi]]. * Qimen-Dexing, faláu nos condaos Qimen y Dongzhi na provincia Anhui. * Yanzhou, faláu nos condaos de Chu'nan y Jiande na provincia Zhejiang. * Jingde-Zhanda, faláu nos condaos de Qimen, Jingde, Shitai y Yi, y en Ningguo, na provincia de Anhui. Los dialeutos de hui pueden variar d'una aldega a otra.<ref>{{cita llibru|autor=孟庆惠|autor2=安徽省地方志编纂委员会|títulu=安徽省志 方言志 - 第五篇 皖南徽语|editorial=方志出版社|páxines=412|url=http://61.191.16.234:8080/was40/pdf/shzh/65/05_00_00.pdf|idioma=mandarín}}</ref> La xente d'aldegues distintes (inclusive nun mesmu condáu o pueblu) polo xeneral non pueden entendese. == Comparanza léxica == Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu hui son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! [[Shexian]] !! [[Xiuning]] !! [[Jixi]] !! [[Wuyuan]] !! <small>PROTO-<br />HUI</small> |- | '1' || iʔ²¹ || i²¹³ || i̯eʔ³² || i⁵⁵ | *iʔ |- | '2' || ɛ³³ || n²² || n ~ ẽ²² || ə⁵⁵ | *n ~ *ẽ |- | '3' || sɛ³¹ || sɔ³³ || sɔ³¹ || sã³³ | *sã |- | '4' || sɿ³¹³ || sɿ⁵⁵ || sɿ³⁵ || sɿ²⁴ | *sɿ |- | '5' || u³⁵ || n³⁵~u³¹ || vu || u³ | *wu |- | '6' || lo³³ || liu³⁵ || nɤʔ²¹³ || læ⁵⁵ | *ljoʔ |- | '7' || tsʰiʔ²¹ || tsʰi²¹³ || tsʰi̯eʔ³² || tsʰi⁵⁵ | *tsʰiʔ |- | '8' || paʔ²¹ || puːə²¹³ || pɔʔ³² || po⁵⁵ | *paʔ |- | '9' || tɕi̯o³⁵ || tɕi̯u³¹ || tɕi̯ɵ~tɕy²¹³ || tɕi̯æ⁵⁵ | *tɕi̯o |- | '10' || ɕi³³ || ɕi³⁵ || ɕi̯eʔ³² || sɿ⁵⁵ | *ɕiʔ |} == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos=== *http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=czh (n'inglés) {{Tradubot|Chino hui}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües sinítiques|Hui]] [[Categoría:Guizhou]] ih8giazpjphju5wi4640ycpdp19jnq9 0 100187 4502830 4382831 2026-07-06T02:45:14Z ~2026-38308-94 150490 4502830 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Xiang |nativu = '湘语/ ''Xiāngyǔ'' ' |familia madre = Llingües sino-tibetanes | países = [[China]] | falantes = 36 millones | rank = 30 | familia = [[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Xiāng''' | oficial = |iso1 = zh|iso2b=chi|iso2t=zho|iso3=hsn | mapa = [[Ficheru:Idioma xiang.png|center|250px|border]] }} '''Idioma xiāng''' (en chinu 湘语, pinyin ''Xiāngyǔ''), tamién conocíu como idioma de Hunan (en chinu 湖南话 pinyin Húnán huà), lliteralmente idioma del llagu sur, referíu al [[llagu Dongting]]. Ye un idioma chinu faláu principalmente na provincia de [[Hunan]], y tamién na provincia [[Guangxi]]. Los especialistes estremar n'antiguu xiang y nuevu xiang. El vieyu xiang ye de gran interés pa la [[dialeutoloxía]] china yá que, xunto colos dialeutos del [[chinu wu]], que siguen amosando la distinción de tres víes de [[consonante obstruyente]] del chinu mediu, la preservación de les [[consonante fricativa]], [[consonante africada]], [[consonante oclusiva]]. Sicasí, el xiang foi fuertemente influyíu pol [[chinu gan]] y [[chinu mandarín]], qu'arrodia trés de los cuatro llaos del territoriu de fala xiang. El nuevu xiang perdió les obstruyentes sonores, lo que ye hasta ciertu puntu comprensible pa los falantes del mandarín suroeste. == Distribución == El xiang ye faláu por más de 36 millones de persones en [[China]], principalmente nes partes central y suroeste de la provincia de Hunan, en 20 condaos de la provincia de Sichuan, los cuatro condaos de Quanzhou (全州,Quán zhōo 灌阳,Guàn yáng 资源,Zīyuán 兴安,Xìngān) nel norte de la provincia de Guangxi, y les partes de la provincia de Guangdong.<ref>[http://www.omniglot.com/chinese/xiang.htm Xiang (湘语/湖南语), Omniglot]</ref> == Dialeutos == Como se mentó enantes, los llingüistes estremen dos subdivisiones de xiang, l'antiguu y el nuevu. El vieyu xiang, la variedá menos influyida pol mandarín, falar al sur y nuevu xiang escontra'l norte de Hunan. Según Bao & Chen (2005), tres grupos dialeutales principales identificáronse, ente otros dialeutos ensin clasificar: * el subgrupu (长益片 Zhǎng yì piàn) incluyendo 32 ciudaes y condaos * 长沙市ciudá Zhǎngshā, 长沙zhǎngshā, 湘潭市ciudá Xiāngtán, 湘潭Xiāngtán, 株州市ciudá Zhūzhōo, 宁乡Níngxiāng, 望城Wàngchéng, 湘阴Xiāngyīn, 益阳市ciudá Yìyáng, 沅江Yuánjiāng, 桃江Táojiāng, 南县Nánxiàn, ente otres. == Comparanza léxica == Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu xiang son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! Xiang de<br />Changsha<ref>[http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Chinese-Xiang-Changsha.htm Changsah Xiang Numerals]</ref> ! Xiang de<br />Loudi!!<ref>[http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Chinese-Xiang-Loudi.htm Loudi Xiang Numerals]</ref> <small>PROTO-<br />XIANG</small> |- | '1' || i²⁴ || i¹³ || *i²⁴ |- | '2' || ə⁵⁵ || ɤ⁴ || *ə⁵ |- | '3' || san³³ || sã⁴⁴ || *san³ |- | '4' || sɿ⁵⁵ || sɿ³⁵ || *sɿ⁵ |- | '5' || u⁴¹ || u⁴² || *u⁴² |- | '6' || ləu²⁴ || lɤu⁴² || *ləu³ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰi¹³ || *tsʰi²⁴ |- | '8' || pa²⁴ || pat¹³ || *pa²⁴ |- | '9' || tɕjəu⁴¹ || tɕju⁴² || *tɕjəu⁴² |- | '10' || ʂʅ²⁴ || ɕi³⁵ || *ʂi³⁵ |} == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos === {{incubator|code=hsn}} * [http://www.omniglot.com/writing/xiang.htm Xiang (Omniglot)] {{Tradubot|Chino xiang}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües sinítiques|Xiang]] [[Categoría:Hunan]] 3c91s0y0jb8rp7nb5g2helk2o745p66 4502831 4502830 2026-07-06T02:45:39Z ~2026-38308-94 150490 /* Dialeutos */ 4502831 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'idioma |nome = Xiang |nativu = '湘语/ ''Xiāngyǔ'' ' |familia madre = Llingües sino-tibetanes | países = [[China]] | falantes = 36 millones | rank = 30 | familia = [[Llingües sino-tibetanes|Sino-tibetanu]]<br /> &nbsp;[[llingües sinítiques|Sinítico]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''Xiāng''' | oficial = |iso1 = zh|iso2b=chi|iso2t=zho|iso3=hsn | mapa = [[Ficheru:Idioma xiang.png|center|250px|border]] }} '''Idioma xiāng''' (en chinu 湘语, pinyin ''Xiāngyǔ''), tamién conocíu como idioma de Hunan (en chinu 湖南话 pinyin Húnán huà), lliteralmente idioma del llagu sur, referíu al [[llagu Dongting]]. Ye un idioma chinu faláu principalmente na provincia de [[Hunan]], y tamién na provincia [[Guangxi]]. Los especialistes estremar n'antiguu xiang y nuevu xiang. El vieyu xiang ye de gran interés pa la [[dialeutoloxía]] china yá que, xunto colos dialeutos del [[chinu wu]], que siguen amosando la distinción de tres víes de [[consonante obstruyente]] del chinu mediu, la preservación de les [[consonante fricativa]], [[consonante africada]], [[consonante oclusiva]]. Sicasí, el xiang foi fuertemente influyíu pol [[chinu gan]] y [[chinu mandarín]], qu'arrodia trés de los cuatro llaos del territoriu de fala xiang. El nuevu xiang perdió les obstruyentes sonores, lo que ye hasta ciertu puntu comprensible pa los falantes del mandarín suroeste. == Distribución == El xiang ye faláu por más de 36 millones de persones en [[China]], principalmente nes partes central y suroeste de la provincia de Hunan, en 20 condaos de la provincia de Sichuan, los cuatro condaos de Quanzhou (全州,Quán zhōo 灌阳,Guàn yáng 资源,Zīyuán 兴安,Xìngān) nel norte de la provincia de Guangxi, y les partes de la provincia de Guangdong.<ref>[http://www.omniglot.com/chinese/xiang.htm Xiang (湘语/湖南语), Omniglot]</ref> == Dialeutos == Como se mentó enantes, los llingüistes estremen dos subdivisiones de xiang, l'antiguu y el nuevu. El vieyu xiang, la variedá menos influyida pol mandarín, falar al sur y nuevu xiang escontra'l norte de Hunan. Según Bao & Chen (2005), tres grupos dialeutales principales identificáronse, ente otros dialeutos ensin clasificar: * el subgrupu (长益片 Zhǎng yì piàn) incluyendo 32 ciudaes y condaos * 长沙市ciudá Zhǎngshā, 长沙zhǎngshā, 湘潭市ciudá Xiāngtán, 湘潭Xiāngtán, 株州市ciudá Zhūzhōu, 宁乡Níngxiāng, 望城Wàngchéng, 湘阴Xiāngyīn, 益阳市ciudá Yìyáng, 沅江Yuánjiāng, 桃江Táojiāng, 南县Nánxiàn, ente otres. == Comparanza léxica == Los [[Numberal (llingüística)|numberales]] en distintes variedaes de chinu xiang son: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! <small>GLOSA</small> ! Xiang de<br />Changsha<ref>[http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Chinese-Xiang-Changsha.htm Changsah Xiang Numerals]</ref> ! Xiang de<br />Loudi!!<ref>[http://lingweb.eva.mpg.de/numberal/Chinese-Xiang-Loudi.htm Loudi Xiang Numerals]</ref> <small>PROTO-<br />XIANG</small> |- | '1' || i²⁴ || i¹³ || *i²⁴ |- | '2' || ə⁵⁵ || ɤ⁴ || *ə⁵ |- | '3' || san³³ || sã⁴⁴ || *san³ |- | '4' || sɿ⁵⁵ || sɿ³⁵ || *sɿ⁵ |- | '5' || u⁴¹ || u⁴² || *u⁴² |- | '6' || ləu²⁴ || lɤu⁴² || *ləu³ |- | '7' || tsʰi²⁴ || tsʰi¹³ || *tsʰi²⁴ |- | '8' || pa²⁴ || pat¹³ || *pa²⁴ |- | '9' || tɕjəu⁴¹ || tɕju⁴² || *tɕjəu⁴² |- | '10' || ʂʅ²⁴ || ɕi³⁵ || *ʂi³⁵ |} == Referencies == {{llistaref}} === Enllaces esternos === {{incubator|code=hsn}} * [http://www.omniglot.com/writing/xiang.htm Xiang (Omniglot)] {{Tradubot|Chino xiang}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llingües sinítiques|Xiang]] [[Categoría:Hunan]] f7skdb6q97q97oasi9fyostzbtlah6n 0 100589 4502876 4391540 2026-07-06T09:06:11Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502876 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = República de la Nueva Granada |nome_común = Nueva Granada |forma_de_gobiernu = [[República]] [[presidencialismu|presidencialista]] |yera = Sieglu XIX |añu_entamu = 1830 |añu_fin = 1858 |eventu_empecipio = Muerte de Simón Bolívar |eventu_fin = [[Constitución]] Federal |fecha_empecipio = 17 d'avientu |fecha_fin = 19 de payares |eventu1 = [[Conveniu de Apulo]] |fecha_eventu1 = [[1831]] |eventu2 = [[Guerra colombo-ecuatoriana|Guerra contra Ecuador]] |fecha_eventu2 = [[1832]] |eventu3 = [[Estáu unitariu|República unitaria]] |fecha_eventu3 = [[1832]] |eventu4 = [[Guerra de los Supremos]] |fecha_eventu4 = [[1839]] |eventu5 = [[Réxime autoritariu]] |fecha_eventu5 = [[1843]] |eventu6 = [[Guerra civil colombiana de 1851|Guerra civil]] |fecha_eventu6 = [[1851]] |eventu7 = [[Guerra civil colombiana de 1854|Guerra civil]] |fecha_eventu7 = [[1854]] |eventu8 = [[Estáu Federal|República federal]] |fecha_eventu8 = [[1858]] |p1 = Gran Colombia |bandera_p1 = Flag of Gran Colombia.svg |s1 = Estáu del Ismu |s2 = Confederación Granadina |añu_s1 = 1840 |bandera_s2 = Flag of New Granada.svg |imaxe_bandera = Flag of New Granada.svg |bandera = Bandera_de_Colombia#Banderes_de_la_Nueva_Granada |imaxe_escudu = Coat of arms of New Granada.svg |símbolu = Escudu de Colombia#Escudos_de_la_Nueva_Granada |mapa = New Granada (orthographic projection).svg |aclaración_mapa = República de la Nueva Granada |capital = [[Ficheru:Escudo de Bogotá.svg|right|15px]][[Bogotá]] |latd=4|latm=39|latNS=N|longd=74|longm=3|longEW=W |lema_nacional = Llibertá y Orde |idioma = [[Idioma español|Español]] |relixón = Católica |moneda = [[Real colombianu]]<br />[[Pesu colombianu]] |títulu_líder = [[Gobernantes de Colombia|Presidente]] |dato_año1 = 1851 |dato_superficie1 = 1331250 |dato_población1 = 2240054 |notes = [[Xentiliciu]]: Granadín-a / Neogranadino-a }} '''República de la Nueva Granada''' foi'l nome que recibió la [[Estáu unitariu|república unitaria]] creada poles provincies centrales de la [[Gran Colombia]] tres la [[Disolución de la Gran Colombia|disolución d'esta]] en [[1830]]. Caltuvo esi nome dende 1831 hasta 1858, cuando pasó a llamase [[Confederación Granadina]]. El so territoriu tomaba los actuales países de [[Colombia]], [[Panamá]] y nel so momentu de máxima estensión, llegar a apostar cola [[República Federal de Centro América]] y con [[Gran Bretaña]], la soberanía sobre la [[Mariña de los Mosquitos]], güei en [[Nicaragua]]. == Historia == {{AP|Hestoria del constitucionalismo colombianu}} Tres la [[disolución de la Gran Colombia]], de los territorios que conformaben los departamentos del norte y sur, surdieron dos nuevos [[País|países]] denominaos [[Estáu de Venezuela]] y [[Estáu del Ecuador]]. Les provincies que xeográficamente ocupaben la parte central de la desintegrada Gran Colombia, que nesi entós entendía los antiguos departamentos de [[Departamentu de Boyacá (Gran Colombia)|Boyacá]], [[Departamentu del Cauca (Gran Colombia)|Cauca]], [[Departamentu de Cundinamarca (Gran Colombia)|Cundinamarca]], [[Departamentu del Madalena (Gran Colombia)|Madalena]] y [[Departamentu del Ismu|Ismu]] decidieron formar un nuevu [[Estáu]]. Na dómina de República de la Nueva Granada carauterizar por cambeos políticos, sociales y económicos, que causaron disputes y enfrentamientos ente diversos sectores sociales. Por aciu el [[Conveniu de Apulo]] (lleváu a cabu'l 28 d'abril de 1831), el xeneral [[Rafael Urdaneta]], postreru presidente de la [[Gran Colombia]], apurrió'l mandu a [[Domingo Caicedo]] (3 de mayu de 1831). === La constitución de 1832 === {| class="infobox" align="right" style="width:300px;line-height:100%;" |- |align=center|[[Ficheru:Flag of New Granada (1830-1834).svg|150px|]] |align=center|[[Ficheru:Coat of arms of New Granada (1830).svg|90px|]] |- | colspan="3" style="font-size: 85%;"|Símbolos provisionales del Estáu de la Nueva Granada, decretaos el 17 d'avientu de 1831 y usaos hasta'l 9 de mayu de 1834. |} El 20 d'ochobre de [[1831]] realizóse una ''Convención Granadina'' onde s'aprobó la separación y na cual establecióse una república [[Centralismu|centralizada]] y [[Presidencialismu|presidencialista]] llamada transitoriamente ''Estáu de la Nueva Granada'' hasta la promulgación d'una nueva constitución. El [[17 de payares]] de [[1831]] promulgóse la Llei Fundamental, pero siguió trabayándose nella mientres 1832.<ref>{{cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12048530802316064198846/index.htm |títulu=Ley fundamental de la Nueva Granada de 1831 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes }}</ref> [[Francisco de Paula Santander]] foi nomáu presidente pol congresu por un periodu de cuatro años, en tanto'l periodu de los senadores amenorgar d'ocho a cuatro años y el de los representantes de cuatro a dos años. Diose mayor representación y poder a les provincies. Les provincies llamáronse departamentos ya indicóse que teníen de ser alministraes por un gobernador nomáu pol presidente y por asamblees escoyíes por votu. Nesti periodu los centralistes y los eclesiásticos empezaron a estremase col nome de ''conservadores'' y los sos oponentes los federalistes, col nome de ''lliberales''. El [[29 de febreru]] de [[1832]] la Convención Nacional, conformada polos representantes de les provincies d'[[Provincia d'Antioquia|Antioquia]], [[Provincia de Barbacoes|Barbacoes]], [[Provincia de Bogotá|Bogotá]], [[Provincia de Cartaxena (Nueva Granada)|Cartaxena]], [[Provincia de Mompós|Mompós]], [[Provincia de Neiva|Neiva]], [[Provincia de Pamplona|Pamplona]], [[Provincia de Panamá|Panamá]], [[Provincia de Pasto|Pasto]], [[Provincia de Popayán|Popayán]], [[Provincia del Socorru|Socorro]], [[Provincia de Tunja|Tunja]], [[Provincia de Vélez|Vélez]] y [[Provincia de Veraguas|Veraguas]], sancionaron una nueva constitución per mediu de la cual el país denominóse oficialmente ''República de la Nueva Granada'' a partir del 1 de marzu de dichu añu.<ref>{{cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/68051622439248617422202/index.htm |títulu=Constitución Política del Estáu de Nueva Granada de 1832 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref><ref>{{cita web |url=https://books.google.com.co/books?id=jKMDAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=es&source=gbs_gue_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |títulu=Recopilación de lleis de la Nueva Granada |autor=de Pombo, Lino |añu=1845 |páxina=2 |fechaaccesu=22 de xunetu de 2012 |editorial=Imprenda de Zoilo Salazar}}</ref> === Guerra de los Supremos === {{AP|Guerra de los Supremos}} El presidente [[José Ignacio de Márquez]] sancionó una llei en 1838 que suprimía los conventos católicos qu'allugaren menos d'ocho relixosos col fin d'usalos como centros d'instrucción pública, de tala forma que el [[30 de xunu]] de [[1839]] dellos [[sacerdote]]s de la ciudá de [[San Juan de Pasto]] subleváronse<ref name="Link">{{cita web |url=http://www.colombialink.com/01_INDEX/index_hestoria/index_hestoria_0100.html |títulu=Guerres civiles del sieglu XIX (1885-1839) |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012 |autor= |editorial=Colombia Link }}</ref><ref name="Conexón">{{cita web |url=http://www.conexioncolombia.com/les guerres civiles.html |títulu=Les guerres civiles |fechaaccesu=21 de setiembre de 2011 |autor=Fabio Zambrano |editorial=Conexón Colombia }}</ref> inda cuando esta midida cuntaba col sofitu del [[Archidiócesis de Bogotá|arzobispu de Bogotá]].<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/revistas/credencial/septi1993/septi1.htm |títulu=Márquez y la guerra de los supremos. Caudiellos rexonales contra'l gobiernu central |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012 |autor=Gutiérrez Cely, Eugenio |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango}}</ref> L'alzamientu foi encaloráu dos meses dempués, pero enfoscóse cuando los [[caudiellu|caudiellos]] rexonales alzar contra'l gobiernu central col fin de llograr reivindicaciones polítiques y económiques (d'ende'l so nome de «Guerra de los Supremos»).<ref name="Link"/> En xunetu de [[1840]] [[José María Obando]] escapar de la cárcel onde s'atopaba esperando xuiciu pol asesinatu d'[[Antonio José de Sucre]] en [[1828]] y inicó un alzamientu que foi aprovecháu por otros dirixentes antigobernistas pa xeneralizar la [[guerra civil]].<ref name="Conexón"/> La guerra llueu s'espandió por otres provincies, ya incluyó un [[Conflictu estremeru ente Colombia y Ecuador|conflictu fronterizu cola República del Ecuador]], porque d'ellí dependía'l cleru de Pasto. Nel momentu que les tropes ecuatorianes comandadas por [[Juan José Flores]] cruciaron la [[frontera ente Colombia y Ecuador|frontera]], estos comandantes sulevar nes sos respeutives rexones. Sicasí esti movimientu nun cuntó con una direición única, lo que dexó la so derrota en [[1842]].<ref name="Conexón"/> === La separación de Panamá de 1840 === {{AP|Estáu del Ismu}} La [[Guerra de los Supremos]] motivó a la dirigencia política panamiega a sustraer al [[ismu de Panamá]] del conflictu, y proclamar una república independiente y soberana del restu del país. El 18 de payares de 1840, col lideralgu del xeneral [[Tomás Herrera]] se instituye por aciu Llei Fundamental el [[Estáu del Ismu]]. La reincorporación del ismu de Panamá tuvo condicionada a que'l gobiernu de la Nueva Granada adoptara un sistema políticu federal que satisfixera les necesidaes de los istmeños. Esti país independiente tuvo una duración de trece meses y dellos díes; asina'l gobiernu neogranadino llogró vencer a los batallosos, preparar nel Cauca una espedición militar pa invadir l'ismu. El xeneral [[Tomás Cipriano de Mosquera]] buscó evitar l'inminente conflictu, unviando como comisionados al comandante Julio Arbolea, quien nun tuvo ésitu. Darréu, el coronel [[Anselmo Pineda]] y Ricardo de la Parra, comisionados por [[Rufino Cuervo]], llograríen ésitu na celebración d'un conveniu celebráu'l 31 d'avientu de 1841 que reincorporó l'ismu de Panamá a la Nueva Granada.<ref>[http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/historia/hispa/hispa05c.htm Compendiu d'historia de Panamá. Sosa, Juan Bautista, 1870-1920]</ref> Este sería'l más esitosu de los intentos de [[separación de Panamá de Colombia]] y les sos distintes denominaciones históriques mientres el sieglu XIX. === Reforma constitucional de 1843 === Mientres la presidencia del xeneral [[Pedro Alcántara Herrán]] fortalecióse'l poder del presidente col fin de poder caltener l'orde en tol territoriu nacional, que nesi entós atopábase en guerra civil ([[Guerra de los Supremos]]); fíxose una intensa reforma educativa ya impúnxose l'autoritarismu y centralismu en tol [[territoriu nacional]] que'l conservadorismu utilizó pa la so ventaya. Ente 1849 y 1853 el númberu de provincies aumentar de 22 a 36. === La separación de Panamá de 1850 === En 1850 el xeneral José Domingo Espinar y Y. A. Teller, editor del periódicu "Panama Echo", llevaron a cabu una revolución la madrugada del 29 de setiembre, que terminó cola segunda separación de Panamá de la Nueva Granada. Obaldía, gobernador del Ismu, nun taba acordies con esta separación yá que vía al ismu inda non preparar p'asumir el control del so destín, convenciendo d'arrenunciar y reintegrar nuevamente al ismu. === Guerra civil de 1851 === {{AP|Guerra civil colombiana de 1851}} Tres les reformes empecipiaes pol presidente [[José Hilario López]], qu'incluyíen la llibertá de los esclavos ([[21 de mayu]] de [[1851]]), espulsión de los xesuites,<ref name="Encruz">{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis123.htm|títulu=La guerra de 1851|fechaaccesu=31 de xunetu de 2012|editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120820164117/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis123.htm|fechaarchivu=20 d'agostu de 2012}}</ref> supresión de la pena de muerte y la prisión por deldes, y la consagración de la llibertá de prensa y el xuiciu por xuraos, los terratenientes caucanos sulevar en contra d'este por considerales demasiáu lliberales.<ref name="Link"/> Ye según el [[22 de mayu]] los rebeldes pronunciar nel sur del país y [[Julio Arbolea]] intentó prindar [[San Juan de Pasto]], pero foi derrotáu; tamién se dieron llevantamientos en [[Sogamoso]], [[Maruxu (Tolima)|Maruxu]], [[Guatavita]] y [[El Guamo]]. Pa encalorar estes sulevaciones el gobiernu nomó entós al xeneral [[José María Obando]] como xeneral en xefe del Exércitu del Sur y al xeneral [[Tomás Herrera]] comandante nel [[Valle del Cauca]],<ref name="Encruz"/> quien gradualmente fueron aselando estos enfrentamientos armaos. La guerra foi terminada a finales del añu, cola derrota de [[Mariano Ospina Rodríguez]] el [[30 d'agostu]] y la capitulación del xeneral Borreru'l [[10 de setiembre]].<ref name="Encruz"/> === Reforma constitucional de 1853 === El pendilexu constitucional mover escontra'l métodu lliberal. Ente les nueves midíes, diose entamu al federalismu, esanicióse la esclavitú, estendióse'l sufraxu a tolos homes mayores de 21 años, impúnxose'l votu popular direutu pa escoyer congresistes, gobernadores y maxistraos, establecióse la llibertá alministrativa y la llibertá relixosa, hubo una separación ente la Ilesia y l'Estáu y terminóse la personalidá xurídica de la [[Ilesia Católica]]. Dalgunos de les meyores revirtiéronse más tarde na constitución colombiana de 1886. En setiembre de 1853 realizáronse les eleiciones pa escoyer el procurador y la Corte Suprema de Xusticia; y el 3 d'ochobre de 1853 escoyéronse'l gobernador de [[Bogotá]] contabilizando los votos por distritu parroquial. === Guerra civil de 1854 === {{AP|Guerra civil colombiana de 1854}} {| class="infobox" align="right" style="width:300px;line-height:100%;" |- |align=center|[[Ficheru:Coat of arms of New Granada (1854).svg|130px|]] |align=center|[[Ficheru:Coat of arms of New Granada (December 1854).svg|140px|]] |- | colspan="3" style="font-size: 85%;"|Escudu usáu en 1854 mientres la dictadura del xeneral José María Melo (esquierda) y escudu provisional una vegada concluyida la dictadura de Melo (derecha). |} Tres les eleiciones presidenciales de [[1853]], nes cualos el candidatu lliberal radical [[Tomás Herrera]] (sofitáu pol xeneral [[José María Melo]]) foi ganáu pol candidatu lliberal moderáu [[José María Obando]], Melo nun acepto la so derrota y dio un [[golpe d'estáu]]'l [[17 d'abril]] de [[1854]] contra'l presidente Obando.<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis124.htm |títulu=La guerra civil de 1854 |fechaaccesu=31 de xunetu de 2012 |autor=Vélez Ocampo, Antonio |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120824074529/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/modosycostumbres/crucahis/crucahis124.htm |fechaarchivu=24 d'agostu de 2012 }}</ref> De forma inmediata formóse una [[Coalición política|alianza]] ''Constitucionalista'' [[militar]] de radicales y conservadores, quien empecipiaron la ofensiva contra Melo produciéndose combates en [[Pamplona (Colombia)|Pamplona]], [[Batalla de Bucaramanga (1854)|Bucaramanga]], [[Vélez (Santander)|Vélez]], [[Tunja]], [[San Antonio del Tequendama|Tequendama]] y [[Cali]], abarganando al exércitu melista nel perímetru de la ciudá de Bogotá.<ref>Melgar Bao, Ricardo (1989). ''El movimientu obreru llatinoamericanu: hestoria d'una clase subalterna''. Tomu I. Ciudá de Méxicu: Alianza Editorial Mexicana, páxs. 60</ref> Melo entamó les sos fuercies nel llamáu ''Exércitu Rexenerador'', que sumaba unos 11.042 efectivos.<ref>Ortiz, 1855: 244</ref> Melo permaneció nel [[Poder políticu|poder]] ocho meses, pero finalmente les tropes ''constitucionalistas'' del norte y sur del país xuniéronse, sumando 11.000 homes, arrodiando a los 7.000 melistas que defendíen Bogotá.<ref>Cardona, 2008: 93</ref> El [[4 d'avientu]] del mesmu [[añu]] cuando l'alianza entró victoriosa a [[Bogotá]], en ganando al [[exércitu]] melista y los sos aliaos, los lliberales moderaos y [[artesanu|artesanos]]. Estos postreros presentaron resistencia aportunante mientres l'asaltu final a la capital, razón pola cual el [[Partíu políticu|partíu]] vencedor desterró a mamplén d'artesanos al [[ríu Chagres]] en [[Panamá]]. El conflictu costó unes 4.000 vides.<ref>Alberto Pardo Pardo (1972). ''Xeografía económica y humana de Colombia''. Tomu XI. Santa Fe de Bogotá: Ediciones Tercer Mundu, páxs. 204. Nel caos que siguió a la fin de la [[Gran Colombia]] morrieron unes 2.200 persones polos conflictos políticos.</ref> === Fin de la república === Mientres los años 1848 y 1849 finalmente acuñáronse los nomes de los partíos tradicionales, [[Partíu Lliberal Colombianu|Lliberal]] y [[Partíu Conservador Colombianu|Conservador]], les sos diferencies ideolóxiques tomaron cuerpu y foise dexando tras l'énfasis en personalismos. A partir de 1849, mientres el gobiernu del xeneral [[José Hilario López]] el país tuvo un tresformamientu político y económico fuerte una y bones empezó a reemplazase la estructura colonial pola del capitalismu. La llucha ideolóxica, política y militar en tol territoriu pa definir el destín del país radicalizó sectores y rexones. Creóse l'ambiente aparente pal surdimientu (1849) y configuración definitiva de los partíos históricos colombianos: el Lliberal (Ezequiel Rojas) y el Conservador (Mariano Ospina Rodríguez y José Eusebio Caro). La República de Nueva Granada convertir en [[Confederación Granadina]] al aprobase la Constitución de 1858, colo cual empecípiase la etapa [[federalismu|federalista]]. En 1863 adoptó'l nome d'[[Estaos Xuníos de Colombia]]. == Presidentes == {{AP|Presidentes de Colombia}} 14 fueron los presidentes de la República de la Nueva Granada:<ref>{{cita web |url=http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/ayudadetareas/poli/poli73.htm |títulu=Presidentes de la República na historia de Colombia |autor=Biblioteca Luis Ángel Arango |fechaaccesu=1 d'abril de 2011}}</ref> {| {{tablaguapa}} style="font-size:90%; line-height:normal" |-align="center" bgcolor="#e6e9ff" !Semeya!!Presidente!!Periodu!!Partíu!!Comentarios |- bgcolor=#ffffcc ||[[Ficheru:José María Obando 1.jpg|50px]]||'''[[José María Obando]]'''||23 de payares de 1831 - 10 de marzu de 1832|| ||Vicepresidente Provisional |- bgcolor=#ffffcc ||[[Ficheru:32santanderfrancisco.jpg|50px]]||'''[[Francisco de Paula Santander]]'''||10 de marzu de 1832 - 1 d'abril de 1837|| ||Padre de la República y Primer Presidente Constitucional de la Nueva Granada, güei Colombia. Fundador de la Educación Pública. |- bgcolor=#ffffcc ||[[Ficheru:José Ignacio de Márquez 1.jpg|50px]]||'''[[José Ignacio de Márquez]]'''||1 d'abril de 1837 - 1 d'abril de 1841|| || |- bgcolor=#ffffcc ||[[Ficheru:Pedro Alcántara Herrán 1.jpg|50px]]||'''[[Pedro Alcántara Herrán]]'''||1 d'abril de 1841 - 1 d'abril de 1845|| ||Xenru del xeneral [[Tomás Cipriano de Mosquera|Mosquera]] |- bgcolor=#ccffcc ||[[Ficheru:Domingo Caycedo Santamaría.jpg|50px]]||'''[[Domingo Caycedo]]'''||1 d'abril de 1841 - 2 de mayu de 1841|| ||Vicepresidente |- bgcolor=#ccffcc ||[[Ficheru:Juan de Dios Aranzazu 1.jpg|50px]]||'''[[Juan de Dios Aranzazu]]'''||5 de xunetu de 1841 - 19 de mayu de 1842|| ||Presidente del Conseyu d'Estáu |- bgcolor=#ffffcc ||[[Ficheru:Tomás Cipriano de Mosquera.jpg|50px]]||'''[[Tomás Cipriano de Mosquera]]'''||1 d'abril de 1845 - 1 d'abril de 1849|| || |- bgcolor=#ffcccc ||[[Ficheru:Josú Hilario Lopez.jpg|50px]]||'''[[José Hilario López]]'''||1 d'abril de 1849 - 1 d'abril de 1853||[[Partíu Lliberal Colombianu|Lliberal]]||Abolió la esclavitú nel país y entamó un ambiciosu plan de reformes que tocaron la economía y la política |- bgcolor=#ffcccc ||[[Ficheru:José María Obando.jpg|50px]]||'''[[José María Obando]]'''||1 d'abril de 1853 - 17 d'abril de 1854||[[Partíu Lliberal Colombianu|Lliberal]]|| |- bgcolor=#ffcccc ||[[Ficheru:Jose Maria Melo 1.jpg|50px]]||'''[[José María Melo]]'''||17 d'abril de 1854 - 4 d'avientu de 1854||[[Partíu Lliberal Colombianu|Lliberal]]||[[De facto]]. Llegó al poder por un golpe d'Estáu sofitáu polos artesanos de Bogotá. Primer presidente destituyíu pol congresu. Morrió fusiláu en [[Méxicu]] |- bgcolor=#ffcccc ||[[Ficheru:Tomás Herrera.jpg|50px]]||'''[[Tomás Herrera]]'''||21 d'abril de 1854 - 5 d'agostu de 1854||[[Partíu Lliberal Colombianu|Lliberal]]||Nació en [[Panamá]]. Morrió en combate pocu dempués de dexar el cargu |- bgcolor=#ffcccc ||[[Ficheru:Obaljose.jpg|50px]]||'''[[José de Obaldía]]'''||5 d'agostu de 1854 - 1 d'abril de 1855||[[Partíu Lliberal Colombianu|Lliberal]]||Nació en Panamá. Primero foi Vicepresidente |- bgcolor=#ccccff ||[[Ficheru:Manuel María Mallarino 1.jpg|50px]]||'''[[Manuel María Mallarino]]'''||1 d'abril de 1855 - 1 d'abril de 1857||[[Partíu Conservador Colombianu|Conservador]]|| |- bgcolor=#ccccff ||[[Ficheru:Mariano Ospina Rodríguez 1.jpg|50px]]||'''[[Mariano Ospina Rodríguez]]'''||1 d'abril de 1857 - 22 de mayu de 1858||[[Partíu Conservador Colombianu|Conservador]]|| |} == Símbolos de la nación == {{AP|Bandera de Colombia|Escudu de Colombia}} Al estazase la [[Gran Colombia]], los sos países socesores siguieron usando los mesmos emblemes que tenía esta nación de forma provisional, hasta que fueren decretaes insinies propies; d'esta miente asocede que dende'l [[17 d'avientu]] de [[1831]] hasta'l [[9 de mayu]] de [[1834]] la Nueva Granada, convertida en república, usó la mesma bandera y el mesmu escudu grancolombiano, tan solo añadiendo'l lema “Estáu de Nueva Granada” na so bordura pa estremalo del emplegáu polos sos vecinos.<ref name="Ortega">{{cita llibru | autor = Ortega Ricaurte, Enrique | títulu = Heráldica Nacional | añu = 1954 | editorial = Bancu de la República, Bogotá | oclc = 253691402}}</ref> Finalmente'l [[9 de mayu]] de [[1834]] cuando [[Francisco de Paula Santander]], en calidá de presidente de la República de la Nueva Granada, establez los colores y la so disposición na bandera. Igualmente'l decretu definió la forma y elementos básicos del escudu de la República, que na so mayoría permanecieron intactos dende entós. <center> <gallery> Ficheru:Flag of New Granada.svg | Bandera de la Nueva Granada, n'usu dende 1834 hasta 1861. Ficheru:Civil ensign of New Granada.svg | Bandera mercante de la Nueva Granada, n'usu dende 1834 hasta 1861. Ficheru:Naval ensign of New Granada.svg | Bandera de guerra de la Nueva Granada, n'usu ente 1834 y 1861. Ficheru:Coat of arms of New Granada.svg | Escudu de la Nueva Granada ente 1834 y 1861. </gallery> </center> == Organización territorial == {{AP|Organización territorial de la República de la Nueva Granada}} [Ficheru:Colombia (1835).svg|thumb|República de la Nueva Granada en 1835.]] [[Ficheru:Colombia (1847).svg|thumb|República de la Nueva Granada en 1847.]] [[Ficheru:Colombia (1853).svg|thumb|República de la Nueva Granada en 1853.]] [[Ficheru:Territorios de Colombia entre 1843 y 1898.svg|thumb|Territorios nacionales esistentes en Colombia ente 1843 y 1886.]] Acordies cola constitución,<ref name=CV>{{cita web |url=http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12615091946708273098435/index.htm |títulu=Constitución de la República de Nueva Granada de 1843 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes}}</ref> el [[Territoriu nacional|territoriu]] de la Nueva Granada estremar en [[provincia|provincies]]. Cada [[provincia]] componer d'unu o más cantones, y cada [[cantón (entidá subnacional)|cantón]] estremar en [[Parroquia (civil)|distritos parroquiales]]. Asina mesmu la República entendía dalgunos [[Territoriu (subdivisión de país)|territorios nacionales]] allugaos (na so mayoría) nes periferies del país.<ref>{{cita llibru | autor = Pérez, Felipe | títulu = Geografía xeneral física y política de los Estaos Xuníos de Colombia |url = http://www.bdigital.unal.edu.co/5722/ | añu = 1883 | editorial = Imprenta de Echeverría Hermanos | isbn = 9781144424846}}</ref> == Xeografía == Acordies cola [[constitución]]:<ref name=CV/> Les llendes del [[territoriu]] de la [[República]] fueron los mesmos que, nel añu de [[1810]], estremaben el [[territoriu]] del [[Virreinatu de la Nueva Granada]] del de les Capitaníes xenerales de Venezuela y Guatemala, y del de les posesiones Portugueses del [[Brasil]]; y los que, pol tratáu aprobáu pol Congresu de la Nueva Granada en [[30 de mayu]] de [[1833]], estremar del de la [[República del Ecuador]]. == Economía == La economía de La República de la Nueva Granada, basar na comercialización de productos agrarios, provenientes de distintos partes del país, amás de l'apertura de los puertos a potencies estranxeres distintes a España, lo que causó tratos desiguales, cola naciente República Hispánica. Como'l restu de Hispanoamérica, la economía de la Nueva Granada mientres la Colonia centrar na minería y l'agricultura. L'escesivu control de la metrópolis sobre tolos ámbitos de la producción y el recaldu d'impuestos, llevaron a que la economía fuera pocu dinámica. Los españoles teníen el monopoliu sobre la esplotación minera, al serviciu de les arques de la península, escontra onde partíen la mayoría de los metales. De la mesma, la Corona tenía'l monopoliu nel comerciu de productos manufacturados escontra les colonies. Pela so parte, la producción agrícola yera bastante rudimentaria y centrábase en satisfaer les necesidaes internes. == Demografía == Según el censu de [[1851]], la población total del país yera de 2.240.054 habitantes, de los cualos 1.086.705 yeren homes y 1.153.349 muyeres. D'ente toles Provincies, les más habitaes yeren la de Bogotá, Tunja, Socorru y Tundama.<ref name="Censu">{{cita web |url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/historia/memor/memor26.htm |títulu=Censo de población, añu de 1852 |fechaaccesu=20 de xunetu de 2011 |editorial=Biblioteca Luis Ángel Arango}}</ref> == Cultura == Acordies cola [[constitución]],<ref name=CV/> la [[Ilesia católica|relixón católica]], yera l'únicu que'l so cultu yera sosteníu y calteníu pola República. == Referencies == {{llistaref}} {{Tradubot|República de la Nueva Granada}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:República de la Nueva Granada|República de la Nueva Granada]] iehlp63p3kxgtcn398cwrf2gf6comak 0 102668 4502766 4482035 2026-07-05T13:49:51Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502766 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:East west shaking hands by russell.jpg|thumb|250px|Ceremonia del «''Golden Spike''» (''Clavu d'Oru'') en [[Promontory (Utah)]], el 10 de mayu de 1869, símbolu de la finalización de les obres de construcción de la primer vía ferrial transcontinental de los Estaos Xuníos.]] El '''primer ferrocarril transcontinental de los Estaos Xuníos''' ye'l nome d'una llinia de [[ferrocarril]] al traviés de los [[Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] que xunió la ciudá de [[Omaha (Nebraska)]] con [[Sacramento (California)|Sacramento]] nos [[años 1860]], xuniendo asina la rede de ferrocarriles del Este de los Estaos Xuníos con [[California]], na [[Costa Oeste de los Estaos Xuníos|mariña del Pacíficu]]. Rematar cola famosa ceremonia ''Golden Spike'' (Clavu d'Oru) celebrada'l 10 de mayu de [[1869]] en [[Promontory (Utah)]], creando una rede de tresporte mecanizada d'escala nacional que revolucionó la población y la economía del [[Oeste d'Estaos Xuníos]].<ref name="WDL" /> Esta rede fizo que les famoses caravanes de carromatos (''wagon trains'', n'inglés) del llamáu [[vieyu oeste]] de décades anteriores volviérense obsoletas, camudándoles por un sistema de tresporte modernu. Autorizáu pola llei del Ferrocarril del Pacíficu de 1862 y sofitáu con fuercia pol [[Gobiernu de los Estaos Xuníos|gobiernu federal]], foi la culminación d'un movimientu a llongura de décades pa construyir esta llinia y foi unu de los mayores llogros de la presidencia d'[[Abraham Lincoln]], completáu cuatro años dempués de la so muerte. La construcción del ferrocarril riquió fazañes enormes d'[[inxeniería]] y [[Trabayu (socioloxía)|trabayu]] pa cruciar llanures y altos montes per parte de les compañíes ferroviaries [[Union Pacific]] y [[Central Pacific]], les dos empreses que construyeron la llinia escontra l'oeste y escontra l'este respeutivamente.<ref name="WDL2">{{cita web |url = http://www.wdl.org/es/item/4608/ |títulu = Perfil qu'amuesa'l gradiente de les distintes rutes relevaes pal ferrocarril de Union Pacific ente'l ríu Missouri y el valle del ríu Platte |editorial = [[Biblioteca Dixital Mundial]] |añu = 1865 |fechaaccesu = 16 de xunetu de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180907110408/https://www.wdl.org/es/item/4608/ |fechaarchivu = 2018-09-07 }}</ref> La construcción del ferrocarril foi motivada en parte pa interconectar la [[Unión (Guerra de Secesión)|Unión]] mientres la [[Guerra de Secesión]]. Esto aceleró considerablemente la población del Oeste por colonu [[Usu del términu «home blancu» n'Estaos Xuníos|blancos]], ente que contribuyó a la decadencia de los [[amerindiu|indios]] nestes rexones. En [[1879]], la [[Corte Suprema de los Estaos Xuníos]] estableció formalmente, nel so [[Resolvimientu xudicial|decisión]] en cuanto al casu ''Union Pacific Railroad contra United States'', el [[6 de payares]] de [[1869]] como fecha oficial de finalización del ferrocarril transcontinental. Esti ferrocarril foi consideráu la mayor fazaña teunolóxica d'Estaos Xuníos del [[sieglu XIX]]. Sirvió como un enllaz vital pa la industria, comerciu y viaxes, xuniendo les metaes Este y Oeste de finales del sieglu XIX de los Estaos Xuníos. El ferrocarril transcontinental terminó rápido coles romántiques llinies de [[Dilixencia (carruaxe)|dilixencia]], muncho más lentes y ventureres, que lo precedieren. La subsiguiente meyora del llamáu «[[Doctrina del destín manifiestu|destín manifiestu]]» y la proliferación del caballu de fierro» al traviés de les tierres de los nativos indíxenes aceleró descomanadamente la cayida de la gran cultura india de les [[Grandes Llanures de los Estaos Xuníos|grandes llanures]]. == Percorríu == El percorríu del ferrocarril siguió los principales caminos utilizaos pa l'apertura del Oeste, les llamaes [[Ruta d'Oregón]], [[Ruta de los Mormones]] y [[Ruta de California]], y la del [[Pony Express]]. Diendo dende [[Council Bluffs (Iowa)]], siguió'l [[ríu Platte]] por [[Nebraska]], dexó la ruta tradicional pa travesar los [[Montes Rocosos|Predreses]] na [[Great Divide Basin|cuenca de la Gran Divisoria]] en [[Wyoming]] y depués atayar pel norte d'[[Utah]] y [[Nevada]] na [[Gran Cuenca]] antes de cruciar [[Sierra Nevada (Estaos Xuníos)|Sierra Nevada]] hasta [[Sacramento (California)|Sacramento]]. La ruta nun pasó poles dos mayores ciudaes de les grandes praderíes al este de los Montes Rocosos (el llamáu Gran Desiertu d'Estaos Xuníos), [[Denver]], Colorado y [[Salt Lake City]], Utah. Construyéronse llinies secundaries p'atender estes dos ciudaes. [[Ficheru:Transcontinental railroad route.png|thumb|left|250px|Ruta del primer ferrocarril transcontinental de los Estaos Xuníos dende Sacramento, California, hasta Council Bluffs, Iowa.]] Primeramente nun tuvo direutamente conectáu cola rede ferroviaria d'Estaos Xuníos del Este. Por ello, los trenes teníen que ser tresportaos en [[tresbordador]]es al traviés del [[ríu Missouri]]. En [[1872]], abrióse la ponte ''Union Pacific Missouri River Bridge'' y conectó direutamente l'Este y l'Oeste de los Estaos Xuníos. La Central Pacific construyó 1.110 quilómetros de [[vía ferrial]], empezando en Sacramento, California, y siguiendo escontra l'Este por California ([[Newcastle (California)|Newcastle]] y [[Truckee (California)|Truckee]]), Nevada ([[Reno (Nevada)|Reno]], [[Wadsworth (Nevada)|Wadsworth]], [[Winnemucca (Nevada)|Winnemucca]], [[Battle Mountain (Nevada)|Battle Mountain]], [[Elko (Nevada)|Elko]], [[Wells (Nevada)|Humboldt-Wells]]), y empalmando cola llinia de la Union Pacific nel cume de [[Promontory (Utah)|Promontory]] nel [[Territoriu d'Utah]]. Más tarde, la ruta foi ampliada hasta la terminal Alamea, en [[Alamea (California)]], y pocu dempués, al ''Oakland Long Wharf'' n'[[Oakland (California)|Oakland]]. La Union Pacific construyó 1.749 km de vía, empezando en Council Bluffs, y siguiendo escontra l'Oeste al traviés del [[ríu Missouri]] y cruciando Nebraska (Elkhorn -anguaño Omaha-, [[Grand Island (Nebraska)|Grand Island]], [[North Platte (Nebraska)|North Platte]], [[Ogallala (Nebraska)|Ogallala]], [[Sidney (Nebraska)|Sidney]]), el [[Territoriu de Colorado]] ([[Julesburg (Colorado)|Julesburg]]), el [[Territoriu de Wyoming]] ([[Cheyenne (Wyoming)|Cheyenne]], [[Laramie (Wyoming)|Laramie]], [[Green River (Wyoming)|Green River]], [[Evanston (Wyoming)|Evanston]]), el Territoriu d'Utah ([[Ogden (Utah)|Ogden]], [[Brigham City (Utah)|Brigham City]], [[Corinne (Utah)|Corinne]]), y coneutando la Central Pacific nel visu de Promontory. {{clear}} Nos nuesos díes l'[[Rede d'Autopistes Interestatales d'Estaos Xuníos|autopista interestatal]] 80 (''Interstate 80'') sigue la ruta del ferrocarril, con una esceición. Ente Ecu, Utah y Pozos, Nevada, l'autopista interestatal 80 pasa pola gran [[Salt Lake City]] y por orellar sur del [[Gran Llagu Saláu]]. El ferrocarril sicasí siguió'l [[ríu Weber]] a [[Ogden (Utah)|Ogden]] (una ruta usada anguaño pola interestatal 84) y alredor del llau norte del Gran Llagu Saláu. Mientres se construyía la ruta del ferrocarril a lo llargo del ríu Weber, los trabayadores llantaron l'árbol de los mil milles», onde inda permanez un marcador, pa conmemorar el finxu.<ref>{{Cita web |url = http://library.usu.edu/Specol/photoarchive/p0019/p00190019.html |títulu = Sun Pictures of Rocky Mountain Scenery, Photographic Collection |autor = F.V. Hayden and Daniel M. Davis |fechaaccesu = 20 de xunu de 2008 |editorial = [[Universidá del Estáu d'Utah]] Special Collections and Archives |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070112214258/http://library.usu.edu/Specol/photoarchive/p0019/p00190019.html |fechaarchivu = 12 de xineru de 2007 }}</ref> == Historia == === Construcción === [[Ficheru:First Transcontinental Rail.jpg|thumb|left|300px|La llocomotora ''Jupiter'', que llevaba a [[Leland Stanford]] (unu de los Cuatro Grandes» propietarios de la Central Pacific y fundador de la [[Universidá Stanford]]) y otros funcionarios del ferrocarril a la ceremonia del ''Golden Spike''.]] Por causa de la índole de la manera en que dieron el dineru a les compañíes que constrúin el ferrocarril, yera sabíu qu'éstes dacuando saboteaban los ferrocarriles de cada unu pa reclamar el terrén como propiu. Cuando llegaron cerca del puntu d'unión, camudaron les rutes hasta ser casi paraleles, de cuenta que cada compañía pudiera reclamar subvenciones del gobiernu sobre la mesma esquiñona de terrén. Fartu de los enfrentamientos, el Congresu finalmente declaró ónde y cuándo tendríen d'atopase los ferrocarriles. Equipos d'inspección siguíos estrechamente por equipos de trabayu de cada ferrocarril distribuyir ente una y otra, provecíos por tender tanta vía como fuera posible. L'equipu principal de la Central Pacific batió un récor tendiendo (16&nbsp;quilómetros de vía nun namái día, conmemorando l'acontecimientu con un poste indicador al llau de la vía por que se viera al pasar los trenes. ==== Trabayadores ==== La mayoría del tramu de la Union Pacific foi construyida por trabayadores [[Irlanda|irlandeses]], y por veteranos de los exércitos de la [[Unión (Guerra de Secesión)|Unión]] y [[Estaos Confederaos d'América|Confederaos]]. [[Brigham Young]], presidente de la [[Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes]], quixo ver el soporte inmigrante del ferrocarril y los campamentos n'[[Ogden (Utah)|Ogden]] y [[Salt Lake City]], Utah. Cuando la vía averar al [[Territoriu d'Utah]], solicitó un contratu de trabayu cola Union Pacific. Conforme a esti contratu lleváu a cabu, les cuadrielles de trabayu taben formaes casi por completu por [[Mormón|mormones]] que construyeron la mayor parte de la vía nel territoriu d'Utah.<ref>Allen y Leonard, páxs. 328-329.</ref> [[Ficheru:Chinese railroad workers in snow.jpg|thumb|upright=1.0|Trabayadores chinos del ferrocarril realizando los sos llabores na nieve.]] El tramu de la Central Pacific foi construyíu principalmente por [[Inmigración|inmigrantes]] [[China|chinos]]. Inclusive anque de primeres pensábase que yeren demasiáu débiles o fráxiles pa faer esti tipu de trabayu, dempués del primer día de los chinos na llinia, tomóse la decisión d'emplegar a tantos como fuera posible atópase en California (onde la mayoría yeren mineros del oru o trabayaben n'industries de serviciu, como llavanderíes y cocines). Munchos más fueron traíos de [[China]]. La mayor parte de los homes recibíen ente unu y trés [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]] per día, pero los trabayadores de China recibieron muncho menos. Col tiempu, éstos declaráronse en fuelga y consiguieron un pequeñu aumentu de sueldu. Amás del allugamientu de los [[riel]]es (qu'emplegaba aproximao al 25% de la mano d'obra), la operación tamién riquió los esfuercios de cientos de [[ferreru|ferreros]], [[Carpintería|carpinteros]], [[inxenieru|inxenieros]], [[albañil]]es, [[Topografía|topógrafos]], [[camioneru|camioneros]], [[telégrafu|telegrafistes]] y hasta [[cocineru|cocineros]], por mentar namái dalgunos de los trabayos implicaos na construcción del ferrocarril. ==== Central Pacific ==== [[Ficheru:44. Cape Horn, C.P.R.R.jpg|thumb|left|upright=1.0|Ferrocarril de la Central Pacific en Cape Horn (''c''. 1880).]] Seis meses dempués de la llei del Ferrocarril del Pacíficu, el 8 de xineru de [[1863]] el Gobernador Leland Stanford ceremoniosamente asitió la «primer piedra» pa empezar la construcción del ferrocarril [[Central Pacific]] en Sacramento, California. La Central Pacific fixo un gran progresu a lo llargo del Valle de Sacramento. Sicasí amenorgaron la marcha de la construcción, primero poles estribaciones de [[Sierra Nevada (Estaos Xuníos)|Sierra Nevada]], depués polos mesmos montes y, entá más importante, poles nubes de nieve del iviernu. De resultes d'ello, la Central Pacific amplió los sos esfuercios pa contratar trabayadores inmigrantes (munchos de los cualos yeren chinos). Los inmigrantes paecíen tar más dispuestos a tolerar les horribles condiciones, y siguió el progresu de les obres. La necesidá creciente de construyir túneles empezó a amenorgar la marcha del progresu de la llinia otra vegada. Pa combatir esta situación, la Central Pacific empezó a usar los acabante inventar y bien inestables [[esplosivu|esplosivos]] de [[nitroglicerina]] —qu'aceleraron tanto'l preciu de construcción como la mortalidá de los trabayadores. Espantáu poles perdes, la Central Pacific empezó a utilizar esplosivos menos [[Volatilidá (química)|volátiles]] y desenvolvió un métodu d'asitiar los esplosivos nel que los barreneros chinos trabayaben en grandes cestes suspendíes que yeren rápido izadas a llugar seguru n'encendiendo les [[Mecha (cuerda)|meches]]. La construcción empezó a acelerase otra vegada. ==== Union Pacific ==== El principal inversor na [[Union Pacific]] yera Thomas Clark Durant,<ref>{{Cita web| url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/tcrr/peopleevents/p_durant.html| títulu=People & Events: Thomas Clark Durant (1820-1885)| editorial=PBS| obra=American Experience: Transcontinental Railroad| fecha=2003| fechaaccesu=21 de xunu de 2008}}</ref> que fixera la so fortuna pasando algodón [[Estaos Confederaos d'América|Confederáu]] de contrabandu cola ayuda de Grenville M. Dodge. Durant escoyó rutes que favoreceríen sitios onde él tenía tierres, y anunció conexones con otres llinies que dacuando satisfixeron les aiciones de los sos negocios. Durant pagó a un sociu pa presentar la ufierta de construcción quién de la mesma se la dio a otra compañía controlada por Durant, la [[Creitu Moblame d'América]]. Durant entós manipolió les finances y subvenciones oficiales, faciéndose con otra fortuna. Durant contrató a Dodge como inxenieru xefe y a Jack Casement como xefe de construcción. Nel Este, les obres empezaron n'[[Omaha (Nebraska)|Omaha]], [[Nebraska]], per parte del ferrorarril Union Pacific, y siguieron bien rápido gracies al terrén abiertu de les [[Grandes Llanures de los Estaos Xuníos|Grandes Llanures]]. Sicasí, llueu empezaron a sufrir retrasos cuando entraron en tierres en manes de los indios. Los [[amerindiu|indios americanos]] que vivíen ellí vieron la entrada del ferrocarril como una violación de los sos trataos colos Estaos Xuníos. Grupos de guerreros empezaron a asaltar los campamentos de trabayu móviles que siguíen el progresu de la llinia. La Union Pacific respondió aumentando la seguridá y contratando a tiradores pa matar [[Bison bison|bisontes]] —que yeren tantu una amenaza física pa los trenes, como principal fonte de comida pa munchos de los indios de llanures. Los indios nativos americanos empezaron entós a matar trabayadores cuando entendieron que'l llamáu «caballu de fierro» amenaciaba la so esistencia. Les midíes de seguridá fueron reforzaes, y el progresu del ferrocarril siguió. === Golden Spike === [[Ficheru:Az-gold-spike.jpg|thumb|150px|right|Unu de los 4 clavos ceremoniales chapados n'oru utilizaos (anque non el postreru), que foi donáu pol gobernador del [[Territoriu d'Arizona]].]] Seis años dempués del empiezu de les obres, trabayadores del ferrocarril Central Pacific dende l'Oeste y de la Union Pacific dende l'Este atopar nel cume de [[Promontory (Utah)]]. Foi'l [[10 de mayu]] de [[1869]] cuando Stanford asitió'l Clavu d'Oru (''Golden Spike'') o l'Últimu Clavu (''Last Spike''), que s'atopa anguaño nel Centru d'Artes Cantor na [[Universidá de Stanford]], que simbolizó la finalización del ferrocarril transcontinental.<ref name="WDL">{{cita web |url = http://www.wdl.org/es/item/11371/ |títulu = Ceremonia de «La boda de los rieles», 10 de mayu de 1869 en Promontory Point, Utah |editorial = [[Biblioteca Dixital Mundial]] |fecha = 10 de mayu de 1869 |fechaaccesu = 21 de xunetu de 2013 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20180801221110/https://www.wdl.org/es/item/11371/ |fechaarchivu = 2018-08-01 }}</ref> Nel que quiciabes foi'l primer acontecimientu de [[Mediu de comunicación|medios de comunicación]] en direutu del mundu, los martiellos y el clavu fueron xuníos por un cable a la llinia de [[Telégrafu eléctricu|telégrafu]] de cuenta que cada golpe de martiellu fuera oyíu como un chasquíu nes estaciones de telégrafu a escala nacional. Asina'l clavu ceremonial foi sustituyíu por un clavu de fierro ordinariu, un mensaxe foi tresmitíu tantu a la mariña Este como a la mariña Oeste qu'a cencielles dicía: «FECHU». El país españó en celebraciones al recibir esti mensaxe. Los viaxes direutos de mariña a mariña amenorgar de seis o más meses a namái una selmana. == Remortines == === Desenvuelvo del ferrocarril === Cuando s'asitió'l clavu d'oru, la rede ferroviaria en realidá nun conectaba'l [[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] col [[Océanu Pacíficu|Pacíficu]], solo conectaba Omaha y Sacramento. En payares de 1869 la Central Pacific finalmente conectó [[Sacramento (California)|Sacramento]] cola [[badea de San Francisco]] en [[Oakland (California)]]. La Union Pacific nun conectó Omaha con Council Bluffs hasta la terminación de la ponte ''Union Pacific Missouri River'' en 1872. Cola finalización de la [[Guerra de Secesión|Guerra Civil]], los ferrocarriles competidores procedentes de [[Missouri]] aprovecharon la so ventaya estratéxica inicial pa una puxanza de la construcción. La ''Hannibal and St. Joseph Railroad'' (H&SJ) terminó'l ''Hannibal Bridge'' que foi la primer ponte en cruciar el [[ríu Missouri]] en xunetu de 1869 en [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]. Esto pela so parte conectó los trenes de la ''Kansas Pacific'' que diben de Kansas City a [[Denver]], que construyera la ''Denver Pacific'', y que conectaba cola Union Pacific. N'agostu de 1870 la Kansas Pacific punxo l'últimu clavu que conectaba cola llinia Denver Pacific en Strasburg ([[Colorado]]) y el primer auténticu ferrocarril Atlánticu-Pacíficu de los Estaos Xuníos quedó completu. La ventaya de Kansas City al conectase en primer llugar con un auténticu ferrocarril transcontinental, contribuyó a que se convirtiera na llinia ferroviaria dominante al oeste de [[Chicago]], en llugar de Omaha. La Kansas Pacific convertir en parte de la Unión Pacific en 1880. El 4 de xunu de [[1876]], un tren rápidu llamáu ''Transcontinental Express'' llegó a San Francisco vía «primer ferrocarril transcontinental» tan solo 83 hores y 39 minutos dempués de la so partida dende la ciudá de [[Nueva York]]. Namái diez años antes el mesmu viaxe llevaría meses per tierra o selmanes per barcu. La Central Pacific foi absorbida pola [[Southern Pacific]] en 1885. La Unión Pacific fíxose primeramente cola Southern Pacific en 1901, pero foi obligáu pola [[Corte Suprema d'Estaos Xuníos]] a esprendese de les sos aiciones por cuenta de temes de [[monopoliu]] en 1913. Finalmente, la Unión Pacific consiguió a l'alquisición de la Southern Pacific en 1996. Siendo circunvalado el puntu inicial d'alcuentru cola finalización del ''Lucin Cutoff'' (una ponte de ferrocarril sobre'l [[Gran Llagu Saláu]]) en 1904, los raíles de [[Promontory (Utah)|Promontory]] fueron llevantaos en 1942 pa ser reciclaos pal so usu mientres la [[Segunda Guerra Mundial]]. Esti procesu empezó con una ceremonia de «descolocación» d'un ''Golden Spike''.<ref>{{Cita web| url=http://www.cr.nps.gov/history/online_books/hh/40/hh40r.htm| títulu=Promontory After May 10, 1869| autor=United States National Park Service| fecha=28 de setiembre de 2002| fechaaccesu=22 de xunu de 2008| urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070610072243/http://www.cr.nps.gov/history/online_books/hh/40/hh40r.htm| fechaarchivu=10 de xunu de 2007}}</ref> En 1957, el Congresu autorizó la creación del [[Árees protexíes d'Estaos Xuníos#Sitios Históricos Nacionales|Llugar Históricu Nacional]] denomináu ''Golden Spike National''. El 10 de mayu de 2006, nel aniversariu del allugamientu del clavu d'oru, Utah anunció que'l diseñu de la moneda de cuartu de dólar estatal del programa ''50 State Quarters'' de los Estaos Xuníos, sería una representación del allugamientu del clavu. === Restos visibles === Los restos visibles de la llinia histórica son inda fácilmente localizables —cientos de quilómetros inda tán en serviciu na actualidá, sobremanera pelos montes de Sierra Nevada y cañones n'Utah y Wyoming. Ente que el raíl orixinal foi sustituyíu fai enforma por cuenta de la edá y la climatoloxía, y el terremplén ameyorao y reparao, les llinies xeneralmente circulen sobre'l [[balastu]] orixinal, fechu a mano. Miradores na autopista interestatal 80 pol ''Truckee Canyon'' en California, apurren una vista panorámica de munchos quilómetros de la llinia Central Pacific orixinal y de les vieyes proteiciones contra la nieve que faen seguros y práuticos los viaxes en tren mientres l'iviernu. N'árees onde la llinia orixinal foi circunvalada y abandonada, principalmente n'Utah, el terremplén inda ye obviu, según numberoses cabianes y [[terremplenes]], sobremanera el llamáu ''Big Fill'' unes milles al este de Promontory.<ref>{{cita web |url=http://www.nps.gov/archive/gosp/tour/biggfill.html |títulu=Big Fill |editorial=National Park Service |fechaaccesu=16 de xineru de 2010 |idioma=inglés}}</ref> === Serviciu de pasaxeros actual === [[Amtrak]] dirixe un serviciu diariu dende [[Emeryville]], California ([[Área de la Badea de San Francisco]]) hasta Chicago, el ''California Zephyr''. El Zephyr usa davezu la «primer llinia de ferrocarril transcontinental» orixinal dende Sacramento hasta Winnemucca, Nevada. El Zephyr polo xeneral usa la vía orixinal nes llinies en direición al Oeste dende Winnemucca hasta Wells, Nevada. Les llinies en direición este ente estes ciudaes polo xeneral usen víes construyíes pola Western Pacific. Esto ye porque la Unión Pacific agora tien dambes llinies, y les rutes circulen por una o otra llinia.<ref name=benchmark>{{cita mapa|editorial= Benchmark Maps |títulu = Nevada Road and Recreation Atles |url = http://www.benchmarkmaps.com |edición= 2003 |añu= 2003 |scale = 1:250000 |páxina= 41-44 |isbn = 0-929591-81-X |id = }}</ref> === Cultura === [[Ficheru:Transcontinental RR 1944-3c.jpg|thumb|Sello conmemorativo del 75º aniversariu de la construcción del ferrocarril transcontinental en 1944.]] La fazaña de la construcción del ferrocarril foi representada en delles películes, ente les que s'atopa'l filme de 1939 ''[[Unión Pacíficu]]'' (''Union Pacific'') dirixida por [[Cecil B. DeMille]] que retrató al inversionista de la Central Pacific Rusti Barrows qu'apexa les tentatives de la Unión Pacific por algamar Ogden, Utah. L'investigador, interpretáu por [[Joel McCrea]], salva'l ferrocarril y consigue a la moza del inxenieru, interpretada por [[Barbara Stanwyck]]. La [[Cine mudu|película muda]] de 1924 de [[John Ford]] ''[[The Iron Horse]]'' (''The Iron Horse'') amuesa'l nacionalismu fervoso que movió'l sofitu públicu al proyeutu. Anque non esautamente histórica, realmente foi un esfuerciu por amosar un puntu de vista realista, ya inclusive participaron na repartida dalgunos trabayadores chinos que realmente trabayaren na seición de la Central Pacific del ferrocarril. La película de 1962 ganadora de trés [[Premiu Óscar|Óscar]] y nomada pa otros cinco más, ''[[How the West Was Won]]'' (''How the West Was Won''), tien un segmentu enteru dedicáu a la construcción; una de les escenes más famoses de la película, filmada en [[Cinerama]], ye d'una estampida de búfalos sobre'l ferrocarril. El protagonista de la película del [[2000]] ''[[The Claim|El perdón]]'' (''The Claim''), dirixida por [[Michael Winterbottom]] ye un topógrafu de la Central Pacific, y la película trata parcialmente sobre los esfuercios d'un alcalde de ciudá fronteriza pa consiguir que'l ferrocarril pase pela so ciudá. Kristiana Gregory escribió un llibru, parte de la serie Querida América», tituláu ''The Great Railroad Race'' (La gran carrera del ferrocarril), nel cual l'escritor del diariu, Libby West, fai una crónica del final de la construcción del ferrocarril y l'entusiasmu que somorguió al país antes y dempués de la construcción. En 2015, un modelu de [[LEGO]] que representa la ceremonia del ''Golden Spike'' presentar a la páxina web de Lego Idees.<ref>[https://ideas.lego.com/projects/95531 Lego Idees - Golden Spike Ceremony]</ref><ref>[http://www.sltrib.com/news/2244936-155/how-this-utah-monument-could-become?fullpage=1 Salt Lake Tribune - How this Utah monument could become a new Lego set]</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == *{{cita llibru | apellíos=Allen| nome=James B. | enllaceautor= | coautores= Glen M. Leonard | editor= | otros= | títulu=The Story of the Latter-day Saints | origdate= | origyear= | url = | formatu= | fechaaccesu= | añoacceso= | mesacceso= | edición= | fecha= | añu=1976 | mes= | editorial=Deseret Book Company | allugamientu=Salt Lake City, Utah | idioma= | id= | páxina= | capítulu= | urlcapítulu = }} * {{cita llibru| títulu=Nothing Like It In The World; The men who built the Transcontinental Railroad 1863-1869| enllaceautor=Stephen Ambrose |autor=Ambrose, Stephen E.| añu=2000| editorial=Simon & Schuster| isbn=0-684-84609-8}} * {{cita llibru| títulu=Empire Express; Building the first Transcontinental Railroad| autor=Bain, David Howard| añu=1999| editorial=Viking Penguin| id=ISBN 0-670-80889-X}} * {{cita llibru| títulu=The Central Pacific & The Southern Pacific Railroads: Centennial Edition| autor=Beebe, Lucius| añu=1969| editorial=Howell-North| id=ISBN 0-8310-7034-X }} *{{cita llibru | autor=Cooper, Bruce C. |url=http://cprr.org/Museum/Riding_the_Rails_Intro.html | títulu=Riding the Transcontinental Rails: Overland Travel on the Pacific Railroad 1865-1881 |añu=2005 |editorial=Polyglot Press |allugamientu=Filadelfia |isbn=1-4115-9993-4}} * {{cita llibru|url=http://www.cr.nps.gov/history/online_books/geology/publications/bul/612/index.htm|títulu=Guidebook of the Western United States, Part B. The Overland Route|autor=Lee, Willis T., Ralph W. Stone y Hoyt S. Gale|añu=1916|editorial=USGS Bulletin 612|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120505042503/http://www.cr.nps.gov/history/online_books/geology/publications/bul/612/index.htm|fechaarchivu=5 de mayu de 2012}} == Enllaces esternos == (N'inglés) * [http://www.nps.gov/gosp/ Páxina oficial del ''Golden Spike National Historical''] n'Utah. * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/S?ammem/gmd:@FILREQ(@field(SUBJ+@od1(Continental+Railway+))+@FIELD(COLLID+rrmap)) Mapa de la ruta] - Biblioteca del Congresu de los Estaos Xuníos. * [http://cprr.org Central Pacific Railroad Photographic History Museum] * [http://www.uprr.com/aboutup/history/ Union Pacific Railroad History] * [https://web.archive.org/web/20070628203843/http://bushong.net/dawn/about/college/ids100/ The Transcontinental Railroad] * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/PacificRail.html Pacific Railway Act] - Biblioteca del Congresu. * [http://cprr.org/Museum/Chinese.html Contribución de los chinu americanos al ferrocarril transcontinental]. {{Tradubot|Primer ferrocarril transcontinental de Estaos Xuníos}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Ferrocarril n'Estaos Xuníos]] [[Categoría:Ferrocarriles transcontinentales]] 9p825g588g0102u3bth4qx7jr3x3fg8 0 102913 4502892 3797869 2026-07-06T11:24:47Z Cromenio 150536 4502892 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20201212174532}} {{rexón}} {{otrosusos}} [[Ficheru:Flag of Middlesex.svg|thumb|right|Bandera de Middlesex.]] [[Ficheru:middlesex.guildhall.london.arp.jpg|thumb|El Middlesex Guildhall en [[ciudá de Westminster|Westminster]].]] '''Middlesex''' ye unu de los 39 [[Condaos históricos d'Inglaterra|condaos históricos]] d'[[Inglaterra]] y foi'l de menos estensión, xunto a [[Rutland]]. La so capital yera [[Brentford]]. En 1965 la mayor parte del condáu aportó un partíu de [[Gran Londres]], coles esceiciones de [[Potters Chigre]], que foi a [[Hertfordshire]], y [[Staines]] y [[Sunbury-on-Thames]], que fueron a [[Surrey]]. == El Condao == El títulu [[Conde de Middlesex (títulu)|Conde de Middlesex]] foi creáu dos veces, en [[1622]] y [[1677]] pero duró hasta [[1843]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Middlesex}} * Mapes históricos de les divisiones de [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif Middlesex]. {{Tradubot|Middlesex}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Condaos históricos d'Inglaterra]] [[Categoría:Gran Londres]] [[Categoría:Surrey]] [[Categoría:Hertfordshire]] jcq688k8jgvfeeirqhu33pnpd2pvett 0 104047 4502890 4419699 2026-07-06T10:54:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502890 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Flandes}} {{rexón}} La '''Rexón Flamenca''' (en [[idioma neerlandés|neerlandés]]: «Vlaams Gewest»), tamién llamada '''Flandes''' (en [[neerlandés]]: «Vlaanderen»), ye una de les trés [[Organización territorial de Bélxica|rexones]] que componen [[Bélxica]]. La so capital ye [[Bruxeles]] y constitúyese, como yá preve l'Artículu 5 de la [[Constitución belga]], de les provincies d'[[Provincia d'Amberes|Amberes]], [[Brabante Flamencu]], [[Flandes Oriental]], [[Flandes Occidental]] y [[Provincia de Limburgu (Bélxica)|Limburgu]]. La rexón tien una superficie de 13.522 [[km²]] y una población d'aproximao 6.350.000 habitantes, lo que representa un 40% de la superficie y un 60% de la población belga. == Historia == Mientres la [[guerra de les Galies]], [[Xuliu César]] incorporó esti territoriu a la [[República romana]]. Viose afeutada poles [[invasiones xermániques]] del [[sieglu V]]. Los xermanos que s'asitiaron equí fueron los [[francos ripuarios]]. Dempués viose sometida al poder [[merovinxu]], qu'estremó'l territoriu en [[condáu|condaos]]. Nesta dómina creáronse [[abadía|abadíes]] [[Orde de San Benitu|benedictines]] como la de [[San Bertín]]. Reinando [[Balduino II de Flandes|Balduino II]] (conde dende 879 hasta 918), creóse'l [[Condáu de Flandes]], nel añu [[892]]. Sicasí, quedó estremáu cuando los distritos pasaron a dominiu francés nel [[sieglu XII]]. Les restantes partes de Flandes cayeron en poder del vecín condáu d'[[Hainaut]], en [[1191]]. Mientres la [[Baxa Edá Media]], les ciudaes comerciantes (especialmente [[Gante]], [[Bruxes]] y [[Ypres]]) fixeron de Flandes una de les rexones más urbanizaes d'Europa, texendo [[llana]] de les tierres vecines, fabricando texíos tantu pa usu domésticu como pa la esportación. Tola zona pasó a los duques de Borgoña en [[1384]], en [[1477]] a la dinastía de los [[Habsburgu]] y, con [[Carlos I d'España|Carlos I]], incluyir nel [[Imperiu español]]. En [[1512]] formaron una [[Círculu Imperial|circunscripción]] propia, la [[Circunscripción de Borgoña]]. El Condáu de Flandes siguió siendo un feudu francés nos sos territorios occidentales, y un señoríu del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] na parte oriental. En [[1526]], [[Francisco I de Francia]] dexó'l condáu de Flandes a [[Carlos I d'España|Carlos I]] pol [[Tratáu de Madrid (1526)|tratáu de Madrid]]. Esto confirmóse na [[Paz de Cambrai|Paz de les Dames]] de [[Cambrai]] de [[1529]]. La soberanía tresmitir dende'l reinu de Francia al Sacru Imperiu Romanu. === Flandes nos Países Baxos === {{AP|Países Baxos}} ==== La Reforma ==== Les [[95 tesis]] de [[Lutero]], publicaes en 1517, tuvieron un fondu efeutu nos Países Baxos. Ente los ricos comerciantes d'[[Amberes]], les creencies [[Luteranismu|luteranes]] de los comerciantes [[Hansa|hanseáticos]] [[Alemaña|alemanes]] atoparon curiosu, quiciabes en parte por cuenta de razones económiques.<ref>[https://web.archive.org/web/20090107062206/http://home.versateladsl.be/vt607832/hagepreek.htm#hagepreken n'holandés]</ref> L'espardimientu del protestantismu nesta ciudá viose favorecida pola presencia d'un claustru [[agustiniano]] (fundáu en 1514) nel barriu de St. Andries. Lutero, él mesmu un agustiniano, enseñara a dalgunos de los monxos, y les sos obres taben impreses en 1518. [[Carlos I d'España|Carlos V]] ordenó que se cerrara esti claustru alredor de los años 1525. Los primeros mártires luteranos vinieron d'Amberes. La [[Reforma protestante|Reforma]] dio como resultáu foles consecutives de reforma que se superponían: una luterana, siguida por una militante [[anabaptista]], depués una [[menonita]] y finalmente'l movimientu [[calvinismu|calvinista]]. Estos movimientos esistieron cada unu con independencia del restu. La [[Pragmática Sanción]] de 1549, emitida por Carlos V, estableció los Países Baxos como les [[Diecisiete Provincies]] (o Países Baxos españoles nel so sentíu más ampliu) como una entidá separada del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] y de Francia. La cisma ente les provincies septentrionales calvinistes y les meridionales [[Catolicismu|católiques]] dio como resultáu la [[Unión d'Utrecht]] y la [[Unión de Arrás]] (''Atrecht'' en neerlandés), respeutivamente. ==== Beeldenstorm ==== [[Ficheru:UtrechtIconoclasm.jpg|thumb|180px|Estatues en [[Relieve (arte)|relieve]] de la [[Catedral de San Martín (Utrecht)|Catedral de San Martín]], [[Utrecht]], [[Holanda]] atacaes mientres la iconoclastia [[Reforma Protestante|reformista]] nel sieglu XVI.<ref>[http://www.domkerk.nl/domchurch/history.html La nacencia y crecedera d'Utrecht]</ref>]] Una traza distintiva de la Reforma foi la creencia de qu'una escesiva celebración de los santos y les sos imáxenes convirtiérase en [[idolatría]]. Los esfuercios por acabar con ella llevaron a la [[iconoclastia]] de [[1566]] (la ''Beeldenstorm'') – la baltadera d'estatues y pintures que representaben santos. Esto rellacionábase cola guerra de relixón que se taba desenvolviendo ente católicos y protestantes, especialmente los [[anabaptista|anabaptistes]]. El ''Beeldenstorm'' empezó no qu'anguaño ye'l [[distritu de Dunkerque]] nel [[Flandes francés]], con sermones al campu (en [[Idioma neerlandés|neerlandés]], ''hagepreken''). El primeru tuvo llugar nel ''Cloostervelt'' cerca de [[Hondschoote]]. El primer gran sermón celebróse cerca de [[Boeschepe]] el 12 de xunetu de [[1562]]. Estos sermones al campu, na so mayoría de signu anabaptista o [[menonita]], espublizar por tol país. El 10 d'agostu de [[1566]] a la fin de la [[pelegrinación]] ente Hondschoote y [[Steenvoorde]], la capiya del ''Sint-Laurensklooster'' (Monesteriu de [[Lorenzo (mártir)|San Llorienzo]]) foi desfigurada polos protestantes. La iconoclastia dio como resultáu non yá la destrucción del arte católico, sinón tamién la vida de munchos sacerdotes. Depués estendióse a [[Amberes]], y el 22 d'agostu, a [[Gante]]. Atacar a una catedral, ocho ilesies, venticinco claustro, diez hospitales y siete capielles. Dende ellí, estendióse entá más al este y al norte, pero en total nun duró más d'un mes. El fíu de Carlos I, el rei [[Felipe II d'España]], un devotu católicu y autoproclamado proteutor de la [[Contrarreforma]], quien yera tamién el duque, conde o señor de caúna de les [[Diecisiete Provincies]], [[Supresión de la disensión|suprimió]] el [[calvinismu]] en Flandes, [[Ducáu de Brabante|Brabante]] y [[Holanda]]. Lo que güei se correspuende aproximao col [[Limburgu (Bélxica)|Limburgu Belga]] yera parte del [[Obispáu de Liexa]] y yera católicu ''[[de facto]]''. Parte de lo que güei ye'l [[Limburgu (Países Baxos)|Limburgu holandés]] sofitaba la [[Unión de Arrás]], pero nun lu robló. ==== La guerra de los Ochenta Años ==== En 1568 los Diecisiete Provincies que roblaron la Unión d'Utrecht empezaron una revuelta contra Felipe II: la [[guerra de los Ochenta Años]]. Les tropes españoles rápido empezaron a combatir a los rebeldes, pero primero que la revuelta pudiera ser totalmente derrotada, españara la guerra ente [[Inglaterra]] y l'[[Imperiu español]], forzando a les tropes españoles de Felipe a detener la so meyora. Mentanto, los exércitos españoles yá conquistaren les importantes ciudaes comerciales de Bruxes y Gante. Amberes, que yera unu de los puertos más importantes del momentu, tamién tenía que ser reconquistada. El 17 d'agostu de 1585, cayó Amberes. A partir de 1568 y hasta 1648 desenvolvióse la guerra de los Ochenta Años ente lo qu'a partir de 1585 yeren los [[Países Baxos de los Habsburgu]] al sur y les [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Provincies Xuníes]] del norte. ==== Los Países Baxos meridionales ==== [[Ficheru:Quad Flandria.jpg|thumb|Mapa de 1609 del condáu de Flandes.]] Los distritos occidentales de Flandes pasaron finalmente a Francia tres distintos trataos de [[1659]] (Artois), [[1668]], y [[1678]]. Asina, la rexón de Dunkerque pasó a formar parte de Francia dende [[1662]] y la de [[Lille]] en [[1668]]. El [[Tratáu d'Utrecht]] ([[1713]]) dexó'l restu de Flandes a los Habsburgu d'Austria. Mientres la [[Revolución francesa]], les tropes republicanes invadieron esti Flandes austriacu. Nel [[Congresu de Viena]] ([[1814]]), Flandes foi declaráu como provincia de los [[Países Baxos]]. === Reinu de Bélxica === En [[1830]] creóse'l [[Reinu de Bélxica]], y Flandes foi una de les provincies que la formó. Esti territoriu viose afeutáu tantu pola [[Primer Guerra Mundial]] como pola [[Segunda Guerra Mundial|Segunda]]. Flandes, como'l conxuntu de Bélxica, foi testigu de parte de les grandes perdes humanes del [[Frente Occidental (Primer Guerra Mundial)|Frente occidental]] na Primer Guerra Mundialsobremanera poles trés batalles de [[Ypres]]. Por cuenta de los cientos de miles de baxes en Ypres, les [[Papaver rhoeas|amapoles]] que brotaron dempués nel campu de batalla, más tarde inmortalizadas nel [[poema]] canadiense «[[In Flanders Fields]]», escritu por John McCrae, convirtiéronse nun símbolu de les vides perdíes na guerra. Mientres el periodu d'enteguerres y la Segunda Guerra Mundial, surdieron en Bélxica dellos partíos nacionalistes y d'estrema derecha, y dellos los flamencos nutrir del sentimientu de discriminación polos valones contra los flamencos. El gobiernu alemán prometió a los flamencos más derechos, polo que dalgunos d'ellos collaboraron col réxime [[nazismu|nazi]]. Dempués de la guerra, los collaboracionistes (o xente que yera ''Zwart'', «Negra» mientres la guerra) fueron escorríos y castigaos. Y ente ellos había munchos nacionalistes flamencos, que'l so principal oxetivu yera llograr más derechos pa Flandes. Como resultáu d'esto, hasta l'actualidá'l nacionalismu flamenco suelse acomuñar a la derecha política y les ideoloxíes fascistes. Particularmente dende la [[Segunda Guerra Mundial]], Flandes sufrió un espectacular tresformamientu: pasó de ser una rexón agrícola nel [[sieglu XIX]] y empiezos del [[sieglu XX]], a una rexón que creció y espolletó con una gran fortaleza económica. La educación, un prósperu clima social y una gran productividá fueron los factores cruciales nesta evolución. == Instituciones y política == La ciudá de Bruxeles combina la so condición de sede de la [[Comisión Europea]] y otres instituciones de la [[Xunión Europea]] (XE), lo mesmo que de otros organismos internacionales, amás tien un calter cosmopolita y al empar tradicional. Importantes llugares son: la Grote Markt, una de les places más belles del mundu; el Conceyu, d'estilu góticu flamíxeru; la Casa del Rei y los 39 edificios gremiales, coles sos formoses fachaes barroques; el Muséu Nacional del Cómic; el Manneken Pis; el Barriu Real; la Catedral de San Miguel y Santa Gúdula; el Sablon; el Parque del Cincuentenariu; el Atomium, etc. {{VT|Instituciones de la Unión Europea}} == División alministrativa == [[Ficheru:VlaanderenProvincies.png|right]] La Rexón de Flandes entiende 5 [[Organización territorial de Bélxica|provincies]]: # [[Provincia d'Amberes|Amberes]] # [[Provincia de Limburgu (Bélxica)|Limburgu]] # [[Provincia de Flandes Oriental|Flandes Oriental]] # [[Provincia del Brabante Flamencu|Brabante Flamencu]] # [[Provincia de Flandes Occidental|Flandes Occidental]] === Conceyos === La Rexón de Flandes cunta con 315 conceyos == Ciudaes principales == '''[[Bruxes]]''' (''Brugge''): ye una ciudá con obres arquiteutóniques notables, siendo dellos polos d'atraición turística les canales medievales, la plaza mayor, el conceyu del [[sieglu XIV]], el palaciu del ''Brugse vrije'', la [[catedral de Brujo|catedral de San Salvador]], la [[Basílica de la Santa Sangre de Brujo|Basílica de la Santa Sangre]] y el [[Beguinaje de Bruxes|Beaterio]]. '''[[Amberes]]''' (''Antwerpen''): a veres del [[ríu Escaldia]], ye la ciudá natal de pintores como [[Rubens]] o [[Van Dyck]]. Tamién conocida pol so trabayu colos [[diamante]]s. Dalgunes de les posibilidaes más destacaes pa visitar son: la Plaza Mayor, el Conceyu, la so Catedral Gótica, la casa de Rubens, el Muséu PlantinMoretus, el muséu de Belles Artes y el Muséu Provincial del Diamante. [[Ficheru:Kortrijk Hotel de ville.jpg|thumb|Conceyu de [[Courtrai|Cortrique]].]] '''[[Gante]]''' (''Gent''): establecida nel encruz de los ríos Lys y Escaldia. Xeográficamente asitiada a escasos 30 minutos d'otres ciudaes como Bruxes, Amberes y Bruxeles. Contién munchos puntos d'interés como'l Castiellu de los Condes, el Muelle de los herboristas y el del trigu, el barriu de Patershol y la catedral de San Bavón. '''[[Courtrai|Cortrique]]''' (''Kortrijk''): la ciudá Cortrique (o Courtrai) asitiar na zona del Flandes occidental con una situación privilexada, ente Bruxes, Gante y Lille. Ye una preciosa ya histórica población d'aspeutu medieval, nes estribaciones del ríu Leie. La vida de Courtrai tuvo siempres íntimamente amestada al so ríu, una y bones ésti alimenta coles sos agües les fábriques de texíos de llinu nos que se realicen los famosos paños de Flandes. '''[[Lovaina]]''' (''Leuven''): ye la ciudá universitaria de Flandes por excelencia. La so universidá foi fundada en 1425. Lovaina tamién ye conocida pol so Grote Markt o Plaza Mayor, la [[Ilesia de San Pedro (Lovaina)|ilesia de San Pedro]], el pimpanu [[Conceyu de Lovaina|Conceyu]], el Salón de los Texíos (De Lakenhallen), el Colexu Van Dale, la ilesia de San Miguel y el Gran Beaterio. '''[[Mechelen]]''' (''Mechelen''): ciudá bien importante por cuenta de distintes condiciones históriques como ser la capital de los [[Países Baxos]] (mientres el periodu de los duques de [[Borgoña]]), centru neurálxicu del poder clerical y ciudá na que l'emperador [[Carlos I d'España|Carlos V]] vivió un llargu periodu. Por tou esto y muncho más Mechelen tien la preciosa catedral de San Romualdo, la ilesia de San Xuan y la de San Pedro y San Pablo. Tamién presenta gran interés cultural la escuela de carrillones y los talleres de restauración de tapices. {| {{tablaguapa}} style="clear: both" align="right" width=300 |- | bgcolor="#e9e9e9" align="center" | Organización político-alministrativa [[Ficheru:Bélxica división alministrativa.png|||250px|División alministrativa de Bélxica.]] |- | La rexón de Flandes cunta con 300 conceyos estremaos ente 5 provincies: # [[Provincia d'Amberes]] (Antwerpen) # [[Provincia de Brabante Flamencu]] (Vlaams-Brabant) # [[Provincia de Flandes Occidental]] (West-Vlaanderen) # [[Provincia de Flandes Oriental]] (Oost-Vlaanderen) # [[Provincia de Limburgu (Bélxica)|Limburgu]] (Limburg) |} == Economía == Flandes concentra la mayor parte de la riqueza nacional de Bélxica. L'actual economía flamenca ta basada principalmente nes esportaciones. Flandes tien la mayor tasa d'esportación per cápita nel mundu. Ye una zona que se destacar tantu no industrial como no comercial, famosa poles sos [[quesu|quesos]], [[cerveza|cerveces]] y [[pintura|pintures]]. == Cultura y sociedá == Flandes cuenta col 57,9% de la población total belga. Nesta rexón fálase [[neerlandés]], denomináu tamién [[Idioma flamencu|flamencu]], que conoz y emplega hasta un 70% de la población belga. Los grandes maestros de la pintura [[Jan van Eyck|Van Eyck]], [[Pieter Brueghel el Viejo|Brueghel]], [[Rubens]] y [[Van Dyck]], ente otros, nacieron y llevaron a cabu los sos trabayos en Flandes. Esistió una auténtica [[escuela flamenca]] de pintura de fama y algame internacionales. En primavera apuéstase una importante prueba ciclista llamada'l [[Tour de Flandes]]. == L'arte barroco == Frente a Holanda, nel sieglu XVII Flandes sigue permaneciendo so la influencia católica d'España.<br /> N'arquiteutura'l [[arquiteutura gótica|góticu]] va dar pasu al [[Arquiteutura barroca|barrocu]], debíu al escasu desenvolvimientu del [[Renacimientu]]. van construyise un gran númberu de conventos y abadíes barrocos, de les numberoses órdenes relixoses qu'ellí s'instalaron, con estructures suntuoses, que recueyen los ecos de les construcciones principesques.<br /> Pero como en dómines anteriores, la manifestación artística más destacada y rica ye la pictórica, qu'enllaza cola pintura flamenca tradicional y qu'amuesa un desenvolvimientu paralelu a la pintura holandesa, incluyendo los nuevos xéneros que nella se desenvuelven. va caltenese la esmolición pol arte italianu, y la constante rellación sobremanera con pintores venecianos. La figura más destacada, y unu de los xenios de la pintura universal de toles dómines, ye [[Pedro Pablo Rubens]], que la so obra va tener una gran importancia trascendental nel restu d'Europa. Al pie de él trabayen pintores d'una gran calidá como [[Jacob Jordaens]], [[David Teniers el Mozu]], y [[Antón Van Dyck|Anton van Dyck]]. == Eleiciones rexonales en Flandes == {| {{tablaguapa}} | | colspan="2" bgcolor="#C0C0C0" align="center"| '''Añu 2014''' | colspan="2" bgcolor="#C0C0C0" align="center"| '''Añu 2009''' | colspan="2" bgcolor="#C0C0C0" align="center"| '''Añu 2004''' | colspan="2" bgcolor="#C0C0C0" align="center"| '''Añu 1999''' | colspan="2" bgcolor="#C0C0C0" align="center"| '''Añu 1995''' |- | bgcolor="#D8D8D8" | '''Partíu''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''%''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''Escaños''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''%''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''Escaños''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''%''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''Escaños''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''%''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''Escaños''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''%''' | bgcolor="#D8D8D8" | '''Escaños''' |- | [[Partíu Cristianu-Demócrata Flamencu|CD&V (Partíu Cristianu-Demócrata Flamencu)]] | 20,5 | 27 | 22,9 | 31 | 26,1 | 34 | 22,1 | 28 | 26,8 | 35 |- | [[Nueva Alianza Flamenca|N-VA (Nueva Alianza Flamenca)]] | 31,9 | 43 | 13,1 | 16 | 26,1 | 35 | 22,1 | 28 | 26,8 | 35 |- | [[Vlaams Belang|''Vlaams Belang'' (Interés Flamencu)]] | 5,9 | 6 | 15,3 | 21 | 24,2 | 32 | 15,5 | 20 | 12,3 | 15 |- | [[Lliberales y Demócrates Flamencos|OpenVLD (Lliberales y Demócrates Flamencos)]] y [[Vivant]] | 14,2 | 19 | 15 | 21 | 19,8 | 25 | 22,2 | 27 | 20,2 | 26 |- | [[Partíu Socialista-Distintu|''Socialistische Partij-Anders'', sp.a (Partíu Socialista-Distintu)]] y [[Spirit-Los Lliberales Flamencos d'Esquierdes]] | 14 | 18 | 15,3 | 19 | 19,7 | 25 | 15 | 19 | 19,4 | 25 |- | [[Groen!|''Groen!'' (Verdes)]] | 8,7 | 10 | 6,8 | 7 | 7,6 | 6 | 11,6 | 12 | 7,1 | 7 |- | [[Unión de los Francófonos]] | 0,8 | 1 | 1,2 | 1 | 1,1 | 1 | 0,9 | 1 | 1,2 | 1 |- | PVDA+ (Partíu del Trabayu) | 2,5 | 0 | 1 | 0 | | | | | | |- | LDD (Llista De Decker) | | | 7.6 | 8 | | | | | | |- | [[Volksunie|''Volksunie'' (Unión del Pueblu)]] | | | | | | | 9,3 | 11 | 9 | 9 |} == Ver tamién == * [[Flandes francés]] * [[Flandes zelandés]] * [[Partición de Bélxica]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikiquote|Flandes}} * [http://www.flandes.net Sitio de la Oficina de Turismu de Bélxica n'España, sobre les Rexones de Flandes y Bruxeles] * [http://www.pinturaflamenca.com/ La pintura flamenca na coleición Gerstenmaier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308124715/http://www.pinturaflamenca.com/ |date=2018-03-08 }} {{EL}} {{Tradubot|Región Flamenca}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Flandes| ]] [[Categoría:Organización territorial de Bélxica]] jwpdjw5tqp2ksk3xy5ptpu07w27t4fw 0 104081 4502777 4153806 2026-07-05T16:13:15Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502777 wikitext text/x-wiki {{rexón}} La '''provincia de Burgas''' (en [[Idioma búlgaru|búlgaru]]: Област Бургас) ye una [[Organización territorial de Bulgaria|provincia o óblast]] allugáu al sureste de [[Bulgaria]]. Llenda al norte coles provincies de [[provincia de Varna|Varna]] y [[provincia de Shumen|Shumen]]; al este col [[mar Negru]]; al sur con [[Turquía]] y al oeste coles de [[Provincia de Sliven|Sliven]] y [[Provincia de Yambol|Yambol]].<ref>{{cita web |url=http://www.bsregion.org/ |títulu=Област Бургас (Sitiu oficial de la provincia) |idioma=búlgaru ya inglés |fechaaccesu=6 de xunu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100914162636/http://www.bsregion.org/ |fechaarchivu=2010-09-14 }}</ref> Ye la segunda provincia por tamañu, dempués de la [[provincia de Sofía]], y la cuarta por población. == Conceyos y pueblos == [[Ficheru:Lake-mandrensko-dinev.jpg|thumb|250px|[[Llagu Mandrensko]] cerca de [[Burgas]].]] [[Ficheru:142 Uitzicht op Boergas en Zwarte Zee.jpeg|thumb|250px|Vista de la provincia.]] [[Ficheru:Malko Turnovo Museum.JPG|thumb|250px|Vieyes cases en Malko Tarnovo, na rexón de Strandzha.]] [[Ficheru:Sozopol-dinev-1.jpg|thumb|250px|Vista de [[Sozopol]].]] [[Ficheru:Nessebar St Jean-Baptiste.jpg|250px|thumb|Ilesia de San Xuan Bautista (del [[sieglu XI]]) en Nessebar.]] La provincia de Burgas ta subdividida nos siguientes conceyos (''obshtina'') y pueblos: === [[Conceyu de Aytos]] === [[Aytos]], [[Dryankovets]], [[Zetyovo]], [[Karageorgievo]], [[Karanovo]], [[Lyaskovo]], [[Malka]], [[Polyana (Aytos)|Polyana]], [[Maglen]], [[Peshtersko]], [[Pirne]], [[Polyanovo]], [[Raklinovo]], [[Sadievo]], [[Topolitsa]], [[Cherna Mogila]], [[Chernograd]] y [[Chukarka]]. === [[Conceyu de Burgas]] === [[Banevo]], [[Bratovo]], [[Bryastovets]], [[Burgas]], [[Balgarovo]], [[Dimchevo]], [[Draganovo]], [[Vetren (Burgas)|Vetren]], [[Izvorishte]], [[Marinka (Burgas)|Marinka]], [[Mirolyubovo]], [[Ravnets]], [[Meden Rudnik]], [[Tvarditsa (Burgas)|Tvarditsa]] y [[Cherno More (Burgas)|Cherno More]]. === [[Conceyu de Sredets]] === [[Belevren]], [[Belila]], [[Bistrets]], [[Bogdanovo]], [[Varovnik]], [[Golyamo Bukovo]], [[Gorno Yabalkovo]], [[Granitets]], [[Granichar]], [[Sredets]], [[Debelt]], [[Dolno Yabalkovo]], [[Draka]], [[Drachevo]], [[Dyulevo]], [[Momina Tsarkva]], [[Zagortsi]], [[Zornitsa]], [[Kirovo]], [[Kubadin]], [[Malina (Sredets)|Malina]], [[Orlintsi]], [[Prohod]], [[Panchevo]], [[Radoynovo]], [[Rosenovo]], [[Svetlina]], [[Sinyo Kamene]], [[Slivovo]], [[Suhodol]], [[Valchanovo]] y [[Fakiya]]. === [[Conceyu de Kameno]] === [[Vinarsko]], [[Vratitsa]], [[Zhelyazovo]], [[Kameno]], [[Krastina]], [[Livada]], [[Konstantinovo]], [[Polski Izvor]], [[Rusokastro]], [[Svoboda (Burgas)|Svoboda]], [[Troyanovo]], [[Trastikovo]] y [[Cherni Vrah]]. === [[Conceyu de Karnobat]] === [[Asparuhovo]], [[Detelina]], [[Venets]], [[Glumche]], [[Devetak]], [[Devetintsi]], [[Dobrinovo]], [[Dragantsi]], [[Dragovo]], [[Ekzarh Antimovo]], [[Zheleznik]], [[Zhitosvyat]], [[Zimen]], [[Iskra (Karnobat)|Iskra]], [[Karnobat]], [[Klikach]], [[Kozare]], [[Krumovo Gradishte]], [[Krushovo]], [[Madrino]], [[Nevestino]], [[Ognen]], [[Raklitsa]], [[San-Stefano]], [[Sigmen]], [[Sokolovo]], [[Sarnevo]], [[Smolnik]], [[Hadzhiite]], [[Tserkovski]] y [[Cherkovo]]. === [[Conceyu de Malko Tarnovo]] === [[Bliznak]], [[Brashlyan]], [[Byala Voda]], [[Vizitsa]], [[Gramatikovo]], [[Evrenozovo]], [[Zabernovo]], [[Zvezdets]], [[Kalovo]], [[Malko Tarnovo]], [[Mladezhko]], [[Slivarovo]] y [[Stoilovo]]. === [[Conceyu de Tsarevo]] === [[Ahtopol]], [[Brodilovo]], [[Balgari]], [[Varvara]], [[Velika (Bulgaria)|Velika]], [[Izgrev]], [[Kondolovo]], [[Kosti (Bulgaria)|Kosti]], [[Lozenets (Provincia de Burgas)|Lozenets]], [[Tsarevo]], [[Rezovo]], [[Sinemorets]] y [[Fazanovo]]. === [[Conceyu de Nesebar]] === [[Banya (Burgas)|Banya]], [[Sveti Vlas]], [[Gyulyovtsa]], [[Emona (Nesebar)|Emona]], [[Koznitsa]], [[Kosharitsa]], [[Nesebar]], [[Obzor]], [[Orizare]], [[Panitsovo]], [[Priseltsi]], [[Ravda]], [[Rakovskovo]], [[Slanchev Bryag]] y [[Tankovo]]. === [[Conceyu de Pomorie]] === [[Aheloy]], [[Aleksandrovo]], [[Bata (Burgas)|Bata]], [[Gaberovo]], [[Goritsa]], [[Galabets]], [[Dabnik]], [[Belodol]], [[Kableshkovo]], [[Kamenar]], [[Kozichino]], [[Kosovets]], [[Laka (Pomorie)|Laka]], [[Medovo]], [[Pomorie]], [[Poroy]] y [[Stratsin]]. === [[Conceyu de Ruen]] === [[Bilka]], [[Vishna]], [[Vresovo]], [[Podgorets]], [[Dobra Polyana]], [[Dobromir (Ruen)|Dobromir]], [[Dropla]], [[Daskotna]], [[Dyulya]], [[Zaimchevo]], [[Zaychar]], [[Zvezda (Burgas)|Zvezda]], [[Kamenyak]], [[Karavelyovo]], [[Listets]], [[Lyulyakovo]], [[Pripek]], [[Mrezhichko]], [[Preobrazhentsi]], [[Planinitsa]], [[Prosenik (Ruen)|Prosenik]], [[Razboyna]], [[Rechitsa]], [[Rozhden]], [[Rudina]], [[Ruen]], [[Rupcha]], [[Razhitsa]], [[Skalak]], [[Snezha]], [[Snyagovo]], [[Sokolets]], [[Sredna Mahala]], [[Struya]], [[Topchiysko]], [[Tranak]], [[Sini Rid]], [[Cheresha]], [[Shivarovo]], [[Yabalchevo]] y [[Yasenovo]]. === [[Conceyu de Sozopol]] === [[Varshilo]], [[Gabar]], [[Zidarovo]], [[Izvor]], [[Indzhe Voyvoda]], [[Krushevets]], [[Prisad]], [[Ravadinovo]], [[Ravna Gora (Burgas)|Ravna Gora]], [[Atiya]], [[Rosen]], [[Sozopol]] y [[Chernomorets]]. === [[Conceyu de Sungurlare]] === [[Balabanchevo]], [[Beronovo]], [[Bosilkovo]], [[Vedrovo]], [[Vezenkovo]], [[Valchin]], [[Gorovo]], [[Grozden]], [[Esen]], [[Zavet]], [[Kamensko]], [[Kamchiya]], [[Klimash]], [[Kosten]], [[Lozarevo]], [[Lozitsa]], [[Manolich]], [[Podvis]], [[Prilep]], [[Pchelin]], [[Sadovo]], [[Skala]], [[Slavyantsi]], [[Sungurlare]], [[Saedinenie]], [[Terziysko]], [[Velislav]], [[Chernitsa]], [[Chubra]] y [[Dabovitsa]]. === [[Conceyu de Primorsko]] === [[Veselie]], [[Kiten]], [[Novo Panicharevo]], [[Pismenovo]], [[Primorsko]] y [[Yasna Polyana]]. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.bsregion.org/ Sitiu oficial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914162636/http://www.bsregion.org/ |date=2010-09-14 }} (en búlgaru ya inglés) {{Tradubot|Provincia de Burgas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies de Bulgaria|Burgas]] 6rbno8mdbz5y1iwib7ft1601t0hcl4l 0 106699 4502770 4494939 2026-07-05T15:06:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502770 wikitext text/x-wiki {{Vehículu}} Se engloban so la etiqueta de '''Programa espacial soviéticu''' les iniciatives astronáutiques desenvueltes pola [[XRSS]] dende [[1957]] hasta'l momentu de la so disolución en [[1991]]. Les ambiciones espaciales [[Rusia|ruses]] empezaron nel [[sieglu XIX]], tuvieron los sos primeros estudios teóricos nel entamu del [[sieglu XX]] y desenvolviéronse principalmente mientres la [[Guerra Fría]] na [[Xunión Soviética]]. Los soviéticos fueron pioneros de la [[carrera espacial]] al ser los primeres n'unviar un satélite ([[Sputnik 1]]), una criatura viva ([[Laika]]), un home al espaciu ([[Yuri Gagarin|Gagarin]]) y sondes interplanetaries a Marte ([[Marsnik 1]]) y Venus ([[Venera 1]]). El [[4 d'ochobre]] de [[1957]], el satélite [[Sputnik 1]] foi llanzáu con ésitu por un [[cohete]] [[R-7]]. El primer satélite artificial puestu n'órbita sorprendió a los [[Estaos Xuníos|americanos]], que rápido crearon la [[NASA]] pa desenvolver [[Carrera espacial|el so programa espacial]] ya intentar algamar a los soviéticos. El principal inxenieru a cargu foi [[Serguéi Koroliov]]. Tuvo un gran equipu, otru miembru destacáu foi Borís Yevséyevich Chertok, que tuvo a cargu del desenvolvimientu de sistemes de guía y control. [http://www.espacial.org/miscelaneas/biografias/boris_chertok1.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303190148/http://www.espacial.org/miscelaneas/biografias/boris_chertok1.htm |date=2016-03-03 }} Un mes dempués, el [[3 de payares]] de [[1957]], la perra [[Laika]] foi unviada al espaciu a bordu del [[Sputnik 2]]. L'oxetivu de la misión foi monitorizar los efeutos d'un viaxe al espaciu nun ser vivu. Laika foi la primer criatura viva en orbitar la [[Tierra]]. El 12 de xunetu de 2007, Rusia celebró'l 100 aniversariu de la nacencia de [[Serguéi Koroliov]], el presidente Putin apurrió reconocencies y flores a la fía del padre del programa espacial. [https://web.archive.org/web/20070420191227/http://www.space.com/news/ap_070112_russia_korolev100.html] == Oríxenes == Les idees de la [[esploración espacial]] yá esistíen nel [[Imperiu rusu]] entá antes de la [[Primer Guerra Mundial]]. Nos sos trabayos pioneros, [[Konstantín Tsiolkovski]] escribiera y falara sobre esto esplicando'l conceutu de cohetes con múltiples etapes. El primer cohete Soviéticu, llamáu GIRD, foi llanzáu'l 18 d'agostu de 1933. Depués, el 25 de payares de 1933, llanzóse un cohete híbridu de combustible especial llamáu GIRD-X. Yá pa la dómina de 1940-41 llegar a otra meyora na propulsión de cohetes pa producir en serie los cohetes pal sistema múltiple [[Katyusha]]. Otra contribución pa la meyora del programa Soviéticu constituyir el troféu de Guerra los V-2, l'encargáu del proyeutu foi [[Dmitri Ustínov]], y el diseñador ya Inxenieru en xefe [[Serguéi Koroliov]] tamién cuntaron l'ayuda de planos prindaos y del científicu alemán [[Helmut Gröttrup]] llograron construyir una retruca del V-2 y llamar [[R-1 (misil)|Cohete R-1]] Pero'l pesu de les primeres cabeces nucleares soviétiques riquía un propulsor más poderosu, dempués de delles pruebes con otros modelos Koroliov construyó'l R-7 que llogró llevar una carga a una distancia de 7000 km.[http://www.astroenlazador.com/article.php3?id_article=664], convirtiéndose nesi momentu como'l cohete más avanzáu de la dómina. Años más tarde el Programa Espacial Soviéticu entró nun plan Quinquenal de 5 años y llogró tamién sofitos del Exércitu Soviéticu, en xineru de 1956 aprobóse'l plan pa desenvolver Satélites que orbitaran el planeta y llograr más conocencies del ambiente espacial ([[Sputnik]]) y tamién pa ganar esperiencia militar espacial (Zenit). Dempués del ésitu mundial col Spútnik, a Koroliov pidióse-y marches forzaes pal desenvolvimientu d'un programa tripuláu y asina producir la nave espacial Vostok. Dempués de la muerte de Koroliov en 1966, Kerim Kerímov quedó al cargu de la construcción del Vostok 1.[https://web.archive.org/web/20080108073958/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030407/ai_n12692130] Kerímov foi nomáu como Xefe la comisión de Vuelos tripulaos y tuvo nesi cargu por más de 25 años (1966-1991). Él supervisó caúna de les etapes de desenvolvimientu y operación de vuelos tripulaos y misiones de sonda espaciales de la Xunión Soviética. Unu de los sos más grandes llogros foi la puesta n'órbita de la estación espacial Mir en 1986. == Proyeutos == El programa espacial soviéticu llevó a cabu un gran númberu de proyeutos, incluyendo: * [[Almaz|Programa Almaz]] * [[Tresbordador Burán]] * [[Cosmos (satélite)|Programa Cosmos]] * [[Cohete Energía]] * Programa de satélites científicos [[Foton M|Fotón]] * [[Programa Lluna]] * [[Programa Mars]] * Satélites meteorolóxicos [[Meteor (satélite)|Meteor]] * Satélites de comunicaciones [[Mólniya (satélite)|Mólniya]] * [[MIR (estación espacial)|Estación espacial MIR]] * [[Protón (cohete)|Satélites Protón]] * [[Programa Salyut]] * [[Programa Soyuz]] * [[Programa Sputnik]] * [[TKS]] * Satélites de navegación [[Tsicada]] * [[Programa Venera]] * [[Programa Vostok]] * [[Programa Vosjod|Programa Voskhod]] * [[Programa Zond]] * [[N1/L3|Programa llunar N1/L3]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.russianspaceweb.com/index.html Programa Espacial URSS] * [http://www.astroenlazador.com/article.php3?id_article=664 50 años dempués EL SPÚTNIK] * [http://www.mentallandscape.com/S_Sputnik.htm 50 años del Spútnik] * [http://www.pbs.org/redfiles/moon/ PBS Rede files] * {{Enllaz rotu|1=Modelos en VRML de les naves y sondes soviétiques |2=http://vsm.host.ru/y_vrml.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{Tradubot|Programa espacial de la Xunión Soviética}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Programa espacial de la Xunión Soviética]] 6b3yui5ru3ms7tn3k4lyb47w2mtzew1 0 113449 4502822 4420409 2026-07-06T01:23:01Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502822 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20161231123041}} {{Avisu médicu}} {{Ficha xenérica}} La '''radioterapia''' ye una forma de [[tratamientu (medicina)|tratamientu]] basada nel emplegu de [[radiación ionizante|radiaciones ionizantes]] ([[rayos X]] o [[radioactividá]], la qu'inclúi los [[rayu gamma]] y les partícules alfa). Ye unu de los tratamientos más comunes contra distintos tipos de cáncer (cabeza y pescuezu, vexiga, pulmón, ente otros). == Conceutu == N'[[Europa]], les especialidaes médiques que s'encarguen de la radioterapia ye la [[Oncoloxía radioterápica]] y la [[Radiofísica Hospitalaria]], la Oncoloxía radioterápica reconocida dende [[1978]] y col nome actual dende [[1984]] y la Radiofísica Hospitalaria dende [[1993]]. La Radioterapia ye un tipu de tratamientu [[oncoloxía|oncolóxicu]] qu'utiliza les radiaciones pa esaniciar les célules tumorales, (xeneralmente [[cáncer|canceríxenes]]), na parte del organismu onde s'apliquen (tratamientu local). La radioterapia actúa sobre'l [[tumor]], destruyendo les célules malines y asina torga que crezan y reprodúzanse. Esta aición tamién puede exercese sobre los texíos normales; sicasí, los texíos tumorales son más sensibles a la radiación y nun pueden reparar el dañu producíu de forma tan eficiente como lo fai'l texíu normal, de manera que son destruyíos bloquiando'l ciclu celular. D'estos fenómenos qu'asoceden nos seres vivos tres l'absorción d'enerxía procedente de les radiaciones encarga la radiobioloxía. Otra definición diz que la [[oncoloxía radioterápica]] o '''radioterapia''' ye una especialidá eminentemente clínica encargada na [[epidemioloxía]], [[medicina preventiva|prevención]], [[patoxenia]], [[clínica]], [[diagnósticu]], [[tratamientu (medicina)|tratamientu]] y valoración [[pronósticu médicu|pronóstica]] de les [[neoplasia|neoplasies]], sobremanera del tratamientu basáu nes [[radiación ionizante|radiaciones ionizantes]]. Los equipos de radioterapia son una [[teunoloxía sanitaria]] y por tanto tienen de cumplir la reglamentación de los [[productu sanitariu|productos sanitarios]] pal so comercialización. La radioterapia ye un tratamientu que se vien utilizando dende va un sieglu, y evolucionó coles meyores científiques de la [[Física]], de la [[Oncoloxía]] y de los [[Ordenador electrónicu|ordenador]]es, ameyorando tantu los equipos como la precisión, calidá ya indicación de los tratamientos. La radioterapia sigue siendo nel 2012 xunto cola [[ciruxía]] y la [[quimioterapia]], unu de los trés pilastres del tratamientu del cáncer. Envalórase que más del 50% de los pacientes con cáncer van precisar tratamientu con radioterapia pal control tumoral o como terapia paliativa en dalgún momentu de la so evolución. === Lo que nun ye la radioterapia === La radioterapia o la oncoloxía radioterápica nun se debe confundir con: * [[Radioloxía]], que ye la especialidá médica encargada del [[diagnósticu]] por imaxe basada na radiación ionizante o [[rayos X]], [[Imaxe per resonancia magnética|resonancia magnética]], o [[ultrasoníu|ultrasoníos]] ([[ecografía]]). * [[Medicina nuclear]], que ye otra especialidá médica encargada del diagnósticu pola imaxe y del [[tratamientu (medicina)|tratamientu]] qu'apurren los radionúclidos inyectaos nel cuerpu. == Historia == [[Ficheru:1930 radioterapia istituto tumori milano.jpg|thumb|300px|Sesión de radioterapia nel Istituto Nazionale per lo Studio y la Cura dei Tumori (güei, Fondazione IRCCS Istituto Nazionale dei Tumori), de [[Milán]]. (Semeya tomada hacia 1930.)<ref>{{Cita web |url=http://www.istitutotumori.mi.it/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200412195754/https://www.istitutotumori.mi.it/ |fechaarchivu=2020-04-12 }}</ref>]] La radioterapia utilízase como tratamientu fai yá más d'un sieglu.<ref>Cornejo, J. «La llucha contra'l cáncer: les armes de la Física.» ''Revista Ciencia ya Investigación'', ISSN 0009-6733, 62 (1), páxs. 43-55, Buenos Aires, Arxentina, 2012.</ref> El primer informe d'un sanamientu al traviés de radioterapia data de 1899, pocu dempués de 1895 cuando Roentgen afaya los [[rayos X]] y al añu de 1898 cuando [[Marie Curie|Curie]] afayó'l radiu. La radioterapia ye introducida n'España nel añu 1906 por [[Celedonio Calatayud]], primer médicu español n'utilizala na llucha contra'l cáncer.<ref>[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/tifs.php?coleccion=gazeta&ref=1920/05258&anyo=1920&nbo=223&lim=A&pub=BOE&pco=545&pfi=550 ''Gaceta de Madrid'' (Antiguu ''BOE'') 10 d'agostu de 1920.]</ref> Ye en 1922 cuando la oncoloxía establezse como disciplina médica. Dende esi momentu, la radioterapia, al igual que'l restu de les téuniques utilizaes pa tratar el cáncer, evolucionó enforma. L'apaición en 1953 del [[acelerador llinial]] —un aparatu qu'emite radiaciones—, y l'usu del [[cobaltu]] son dos de les reblagaes que dio la ciencia nesti terrén. Hasta la década de 1980, la planificación de la radioterapia realizar con [[radiografía|radiografíes]] simples y verificaciones 2D o en dos dimensiones. El radioterapeuta nun tenía una idea certera de la llocalización exacta del tumor. A partir de 1980, cola [[Radioterapia con Intensidá Modulada|radioterapia conformada en tres dimensiones]] ('''RT3D'''), gracies a l'ayuda del [[Tomografía axial computarizada|TAC]] y a los sistemes informáticos de cálculu dosimétrico, llógrense imáxenes virtuales de los volúmenes a tratar, que dexen concentrar meyor la dosis. A partir de la década de 1990, otres téuniques d'imaxe como la [[RMN]], [[ecografía]] y [[Tomografía per emisión de positrones|PET]], incorporáronse a la planificación de la radioterapia, coles que se llogra una delimitación más exacta del volume tumoral pa respetar a los [[texíu biolóxico|texíos]] sanos. La [[Radioterapia d'intensidá modulada|radioterapia por intensidá modulada]] (IMRT:Intensity-modulated radiation therapy) ye una forma avanzada de RT3D más precisa, na que se ''modula'' o controla la intensidá del fexe de radiación, llogrando alta dosis de radiación nel tumor y embriviendo la dosis nos texíos sanos. Pa ello utiliza modernos aceleradores lliniales con colimador multiláminas y sofisticaos sistemes informáticos de planificación dosimétrica y verificación de dosis. Yá nel sieglu XXI, empiecen a surdir complexos sistemes de radioterapia 4D, esto ye, una radioterapia que tien en cuenta los movimientos fisiolóxicos de los órganos como los pulmones mientres la respiración. == Tipos de radioterapia == La radioterapia clasificar según distintes carauterístiques téuniques. === Según la distancia de la fonte === Según la distancia en que tea la fonte de irradiación, pueden estremase dos tipos de tratamientos: * '''[[Braquiterapia]]'''. La pallabra braquiterapia procede del griegu brachys que significa "curtiu". Por tanto la braquiterapia ye'l tratamientu radioterápico, que consiste nel allugamientu de fontes radiactives encapsuladas dientro o na proximidá d'un tumor (distancia "curtia" ente'l volume a tratar y la fonte radiactiva). Úsase principalmente en tumores xinecolóxicos. Puede combinase con teleterapia. Tien d'aisllase al paciente radioactivu mientres la fonte tea nel so llugar. * '''Teleterapia o radioterapia esterna''', en que la fonte de irradiación ta a cierta distancia del paciente n'equipos de grandes dimensiones, como son la [[unidá de Cobaltu]] y el [[acelerador llinial d'electrones]]. Nesti tipu de tratamientu, que ye'l más común, los pacientes alleguen diariamente de forma ambulatoria por un periodu variable, dependiendo de la enfermedá que se tea tratando. La radiación puede ser de [[rayu gamma]], [[rayos X]], [[electrón|electrones]], [[protón|protones]] o [[nucleu atómicu|nucleos atómicos]]. D'antiguo emplegábense rayos X de ortovoltaje o baxa enerxía (pocos miles de [[voltios]]) que nun teníen capacidá d'enfusar na fondura de los texíos.<ref>Advances in kilovoltage x-ray beam dosimetry in http://iopscience.iop.org/0031-9155/59/6/R183/article</ref> Más tarde incorporóse la bomba de Cobaltu 60 que la so radiación de rayu gamma con una enerxía de 1,6&nbsp;MeV (megaelectrón-voltios) enfusaben más en fondura. A partir de la década de 1970 surdieron los aceleradores lliniales d'electrones (ALE, o LINAC, del inglés LINear ACcelerator) que producen tantu rayos X d'alta enerxía, pudiendo escoyer la enerxía dende 1,5 hasta 25&nbsp;MV, como electrones que sirven pa tratar tumores superficiales. La radioterapia esterna convencional ye la [[radioterapia conformada en tres dimensiones]] (RT3D). Tamién pertenecen a esti tipu de radioterapia, la [[radiocirugía]], la [[radioterapia estereotáctica]], la [[Radioterapia con Intensidá Modulada]] (IMRT), la [[:en:Total body irradiation|radioterapia corporal total]] (TBI, del inglés [[:en:Total body irradiation|Total Body Irradiation]]). Más apocayá incorporóse la teunoloxía de IGRT, (del inglés Image-Guided Radiation Therapy) onde l'Acelerador Llinial utiliza accesorios adicionales pa toma-y una Tomografía Computadorizada Cónica al paciente antes d'empezar la so sesión de terapia y, depués de comparar estes imáxenes coles imáxenes de Tomografía Computadorizada de la Simulación inicial, determinar los movimientos o axustes necesarios p'alministrar la Radioterapia d'una manera más efeutiva y precisa. === Según la secuencia temporal === Según la secuencia temporal con al respective de otros tratamientos oncolóxicos, la radioterapia puede ser: * '''Radioterapia esclusiva:''' L'únicu tipu de tratamientu oncolóxicu que recibe'l paciente ye la radioterapia. Por casu nel [[cáncer de próstata]] precoz. * '''Radioterapia adyuvante:''' Como complementu d'un tratamientu primariu o principal, xeneralmente la ciruxía. Puede ser neoadyuvante si realiza antes de la ciruxía, pero sobremanera la adyuvancia ye la que se realiza dempués de la ciruxía (postoperatoria). * '''Radioterapia concomitante, concurrente o sincrónica:''' Ye la radioterapia que se realiza simultáneamente con otru tratamientu, xeneralmente la [[quimioterapia]], que mutuamente se potencien. === Según la finalidá de la radioterapia === Según la finalidá de la radioterapia, ésta pue ser: * '''Radioterapia radical o curatible:''' Ye la qu'emplega dosis de radiación altu, próximes a la llende de tolerancia de los texíos normales, coles mires d'esaniciar el tumor. Esti tipu de tratamientu suel ser llargu y con una planificación aballadora, onde'l beneficiu del posible sanamientu, supera la toxicidá causada sobre los texíos normales. * '''Radioterapia paliativa:''' Nesti tipu empleguen dosis menores de radiación, suficientes p'aselar o solliviar los síntomes del paciente con cáncer, con una planificación senciella y duración del tratamientu curtiu y con escasos efeutos secundarios. Xeneralmente ye una radioterapia antiálgica, pero tamién puede ser hemostática, descompresiva, pa solliviar una atelectasia pulmonar, etc. Les téuniques a base de radiación utilicen equipos especiales pa unviar altes dosis de radiación escontra les célules canceroses. El cobaltu 60 emite rayu gamma y ye l'isótopu que más s'utiliza na radioterapia. Nos aparatos de cobaltu 60 la fonte d'emisión radiactiva ta contenida nuna cámara de plomu o uraniu allugada nel cabezal del equipu. Amenorga'l tamañu de los tumores previu a una operación y, a diferencia de la quimioterapia, ye un tratamientu d'aplicación local y solo afecta la parte del cuerpu tratada. == Escayencia radiactiva de cobaltu == La escayencia consiste na emisión d'un fotón de 1.33&nbsp;MeV y otru de 1.17&nbsp;MeV (de media 2 fotones de 1.25&nbsp;MeV) pa llevar al átomu de níquel a un estáu estable. El cobaltu 60 namái utilízase en toes aquelles árees onde'l tumor nun ta bien fondu. == Procesu de tratamientu == Nel primer contautu que tien el paciente col oncólogu radioterapeuta'l médicu ellabora una [[historia clínica]] na qu'incorpora les esploraciones que lu practicaren al paciente, va realizar una [[esploración física]] xeneral y del área afeutada. Ye posible que se solicite dalgún exame adicional. va esplicar al paciente'l tratamientu, la so duración, díes que tien qu'allegar, efeutos, etc. El paciente tien d'entender lo esplicao, preguntar les duldes que lu surdan y roblar el [[consentimientu informáu]]. * '''Planificación del tratamientu (simulación virtual):''' la planificación haber de realizar en tres dimensiones con simulación virtual. Pa ello, ye precisu llevar a cabu una [[Tomografía axial computarizada|TAC]] na posición en que se va aplicar el tratamientu. va tatuáse-y un puntu central que va ser l'orixe de tolos desplazamientos nos trés exes del espaciu. * '''Dosimetría física:'''Coles imáxenes del [[Tomografía axial computarizada|TAC]] dixitalizaes nun ordenador, se delimitan les árees a tratar y los órganos críticos. Cola aplicación informática, añader los fexes de fotones, la intensidá del fexe, y reconstrúyense los volúmenes de les árees delimitadas. El mesmu programa informáticu facilita radiografíes dixitales reconstruyíes qu'asonsañen l'aspeutu del campu de tratamientu sobre una radiografía real. * '''Verificación del tratamientu:''' Una vegada planiáu'l tratamientu, el paciente allega a la unidá de tratamientu, y na mesma posición na que se realizó'l TAC de planificación y con unos desplazamientos nos trés exes del espaciu a partir del puntu d'orixe, realízase una radiografía o una imaxe portal electrónica (rayos X d'alta enerxía). La imaxe que reproduz esta radiografía tien de ser lo más asemeyada posible a la Radiografía Dixital Reconstruyida, y si ye asina empieza'l tratamientu. * '''Tratamientu:''' Consiste en delles sesiones de curtia duración, davezu diaries de llunes a vienres, folgando sábados, Domingos y festivos. En cada sesión de tratamientu reproduz la mesma posición que ye la mesma que cuando se realizó'l TAC de planificación, y que na verificación. Mientres el tratamientu'l paciente ye monitorizado por cámara de videu y micrófonos, p'atender cualquier incidencia y ante la posibilidá d'atayar el tratamientu. Dacuando pueden realizase radiografíes de control pa optimizar el tratamientu. Como posibles fines atopamos tantu los curatibles como los paliativos. Bases biolóxiques. Al travesar la célula, la radiación va inducir cambeos nes molécules presentes. Cuando l'impautu tien llugar nel ADN puede torgar la división celular, y por tanto va morrer por bloquéu de la so capacidá de proliferación. Les mancadures producíes n'enzimes o lípidos, son fácilmente reemplazables y la célula reparar. Los texíos qu'abonden viviegamente son más afeutaos pola radiación nel momentu de la replicación, cuando un ADN dóblase, provocando un efeutu local. Radioterapia paliativa. Oxetivos: - Dexar periodu asintomático más llargu que'l debilitamientu causáu pol tratamientu. - Ameyorar la calidá de vida col paciente, cola mayor autonomía posible. - Solliviar síntomes angustiosos como la hemorraxa, el dolor, la obstrucción y la compresión. - Torgar l'apaición de síntomes urxentes como les hemorraxes, obstrucción, perforación. * '''Siguimientu mientres el tratamientu:''' Los pacientes suelen tener visita selmanal col oncólogu radioterapéuta na que tienen de cuntar los posibles efeutos agudos de la radiación y formular entrugues qu'entá nun se fixeren. Si'l paciente tuviera cualquier problema mientres el tratamientu tien de solicitar cita'l mesmu día qu'allegue al tratamientu. * '''Siguimientu al rematar el tratamientu:''' El paciente tendría d'allegar a la consulta d'Oncoloxía Radioterápica dacuando, a lo menos una vegada al añu, pa valorar toxicidaes tardíes y conocer los resultaos del tratamientu efeutuáu. Si'l siguimientu de la enfermedá realizar l'oncólogu radioterapéuta, ésti tien de solicitar les esploraciones qu'envalore oportunu pa detectar o refugar recidivas y unviar al paciente al especialista determináu. == Efeutos secundarios == Son [[cansanciu]] y [[Cansanciu|aballa]], inflamación y pesadez na mama, encarnizamientu y secañu na piel (como dempués d'una [[quemadura]] solar), que suel sumir tres seis a doce selmanes. L'aición d'estos aparatos suel tar bien focalizada de manera que los sos efeutos suelen ser curtios y, xeneralmente, bien toleraos.<br /> Una bona combinación de descansu, [[actividá física]] y prendes delicaes pueden atenuar estes molesties que, amás, al depender del estáu anímicu del paciente, fáense más tolerables pola incidencia de l'actividá en balance con un fayadizu descansu.<ref>Cornejo, J.; M. B. Roble, A. M. Martín y J. Bujjamer, «Cuestiones étiques, sociales y filosófiques plantegaes pol emplegu de la teunoloxía acomuñada a les radiaciones ionizantes, en imagenoloxía y radioterapia.» ''Biophronesis'' (revista de Bioética de la Facultá de Medicina de la UBA), Vol. 2, N° 2, ''Revista de Bioética y Socioantropoloxía en Medicina'', ISSN 1850-4051, Buenos Aires, Arxentina, 2012. Disponible en: http://www.fmv-uba.org.ar/index1024x768.htm</ref> La contención psicolóxica del paciente ye bien importante, una y bones los cambeos que tienen llugar nel so cuerpu van afectar inevitablemente la so psique.<ref>Cornejo, J. y M. B. Roble (2013), «La perda del cuerpu nel diagnósticu y la terapia por radiaciones.» ''Revista de Bioética Llatinoamericana'', Vol. 11, N° 1, ISSN 2244-7482, páxs. 1-23, Caracas, Venezuela, 2013.</ref> Les célules non tumorales tamién son sensibles de la mesma a los efeutos radioterapéuticos, polo que na mayoría de casos tamién resulten afeutaes por esti tratamientu. Yá sían en zones locales focalizadas o a la d'efeutuar una radiación con mayor marxe. Esto tien como efeutos secundarios la muerte del restu de célules plasmátiques (glóbulos blancos) non canceríxenes d'otres partes del organismu. Crea una inmunodeficiencia realmente importante, provocando una esposición mayor a infeiciones y fai que la recuperación del paciente sía lenta. Otros efeutos secundarios de la radioterapia son; picazón, angüeñes, foria, cayida del pelo, estomagaes, vultura, inflamación, dificultá pa tragar y cambeos urinarios y na vexiga. == Equipu profesional == Nel tratamientu por radioterapia participa un equipu de profesionales integraos pola: * '''Oncólogu Radioterápico:''' Médicu responsable de la prescripción del tratamientu, según la supervisión y vixilancia del paciente. * '''Radiofísico hospitalariu (Físicu Médicu):''' Nel área de radioterapia, Responsable de la Dosimetría Física (funcionamientu dosimétrico de los equipos y control calidable), lo mesmo que de la Dosimetría Clínica individualizada pa cada paciente (diseñu del tratamientu). Ye amás asesor en xeres rellacionaes cola imaxe, compensaciones de tratamientu per interrupción y cuestiones radiobiológicas. * '''Téunicu Especialista en Radioterapia''': Responsable de la execución diaria del tratamientu y del cuidu del paciente en caúna d'estes unidaes, encargáu del chequeo de movimientos mecánicos de la unidá y encargáu de realizar de la Simulaciones del paciente (TAC). Nes Unidaes de Radiofísica, y siempres so supervisión del Radiofísico, diseña dosimetrías sencielles y executa controles calidable a les unidaes de tratamientu. * '''Inxenieru:''' Revisa dacuando los equipos, realizando mantención preventiva y arreglu. Responsable del correutu funcionamientu mecánicu y electrónicu de los equipos. * '''Enfermeru:''' El profesional d'enfermería tien de tener formación específica nesti campu, ye responsable del cuidu de los pacientes mientres el tratamientu, evalúa la so condición xeneral antes d'empecipialo, infórma-y sobre los posibles efeutos secundarios y enséñalu cómo identificalos y tratalos. * '''Auxiliar de radioterapia, auxiliar alministrativu y secretariáu:''' Encargar de la organización de la consulta, cites ya informes. * '''Tecnólogu Médicu en Radioterapia (Chile)''': Profesional universitariu de salú. Ye responsable de la supervisión y aplicación diaria del tratamientu, encargáu de supervisar les simulaciones del paciente (TAC). == Ver tamién == {{llista de columnes|2| * [[Accidente radiolóxicu del Hospital Clínicu de Zaragoza]] * [[Antiangiogénico]] * [[Anticuerpos monoclonales]] * [[Antineoplásico]] * [[Antineoplaston]] * [[Célula madre]] * [[Citostático]] * [[Inmunoterapia]] * [[Medicina nuclear]] * [[Quimioterapia]] * [[Radiografía]] * [[Radioloxía]] }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/ency/article/001918.htm Radioterapia - MedLinePlus] {{Tradubot|Radioterapia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Oncoloxía radioterápica]] [[Categoría:Teunoloxíes sanitaries]] [[Categoría:Tratamientos contra'l cáncer]] [[Categoría:terminoloxía médica]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] hw8p9ael3y7zw8p6oh1ocnk1bitowfh 0 113462 4502821 4048556 2026-07-06T01:21:57Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502821 wikitext text/x-wiki {{Avisu médicu}} {{Ficha xenérica}} La '''radioloxía''' ye la [[especialidá médica]], que s'ocupa de xenerar [[Imagen|imagen]] del interior del [[Cuerpu humanu|cuerpu]] por aciu distintos axentes físicos ([[rayos X]], [[Ultrasoníu|ultrasoníos]], [[Campu magnéticu|campos magnéticos]], ente otros) y d'utilizar estes imáxenes pal [[diagnósticu]] y, en menor midida, pal pronósticu y el tratamientu de les [[Enfermedad|enfermedad]]. Tamién se-y denomina genéricamente [[radiodiagnóstico]] o [[diagnósticu per imaxe]]. La radioloxía tien d'estremase de la [[radioterapia]], que nun utiliza imáxenes, sinón qu'emplega direutamente la [[radiación ionizante]] ([[rayos X]] de mayor enerxía que los usaos pal diagnósticu, y tamién radiaciones d'otru tipu) pal tratamientu de les enfermedaes (por casu, pa detener o frenar la crecedera de los [[tumor]]es que son sensibles a la [[radiación]]). == Clasificación == === Según l'órganu, el sistema o la parte del cuerpu que s'estudia === *radioloxía neurolóxica o neurorradiología *radioloxía de cabeza y cuello *radiología odontolóxica *radioloxía torácica *radioloxía [[cardiaca]] *radioloxía abdominal *radioloxía gastrointestinal *radioloxía genitourinaria *radioloxía de la [[mama]] *radioloxía xinecolóxica *radioloxía vascular *radioloxía musculoesquelética *radioloxía pediátrica *radioloxía podolóxica. === Según la so actividá principal === *[[Medicina nuclear]]: xenera imáxenes por aciu l'usu de trazadores radiactivos que s'afiten con distinta afinidá a los distintos tipos de texíos. Ye una caña puramente diagnóstica y en dellos países constituyir n'especialidá médica aparte. *Radioloxía diagnóstica o radiodiagnóstico: céntrase principalmente en diagnosticar les enfermedaes por aciu la imaxe. *Radioloxía intervencionista: céntrase principalmente nel tratamientu de les enfermedaes, por aciu l'emplegu de procedimientos quirúrxicos mínimamente invasivos empuestos por aciu téuniques d'imaxe. La frontera ente radioloxía diagnóstica y intervencionista nun ta perfectamente definida: los especialistes en diagnósticu tamién suelen realizar procedimientos intervencionistes nel so área respeutiva y los especialistes en tratamientu (los [[radioloxía intervencionista|radiólogos intervencionistes]]) suelen encargase del diagnósticu de les enfermedaes del [[sistema circulatoriu]] periféricu. Na actualidá, en munchos países, la subespecialidad de radioloxía vascular y [[radioloxía intervencionista|intervencionista]] ta integrada col restu de la radioloxía nuna única especialidá, anque hai discutiniu sobre si tendríen de dixebrase como especialidaes oficiales. Clásicamente emplegar los [[rayos X]]. Los rayos X (o [[rayos Röntgen]]) fueron descubiertos hai más de cien años por [[Wilhelm Conrad Röntgen]], científicu alemán qu'estudió los efeutos de los [[tubu de Crookes|tubos de Crookes]] sobre ciertes plaques fotográfiques cuando los sometía al pasu d'una [[lletricidá|corriente llétrica]]. ==Modalidaes== [[Radioloxía convencional]]: emplégase radiación ionizante pa la captura d'imáxenes de cualesquier parte del cuerpu con un mayor énfasis en güesos y articulaciones. Sonografía: [[ecografía]] o [[ultrasonografía]], por aciu l'usu de los ultrasoníos llógrense imáxenes del interior del cuerpu específicamente órganos blandos que nun son visibles por aciu la radioloxía convencional. Los [[güesos]] y el [[gas]] son barreres que torguen el pasu eficaz de los [[ultrasoníu|ultrasoníos]] y llinden el so emplegu. Ye'l métodu aparente pa evaluar pacientes embarazaes yá que les ondes d'ultrasoníu nun afecten el fetu. Tomografía computarizada: [[tomografía computarizada]] ([[tomografía axial computarizada|TAC]]), dexa realizar esploraciones tridimensionales de tolos órganos del cuerpu incorporando a un tubu de rayos X xiratoriu un potente ordenador que ye capaz de reconstruyir les imáxenes. Apocayá tase incorporando a les téuniques de la radioloxía la [[tomografía per emisión de positrones]] ([[tomografía per emisión de positrones|PET]] o [[tomografía per emisión de positrones|TEP]]). Trátase d'una teunoloxía qu'utiliza isótopos radiactivos que s'introducen en molécules orgániques o radiofármacos que son inyectaos al paciente y darréu analízase la emisión radiactiva de los distintos texíos según la captación del radiofármaco que presenten. Xeneralmente utilízase glucosa marcada con flúor-18, polo qu'esiste mayor afinidá per parte de les mancadures tumorales o inflamatorias. Pueden realizase estudios combinando TAC y PET, lo que dexa mayor resolución espacial xunto con imáxenes funcionales. [[Resonancia magnética]]: Los equipos contienen potentes dispositivos capaces de xenerar campos [[magnéticos]] d'hasta más de 3 [[tesla (unidá)|teslas]]. Los campos asina xeneraos son capaces d'alliniar ordenadamente el [[momentu magnéticu nuclear]] de los [[átomo]] con un númberu impar de [[nucleón|nucleones]] del organismu que s'estudia. Por aciu antenes de radiofrecuencia, los momentos de ciertos átomos del organismu desallíniense, empobinándose cada unu nuna direición distinta, al [[azar]]; cuando de dexen d'emitir estes radiaciones electromagnétiques, los momentos vuelven alliniase y emiten esa enerxía de radiofrecuencia antes recibida. Estes [[radiación|radiaciones]], recoyíes y procesaes por ordenador, emplegar pa reconstruyir imáxenes del interior del cuerpu en cualquier direición del espaciu. La intensidá mayor o menor de la imaxe resultante correspuende a la facilidá pa lliberar esa enerxía de cada texíu. Con éses cada texíu va ver de distinta y particular forma. [[Mamografía]]: Utiliza una dosis baxa de radiación y de la mesma estrúyese'l senu, nel llogru d'imáxenes diagnósticas de les mames o glándules mamaries y texíu de les axilas. Esencial nel diagnósticu de [[cáncer de senu]]. [[Angiografía]]: estúdiense los vasos sanguíneos del cuerpu al traviés d'imáxenes llograes emplegando l'usu de [[radiación]] y un [[catéter]] pol cual introduzse un contraste radiopaco que dexa la visualización de los vasos sanguíneos pal so estudiu y diagnósticu d'una condición. El profesional médicu encargáu de supervisar l'exame radiolóxicu ya interpretar la [[imaxe médica]] ye'l médicu radiólogu o'l [[medicina nuclear|médicu nucleísta]], nel casu de la [[medicina nuclear]]. El profesional encargáu del llogru d'imáxenes médiques ye'l [[tecnólogu radiolóxicu]]. ==Radioloxía n'odontoloxía== Nel área odontolóxica estremar ente téuniques radiográfiques intraorales y extraorales. ===Téuniques intraorales=== Les téuniques intraorales pueden ser: * téuniques periapicales: nelles ye posible reparar tantu la corona como'l texíu óseo periapical; * téuniques coronales: dexen reparar la corona del diente; * téuniques oclusales: por oclusión. ===Téuniques extraorales=== Dexen reparar mancadures fora del cuévanu bucal, a nivel de [[senos paranasales]], [[articulación temporomandibular|ATM]], quebres en güesos maxilares, ente otros. ==Ver tamién== *[[contraste radiolóxicu]] *[[fluoroscopia]] *[[imaxe médica]] *[[imaxe per resonancia magnética]] *[[medicina nuclear]] *[[neurorradiología]] *[[productu sanitariu]] *[[teunoloxía sanitaria]] *[[tomografía axial computarizada]] *[[ultrasoníu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Radiology}} [http://scisa.es/radiografia-industrial/ Radiografía Industrial: ¿Para qué s'utiliza?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128184136/http://scisa.es/radiografia-industrial/ |date=2018-01-28 }} {{Tradubot|Radiología}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Radioloxía| ]] 1bs7ra6excw7welmsdoi648npxp04xw 0 114403 4502856 4417142 2026-07-06T05:14:49Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502856 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:People's commone canteen3.jpg|thumb|300px|Comedor comuñal nuna [[Comuña popular (China)|comuña popular]] [[china]] creada mientres el Reblincón Alantre (1958 y 1961).]] El '''Reblincón Alantre''' ([[Chinu simplificáu]]:大跃进, [[Chinu tradicional]]:大躍進, [[Pinyin]]: Dà yuè jìn) foi una campaña de midíes económiques, sociales y polítiques enllantaes na [[República Popular China]] ente 1958 y 1961, mientres la presidencia de [[Mao Zedong]], coles mires de tresformar la tradicional economía agraria China al traviés d'una rápida [[industrialización]] y [[Coleutivismu|coleutivización]]. Los principales cambeos del réxime rural incluyeron la creación de les [[Comuña popular (China)|comuñes populares]], la prohibición de l'agricultura privada, l'impulsu de los proyeutos intensivos en mano d'obra y la política llamada "caminando con dos piernes", que combinaba les pequeñes y medianes iniciatives industriales, colos grandes emprendimientos, alloñar asina del modelu [[Xunión Soviética|soviéticu]].<ref name="Ball"/> El puntu de vista predominante n'Occidente (Jasper Becker, Roderick MacFarquhar, Ansley Coale, John Aird, Judith Banister) y nel [[Partíu Comunista (China)|Partíu Comunista Chinu]] a partir de tomar del poder por [[Deng Xiao Ping]], sostién que'l Reblincón Alantre constituyó un fracasu, causáu en gran midida por errores políticos lideraos por Mao Zedong, que causó la muerte por [[inanición]] de gran cantidá de llabradores, envalorada ente 15 millones y 45 millones, según l'investigador.<ref name=mirsky>Mirsky, Jonathan. "[http://www.nybooks.com/articles/archives/2009/feb/26/the-china-we-dont-know/ The China We Don't Know]." New York Review of Books Volume 56, Number 3. February 26, 2009.</ref><ref>Tau Yang, Dennis (2008). [http://www.palgrave-journals.com/ces/journal/v50/n1/full/ces20084a.html "China's Agricultural Crisis and Famine of 1959–1961: A Survey and Comparison to Soviet Famines."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130714044539/http://www.palgrave-journals.com/ces/journal/v50/n1/full/ces20084a.html |date=2013-07-14 }} [[Palgrave MacMillan]], ''Comparative Economic Studies'' 50, pp.&nbsp;1–29.</ref><ref name=grada9>{{cita publicación | apellíu = Gráda | nome = Cormac Ó | títulu = Great Leap into Famine | series = UCD Centre For Economic Research Working Paper Series | añu = 2011| páxina = 9 }}</ref><ref name=dikotterxii/> L'historiador [[Frank Dikötter]].<ref>Dikötter, Frank (2010). pp. x, xi. ISBN 0-8027-7768-6</ref><ref>Perkins, Dwight (1991). [https://books.google.com/books?id=WpS3nInK6aAC&pg=PA483&dq=degree+of+disruption+in+the+Great+Leap&hl=en&ei=5SiaTPefEYKclgfmjPWBAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=degree%20of%20disruption%20in%20the%20Great%20Leap&f=false "China's Economic Policy and Performance"]. Chapter 6 in ''The Cambridge History of China'', volume 15, ed. by Roderick MacFarquhar, John K. Fairbank and Denis Twitchett. [[Cambridge University Press]].</ref> Otros estudios (Felix Greene, Han Dongping, Joseph Ball) cuestionaron el puntu de vista predominante, sosteniendo que los sos datos nun son fiables y tán sesgados ideolóxicamente, yá sía porque los sos autores sostienen postures [[anticomunismu|anticomunista]] o porque respuenden a los intereses de la nueva orientación política del [[Partíu Comunista (China)|Partíu Comunista Chinu]] adoptada dende 1980.<ref name="Ball">{{cita web|url=https://monthlyreview.org/commentary/did-mao-really-kill-millions-in-the-great-leap-forward/|títulu=Did Mao Really Kill Millions in the Great Leap Forward?|nome=Joseph |apellíu=Ball|fecha=21 de setiembre de 2006)}}</ref><ref>{{cita llibru|títulu=A Curtain of Ignorance: China: how America is Deceived|nome=Felix |apellíu=Greene|editorial=Cape|añu=1965}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Han |apellíu=Dongping|títulu=The Great Leap Famine, the Cultural Revolution and Post- Mao Rural Reform: the Lessons of Rural Development in Contemporary China|publicación:China Studiy Group|añu=2003|númberu=4}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.maoists.org/dikottermisinterpretation.htm|obra=Maoists|títulu=Mao did not want half of China to starve to death: a key document in Frank Dikotter's book ''Mao's Great Famine''}}</ref> == Antecedentes == Mientres los años 1950, la República Popular China llevó a cabu un programa de distribución de la tierra y una industrialización cola ayuda téunica de la [[Xunión Soviética]]. Les rellaciones ente los dos gobiernos comunistes nun yeren bones y los dirixentes chinos víen con esmolición la delda contraida cola [[Xunión Soviética]] y los intereses que la República Popular tenía que pagar. El modelu de desenvolvimientu soviéticu aplicáu pola República Popular mientres el ''Primer Plan Quinquenal'' (1952-1957), anque aguiyara'l desenvolvimientu industrial y la crecedera económica, nun paecía sostenible por cuenta de la presión sobre'l mediu rural, que perdía población por cuenta de la emigración a les ciudaes, y a les inversiones necesaries, que solo podíen faese gracies a los préstamos soviéticos, qu'aumentaben la dependencia del réxime chinu. Na metá de los años cincuenta la situación en China estabilizárase y l'amenaza de les [[Guerra de Corea|guerres de Corea]] y [[Guerra de Vietnam|de Vietnam]] (la guerra francesa) sumiera. Les persones percibíes como [[capitalismu|capitalistes]] fueron espropiaes en [[1952]] y [[1953]]; los [[disidencia|disidentes]], tantu d'esquierda como del [[Kuomintang]], encarcelaos. Per primer vegada en delles xeneraciones, China paecía tener un [[gobiernu]] fuerte y estable. Sicasí, [[Mao Zedong]] sollertar polos términos usaos por [[Nikita Khrushchov]] nel Ventenu Congresu del [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética]]. Mao atalantó que lloñe de ''algamar y adelantrar'' a Occidente, la economía soviética taba quedándose atrasada. Ante les [[sulevación|sulevaciones]] asocedíes n'[[Alemaña del Este]], [[Polonia]] y [[Hungría]], y la Xunión Soviética buscando la [[coesistencia pacífica]], que Mao percibió como una capitulación soviética ante'l poder imperialista d'Occidente, preparó al [[Partíu Comunista de China|PCCh]] pa ''avanzar solo''. == El Reblincón Alantre == El Reblincón Alantre tomó distintos elementos de la hestoria de la [[XRSS]] pa combinalos nuna única y orixinal fórmula china. Coleutivizaciones al estilu del ''tercer periodu'', [[estajanovismu]] de principios de los [[años 1930]], la guardia popular creada por [[Nikita Khrushchev]] en [[1959]], y la política orixinal china de crear [[comuña|comuñes]] como unidaes económiques [[autosuficiencia|autosuficientes]], qu'incorporaben la industria llixero xunto a proyeutos d'infraestructures. Pensábase qu'al traviés de la [[coleutivización]] y el trabayu en masa, la producción china d'[[aceru]] devasaría la del [[Reinu Xuníu]] en quince años. Tamién influyó l'heriedu históricu de China, na que la [[llealtá]] de les autoridaes llocales al centru de poder demostrábase llogrando bones resultancies na implantación de les polítiques impulsaes por ésti, al igual que faía la pequeña [[aristocracia]] rural nos tiempos imperiales. Esto xeneraba una competencia ente les autoridaes llocales pa informar de lo bien que se taben cumpliendo les órdenes, lo que xeneraba informes demasiáu optimistes, o francamente falsos. Per otru llau, la docilidad del campesinado chinu y el [[cultu a la personalidá]] na figura de Mao y l'enfotu que'l pueblu sentía escontra él, llevó a estos llabradores a un paraxismu coleutivu de trabayu ininterrumpíu. Na provincia de [[Henan]] establecióse una comuña esperimental a principios de [[1958]], y llueu el modelu foise estendiendo pel país. Les comuñes empezaron a enllantase masivamente, yá sía por aciu la execución d'órdenes direutes o por aciu la violencia. Decenes de millones de persones nos campos y pequeñes ciudaes fueron movilizaes pa producir un únicu [[productu (oxetu)|productu]], símbolu de la [[industrialización]], el [[aceru]]. Creáronse aproximao 25.000 comuñes en 1958, con alredor de 5.000 [[familia|families]] en caúna d'elles. La idea del gobiernu chinu yera industrializar el país y aumentar la [[Alministración de la Producción|producción]] agrícola faciendo usu del trabayu en masa, evitando asina tener qu'importar maquinaria pesada. L'efeutu más visible dende l'estranxeru foi la campaña de creación de pequeños altos fornos ''nel patiu de casa'' pa la [[fundición]] d'aceru que se construyeron en cada comuña. N'ochobre de [[1958]] informar de la creación d'un millón d'estos. Inclusive nes fábriques, escueles y hospitales los trabayadores cualificaos abandonaben el so trabayu pa destinar parte del so tiempu a producir aceru. Coles mesmes, los llabradores yeren suxetos una coleutivización obligatoria de manera análoga a la impuesta na URSS en [[1934]]. Magar la propaganda oficial, l'aceru producíu por estos fornos artesanales yera en gran parte inservible por cuenta del amiestu de distintos [[metal]]es mientres la so ellaboración. Ello ye que les autoridaes nunca capacitaron a los llabradores pa realizar xeres básiques de [[fundición]], amás qu'un aceru de bona calidá precisaba de plantes siderúrxiques dotaes de la [[teunoloxía]] fayadiza. Magar esto, les autoridaes del Partíu Comunista Chinu abstener de contrariar los deseos de [[Mao Zedong]] ya impulsaron la fundición masiva d'artículos de [[metal]], pa tresformalos nun aceru de pésima calidá. {{Caxa de cita|Tomamos tolos oxetos de metal que teníamos en casa y los nuesos vecinos fixeron lo mesmo. Poner tou nun gran fueu y entemecemos tol metal.|{{small|Zhang Rongmei, profesor de [[xeometría]] na zona rural de [[Shanghai]], sobre la fundición masiva d'aceru.}}|colorfondo=azul}} La fabricación d'aceru vieno apareyada d'una coleutivización obligatoria qu'axuntó a los llabradores chinos n'inmenses comuñes destinaes a trabayos agrícoles y a la execución d'obres ordenaes pol gobiernu. La [[coleutivización]] causó que gran númberu de llabradores chinos perdieren casi toles sos pertenencies privaes, inclusive artículos personales, poles enganíes del gobiernu de suprimir l'individualismu contrarrevolucionario; la improvisación y desorientación ente les autoridaes llocales causó que la fuercia de [[Producción (economía)|trabayu]] de miles de llabradores se desperdiciara n'obres inútiles o irrelevantes, ente que la esixencia de ''quintuplicar la producción agrícola'' condució a situaciones d'[[Esplotación llaboral|esplotación]] llaboral de llabradores nes comuñes. La coleutivización torgó tamién que la vida cotidiana de la China rural caltuviérase, al suprimir [[costume]]s como los [[mercáu|mercaos]] d'aldega, les bodes tradicionales, los trueques de bienes, etc. Ante'l mieu de la [[represión]] política del [[Partíu Comunista de China]] en casu que les autoridaes llocales nun cumplieren coles metes asignaes, la producción d'[[alimentu|alimentos]] foi sobredimensionada, siendo que les autoridaes rexonales manipoliaben les cifres pa satisfaer al gobiernu de [[Beixín]] y ésti de la mesma aceptaba d'acordies les proyeiciones optimistes pa evitar toa autocrítica al proyeutu. {{ensin referencies}}La producción asina llograda yera usada esencialmente pa la so [[esportación]] a la [[XRSS]], como mediu de pagar la delda contraida con esi país y llograr divises; el remanente yera destináu a la población urbana. Una resultancia tráxica foi que de resultes d'esta manipulación de númberos el gobiernu de [[Mao Zedong]] impunxo cuotes de producción cada vez mayores a les [[comuña|comuñes]] llabradores, qu'agora teníen d'apurrir a les autoridaes cantidaes mayores d'alimentos, dexando a los mesmos trabayadores de les comuñes ensin colleches pa la so propia subsistencia.{{ensin referencies}} == Consecuencies == {| class="wikitable sortable" | style="float: right; margin:10px" border="1" |+ Númberu envaloráu de víctimes de la fame que causó'l Reblincón Alantre |- ! scope="col" | Muertes<br />(millones) ! scope="col" | Autores ! scope="col" | Añu |- | 23 || Peng<ref name=peng649>Peng Xizhe (1987). Demographic Consequences of the Great Leap Forward in China's Provinces. Population and Development Review Vol.13 Non.4 (Dec. 1987). páxs.648-649.</ref> || 1987 |- | 27 || Coale<ref name=coale84>[[Ansley J. Coale|Coale, J. Ansley]] (1984). ''Rapid Population Change in China, 1952–1982''. National Academy Press. Washington, D.C. p.7. Coale envalora 27 mllones de muertes: 16 millones d'una interpretación direuta d'estadístiques oficiales chines siguíu d'un axuste a 27 millones pa cubrir la subestimación de muertes</ref> || 1984 |- | 30 || Ashton, ''et al.''<ref name=ashton614>Ashton, Hill, Piazza, and Zeitz (1984). ''Famine in China, 1958-61''. ''Population and Development Review,'' Vol. 10, Non. 4 (Dec., 1984). p.614.</ref>|| 1984 |- | 30 || Banister<ref>Banister, Judith (1987). China's Changing Population. [[Stanford University Press]]. páxs.85,118.</ref> || 1987 |- | 30 || Becker<ref name="becker270">Becker, Jasper (1998). ''Hungry Ghosts: Mao's Secret Famine.'' Holt Paperbacks. p.270,274. ISBN 0-8050-5668-8.</ref> || 1996 |- | 32.5 || Cao<ref name=dikottercao>Dikötter (2010) páxs.324-325. Dikötter cites Cao Shuji (2005). Da Jihuang (1959–1961):nian de Zhongguo renkou (The Great Famine:China's Population in 1959–1961). Hong Kong. Shidai guoji chuban youxian gongsi. p.281</ref> || 2005 |- | 36 || Yang<ref name="yang230">Yang Jisheng (2012). Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962 (Kindle edition). Farrar, Straus and Giroux. p.430. ISBN 9781466827790.</ref> || 2008 |- | 38 || Chang y Halliday<ref>Chang and Halliday (2005). [[Stuart Schram]] cree que les sos estimaciones "han de ser les más precises." (Stuart Schram, "Mao: The Unknown Story". The China Quarterly (189): 207. Consultáu'l 2007-10-07.)</ref> || 2005 |- | 38 || Rummel<ref name="Reevaluating China's Democide to 73,000,000">Rummel, R.J. (2008-11-24). [http://democraticpeace.wordpress.com/2008/11/24/reevaluating-chines-democide-to-73000000/ Reevaluating China's Democide to 73,000,000]. Consultáu 12Feb13.</ref> || 2008 |- | 42 mínimu || Dikötter<ref name="dikotterxii">Dikötter, Frank. Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958-62. Walker & Company, 2010. p. xii ("siquier 45 millones de persones morrieron innecesariamente") p.xiii ("6 a 8 per cientu de les víctimes fueron torturaes a muerte o mataes - lo cual suma casi 2.5 millones de persones.") p.333 ("un mínimu de 45 millones de muertos"). ISBN 0-8027-7768-6.</ref> || 2010 |- |43 a 46 || Chen<ref>Becker (1996) páxines .271-272. D'una entrevista con Chen Yizi.</ref> || 1980 |} {{AP|Gran Fame China}} La consecuencia más clara y más importante foi la muerte de millones de persones, que dellos historiadores cifren n'inclusive 30 millones, la mayoría d'ellos neños bien nuevos qu'apenes llegaben a los diez años d'edá. Estos fallecimientos tuvieron provocaos pola tarrecible [[Gran Fame China|fame]] qu'afaró'l país. La causa principal de la fame foi la mala collecha d'aquellos años, causada poles munches [[catástrofes naturales]] y climátiques qu'afararon [[China]] mientres los años nos cualos llevóse a cabu'l Reblincón Alantre. Ensin dexar de llau les inconmensurables colleches qu'acabaron podrecíes dada la predominancia del llabor na producción d'aceru que yera xeneralmente inservible. China nun recuperó les cifres de producción agrícola ya industrial anteriores a 1958 hasta 1964. El fracasu del reblincón alantre fizo que Mao arrenunciara en 1958 a la presidencia de la república, que pasó a manes de [[Liu Shaoqi]], qu'empecipió una política de liberización pa cultivar parceles privaes, vender productos en mercaos rurales y producir en talleres artesanales. El fracasu del saltu traxo consigo de resultes crítiques n'especial per parte de Peng Dehuai, ministru de defensa, convencíu de qu'había qu'oponese a la política de Mao calificándola de "fanatismu pequeñoburgués". Mao contraatacó calificando a toos aquellos que criticaren la so política de "demócrates burgueses" y acusóse-yos de culpables por combalechadures contra'l partíu. Esta rocea nun terminó ende: Mao siguió'l so ataque cola posterior [[Revolución Cultural]] de la que non solo se sirvió pa camudar la estructura de partíu a la que consideraba aburguesada y simpatizante del capitalismu, sinón tamién pa caltener vivu l'espíritu de revolución y recuperar la influencia que perdiera tres el fracasu del reblincón. === Causes y responsables de la fame=== Les polítiques del Reblincón Alantre, el fallu del gobiernu a responder rápida y efeutivamente a condiciones de fame, según tamién la insistencia de Mao en caltener altes cuotes d'esportación de granos frente a clara evidencia de producción llabradora fueron los causantes de la fame. Tamién hai evidencia considerable de que la fame foi intencional o por causa de neglixencia intencional. [Cita riquida] [[Yang Jisheng]], un miembru del partíu comunista y reporteru de l'axencia de noticies oficial [[Xinhua]], culpa totalmente a les polítiques Maoístes, tales como faer que los trabayadores del sector de l'agricultura dedicar a la producción d'aceru al empar que s'esportaben granos.<ref>Yu, Verna (2008). "[http://www.nytimes.com/2008/12/18/world/asia/18iht-famine.1.18785257.html?pagewanted=all Chinese author of book on famine braves risks to inform new generations]." ''[[The New York Times]]'', November 18, 2008. Yu writes about ''Tombstone'' and interviews author Yang Jisheng.</ref><ref>[[Anne Applebaum|Applebaum, Anne]] (2008). "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/11/AR2008081102015.html When China Starved]." ''[[The Washington Post]]'', August 12, 2008. Applebaum writes about ''Tombstone'' by Yang Jishen.</ref> Mientres la so investigación, Yang afayó que 22 millones de tonelaes de granos taben calteniéndose en tenaes públiques mientres el periodu más fuerte de la fame, reportes de xente sufriendo de inanición pasaron pol sistema burocráticu y fueron inoraos por oficiales d'altu rangu, y les autoridaes ordenaron que les estadístiques fueren destruyíes en rexones onde l'amenorgamientu de la población volvíase evidente.<ref>Link, Perry (2010). [http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/jan/13/china-famine-oslo/ "China: From Famine to Oslo"]. ''[[The New York Review of Books]]'', December 16, 2010.</ref> L'economista [[Steven Rosefielde]] argumenta que la investigación de Yang: "...amuesa que la matanza de Mao foi causada en parte considerable por inanición-terror; esto ye, homicidiu voluntariu (y seique asesinatu), en cuenta de una fame inofensiva".<ref>[[Steven Rosefielde|Rosefielde, Steven]] (2009). ''Rede Holocaust''. [[Routledge]]. p. 114. ISBN 0-415-77757-7.</ref> Yang señala que a los oficiales del partíu nun los importaba que numberoses cantidaes de persones tuvieren morriendo al so alredor, yá que la so esmolición principal yera l'apurrir granos, que Mao quería utilizar pa pagar deldes a la URSS que llegaben a 1.973 billones de yuanes. En [[Xinyang]], la xente morría de fame nes puertes de los almacenes de granos.<ref>O'Neill, Mark (2008). [http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328# A hunger for the truth: A new book, banned on the mainland, is becoming the definitive account of the Great Famine.]''South China Morning Post'', 2008-7-6. {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20100519204215/http://en.chinaelections.org/newsinfo.asp?newsid=18328 |date=2010-05-19 }}</ref> Mao negar a abrir les tenaes del estáu ente que refugaba reportar d'escasez d'alimentos y acusaba a los llabradores d'esconder granos.<ref>[[Jasper Becker|Becker, Jasper]] (1998). ''[https://books.google.com/books?id=iC4g0gXBmIkC&printsec=frontcover&dq=Hungry+Ghosts:+Mao%27s+Secret+Famine#v=onepage&q=&f=false Hungry Ghosts: Mao's Secret Famine]''. Holt Paperbacks. p.81. ISBN 0-8050-5668-8.</ref> De la so investigación sobre rexistros y charres con espertos nel Buró de Meteoroloxía, Yang conclúi que les condiciones climátiques mientres el Reblincón Alantre nun fueron inusuales en comparanza con otros periodos y que nun fueron un factor influyente.<ref name="yangint">Johnson, Ian (2010). [http://www.nybooks.comblogsnyrblog/2010/dec/20/finding-facts-about-maos-victims/ Finding the Facts About Mao's Victims]. ''[[The New York Review of Books]]'' (Blogue), Avientu 20, 2010. Consultáu 4 Sep 11. Johnson interviews Yang Jishen. (Provincial and central archives).</ref> Yang tamién cree que la separación chino-soviética nun foi un factor yá que nun asocedió sinón hasta l'añu 1960, cuando la fame yá llevaba tiempu d'empezar.<ref name="yangint"/> Acordies con Frank Dikötter, Mao y el partíu comunista sabíen que dalgunes de les sos midíes taben contribuyendo a la fame.<ref name="Dikotter">Dikötter, Frank. [http://web.mac.com/dikotter/Dikotter/Famine_2.html Mao's Great Famine, Key Arguments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809001243/http://web.mac.com/dikotter/Dikotter/Famine_2.html |date=2011-08-09 }}.</ref> == Bibliografía == * [[John King Fairbank]]. ''China, una nueva hestoria''. [[Editorial Andrés Bello]]. ISBN 84-89691-05-3 * {{cita llibru|apellíu=Cardenal|nome=Juan Pablo|enllaceautor=Juan Pablo Cardenal|apellíu2=Araújo|nomes2=Heriberto|enllaceautor2=Heriberto Araújo |títulu=La silenciosa conquista china |ubicación=Barcelona|editorial=Crítica|añu=2011 |url=https://books.google.com.uy/books/about/La_silenciosa_conquista_china.html?id=jQ2fvBVpQpYC&redir_esc=y }} * Fontana, Josep. Pol bien del imperiu, una hestoria del mundu dende 1945. Pasáu&Presente. ISBN 978-84-939143-4-9 == Ver tamién == * [[Historia de la República Popular China]] * [[Maoísmu]] * [[Gran Fame China]] * [[Estermín de gorriones en China]] == Referencies == {{llistaref | 2}} {{Tradubot|Gran Salto Adelante}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Desastres en China]] [[Categoría:Historia económica de China]] [[Categoría:Historia industrial de China]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] 7uzdry94keqoklit6d010cmfuz2qcon 0 114409 4502775 4488110 2026-07-05T15:31:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502775 wikitext text/x-wiki {{referencies adicionales|t=20160422151852}} {{Aldericáu|t=20171203030554}} {{Eventu}} Les '''protestes de la [[Plaza de Tiananmén]] de 1989''', tamién conocíes como la '''masacre de Tiananmén''', la '''revuelta de Tiananmén''' o'l '''incidente del [[4 de xunu]]''' (en [[idioma chinu|chinu]]: 六四事件), consistieron nuna serie de [[Manifestación|manifestaciones]] lideraes por estudiantes na [[República Popular China]], qu'asocedieron ente'l [[15 d'abril]] y el [[4 de xunu]] de [[1989]]. La protesta recibe'l nome del llugar en que l'[[Exércitu Popular de Lliberación]] suprimió la movilización: la plaza de Tiananmén, en [[Beixín]]. Los manifestantes proveníen de distintos grupos, dende intelectuales que creíen que'l gobiernu del [[Partíu Comunista de China|Partíu Comunista]] yera demasiáu represivu y corruptu, a trabayadores de la ciudá que creíen que les reformes económiques en China habíen alloriáu demasiáu lloñe y que la [[inflación]] y el desemplegu taben amenaciando les sos formes de vida. L'acontecimientu qu'empecipió les protestes foi'l fallecimientu de [[Hu Yaobang]]. Tres les protestes y les llamaes del Gobiernu pidiendo la so disolución, producir nel senu del Partíu Comunista una división de criteriu alrodiu de cómo responder a los manifestantes. La decisión tomada foi suprimir les protestes pola fuercia, en llugar d'aportar a les sos reivindicaciones. El [[20 de mayu]], el Gobiernu declaró la [[llei marcial]] y na nueche del [[3 de xunu]], unvió los tanques y la infantería del exércitu a la plaza de Tiananmén pa eslleir la protesta. Les estimaciones de les muertes civiles varien: 400-800 ([[Axencia Central d'Intelixencia|CIA]]), 2600 (según fontes ensin identificar de la [[Cruz Roja China]]). El númberu de mancaos envalorar ente 7000 y 10&nbsp;000. En 2017 el gobiernu británicu desclasificó una telegrama del, daquella embaxador británicu, Alan Donald, nel qu'asegura que'l númberu de civiles muertos ye d'unos 10000<ref name="Meta1">{{Cita web |apellíu=Diariu Público |títulu=Un documentu desclasificáu revela que siquier 10.000 persones morrieron na matanza de Tiananmen |añu=2017 |url=https://www.publico.es/internacional/matanza-tiananmen-documentu-desclasificáu-revela-10000-persones-morrieron-matanza-tiananmen.html |fechaaccesu=25 de diciember de 2017}}</ref>. Tres la violencia, el Gobiernu entamó un gran númberu d'arrestos pa suprimir a los instigadores del movimientu, espulsó a la prensa estranxera y controló puramente la cobertoria de los acontecimientos na prensa china. La cruel represión de la protesta de la plaza de Tiananmén causó la condena internacional de l'actuación del gobiernu de la República Popular China. N'unu de los últimos díes d'estes protestes foi tomada la semeya ganadora del [[World Press Photo]] de 1990, na cual amuésase a un mozu opositor enfrentándose a una columna de tanques, moteyáu [[l'home del tanque]].<ref>https://www.worldpressphoto.org/collection/photo/1990/world-press-photo-year/charlie-cole Páxina web oficial de World Press Photo</ref> == Contestu == [[Ficheru:Deng Xiaoping.jpg|thumb|[[Deng Xiaoping]] empecipió la [[reforma económica china]] en 1978 y ordenó la represión de les protestes estudiantiles na plaza de Tiananmén de 1989.]] Dende 1978, [[Deng Xiaoping]] liderara una serie de reformes polítiques y económiques que traíen l'establecimientu gradual d'una [[economía de mercáu]] y cierta lliberalización política que distendía'l sistema establecíu por [[Mao Zedong]]. A principios de 1989, estes reformes políticu y económicu llevaren a dos grupos a una insatisfaición col Gobiernu. El primer grupu incluyía estudiantes y [[intelectual]]es, que creíen que les reformes nun yeren abondes y que China precisaba reformar el so sistema políticu, yá que les reformes económiques namái afectaben a los granxeros y a los obreros de les fábriques. Amás, los ingresos de los intelectuales quedaben bien arrezagaos al respeutive de los de los beneficiaos poles reformes. Taben descontentos colos controles políticu y social qu'exercía'l [[Partíu Comunista de China]]. Arriendes d'ello, esti grupu conocía la [[lliberalismu|lliberalización política]] entamada na [[Xunión Soviética]] col nome de [[glásnost]] por [[Mikhaíl Gorbachov]]. El segundu grupu taba constituyíu principalmente por obreros industriales de les ciudaes, que creíen que les reformes habíen alloriáu demasiáu lloñe. Les reformes económiques empezaren a causar [[inflación]] y [[desemplegu]], lo que, xulgaben, amenaciaba la so forma de vida. En 1989, el principal sofitu del Gobiernu taba constituyíu polos llabradores rurales, que vieren cómo los sos ingresos amontábense considerablemente mientres la [[década de 1980]] como resultáu de les reformes del Partíu. Sicasí, esti sofitu tenía una utilidá llindada porque los llabradores rurales taben distribuyíos a lo llargo de país, y permanecieron desorganizados y con dificultaes pa movilizase, en contraste colos grupos urbanos, que taben entamaos n'escueles y unidaes de trabayu. L'acontecimientu qu'encendió la mecha de les protestes foi la muerte, por enfermedá, del ex [[Secretariu Xeneral del Comité Central del Partíu Comunista de China|Secretariu Xeneral del Partíu Comunista de China]] [[Hu Yaobang]], que fuera espulsáu del gobiernu por Deng Xiaoping en febreru de 1987. Hu yera vistu como un lliberal, y la so espulsión en respuesta a les protestes estudiantiles de 1987 foi vista como inxusta en determinaos círculos. Amás, la muerte de Hu dexó a los ciudadanos de la República Popular China espresar el so descontentu colos sos socesores ensin medrana a la represión política, pos resultaría estrañu espulsar al pueblu del funeral d'un ex Secretariu Xeneral del Partíu. == Entamu de les protestes == [[Ficheru:Hu Yaobang 1953.jpg|thumb|[[Hu Yaobang]] (equí nuna semeya de 1953), nomáu [[Secretariu xeneral del Comité Central del Partíu Comunista de China]] por Deng Xiaoping en febreru de 1980, yera un lliberal dientro del partíu. Foi releváu del so cargu por Deng en 1986 y la so muerte en 1989 desencadenó les protestes de los estudiantes.]] Les protestes empezaron como pequeños disturbios, na forma d'oraciones por [[Hu Yaobang]] y reivindicaciones por que'l partíu revisara la visión oficial de la figura de Hu. Les protestes crecieron tres les noticies d'enfrentamientos cola policía; los estudiantes creyeron que los medios de comunicación chinos taben aburuyando la naturaleza de les sos actividaes, lo qu'amontó'l sofitu a la so protesta. Nel funeral de Hu, un gran grupu d'estudiantes atópase na plaza de Tiananmén y pidió axuntase col Primer Ministru [[Li Peng]], llargamente reconocíu como'l rival políticu de Hu, pidimientu que nun foi atendida. Arriendes d'ello, los estudiantes fixeron un llamáu a la fuelga nes universidaes de Beixín. El 26 d'abril de 1989, un editorial nel ''[[Diariu del Pueblu]]'', tres un discursu internu fechu por [[Deng Xiaoping]], acusó a los estudiantes de crear balasmes. El discursu enoxó a los estudiantes, y el 29 d'abril 50&nbsp;000 estudiantes allegaron a una de les cais de Beixín, faciendo casu omiso de los avisos disuasorios realizaos poles autoridaes y aportunaron na retirada de dicir nel discursu. En Beixín, la mayoría de los estudiantes de la ciudá participaron nes protestes col sofitu de los sos instructores y otros intelectuales. Los estudiantes refugaron les asociaciones oficiales d'estudiantes controlaes pol Partíu Comunista y establecieron les sos propies asociaciones. Los estudiantes ver a sigo mesmos como patriotes chinos, herederos del [[Movimientu del Cuatro de Mayu]] pola "ciencia y la democracia" de [[1919]]. Les protestes remembraben tamién les alcordances de les [[Protestes de la Plaza de Tiananmén de 1976]] que llevaron a la espulsión de la [[Banda de los Cuatro]]. Dende los sos oríxenes nel funeral de [[Hu Yaobang]], consideráu polos estudiantes como un defensor de la democracia, l'actividá estudiantil desenvolvióse gradualmente mientres el cursu de les sos protestes dende protestes contra la [[corrupción política]] hasta demandes de [[llibertá de prensa]] o la reforma del control sobre l'Estáu per parte del Partíu Comunista de China y de [[Deng Xiaoping]], el líder chinu ''de facto''. Tamién se realizaron dellos intentos parcialmente esitosos d'entrar en contautu con estudiantes y obreros d'otres ciudaes. Les protestes iniciales fueron realizaes por estudiantes ya intelectuales que creíen que les reformes de Deng Xiaoping solo contemplaben midíes económiques de lliberalización del mercáu y desregulación estatal ente que nun yeren acompañaes d'una reforma política na cual instaurárase la democracia. Llueu atraxeron el sofitu de los trabayadores urbanos, que creíen pela so parte que les reformes habíen alloriáu demasiáu lloñe. Esto asocedió porque los líderes enfocaron les sos protestes na corrupción, protesta que dambos grupos exercíen de mancomún, y porque los estudiantes fueron capaces d'invocar arquetipos chinos nel so beneficiu. En contraste coles protestes de 1987, que fueron realizaes principalmente por estudiantes ya intelectuales, les protestes de 1989 consiguieron un ampliu sofitu de los trabayadores urbanos, sollertaos pola inflación creciente y la corrupción. En Beixín fueron sofitaes por una amplia fraición de la ciudadanía. N'otres ciudaes como [[Ürümqi]], [[Shanghai]] y [[Chongqing]] consiguiéronse porcentaxes similares de sofitu, y más tarde en [[Ḥong Kong]], [[Taiwán]] y les comunidaes chines de Norteamérica y Europa. == Les protestes intensifíquense == El 4 de mayu, aproximao 100&nbsp;000 estudiantes y obreros colaron en Beixín pidiendo reformes pa la llibertá d'espresión y un diálogu formal ente les autoridaes y los representantes de los estudiantes. El gobiernu refugó la propuesta de diálogu tal como se-yos presentaba, amosándose sicasí dispuestu a falar coles organizaciones estudiantiles oficiales. El 13 de mayu grandes grupos d'estudiantes ocuparon la plaza de Tiananmén y entamaron una fuelga de fame, pidiendo al Gobiernu la retirada de l'acusación realizada nel editorial del ''Diariu del Pueblu'' y qu'empezaren les conversaciones colos representantes escoyíos polos estudiantes. Cientos d'estudiantes siguieron la fuelga de fame y recibieron el sofitu d'otros miles d'estudiantes y residentes de Beixín, que siguieron les protestes mientres tola selmana. Les protestes y les fuelgues empezaron en munches universidaes d'otres ciudaes, dende onde viaxaron munchos estudiantes a Beixín pa xunise a les manifestaciones. Xeneralmente, les manifestaciones na Plaza de Tiananmén calteníen un ciertu orde, con marches diaries d'estudiantes de delles universidaes de Beixín amosando la so solidaridá col boicó a les clases académiques y col desenvolvimientu de les protestes. Dellos estudiantes cantaron "[[La Internacional]]" en delles manifestaciones{{ensin referencies}} y amosaron coles mesmes el so sofitu al socialismu chino ayudando a la policía a arrestar a tres homes de la provincia de [[Hunan]] qu'habíen llanzáu tinta sobre una gran semeya de Mao que s'atopaba al norte de la plaza de Tiananmén.<ref>[http://tsquare.tv/film/transcript.html The Gate of Heavenly Peace].</ref> Unu d'estos homes, [[Yu Dongyue]], permaneció en prisión hasta'l 22 de febreru de 2006.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4742478.stm Tiananmen activist 'mentally ill']. BBC News, 23 de febreru de 2006.</ref> La estratexa principal de los manifestantes basar nuna [[fuelga de fame]] entamada por un númberu envaloráu d'ente dellos cientos y más de mil estudiantes. Esta fuelga algamó gran resonancia ente'l pueblu chinu. Anque nun se repararon güelguistes d'aspeutu demacrado, una [[lleenda urbana]] china, que persiste na actualidá, diz que dalgunos d'ellos morrieron de fame.<ref>[https://web.archive.org/web/20060209205641/http://www.pcworld.com/news/article/0,aid,116323,00.asp Chinese Build Free Net Encyclopedia]. ''PC World'', 31 de mayu de 2004.</ref> Fixéronse dellos intentos parcialmente satisfactorios pa los propósitos de los manifestantes coles mires d'axustar colos gobernantes de la República Popular China, que taben cerca, nos edificios centrales del Partíu Comunista en [[Zhongnanhai]]. Por causa de la visita de [[Mikhaíl Gorbachov]] en mayu, munchos periodistes de medios de comunicación estranxeros presentar en China. La cobertoria que realizaron de les protestes foi intensiva y xeneralmente favorable a los manifestantes, pero pesimista alrodiu de les sos posibilidaes de llograr los sos oxetivos. Escontra'l final de les protestes, el 30 de mayu, alzóse una estatua a la Diosa de la Democracia na plaza, esculpida polos estudiantes de Belles Artes, que constituyó un símbolu visual de la protesta pa los televidentes que siguíen la cobertoria de la prensa en tol mundu. El [[Buró Políticu del Comité Central del Partíu Comunista de China]], xunto colos vieyos del partíu (oficiales del gobiernu y del Partíu yá retiraos pero qu'entá exercíen influencia política), allugaben, nun principiu, la esperanza de que les protestes tendríen una vida curtia o que reformes de calter cosméticu satisfadríen a los manifestantes. Deseyaben evitar la [[violencia]] tanto como fuera posible, y confiaron nun principiu nel aparatu del Partíu pa persuadir a los estudiantes d'abandonar la protesta y volver a los sos estudios. Una barrera a l'aición efectiva foi que'l mesmu líder del Gobiernu, [[Zhao Ziyang]], sofitaba munches de les reivindicaciones de los estudiantes, especialmente les tocantes a la corrupción. Sicasí, los manifestantes taben compuestos de grupos diversos con reivindicaciones diverses, lo qu'enzancó estes primeres midíes. Inclusive nun taba claru con quién tenía d'axustar el Gobiernu, y cuálos yeren los pidimientos de los distintos grupos. El tracamundiu y l'indecisión ente los manifestantes traduciéronse asina en tracamundiu ya indecisión del Gobiernu. Los medios oficiales tamién amosaron esta indecisión nel Diariu del Pueblu, alternando ente la simpatía colos manifestantes cola so denuncia. Nes altes esferes del lideralgu del Partíu, el secretariu xeneral Zhao Ziyang taba fuertemente a favor d'un aproximamientu nidiu a los manifestantes, ente que [[Li Peng]] amosóse partidariu del acoso pola fuercia. N'última instancia, la decisión d'eslleir les manifestaciones pola fuercia tomar por un grupu de vieyos del Partíu que víen la posibilidá d'abandonu del Estáu unipartidista como una vuelta al caos de la [[Revolución Cultural]]. Anque munchos nun teníen cargu oficial, teníen la capacidá de controlar l'exércitu, pos Deng Xiaoping yera'l presidente de la [[Comisión Militar Central]] y tenía la capacidá de declarar la [[llei marcial]]. Los vieyos del partíu creyeron que les protestes duraderes yeren una amenaza a la estabilidá del país. Los manifestantes fueron consideraos pol gobiernu como una ferramienta de los partidarios del "[[lliberalismu burgués]]", que taríen moviendo les cuerdes na solombra, y como ferramientes de miembros del Partíu que buscaben satisfaer les sos ambiciones personales. == La disolución == [[Ficheru:Lipeng.jpg|thumb|El primer ministru [[Li Peng]] declaró la llei marcial y sofitó la intervención del exércitu.]] Anque'l gobiernu chinu declaró la [[llei marcial]] el 20 de mayu, les manifestaciones siguieron. La fuelga de fame averábase a la fin de la tercer selmana, y el Gobiernu decidió acabar col asuntu primero que se produxeren muertes. Tres una deliberación ente los líderes del Partíu Comunista, ordenóse l'usu de la fuercia militar pa resolver la crisis, y Zhao Ziyang foi desaposiáu del lideralgu políticu como resultáu del so sofitu a los manifestantes. El Partíu Comunista decidió detener la situación primero que fuera más lloñe. Los soldaos y tanques de les divisiones 27 y 28 del [[Exércitu Popular de Lliberación]] fueron unviaos pa tomar control de la ciudá. Anque'l Gobiernu ordenó a tolos civiles de Beixín que permanecieren nes sos cases por aciu emisiones de televisión y megafonía, les alvertencies nun fueron teníes en cuenta y munchos manifestantes pacíficos fueron atacaos polos soldaos; la violencia exercida tuvo como resultancia enormes baxes civiles y delles muertes de soldaos.<ref>[http://www.sokamonline.com/indexPage/64-Kill.cfm 六四民運 (June 4th 1989 Archive)]. Sokamon Line (en chinu).</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090311080438/http://www.chinasupport.net/news142.htm «CSN warns Americans about the AP's "climb down" on Tiananmen numbers.»] China Support Network (n'inglés)</ref> El gobiernu chinu atestiguó la muerte de dellos cientos de persones.{{ensin referencies}} La entrada de les tropes na ciudá recibió la oposición activa de munchos ciudadanos de Beixín, que la so resistencia causó baxes ente los militares. Los ciudadanos construyeron grandes barricaes nes carreteres que ralentizaron el progresu de los tanques, pero la plaza quedó vacía na nueche del 4 de xunu, por decisión de los manifestantes. El combate siguió nes cais qu'arrodiaben la plaza, colos manifestantes avanzando repetidamente escontra les tropes armaes del Exércitu Popular de Lliberación, que respondió con fueu automático. Munchos ciudadanos mancaos fueron puestos a salvo por conductores de [[rickshaw]]s que s'aventuraron en tierra de naide ente los soldaos y l'ensame y llevaron a los mancaos a los hospitales. La eliminación de la protesta viose simbolizada nos medios de comunicación occidentales pola [[L'home del tanque de Tiananmen|fotografía]] d'un manifestante solitariu, tomada'l 5 de xunu, de pies frente a una columna de tanques, deteniendo la so meyora. L'home siguió de pies griespu frente a los tanques mientres media hora antes de ser espulsáu del llugar. A pesar de los esfuercios, hasta'l día de güei los medios de comunicación occidentales fueron incapaces d'identificar a la figura solitaria. La revista ''[[Time (revista)|Time]]'' escoyólu como una de les cien persones más influyentes del sigo XX. Poco dempués del incidente, el diariu británicu ''[[Sunday Express]]'' identificólu como Wang Weilin, un estudiante de 19 años d'edá; sicasí, la veracidá d'esta identificación ye dudosa. Bruce Herschensohn, asistente especial del ex-presidente de los [[Estaos Xuníos]] [[Richard Nixon]] y miembru del equipu de [[Ronald Reagan]] aseguró que foi executáu catorce díes dempués de la revuelta por un [[pelotón de fusilamiento]]. [[Jan Wong]] escribió qu'esti home sigue con vida y despíntase nun área rural de China. [[William Bell]], escritor canadiense, asegura sicasí que se llamaba Wang Aimin y foi executáu'l 9 de xunu. Na mesma plaza hubo un bancia ente los que, como [[Han Dongfang]], deseyaben retirase pacíficamente, y los que, como [[Chai Ling]], deseyaben permanecer na plaza pese al riesgu de qu'hubiera un bañu de sangre. Los partidarios de la retirada ganaron, y los manifestantes dexaron la plaza. El gobiernu de la República Popular China aseguró que nun morrió naide na plaza, un fechu que, acordies colos testimonios de los que tuvieron na plaza, paez ser téunicamente ciertu, pero nun fala de les baxes mientres l'aproximamientu a la plaza. El númberu de muertos y mancaos sigue siendo un secretu d'estáu. Un funcionariu ensin identificar de la [[Cruz Bermeya]] china aseguró qu'hubo 2600 muertos, 2000 ciudadanos mancaos y que se perdió contautu con 400 soldaos. Acordies coles universidaes, morrieron 23 estudiantes. El Comité Central d'Asociaciones Autónomes de la [[Universidá de Tsinghua]] faló de 4000 muertos y 30&nbsp;000 mancaos. Chen Xitong, l'alcalde de Beixín, informó 26 díes tres los acontecimientos de que 36 estudiantes y decenes de soldaos morrieron, xubiendo hasta un total de 200 muertos, y 3000 civiles y 6000 soldaos mancaos.<ref>[http://www.sokamonline.com/indexPage/64-Kill.cfm 六四民運 (June4th 1989 Archive)]. Sokamon Line (en chinu).</ref> Los reporteros estranxeros que taben en Beixín afirmaron que morrieren siquier 3000 persones. Creáronse delles llistes de baxes a partir de fontes clandestines que falaben de 5000 muertos.<ref>[https://web.archive.org/web/20090311080438/http://www.chinasupport.net/news142.htm CSN warns Americans about the AP's "climb down" on Tiananmen numbers]. China Support Network (n'inglés)</ref> Sicasí, ye interesante remarcar que los documentos de la [[Axencia de Seguridá Nacional|NSA]] desclasificaos en 1999 amuesen que la intelixencia d'Estaos Xuníos envaloró ente 180 y 500 la cantidá de muertos. D'esta forma, les estimaciones del gobiernu chinu concuerden cola estimación oficial d'Estaos Xuníos. Per otra parte, primero que'l gobiernu de Beixín restableciera'l control de les noticies en China por completu, una emisión n'inglés dende Beixín afirmó que morrieren siquier 3.000 estudiantes. Coles mesmes, la Cruz Roja china informó de que la so cuenta algamara los 2600 muertos —y siguía amontándose—. Yá que ye imposible llograr accesu a información oxetiva por cuenta de la llei marcial, inda nun se resolvieron les discrepancies ente les distintes fontes. Dempués de la disolución de les protestes de Beixín el 4 de xunu, éstes siguieron en gran parte de China mientres unos díes. El gobiernu de la República Popular China foi incapaz de rematar estes protestes fora de Beixín ensin la perda d'un númberu significativu de vides == Repercusiones == === Arresto y purgues === [[Ficheru:Tiananmen estatua.JPG|thumb|Estatua alzada n'[[Ávila]], España, por [[Amnistía Internacional]] en conmemoración de los 10 años del sucesu (obra de [[José Antonio Elvira]]).]] Mientres y tres la represión de la protesta realizaron intentos d'arrestar y escorrer a los líderes del [[Movimientu Democráticu de China]], cuantimás a [[Wang Dan]], [[Chai Ling]] y [[Wu'er Kaixi]]. Wang Dan foi prindáu y unviáu a prisión, y más tarde dexóse-y emigrar a los [[Estaos Xuníos]]. Wu'er Kaixi escapó a [[Taiwán]]. Na actualidá ta casáu y trabaya como comentarista políticu de la Televisión Nacional Taiwanesa. Chai Ling escapó a [[Francia]] y más tarde recaló nos Estaos Xuníos. Los obreros que fueron arrestaos en Beixín fueron xulgaos y executaos. Sicasí, los estudiantes, munchos de los cualos proveníen de families relativamente influyentes, recibieron sentencies muncho más nidies. Inclusive Wang Dan, el líder estudiantil qu'encabezaba la llista de los más buscaos, acabó pasando ''solamente'' siete años en prisión. Nel Gobiernu, [[Zhao Ziyang]], que s'opunxera a la llei marcial foi espulsáu del poder, y [[Jiang Zemin]], daquella l'alcalde de Shanghai, que nun tuvo arreyáu nos acontecimientos, tomó posesión del cargu de [[Presidente de la República Popular China]]. L'ascensu de Jiang al poder interpretóse con frecuencia como un pagu per parte de Deng Xiaoping pola capacidá de Jiang pa caltener l'orde en Shanghai, qu'oldeó col caos que s'apoderó de la capital. Los miembros del Gobiernu prepararon un informe del incidente, que se publicar n'Occidente en xineru de 2001 col nome de los ''[[Documentos de Tiananmén]]'', que da'l puntu de vista del gobiernu chinu alrodiu de los manifestantes y foi apurríu por una fonte anónima. Los dos presentadores de la [[Televisión Central de China|CCTV]], qu'informaben el 4 de xunu fueron despidíos pocos díes dempués de los acontecimientos. [[Wu Xiaoyong]], el fíu d'un miembru del [[Comité Central del Partíu Comunista de China]], y el vizprimer ministru [[Wu Xueqian]], fueron espulsaos del Departamentu de Programes n'Inglés de la Radio Internacional China. [[Qian Liren]], direutor del [[Diariu del Pueblu]], el periódicu del Partíu Comunista de China, foi coles mesmes espulsáu por causa de los artículos en sofitu a los estudiantes. === Cobertoria de los medios === [[Ficheru:Tiananmen-Wroclaw-plDominikanski.jpg|thumb|Memorial alzáu nel décimu aniversariu de la revuelta por estudiantes polacos en [[Wrocław]].]] Les protestes de la plaza de Tiananmén estropiaron la reputación de la República Popular China nos países occidentales. Los medios de comunicación occidentales fueren convidaos pa cubrir la visita de Mikhaíl Gorbachov en mayu, y atopábense por tantu nuna posición escelente dende la que cubrir en direutu la represión del gobiernu chinu, especialmente la BBC y la CNN. Los manifestantes aprovecharon esta oportunidá, creando cartelos empobinaos a la opinión pública internacional. La cobertoria facilitar polos conflictos gubernamentales alrodiu de la manera de tratar les protestes, lo que tuvo como resultáu que les emisiones nun fueren atayaes darréu. Mientres la disolución de les protestes, el 4 de xunu, ordenar a la CNN que rematara les sos emisiones, y anque trataron de desafiar estes órdenes y cubrir les protestes al traviés del teléfonu, el Gobiernu inhabilitó los enllaces per satélite. La única cadena de televisión que pudo grabar nel interior de la plaza na nueche del 3 al 4 de xunu foi [[Televisión Española|TVE]]. La mayoría de les cadenes atopar nel Hotel Beixín, dende onde nun se ve la plaza de Tiananmen.<ref>[https://web.archive.org/web/20071008235825/http://www.elperiodico.com/default.asp?idpublicacio_PK=46&idioma=CAS&idnoticia_PK=431384&idseccio_PK=1006 Eugenio Bregolat: "Ye imprescindible tar en China"]. Olga Merín, ''El Periódicu'', 9 d'agostu de 2007.</ref> Les imáxenes de les protestes xunto cola cayida del comunismu na [[Xunión Soviética]] y n'[[Europa del Este]] contribuyeron a formar la opinión y la política occidentales sobre la República Popular China mientres la [[década de 1990]] y los primeros años del sieglu XXI. Producióse una considerable simpatía poles protestes estudiantiles n'Occidente y, casi darréu, los Estaos Xuníos y la Xunión Europea anunciaron un embargu tocante al comerciu d'armes, y la imaxe de la [[década de 1980]] de China como un país qu'entamaba reformes y un contrapesu aliáu contra la Xunión Soviética foi reemplazada pola d'un réxime autoritariu bien represivu. Les protestes de Tiananmén mentáronse frecuentemente n'Estaos Xuníos como argumentu contra la lliberalización del comerciu con China y como evidencia de que'l gobiernu de China yera una amenaza pa la paz mundial y los intereses de los Estaos Xuníos. Per otra parte, los medios de comunicación occidentales, al remanar estos argumentos, nun tuvieron en cuenta con frecuencia que dellos estudiantes cantaben ''[[La Internacional]]'' nes sos manifestaciones{{ensin referencies}}. Ente los estudiantes chinos nel estranxeru, les protestes de Tiananmén causaron la formación de servicios de noticies n'Internet como [[China News Digest]] y de la organización non gubernamental [[China Support Network]] nos Estaos Xuníos. Amás, formáronse organizaciones como l'[[Alianza China pola Democracia]] y la [[Federación Independiente d'Estudiantes ya Intelectuales Chinos]], anque l'impautu políticu d'estes organizaciones menguó na segunda metá de la [[década de 1990]]. === Aportar de les reformes polítiques === En [[Ḥong Kong]], la supresión violenta de les protestes de 1989 provocó la medrana de que la República Popular China nun cumpliera les sos promeses del plan [[un país, dos sistemes]] nel inminente trespasu de soberanía de 1997. Una consecuencia d'esta medrana foi que'l nuevu gobernador de Hong Kong, [[Chris Patten]] intentó espandir la franquicia del [[Conseyu Llexislativu de Hong Kong]], lo que traxo consigo resfregones col gobiernu chinu. El desenllaz de les protestes de 1989 mancilló la creciente sensación de lliberalización política que tuvo bien vista nos últimos años de la década de 1980, lo que resultó nel olvidu de munches de les reformes democrátiques propuestes mientres la década. Anque se produció una cierta medría na llibertá individual dende 1989, los discutinios alrodiu de cambeos estructurales nel Gobiernu y el papel del Partíu Comunista de China siguen siendo [[tabú]]. Sicasí, a pesar de delles mires, sobremanera dende fora de China, de que'l gobiernu chinu derrumbárase y fuera reemplazáu pol [[Movimientu Democráticu de China]], mientres los primeros años del sieglu XXI el Partíu Comunista de China sigue teniendo'l control de la República Popular China, y el movimientu estudiantil qu'empezó en Tiananmén se desarraigó dafechu. === Impautu económicu === Nos díes darréu posteriores a la disolución de les protestes, l'ala conservadora del Partíu Comunista intentó retayar delles de les reformes de lliberalización del mercáu que s'entamaren como parte de la reforma económica de China,{{ensin referencies}} y restituyir los controles alministrativos sobre la economía.{{ensin referencies}} Sicasí, estos esfuercios atoparon la dura resistencia de los gobernadores provinciales y abandonáronse dafechu a principiu de la [[década de 1990]] por causa de la cayida de la [[Xunión Soviética]] y el llamáu "viaxe al sur" o "xira pel sur" de Deng Xiaoping, la visita que'l dirixente chinu fixo en 1993 a les zones del sur nes que s'empecipiaren les reformes económiques más ambicioses. El "viaxe al sur" supunxo la llombarada a les reformes per parte del líder chinu, frente a los sectores conservadores que deseyaben paralizar o inclusive revertir munches d'eses midíes.{{ensin referencies}} La continuidá de la reforma económica provocó una intensa crecedera económica na década de 1990,{{ensin referencies}} lo que devolvió al Gobiernu una bona parte del sofitu que perdiera en 1989.{{ensin referencies}} Amás, nengunu de los dirixentes actuales del gobiernu chinu desempeñó un papel decisivu na decisión de reprimir pola fuercia a los manifestantes,{{ensin referencies}} y una de les figures prominentes del Gobiernu, l'actual primer ministru [[Wen Jiabao]], foi ayudante de Zhao Ziyang y acompañar nos sos alcuentros colos manifestantes. Per otra parte, los líderes estudiantiles de Tiananmén fueron incapaces de producir un movimientu o ideoloxía coherentes.{{ensin referencies}} Munchos d'estos líderes proveníen de sectores de la sociedá relativamente bien establecíos{{ensin referencies}} y percibióse-yos más tarde como persones ensin contautu cola xente común.{{ensin referencies}} Amás, munches de les organizaciones que nacieron de resultes de les protestes de Tiananmén llueu perdieron fuercia por cuenta de lluches internes.{{ensin referencies}} Per otra parte, un bon númberu d'[[ONG]] establecíes n'Estaos Xuníos coles mires de fomentar les reformes democrátiques en China y protestar contra les violaciones de derechos humanos qu'asoceden en China siguen el so llabor.{{ensin referencies}} Una de les más antigües ya importantes,{{ensin referencies}} China Support Network, fundar en 1989 por un grupu d'activistes d'Estaos Xuníos y chinos en respuesta a la represión en Tiananmén.{{ensin referencies}} === Una fienda xeneracional === [[Ficheru:Goddess of Democracy at UBC.jpg|thumb|Retruque de la [[Estatua de la Democracia|''Diosa de la Democracia'']], esculpida por Thomas Marsh y asitiada na [[Universidá de Columbia Británica]]. La orixinal foi construyida polos manifestantes de Tiananmén en namái cuatro díes usando [[poliestireno]] y [[papel maché]] sobre un armazón de metal.]] Na actualidá, munchos chinos nun consideren la lliberalización política inmediata como una midida sabia,{{ensin referencies}} amosando preferencia por una democratización lenta.{{ensin referencies}} Apuntáronse como causes la valoración de la prosperidá y la medría d'influencia internacional de la República Popular China, según les dificultaes qu'esperimenta [[Rusia]] dende'l fin de la [[Guerra Fría]].{{ensin referencies}} Munchos mozos chinos, ante'l resurdir económicu de China, tán más concenciaos col desenvolvimientu económicu, el [[nacionalismu chinu|nacionalismu]], la restauración del prestíu internacional de China y perciben l'actitú del gobiernu al respeutive de asuntos como'l [[estatus políticu de Taiwán]] o'l conflictu poles [[Islles Diaoyu]] con [[Xapón]] como debilidá.{{ensin referencies}} Ente los intelectuales de China, l'impautu de les protestes de Tiananmén creó una cierta [[fienda xeneracional]].{{ensin referencies}} Los intelectuales que s'atopaben na ventena mientres les protestes tienden a sofitar menos al gobiernu de la República Popular China que los mozos estudiantes nacíos tres el fin de les reformes de Deng Xiaoping.{{ensin referencies}} Pa los obreros industriales de les ciudaes, la continuación de les reformes de mercáu na década de 1990 traxo consigo una meyora nel so nivel de vida xunto a una cierta incertidume respeuto a la crecedera económica.{{ensin referencies}} Les sos protestes contra la corrupción local siguieron siendo frecuentes, y envalórase qu'asocedieron cientos cada añu.{{ensin referencies}} El Partíu Comunista de China amosóse reticente a sufrir la publicidá negativa de reprimir diches protestes{{ensin referencies}} y, yá que se dirixeron a dirixentes locales y yá que nun consistieron en reclamos de reformes más fondes y nun taben coordinaos con otres ciudaes, nun los envaloraron una amenaza.{{ensin referencies}} Na actualidá, en contraste cola situación de 1989, les principales árees de descontentu en China paecen ser les zones rurales,{{ensin referencies}} que vieron como los sos ingresos estancáranse mientres la década de 1990 al nun participar del boom económicu de la década.{{ensin referencies}} Sicasí, de la mesma forma que la falta d'organización y la dispersión de los llabradores torgó que se movilizaren en sofitu al Gobiernu en 1989,{{ensin referencies}} estos factores tamién torguen la movilización d'esti grupu contra'l Gobiernu na actualidá.{{ensin referencies}} == El presente == === Inda un asuntu tabú en China === Les protestes de la Plaza de Tiananmén son inda un tabú políticu en China, y falar d'ello considérase desaveniente o ventureru. La única opinión de los medios de comunicación realizar dende'l puntu de vista del Partíu Comunista: que foi una aición apropiada p'asegurar la estabilidá. Cada añu hai manifestaciones en [[Ḥong Kong]] contra la decisión del partíu en 1989. La plaza de Tiananmén patrúllase frecuentemente cada 4 de xunu pa torgar cualquier tipu de conmemoración. Tres el cambéu nel gobiernu central de 2004, munchos miembros del Gobiernu mentaron los sucesos de Tiananmén. N'ochobre de 2004, mientres la visita del presidente [[Hu Jintao]] a Francia, repitió que "el Gobiernu entamó una aición determinada p'aselar la nube política en 1989, que dexó a China esfrutar un desenvolvimientu estable". Tamién aportunó en que'l puntu de vista del Gobiernu respeuto al incidente nun camudaría. En marzu de 2004, el Primer Ministru [[Wen Jiabao]] dixo nuna conferencia de prensa que mientres la década de 1990 producióse una grave nube política na República Popular China, por causa de la cayida de la Xunión Soviética y los cambeos radicales n'Europa del Este. Declaró que'l [[Comité Central del Partíu Comunista de China|Comité Central]] del Partíu Comunista estableció con ésitu una política de puertes abiertes y protexó el "intre del socialismu con carauterístiques chines". En xineru de 2006, un tratu con [[Google]] confirmó que l'asuntu ye inda bien sensible pal gobiernu chinu, pos la web china de Google (Google.cn), aplica restricciones locales a les busques d'información sobre la masacre de Tiananmén, según con otros asuntos como l'independentismu [[Tíbet|tibetanu]], la prohibición del grupu relixosu [[Falun Gong]], consideráu una secta pol gobiernu chinu, o les rellaciones con Taiwán. El 22 de marzu de 2010 Google comunicó oficialmente qu'esviaría la so páxina web en China (google.cn) a los sos servidores en Hong Kong, fechu que se produció a otru día, forzando la so espulsión per parte de les Autoridaes Chines. El [[4 de xunu]] de [[2012]], 23º aniversariu de la "matanza de Tiananmen", les autoridaes chines bloquiaron na rede social Weibo los términos "mercáu bursátil de [[Shanghai]]" y "mercáu bursátil" ente otros, dempués de que la Bolsa de Shanghai cayera 64,89 puntos (4 de xunu de 1989), una estraña coincidencia. Les autoridaes chines tomaron tou tipu de midíes pa evitar la conmemoración pero en [[Ḥong Kong]] miles de persones consiguieron xunise a una vixilia nocherniega n'alcordanza de les víctimes. El gobiernu chinu sigui considerando aquelles protestes como una "rebelión contrarrevolucionaria" y sigue ensin reconocer los sos errores y ensin compensar a les families de les víctimes. Envalórase qu'inda permanecen en prisión por aquellos fechos seis persones. El gobiernu chinu, a pesar de los repitíos pidimientos de diversos países como [[Estaos Xuníos]] y de distintes organizaciones de derechos humanos, tamién se niega a faer pública la llista de tolos que morrieron, fueron deteníos o siguen sumíos.<ref>{{cita noticia |autor=José Reinoso |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/06/04/actualidad/1338826701_120624.html |títulu=Recuerdo en clave pa Tianannmen |editorial=El País |fecha=5 de xunu de 2010|fechaaccesu= |idioma= |cita= }}</ref> === Embargu europeo-americanu=== La [[Xunión Europea]] y los Estaos Xuníos caltienen un embargu sobre la venta d'armes a la República Popular China, por causa de la represión violenta de les protestes, pasaos yá más de venti años. La República Popular China pidió la suspensión del embargu mientres munchos años, durantes los cualos recibió un sofitu variable de miembros del [[Conseyu Européu]]. [[Gerhard Schröder]] añadió la so voz a la de [[Jacques Chirac]] pidiendo la suspensión del embargu. L'embargu armamentístico aldericar nel Cume XE-China n'[[Países Baxos|Holanda]] del 7 al 9 d'avientu de 2004. Nel intre del cume, la República Popular China intentó amontar la presión sobre'l Conseyu Européu alvirtiendo que podría estropiar la rellación ente China y la XE. El viceministru d'esteriores chinu [[Zhang Yesui]] aplicó al embargu l'axetivu "obsoleto" ante los medios de comunicación, y añadió: "si l'embargu caltiénse, les rellaciones billaterales van resentise definitivamente". A la fin, el Conseyu Européu nun suspendió l'embargu. La vocera de la XE Françoise -y Bail dixo que persistíen les esmoliciones sobre'l respetu a los derechos humanos na República Popular China. Pero coles mesmes, la Unión Europea formuló la promesa de trabayar pola suspensión del embargu. Bernard Bot, el Ministru d'Asuntos Esteriores holandés, qu'exercía la presidencia europea nesa dómina dixo "tamos trabayando asiduamente pero... el momentu nun ye'l fayadizu pa suspender l'embargu". Tres el cume, el Conseyu confirmó que tien la intención de trabayar pola suspensión del embargu. Wen Jiabao, Primer Ministru de la República Popular China dixo tres l'alcuentru que l'embargu nun reflexa les bones rellaciones ente China y la Xunión Europea. China sigui primiendo por que el embargu suspéndase, y dellos estaos miembros empiecen a relaxar la so oposición. Jacques Chirac pidió que l'embargu suspender a mediaos de 2005. Sicasí, la llei antisecesión de Taiwán aprobada en Beixín (marzu de 2005), amontó les tensiones y estropió los intentos de suspender l'embargu. Dellos miembros del Congresu d'Estaos Xuníos propunxeron tamién restricciones a la tresferencia de teunoloxía militar a la Unión Europea si ésta suspende l'embargu. D'esta forma'l Conseyu Européu fracasó nel intentu d'algamar un consensu y anque [[Francia]] y [[Alemaña]] fixeron presión por que se suspendiera l'embargu, nun se tomó nenguna decisión nes xuntes siguientes. El [[Reinu Xuníu]] tomó posesión de la [[Presidencia de la Unión Europea]] en 2005, faciendo imposible la suspensión del embargu mientres el so mandatu. El Reinu Xuníu amosó siempres reserves al respeutive de la suspensión del embargu. Amás, el fracasu de la [[Constitución Europea]] y los desalcuerdos respeuto al Presupuestu Européu y la [[Política agrícola común de la Unión Europea|Política Agrícola Común]] devasaron n'importancia al embargu d'armes a China. La política camudó tamién nos países más favorables a la suspensión del embargu. Gerhard Schröder perdió les eleiciones federales en setiembre de 2005. El so oponente, [[Angela Merkel]], tomó posesión del cargu de Canciller el 22 de payares de 2005 y amuesa una firme oposición a la suspensión del embargu. [[Nicolas Sarkozy]], socesor de [[Jacques Chirac]] na presidència de la república francesa, tampoco foi partidariu mientres el so mandatu de suspender el bloquéu d'armes a China. Amás, el [[Parllamentu Européu]] opúnxose reiteradamente a la suspensión del embargu d'armes. Anque nun ye necesariu'l so beneplácito pa suspender l'embargu, munchos aducen que reflexa'l deséu del pueblu européu. L'embargu de venta d'armes llindó les opciones de China p'aprovise de teunoloxía militar. Ente les fontes nes que buscó inclúyense dellos países que pertenecíen al bloque soviéticu, grupu col que tien una rellación tirante como resultáu de la separación ente China y la Xunión Soviética. Otros provisores fueron Israel y Sudáfrica. == Ver tamién == * [[Movimientu de 1968 en Méxicu|Matanza de Tlatelolco, Méxicu 2 d'ochobre de 1968]] * [[Revoluciones de 1989]] * [[L'home del tanque|L'home del tanque de Tiananmen]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * ''The New Emperors: China in the Yera of Mao and Deng'', Harrison Y. Salisbury, Nueva York, 1992, Avon Books, ISBN 0-380-72025-6. * ''The Tiananmen Papers, The Chinese Leadership's Decision to Use Force Against their Own People—In their Own Words'', compilado por Zhang Liang, Editáu por Andrew J. Nathan y Perry Link con prólogu de Orville Schell, PublicAffairs, Nueva York, 2001, 514 páxines, ISBN 1-58648-012-X Una revisión intensiva y sinopsis de los documentos "The Tiananmen'' na publicación Foreign Affairs puede atopase en [https://web.archive.org/web/20040706113745/http://www.foreignaffairs.org/20010101faessay4257-p0/andrew-j-nathan/the-tiananmen-papers.html Sinopsis na publicación ''Foreign Affairs'']. * ''Cuatro de Xunu: La verdadera hestoria, Tian'anmen Papers/Zhongguo Liusi Zhenxiang Volúmenes 1–2 (Edición China)'', Zhang Liang, ISBN 962-8744-36-4 * ''Red China Blues: My Long March from Mao to Now'', [[Jan Wong]], Doubleday, 1997, 416 páxines, ISBN 0-385-48232-9 (Contién, amás d'abondosu material autobiográficu, una narración d'un testigu ocular de la disolución de la protesta y la base pa envalorar el númberu de baxes.) == Enllaces esternos == {{commons|Tiananmen Square protests of 1989}} * [http://www.hrichina.org/public/contents/article?revision%5fid=1942&item%5fid=1941 Seición de derechos humanos en China del Movimientu pola Democracia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427012721/http://www.hrichina.org/public/contents/article?revision_id=1942&item_id=1941 |date=2006-04-27 }} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/4/newsid_2496000/2496277.stm Reportaxe "On This Day" de la BBC sobre les protestes de Tian'anmen] * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB47/ The U.S. "Tiananmen Papers" - US Perceptions of the crisis] * [http://www.earnshaw.com/memoirs/content.cfm?ID=16 Testimoniu ocular de Graham Earnshaw sobre los acontecimientos de la nueche del 4 de xunu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506003145/http://www.earnshaw.com/memoirs/content.cfm?ID=16 |date=2008-05-06 }} * [https://web.archive.org/web/20090612030321/http://comunidad.lavanguardia.es/component/20090527/1266696/la matanza-de-tiananmen.xhtml La matanza de Tiananmen - cróniques de La Vanguardia] * [https://web.archive.org/web/20051208010038/http://www.socialistalternative.org/literature/china/ch1.html Testimoniu ocular de la revuelta dende una perspeutiva marxista] * [http://www.cjr.org/archives.asp?url=/98/5/tiananmen.asp ''The Myth of Tiananmen And the Price of a Passive Press'', por Jay Mathews, Columbia Journalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921161731/http://www.cjr.org/archives.asp?url=%2F98%2F5%2Ftiananmen.asp |date=2006-09-21 }} * [http://www.alternativeinsight.com/Tiananmen.html ''The Tiananmen Square Confrontation'', Visión alternativa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050806073919/http://www.alternativeinsight.com/Tiananmen.html |date=2005-08-06 }} * [http://museums.cnd.org/China89 ''Muséu ireual de China '89''] * [https://web.archive.org/web/20060224203236/http://cryptome.cn/tk/tiananmen-kill.htm Fotogalería] * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB16/documents/index.html Plaza de Tian'anmen, 1989 ''La hestoria desclasificada''] * [http://cnd.org/HYPLAN/yawei/june4th/index.html ''Les víctimes de la masacre del 4 de xunu''] * [http://www.tsquare.tv ''The Gate of Heavenly Peace-Documental''] {{Tradubot|Protestas de la Plaza de Tiananmén de 1989}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Protestes de la Plaza de Tiananmén de 1989| ]] iwx7uw0j784lakbjcky5sqk8l6m2jnx 0 114445 4502889 4491603 2026-07-06T10:28:04Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502889 wikitext text/x-wiki {{otrosusos|Revolución húngara}} {{Ficha de conflictu |nome = Revolución húngara de 1956 |parte_de = Parte de la [[Guerra Fría]] |imaxe = Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg |descripción_imaxe = Bandera d'[[Hungría]] ensin l'escudu. La bandera ensin escudu convertir nun símbolu d'oposición al [[comunismu]]. |fecha = [[23 d'ochobre]]-[[10 de payares]] de [[1956]] |lugar = {{bandera imaxe |Flag of Hungary (1949-1956).svg}} [[República Popular d'Hungría]] |casus = Matanza d'unos manifestantes desarmaos per parte de la [[Államvédelmi Hatóság|policía política húngara (ÁVH)]]. |descripción = |resultáu = Victoria soviética<br />Revolución estrapada |consecuencies = Refugo polos marxistes occidentales a les aiciones cometíes pola [Xunión Soviética]. * Control soviéticu sobre [Europa central] fortalecíu. |territoriu = |combatientes1 = {{bandera2|XRSS}} * {{bandera imaxe |Red Army flag (Fictitious).svg}} [[Exércitu Coloráu]] * {{bandera imaxe |Emblema KGB.svg}} [[KGB]] * {{bandera imaxe |Flag of Hungary (1949-1956).svg}} [[República Popular d'Hungría]] * {{bandera imaxe |Emblem of the State Protection Authority.svg}} [[Államvédelmi Hatóság|ÁVH]] |combatientes2 = {{bandera imaxe |Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg}} Revolucionarios húngaros |combatientes3 = |políticos1 = {{bandera|XRSS}} [[Nikita Khrushchov]]<br />{{bandera|XRSS}} [[Yuri Andrópov]]<br />{{bandera imaxe |Flag of Hungary (1949-1956).svg}} [[Erno Gerö]]<br />{{bandera imaxe |Flag of Hungary (1949-1956).svg}} [[János Kádár]] |políticos2 = {{bandera imaxe |Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg}} [[Imre Nagy]]{{executáu}} |políticos3 = |comandante1 = {{bandera|XRSS}} [[Iván Kónev]] |comandante2 = {{bandera imaxe |Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg}} [[Pál Maléter]]{{executáu}} |comandante3 = |unidaes1 = |unidaes2 = |unidaes3 = |soldaos1 = {{bandera|XRSS}} 31&nbsp;550 soldaos y 1130 tanques{{refn|group=nota|Les fontes varien llargamente sobre la cantidá de fuercies soviétiques arreyaes na intervención. Pal Comité especial sobre'l problema d'Hungría de l'[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]], les fuercies soviétiques entendía ente 75&nbsp;000 y 200&nbsp;000 soldaos y 1600-4000 tanques; ente qu'arquivos soviéticos fechos públicos apocayá contabilicen 31&nbsp;550 soldaos, con 1130 tanques y pieces d'[[artillería autopropulsada]].<ref>{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |fechaaccesu=7 de marzu de 2009 |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |añu=1957|formatu=pdf|editorial=[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] |allugamientu=Nueva York |páxina=56, párrafu 183 |idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://fan.lib.ru/c/chekmarew_w_a/text_0200.shtml |títulu=Будапешт 1956 |fechaaccesu=7 de marzu de 2009 |editorial=Biblioteca Maksim |ubicación=Moscú |idioma=rusu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090303132448/http://fan.lib.ru/c/chekmarew_w_a/text_0200.shtml |fechaarchivu=3 de marzu de 2009 }}</ref>}} * {{bandera imaxe |Flag of Hungary (1949-1956).svg}} Desconocíu |soldaos2 = {{bandera imaxe |Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg}} Númberu desconocíu de soldaos, milicianos y civiles armaos. |soldaos3 = |baxes1 = {{bandera|XRSS}} 722 muertos y 1.251 mancaos<ref name=Györkei>{{cita llibru |apellíu= Györkei |nome= Jenõ |apellíu2=Kirov |nome2=Alexandr |apellíu3=Horvath |nome3=Miklos | títulu= Soviet Military Intervention in Hungary, 1956 | editorial= Central European University Press |páxina=350 | fecha= 1999 | allugamientu= Nueva York | isbn= 963-9116-36-X }}</ref> |baxes2 = {{bandera imaxe |Flag of the Hungarian Revolution (1956).svg}} 2.500 muertos y 13&nbsp;000 mancaos (estimaciones)<ref name="UNchVnote8">{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |fechaaccesu=28 de febreru de 2009 |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |añu=1957 |formatu=pdf |publicación= |editorial=Nueva York: [[Asamblea Xeneral de la ONX]] |otros capítulu V, nota 8 |idioma=inglés }}</ref> |baxes3 = |baxes4 = |campaña = |campaña2 = |campaña3 = |campaña4 = |notes = ~3.000 civiles muertos,<ref>BercovitchJacob & Richard Jackson (1997). ''International Conflict: A Chronological Encyclopedia of Conflicts and Their Management 1945–1995''. Congressional Quarterly, páxs. 85-86. ISBN 9781568021959.</ref><ref name= Layton >Layton, Geoff (2009). ''Access to History: Democracy and Dictatorship in Germany 1919-63''. Hachette UK. ISBN 9781444150506.</ref> 2.000 húngaros executaos,<ref name= Layton /> 21.000 arrestaos en campos<ref name= Layton /> y 200.000 refuxaos.<ref>Tucker, Spencer C. (2010). ''The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts''. Santa Bárbara: ABC-CLIO, páxs. 300. ISBN 9781851099481.</ref> }} La '''Revolución húngara de 1956'''<ref>Referencies alternatives denominar «Revuelta húngara» o «Alzamientu húngaru». N'[[Idioma húngaru|húngaru]], emplegóse primero'l términu neutral ''felkelés'' (alzamientu); depués, nel periodu 1957-1988, el Gobiernu impunxo'l términu negativu ''ellenforradalom'' (contrarrevolución); ente que'l nuevu términu oficial a partir de 1990 convirtióse nel favorable ''forradalom és szabadságharc'' (revolución y llucha pola llibertá) p'asonsañar l'antigua espresión usada pa la [[Revolución húngara de 1848|revolución de 1848-1849]]. «Revolución» ye'l términu [[Idioma español|español]] correspondiente al [[Idioma húngaru|húngaru]] ''forradalom'' y el más correutu yá que, anque duró pocu, foi una verdadera «revolución», onde'l Gobiernu en funciones foi de fechu baltáu. A diferencia d'un [[golpe d'Estáu]] o ''putsch'' qu'implica l'aición d'unes poques persones, la Revolución de 1956 foi llevada a cabu poles mases. Los comunistes húngaru llamar «Contrarrevolución» (''ellenforradalom'').</ref> ({{lang-hu|1956-vos forradalom ''o'' 1956-vos felkelés}}) foi un movimientu [[revolución|revolucionariu]] bonal d'algame nacional contra'l gobiernu de la [[República Popular d'Hungría]] y les sos polítiques impuestes dende la [[Xunión Soviética]], que duró dende'l [[23 d'ochobre]] hasta'l [[10 de payares]] de [[1956]]. Dende'l [[discursu secretu|discursu secretu de crítica a los escesos de Stalin]] realizáu pol so socesor al mandu de la URSS [[Nikita Khrushchov]] nel [[XX Congresu del PCUS]], el pueblu húngaru solicitara de cutio la llibertá necesaria pa escoyer el so propiu sistema políticu, alloñáu del comunismu{{ensin referencies}}. Asina, surdieron por toa Hungría movimientos que demandaben que s'echar# la recuarta a les actividaes de la policía secreta.<ref name = Briggs>{{cita llibru |apellíos=Briggs |nome=Ruste |nome2= Patricia |apellíos2=Clavin |títulu=Historia contemporánea d'Europa |edición=2da. |añu=2004 |editorial=Crítica |ubicación=Barcelona |isbn=8-484-32109-6 |páxines=367-368 }}</ref> La revuelta empezó como una protesta estudiantil qu'atraxo a miles de persones a una marcha pel centru de [[Budapest]] escontra'l [[Parllamentu de Budapest|edificiu del Parllamentu húngaru]]. Una delegación estudiantil foi detenida cuando entraba al edificiu de la radio estatal col enfotu de tresmitir [[Demandes de los revolucionarios húngaros de 1956|les sos demandes]]. Cuando los manifestantes nes cais esixeron la lliberación de la delegación, la [[Államvédelmi Hatóság|policía política húngara]] (''Államvédelmi Hatóság'' o ÁVH) abrió fueu dende l'interior del edificiu.<ref name="Informe-153" >{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu= Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |fechaaccesu=9 d'abril de 2009 |autor=[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] |añu=1957 |allugamientu=Nueva York |páxina=153 |idioma=inglés}}</ref> Dellos soldaos soviéticos dispararon a la [[Államvédelmi Hatóság|ÁVH]], por cuenta de que creyeron por equivocación que taben siendo oxetu d'un ataque.<ref name="Heller" /> Dellos manifestantes contestaron los disparos coles armes tomaes de la ÁVH o brindaes polos soldaos húngaros que se xunieron al llevantamientu.<ref name="Heller" /><ref name="Informe-153" /> La noticia espublizóse rápido y llevó al españíu de desórdenes y violencia na capital. La revolución espandióse rápido por toa [[Hungría]] y el gobiernu d'[[András Hegedüs]] foi derrocáu. Miles entamar en milicies pa combatir a la Policía de seguridá d'Estáu (ÁVH) y a les tropes soviétiques. [[Comunista|Comunistes]] pro-soviéticos y miembros de la ÁVH fueron de cutiu executaos o encarcelaos, al empar qu'antiguos [[prisioneros políticos]] fueron lliberaos y armaos. [[Conseyu obreru|Conseyos]] improvisaos arrampuñaron el control municipal al [[Partíu de los Trabayadores Húngaros|Partíu comunista húngaru]] y esixeron cambeos políticos. El nuevu gobiernu encabezáu por [[Imre Nagy]] eslleió formalmente la ÁVH, declaró la so intención de retirase del [[Pactu de Varsovia]] y prometió restablecer les eleiciones llibres. Pa fines d'ochobre, los combates casi cesaren y empezó una sensación de normalidá. A diferencia de asoceder coles [[Protestes de Poznań]] contra'l gobiernu de la [[República Popular de Polonia]], la Revolución húngara cuestionaba l'estilu de gobiernu [[estalinista]] y, por tanto, amenaciaba la naturaleza mesma del réxime pro-soviéticu de [[unipartidismu|partíu únicu]].<ref name = Briggs /> Asina, n'anunciando la so voluntá d'axustar el retiru de les fuercies soviétiques, el [[Politburó del Comité Central del Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Politburó]] camudó d'idea y movilizóse pa entartallar la revolución. Aprovechando que [[Occidente]] atopábase estremáu por causa de la [[crisis de Suez]], l'[[Exércitu Coloráu|exércitu soviéticu]] movilizó 31&nbsp;550 soldaos y 1130 tanques<ref name="Nº de soldaos" /> y el [[4 de payares]] de [[1956]] invadió [[Budapest]] y otres rexones del país. La resistencia húngara siguió hasta'l [[10 de payares]]. Más de 2500 húngaros y 722 soldaos soviéticos perecieron nel conflictu y unos 200&nbsp;000 húngaros fuxeron en calidá de [[refuxaos]].<ref name = Briggs /> Los arrestos masivos y les acusaciones siguieron per meses. Pa xineru de [[1957]], el nuevu gobiernu instaláu polos soviéticos y lideráu por [[János Kádár]] reprimiera toa oposición pública. Tales aiciones soviétiques provocaron el refugu de munchos marxistes de la Europa Occidental, pero fortalecieron el control soviéticu sobre [[Europa central]]. El discutiniu públicu alrodiu de la revolución tuvo prohibida n'Hungría mientres más de trenta años; pero, dende'l destemple de los [[años 1980]], foi oxetu d'intensu estudiu y alderique.<ref>{{cita llibru |apellíos=Gémes |nome=Andreas |editor=James S. Amelang, Siegfried Beer |títulu=Public Power in Europe. Studies in Historical Transformations |url=http://www.cliohres.net/books/books.php?book=1 |formatu=pdf |fechaaccesu=8 d'abril de 2009 |añu=2006 |editorial=PLUS-Pisa University Press |allugamientu=Pisa |idioma=inglés |isbn=8-884-92401-4 |páxines=225 |capítulu=International Relations and the 1956 Hungarian Revolution: a Cold War Case Study |urlcapítulu =http://www.cliohres.net/books/1/13_Ximes.pdf }}</ref> Cola creación de la [[Tercer República Húngara]] en [[1989]], el [[23 d'ochobre]] foi declaráu [[fiesta nacional]] en conmemoración de la Revolución de 1956. == Preludiu == Mientres la [[Segunda Guerra Mundial]], [[Reinu d'Hungría (1920-1945)|Hungría]] foi miembru de les [[Potencies de la Exa na Segunda Guerra Mundial|potencies de la Exa]], de forma que se convirtió n'aliada de les fuercies de l'[[Alemaña nazi]], la [[Italia fascista]], [[Reinu de Rumanía|Rumanía]] y [[Reinu de Bulgaria|Bulgaria]]. Como parte d'esta, en [[1941]], les tropes húngares [[Hungría mientres la Segunda Guerra Mundial|participaron]] na [[invasión de Yugoslavia|ocupación de Yugoslavia]] y na [[Operación Barbarossa|invasión de la Xunión Soviética]]. Sicasí, l'[[Exércitu Coloráu|Exércitu soviéticu]] pudo forzar el repliegue de los invasores de la Exa y, para [[1944]], les tropes soviétiques taben avanzando escontra Hungría. Por medrana a una invasión, el gobiernu húngaru dio entamu a negociaciones pa un armisticiu colos [[Aliaos de la Segunda Guerra Mundial|aliaos]], pero estes terminaron cuando [[Operation Margarethe|Alemaña invadió y ocupó]] el país, onde estableció'l so propiu réxime pro-Exa. Tanto les fuercies húngares como los alemanes aparcaes n'Hungría fueron darréu ganaes cuando la Xunión Soviética invadió'l país en [[1945]]. ===Ocupación na posguerra=== Tres la [[Segunda Guerra Mundial]], Hungría - aliada d'Alemaña mientres la mesma - foi ocupada pol [[Exércitu Coloráu]] y cayó so la [[esfera d'influencia]] [[soviética]].<ref>{{cita web |url=http://www.photius.com/countries/hungary/national_security/hungary_national_security_soviet_southern_grou~105.html |títulu=Soviet Southern Group of Forces in Hungary |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |añu=1989 |publicación=[[CIA World Factbook]] |idioma=inglés }}</ref> Hungría empecipió'l periodu de posguerra como una [[democracia]] [[Sistema multipartidista|multipartidaria]], na cual les [[Eleiciones parllamentaries húngares de 1945|eleiciones de 1945]] tuvieron como resultáu un [[gobiernu de coalición]] so la direición del primer ministru [[Zoltán Tildy]];<ref>Norton, Donald H. (2002). ''Essentials of European History: 1935 to the Present''. Nueva Jersey: Piscataway, p. 47. ISBN 0-87891-711-X.</ref> sicasí, el [[Partíu Comunista Húngaru]], un grupu [[leninismu|marxista-leninista]] que compartía les creencies ideolóxiques del gobiernu soviéticu, arrincaba de cutio pequeñes concesiones nun procesu denomináu «[[Táctica del salami]]», que socavó la influencia del gobiernu electu, a pesar del fechu de recibir solo'l 17&nbsp;% del votu.<ref>{{cita llibru |apellíos=Kertesz |nome=Stephen D. |títulu=Diplomacy in a Whirlpool: Hungary between Nazi Germany and Soviet Russia |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |añu=1953 |editorial=University of Notre Dame Press |allugamientu=Notre Dame, Indiana |idioma=inglés |isbn=0-8371-7540-2 |páxines=139-152 |capítulu=VIII: Hungary, a Republic |urlcapítulu =http://www.hungarian-history.hu/lib/dipl/dipl08.htm }}</ref><ref name="UNPara47">{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu=Acontecimiento anteriores al 22 d'ochobre de 1956 |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |añu=1957 |mes= |formatu=pdf |publicación=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |editor=Asamblea Xeneral de la ONX |editorial= |allugamientu=Nueva York |páxina=18 |idioma=inglés |doi= |cita=Pa 1948, los líderes de los partíos non comunistes fueren callaos, fuxeren al estranxeru o fueren arrestáu y, en 1949, Hungría convirtióse oficialmente nuna democracia popular. El poder real taba al cargu de Mátyás Rákosi, un comunista adoctrináu en Moscú. Sol so réxime, Hungría foi modelada de manera cercana al patrón soviéticu. La llibertá d'opinión ya individual dexó d'esistir. La encarcelación arbitraria tornóse común y entamáronse purgues, tanto dientro como fora de les files del Partíu. En xunu de 1949, el canciller László Rajk foi arrestáu sol cargu d'intentu de derrocar l'orde democráticu, polo que foi colgáu. Munches otres persones fueron víctimes d'aiciones similares. Esto foi facilitáu pol aparatu de la policía de seguridá d'Estáu o ÁVH, qu'utilizaba métodos de terror en manes del réxime, lo que s'identificó col réxime de Rákosi na mentalidá popular}}</ref> Depués de les eleiciones de 1945, forzóse la tresferencia del portafolio del Ministeriu del Interior —que supervisaba a la [[Államvédelmi Hatóság|policía de seguridá del Estáu húngaru]] (''Államvédelmi Hatóság'', más tarde conocida como ÁVH)— del [[Partíu Independiente Cívicu de pequeños propietarios y trabayadores agrarios|Partíu Independiente de Pequeños Propietarios]] a un miembru del Partíu Comunista.<ref name="Informe-133" >{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu= Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |fechaaccesu=9 d'abril de 2009 |autor=[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] |añu=1957 |allugamientu=Nueva York |capítulu=IX |páxina=133 |idioma=inglés}}</ref> El Ministru del Interior comunista [[László Rajk]] convirtió a la ÁVH nuna institución qu'emplegaba métodos d'[[intimidación]], acusaciones falses, encarcelamientu y [[tortura]] pa esaniciar toa oposición política.<ref>{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |añu=1957 |formatu=pdf |editor=Asamblea Xeneral de la ONX |editorial= |páxina=31 |idioma=inglés }}</ref> El curtiu periodu de democracia multipartidaria llegó al so fin cuando'l [[Partíu Comunista Húngaru]] fundir col [[Partíu Socialdemócrata Húngaru]] pa formar el [[Partíu de los Trabayadores Húngaros]], que presentó una llista eleutoral ensin opositores en 1949. Entós, foi declarada la [[República Popular d'Hungría]].<ref name="UNPara47" /> Para [[1949]], los soviéticos roblaren un [[Conseyu d'Ayuda Mutua Económica|tratáu d'asistencia mutua]] con Hungría que daba a la [[Xunión Soviética]] el derechu a una presencia militar continua, colo cual asegurába-y el control políticu supremu.<ref>{{cita web |url=http://memory.loc.gov/frd/cs/germany_east/gx_appnb.html |títulu=The Council for Mutual Economic Assistance |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor= |fecha= |añu= |mes= |publicación=Estudio de país: Alemaña Oriental |editor=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |editorial= |idioma=inglés |cita= En 1949, los partíos comunistes gobernantes de los Estaos firmantes del Conseyu d'Ayuda Mutua Económica taben tamién rellacionaos internacionalmente al traviés del [[Kominform]].}}</ref> Al ser [[Socialismu revolucionario|socialista revolucionariu]], el Partíu Comunista Húngaru empezó a reemplazar la economía [[capitalista]] con una [[socialista]] y, como parte d'esti procesu, entamó una [[Estatización|nacionalización]] radical basada nel modelu soviéticu. Esta aición produció estancamientu económicu, estándares de vida más baxu y un fondu malestar.<ref name="LibCongressHungaryEconomy">{{cita web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/hutoc.html#hu0138 |títulu=Política y desempeñu económicu, 1945-1985 |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |apellíu=Sudetic |nome=Charles |fecha=1990 |publicación=Un estudiu de país: Hungría |editor=Stephen R. Burant |editorial=Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |idioma=inglés |doi=}}</ref> Los escritores y periodistes fueron los primeres n'espresar abiertamente les sos crítiques al gobiernu y les polítiques tomaes, al publicar artículos críticos en 1955.<ref>{{cita web |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |títulu=Acontecimiento anteriores al 22 d'ochobre de 1956 |fechaaccesu=7 de marzu de 2009 |autor=Comité Especial sobre'l problema d'Hungría |añu=1957 |formatu=pdf |publicación=Informe del Comité Especial sobre'l problema d'Hungría |editorial=[[Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes]] |allugamientu=Nueva York |páxines=18, 122, 123 |idioma=inglés |doi= }}</ref> Pal [[22 d'ochobre]] de [[1956]], los estudiantes de la Universidá Téunica resucitaren el [[conseyu estudiantil]] prohibíu, MEFESZ,<ref name="Crampton295">Crampton, R. J. (2003). ''Eastern Europe in the Twentieth Century–and After''. Londres: Routledge, p. 295. ISBN 0-415-16422-2.</ref> y entamaron una protesta'l [[23 d'ochobre]], que desencadenó una serie d'eventos que llevó direutamente a la revolución. === Represión política y cayente económicu === Hungría convertir nuna [[República Popular d'Hungría|república popular]], so un [[sistema unipartidista|réxime políticu unipartidista]] de corte [[estalinismu|stalinista]], sol lideralgu severamente autoritariu de [[Mátyás Rákosi]].<ref>{{cita videu |títulu=Hungría en llapaes. Fondu 306: materiales audiovisuales relativos a la Revolución húngara de 1956 |people=CBS (productor) |añu=1958 |url=http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-43.html |medium= |editorial=OSA Archivum |llugar=Budapest |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |time= |id=HU OSA 306-0-1:40 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090422155248/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-43.html |fechaarchivu=22 d'abril de 2009 }}</ref> La policía de seguridá del Estáu (ÁVH) empezó una serie de purgues de más de 7000 disidentes, quien fueron denunciaos como «[[Titoísmo|titoistas]]» o «axentes occidentales» y forzaos a confesar en [[Farsa xudicial|farses xudiciales]], dempués de lo que fueron reasitiaos nun campu al este d'Hungría.<ref name="Tokes317">Tőkés, Rudolf L. (1998). ''Hungary's Negotiated Revolution: Economic Reform, Social Change and Political Succession''. Cambridge: [[Cambridge University Press]], p.317. ISBN 0-521-57850-7</ref><ref name=wilson>{{cita llibru |apellíos=Lukacs |nome=John |enllaceautor=John Lukacs |títulu=Budapest 1900: A Historical Portrait of a City and Its Culture |añu=1994 |editorial=Grove Press |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn=0-802-13250-2 |id= |páxines=222 }}</ref> De 1950 a 1952, la policía política reasitió de manera forzada a miles de persones pa llograr propiedaes y agospiamientu pa los miembros del [[Partíu de los Trabayadores Húngaros]], según pa esaniciar l'amenaza de la [[intelligentsia|clase intelectual]] y [[Burguesía|burguesa]]. Miles de persones fueron arrestaes, torturaes, xulgaes y encarcelaes en [[campos de concentración]], deportaes al este o executaes, incluyendo al fundador de la ÁVH, László Rajk.<ref name="Tokes317" /><ref name=lawsoc>{{cita llibru |apellíos=Gati |nome=Charles |títulu=Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt |añu=2006 |editorial=[[Stanford University Press]] |ubicación= |idioma=inglés |isbn=0-8047-5606-6 |páxines=49 |cita=les más horroroses formes de tortura psicolóxica y física... El reinu del terror [pol gobiernu de Rákosi] resultó ser más severu y más estensu de lo que foi en cualesquier otru satélite soviéticu n'Europa Central y Oriental. Ente 1950 y entamos de 1953, les cortes ocupar de 650&nbsp;000 casos [de crímenes políticos], de los cualos 387&nbsp;000 o'l 4&nbsp;% de la población foi topada culpable}}</ref> En solo un añu, más de 26&nbsp;000 persones fueron reasitiaes de Budapest. De resultes, foi bien difícil consiguir mano d'obra y agospiamientu. Xeneralmente, los deportaos esperimentaron condiciones de vida tarrecibles y fueron obligaos a convertise en mano d'obra esclava en granxes coleutives. Munchos morrieron como resultáu de les males condiciones de vida o la malnutrición.<ref name=wilson /> El gobiernu de Rákosi politizó por completu'l sistema educativu húngaru col fin de suplantar les clases educaes con una «[[intelligentsia]] trabayadora».<ref>{{cita publicación |apellíu= Kardos |nome=József |añu=2003 |mes=xunu-xunetu |títulu=Monograph |publicación=Iskolakultúra |volume=6-7 |editorial=Universidá de Pécs |allugamientu=[[Pécs]] |url=http://epa.oszk.hu/00000/00011/00072/pdf/tan-konf-vita2003-6-7.pdf |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |cita= En febreru de 1950, el Comité Central del [[Partíu de los Trabayadores Húngaros]] definió la suplantación de líderes burgueses como'l so oxetivu principal. József Darvas, el Ministru d'Educación y Cultu dende febreru de 1950, escribió sobre les reformes educatives na revista pedagóxica ''Köznevelés'' (17 de setiembre de 1950): "La conversión de distintes escueles de gramática a institutos téunicos industriales, institutos téunicos agrícoles, secundaries vocacionales económiques y universidaes d'entrenamientu pa maestros d'escuela ya instructores de xardinos d'infancia va collaborar al ésitu del [[Economía planiada|Plan de cinco años]] pa suplantar munchos de los téunicos precisaos". El 30 d'ochobre de 1950, fueron fitos nuevos lineamientos pa les universidaes y los institutos: El marxismo-leninismu tenía de ser la materia principal en toles clases y l'estudiu del [[idioma rusu]] convertir n'obligatoriu. Pa fines de 1951, fueron publicaos 107 llibros de cursu nuevos, 61 de los cualos yeren traducciones de testos utilizaos n'universidaes soviétiques. El númberu d'estudiantes tenía de ser amontáu en 30&nbsp;000 adicionales mientres los siguientes cinco años}}</ref> L'estudiu del [[idioma rusu]] y la instrucción política comunista convertir n'obligatorios nes escueles y universidaes de tol país. Les escueles relixoses fueron nacionalizaes y los líderes eclesiásticos fueron reemplazaos por aquellos lleales al gobiernu.<ref>{{cita llibru |apellíos=Gates |nome=Becky |editor=Stephen R. Burant |títulu=Hungary: a country study |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/hutoc.html |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |edición=2da. |añu=1990 |editorial=División d'investigación federal, Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos |ubicación= |idioma=inglés |isbn= |id= |páxina= |capítulu=II (The Society and Its Environment) "Religion and Religious Organizations" }}</ref> En 1949, el líder de la [[Ilesia Católica]] n'Hungría, el cardenal [[József Mindszenty]], foi arrestáu y sentenciáu a cadena perpetua por traición.<ref>Douglas, J. D. y Philip Comfort (eds.) (1992). ''Who's Who in Christian History''. Carol Stream, Illinois: Tyndale House, p. 478. ISBN 0-8423-1014-2</ref> So la direición de Rákosi, el gobiernu húngaru tuvo ente los más represivos d'Europa.<ref name="UNPara47" /><ref name=lawsoc /> La economía húngara de la posguerra tuvo d'enfrentar múltiples desafíos. Hungría aportó a pagar [[arreglos de guerra]] por aproximao 300 millones de dólares a la [[Xunión Soviética]], [[Checoslovaquia]] y [[Yugoslavia]], y a caltener les guarniciones soviétiques.<ref>{{cita web |url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/wwii/hungary.htm#art12 |títulu=Armistice Agreement with Hungary; 20 January 1945 |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor=The Avalon Project |añu= |publicación= |editor= |editorial=Yale Law School |allugamientu= |páxina= |páxina= |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060409202246/http://yale.edu/lawweb/avalon/wwii/hungary.htm#art12 |fechaarchivu=9 d'abril de 2006 }}</ref> En [[1946]], el [[Bancu Nacional d'Hungría]] envaloró'l costu de los arreglos «ente'l 19 y el 22&nbsp;% del ingresu añal nacional».<ref>{{cita llibru |apellíos=Kertesz |nome=Stephen D. |títulu=Diplomacy in a Whirlpool: Hungary between Nazi Germany and Soviet Russia |url= |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |añu=1953 |editorial=University of Notre Dame Press |allugamientu= Notre Dame, Indiana |idioma=inglés |isbn=0-8371-7540-2 |páxina= |capítulu=Memorandum of the Hungarian National Bank on Reparations, Appendix Document 16 |urlcapítulu =http://www.hungarian-history.hu/lib/dipl/dipl16.htm#16 }}</ref> En 1946, la [[Pengő|moneda húngara]] esperimentó una marcada [[depreciación]] que llevó a una de les más altes tases históriques de [[hiperinflación]] conocíes.<ref>{{cita web |url=http://english.mnb.hu/Engine.aspx?page=mnben_1_jegybankrol&ContentID=2326 |títulu=Historia del Bancu Nacional Húngaru |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor= |apellíu= |nome= |añu= |editorial=Magyar Nemzeti Bank |allugamientu=Budapest |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060830203417/http://english.mnb.hu/Engine.aspx?page=mnben_1_jegybankrol&ContentID=2326 |fechaarchivu=2006-08-30 }}</ref> La participación d'Hungría nel [[Conseyu d'Ayuda Mutua Económica]] patrocináu pola Xunión Soviética torgó que comerciara con [[Occidente]] o que recibiera ayuda del [[Plan Marshall]].<ref>{{cita llibru |apellíos=Kertesz |nome=Stephen D. |títulu=Diplomacy in a Whirlpool: Hungary between Nazi Germany and Soviet Russia |url= |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |añu=1953 |editorial=University of Notre Dame Press |allugamientu= Notre Dame, Indiana |idioma=inglés |isbn=0-8371-7540-2 |páxines=158 |capítulu=IX (Soviet Russia and Hungary's Economy) |urlcapítulu =http://www.hungarian-history.hu/lib/dipl/dipl10.htm#2 }}</ref> Magar l'ingresu nacional per cápita amontar nel primer terciu de la [[Años 1950|década de 1950]], el nivel de vida cayó. Enormes deducciones d'ingresos pa financiar la inversión industrial amenorgaron l'ingresu personal disponible; la mala xestión creó faltes cróniques n'alimentos básicos resultando nel racionamientu de pan, azucre, farina y carne.<ref>{{cita llibru |apellíu=Bognár |nome=Sándor |apellíu2=Pető |nome2=Iván |apellíu3=Szakács |nome3=Sándor |títulu=A hazai gazdaság négy évtizedének története 1945-1985 (Historia de cuatro décades de la economía nacional, 1945-1985) |añu=1985 |editorial=Közdazdasági és Jogi Könyvkiadó |allugamientu=Budapest |idioma=húngaru |isbn=9632215540 |páxines=214, 217}}</ref> Les emisiones compulsives de bonos estatales amenorgaron entá más l'ingresu personal. La resultancia neta foi que l'ingresu real disponible de los trabayadores y emplegaos en 1952 xubía a solu dos tercios de lo que fuera en 1938; ente que, en 1949, la proporción fuera del 90&nbsp;%.<ref name="transformation">{{cita web |url=http://www.rev.hu/history_of_45/tanulm_gazd/gazd_y.htm |títulu=Transformación de la economía húngara |fechaaccesu=10 d'abril de 2009 |autor=Institute for the History of the 1956 Hungarian Revolution |añu=2003 }}</ref> Estes polítiques tuvieron un efeutu negativu acumulativu y alimentaron el descontentu, al empar que la [[delda esterna]] aumentaba y la población esperimentaba escasez de bienes.<ref name="LibCongressHungaryEconomy" /> === Acontecimientos internacionales === El [[5 de marzu]] de [[1953]], [[Josif Stalin]] finó, lo que dio empiezu a un periodu de [[Desestalinización|reformes moderaes]] mientres el cual munchos partíos comunistes europeos desenvolvieron una ala reformista. N'Hungría, el reformista [[Imre Nagy]] sustituyó a Mátyás Rákosi, "El meyor discípulu húngaru de Stalin", como Primer Ministru.<ref>{{Cita publicación|autor=János M. Rainer|títulu=Stalin and Rákosi, Stalin and Hungary, 1949–1953|fecha=Documentu presentáu'l 4 d'ochobre de 1997 nel workshop “European Archival Evidence. Stalin and the Cold War in Europe", Budapest, 1956 Institute|url=http://www.rev.hu/index_en.html|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060909035345/http://www.rev.hu/index_en.html|fechaarchivu=9 de setiembre de 2006}}</ref> Sicasí, Rákosi permaneció al mandu de la Secretaría Xeneral del Partíu, y foi capaz d'echar embaxo la mayoría de les reformes de Nagy. P'abril de 1955, había desacreditado a Nagy, llogrando'l so remoción del cargu.<ref>{{cita llibru | apellíos= Gati | nome= Charles | títulu= Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt | editorial= Stanford University Press | añu= 2006 | mes= setiembre | ISBN= 0-8047-5606-6 }} (page 64)</ref> Dempués del "[[Discursu secretu]]" de [[Nikita Khrushchov]] de febreru de 1956, nel cual denunciaba a Stalin y a los sos protexíos, Rákosi foi depuestu de la Secretaría Xeneral del Partíu y foi remplazado por [[Ernő Gerő]] el [[18 de xunetu]] de [[1956]].<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. A (Acontecimientos anteriores al 22 d'ochobre de 1956), parágrafu 48 (p. 18)]</ref> El 14 de mayu de 1955, la [[Xunión Soviética]] creó'l [[Pactu de Varsovia]], arreyando a Hungría a la Xunión Soviética y a les sos [[Estáu satélite|estado satélites]] n'Europa Central y del Este. Ente los principios d'esta alianza atopaba'l "respetu a la independencia y soberanía de los estaos" y la "non interferencia nos sos asuntos internos".<ref>{{Cita web | apellíu= Halsall | nome= Paul (Editor) | títulu= The Warsaw Pact, 1955; Treaty of Friendship, Cooperation and Mutual Assistance | publicación= [http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook.html Internet Modern History Sourcebook] | editorial= Fordham University | fecha= November 1998 | url = http://www.fordham.edu/halsall/mod/1955warsawpact.html | formatu= HTML | fechaaccesu= 8 d'ochobre de 2006 }}</ref> En 1955, el Tratáu del Estáu austriacu y la subsiguiente declaración de neutralidá estableció a [[Austria]] como un país desmilitarizado y neutral.<ref>'''Video''' {{de}} [https://web.archive.org/web/20071017054202/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-29.html Berichte aus Budapest: Der Ungarn Aufstand 1956] Direutor: Helmut Dotterweich, (1986) - Fonds 306, Audiovisual Materials Relating to the 1956 Hungarian Revolution, OSA Archivum, Budapest, Hungary ID number: HU OSA 306-0-1:27</ref> Esto aumentó les esperances húngares de tamién convertise en neutrales, polo que Nagy consideraba "la posibilidá de qu'Hungría adopte un estatus neutral siguiendo'l patrón austriacu".<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VIII La cuestión de la presencia y l'usu de fuercies armaes soviétiques a la lluz de los compromisos internacionales d'Hungría, seición D. La demanda pal retiru de les fuercies armaes soviétiques, parágrafu 339 (p. 105)]</ref> La neutralidá austriaca alterió'l cálculu del planiamientu militar de la [[Guerra Fría]], yá que estremaba xeográficamente a l'alianza de la OTAN, polo que la importancia estratéxica d'Hungría pal Pactu de Varsovia amontábase. En xunu de 1956, un [[Protestes de Poznań de 1956|llevantamientu de trabayadores polacos]] en [[Poznań]] foi entartalláu pol gobiernu, con dellos protestantes muertos y mancaos. Como respuesta a la demanda popular, n'ochobre de 1956, el gobiernu nomó como primer secretariu del [[Partíu Obreru Unificáu Polacu]] al apocayá rehabilitáu comunista reformista [[Władysław Gomułka]], con mandatu p'axustar concesiones comerciales y amenorgamientos de tropa col gobiernu soviéticu. Depués d'unos díes tirantes de negociaciones, el 19 d'ochobre, los soviéticos rindieron ante les demandes reformistes de Gomułka.<ref name = satellite>{{Cita web | títulu= Notes from the Minutes of the CPSU CC Presidium Meeting with Satellite Leaders, 24 d'ochobre de 1956 | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc5.pdf | formatu= PDF | fechaaccesu= 2 de setiembre de 2006}}</ref> Les noticies de les concesiones ganaes polos polacos, conocíes como'l [[Ochobre polacu]], animaron a munchos húngaros a esperar concesiones similares pa Hungría y estos sentimientos contribuyeron significativamente al clima políticu altamente cargáu que prevaleció n'Hungría na segunda metá d'ochobre de 1956.<ref name="Machcewicz">Paweł Machcewicz, [http://www.culture.pl/en/culture/artykuly/ye_1956_machcewicz 1956 - a european date]</ref> === Medría del malestar social === L'arrenunciu de Rákosi en xunetu de 1956 animó a los estudiantes, escritores y periodistes a ser más activos y críticos na política. Los estudiantes y los periodistes empezaron una serie de fórums intelectuales onde esaminaben los problemes qu'enfrentaba Hungría. Estos fórums, llamaos círculos [[Sándor Petőfi|Petõfi]], fixéronse bien populares y atraxeron a miles de participantes.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu IX. B (Los antecedentes del llevantamientu), parágrafu 384 (p. 123)]</ref> El [[6 d'ochobre]] de [[1956]], [[László Rajk]], quien fuera executáu pol gobiernu de Rákosi, foi soterráu nuevamente nuna ceremonia emotiva que fortaleció a la oposición partidaria,<ref>Andreas, Gémes; James S. Amelang, Siegfried Beer (Editors) (2006). [http://www.cliohres.net/books/1/13_Ximes.pdf International Releatons and the 1956 Hungarian Revolution: a Cold War Case Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703211439/http://www.cliohres.net/books/1/13_Ximes.pdf |date=2007-07-03 }} ''Public Power in Europe. Studies in Historical Transformations'', p. 231, CLIOHRES. Accesu: 14 d'ochobre de 2006</ref> y, más tarde, nesi mes, el reformista [[Imre Nagy]] foi rehabilitáu con derechu a una membresía completa nel [[Partíu Comunista Húngaru]]. El 16 d'ochobre de 1956, los estudiantes universitarios en [[Szeged]] desairaron al sindicatu comunista oficial d'estudiantes, el DISZ, al restablecer el MEFESZ (Sindicatu d'estudiantes de la Universidá Húngaria y de l'Academia), una organización estudiantil democrática, primeramente prohibida so la dictadura de Rákosi.<ref name="Crampton295" /> En cuestión de díes, grupos d'estudiantes de [[Pécs]], [[Miskolc]] y [[Sopron]] siguieron esta iniciativa. El 22 d'ochobre, los estudiantes de la Universidá téunica de Budapest compilaron una llista de 16 puntos que conteníen delles [[Demandes de los revolucionarios húngaros de 1956|demandes]] de política nacional.<ref name=sixteen>Internet Modern History Sourcebook: Resolution by students of the Building Industry Technological University: [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1956hungary-16points.html Sixteen Political, Economic, and Ideological Points, Budapest, October 22, 1956] Accesu: 22 d'ochobre de 2006</ref> Entós que los estudiantes escucharon que'l Sindicatu d'Escritores Húngaros entamaba a otru día espresar solidaridá colos movimientos pro-reformes en Polonia presentando una corona de flores a la estatua de Xeneral Bem, un héroe de la [[Revolución Húngara de 1848|Guerra d'Independencia]] (1848-1849), polacu de nacencia, los estudiantes decidieron entamar una demostración paralela de simpatía.<ref name="Machcewicz" /><ref name="UN">[http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957)]. Páxina 145, parágrafu 441. Accesu: 11 d'abril de 2007</ref> == Revolución == === Primeros disparos === La tarde del [[23 d'ochobre]] de [[1956]] aproximao 20&nbsp;000 manifestantes axuntáronse en redol a la estatua de Bem.<ref>'''Video''' (n'húngaru): Les primeres hores de la revolución{{[https://web.archive.org/web/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-42.html] direutor: György Ordódy, productor: Duna Televízió - Fondos 306, Materiales audiovisuales relativos a la revolución húngara de 1956 Hungarian Revolution, OSA Archivum, Budapest, Hungría Númberu d'identificación: HU OSA 306-0-1:40}}</ref> Péter Veres, presidente del sindicatu d'escritores, lleó un manifiestu al ensame,<ref>Revuelta húngara, 23 d'ochobre-4 de payares de [[1956]] (Richard Lettis y William I. Morris, editores): Apéndices [http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&post=2#N_1_ Proclamación del sindicatu d'escritores húngaros (23 d'ochobre de 1956)] Accesu: 8 de setiembre de 2006</ref> los estudiantes lleeron el so proclama y l'ensame cantó la censurada "Cantar Nacional" (''[[Nemzeti dal]]''), que'l so estribillu espresa: "Xuramos que nun vamos permanecer más tiempu como esclavos". Daquién nel ensame quitó l'escudu comunista de la bandera húngara, dexando un buecu distintivu y otros asonsañar rápido.<ref name="Heller">{{cita llibru | apellíos= Heller | nome= Andor | títulu= No More Comrades | editorial= Henry Regnery Company | añu= 1957 | ubicación= Chicago | url = http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&cid=15#N_1_ | páxines= 9–84 | id= ASIN B0007DOQP0 }}</ref> Depués, la mayor parte del ensame crució'l Danubiu pa xunise a los manifestante que s'atopaben nes contornes del edificiu del Parllamentu. Pa les 6 de la tarde, l'ensame aumentara a más de 200&nbsp;000 persones;<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. A (Xuntes y manifestaciones), parágrafu 54 (p. 19)]</ref> la manifestación yera animada, pero pacífica.<ref name="UN report 2C p55">Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. C (Los primeros disparos), pa 55 (p. 20)]</ref> A les 08:00, el primer secretariu [[Ernő Gerő]] tresmitió un discursu nel que condergaba les demandes de los escritores y los estudiantes y calificaba a los manifestantes como una alteria reaccionaria.<ref name="UN report 2C p55" /> Enoxaos col refugu de llinia dura de Gerő, dellos manifestantes decidieron cumplir una de les sos demandes: la estraición del monumentu a Stalin en Budapest, una estatua de bronce de 10 metros d'alto que foi alzada en 1951 nel llugar onde s'atopaba una ilesia, que foi baltada pa dar espaciu al monumentu de Stalin.<ref>{{cita publicación | url= http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,841895,00.html | títulu= A Hollow Tolerance | editorial= [[Time Magazine]] | fecha= 23 de xunetu de [[1965]] | fechaaccesu= 23 d'ochobre de 2006 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070630135115/http://jcgi.pathfinder.com/time/magazine/article/0,9171,841895,00.html | archivedate= 2007-06-30 }}</ref> Pa les 9.30 p.m., la estatua foi echada embaxo y l'ensame jubilosa celebraba emplazando [[Bandera d'Hungría|banderes húngares]] nes botes de Stalin que foi lo único que quedó de la estatua.<ref name="UN report 2C p55" /> Aproximao coles mesmes, un gran ensame axuntar nel edificiu de la Radio Budapest que taba fuertemente abellugáu pola ÁVH. El momentu detonante asocedió cuando una delegación qu'intentaba espublizar les sos demandes foi deteníu y l'ensame tornóse progresivamente rebalbu mientres s'espublizaben rumores de que los manifestantes fueren tirotiaos. Dende les ventanes del edificiu echaron gases lacrimógenos y la ÁVH abrió fueu sobre l'ensame, matando a munchos.<ref name="UN report 2C p56">Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. C (Los primeros disparos), pa 56 (p. 20)]</ref> La ÁVH trató de reabastecerse escondiendo armes dientro d'una ambulancia, pero l'ensame detectó'l ardid ya interceptaron l'ambulancia. Los soldaos húngaros unviaos pa relevar a la ÁVH duldaron y, depués, quitaron les estrelles coloraes de les sos gorres, pa tomar partíu col ensame.<ref name="Heller" /><ref name="UN report 2C p56" /> Provocaos pol ataque de la ÁVH, los manifestantes reaccionaron violentamente. Los carros de policía fueron puestos en llapaes, apoderar de les armes de depósitos militares y distribuyir a les mases, ente que los símbolos del réxime comunista fueron vandalizados.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957)</ref> === La llucha estiéndese y el gobiernu cai === Mientres la nueche del [[23 d'ochobre]], el secretariu del Partíu Comunista Húngaru Ernő Gerő solicitó la intervención militar soviética pa "encalorar una manifestación que taba algamando una escala mayor ensin precedentes".<ref name = satellite /> El lideralgu soviéticu formulara planes de continxencia pa una intervención n'Hungría dellos meses antes.<ref>{{cita llibru | apellíos= Gati | nome= Charles | títulu= Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt | editorial= Stanford University Press | añu= 2006 | mes= September |ISBN= 0-8047-5606-6 }} (page 160). Gati sostién que "afayó en documentos desclasificaos que'l ministru de defensa soviéticu empezárase a preparar pa un desorde a gran escala n'Hungría tan ceo como xunetu de 1956. Col nome codificado de "Fola", el plan buscaba la restauración del orde en menos de seis hores... l'exércitu soviéticu taba llistu. Más que 30000 soldaos fueron espachaos a Budapest pal 24 de xunetu (anque solo llegaron 6000), esto ye, en menos d'un día".</ref> Pa les 2 a.m., del 24 d'ochobre so órdenes del [[Georgi Zhúkov|ministru de defensa soviéticu]], tanques soviéticos entraron a Budapest.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Chapter II.C, pa 58 (p. 20)]</ref> [[Ficheru:Szétlőtt harckocsi a Móricz Zsigmond körtéren.jpg|thumb|Tanque soviéticu destruyíu nes cais de Budapest mientres la Revolución húngara de 1956.]] El 24 d'ochobre, tanques soviéticos taben aparcaos fora del edificiu del Parllamentu y soldaos soviéticos abellugaben les pontes clave y les cruces de cai. Los revolucionarios armaos armaron rápido barricaes pa defender Budapest ya informóse qu'habíen yá prindáu dellos tanques soviéticos a media mañana.<ref name="Heller" /> Esi día, Imre Nagy reemplazó a [[András Hegedüs]] como Primer Ministru.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu IV.C, pa 225 (p. 71)]</ref> Pela radio, Nagy fixo un llamamientu pol fin de la violencia y prometió empecipiar reformes polítiques que fueren retardaes trés años antes. La población siguió armándose cuando españó violencia esporádica. Los manifestantes armaos apoderar del edificiu de la radio. Nes oficines del periódicu comunista ''Szabad Nép'', manifestantes desarmaos fueron tirotiaos por guardias de la ÁVH que fuxeron cuando llegaron los manifestantes armaos.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II.C, pa 57 (p. 20)]</ref> Nesti puntu, la roxura de los revolucionarios enfocar na ÁVH;<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II.N, pa 89(ix) (p. 31)]</ref> Les unidaes militares soviétiques inda nun habíen entabláu combate totalmente y corrieron rumores de delles tropes soviétiques amosando abierta simpatía polos manifestantes.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu IV. B (Resistencia del pueblu húngaru) pa 166 (p. 52) y XI. H (Más acontecimientos) pa 480 (p 152)]</ref> El 25 d'ochobre, una masa axuntar en frente del edificiu del Parllamentu. Unidaes de la ÁVH empezaron a disparar al ensame dende los teyaos de los edificios vecinos.<ref name=ref_duplicada_1>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu X.I, pa 482 (p. 153)]</ref> Dellos soldaos soviéticos respondieron con disparos a la ÁVH, creyendo equivocadamente que yeren los oxetivos del tirotéu.<ref name="Heller" /><ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II.F, pa 64 (p. 22)]</ref> Abastecíos d'armes tomaes de la ÁVH o daes polos soldaos húngaros que se xunieron a la revuelta, delles persones del ensame empezaron a disparar.<ref name="Heller" /><ref name=ref_duplicada_1 /> Los ataques al Parllamentu forzaron al colapsu del gobiernu.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II.F, pa 65 (p. 22)]</ref> El primer secretariu del Partíu Comunista Ernő Gerő y l'ex primer ministru András Hegedűs fuxeron a la Xunión Soviética; polo cual, [[Imre Nagy]] convertir en Primer Ministru y [[János Kádár]] en Primer Secretariu del Partíu Communista.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Chapter XII.B, pa 565 (p. 174)]</ref> Los revolucionarios empezaron una ofensiva agresiva contra les tropes soviétiques y los remanentes de la ÁVH. Mientres la resistencia húngara engarraba contra los tanques soviéticos usando [[Cóctel molotov|cocteles molotov]] nes estreches cais de Budapest, surdíen conseyos revolucionarios a nivel nacional qu'asumíen l'autoridá gubernamental local y convocaben a fuelgues xenerales. Los símbolos públicos comunistes, tales como les [[Estrella colorada|estrelles coloraes]] y los monumentos conmemorativos de guerra soviéticos fueron retiraos y los llibros comunistes fueron quemaos. Surdieron milicies revolucionaries bonales, como'l grupu de 400 homes más o menos lideraos por [[József Dudás]], qu'atacaron y mataron a simpatizantes soviéticos y a miembros de la ÁVH.<ref>Cold War International History Project (CWIHP), [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=824CD4FC-HALA38-D85C-19Y642C601751C1F&sort=Collection&item=1956%20Hungarian%20Revolution KGB Chief Serov's report, 29 October 1956], Accesu: 8 d'ochobre de 2006</ref> Les unidaes soviéticos llucharon principalmente en Budapest; n'otres partes, el campu taba mayormente sele. Los comandantes soviéticos de cutiu axustaron ceses al fueu local colos revolucionarios.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu IV.C, pa 167 (p. 53)]</ref> En delles rexones, les fuercies soviétiques llograron encalorar l'actividá revolucionaria. En Budapest, la llucha colos soviéticos llegó a un puntu muertu y les hostilidaes empezaron a aparrar. El xeneral húngaru Béla Király, lliberáu d'una cadena perpetua por ofienses polítiques y actuando col sofitu del gobiernu de Nagy, buscó restaurar l'orde unificando elementos de la policía, exércitu y grupos insurxentes nuna Guardia Nacional.<ref name=ng>{{cita llibru|apellíos= Gati| nome= Charles| añu= 2006| títulu= Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest, and the 1956 Hungarian Revolt (Cold War International History Project Series)| editorial= Stanford University Press| ISBN= 0-8047-5606-6}} (páxs. 176–177)</ref> Alcordóse un cese al fueu'l 28 d'ochobre y, pal 30 d'ochobre, la mayoría de les tropes soviétiques retirárense de Budapest a una guarniciones nel campu húngaro.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957)[http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Chapter II. F (Political Developments) II. G (Mr. Nagy clarifies his position), paragraphs 67–70 (p. 23)]</ref> === Interludiu === Los combates cesaren virtualmente ente'l 28 d'ochobre y el 4 de payares, cuando munchos húngaros creyeron que les unidaes militares soviétiques taben verdaderamente retirándose d'Hungría.<ref>'''Video''': Revuelta n'Hungría{{[https://web.archive.org/web/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-44.html] Narrador: Walter Cronkite, productor: CBS (1956) - Fonds 306, Materiales audiovisuales relativos a la Revolución Húngara de 1956, OSA Archivum, Budapest, Hungría Númberu d'identificación: HU OSA 306-0-1:40}}</ref> ==== El nuevu Gobiernu Nacional Húngaru ==== El rápidu espardimientu de la revuelta nes cais de Budapest y la abrupta cayida del gobiernu de Gerő-Hegedűs dexó sorprendida a la nueva direición nacional y, de primeres, desorganizada. Nagy, un reformista lleal al Partíu, que se describió a sigo mesmu como posesor de "solo modestes habilidaes polítiques",<ref>{{cita llibru | apellíos= Gati | nome= Charles | títulu= Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt | editorial= Stanford University Press | añu= 2006 | mes= September | ISBN= 0-8047-5606-6 }} (páxina 52)</ref> apeló primeramente al aselu y a una torna del antiguu orde. Nagy yera l'únicu líder húngaru restante con credibilidá en dambos bandos (húngaru y soviéticu) y "concluyó que taba teniendo llugar un llevantamientu popular más qu'una contrarrevolución".<ref>{{cita llibru | apellíos= Gati | nome= Charles | títulu= Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt | editorial= Stanford University Press | añu= 2006 | mes= September | ISBN= 0-8047-5606-6 }} (page 173)</ref> En llamando nuna alocución radial del 27 d'ochobre, a la insurxencia en cursu "un ampliu movimientu democráticu de mases", Nagy formó un gobiernu qu'incluyó dellos ministros non comunistes. Esti nuevu Gobiernu Nacional abolió tanto la ÁVH como'l [[sistema unipartidista]].<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. F (Acontecimientos políticos), párrafu 66 (p. 22)]</ref><ref>{{cita llibru | apellíos= Zinner | nome= Paul Y. | títulu= Revolution in Hungary | editorial= Books for Libraries Press | añu= 1962|ISBN= 0-8369-6817-4 }}</ref> Por cuenta de que caltuvo'l mandu solu diez díes, el Gobiernu Nacional tuvo poca oportunidá de clarificar les sos polítiques en detalles; sicasí, les editoriales periodístiques d'esi entós enfatizaron qu'Hungría tenía de ser una [[democracia social]] multipartidista y neutral.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Chapter XII. D (Reafirmación de derechos políticos), párrafu 583 (p. 179) y nota 26 (p. 183)]</ref> Munchos prisioneros políticos fueron lliberaos, siendo'l casu más notable'l del [[Cardenal]] [[József Mindszenty]].<ref>'''Video''': Revuelta n'Hungría {{[https://web.archive.org/web/http://files.osa.ceu.hu/holdings/selection/rip/4/av/1956-44.html] Narrador: Walter Cronkite, productor: CBS (1956) - Fonds 306, Materiales audiovisuales relativos a la Revolución Húngara de 1956, OSA Archivum, Budapest, Hungría Númberu d'identificación: HU OSA 306-0-1:40}}</ref> Los partíos políticos que fueren primeramente prohibíos, como'l Partíu de los Pequeños Propietarios y el Partíu Nacional de los Llabradores, remanecieron pa xunise a la coalición.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. F (Una curtia historia de la Revuelta d'Hungría), párrafu 66 (p. 22) y nota 26 (p. 183)]</ref> Los conseyos revolucionarios llocales formaos en toa Hungría, que xeneralmente nun participaron del Gobiernu Nacional en Budapest, asumieron delles responsabilidaes de gobiernos llocales del estinguíu Partíu Comunista.<ref name=rc>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu XI (Revolucionarios y Conseyos Obreros), párrafos 485–560 (páxs. 154-170)]</ref> Pal 30 d'ochobre, estos conseyos fueren oficialmente aprobaos pol Partíu Húngaru de los Trabayadores y el gobiernu de Nagy pidió-yos el so sofitu como "órganos llocales democráticos formaos mientres la Revolución".<ref name=rc /> Otramiente, estableciéronse [[Conseyu obreru|conseyos obreros]] nes mines y plantes industriales, onde munches regulaciones impopulares fueron esaniciaes, como ye'l casu de les normes de producción. Los conseyos obreros esforciar pa remanar la empresa coles mesmes que protexíen los intereses de los trabayadores. D'esta manera, establecieron una economía socialista llibre de control partidariu ríxida.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. Y (Revolucionarios y Conseyos Obreros), párrafu 63 (p. 22)]</ref> El control llocal de los conseyos nun tuvo siempres exentu d'episodios sangrientos: en [[Debrecen]], [[Győr]], [[Sopron]], [[Mosonmagyaróvár]] y otres ciudaes, ensame de manifestantes fueron tirotiaos pola ÁVH, con munches perdes de vides. La ÁVH foi desarmada, de cutiu pola fuercia, en munchos casos con ayuda de la policía llocal.<ref name=rc /> ==== Perspeutiva soviética ==== El 24 d'ochobre, el [[Politburó del Comité Central del Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Politburó]] aldericó los llevantamientos políticos en [[Ochobre polacu|Polonia]] y n'Hungría. Una faición d'ala dura, liderada por [[Viacheslav Mólotov|Mólotov]], primía por una intervención, pero Khrushchov y el mariscal [[Gueorgui Zhúkov|Zhúkov]] oponíense primeramente. Una delegación en Budapest reportó que la situación nun yera tan estrema como fuera descrita. Khrushchov sostuvo que creía que'l pidimientu del secretariu del Partíu Ernő Gerő por qu'intervinieren indicaba que'l Partíu Comunista Húngaru caltenía inda l'enfotu del públicu húngaru. Amás, vio les protestes non como una llucha ideolóxica, sinón como'l descontentu popular por temes económiques y sociales básicos que nun fueren resueltos.<ref name = satellite /> Dempués del alderique,<ref name = presidium1030>{{Cita web | títulu= Working Notes from the Session of the CPSU CC Presidium on October&nbsp;30, 1956 | publicación= Cold War International History Project | editorial= Woodrow Wilson International Center for Scholars | fecha= 30 d'ochobre de 1956 | url= http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=6914DE3F-Y92D-A351-187CEA2FF91AFD7A&sort=Collection&item=1956%20Hungarian%20Revolution&print=true | formatu= HTML | fechaaccesu= 20 d'ochobre de 2006 }}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6061852.stm "When the Soviet Union nearly blinked"], ''BBC News'', 23 d'ochobre de 2006.</ref> decidióse'l 30 d'ochobre nun esaniciar el nuevu gobiernu húngaru. Inclusive'l mariscal Gueorgui Zhúkov dixo: "Tendríamos De retirar tropes de Budapest y, si ye necesariu, de toa Hungría. Esta ye una lleición pa nós na esfera militar y político". Adoptaron una ''Declaración del Gobiernu de la Xunión Soviética sobre los Principios de Desenvolvimientu y posterior fortalecimientu de l'amistá y cooperación ente la Xunión Soviética y otros estaos socialistes'', que foi fechu públicu a otru día. Esti documentu proclamaba: "El Gobiernu soviéticu ta preparáu pa entrar en negociaciones apropiaes col gobiernu de la República Popular Húngara y otros miembros del Tratáu de Varsovia sobre la cuestión de la presencia de tropes soviétiques nel territoriu d'Hungría".<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1956soviet-coop1.html Declaración del Gobiernu de la URSS] 30 d'ochobre de 1956, Impresu nel Boletín del Departamentu d'Estáu, XXXV, Non. 907 (12 de payares de 1956), páxs. 745–747, Accesu: 19 d'ochobre de 2006</ref> Por tanto, por un curtiu momentu, paecía que podía haber una solución pacífica. El 30 d'ochobre, manifestantes armaos atacaron el destacamentu de la ÁVH qu'abellugaba la sede de Budapest del Partíu Húngaru de Trabayadores, afalaos por rumor de que reteníen prisioneros ellí y los tiroteos previos a manifestantes per parte de la ÁVH na ciudá de Mosonmagyaróvár.<ref name=ref_duplicada_2>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Chapter XI (Revolucionarios y Conseyos Obreros), párrafos 485–560 (páxs. 154-170)]</ref><ref name=Kramer1>Mark Kramer, [https://web.archive.org/web/20071203141129/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/ACF19B.pdf "New Evidence on Soviet Decision-making and the 1956 Polish and Hungarian Crises" (PDF)], Cold War International History Project Bulletin, páxina 368.</ref><ref name=revhu>The Institute for the History of the 1956 Hungarian Revolution: Part 3. [http://www.rev.hu/history_of_56/ora3/ora3_y.htm Days of Freedom]</ref> Más de 20 oficiales de la ÁVH fueron asesinaos, dalgunos d'ellos linchaos pola masa. Los tanques del exércitu húngaru unviaos a rescatar la sede del Partíu bombardiaron equivocadamente l'edificiu.<ref name=revhu /> El xefe del comité del Partíu en Budapest, Imre Mező, foi mancáu y más tarde morrió.<ref>{{cita llibru | apellíos= Gati | nome= Charles | títulu= Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest and the 1956 Hungarian Revolt | editorial= Stanford University Press | añu= 2006 | mes= September | ISBN= 0-8047-5606-6 }} (page 177)</ref><ref name=parsons>{{cita publicación | apellíu= Parsons | nome= Nicholas T | títulu= Narratives of 1956 | revista= The Hungarian Quarterly | volume= XLVIII | númberu= Summer 2007 | url= http://www.hungarianquarterly.com/non186/18.html | fechaaccesu= 27 d'abril de 2008 | urlarchivu= https://archive.today/20080608182839/http://www.hungarianquarterly.com/non186/18.html | fechaarchivu= 8 de xunu de 2008 | archiveurl= https://archive.today/20080608182839/http://www.hungarianquarterly.com/non186/18.html | archivedate= 2008-06-08 }}</ref> Poques hores dempués, amosáronse escenes d'estos fechos nos noticieros soviéticos.<ref>William Taubman: ''Khrushchev. The Man and His Yera'' (2005), ISBN 978-0-7432-7564-4, page 296.</ref> Los líderes revolucionarios n'Hungría condergaron l'incidente y apelaron al aselu, colo cual la violencia del ensame llueu menguó,<ref>[http://www.rev.hu/history_of_56/ora3/ora3_y.htm "3. Lesson: The Days of Freedom"], ''The Institute for the History of the 1956 Hungarian Revolution''.</ref> pero les imáxenes de les víctimes fueron usaes como propaganda por dellos órganos comunistes.<ref name=parsons /> El 31 d'ochobre, los líderes soviéticos decidieron revertir la so decisión del día anterior. Hai desalcuerdu ente los historiadores si la declaración d'Hungría pa salir del Pactu de Varsovia causó la segunda intervención soviética. Pero, les minutes de la xunta del Politburó del 31 d'ochobre rexistren que la decisión d'intervenir militarmente foi tomada un día primero qu'Hungría declarara la so neutralidá y retiru del Pactu de Varsovia.<ref name = presidium>{{Cita web | títulu= Working Notes and Attached Extract from the Minutes of the CPSU CC Presidium Meeting, October&nbsp;31, 1956 | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc6.pdf | formatu= PDF |fechaaccesu= 8 de xunetu de 2006}}</ref> Sicasí, dellos historiadores rusos que nun defenden la era comunista caltienen que la declaración de neutralidá húngara causó que'l Kremlin interviniera per segunda vegada.<ref>Sebestyen, Victor, ''Ungernrevolten 1956: Tolv dagar som skakade världen'' (2006), p. 286. (Swedish edition of ''Twelve Days: The Story of the 1956 Hungarian Revolution''), ISBN 91-518-4612-8. (Cites Borhi, ''Hungary in the Cold War'' (2004), p. 243-249.)</ref> Dos díes antes, el 30 d'ochobre, cuando los representantes del Politburó soviéticu, [[Anastás Mikoyán]] y [[Mijaíl Súslov]] taben en Budapest, Nagy suxiriera que la neutralidá yera un oxetivu de llargu plazu pa Hungría y que taba esperando aldericar esti asuntu colos líderes del Kremlin. Esta información foi tresmitida a Moscú por Mikoyán y Súslov.<ref>Mark Kramer, [https://web.archive.org/web/20071203141129/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/ACF19B.pdf "New Evidence on Soviet Decision-making and the 1956 Polish and Hungarian Crises" (PDF)], Cold War International History Project Bulletin, page 369.</ref><ref>Sebestyen, Victor, ''Ungernrevolten 1956: Tolv dagar som skakade världen'' (2006), p. 286.</ref> Pa esi momentu, Khrushchov taba na [[Dacha]] de Stalin, considerando les sos opciones con al respective d'Hungría. Unu de los sos emplegaos dixo que la declaración de neutralidá foi un factor importante na decisión subsecuente de sofitar una intervención.<ref>Sebestyen, Victor, ''Ungernrevolten 1956: Tolv dagar som skakade världen'' (2006), p. 286. (Cites Burlatsky, ''Khrushchev and the first Russian Spring'' (1991), p. 88-94.)</ref> Amás, dellos líderes húngaros de la revolución, según los estudiantes, esixeren muncho primero el retiru del so país del Pactu de Varsovia y esto puedo influyir en tomar de decisiones soviética.<ref>Johanna Granville, [http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=12620949617664 "New Insights on the 1956 Crisis"], xineru de 2000.</ref> Los dirixentes soviéticos decidieron romper el cese al fueu de facto y entartallar la Revolución húngara<ref>{{Cita web | títulu= Overview | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | añu= 1999 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/ | fechaaccesu= 4 de setiembre de 2006}}</ref> El plan consistía en declarar un "Gobiernu Revolucionariu Provisional" sol mandu de János Kádár, quien solicitaría asistencia soviética pa restaurar l'orde. D'alcuerdu a testigos, Kádár tuvo en Moscú a empiezos de payares,<ref>Cold War International History Project (CWIHP), [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=692581EC-A0Y3-F953-CBB9FF5Y9EDE78Y8&sort=Collection&item=1956%20Hungarian%20Revolution Notes de trabayu de la sesión del CPSU CC Presidium del 3 de payares de 1956, cola participación de J. Kádár, F. Münnich ya I. Horváth], ( Woodrow Wilson International Center for Scholars) Accesu: 8 d'ochobre de 2006</ref> y taba en contautu cola embaxada soviética mientres yera inda miembru del gobiernu de Nagy.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II. J (Kádár forma un gobiernu), párrafu 77–78 (p. 26–27)]</ref> Unviáronse delegaciones a otros gobiernos comunistes n'Europa del Este y China, buscando evitar un conflictu rexonal y preparáronse mensaxes [[Propaganda|propangandísticos]] pa sopelexar tan llueu empezara la segunda intervención soviética. P'azorronar estes intenciones, los diplomáticos soviéticos teníen de comprometese col gobiernu de Nagy en conversaciones p'aldericar el retiru de les fuercies soviétiques.<ref name = presidium /> Según delles fontes, el líder chinu [[Mao Zedong]] xugó un papel importante na decisión de Khrushchov d'encalorar la revuelta húngara. El vicepresidente del [[Partíu Comunista de China]] (PCCh), [[Liu Shaoqi]], primió a Khrushchov pa mandar tropes y terminar col llevantamientu pola fuercia.<ref>Philip Short, ''Mao: a life'' (2001), page 451.</ref><ref>John Lewis Gaddis, ''The Cold War: a new history'' (2005), page 109.</ref> Anque les rellaciones ente China y la Xunión Soviética deteriorárense mientres los años anteriores, les pallabres de Mao inda teníen gran pesu nel Kremlin y tuvieron en contautu frecuente mientres la crisis. Primeramente, Mao oponer a la segunda intervención y esta información foi tresmitida a Khrushchov el 30 d'ochobre, primero que s'axuntara'l Politburó y decidiérase la intervención.<ref>Sebestyen, Victor, ''Ungernrevolten 1956: Tolv dagar som skakade världen'' (2006), p. 247. ISBN 91-518-4612-8.</ref> Depués, Mao camudó d'opinión a favor de la intervención, pero según William Taubman nun queda claro cuándo y cómo Khrushchov enterar d'esto y, por tanto, si ye qu'influyó na so decisión del 31 d'ochobre.<ref>William Taubman: ''Khrushchev. The Man and His Yera'' (2005), ISBN 978-0-7432-7564-4, páxina 297.</ref> Del 1° al 3 de payares, Khrushchov dexó Moscú p'atopase colos sos aliaos d'Europa del Este ya informa-yos de la decisión d'intervenir. De primeres, entrevistóse con [[Władysław Gomułka]] en [[Brest (Bielorrusia)]]. Depués, faló colos líderes rumanu, checoslovacu y búlgaru en [[Bucarest]]. Finalmente, Khrushchov foi con [[Georgi Malenkov]] a Yugoslavia, onde s'atoparon con [[Josip Broz Tito|Tito]]. Los yugoslavos persuadieron a Khrushchov por qu'escoyera a [[János Kádár]] en llugar d'a [[Ferenc Münnich]], como'l nuevu líder d'Hungría.<ref>Mark Kramer, [https://web.archive.org/web/20071203141129/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/ACF19B.pdf "New Evidence on Soviet Decision-making and the 1956 Polish and Hungarian Crises" (PDF)], Cold War International History Project Bulletin, páxines 373-374.</ref><ref>Slobodan Stankovic, [https://web.archive.org/web/20071213062146/http://files.osa.ceu.hu/holdings/300/8/3/text/118-1-194.shtml "Yugoslav Diplomat who Defied Soviet Leaders Dies"], Radio Free Europe Research, 5 d'agostu de 1982</ref> ==== Reaición internacional ==== {{VT|Sesiones especiales d'emerxencia de l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes|l1=Sesiones especiales d'emerxencia de l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes}} Anque'l [[John Foster Dulles|secretariu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] encamentó'l 24 d'ochobre que'l [[Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes]] apuerte aldericar la situación n'Hungría, tomáronse poques aiciones inmediates pa emitir una resolución.<ref>{{Cita publicación|autor=Csaba Békés|títulu=The Hungarian Question on the UNA Axenda: Secret Negotiations by the Western Great Powers October 26–November 4, 1956. (British Foreign Office Documents)|fecha=''Hungarian Quarterly'' (primavera de 2000)|url=http://www.rev.hu/index_en.html|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2006|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060909035345/http://www.rev.hu/index_en.html|fechaarchivu=9 de setiembre de 2006}}</ref> Como respuesta al ruegu de Nagy al momentu de la segunda intervención soviética'l 4 de payares, la resolución del Conseyu de Seguridá crítica escontra les aiciones soviétiques foi vetada pola Xunión Soviética. L'Asamblea Xeneral, por un votu de 50 a favor, 8 en contra y 15 astenciones, encamentó a la Xunión Soviética a que terminara cola so intervención n'Hungría, pero'l gobiernu apocayá constituyíu de Kádár refugó a los observadores de la ONX.<ref>Revuelta húngara, 23 d'ochobre–4 de payares de 1956 (Richard Lettis y William I. Morris, editores): Apéndices [http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13&post=2#N_1_ La cuestión húngara nes Naciones Xuníes] Accesu: 3 de setiembre de 2006</ref> El presidente de los Estaos Xuníos, [[Dwight D. Eisenhower]], taba al tantu d'un estudiu detalláu de la resistencia húngara que nun encamentaba una intervención militar d'Estaos Xuníos,<ref>{{Cita web | títulu= Study Prepared for US Army Intelligence "Hungary, Resistance Activities and Potentials" (January 1956) | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc1.pdf | formatu= PDF | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2006}}</ref> y de discutinios políticos previes dientro del Conseyu de Seguridá Nacional que s'enfocaben en promover el descontentu nes naciones satélites soviétiques, solo per mediu de polítiques económiques y retórica política.<ref>{{Cita web | títulu= Minutes of the 290th NSC Meeting (12 de xunetu de 1956) | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc2.pdf | formatu= PDF | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2006}}</ref><ref>{{cita publicación | apellíu= Borhi | nome= László | títulu= Containment, Rollback, Liberation or Inaction? The United States and Hungary in the 1950s | revista= Journal of Cold War Studies | volume= 1 | númberu= 3 | páxines= 67–108 | añu= 1999 | url= http://www.coldwar.hu/html/en/publications/rollback.html | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2006 | formatu= ^{[https://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3ABorhi+intitle%3AContainment%2C+Rollback%2C+Liberation+or+Inaction%3F+The+United+States+and+Hungary+in+the+1950s&as_publication=Journal+of+Cold+War+Studies&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Scholar search]} | doi= 10.1162/152039799316976814 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20060720141238/http://www.coldwar.hu/html/en/publications/rollback.html | archivedate= 2006-07-20 }}</ref> Nuna entrevista de 1998, l'embaxador húngaru Géza Jeszenszky foi críticu al respective de la inaición d'Occidente en 1956, citando la influencia de les Naciones Xuníes nesa dómina y dando l'exemplu de la [[Guerra de Corea|intervención de les Naciones Xuníes en Corea]] de 1950 a 1953.<ref name=cnn>CNN: Géza Jeszenszky, Hungarian Ambassador, [https://web.archive.org/web/20060502184710/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/guides/alderique/chats/jeszensky/ Cold War Chat (trescripción)] 8 de payares de 1998</ref> Mientres el llevantamientu, la [[Radio Free Europe]] (RFE) con programes en llingua húngara tresmitió noticies sobre la situación político y militar, según apelaciones a los húngaros por que llucharen contra les fuercies soviétiques, incluyendo conseyos tácticos sobre métodos de resistencia. Tres la represión soviética de la revolución, la RFE foi criticada por haber engañáu al pueblu húngaru cola idea de que la [[Organización del Tratáu del Atlánticu Norte|OTAN]] o la ONX intervendríen si los ciudadanos siguíen aguantando.<ref>{{Cita web | títulu= Policy Review of Voice For Free Hungary Programming from 23 October to 23 November, 1956 (15 d'avientu de 1956) | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc10.pdf | formatu= PDF | fechaaccesu= 2 de setiembre de 2006}}</ref> === Intervención soviética del 4 de payares === El 1 de payares, Imre Nagy recibió informes que sosteníen que tropes soviétiques ingresaren a Hungría pel este y tábense moviendo escontra Budapest.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VIII.D, pa 336 (p. 103)]</ref> Nagy buscó y recibió garantíes de parte del embaxador soviéticu [[Yuri Andrópov]] que la Xunión Soviética nun invadiría Hungría, anque Andrópov sabía qu'esto nun yera ciertu. El gabinete, con János Kádár d'alcuerdu, declaró la neutralidá d'Hungría, el retiru del Pactu de Varsovia y solicitó asistencia de los cuerpos diplomáticos en Budapest y al [[Dag Hammarskjöld|Secretariu Xeneral de la ONX]] pa defender la neutralidá d'Hungría.<ref>[https://web.archive.org/web/20051129103440/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_wapa/texts/formative_years.htm Imre Nagy's Telegram to Diplomatic Missions in Budapest Declaring Hungary's Neutrality (1 November 1956)] Center for Security Studies at ETH Zürich and the National Security Archive na Universidá George Washington</ref> Solicitar al embaxador Andrópov informar al so gobiernu qu'Hungría empezaría les negociaciones sobre la salida de les fuercies soviétiques darréu.<ref>{{Cita web | títulu= Andropov Report, 1 de payares de 1956 | editorial= Cold War International History Project (CWIHP), www.cwihp.org, by permission of the Woodrow Wilson International Center for Scholars | url= http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=82699F97-EC4B-54BD-C4D29366HALA294161&sort=Collection&item=The%20Warsaw%20Pact | fechaaccesu= 4 de setiembre de 2006 }}</ref><ref>{{Cita web | títulu= Minutes of the Nagy Government's Fourth Cabinet Meeting, 1 de payares de 1956 | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive |fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc7.pdf | formatu= PDF | fechaaccesu= 2 de setiembre de 2006}}</ref> El 3 de payares, una delegación húngara liderada pol ministru de Defensa [[Pál Maléter]] foi convidada a asistir les negociaciones sobre'l retiru soviéticu nel comandu militar soviéticu en [[Pest|Tököl]], cerca de Budapest. Alredor de la medianueche, el xeneral [[Iván Serov]], xefe de la Policía de Seguridá Soviética ([[NKVD]]) ordenó l'arrestu de la delegación húngara,<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II.I, pa 75 (p. 25)]</ref> y a otru día, l'exércitu soviéticu atacó nuevamente Budapest.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu II.I, pa 76 (p. 26)]</ref> Esta segunda intervención soviética, col nome en clave "Operación Torbellino", foi llanzada pol mariscal [[Iván Kónev]].<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu IV. Y (Esplegue loxísticu de nueves tropes soviétiques), pa 181 (p. 56)]</ref> Les cinco divisiones soviétiques aparcaes n'Hungría antes del 23 d'ochobre fueron aumentaes a un total de 17 divisiones.<ref name=Györkei /> El 8º exércitu mecanizado so la direición del llugarteniente xeneral Hamazasp Babadzhanián y el 38º exércitu comandado pol llugarteniente xeneral Hadzhi-Umar Mamsúrov del vecín distritu militar cárpato fueron esplegaos a Hungría pa esta operación.<ref>{{cita llibru | apellíos=Schmidl | nome=Erwin | apellíu2=Ritter |nome2=László | títulu= The Hungarian Revolution 1956 (Elite) | editorial= Osprey Publishing | añu= 2006 | mes= Payares | ISBN= 1-84603-079-X }} (páxina 54)</ref> Según infórmase, dellos soldaos rasos soviéticos creyeron que taben siendo unviaos a Berlín pa lluchar contra los fascistes alemanes.<ref name="Fryer">{{cita llibru | apellíos= Fryer | nome= Peter | títulu= Hungarian Tragedy | editorial= D. Dobson | añu= 1957 | allugamientu= London | páxina= Capítulo 9 (La segunda intervención soviética) | url= http://www.vorhaug.net/politikk/hungarian_tragedy/9_the_second_intervention.html | id= ASIN B0007J7674 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20061201133936/http://www.vorhaug.net/politikk/hungarian_tragedy/9_the_second_intervention.html | fechaarchivu= 1 d'avientu de 2006 }}</ref> Pa les 9.30 p.m. del 3 de payares, l'exércitu soviéticu arrodiara dafechu Budapest.<ref name="UN report 5C p196">Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Chapter V.C, pa 196 (páxs. 60–61)]</ref> A les 3 de la mañana del 4 de payares, tanques soviéticos entraron en Budapest a lo llargo del llau [[Pest]] del Danubiu en dos ofensives: una pel camín Soroksári dende'l sur y otru pel camín Váci dende'l norte. Por ello, antes de disparase dalguna arma, los soviéticos estremaren efeutivamente la ciudá en dos, controlando toles cabeces de ponte y taben protexíos na retaguardia pel anchu ríu Danubiu. Unidaes blindaes cruciaron escontra [[Buda (ciudá)|Buda]] y a les 04:25 de la madrugada dispararon los primeros tiros a les barricaes del camín Budaõrsi. Poco dempués, l'artillería soviético y los disparos de los tanques fueron escuchaos en tolos distritos de Budapest.<ref name="UN report 5C p196" /> La Operación Torbolín combinó golpes aéreos, artillería y l'aición coordinada de tanques ya infantería de 17 divisiones.<ref name=Györkei /> L'exércitu húngaru punxo resistencia esporádica, pero ensin coordinación. Anque dellos oficiales de bien altos rangos yeren abiertamente pro-soviéticos, los soldaos rasos yeren abrumadoramente lleales a la revolución, polo que llucharon contra la invasión o desertaron. Les Naciones Xuníes informó que nun hubo incidentes reportaos d'unidaes del exércitu húngaru que llucharen del llau de los soviéticos.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu V. B (La segunda intervención militar soviética), pa 188 (p. 58)]</ref> A les 5:20 a.m. del 4 de payares, Inre Nagy tresmitió'l so mensaxe final a la nación y al mundu, nel cual anunció que les fuercies soviétiques taben atacando Budapest y que'l Gobiernu permanecía nel so puestu.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VII. D (Los antecedentes políticos de la segunda intervención soviética), pa 291 (p. 89)]</ref> La estación de radio llibre Kossuth Rádió detuvo la so tresmisión a les 8:07 a.m.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VII. D (una onda tresmisora muda foi detectada hasta les 9:45 a.m.), pa 292 (p. 89)]</ref> Una xunta d'emerxencia del gabinete tuvo llugar nel edificiu del Parllamentu, pero solo asistieron tres ministros. Cuando les tropes soviétiques llegaron a ocupar l'edificiu, siguió una evacuación negociada que dexó al Ministru d'Estáu [[István Bibó]] como'l postreru representante del Gobiernu Nacional que quedó nel so puestu.<ref name="Bibo">{{cita llibru | apellíos= Bibó | nome= István | títulu= Democracy, Revolution, Self-Determination | editorial= [[Columbia University Press]] | añu= 1991 | allugamientu= New York | páxines= 325–327|ISBN= 0-88033-214-X }}</ref> N'espera de ser arrestáu, escribió una proclamación conmovedora sobre la paz y la verdá, dirixida a la nación y al mundu. A les 6 a.m. del 4 de payares,<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VII.Y, pa 296 (p. 90)]</ref> nel pueblu de [[Szolnok]], János Kádár proclamó'l "Gobiernu Revolucionariu Húngaru Obreru-Llabrador". Declaró que "tenemos de poner fin a los escesos de los elementos contrarrevolucionarios. La hora pa l'aición empezara. Vamos defender l'interés de los obreros y llabradores y los llogros de la democracia popular".<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VIII.B, pa 596 (p. 185)]</ref> Más tarde esa mesma nueche, Kádár llamó a "los lluchadores lleales de la verdadera causa del socialismu" a salir de los sos escondites y llevantar les armes; sicasí, el sofitu húngaru nun se materializó. La llucha nun tomó'l calter d'una guerra civil causante de divisiones internes, sinón más bien de "un exércitu estranxeru bien forníu qu'entartalló al movimientu nacional con una fuercia apolmonante y esanició el Gobiernu".<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu VIII. B (Los antecedentes políticos de la segunda intervención soviética), pa 600 (p. 186)]</ref> Pa les 8 a.m., la defensa entamada de la ciudá sumió dempués que la estación radial fuera prindada y munchos defensores replegar a posiciones fortificaes.<ref name="UN report 5C p197">Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu V.C, pa 197 (p. 61)]</ref> Los civiles húngaros dixebráronse de lo más fuerte de la llucha, ente que les tropes soviéticos esforciáronse pocu n'estremar oxetivos militares de civiles.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu V.C, pa 198 (p. 61)]</ref> Por esti motivu, los tanques soviéticos avanzaron de cutiu bien adulces a lo llargo de les víes principales, disparando indiscriminadamente a los edificios.<ref name="UN report 5C p197" /> La resistencia húngara más fuerte allugar nes árees industriales de Budapest, que fueron afitaes como oxetivu prioritariu de l'artillería soviético y los ataques aéreos.<ref>Asamblea Xeneral de la ONX ''Comité especial sobre'l problema d'Hungría'' (1957) [http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf Capítulu V. B (La segunda intervención militar soviética), pa 200 (p. 62)]</ref> L'últimu bolsu de resistencia nel barriu de Csepel de Budapest pidió un cese al fueu'l 10 de payares. Más de 2500 húngaros y 722 tropes soviétiques morrieren y miles más taben mancaos.<ref>Mark Kramer, “The Soviet Union and the 1956 Crises in Hungary and Poland: Reassessments and New Findings”, ''Journal of Contemporary History'', Vol.33, Non.2, abril de 1998, p.210.</ref><ref>Péter Gosztonyi, "Az 1956-vos forradalom számokban", ''Népszabadság'' (Budapest), 3 de payares de 1990</ref> == Secuela == === Hungría === Ente'l 10 de payares y el 19 d'avientu, los conseyos obreros axustaron direutamente colos ocupantes soviéticos. Magar llograron delles lliberaciones de prisioneros, nun llograron un retiru soviéticu. Miles d'húngaros fueron arrestaos, encarcelaos y deportaos a la Xunión Soviética, munchos d'ellos ensin evidencia. <ref>{{Cita web | títulu= Informe del viceministru soviéticu del Interior M. N. Holodkov al Ministru del Interior (15 de payares de 1956) | publicación=The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial=George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc8.pdf | formatu= pdf | fechaaccesu= 2 de setiembre de 2006}}</ref> Aproximao 200&nbsp;000 húngaros fuxeron d'Hungría,<ref name="Cseresneyes">{{cita publicación | apellíu= Cseresnyés | nome= Ferenc | títulu= The '56 Exodus to Austria | revista= The Hungarian Quarterly | volume= XL | númberu= 154 | páxines= 86–101 | editorial= Society of the Hungarian Quarterly | url= http://www.hungarianquarterly.com/non154/086.html | fecha= branu de 1999 | fechaaccesu= 9 d'ochobre de 2006 | urlarchivu= https://web.archive.org/web/20041127172402/http://www.hungarianquarterly.com/non154/086.html | fechaarchivu= 27 de payares de 2004 }}</ref> unos 26&nbsp;000 fueron sometíos a xuiciu nel gobiernu de Kádár y, d'ellos, 13&nbsp;000 fueron encarcelaos.<ref>{{cita publicación |apellíu=Molnár |nome=Adrienne |apellíu2=Kõrösi |nome2=Zsuzsanna |añu=2006 |títulu=The handing down of experiences in families of the politically condemned in Communist Hungary |publicación=IX. International Oral History Conference |páxines=1160-1166 |url=http://www.rev.hu/portal/page/portal/rev/tanulmanyok/kadarrendszer/kzsma1 |fechaaccesu=6 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070607034837/http://www.rev.hu/portal/page/portal/rev/tanulmanyok/kadarrendszer/kzsma1 |archivedate=2007-06-07 }}</ref> L'ex [[canciller]] húngaru [[Géza Jeszenszky]] calculó en 350 el númberu d'execuciones.<ref name=cnn /> Tanto la resistencia armada esporádica como les fuelgues convocaes polos conseyos obreros siguieron hasta mediaos de 1957, causando una sustancial interrupcíon económica. Cola mayor parte de Budapest baxu control soviéticu pal 8 de payares, Kádár convertir en Primer Ministru del "Gobiernu Revolucionariu Obreru-Llabrador" y en Secretariu Xeneral del Partíu Comunista Húngaru. Pocos húngaros xunir al Partíu reorganizáu, siendo la so cúpula purgada so la supervisión del Presidium soviéticu, dirixíu por [[Georgi Malenkov]] y [[Mijaíl Súslov]].<ref name = situation>{{Cita web | títulu= Situation Report to the Central Committee of the Communist Party by Malenkov-Suslov-Aristov (November 22, 1956) | publicación= The 1956 Hungarian Revolution, A History in Documents | editorial= George Washington University: The National Security Archive | fecha= 4 de payares de 2002 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB76/doc9.pdf | formatu= pdf | fechaaccesu= 2 de setiembre de 2006}}</ref> Anque la membresía del Partíu menguó de 800&nbsp;000 antes de la revolución a 100&nbsp;000 p'avientu de 1956, Kádár amontó constantemente'l so control sobre Hungría y neutralizó a los disidentes. El nuevu gobiernu esperaba recibir sofitu al adoptar principios populares d'autodeterminación húngara, espresaos mientres la revuelta, pero les tropes soviétiques permanecieron.<ref>{{cita llibru |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |formatu=pdf |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |añu=1957 |mes= |editorial=Asamblea Xeneral de la ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn= |id= |páxines=198 |capítulu=XIV.I.A, pa 642 "Los 15 puntos de János Kádár (4 de payares de 1956)" |urlcapítulu = |cita= }}</ref> Dempués de 1956, la Xunión Soviética purgó severamente l'exércitu húngaru y reinstituyó la adoctrinación política nes unidaes que quedaron. En mayu de 1957, la Xunión Soviética amontó les sos tropes n'Hungría y, por un tratáu, Hungría aceptó la presencia soviética de manera permanente.<ref>{{cita llibru |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |formatu=pdf |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |añu=1957 |mes= |editorial=Asamblea Xeneral de la ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn= |páxines=112-113 |capítulu=(Alcuerdu ente la República Popular d'Hungría y el govierno de la URSS sobre'l estatus llegal de les fuercies soviétiques) |urlcapítulu = }}</ref> La [[Cruz Bermeya]] y l'exércitu austriacu establecieron campos de refuxaos en Traiskirchen (distritu de Baden) y en [[Graz]].<ref name="Cseresneyes" /> Imre Nagy xunto con [[Georg Lukács]], [[Géza Losonczy]] y la vilba de László Rajk, Júlia, abellugar na embaxada de Yugoslavia cuando les fuercies soviétiques ingresaron a Budapest. A pesar de les garantíes d'un pase seguro fora d'Hungría polos soviéticos y el gobiernu de Kádár, Nagy y el so grupu fueron arrestaos cuando intentaben dexar la embaxada'l 22 de payares y fueron llevaos a Rumanía. Losonczy morrió mientres una fuelga de fame en prisión a la espera de xuiciu, cuando los sos carceleros "imprudentemente emburriaron un tubu d'alimentación al interior del so gorgoberu".<ref>Fryer, Peter (1997). ''Hungarian Tragedy''. Londres: Index Books, p. 10. ISBN 1-871518-14-8.</ref> El restu del grupu foi devueltu a Budapest en 1958. Nagy foi executáu, xunto con [[Pál Maléter]] y [[Miklós Gimes]], en siendo sometíos a xuicios secretos en xunu de 1958. Los sos cuerpos fueron allugaos en tumbes ensin marcar nel Campusantu Municipal nes contornes de Budapest.<ref name="BBCJune16">Informe de la BBC sobre l'entierru de Nagy con honores en: {{cita publicación |enllaceautor=BBC News |títulu=On This Day 16 June, 1989: Hungary reburies fallen hero Imre Nagy |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/16/ |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 }}</ref> Pa 1963, la mayoría de los [[Presu políticu|presos políticos]] de la Revolución Húngara de 1956 fueren lliberaos.<ref>Békés, Csaba; Malcolm Byrne; János M. Rainer (2002). ''Hungarian Tragedy''. Budapest: Central European University Press, p. L. ISBN 963-9241-66-0.</ref> Mientres l'asaltu soviéticu a Budapest de payares de 1956, concedióse asilu políticu al cardenal Mindszenty na embaxada de los Estaos Xuníos, onde vivió polos siguientes 15 años, negándose a abandonar Hungría nun siendo que'l gobiernu revirtiera la so condena de 1949 por traición. Por cuenta de la so salú deteriorada y a un pidíu de la [[Santa Sede]], finalmente dexó la embaxada pa dirixise a Austria en setiembre de 1971.<ref>{{cita publicación | títulu= End of a Private Cold War | editorial= [[Time Magazine]] | fecha= 11 d'ochobre de 1971 | url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,903181,00.html | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2006 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20071017045917/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,903181,00.html | archivedate= 2007-10-17 }}</ref> === Internacional === [[Ficheru:HungarianPieta1956UNJ.jpg|thumb|250px|Estatua de la "Pietà Húngara". Una representación de la virxe María la cual tien nel so cuellu la bandera escarcavonada de la revolución de 1956 en llugar d'a Cristu. Topar na ciudá de [[Szeged]] y foi alzada en [[2006]].]] A pesar de la retórica de la Guerra Fría d'Occidente a favor d'una restricción de la dominación d'Europa del Este per parte de la Xunión Soviética y de les promeses soviétiques d'un inminente trunfu del socialismu, los líderes nacionales d'esi periodu vieron el fracasu de la revuelta n'Hungría como una evidencia de que la Guerra Fría n'Europa llegara a un puntu muertu.<ref>El profesor de la Universidá Johns Hopkins Charles Gati, nel so llibru ''Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest, and the 1956 Hungarian Revolt'' concuerda con un ensayu de 2002 escritu pol historiador húngaru Csaba Bekes "Could the Hungarian Revolution Have Been Victorious in 1956?". Gati sostién que "la reconocencia implícita de Washington de la división del continente (européu) en dos campos entendió que Moscú nun dexaría dise a un país que partía con una neutral pero pro-occidental Austria y con una Yugoslavia independiente, polo qu'arramaba llárimes pola brutalidá soviética y esplotaba les oportunidaes de propaganda ... ". (p. 208)</ref> El Canciller d'Alemaña del Oeste, Heinrich von Brentano, encamentó que les persones d'Europa del Este amurniárense de "tomar aiciones dramátiques que podríen tener consecuencies desastroses pa ellos mesmos". El Secretariu Xeneral de la OTAN, [[Paul-Henri Spaak]], calificó a la revuelta húngara como "el suicidiu coleutivu de too un pueblu".<ref>{{cita publicación | títulu= How to Help Hungary | editorial= Time Magazine | fecha= 24 d'avientu de 1956 | url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808812,00.html | fechaaccesu= 3 de setiembre de 2006 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20070930213423/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808812,00.html | archivedate= 2007-09-30 }}</ref> Nuna entrevista de 1957, Khrushchov comentó que "el sofitu de los Estaos Xuníos... ye más bien d'una naturaleza del sofitu que'l que da la cuerda al home colgáu".<ref>{{cita llibru| apellíos= Simpson| nome= James | títulu= Simpson's Contemporary Quotations| editorial= Collins| añu= 1997| url = http://www.bartleby.com/63/86/186.html |isbn= 0-06-270137-1}}</ref> Doce años más tarde, cuando les fuercies soviétiques terminaron con un [[Primavera de Praga|movimientu similar escontra la lliberalización]] en [[Checoslovaquia]], el Primer Secretariu [[Alexander Dubček]], recordando la esperiencia húngara, pidió a los sos ciudadanos nun aguantar la ocupación. En xineru de 1957, el Secretariu Xeneral de la ONX [[Dag Hammarskjöld]], actuando en respuesta a los resolvimientos de l'Asamblea Xeneral que solicitaben investigación y observación de los eventos na Hungría ocupada polos soviéticos, estableció'l Comité Especial sobre'l Problema d'Hungría.<ref>{{Cita publicación | autor= Secretariu Xeneral de les Naciones Xuníes | títulu = Informe del Secretariu Xeneral de la ONX - Documentu A/3485 | editorial= ONX | fecha= 5 de xineru de 1957 | url = http://www.un.org/depts/dhl/dag/docs/a3485y.pdf | formatu= pdf | fechaaccesu= 13 d'ochobre de 2006}}</ref> El Comité, con representantes d'[[Australia]], Ceilán ([[Sri Lanka]]), [[Dinamarca]], [[Tunicia]] y [[Uruguái]], realizó audiencies en [[Nueva York]], [[Xinebra (Suiza)|Xinebra]], [[Roma]], [[Viena]] y [[Londres]]. Mientres cinco meses, fueron entrevistaos 111 refuxaos, incluyendo ministros, comandantes militares y otros oficiales del gobiernu de Nagy, obreros, miembros del conseyu revolucionariu, xerentes de fábriques y téunicos, comunistes y non comunistes, estudiantes, escritores, profesores, personal médico y soldaos húngaros. Tamién se revisaron documentos, periódicos, trescripciones de radiu, fotografíes, imáxenes de video y otros rexistros d'Hungría, según testimoniu escritu d'otros 200 húngaros.<ref>{{cita llibru |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |formatu=pdf |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |añu=1957 |mes= |editorial=Asamblea Xeneral de la ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn= |id= |páxines=10-13 |capítulu=I. D (Organización y función del Comité), parágrafos 1–26 |urlcapítulu = }}</ref> Los gobiernos d'Hungría y Rumanía negaron a los oficiales del Comité de la ONX la entrada y el gobiernu de la Xunión Soviética nun respondió a los pidíos d'información.<ref>{{cita llibru |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |formatu=pdf |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |añu=1957 |mes= |editorial=Asamblea Xeneral de la ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn= |id= |páxines=14|capítulu=I. Y (Intentos pa reparar Hungría y axuntase con Imre Nagy), párrafos 32–34 |urlcapítulu = }}</ref> L'informe del Comité de 268 páxines de llargu<ref>{{cita llibru |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |formatu=pdf |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |añu=1957 |mes= |editorial=Asamblea Xeneral de la ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn= }}</ref> foi presentáu a l'Asamblea Xeneral en xunu de 1957 pa documentar el cursu de la rebelión y la intervención soviética, y concluyendo que'l gobiernu de Kádár y la ocupación soviética violaben los derechos humanos del pueblu húngaru.<ref>{{cita llibru |autor=Comité especial sobre'l problema d'Hungría |títulu=Informe del Comité especial sobre'l problema d'Hungría |url=http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf |formatu=pdf |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |añu=1957 |mes= |editorial=Asamblea Xeneral de la ONX |allugamientu=Nueva York |idioma=inglés |isbn= |id= |páxines=30-32 |capítulu=II. N (Resume de les conclusiones), párrafu 89 |urlcapítulu = |cita= }}</ref> Aprobóse una resolución de l'Asamblea Xeneral que deploraba la represión del pueblu húngaru y la ocupación soviética, pero nun se tomó nenguna otra aición.<ref>{{cita web |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/747/56/IMG/NR074756.pdf?OpenElement |títulu=Resolución 1312 (XIII) La situación n'Hungría |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |autor= |enllaceautor=Asamblea Xeneral de la ONX |fecha=12 d'avientu de 1958 |allugamientu= |páxina=69 |idioma=inglés |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091007202844/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/747/56/IMG/NR074756.pdf?OpenElement |fechaarchivu=7 d'ochobre de 2009 }}</ref> Los eventos n'Hungría producieron quebres ideolóxiques al interior de los partíos comunistes nel oeste d'Europa. Dientro del [[Partíu Comunista Italianu]] (PCI) siguió una dixebra: la mayoría de los miembros ordinarios y la cúpula del Partíu, incluyendo a [[Palmiro Togliatti]] y a [[Giorgio Napolitano]], vieron a los insurxente húngaros como contrarrevolucionarios, como lo informó [[L'Unità]], el periódicu oficial del PCI.<ref>Les siguientes son referencies n'inglés de les posiciones en conflictu:{{cita publicación |nome=Franz Xavier |apellíos=Philipp |títulu=The Disenchanted |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808752,00.html |publicación= |editorial=[[Time Magazine]] |fecha=10 d'avientu de 1956 |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824023037/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808752,00.html |archivedate=2013-08-24 }}, {{cita publicación |títulu=Reds on the Run |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808824,00.html |publicación= |editorial=[[Time Magazine]] |fecha=24 d'avientu de 1956 |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824023031/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,808824,00.html |archivedate=2013-08-24 }}, {{cita publicación |títulu=Giuseppe Di Vittorio Dead |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,868066,00.html |publicación= |editorial=[[Time Magazine]] |fecha=18 de payares de 1957 |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515090856/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,868066,00.html |archivedate=2012-05-15 }} y {{cita web |url=http://www.britannica.com/eb/article-219206/socialism |títulu=Socialismu (Pietro Nenni) |fechaaccesu=11 d'abril de 2009 |autor= |publicación=Enciclopedia Británica |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080427002515/http://www.britannica.com/eb/article-219206/socialism |fechaarchivu=27 d'abril de 2008 }}</ref> Sicasí, [[Giuseppe Di Vittorio]], xefe de la Confederación Xeneral Italiana de Trabayu (CGIL), refugó la posición de la cúpula, como tamién lo fixeron los prominentes miembros del pártido [[Antonio Giolitti]], [[Loris Fortuna]] y munchos otros intelectuales comunistes influyentes, que más tarde fueron espulsaos o dexaron el partíu. [[Pietro Nenni]], el secretariu nacional del [[Partíu Socialista Italianu]], un aliáu cercanu del PCI, tamién s'opunxo a la intervención soviética. Napolitano, escoyíu nel 2006 Presidente de la República Italiana, escribió na so autobiografía política de 2005 que se penaba de la so xustificación de l'aición soviética n'Hungría y que, nesa dómina, él creía na unidá partidaria y el lideralgu internacional del comunismu soviéticu.<ref>{{cita llibru | apellíos= Napolitano | nome= Giorgio | añu= 2005 | títulu= Dal Pci al socialismu europeo. Un'autobiografia politica (Del PCI al socialismu europeo. Una autobiografía politica) | editorial= Laterza | ubicación= | idioma= Italianu |ISBN= 88-420-7715-1}}</ref> Al interior del [[Partíu Comunista de Gran Bretaña]] (CPGB), la disensión qu'empezó col refugo del estalinismu por [[John Saville]] y [[Y.P. Thompson]], historiadores influyentes y miembros del [[Grupu d'historiadores del Partíu Comunista de Gran Bretaña|Grupu d'historiadores del Partíu Comunista]], remató con una perda de miles de miembros del partíu tres los eventos n'Hungría. Peter Fryer, corresponsal del periódicu del CPGB ''[[Daily Worker]]'', informó de manera precisa la represión violenta de la revuelta, pero los sos despachos fueron fuertemente censuraos;<ref name="Fryer" /> Fryer arrenunció al periódicu a la so vuelta y foi, más tarde, espulsáu del Partíu Comunista. En Francia, comunistes moderaos, como l'historiador [[Emmanuel Le Roy Ladurie]], arrenunciaron, cuestionando la política de sofitu de les aiciones soviétiques per parte del [[Partíu Comunista Francés]]. El filósofu y escritor francés [[Albert Camus]] escribió una [[carta abierta]], ''El sangre de los húngaros'', na que criticó la falta d'aición d'Occidente. Inclusive [[Jean-Paul Sartre]], inda un comunista decidíu, criticó a los soviéticos nel so artículu ''-y Fantôme de Staline'', en ''Situations VII''.<ref>Sartre, Jean-Paul (1956), [http://www.humanite.presse.fr/journal/2005-06-21/2005-06-21-809020 L'intellectuel et les communistes français, -y Web de l'Humanite, 21 de xunu de 2005. Consultáu'l 24 d'ochobre de 2006</ref> == Ver tamién == * [[Primavera de Praga]] * [[Revolución de Terciopelu]] * [[Protestes de Poznán de 1956]] * [[Ochobre polacu]] == Notes == {{llistaref|group=nota}} == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{Commons|Hungarian Revolution of 1956}} * {{cita llibru | apellíos = Arendt | nome = Hannah | títulu = Origins of Totalitarianism | editorial = Harcourt | añu = 1951 | allugamientu = Nueva York | páxines = 480–510| isbn= 0-15-670153-7}} * {{cita llibru | apellíos = Bekes | nome = Csaba (Editor) | apellíu2 = Byrne |nome2= Malcolm (Editor) |apellíu3=Rainer |nome3=Janos (Editor) | añu = 2003 | títulu = The 1956 Hungarian Revolution: A History in Documents (National Security Archive Cold War Readers) | editorial = Central European University Press | isbn= 9-639-24166-0}} * {{cita llibru | apellíos = Bibó | nome = István | títulu = Democracy, Revolution, Self-Determination | editorial = Columbia University Press | añu = 1991 | allugamientu = Nueva York | páxines = 331–354 | isbn= 0-88033-214-X }} * {{cita llibru | apellíos = Gadney | nome = Reg | mes = ochobre | añu = 1986 | títulu = Cry Hungary: Uprising 1956 | editorial = Macmillan Pub Co | isbn= 0-689-11838-4}} * {{cita llibru | apellíos = Gati | nome = Charles | añu = 2006 | títulu = Failed Illusions: Moscow, Washington, Budapest, and the 1956 Hungarian Revolt (Cold War International History Project Series) | editorial = Stanford University Press | isbn= 0-804-75606-6}} * {{cita llibru |apellíos=Giraud |nome=Henri-Christian |títulu=Le Printemps en octobre : Une histoire de la révolution hongroise |añu=2006 |editorial=Rocher |allugamientu=París |idioma=francés |isbn=2-268-05842-5 }} * {{cita llibru | apellíos = Granville | nome = Johanna | añu = 2004 | títulu = The First Domino: International Decision Making during the Hungarian Crisis of 1956 | editorial = Texas A&M University Press | isbn= 1-585-44298-4}} * {{cita llibru |apellíu= Györkei |nome= Jenõ |apellíu2=Kirov |nome2=Alexandr |apellíu3=Horvath |nome3=Miklos | títulu= Soviet Military Intervention in Hungary, 1956 | editorial= Central European University Press |páxina=350 | fecha= 1999 | allugamientu= Nueva York | isbn= 963-9116-36-X }} * {{cita llibru | apellíos = Kertesz | nome = Stephen D. | url = http://www.hungarian-history.hu/lib/dipl/dipl00.htm | títulu = Diplomacy in a Whirlpool: Hungary between Nazi Germany and Soviet Russia | editorial = University of Notre Dame Press | añu = 1953 | allugamientu = Notre Dame, Indiana | isbn = 0-8371-7540-2 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20070903000540/http://www.hungarian-history.hu/lib/dipl/dipl00.htm | fechaarchivu = 3 de setiembre de 2007 }} * {{cita llibru | apellíos = Michener | nome = James A. | enllaceautor = James A. Michener | títulu = The Bridge at Andau | editorial = Fawcett | fecha = 1985 | allugamientu = Nueva York | isbn= 0-449-21050-2}} * {{cita llibru | apellíos = Morris | nome = William Y. | editor = Lettis, Richard | añu = 2001 | títulu = The Hungarian Revolt: 23 October–4 November 1956 | editorial = Simon Publications | isbn= 1-931313-79-2}} * {{cita llibru | apellíos = Napolitano | nome = Giorgio | añu = 2005 | títulu = Dal Pci al socialismu europeo. Un'autobiografia politica (From the Communist Party to European Socialism. A political autobiography) | editorial = Laterza | ubicación = | idioma = Italianu | isbn= 88-420-7715-1}} * {{cita llibru | apellíos = Péter | nome = László | títulu = Resistance, Rebellion and Revolution in Hungary and Central Europe: Commemorating 1956 | editorial = UCL SSEES | añu = 2008 | ubicación = Londres | isbn = 978-0-903425-79-7}} * {{cita llibru | apellíos = Sebestyen | nome = Victor | títulu = Twelve Days: The Story of the 1956 Hungarian Revolution | editorial = Pantheon | añu = 2006 | allugamientu = Nueva York | isbn= 0-375-42458-X}} * {{cita llibru | apellíos = Sugar | nome = Peter F. | añu = 1994 | títulu = A History of Hungary: From Liberation to Revolution | editorial = Bloomington: Indiana University Press | páxines = 368-383 | isbn= 0-253-20867-X}} * United Nations: ''Report of the Special Committee on the Problem of Hungary'', General Assembly, Official Records, Eleventh Sesión, Supplement Non. 18 (A/3592), Nueva York, 1957 {{PDF|[http://mek.oszk.hu/01200/01274/01274.pdf (268 pages)]|1.47&nbsp;[[Mebibyte|MiB]]}} * Ürményházi, Attila J.(2006) [https://web.archive.org/web/20060807225525/http://www.hungary1956.com/docs/Urmenyhazi_HungarianRevolution_1956.pdf "The Hungarian Revolution-Uprising, Budapest 1956"], National Library of Australia ISBN 0-646-45885-X, Record Id: 40312920 * {{cita llibru | apellíos = Zinner | nome = Paul Y. | títulu = Revolution in Hungary | editorial = Books for Libraries Press | añu = 1962 | isbn= 0-8369-6817-4 }} == Enllaces esternos == {{traducíu ref|en|Hungarian Revolution of 1956}} === Coleiciones históriques === * {{en}} [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=1956%20Hungarian%20Revolution Coleición de la Revolución húngara de 1956] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081105084321/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=1956%20Hungarian%20Revolution |date=2008-11-05 }} del [[Centru Internacional p'Académicos Woodrow Wilson]], Proyeutu d'Historia de la Guerra Fría (Archivu Virtual 2.0), que contién documentos y otres fontes relatives a la Revolución de 1956. * [http://www.flickr.com/photos/dbforum/sets/72057594070651030/ Portaes de periódicos húngaros de xunu a avientu de 1956] * {{en}} [http://libcom.org/library/hungary-56-andy-anderson Hungría 1956], panfletu de Andy Anderson escritu en 1964 y orixinalmente publicáu por Solidaridá nel Reinu Xuníu sobre los eventos de la Revolución húngara de 1956, con un enfoque nes demandes húngares d'auto-alministración económica y política (AK Press 2002, ISBN 0-934868-01-8) * {{en}} [http://www.historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=13 La Revuelta húngara, 23 d'ochobre–4 de payares de 1956], antoloxía de fontes escrites de la Revolución húngara, editada por Richard Lettis y William I. Morris. Los documentos inclúin emisiones de radiu, artículos de periódicos y revistes y partes de llibros sobre la revuelta. * {{en}} [https://web.archive.org/web/20120204193834/http://www.vorhaug.net/politikk/hungarian_tragedy/ ''Traxedia húngara''], rellatu d'un testigu editáu por Peter Fryer, corresponsal del periódicu del Partíu Comunista Británicu, ''The Daily Worker''. * {{en}} [https://web.archive.org/web/20060909035345/http://www.rev.hu/index_en.html Institutu pa la historia de la revolución húngara de 1956], aprove semeyes y documentos históricos, llibros y reseñes, según enllaces a páxina web n'inglés. * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090826151840/http://www.osaarchivum.org/digitalarchive/av/index.html Archivu dixital OSA], coleición de videos ya imáxenes de la Revolución húngara de 1956. * (n'inglés, francés y alemán) [http://www.1956.pl/main,8.html Conexones polacu-húngares en 1956 - "Caminos comunes escontra la llibertá"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330212923/http://www.1956.pl/main,8.html |date=2009-03-30 }} * {{en}} Mike, Haynes. [http://www.isj.org.uk/index.php4?id=250&issue=112 Hungría: conseyos de trabayadores contra tanques rusos], 12 d'ochobre de 2006, ''International Socialism'' * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/4/newsid_2739000/2739039.stm Nesti día, 4 de payares de 1956, les tropes soviétiques ingresen a Hungría], informe de la BBC sobre'l primer día de la segunda intervención soviética y la cayida del gobiernu de Nagy. === Conmemoraciones === * {{en}} [https://web.archive.org/web/20061005035103/http://www.1956andhungary.hu/ Sitiu de la Conferencia internacional pa conmemorar el 50° Aniversariu de la Revolución Húngara de 1956] * {{en}} [http://www.hungary1956.com El Portal de 1956], recursu d'organizaciones húngaro-americanes pa destacar y promover les sos actividaes de conmemoración de la Revolución húngara de 1956. Inclúi semeyes, videos y recursos sobre 1956. * {{en}} [http://project56.org/ Proyeutu 56], proyeutu multimedia pa la celebración de la vida y cultura húngara con un enfoque na Revolución húngara de 1956 y les sos remortines. * {{en}} [http://www.freedomfighter56.com/en_stories_2all.html Freedom Fighter 56], hestories personales de sobrevivencia y escape de los participantes nos eventos de 1956. * {{en}} [https://web.archive.org/web/20080915210152/http://www.multiculturalcanada.ca/node/1521 1956 Proyeutu d'Historia oral de la Revolución húngara de 1956], coleición d'historia oral sobre los refuxaos de la Revolución húngara de 1956 en Canadá. === Artículos === * [https://web.archive.org/web/20070704085631/http://www.embajada-hungria.org/spanyol/historia/hestoria56.htm La revolución húngara de 1956] * [http://www.fundanin.org/gutierrez39.htm Hungría, ochobre de 1956: socialismu y llibertá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074513/http://www.fundanin.org/gutierrez39.htm |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20070927032749/http://62.204.194.45:8080/fedora/get/bibliuned:ETFSerie5-9AC3Y2AE-527D-962C-Y45F-1EC3C448D695/PDF La revolución húngara de 1956], según la diplomacia española (pdf) * [https://web.archive.org/web/20071008114311/http://www.historia-actual.com/HAO/Volumes/Volume1/Issue10/esp/v1i10c10.pdf La intervención española na revolución húngara de 1956], según les fontes hispanu-húngares * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080920030058/http://www.plusloin.org/textes/hongrie/conseils.htm Un testimoniu de los conseyos obreros mientres la revolución] {{Tradubot|Revolución húngara de 1956}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia d'Hungría]] [[Categoría:Revoluciones del sieglu XX|Hungría]] [[Categoría:Guerra Fría|Hungría]] [[Categoría:Anticomunismu]] [[Categoría:Ocupaciones militares de la Xunión Soviética]] [[Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten]] 34nloqkinzpphpzms2i4xgedl982dj4 0 115160 4502865 4365143 2026-07-06T08:03:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502865 wikitext text/x-wiki {{ficha de ferramienta}} [[Ficheru:Saint-remy-de-provence-cadran-solaire.jpg|thumb|250px|right|Reló de sol en St. Rémy de Provence.]] El '''reló de sol''' o '''reló solar''' ye un preséu usáu dende tiempos bien remotos col fin de midir el pasu de les hores, minutos y segundos ([[tiempu]]). En castellán denominar tamién [[cuadrante solar]]. Emplega la [[solombra]] refundiada por un [[gnomon]] o ''estilu'' sobre una superficie con una escala pa indicar la posición del [[Sol]] nel [[movimientu diurnu]]. Según la disposición del gnomon y la forma de la escala pueden midise distintos tipos de [[tiempu]]; el más habitual ye'l [[tiempu solar aparente]]. == Historia == {{VT|Hestoria de la gnomónica}} === Los entamos documentaos === [[Ficheru:Cadran-portable-borchardt.jpg|thumb|300px|Reló de sol portátil exipciu.]] La división del día en 24 hores, según tamién l'añu de 365 díes, deber a los [[Antiguu Exiptu|antiguos exipcios]]. Ye posible que'l sistema d'hores establecer naquelles sociedaes por motivos relixosos, pos la pallabra [[idioma exipciu|exipcia]] correspondiente a [[hora]] equivalía tamién a "deber sacerdotal", pallabra del mesmu raigañu que "vigía de les estrelles" (o vigía del tiempu). Estos vixilantes de les estrelles desempeñaben los sos deberes sacerdotales anotando l'apaición de los ''decan'' (determinaes [[estrella|estrelles]] o [[constelaciones]]) nel horizonte oriental. Estremaben la nueche en doce hores, d'intervalos iguales, y señalábase cada hora pola apaición del ''decan'' correspondiente. Les conocencies astronómiques de los [[exipcios]] dexáron-yos empobinar la pirámide de [[Keops]], [[III mileniu e.C.|c. 2550&nbsp;e.&nbsp;C.]] por aciu referencies estelares. Mil años dempués, na dómina del [[faraón]] [[Tutmosis III]] (c. [[sieglu XVI e.C.|1500&nbsp;e.&nbsp;C.]]), diséñase un preséu denomináu ''[[sechat]]''; tratar d'un pequeñu reló solar pa midir el tiempu por aciu el llargor de les solombres, que constaba de dos pieces prismátiques, pedreses, d'unos trés [[decímetru|decímetros]] de llargor, asitiaes perpendicularmente, onde una tenía marcaes les hores y otra sirvía de ''aguyeretia''. Tuvo De ser un preséu bien popular ente los sacerdotes exipcios, pos, poles sos dimensiones, cabo que fora un preséu portátil. Escontra 2400&nbsp;e.&nbsp;C. les escribes [[sumeriu|sumerios]] yá utilizaben un [[calendariu]]: estremaron el [[añu]] en 12 partes, tamién estremaron el día, y facer siguiendo'l mesmu patrón de divisiones. El so añu constaba de 12 [[mes]]es y cada unu d'ellos de 30 díes. Los sos díes constaben de dolce ''danna'' (cada ''danna'' duraría dos de les nueses hores) de 30 ''[[gues]]'' cada unu (cada ''gues'' duraría 4 de los nuesos minutos). La mayoría de los preseos emplegaos na Antigüedá nun yeren portátiles. En [[Mesopotamia]] atopamos los [[zigurat]]s, que yeren construcciones con pasos nos que podíen visualizase les hores por aciu el conteo de los pasos que taben escurecíos pola solombra de los sos propios cantos. La primer referencia lliteraria conocida a un reló de sol ye'l famosu [[Cuadrante de Achaz]] escontra'l [[sieglu VII e.C.|sieglu VII&nbsp;e.&nbsp;C.]] [[Ficheru:Reloj solar (M.A.N. Madrid) 01.jpg|thumb|300px|[[Reló Solar de Baelo Claudia]], ([[Provincia de Cádiz|Cádiz]]) del sieglu I.]] === Dómina grecorromana === La perceición avera del tiempu de la sociedá griega del [[sieglu V e.C.|sieglu V&nbsp;e.&nbsp;C.]] resulta patente de la llectura de dellos escritores griegos y romanos de la dómina que describen, y dan referencies, de preseos identificaos como los primeros relós de sol. L'autor griegu más antiguu, y seique más importante, foi [[Heródoto d'Halicarnasu]] ([[sieglu V e.C.|484]]-[[años 420 e.C.|426&nbsp;e.&nbsp;C.]]), que fai una pequeña reseña na so ''Historia'' (II, 109, 3) de les conocencies griegues del tiempu, diciendo qu'adquirieron de los [[babilonios]] la división del día en dolce partes. Polo tanto,el sistema horariu de los griegos yera temporal: con ello quierse dicir que la hora entendíase como la doceava parte del [[arcu diurnu]] percorríu pol Sol, pero como tal arcu varia mientres l'añu, la hora tamién varia. Por esta razón, a esti sistema denominar tamién d'hores desiguales. Los romanos, de la mesma, heredaron esti sistema de división del día de los griegos. [[Pliniu'l Vieyu]] (ca. 23-79) nel so ''[[Naturalis Historia|Historia Natural]]'' (Llibru XXXVI, Capítulu XIV) rellata la hestoria del reló que l'emperador Augustu fixo construyir nel [[Campu de Marte (Roma)|Campu de Marte]], aprovechando un [[obeliscu]] exipciu del [[faraón]] [[Psamético II]], el denomináu [[Reló Solar d'Augustu]]. {{cita|Al obeliscu que ta nel [[Campu de Marte (Roma)|Campu de Marte]], el divín [[Augustu]] atribuyó-y l'almirable función de midir la solombra proyeutada pol [[Sol]], determinando asina la duración de los díes y les nueches: fixo asitiar plaques que taben en proporción al respective de l'altor del obeliscu, de manera que na hora sesta del solsticiu d'iviernu la solombra fuera tan llarga como les plaques, y menguara amodo día ente día pa volver crecer siguiendo les marques de bronce inxertaes nes piedres; ye un aparatu que merez la pena conocer y que debe la so esistencia al insigne matemáticu [[Noviu Facundo]]. Ésti añadió, sobre l'estremu, una bola dorada que proyeutaba una solombra definida, porque si non l'estremu apuntiáu del obeliscu refundiara una solombra imprecisa (dizse que tomó la idea de la cabeza humana). Al cabu de trenta años estes midíes fixéronse errónees. Nun se sabe la causa: quiciabes el cursu del Sol nun permaneció igual, o camudó por dalgún motivu astronómicu, o porque tola tierra movióse o a cencielles porque'l gnomon movióse por cuenta de [[seísmu|solmenaes telúriques]], o porque les [[hinchente|aveníes]] del ríu [[Tíber]] provocaron un descensu del obeliscu.}} A finales del [[sieglu I e.C.|sieglu I&nbsp;e.&nbsp;C.]] y reinando yá en [[Roma]] l'[[Augustu|emperador Augustu]], un inxenieru militar llamáu [[Marcu Vitruvio|Marcu Vitruvio Polión]] escribió l'únicu tratáu sobre arquiteutura que, de l'antigüedá, llegara hasta nós. Sábese que foi arquiteutu en Roma, onde construyó y dirixó diverses obres, ente elles la [[Basílica de Fanum]]. El tratáu ta estremáu en diez libros y titúlase ''De Architectura''. Los primeros siete llibros traten d'arquiteutura, l'octavu de construcciones hidráuliques, con especial aplicación a los métodos p'allumar y conducir l'agua, el novenu trata de la [[gnomónica]] y el décimu de la maquinaria. Nel Llibru IX, Capítulos VIII-IX describe un métodu xeométricu pa diseñar relós de sol denomináu [[analema]]. L'autor nun s'atribúi la invención d'esti métodu, sinón que lo asigna a los qu'él denomina como los sos maestros. === Dómina medieval === Nos primeros sieglos de la era cristiana, la [[gnomónica]], sele allumada polos estudios de l'astronomía [[helenismu|helénica]], entra nuna decadencia que caracteriza a tola ciencia de la Europa cultural y económica del [[medievu]]. Son pocos los elementos (sobremanera arqueolóxicos) que podemos atopar: apenes esisten escritos qu'amuesen nueves meyores. Anque nesti periodu la midida del tiempu interesaba pocu a la población xeneral, tampoco esisten descripciones científiques precises. Sicasí, como rareces de la dómina, atópense los [[agrimensores]] [[Beda el Venerable]] y [[Higinio Gromático]] ([[sieglu II]]). [[Rutilio Tauro Emiliano Paladiu|Paladiu]] nel [[sieglu IV]] escribe una obra denomada ''Re Agrícola'' compuesta de catorce libros, estremaos de tala forma que cada llibru correspuende a les xeres agrícoles típiques de cada mes. A la fin de cada llibru pon una especie de tabla que denomina ''[[horologium]]'' típicu del mes en cuestión. En dichu ''horologium'' indica'l llargor de les solombres en [[pie (midida)|pies]] pa cada hora mientres los díes del mes en cuestión. Indica asina l'usu que se faía del cuerpu humanu pa substituir a los relós de sol. En [[gnomónica]] denominar [[Relós de pies|reló de pies]]. Nel [[sieglu VII]] tomaron relevancia les [[orde benedictina|órdenes benedictines]]. Nel añu [[529]], el fundador d'esta orde relixosa, [[Benitu de Nursia |san Benitu]], prescribe dende'l so monesteriu unes ''Regles'' precises poles que tolos monxos benedictinos d'Europa tienen de rexise. Yá dende los sos oríxenes, la [[Ilesia Católica]] quixo santificar determinaes hores del día con una oración común. [[Benitu de Nursia |San Benitu]] denominó a estes hores de rezu "[[hora canónica|hores canóniques]]", y asina se fadría dende'l [[sieglu VI]]. El nome provién de les normes o cánones proporcionaos pola Ilesia. La gnomónica d'estos sieglos derivó a la construcción de [[reló de misa|reloj de misa]] o [[relós d'hores canóniques]], nellos indicaben les hores de rezu. Estos relós atópense allugaos xeneralmente nes fachaes meridionales d'ilesies o monesterios. Tamién se desenvolvieron relós personales pa tal fin, como'l [[reló anular]]. Nesti periodu medieval, nel que la gnomónica "oficial" yera la impuesta pola Ilesia Católica, por aciu l'usu de les [[hora canónica|hores canóniques]], esistieron autores innovadores como [[Cayo Julio Solino]] que nel sieglu IV escribió un llibru tituláu ''Tractatus d'umbra et lluz'' (‘Tratáu de la solombra y la lluz’) que caltién l'enllaz de conocencia de la cultura grecollatina. Esiste tamién otru escuru autor del [[sieglu VI]], [[Antemio]], al que se-y atribúi'l [[códiz]] tituláu ''Problema Sciatericum''. Yá a empiezos del sieglu I los estudios realizaos alrodiu de les obres [[Marcu Vitruvio|Vitruvio]] y [[Claudio Ptolomeo|Ptolomeo]] dexen reconocer per primer vegada qu'hai dos parámetros importantes pal diseñu d'un reló de sol: * '''La [[llatitú|llatitú xeográfica]]''', que determina'l llugar xeográficu de la [[Tierra]] onde se va instalar el reló. Esto da pie a pensar qu'esti autores sabíen que la Tierra nun ye plana, pos la determinación del so valor depende d'alloñar angular del allugamientu del reló con respectu al [[ecuador terrestre]], y que foi determinada na antigüedá reparando la duración del día y el llargor de la solombra equinoccial del [[gnomon]] al mediudía ''(umbra gnomonis aequinoctialis)''; dambes funciones determinen de forma unívoca la llatitú xeográfica. * '''La [[oblicuidá de la eclíptica]]'''; parámetru que nun dependía del allugamientu xeográficu del reló solar y del que se suponía equivocadamente que yera una constante invariable nel tiempu. [[Eudemus de Rodes]] ([[320 e.C.|320&nbsp;e.&nbsp;C.]]) foi'l primeru en reparar (que nun midir) la oblicuidá de la eclíptica. Los astrónomos posteriores determinaron el so valor en 1/15 d'un círculu, y [[Hiparco de Nicea]] adoptó un meyor valor de 11/83 partes del semicírculu. El primeru de los valores ye'l qu'emplega [[Vitrubio]] na construcción de la so ''analematos''. === Puxanza árabe === Nel [[sieglu IX]] entra n'escena l'[[astronomía árabe]]. El califatu d'[[Mamun|Al Mamun]] marca l'empiezu d'una intensa actividá cultural que siguiría en sieglos socesivos con autores como [[Averroes]], [[Thabit Ibn Qurrá]] (826-901), [[Mariña Ebn Luca]], [[Abulphetano]], [[Hazemio]], [[Al-Biruni]] (973-1048). Mientres la Europa cristiana de la dómina siguía la obra del [[Beda|venerable Beda]], los árabes teníen una actividá intelectual bien solmenada siguida a partir de la destrucción de la [[Biblioteca d'Alexandría]]. Ye namái a partir del [[sieglu X]] cuando n'Europa empezar a ver tímidamente l'inmensu llabor recopilatoria de la conocencia antigua realizada polos árabes. Los relós árabes d'esta dómina medieval yeren toos planos, a lo menos na so gran mayoría, y denominábense ''al-basit'' (‘superficie plana’); taben construyíos en [[mármol]] (Ruchâmet), o en plaques de [[cobre]]. Toos ellos yeren ensin inclusiones d'elementos esféricos, y con indicación de la direición del santuariu de la [[Kaaba]] en [[La Meca]], debíu al preceptu relixosu de rezar cola cara empobinada a esi llugar independientemente del llugar nel que se topara allugáu. Tal direición denominar [[Al Qibla]]. Toos ellos con curioses curves pa los rezos cotidianos. Nel añu 1000 n'[[España]] emplegar por primer vegada'l ''Quadrans vetus cum cursorem'' del que se desconoz l'inventor. Pero esti cuadrante va ser la primer avanzadura de los preseos de navegación que va emplegar [[Cristóbal Colón]]. Foi [[Hermann von Reichenau|Ermanno Contratto]] (1013-1054), matemáticu [[Alemaña|alemán]] conocedor del [[idioma árabe]], el qu'escribe'l primera tratáu sobre'l [[astrolabiu]] cerca del añu 1026, calteniendo dalgunes de les terminoloxíes árabes. Nesti llibru ''De mensura astrolabii líber'' atópense delles indicaciones pa realizar el [[reló de pastor]]. Nel terrén de la [[gnomónica]] la traducción de dos códices árabes foi'l puntu de trespasu cultural más importante. N'España, el Rei de [[Castiella y Llión]] [[Alfonsu X]] moteyáu ''"el Sabiu"'' (1224-1284) axunta na ciudá de [[Toledo]] un numberosu grupu d'astrónomos cristianos, griegos, hebreos y árabes. Con esti amiestu de sabios pudo traducir al [[llatín]] gran parte de les obres escrites n'[[idioma árabe|árabe]]. D'esta manera va abrise entá más la puerta del saber árabe de los sieglos anteriores a Europa. Sobra dicir que qu'esti fenómenu dexó a la gnomónica europea salir del retrasu medieval en que se topaba somorguiada. De toes formes esta absorción foi lenta. A empiezos del [[sieglu XIV]] apaecen unos preseos mecánicos capaces de midir regularmente'l tiempu mientres el día. D'esta forma nel añu 1386 asítiase un reló na [[Catedral de Salisbury]] y en 1400, mientres el reináu d'[[Enrique III de Castiella|Enrique III]] "''el Doliente''", instalar en [[Sevilla]], na torre de la ilesia de Santa María, el primer [[reló mecánicu]] con campanes. === Renacimientu === Nel sieglu XV cabo destacar n'Europa l'esfuerzu inmensu de divulgación qu'esistió nel campu de la Gnomónica. Nesti terrén cabo destacar n'España al arquiteutu y matemáticu [[Tomás Vicente Tosca]].El reló de sol foi unu de los primeros preseos qu'esistieron pa midir el tiempu. Nes colonies europees d'América tamién se construyeron munchos relós de sol, dalgunos de los cualos inda caltener. Nel casu de la [[zona Intertropical]] hai que construyilos con un doble discu horariu, como'l que se ve na imaxe: el discu que queda escontra'l sur (el qu'apaez na semeya) emplegar mientres una parte del añu (d'agostu a abril) y el discu del otru llau, que mira escontra'l norte usaría'l restu del añu, cuando'l sol atopar ente la llatitú de [[L'Asunción]] ([[Isla de Margarita]], [[Venezuela]]) y el [[trópicu de Cáncer]]. Dos díes al añu, a fines del mes d'abril y a empiezos d'agostu, el sol pasa pola vertical del llugar (el [[cenit]]) y entós, como ye lóxicu, pueden trate les hores en dambos llaos. == Tipos de reló de sol == [[Ficheru:Precision sundial in Bütgenbach-Belgium.jpg|thumb|300px|Reló de sol de precisión en Bütgenbach, Bélxica. (Precisión = ±30 segundos) {{Coord|50.4231|6.2017|type:landmark|format=dms|name=Belgium}} [http://toolserver.org/~para/GeoCommons/earth.php?latdegdec=50.4231&londegdec=6.2017&scale=10000&amp&commons=1/ (Google Earth)].]] [[Ficheru:Ecu1.svg|thumbnail|300px|Esquema de Posición del Reló Ecuatorial]] [[Ficheru:ecu2.png|thumbnail|300px|Esquema del Cuadrante Ecuatorial]] [[Ficheru:relojhoriz1.png|thumbnail|300px|Reló horizontal, figura 1]] [[Ficheru:relojhoriz2.png|thumbnail|300px|Reló horizontal, figura 2]] Esisten distintos tipos de relós de sol; dalgunos d'ellos son: === Ecuatorial === {{VT|Reló ecuatorial}} Nesti modelu, el [[gnomon]] que proyeuta la solombra tien la siguiente orientación espacial: *Ye paralelu a la exa de rotación de la [[Tierra]]. *Ta conteníu nel [[planu meridianu]] del llugar. *Forma col [[planu horizontal]] un ángulu igual a la [[llatitú]] del llugar. Pa determinar la direición del [[planu meridianu]] del llugar p'asitiar darréu'l [[gnomon]], lo meyor ye determinar la meridiana del llugar, ye dicir la interseición de dichu [[planu meridianu]] col [[planu horizontal]]. La meridiana coincide cola direición SUR- NORTE. La meridiana del llugar coincide tamién cola solombra que produz una baniella asitiada verticalmente nel momentu del pasu del [[Sol]] pol meridianu del llugar (nesi momentu'l [[Sol]] ta asitiáu escontra'l sur, nel hemisferiu norte, y escontra el norte nel hemisferiu sur y nel puntu más altu de la so trayeutoria diaria). Pa saber a qué hora oficial asocede dicha situación ye posible recurrir a les tables d'efemérides de los observatorios oficiales. La superficie sobre la que se proyeuta la solombra ye plana y perpendicular al [[gnomon]] y por tanto ye paralela al [[ecuador]]. El trazáu de les [[llinies horaries]] ye senciellu. Nel cuadrante, dibúxase un círculu col centru nel polu del cuadrante y estrémase dichu círculu en 24 partes de 15º caúna y darréu trácense los 24 radios correspondientes a la división anterior. De toos ellos, el radiu que coincide cola interseición del [[planu meridianu]] del llugar col planu del cuadrante y que se dirixe escontra'l [[horizonte]] ye la recta horaria de les 12.00. Los distintes radios espaciados de 15 en 15º indiquen les hores anteriores a les 12h cuando tán al oeste de la llinia de les 12 h y les hores posteriores cuando tán al este de la llinia de les 12 h. Nun ye necesariu trazar tolos radios, yá que les hores anteriores a la 4 h y les posteriores a les 20.00 nun son necesaries. Los radios de les 6.00 y de les 18.00 determinen la direición este oeste si ta correutamente empobináu'l cuadrante. Mientres mediu [[añu]], dende l'entamu de la primavera hasta la finalización del branu, periodu mientres el cual la declinación solar ye positiva, la solombra del [[gnomon]] proyeutar na cara cimera del planu ecuatorial del llugar. Mientres l'otru mediu [[añu]] la solombra apaez na cara inferior y por tanto ye necesariu: # marcar les rectes horaries en dambes cares de la superficie que fai de planu ecuatorial del llugar y # instalar dicha superficie a ciertu altor pa poder reparar con comodidá dambes cares. === Horizontal === {{VT|Reló horizontal}} El cuadrante solar horizontal llograr por aciu la proyeición ortogonal oblicua de les rectes horaries d'un reló ecuatorial sobre un planu horizontal. Les rectes horaries del reló ecuatorial, tán uniformemente distribuyíes y amás l'ángulu horariu de cada hora ecuatorial (Hecut) aumenta de 15º en 15º a esquierda y derecha de la recta horaria de les 12 de la mañana. La recta horaria de les 12 de la mañana ta contenida nel planu meridianu del llugar. Asina l'ángulu horariu pa les 11 de la mañana sería de Hecut=15º, pa les 10 h de la mañana Hecut=30º y asina socesivamente. Amás, el gnomon del reló ecuatorial que ye perpendicular al planu del reló ecuatorial, ye paralelu a la exa terrestre y por tanto forma col planu horizontal un ángulu que coincide cola llatitú Φ del llugar d'asentamientu del reló ecuatorial y ta conteníu nel planu meridianu del llugar. * Coordenaes del puntu P estremu d'una recta horaria del reló ecuatorial: El puntu P, representa l'estremu d'una recta horaria del reló ecuatorial (na figura podría ser la relativa a les 11.00). Si escoyemos un sistema de coordenaes cartesianu de forma que la exa X coincida cola recta que contién a les llinies horaries de les 18.00 y 6.00 y con sentíu positivu'l que resulta al dir del estremu de les 18.00 escontra l'estremu de les 6.00 y como exa Y la recta que contién a la llinia de les 12.00 y con sentíu positivu'l que resulta de dir dende'l centru O hasta l'estremu de les 12.00, entós les coordenaes del puntu P seríen: OP1 = x = R sen ecuatorial OP2 = y = R cos ecuatorial R representa'l radiu del círculu que pasa pelos estremos de les rectes horaries del reló ecuatorial. * Proyeición ortogonal oblicua, por casu de la recta horaria Hecut=15º: Coordenaes del puntu P' estremu de la recta horaria correspondiente del reló horizontal: el puntu estremu P proyeutar nel puntu P', que les sos coordenaes llograr al realizar la proyeición ortogonal oblicua sobre'l planu horizontal: El segmentu OP1 atópase sobre la exa X y ye paralelu al planu horizontal (ver figura2) onde se realiza la proyeición ortogonal oblicua, poro, la proyeición O'P'1 coincide col segmentu proyeutáu OP1. La proyeición ortogonal oblicua del segmentu OP2, que s'atopa sobre la exa Y, sobre'l planu horizontal ye de mayor tamañu y concretamente resulta ser la hipotenusa del triángulu P'2 O' O" y consecuentemente O' P'2=R. cos Hecut)/ sen Φ. Poro, les coordenaes de P' van ser: O'P'1 = x' = OP1 = R sen Hecut O'P'2 = y' = (R cos Hecut)/sen Φ * Ángulu de les rectes horaries Hhorizontal del reló horizontal cola llinia meridiana: L'ángulu que formen les nueves rectes horaries horizontal cola llinia meridiana (ye dicir cola recta horaria de la 12 h), va tener una tanxente que cumple la rellación: x' R sen Hecut tan Hhorizontal = --- = ---------------------- = tan Hecut · sen Φ y' (R cos Hecut) / sen Φ * Posición del gnomon nel reló horizontal: La proyeición ortogonal oblicua del gnomon coincide con O'. La direición del gnomon tien de caltenese paralela a la exa terrestre y por tanto va siguir formando un ángulu Φ cola horizontal y coles mesmes conteníu nel planu meridianu del llugar. En resume, ye un allongamientu del gnomon del reló ecuatorial. === Analemático === {{VT|Reló analemático}} [[Ficheru:analem.jpg|thumbnail|300px|Reló analemático.]] [[Ficheru:Analem2.png|thumbnail|250px|Reló analemático: detalle de la proyeición de la solombra sobre la elipse horaria.]] Trátase d'un reló de sol con un cuadrante horizontal elípticu asociáu a un gnomon móvil vertical a lo llargo de la exa menor de la elipse, tando dichu exa menor en direición NORTE-SUR. El cuadrante constrúyese direutamente sobre'l suelu y nesti casu va ser el mesmu observador el que, faciendo de gnomon móvil, mover hasta unes posiciones sobre la exa menor de la elipse dependientes de la fecha, dende les cualos proyeuta la so solombra sobre la elipse. El puntu de partida ye'l [[reló ecuatorial|reló de cuadrante ecuatorial]]. D'esti tipu ye un reló de sol que s'atopa nel [[Puertu de Cotos]] (Madrid, España), a unos 300 metros al norte de la carretera y otru na población de Alfambra na provincia de Teruel. Nesti reló de sol, la indicación de los díes y de los meses nel suelu (onde l'observador allugar pa ver la hora qu'indica la proyeición de la so propia solombra) ta acompañada de los signos del Zodiacu, lo cual ye motivu de tracamundiu porque les persones nun suelen identificar que se topen ante un reló de sol. Y en esti casu, tenemos que considerar la hora llegal d'España, que ye una hora dempués de la solar pel hibiernu y dos hores dempués mientres el branu. === Verticales === {{VT|Reló vertical}} Les rectes horaries d'un reló vertical non declinante calcúlense al traviés d'una proyeición ortogonal oblicua de les rectes horaries d'un reló ecuatorial sobre un planu vertical. [[Ficheru:relojvert.png|thumbnail|250px|Proyeición del Reló de Sol Vertical.]] [[Ficheru:MootHallSundial.JPG|thumb|250px|Aldeburgh, Suffolk, Inglaterra.]] La rectes horaries del reló ecuatorial tán uniformemente distribuyíes, y amás l'ángulu horariu de cada hora (Hecut), aumenta de 15º en 15º a esquierda y derecha de la recta horaria de les 12 de la mañana. La recta horaria de les 12 de la mañana ta contenida nel planu meridianu del llugar. Asina l'ángulu horariu pa les 11 de la mañana sería de Hecut=15º, pa les 10 h de la mañana Hecut=30º y asina socesivamente. Amás el gnomon del reló ecuatorial que ye perpendicular al planu del reló ecuatorial, ye paralelu a la exa terrestre y por tanto forma col planu vertical un ángulu complementariu a la llatitú Φ del llugar d'asentamientu del reló ecuatorial, esto ye, 90º- Φ y amás ta conteníu nel planu meridianu del llugar. * Coordenaes del puntu P estremu d'una recta horaria del reló ecuatorial: El puntu P, representa l'estremu d'una recta horaria del reló ecuatorial (na figura podría ser la relativa a la 11 h). Si escoyemos un sistema de coordenaes cartesianu de forma que la exa X coincida cola recta que contién a les llinies horaries de les 18h y 6h y con sentíu positivu'l que resulta al dir del estremu de les 18h escontra l'estremu de les 6h y como exa Y la recta que contién a la llinia de les 12 h y con sentíu positivu'l que resulta de dir dende'l centru O hasta l'estremu de les 12h, entós les coordenaes del puntu P seríen: OP1=x=R.sen Hecut OP2=y=R.cos Hecut R representa'l radiu del círculu que pasa pelos estremos de les rectes horaries del reló ecuatorial. * Coordenaes del puntu P' estremu de la recta horaria de Hvertical correspondiente del reló vertical: El puntu estremu P proyeutar nel puntu P', que les sos coordenaes llograr al realizar la proyeición ortogonal oblicua sobre'l planu vertical. El segmentu OP1 atópase sobre la exa X y ye paralelu al planu vertical sobre'l que se realiza la proyeición ortogonal oblicua; poro, la proyeición O'P'1 coincide col segmentu proyeutáu OP1. La proyeición ortogonal oblicua del segmentu OP2, que s'atopa sobre la exa Y, sobre'l planu vertical ye de mayor tamañu y concretamente resulta ser la hipotenusa del triángulu P'2 O' O'' y consecuentemente O' P'2=R. cos Hecut)/ sen (90º -Φ) poro, les coordenaes de P' van ser: O'P'1=x'=OP1=R.sen Hecut O'P'2=y'=(R. cos Hecut)/ sen (90º-Φ) * Ángulu de les rectes horaries del reló vertical: L'ángulu que formen les nueves rectes horaries verticales (Hvert) cola llinia de la 12 h (la llinia de les 12 h ye la vertical que pasa pol polu), va tener una tanxente que cumple la rellación: x' R .sen Hecut tan Hvert = --- = -------------- = tan Hecut · sen (90º-Φ) = tan Hecut · cos Φ y' (R. cos Hecut) ------------- sen (90º-Φ) * Posición del gnomon nel reló vertical non declinante La proyeición ortogonal oblicua del gnomon coincide con O'. La direición del gnomon tien de caltenese paralela a la exa terrestre y por tanto va siguir formando un ángulu (90º-Φ) col planu vertical y coles mesmes conteníu nel planu meridianu del llugar. En resume, la posición coincide col allongamientu del gnomon del reló ecuatorial. === Empobináu === [[Ficheru:pastorpq.png|thumbnail|250px|Representación gráfica del Reló de Pastor.]] === Declinante === === Portátiles === === De pastor === {{VT|Reló de pastor}} [[Ficheru:pastor2pq.png|thumbnail|250px|El ciclu solar diariu nel Reló de Pastor.]] [[Ficheru:pastor3pq.png|thumbnail|250px|Curves horaries que se dibuxen nel cilindru.]] El reló de sol cilíndricu portátil, llamáu ''de pastor'' (utilizáu polos pastores de los Pirineos y los Alpes), mide l'enclín del [[sol]], que varia según la [[llatitú]] pa un mesmu intre del [[día]] y del [[añu]]. Poro, cada reló tien de ser construyíu pa una llatitú determinada. Nel momentu del pasu del sol pol [[meridianu]] local (mediudía verdaderu), el so altor varia respectu al horizonte según les estaciones. Como exemplu, pa un llugar allugáu a 42° de llatitú (norte o sur): *[[Solsticiu]] de [[branu]]: 42º sobre l'horizonte + 23º 27'=65º 27' *[[Equinocciu|Equinoccios]]: 90º - Llatitú=42º sobre l'horizonte *Solsticiu d'[[iviernu]]: 42º sobre'l [[horizonte]] - 23º 27'=18º 33' A lo llargo del día, l'altor del sol varia en función de la hora. Nel [[ecuador terrestre]]: * A mediudía: pa un ángulu horariu (AH)=0, l'enclín del sol ye de 90º - 0º=90º al respective de la horizontal del llugar. * A les 10.00: pa un ángulu horariu (AH)=30º, l'enclín del sol ye de 90º - 30º=60º al respective de la horizontal del llugar. * A les 8.00: pa un ángulu horariu (AH)=60º, l'enclín del sol ye de 90º - 60º=30º al respective de la horizontal del llugar. L'altor del sol (HS) a una hora concreta (AH=ángulu horariu) determinar en función de la posición del sol ([[declinación (astronomía)|declinación]] en función de la fecha=D) y de la llatitú del llugar (L). :HS (en graos)= arcu senu [(sen L · sen D) + (cos L · cos D · cos AH)] La proyeición de la solombra del [[gnomon|estilu]] del reló de pastor indica la hora según l'altor del sol nel momentu de la midida. Yá que l'altor del sol varia cola fecha, hai que xirar la tapa del reló hasta que coincidan la posición del estilu cola fecha del día y empobinar el cilindru escontra'l sol hasta llograr un trazu de solombra vertical que'l so llargor va indicar la hora na trama de curves del cilindru. La rellación ente'l llargor del estilu y l'altor del sol vien dada pola fórmula: :Hora = llargor del estilu (ls) * tan HS ==== Planu ==== ==== Esféricu ==== === Negativu === Nos relós de sol convencionales el gnomon proyeuta la solombra sobre un cuadru de referencia, el reló negativu de sol ye'l que proyeuta los rayos de lluz al traviés d'una hendidura. Nel gráficu de la derecha puede reparase los rayos de lluz proyeutaos al traviés de los cuatro domos sobre la paré que mira al sur. [[Ficheru:reloj negativo de sol.jpg|thumb|250px|right|Reló de sol negativu, Correxidora, Querétaro, Méxicu.]] == Ver tamién == * [[Historia de la gnomónica]] * [[Cronoloxía gnomónica]] * [[Reló solar de Baelo Claudia]] * [[Cañón solar]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commons|sundial|relós de sol}} * [http://www.dfists.ua.es/~gil/relós-de-sol.pdf Fundamentos xeométricos y dinámicos de los relós de Sol] * [http://www.bernisol.com Tou sobre'l mundu de los Relós de sol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629221315/http://www.bernisol.com/ |date=2020-06-29 }} * [http://alcazaren.com/rs/index.html Cómo faer un reló de sol (viñetes)] * [http://webs.ono.com/andana/ Reloj de sol de la rexón de Murcia] * [http://www.phy6.org/stargaze/Msundial.htm El Reló de Sol] * [http://www.relojandalusi.org Relós de sol d'Andalucía] * [http://relojesdesol.info Asociación d'Amigos de los Relós de Sol] * [http://www.gnomonica.cat Societat Catalana de Gnomònica] * [http://www.rellotgedesol.org Centro Mediterraneu del Reló de Sol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518003721/http://www.rellotgedesol.org/ |date=2019-05-18 }} * {{Enllaz rotu|1=palaciu-de-la mercé-en-cordoba/1792/ Reló de sol nel Palaciu de la Mercé de Córdoba |2=http://www.andaluciaenruta.com/rel%C3%B3-de-sol-del |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * http://www.otos.es/ (Otos-València, el pueblu de los relós de sol) * http://www.ruralotos.com/ruta_rellotges.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817141801/http://www.ruralotos.com/ruta_rellotges.htm |date=2011-08-17 }} (relós de sol de Otos i la Vall d'Albaida) * [http://www.wdl.org/es/item/2841 "El Llibru de soluciones pa los defectos al montar relós de sol de mármol"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513005414/https://www.wdl.org/es/item/2841/ |date=2018-05-13 }} ye un manuscritu árabe de 1319 sobre'l control del tiempu y relós de sol. * [http://www.wdl.org/es/item/4260 "Pequeñu tratáu sobre'l cálculu de les tables pa la construcción de relós de sol inclinaos"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171005041641/https://www.wdl.org/es/item/4260/ |date=2017-10-05 }} ye otru manuscritu árabe, dende'l sieglu 16, sobre los cálculos matemáticos utilizaos pa crear relós de sol. Foi escritu por Sibt al-Maridini * [http://horasolar.perez.cmoi.cc/ Sitiu web del Equipu Informal pal Espardimientu de la Gnomónica] {{Tradubot|Reloj de sol}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Relós]] [[Categoría:Gnomónica]] 4p7o1shcfutzrp6vi38j1korf8kx5nb 0 115281 4502853 4479519 2026-07-06T05:03:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502853 wikitext text/x-wiki {{correxir|t=20200402124754}} {{Ficha de software}} La '''realidá virtual''' ye una redolada d'escenes o oxetos d'apariencia real. L'acepción más común refier a una redolada xenerada por aciu teunoloxía [[informática]], que crea nel usuariu la sensación de tar somorguiáu nél. Dichu redolada ye contempláu pol usuariu al traviés d'un dispositivu conocíu como [[Cascu de realidá virtual|gafes o cascu de realidá virtual]]. Este puede dir acompañáu d'otros dispositivos, como guantes o traxes especiales, que dexen una mayor interacción cola redolada según la perceición de distintos estímulos qu'intensifiquen la sensación de realidá. L'usu del cascu [[Cascu de realidá virtual|HMD]] dexa a los usuarios percibir imáxenes 3D estereoscópiques y determinar la posición espacial na redolada visual al traviés de sensores de siguimientu de movimientu nel cascu. Mentanto, los usuarios pueden escuchar soníos polos auriculares ya interactuar con oxetos virtuales utilizando dispositivos d'entrada como joysticks, banielles y guantes de datos. Como resultancia, los usuarios sienten que pueden mirar al so alredor y movese al traviés de la redolada simulada.<ref>{{cita publicación |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735810001091|títulu=The effectiveness of virtual reality distraction for pain reduction: A systematic review|apellíos=Malloy|nome=Kevin M.|apellíos2=Milling|nome2=Leonard S.|publicación=Clinical Psychology Review|volume=30|númberu=8|páxines=1011–1018|fechaaccesu=19 de payares de 2017|doi=10.1016/j.cpr.2010.07.001}}</ref> L'aplicación de la [[Historia de la realidá virtual|realidá virtual]], anque centrada primeramente nel terrén del entretenimientu y de los [[videoxuegos]], estendióse a otros munchos campos, como la medicina, l'arqueoloxía, la creación artística, l'entrenamientu militar o les [[simulador de vuelu|simulaciones de vuelu]]. == Virtualidad == Na realidá virtual utilícense imáxenes y soníos, sensores y superficies que recreen una redolada de forma artificial y que dexa la interactividad. Suelse utilizar por aciu gafes y sistemes onde nun se puede apreciar la realidá esistente. Por casu, modelar en 3D una [[nave industrial]] entá por construyir y asítiase l'usuariu dientro pa esperimentar como va ser de grande, elementos que va llevar, etc. La virtualidad dexa (o bien pretendi) una rotura na rellación habitual del suxetu (persona somorguiada nel mundu virtual) coles coordenaes espaciu-temporales. La simulación de la redolada física puede incorporar patrones de movimientu y velocidá qu'alterien los parámetros orixinales de la rellación tradicional del suxetu cola realidá física. Nuevos esquemes d'interacción ente información, movimientu y comunicación dan cabida a perspectives cognitives hasta agora desconocíes. Por casu, al rompese les barreres físiques primaries como la gravedá o la solidez de los oxetos qu'arrodien al suxetu. Asina, en simulaciones de realidá virtual ye posible [[Vuelu|volar]], travesar parés o alendar so l'agua por citar delles posibilidaes iniciales. En resume; la realidá virtual dexa la xeneración de redolaes que trasgredan les restricciones habituales d'espaciu-tiempu, lo cual fai posible la xeneración de movimientu, intercambiu y [[comunicación]]. Autores como [[Pierre Lévy]] señalaron la esistencia de distintes ''niveles de virtualidad'' na so rellación cola dimensión (bidimensional /tridimensional) y cola realidá. Estos niveles van dende un continuu qu'empieza con una menor virtualidad d'aquellos aspeutos qu'alloñen de la realidá o que se categorizan en principiu como claramente imaxinarios o ilusorios, aumentando colo bidimensional, hasta les posibilidaes qu'ufierta la tridimensionalidad na so rellación de semeyanza o analoxía colo real. Nun hai que confundir la realidá virtual cola [[realidá aumentada]]. Ésta refierse a oxetos y redolaes reales sobre los que se superpone información por aciu teunoloxía, siendo esta postrera la parte virtual. == Rellación realidá/apariencia == La realidá virtual esanició la frontera esistente ente [[realidá]] y [[Fenómeno|apariencia]]. Nun se trata nesti casu de la imposibilidá de separación ente lo real y aquello que nun lo ye, sinón l'espardimientu de les llendes que los dixebren. L'amplia variedá de posibilidaes qu'ésta ufierta, facilitó l'establecimientu d'un estatus de realidá, sofitáu fundamentalmente en tres aspectos: * La realidá virtual ye compartida con otres persones. Céntrase, xeneralmente, na interacción interpersonal que, a pesar de nun producise nel mesmu espaciu-tiempu, sí ye percibida como un actu coleutivu. * Tien una estrecha rellación col mundu físicu dada la so interrellación ya influencia mutua. La esperiencia na realidá virtual vien mediada pola esperiencia nel mundu real y ésta ye influyida polo qu'ellí ye esperimentáu. * Ta interconectada cola producción artística, yá que se convierte nun espaciu más de creación con motivaciones estétiques. La xeneración de nueves oportunidaes en redolaes diverses facilitó la esistencia de posibilidaes emerxentes pa la reconstrucción de la mesma [[identidá cultural|identidá]]. Les redolaes virtuales, y más concretamente la realidá virtual, xeneraron un espaciu de [[moratoria psicosocial|moratoria]] pa la construcción de la identidá sofitada na creación de más d'un [[yo]]. La esistencia d'estes identidaes múltiples favorez la esperimentación, pudiendo adoptar, potenciar o tornar aspeutos puestos en práutica nestes redolaes, na mesma cotidianidá. Trataríase, pos, d'un espaciu d'interrellación ente los espacios cotidianos y la realidá virtual, en que les mesmes esperiencies nestes redolaes producen una mutua influencia, xenerando una rotura de les fronteres ente dambos. == Inmersión y navegación == La realidá virtual pue ser de dos tipos: ''inmersiva,'' ''non inmersiva y semi-inmersiva''<ref>{{cita web|url=https://www.openfuture.org/es/new/conoces-los tipos-de realidá virtual-que-exi|títulu=¿Conoces los tipos de realidá virtual qu'esisten?|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|apellíu=Future_|nome=Telefónica Open|sitiuweb=www.openfuture.org|idioma=es}}</ref>. Los métodos inmersivos de realidá virtual con frecuencia amestar a un ambiente tridimensional creáu por un ordenador, que manipóliase al traviés de cascos, guantes o otros dispositivos que prinden la posición y rotación de distintos partes del [[cuerpu humanu]]. La realidá virtual non inmersiva utiliza tamién l'ordenador y se vale de medios como'l qu'anguaño nos ufierta [[Internet]], nel cual puede interactuase en tiempu real con distintes persones n'espacios y ambientes qu'en realidá nun esisten ensin la necesidá de dispositivos adicionales al ordenador. Esti casu averar a la [[Navegación intuitivu|navegación]], al traviés de la cual ufiértase al suxetu la posibilidá d'esperimentar (movese, movese, sentir) determinaos espacios, mundos, llugares, como si atopar nellos. La realidá virtual non inmersiva ufierta un nuevu mundu al traviés d'una ventana d'escritoriu. Esti enfoque non inmersivo tien delles ventayes sobre l'enfoque inmersivo como son el baxu costu según la fácil y rápida aceptación de los usuarios. Los dispositivos inmersivos son d'altu costu y xeneralmente l'usuariu prefier manipoliar l'ambiente virtual per mediu de dispositivos familiares como son el tecláu y el mure que per mediu de cascos pesaos o guantes. L'altu preciu de los dispositivos inmersivos xeneralizó l'usu d'ambientes virtuales fáciles de manipoliar per mediu de dispositivos más senciellos, como ye l'exemplu del importante negociu de les videoconsoles o los xuegos nos que numberosos usuarios interactúan al traviés d'Internet. Ye al traviés d'Internet como naz VRML, que ye un estándar pa la creación d'estos mundos virtuales non inmersivos, qu'aprove un conxuntu de primitives pal modelaje tridimensional y dexa dar comportamientu a los oxetos y asignar distintes animaciones que pueden ser activaes polos usuarios. La realidá virtual semi-inmersiva, ye bien similar a la realidá inmersiva, cola diferencia en que se disponen de cuatro pantalles en forma de cubu qu'ordenen al usuariu, siendo necesariu gafes y dispositivos de siguimientu de movimientos y dexa el contautu con recursos del mundu real, siendo unu de los exemplos más representativos el [[Cave Automatic Virtual Environment]]. A lo último, hai que destacar delles meyores que faciliten los sistemes de realidá virtual, no que se refier al tratamientu d'enfermedaes relatives a problemes de movilidá. == Tipos de realidá virtual == La realidá virtual puede llevase a cabu al traviés de distintos métodos como pueden ser: un [[simulador]] o un [[Avatar (Internet)|avatar]], la proyeición d'imáxenes reales, por aciu un ordenador o la [[Cave Automatic Virtual Environment|inmersión nuna redolada virtual]]. * Simuladores: El primer tipu ye al traviés d'un simulador de realidá virtual. Los simuladores de conducción de vehículos, por casu, dan a los usuarios a bordu la impresión de que tán llevando un vehículu real, yá que prediz el movimientu del vehículu al dar una orde y recibir la correspondiente respuesta visual y auditiva (apertamos l'acelerador y vemos na pantalla cómo'l coche muévese más rápidu y escuchamos como xuben les revoluciones del vehículu). Los simuladores tuviéronse utilizando de forma efeutiva pa desenvolver sistemes, p'ameyorar la seguridá y estudiar factores humanos. * Avatares: Colos avatares los usuarios pueden xunise a la redolada virtual de dos formes: 1) Escoyendo un avatar prediseñado con gráficos d'ordenador. 2) Realizando una grabación de sigo mesmu al traviés d'un dispositivu de videu. Nel casu de la grabación al traviés d'una cámara web, el fondu de la imaxe esaniciar pa contribuyir a una mayor sensación de realidá. La realidá virtual al traviés d'avatares ameyora la interacción ente la persona en sí y l'ordenador, una y bones esta forma ye más efeutiva que'l sistema convencional d'ordenador d'escritoriu. * Proyeición d'imáxenes reales: Na proyeición d'imáxenes reales aplicaes na realidá virtual, el diseñu gráficu de redolaes reales xuega un papel vital en delles aplicaciones como por casu: Navegación autónomu y construcción del diseñu gráficu de simuladores de vuelu. Esti tipu de RV ta ganando popularidá sobremanera en gráficos diseñaos por ordenador, yá que ameyora'l realismu utilizando imagen foto-realistes y el procesu de modeláu ye abondo más senciellu. A la de xenerar modelos realistes, ye esencial rexistrar con exactitud dato en tres dimensiones (3D). De normal utilícense cámares pa diseñar pequeños oxetos a curtia distancia. * Por ordenador: Esti tipu de realidá virtual trai amosar un mundu en tres dimensiones nun ordenador ordinariu ensin usar nengún tipu de sensor de movimientu específicu. Munchos xuegos d'ordenador actuales utilicen recursos como personaxes y otros dispositivos colos que puede interactuase, pa faer sentir al usuariu parte del mundu virtual. Una crítica común a esti tipu d'inmersión ye que nun se tien sentíu de visión periférica, una y bones la conocencia que l'usuariu tien de lo que pasa al to alredor llindar a la so redolada más cercana. * Inmersión en redolaes virtuales: La meyor opción pa vivir la RV ye al traviés d'una [[interfaz]] cerebro-máquina, que dexa una comunicación direuta ente'l celebru y un dispositivu esternu. Un pasu entemediu sería producir un espaciu virtual” usando un cascu de realidá virtual onde les imáxenes qu'apaecen nel cascu tán controlaes al traviés d'un ordenador. Les úniques llendes son la mesma capacidá del ordenador que sirva la esperiencia, la calidá de les gafes RV y el conteníu disponible na plataforma de realidá virtual. == Uso == === Educación === La realidá virtual ye una teunoloxía que puede ser aplicada en cualquier campu, señalando los espertos dientro del ámbitu de la pedagoxía los posibles beneficios nel procedimientu d'enseñanza-deprendimientu por aciu l'usu de la realidá virtual, como yá lo ta suponiendo l'aplicación de les [[Teunoloxíes de la información y la comunicación|Teunoloxíes de la Información y de la Comunicación (TIC)]]. Considérase que, nun curtiu plazu de tiempu los mesmos organismos precursores de la [[Redolada Virtual d'Aprendizaje|enseñanza virtual]] van topar na realidá virtual una ferramienta eficaz, cola cual ameyorar el procesu d'enseñanza-deprendimientu. La realidá virtual ye una teunoloxía especialmente afecha pa la enseñanza, por cuenta de la so facilidá pa captar l'atención de los estudiantes por aciu la so inmersión en mundos virtuales rellacionaos coles distintes cañes del saber, lo que puede ayudar nel deprendimientu de los conteníos de cualquier materia. A pasos axigantaos avanza nel ámbitu de la educación, anque entá queda enforma por faer. Les posibilidaes de la realidá virtual y la educación son infinites y traen munches ventayes a los alumnos y alumnes de toles edaes. Anguaño esisten poques iniciatives que creen conteníu pa la educación, una y bones tola atención y meyores tán realizándose na industria del entretenimientu, anque munchos dan por fechu que ye lo que vien nel futuru y va ser una pieza clave na educación.<ref>[https://www.elmundo.es/andalucia/2016/04/28/57223250ca47418b128b4651.html "Realidá virtual: asina va tresformar el sistema educativu"] 'El Mundo</ref> N'estudios universitarios esta yá ye usada con fines de práutica y pa xenerar esperiencia como pa diseñar modelos d'arquitectures (inxenieríes) o ver dellos sistemes del cuerpu humanu (medicina). El gran problema esistente nel desenvolvimientu y aplicación de la realidá virtual dientro de la enseñanza ye'l so preciu, anque gracies al llinguaxe [[VRML]] de modeláu de realidá virtual fíxose accesible la sensación d'inmersión nun mundu virtual, anque perdiéndose ciertos sentíos, como'l tactu. La realidá virtual ye un recursu didácticu, por tanto, que'l docente puede utilizar col enfotu de faer más curiosu'l procesu d'enseñanza-deprendimientu, según eficaz, debíu al grau d'interacción ufiertáu polos sistemes virtuales. Coles mesmes, una gran ventaya qu'ufierta'l llinguaxe ''VRML'' ye la capacidá d'integración que tien col restu de recursos d'internet. La realidá virtual n'educación abre un mundu de posibilidaes ensin movenos de clase. Por casu Minecraft dexa dir afayando nuevos oxetos, recetes y posibilidaes coles que por casu puedes sustituyir la to espada de madera por una de fierro, y depués una d'aceru. Asina mesmu, la conocida plataforma de videoxuegos Steam, dispón d'una gran cantidá de software de calter educativu pal so usu por aciu dispositivos de Realidá Virtual. === Formación o entrenamientu === L'usu de la realidá virtual dexa entrenar a los profesionales militares nuna redolada virtual onde pueden ameyorar les sos habilidaes ensin les consecuencies d'entrenar nun campu de batalla. La realidá virtual xuega un papel importante nel entrenamientu de combate pa los militares. Dexa a los reclutes entrenar so un ambiente controláu onde respuenden a distintos tipos de situaciones de combate. Una realidá virtual totalmente envolvente qu'utiliza una pantalla montada na cabeza ([[Cascu de realidá virtual|HMD]]), traxes de datos, guantes de datos, y l'arma de realidá virtual que s'utilicen pa entrenar en combate. Esta configuración dexa que'l tiempu de reposición del entrenamientu sía más curtiu y dexa una mayor repetición nun curtiu periodu de tiempu. La redolada d'entrenamientu ye totalmente inmersivo, dexa a los soldaos entrenar al traviés d'una amplia variedá de terrenes, situaciones y escenarios. La realidá virtual tamién s'utiliza na [[Simulador de vuelu|simulación de vuelu]] pa la Fuercia Aérea onde les persones entrenar pa ser pilotos. El [[simulador]] instalar na parte cimera d'un sistema d'elevación hidráulicu que reacciona a les órdenes y eventos del usuariu. Cuando'l pilotu dirixe l'avión, el módulu xírase ya inclina en p'apurrir [[Realimentación|retroalimentación]] [[háptica]]. El simulador de vuelu puede variar dende un módulu dafechu cerráu a una serie de monitores d'ordenador qu'apurren el puntu de vista del [[Pilotu d'aviación|piloto]]. Les razones más importantes sobre l'usu de simuladores educativos respectu al usu d'un avión real son l'amenorgamientu de los tiempos de tresferencia ente la formación de la tierra y de vuelu real, la seguridá, la economía y l'ausencia de contaminación. De la mesma manera, les simulaciones de conducción virtuales utilizar pa entrenar a conductores de tanques nos conceutos básicos primero que se-yos dexe operar el vehículu real. A lo último, lo mesmo pasa con simuladores de conducción de camiones, nos que los bomberos belgues son entrenaos pa conducir d'una manera que torga'l mayor dañu posible. A midida que esti conductores tienen menos esperiencia qu'otros conductores de camiones, la formación de realidá virtual déxa-yos compensar esto. Nun futuru próximu, espérase que tolos proyeutos similares tengan esta capacitación, incluyendo la policía. ==== Psicoloxía ==== En [[psicoloxía]], l'usu de la realidá virtual foi bastante novedosu una y bones esta llogra que'l suxetu yá nun s'atope nuna posición pasiva, dexando movese pola redolada ya interactuar con él de distintes maneres llogrando que la interacción fáigase más íntima y con ello ganar ergonomía. Les aplicaciones principales que se desenvolvieron hasta'l momentu tienen que ver con téuniques d'esposición emplegaes davezu pal tratamientu de les [[Fobia|fobias]] Max M. North, Sarah M. North y Joseph K Coble, estos científicos trataron l'[[aerofobia]], [[fobia social]], [[Agorafobia|agarofobia]] pero avanzóse tamién n'otros campos como los [[trestornos alimenticios]].<ref>{{cita web |url=https://voltaicu.lavozdegalicia.es/2017/02/realidá-virtual-tratar-fobias/ |títulu=¿Puede la Realidá Virtual ayudar a tratar les nueses fobias? |fechaaccesu=25 de marzu de 2017 |apellíu=Maza |nome=Luis César |fecha=11 de febreru de 2017 |sitiuweb=lavozdegalicia.es }}</ref> Tamién, esisten numberoses aplicaciones de la realidá virtual pa la rehabilitación psíquica y [[Psicomotricidad|sicomotora]]. Un estudiu alrodiu de l'[[acrofobia]] ye'l propuestu por Emmelkamp, nel que se compara la eficacia d'una intervención por aciu realidá virtual cola d'un procedimientu d'esposición en direuto en pacientes con mieu a los altores y realízase un siguimientu de seis meses. Conclúyese que dambos procedimientos lleven a resultancies similares. Sicasí; non tolos estudios presentaron resultancies positives nel so tratamientu sobre les fobias, una investigación posterior sobre [[agorafobia]] correspuende a Jang, D. foi un casu nel que l'aplicación de la realidá virtual nun foi eficaz p'amenorgar síntomes fóbicos, suxiriendo los autores que se debió a un grau d'inmersión insuficiente. ==== Medicina ==== L'aplicación de la teunoloxía de realidá virtual (VR) en medicina por casu pal aprendizaxe de l'anatomía y sobremanera nel área clínica: especialmente pal entrenamientu quirúrxicu de los residentes en formación, y pa los pacientes nel manexu del dolor, rehabilitación física y tratamientu terapéuticu d'enfermedaes mentales.<ref name=":3">{{cita publicación |url=http://pubmedcentralcanada.ca/pmcc/articles/PMC5622235/ |títulu=Application of virtual reality technology in clinical medicine |apellíos=Li |nome=Lan |apellíos2=Yu |nome2=Fei |fecha=2017 |publicación=American Journal of Translational Research |volume=9|númberu=9 |fechaaccesu=18 de payares de 2017|idioma=en |apellíos3=Shi |nome3=Dongquan |apellíos4=Shi |nome4=Jianping |apellíos5=Tian |nome5=Zongjun |apellíos6=Yang |nome6=Jiquan |apellíos7=Wang |nome7=Xingsong |apellíos8=Jiang |nome8=Qing}}</ref> En comparanza colos modelos animales, los videos y el e-learning, les simulaciones de realidá virtual son más realistes por cuenta de que les estructures anatómiques exhibíes nos gráficos 3D son más intuitives. Los alumnos pueden interactuar con toles estructures anatómiques, como la piel, los músculos, los güesos, los nervios y los vasos sanguíneos. Los cambeos qu'asoceden dempués de cada pasu quirúrxicu son bien similares a los de la realidá. El rendimientu completu puede rexistrase, comparar y analizar, faciendo que los datos tean permanentemente disponibles pa los alumnos.<ref>{{cita publicación |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0749806315006489|títulu=Effectiveness of Virtual Reality Training in Orthopaedic Surgery|apellíos=Aïm|nome=Florence|apellíos2=Lonjon|nome2=Guillaume|publicación=Arthroscopy: The Journal of Arthroscopic & Related Surgery|volume=32|númberu=1|páxines=224–232|fechaaccesu=19 de payares de 2017|doi=10.1016/j.arthro.2015.07.023|apellíos3=Hannouche|nome3=Didier|apellíos4=Nizard|nome4=Rémy}}</ref> Dende una perspeutiva distinta, la supervisión por un superior y la participación del paciente yá nun son necesarios mientres el periodu de capacitación y alquisición d'habilidaes básiques, una y bones les simulaciones de realidá virtual pueden apurrir una redolada virtual controláu necesariu pa satisfaer estos requisitos fora de la sala d'operaciones.<ref>{{cita publicación |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1743919114009741|títulu=Virtual reality simulators and training in laparoscopic surgery|apellíos=Yiannakopoulou|nome=Eugenia|apellíos2=Nikiteas|nome2=Nikolaos|publicación=International Journal of Surgery|volume=13|páxines=60–64|fechaaccesu=19 de payares de 2017|doi=10.1016/j.ijsu.2014.11.014|apellíos3=Perrea|nome3=Despina|apellíos4=Tsigris|nome4=Christos}}</ref> Múltiples aspeutos de les habilidaes sobre'l rendimientu sicomotor d'un aprendiz pueden midise direutamente por aciu la evaluación de rendimientu oxetivu que ye ufiertada poles simulaciones. L'efeutu d'entrenamientu de les simulaciones de RV xeneralmente evalúase por aciu parámetro estándar, incluyíu'l tiempu necesariu pa completar la xera, llargor de ruta, númberu de choques, mancadures, númberu de puntos de referencia anatómicos identificaos, númberu de cuerpos sueltos atopaos, prestu, etc.<ref name=":3" /> El personal médico fórmase al traviés de realidá virtual col enfotu de faer frente a una mayor variedá de mancadures. Un esperimentu realizar en dieciséis residentes de ciruxía, onde ocho d'ellos foi al traviés de la [[colecistectomía]] [[Laparoscopia|laparoscópica]] al traviés d'entrenamientu virtual. Depués salieron 29 % más rápidu na diseición de la vesícula que l'otru grupu. == Historia == A lo llargo del sieglu XX realizáronse diversos sistemes de realidá virtual. En 1962, Morton Heilig construyó'l Sensorama, una máquina qu'amuesa imáxenes esteroscópicas tridimensionales de gran angular, con soníu estéreo, efeutos de vientu y arumes, y asientu móvil.<ref name="Britannica VR">[https://www.britannica.com/technology/virtual-reality Virtual reality] - Henry Y. Lowood, Encyclopedia Britannica</ref> En 1968, Ivan Sutherland construyó The Sword of Damocles, un cascu de realidá virtual qu'amosaba con imáxenes esteroscópicas con modelos [[wireframe]].<ref>[https://www.wareable.com/wearable-tech/origins-of-virtual-reality-2535 The origins of virtual reality] - Jon Axworthy, Wareable, 1 d'abril de 2016</ref> En 1978, un equipu del MIT lideráu por Andrew Lippman realizó'l Aspen Movie Map, un programa que dexaba al usuariu percorrer les cais de la ciudá de Aspen, por aciu filmaciones reales del llugar, ya interactuar con ciertos edificios, dexando ver el so interior y datos históricos.<ref>[https://motherboard.vice.com/en_us/article/vvvqv4/the-aspen-movie-map-beat-google-street-view-by-28-years The Aspen Movie Map Beat Google Street View by 34 Years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201033420/https://motherboard.vice.com/en_us/article/vvvqv4/the-aspen-movie-map-beat-google-street-view-by-28-years |date=2017-12-01 }} - Derek Mead, Motherboard, 8 de febreru de 2012</ref> En 1984, la sede de Baltimore de la cadena de parques de diversiones [[Six Flags]] estrenó The Sensorium, una sala de [[cine 4D]] que combinaba una película con proyeición esteroscópica, asientos que cimblaben y efeutos arumosos.<ref>[http://themeparkuniversity.com/extinct-attractions/six-flags-power-plant-2-not-amusement-park/ Six Flags Power Plant 2: Not An Amusement Park] - Josh Young, Theme Park University, 11 d'avientu de 2014</ref> En 1987, [[Nintendo]] llanzó'l Famicom 3D System y [[Sega]] llanzó'l Master System, dambos cascos de realidá virtual con lentes de obturador.<ref>[https://kotaku.com/that-time-nintendo-and-sega-introduced-3d-gaming-in-19-1795623602 That Time Nintendo and Sega Introduced 3D Gaming, In 1987] - Ben Bertilo, Kotaku, 4 de xunu de 2017</ref><ref>[http://www.escapistmagazine.com/articles/view/scienceandtech/14705-8-3D-Video-Game-Technologies-of-the-Past.3 Eight Attempts To Take Gaming Into the Third Dimension (page 3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330024542/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/scienceandtech/14705-8-3D-Video-Game-Technologies-of-the-Past.3 |date=2018-03-30 }} - John Markley, The Escapist, 30 de setiembre de 2015</ref> En 1991, [[Sega]] anunció'l llanzamientu del Sega VR, un cascu de realidá virtual con pantalla LCD y auriculares estéreo pa máquines arcade y consoles de videoxuegos. L'aparatu presentar al públicu en 1993, y anuncióse que costaría 200 dólares, pero nunca se comercializó. En 1994 llanzó'l Sega VR-1, un simulador de movimientu qu'incorporaba un cascu con gráficos tridimensionales poligonales y siguimientu de movimientos de la cabeza. En 1995, Nintendo llanzó'l [[Virtual Boy]], un cascu de realidá virtual con pantalla monocromática de paralax.<ref>[http://www.escapistmagazine.com/articles/view/scienceandtech/14705-8-3D-Video-Game-Technologies-of-the-Past.4 Eight Attempts To Take Gaming Into the Third Dimension (page 4)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201031657/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/scienceandtech/14705-8-3D-Video-Game-Technologies-of-the-Past.4 |date=2017-12-01 }} - John Markley, The Escapist, 30 de setiembre de 2015</ref> Esi mesmu añu, Forte llanzó'l VFX1 un cascu de realidá virtual con imaxe estereoscópica, siguimientu de movimientos de cabeza y auriculares estéreo.<ref>[https://books.google.com.uy/books?id=-p0J8W4KrksC&printsec=frontcover&pg=PA388 VR Headsets - Ready For Prime Time?] - PC Magacín, 11 de xunu de 1996</ref> En 2012, Palmer Luckey presentó'l primer prototipu del cascu de realidá virtual [[Oculus Rift]].<ref>[https://www.theverge.com/2012/5/30/3052191/doom-3-bfg-edition-announced-for-the-fall-we-try-it-with-john 'Doom 3' in virtual reality: we check out John Carmack's prototype head mounted display] - Ross Miller, The Verge, 30 de mayu de 2012</ref> La versión pa veceros empezar a comercializar en 2015. En 2016, [[Sony Interactive Entertainment|Sony]] llanzó'l [[PlayStation VR]],<ref>[https://www.xataka.com/realidad-virtual-aumentada/playstation-vr-preciu-dende-399-forgares-y-disponible-en-ochobre-de-2016 Playstation VR, preciu de 399 dólares y disponible n'ochobre de 2016] - Raúl Álvarez, 15 de marzu de 2016</ref> ente qu'[[HTC Corporation|HTC]] y [[Valve Corporation|Valve]] llanzaron el [[HTC Vive]].<ref>[http://www.bbc.com/news/technology-35229548 CES 2016: HTC Vive virtual reality headset gets upgraded] - BBC News, 5 de xineru de 2016</ref> == Productos == Diverses empreses tán trabayando anguaño sobre productos de realidá virtual. Dalgunos tán en fase de desenvolvimientu, otros disponibles comercialmente: === Cascos o gafes === {{AP|Cascu de realidá virtual}} Conocíos tamién como HMD (del inglés ''head-mounted display''), estrémense fundamentalmente dos tipos: los que lleven pantalla incorporada y los que son esencialmente una carcasa destinada a que l'usuariu introduza un smartphone. En cuanto al display, solía utilizase teunoloxía LCD, anque empiecen a apaecer dalgunos como'l Razer OSVR HDK 2, el mesmu [[PlayStation VR]], o'l nuevu [[Oculus Rift|Oculus]] con pantalles OLED. Ente que dellos HMD utilicen dos displays LCD (unu pa cada güeyu), otros opten por un únicu display con una división nel centru. Dalgunos tienen unes lentes asitiaes ente los güeyos y el display, y pueden afaese a la distancia de los güeyos. Les lentes modifiquen la imaxe pa cada güeyu, camudando l'ángulu de la imaxe 2D de cada display pa crear un efeutu 3D, asemeyando les diferencies coles que se ven les coses con un güeyu respeuto al otru.<ref name=":0">{{cita publicación |títulu=Explained: How does VR actually work? |url=https://www.wareable.com/vr/how-does-vr-work-explained |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Wareable}}</ref> Otru aspeutu importante de los HMDs ye'l campu de visión. Los seres humanos tenemos un campu de visión horizontal d'unos 180° a 220º, n'ocasiones más, anque varia de persona a persona. Esta visión ye monocular, ye dicir namái ye percibida por unu de los dos güeyos. El campu de visión percibíu por dambos güeyos (y que por tanto ver en 3D) ye d'unos 114º. Por esti motivu, un campu de visión de 360° seria innecesariu. La mayoría de los HMD funcionen con un campu de visión d'ente 110º y 120º.<ref name=":0" /><ref>{{cita publicación |títulu=Field of View for Virtual Reality Headsets Explained |url=https://vr-lens-lab.com/field-of-view-for-virtual-reality-headsets/ |fecha=17 de marzu de 2016 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |periódicu=VR Lens Lab |idioma=en-US |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180327212152/https://vr-lens-lab.com/field-of-view-for-virtual-reality-headsets/ |archivedate=2018-03-27 }}</ref> A lo último, hai que destacar dos puntos: los [[fotogrames per segundu]] (FPS) y la [[llatencia]]. Ye imprescindible un mínimu de 60 FPS por que'l güeyu perciba les imáxenes de manera natural y nun provoque maréu. Tolos HMDs importantes superen esti mínimu. L'otru puntu ye la llatencia, qu'hai de ser inferior a 20 ms por que el usuariu nun esperimente una sensación de retrasu ente lo que fai y lo que ve.<ref name=":0" /> ==== Gafes con pantalla incorporada ==== [[Ficheru:Oculus Rift - Developer Version - Back.jpg|thumb|upright|Oculus Rift.]] * [[Oculus Rift|Rift]]: aparatu de realidá virtual pa usos tanto lúdicos como profesionales, desenvueltu pola empresa [[Oculus VR]] (adquirida por [[Facebook]] por casi 2 000 millones d'euros en 2014<ref>{{cita web |url=http://www.technologyreview.es/movil/52774/facebook-la rede social-adolescente-que-non/ |títulu=Facebook la rede social adolescente que nun consigue faese adulta |fechaaccesu=Avientu de 2016 }}</ref>). Ta en fase de desenvolvimientu pero puede mercase el so modelu esperimental. Funciona conectáu a un ordenador, onde s'executa'l software, lo que-y dexa aprovechar tola potencia d'aquel pa la so recreación del mundu virtual. * [[PlayStation VR]]: conocíu tamién como Morpheus, ye un cascu de realidá virtual anguaño en desenvolvimientu por Sony. Ta diseñáu pa ser dafechu funcional cola consola Playstation 4 y Playstation 4 Pro. Puesta en vienta'l 13 d'ochobre de 2016. * [[Microsoft HoloLens|HoloLens]]: gafes de realidá aumentada y realidá mista en desenvolvimientu por Microsoft dientro de la so plataforma Windows Holographic. Presentaes al públicu en 2015. A diferencia d'otres, lleven incorporáu'l so propiu hardware de procesáu y el so sistema operativu (Windows), polo que son independientes de cualquier aparatu esternu. Utiliza la so propia plataforma que se bautizó [[Windows Holographic]], que foi abierta a otros fabricantes a principiu de xunu de 2016. * [[HTC Vive|Vivi]]: proyeutu conxuntu de [[Valve|Valve Corporation]] y [[HTC]], anguaño en desenvolvimientu, d'un HMD con una resolución anunciáu de 1080x1200 pa cada güeyu, tasa de refrescu de 90 Hz, y más de 70 sensores de posición y orientación. Forma parte del proyeutu SteamVR de Valve. * [[StarVR]]: desenvueltes por [[Starbreeze Studios]] y [[Compatibilidá|compatibles]] col sistema abiertu SteamVR. Destaquen pel so ampliu campu de visión (210º) al utilizar dos pantalles de 2560 x 1440, una pa cada güeyu. * [[FOVE|FOVE VR]]: tienen la peculiaridá d'incorporar siguimientu del (siguimientu ocular), lo que dexa coses como enfocar la imaxe acordies con el llugar onde se mira, o nueves formes d'interacción visual. ==== Carcases o gafes de RV móvil ==== [[Ficheru:Google Cardboard - Fully unfolded, continued.JPG|thumb|upright|Un Google Cardboard, $5 Kit]] * [[Samsung Gear VR|Gear VR]]: aparatu de realidá virtual desenvueltu por Samsung en collaboración con Oculus VR. A diferencia del Oculus Rift, nun inclúi pantalla, sinón que ye mayormente una carcasa con dellos botones y un sensor avanzáu de movimientu, concebida p'asitiar nella teléfonos avanzaos de la mesma Samsung que van faer les funciones de pantalla y de procesador informáticu. * [[Google Daydream|Daydream View]]: visor de la plataforma de realidá virtual Daydream desenvuelta por [[Google]]. Llanzáu en payares de 2016 y compatible con unos pocos dispositivos certificaos, va acompañáu d'un mandu con sensores d'orientación. Primeros servicios presentaos son Google Street View o una esperiencia de cine.<ref name="cnet_1">{{cita publicación |apellíos=|nome=|títulu=Why google daydream could be the future of virtual reality|url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2016/10/04/why-google-daydream-could-be-the-future-of-virtual-reality/#7f3724546c0d|fecha=4 d'ochobre de 2016|fechaaccesu=24 d'ochobre de 2017|periódicu=Forbes|páxina=}}</ref> * [[Google Cardboard|Cardboard]]: carcasa de cartón desenvuelta por Google y destinada a poder esperimentar de manera barata la realidá virtual a nivel domésticu asitiando nella un ''smartphone'' de cualquier marca.<ref>{{cita publicación |url=https://www.elpais.com.co/elpais/tecnologia/noticia/google-quier-ganar-terrenal-mercáu-realidá-virtual | newspaper = [[El País]] |fecha=4 d'abril de 2015 |fechaaccesu=11 d'agostu de 2015 |títulu=Google quier ganar terrén nel negociu de la realidá virtual }}</ref><ref>{{cita publicación |url=http://www.nytimes.com/2015/05/29/technology/google-intensifies-focus-on-its-cardboard-virtual-reality-device.html | newspaper = [[New York Times]] |fecha=28 de mayu de 2015 |apellíu=Dougherty |nome=Conor |fechaaccesu=17 de xunu de 2015 |títulu=Google Intensifies Focus on its Cardboard Virtual Reality Device }}</ref> * Carcases de plásticu y otros materiales: con una funcionalidad similar a les Cardboard de Google, esisten numberoses carcases d'otros fabricantes, tantu en cartón (los modelos más baratos) como en plásticu. Exemplos d'esto postreru son les Homido, Durovis Dive, CrossColor, Lakento, VR One de Zeiss, y un llargu etcétera. ==== Modelos antiguos ==== [[Ficheru:Forte VFX1 Headgear.jpg|miniaturadeimagen|Forte VFX1 del añu 1995.]] * [[Virtual Boy]]: consola llanzada por Nintendo en 1995 qu'incluyía unes gafes monocromes que reproducíen una redolada 3D, precursora por tantu de la realidá virtual. El so fracasu comercial facer sumir del mercáu al añu siguiente del so llanzamientu. * [[Forte VFX1]]: foi un HMD llanzáu al mercáu en 1995. Coneutar a un PC y ufiertaba imaxe estereoscópica con siguimientu de cabeza en tres eje y una resolución de 263 x 230 píxeles por güeyu. * [[eMagin Z800 3DVisor]]: HMD fabricáu a partir de 2005, con dos pantalles OLED de 800x600 píxeles, que taba destináu principalmente al visionado d'imáxenes 3D o pal so usu como monitor portátil, anque incorporaba tamién sensores de movimientu que faíen posible usales con xuegos [[First Person Shooter|FPS]].<ref>{{cita web |títulu=eMagin {{!}} Making Virtual Imaging a Reality™ |url=http://www.emagin.com/ |sitiuweb=www.emagin.com |fechaaccesu=8 de xineru de 2016}}</ref> === Sensores de posición === [[Ficheru:Cyberith_Virtualizer.JPG|thumb|200px|Plataforma omnidireccional Cybertih Virtualizer, na Gamescom 2013.]]Los HMD más avanzaos viéndense acompañaos d'unos dispositivos conocíos como sensores de posición que, asitiaos na habitación, dexen al sistema determinar l'allugamientu del HMD y d'otros periféricos que pueda portar l'usuariu, dándo-y asina a este la posibilidá de movese llibremente nel espaciu virtual. Ente los más conocíos tán el Lighthouse utilizáu poles gafa HTC Vive, o'l Constellation usáu poles Oculus Rift. Compatible con otros sistemes ye [[Nolo VR|Nolo]] VR, un sistema de siguimientu de posición pa visores de móvil que se compón d'una estación base, un marcador pal visor, y dos mandos, y ye compatible con xuegos de Steam VR. === Controladores === Los sistemes de realidá virtual suelen incorporar dispositivos de control que dexen interactuar cola redolada visualizada, y que consisten de normal nunos mandos con botones que se garren coles manes y que tienen siguimientu posicional absolutu. Asina ye'l casu de los Touch de Oculus, o los mandos del HTC Vive o los del PSVR de Sony. Tamién esisten guantes, o bien sensores de posición capaces de detectar la posición del cuerpu o partes d'este. * [[Leap Motion]]: accesoriu consistente nun sensor que percibe a distancia los movimientos de la mano, convirtiéndola asina nun dispositivu d'entrada (un controlador). * [[STEM System]]: sistema pa la detección inalámbrica de los movimientos corporales, desenvueltu pola empresa Sixense. Supón una ampliación sobre'l controlador Razer Hydra, del mesmu fabricante (Sixense). * [[PrioVR|PrioVR:]] similar en funcionalidad al anterior, ocupar de treslladar a la redolada virtual los movimientos corporales del usuariu. * [[Gloveone]]: dispositivu háptico de realidá virtual desenvueltu por NeuroDigital Technologies. Ye un guante que dexa recibir sensaciones hápticas por aciu diez actuadores dispuestos estratéxicamente nes yemes de los deos y la palma de la mano cola cuenta de faer llegar al usuariu la sensación de tener o sentir un oxetu na so propia mano. Gloveone amás apurre siguimientu de manes y deos por sigo mesmu, anque ye 100 % compatible con Leap Motion y RealSense. dexa interactuar con oxetos amosaos na pantalla d'un ordenador o nun HMD como les Rift, Gear VR, Vive o OSVR.<ref>{{cita web |url=http://www.gloveonevr.com |títulu=Gloveone: Feel Virtual Reality |fechaaccesu=25 d'avientu de 2015 |sitiuweb=Gloveone |idioma=en-US}}</ref> * [[PowerClaw]]: interfaz qu'aguiya la piel, llogrando desenvolver el sentíu del tactu. El dispositivu tien la funcionalidad de xenerar la sensación de calor, fríu, vibración y rugosidad. Esti sistema cunta con una integración direuta col [[Oculus Rift]], cascu de realidá virtual y [[Leap Motion]], que ye un sistema de control xestual. === Otros periféricos === * [[Virtuix Omni]]: accesoriu periféricu pa les Rift, consistente nuna plataforma omnidireccional sobre la que l'usuariu puede caminar ensin movese del sitiu. * [[Cyberith Virtualizer]]: otra plataforma omnidireccional, similar a l'anterior, desenvuelta por una empresa austriaca. === Otros sistemes === * [[Ficheru:CAVE Crayoland.jpg|miniaturadeimagen|Sistema CAVE na Universidá d'Illinois de Chicago]][[Cave Automatic Virtual Environment|Sistema CAVE]] (C''ave Automatic Virtual Environment''): ye una teunoloxía que crea una redolada de realidá virtual nuna habitación con forma de cubu, en que les sos parés proyeutar les imáxenes. L'usuariu, asitiáu nel centru del cubu, repara les imáxenes al so alredor con unes gafes 3D pa tener sensación de fondura. El soníu xenerar con altavoces asitiaos en distintos puntos de l'habitación. Estos sistemes esisten dende los años 1990. === ''Software'' y conteníos === Al pie de los productos de ''hardware'' acabante mentar, diverses empreses tán ellaborando ''software'' y conteníos, coles [[ferramientes de la realidá virtual|ferramientes]] disponibles pa ello, pa ser esfrutaos al traviés de los dispositivos de realidá virtual. Dalgunos que pueden destacar son: * Demos (redolaes pa esplorar): Tuscany Dive, Riftcoaster, Proyeutu Evil Dead, Cmoar Roller Coaster VR * Videoxuegos: [[Elite: Dangerous]], Alien Isolation, EVE Valkyrie, Hardcode VR, Herobound, Lamper VR, Anshar Wars 2, Land's End, House of Terror VR, y otros; según mods de xuegos clásicos afechos a RV como los de Team Fortress 2, [[Half-Life]] 2, [[Richard Burns Rally]], Quake VR, y otros. * Videu: [[Video inmersivo|videos 360]] de distintos xéneros (documental, ficción, recreación, musical, ente otros) y aplicaciones pa velos (YouTube, Within, Cineveo, CineVR, etc.). * Educación: Space Engine, Expeditions, Unimersiv, Apollo 11 VR, Hindenburg VR, Oneiric Masterpieces - Paris, Douarnenez VR, Great Pyramid VR, 7VR Wonders, 3D Organon VR Anatomy, The Body VR: Journey Inside a Cell, InCell VR, InMind VR. * Turismu virtual: VR Cities, Sites in VR, Visoplaces * Artes plástiques: Inception VR * Comunicación: AltspaceVR * Medicina: ER VR, 3D Organon VR Anatomy, The Body VR: Journey Inside a Cell. {{Referencies|t=20170326}} === Problemes identificaos polos consumidores === ''Forbes'' identifica cuatro problemes a evitar nos próximos productos de VR:<ref name="cnet_2">{{cita publicación |títulu=La realidá virtual promete camudar la to vida en 2017 |url=https://www.cnet.com/es/noticias/realidá-virtual-2017/ |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=CNET n'Español}}</ref> * Necesidá de coneutar les gafes a un PC (la introducción d'un móvil ye importante). * Preciu demasiáu altu pa la mayoría de la xente. * Falta de conteníos que xustifiquen la compra. * Cascos bien pesaos, lo que dexa llevalos solo un tiempu llindáu. == Téuniques de realidá virtual == P'apurrir a los usuarios la sensación de realismu al utilizar los dispositivos de realidá virtual, ríquense una serie de téuniques como'l siguimientu de cabeza, de movimientu y ocular. === Siguimientu de cabeza === El siguimientu de cabeza dexa a una aplicación reconocer los movimientos de cabeza del usuariu, y realizar un desplazamientu de la imaxe cuando ésti mueve la cabeza en cualquier direición. Pa realizar esti siguimientu utilicen unos acelerómetros, xiroscopios y magnetómetros incorporaos nos HMDs. Amás, cada compañía utiliza una téunica propia pa determinar la posición de la cabeza.<ref name=":0" /> El Oculus Rift utiliza'l so propiu sistema d'allugamientu llamáu Constellation. Consiste nun conxuntu de venti [[Led|ledes]] infrarroxos asitiaes alredor del cascu formando un patrón reconocible y un sensor. El sensor va captando fotogrames y analizando la posición de tolos ledes, dexando asina'l siguimientu.<ref name=":0" /> Daqué paecíu ye lo qu'usa [[PlayStation VR]], sacante que son solu nueve ledes. La desventaxa del PSVR ye qu'hai d'afaese cola cámara cada vez qu'una persona de distinta estatura (por casu) utilizar. Amás, la PlayStation Camera, necesaria pa podelo utilizar, hai de tar bastante cerca del usuariu pa funcionar bien. Ello ye que Sony encamienta que s'utilice'l PSVR sentáu, a aproximao 1.5 metros de la cámara y con espaciu abondu pa realizar dellos movimientos llixeros. Ello ye que a partir d'esta distancia'l rendimientu mengua, y Sony nun garantiza que la cámara detecte correutamente'l movimientu a partir de los 9.8 pies (unos 3 metros).<ref>{{cita publicación |títulu=Sony PlayStation VR review |url=http://www.wareable.com/sony/sony-playstation-vr-review |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Wareable}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=PlayStation VR Has A Frustrating Camera Distance Problem |url=http://uploadvr.com/playstation-vr-camera-tracking/ |fecha=9 d'ochobre de 2016 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |periódicu=UploadVR |idioma=en-US |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517122726/https://uploadvr.com/playstation-vr-camera-tracking/ |archivedate=2017-05-17 }}</ref> El métodu qu'utiliza les [[HTC Vive|Vivi]] ye abondo más novedosu. Trátase d'un sistema de siguimientu llamáu Lighthouse, desenvueltu por [[HTC Corporation|HTC]] y [[Valve Corporation|Valve]]. Nun riquir de nenguna cámara, y el HMD nun emite lluz. El sistema consiste en dos caja que s'asitien na paré con un ángulu de 90º, éstes caxes contienen unos ledes y dos emisores de láseres, unu horizontal y unu vertical. Per otru llau, el HMD y los dos mandos (son necesarios dos pa poder determinar la posición de dambes manes y brazos) disponen de sensores que capten la lluz y los láseres emitíos poles caxes que s'asitien nes parés de l'habitación. Los ledes allúmense y los dispositivos receptores empiecen a cuntar. Unu de los dos láseres emite un barríu por tola sala. Los dispositivos detecten que sensores fueron algamaos pol barríu y cuánto tiempu pasó dende'l flax de los ledes y utilicen esta información pa calcular la so posición al respeutive de les caxes. Al averate demasiáu a un muriu, una cuadrícula tresllúcida apaez avisando de que tas cerca d'una paré real. Tou esto con un ''jitter'' (la imprecisión de les midíes cuando l'oxetu ta inmóvil) de tan solo 0.3 mm.<ref>{{cita publicación |apellíos=Buckley |nome=Sean |títulu=This Is How Valve's Amazing Lighthouse Tracking Technology Works |url=http://gizmodo.com/this-is-how-valve-s-amazing-lighthouse-tracking-technol-1705356768 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Gizmodo |idioma=en-US}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos=Lang |nome=Ben |títulu=Analysis of Valve's 'Lighthouse' Tracking System Reveals Accuracy - Road to VR |url=http://www.roadtovr.com/analysis-of-valves-lighthouse-tracking-system-reveals-accuracy/ |fecha=17 de xunetu de 2016 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Road to VR |idioma=en-US}}</ref> === Rastrexu de movimientu === El siguimientu o rastrexu de movimientu ye una estensión del siguimientu de cabeza, pero dexando reconocer otru tipu de movimientos, como'l de les estremidaes. Esti terrén nun ta tan avanzáu como l'anterior anque les grandes compañíes tán enfocando'l so interés nél.<ref name=":0" /> Aparte del prometedor y yá mentáu Lighthouse de [[Valve Corporation|Valve]] esisten otres opciones, por casu el Leap Motion Orion. Ésti ye un sistema desaxeradamente precisu de siguimientu de les manes. Detecta tolos movimientos de los deos y les articulaciones inclusive sobre redolaes difuses y con niveles variables de lluz, anque tien delles desventaxes, como'l fechu de qu'has de tar mirando les tos manes por que'l sistema detectar. Otru problema, non esclusivu de Orion, ye la falta de daqué tanxible nes manes. Na vida real, cuando s'entra en contautu con daqué, el sentíu del tactu actívase y siéntese esi daqué. Na realidá virtual sicasí, les manes tán vacíes y por tanto nun se tien forma de saber si ta suxetándose l'oxetu de la manera que se quier, o la fuercia que se ta aplicando sobre él. Los desarrolladores tán intentando suplir esta falta de respuesta táctil por aciu señales auditives qu'indiquen cuándo y cómo s'entra en contautu con un oxetu, pero la sensación nun ye la mesma.<ref>{{cita web |url=http://venturebeat.com/2016/03/04/leap-motions-hyper-accurate-hand-tracking-vr-tech-shines-in-new-orion-demo/ |títulu=Leap Motion's hyper-accurate hand-tracking VR tech shines in new Orion demo |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |sitiuweb=VentureBeat |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171023231222/https://venturebeat.com/2016/03/04/leap-motions-hyper-accurate-hand-tracking-vr-tech-shines-in-new-orion-demo/ |fechaarchivu=2017-10-23 }}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Leap Motion's Orion Release Brings Massive Finger Tracking Improvements |url=http://uploadvr.com/leap-motion-orion-vr/ |fecha=17 de febreru de 2016 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=UploadVR |idioma=en-US}}</ref> L'alternativa d'[[Oculus Rift|Oculus]] ye Touch, un sistema de control que consiste en dos mandos empuñaos y con una correa de suxeción pa la muñeca, colos que se fai sentir al usuariu que ta usando les sos propies manes. Cada unu d'estos dos controles tien forma de medialluna y dispón de dos botones, un mandu analóxicu y un gatíu analóxicu, amás d'un mecanismu denomináu disparador de mano, que retruca la sensación de disparar una arma. Touch tamién fai usu del sistema d'allugamientu Constellation y a diferencia del Orion de Leap Motion, sí que dispón de respuesta táctil. Los mandos amás disponen d'unos sensores que dexen detectar una serie de xestos coles manes, como cerrar el puñu, señalar col índiz o alzar el pulgar. La desventaxa de Touch al respeutive de Orion ye que, a pesar de ser bien avanzáu, nun dexa de ser un mandu y por tanto queda lloñe de la llibertá de movimientu qu'ufierta esti postreru.<ref>{{cita publicación |títulu=Oculus Rift review |url=http://www.wareable.com/oculus-rift/oculus-rift-review |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Wareable}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.pocket-lint.com/news/134252-what-is-oculus-touch-and-how-does-it-work-with-the-new-oculus-rift |títulu=What is Oculus Touch and how does it work with the new Oculus Rift? - Pocket-lint |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |sitiuweb=www.pocket-lint.com}}</ref> Tamién cabo destacar la contribución de la empresa española NeuroDigital Technologies cola so [[GloveOne]]. Ye un guante que pretende dar al usuariu esi feedback táctil tan deseyáu. Anguaño nun dispón de sistema de siguimientu, asina que se vale d'un Leap Motion pa ello, pero dexa al usuariu percibir el pesu, la forma, el volume y la testura de los oxetos colos que interactúa. Pa ello se vale d'unos sensores asitiaos cerca del pulgar, índiz y los deos centrales, amás de la palma de la mano. Amás, contién 10 actuadores distribuyíos ente la palma y les puntes de los deos. Cada unu d'ellos cimbla de manera individual, con distintes frecuencies ya intensidaes, reproduciendo de manera precisa les sensaciones del tactu.<ref>{{cita publicación |títulu=Gloveone: The gloves that let you feel virtual reality objects |url=http://www.trustedreviews.com/news/gloveone-the-gloves-that-let-you-feel-virtual-reality-objects |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=TrustedReviews}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíos=Times |nome=Tech |títulu=Gloveone Smart Gloves Will Let You Feel Virtual Reality |url=http://www.techtimes.com/articles/59002/20150609/smart-gloves-by-gloveone-will-let-you-feel-virtual-reality.htm |fecha=9 de xunu de 2015 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Tech Times}}</ref> Esisten otros sistemes de rastrexu de movimientu, como traxes, controles per voz o inclusive cintes de correr como [[Virtuix Omni]], que dexen al usuariu esplorar grandes distancies caminando (o corriendo).<ref name=":0" /> === Siguimientu ocular === Trátase d'una teunoloxía que les principales compañíes nun incorporaron entá, pero que ta presente nel HMD FOVE VR. Esti HMD incorpora unos sensores infrarroxos interiores que capten los movimientos del güeyu. Esto dexa un abanicu d'opciones que van dende retrucar los movimientos de los tos güeyos nel to avatar virtual, hasta provocar reacciones d'otros personaxes según la manera na que los mires. Lo que ye más impresionante ye'l realismu qu'ufierta'l siguimientu ocular. Na vida real, los güeyos tienen un puntu d'enfoque central, ente que'l restu ta desenfocado. Esto ye bien malo de retrucar, lo que provoca un escesu d'enfoque nos sistemes d'otres compañíes, qu'amenorga la sensación d'inmersión. El siguimientu ocular soluciona esti problema, dexando enfocar solo aquello que l'usuariu ta reparando. Amás, podría dar llugar a hipotétiques optimizaciones: l'aplicación podría utilizar los sos recursos nun renderizado d'alta calidá de los oxetos que tán nel campu de visión del usuariu, aplicando pocos recursos pa tou aquello que ta desenfocado nesi momentu. Esta teunoloxía rique sicasí de pantalles d'alta resolución, una y bones el puntu enfocáu pol usuariu tendría de ser lo más realista posible. L'escesu d'enfoque de los otros sistemes puede producir maréu por movimientu, daqué que'l siguimientu ocular tamién podría evitar.<ref name=":0" /><ref>{{cita publicación |títulu=Fove eye-tracking VR headset redesigned ahead of launch |url=http://www.wareable.com/vr/fove-eye-tracking-vr-headset-price-specs-release-date-1157 |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Wareable}}</ref> == Problemes de la realidá virtual == === Problemes físicos === Una de les mayores dificultaes de la realidá virtual ye consiguir que l'usuariu sienta una sensación d'inmersión ensin sentir estomagaes, maréu, etc. Esperimentar estos síntomes al utilizar realidá virtual ye conocíu como mareos de realidá virtual y ye similar al clásicu maréu por movimientu, o al maréu qu'esperimenten los pilotos nos simuladores. La perceición d'estos síntomes depende tamién de la persona. Pa dalgunos, la vultura apaez a los pocos minutos, ente qu'otros pueden esfrutar de la realidá virtual mientres hores ensin nenguna consecuencia. El problema mora nun desaxuste ente'l sistema vestibular (los líquidos y fluyíos nos cuévanos del interior del oyíu, qu'unvien información al celebru sobre la direición, los ángulos, etc.) y el sistema visual.<ref name=":1">{{cita publicación |títulu=Why Does Virtual Reality Make Some People Sick? |url=http://www.livescience.com/54478-why-vr-makes-you-sick.html |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=Live Science}}</ref> ==== Causes ==== Estos efeutos secundarios de la realidá virtual tienen distintes causes. Los desarrolladores intenten perfeccionar los sos sistemes pa evitales o combatiles de la meyor manera posible, siendo estes la [[llatencia]], la duplicación d'imáxenes y la persistencia ente otros. ===== Llatencia ===== La [[llatencia]], ye'l retrasu ente l'acción realizada pol usuariu y la so representación na pantalla, produciendo desaxustes ente los sistemes vestibular y visual, provocando de la mesma estomagaes y maréu.<ref name=":1" /> La [[llatencia]] común nos videoxuegos, ye l'intervalu de tiempu ente que l'usuariu pulsia un botón y actualícense los píxeles, siendo por regla xeneral d'un mínimu de 50 ms. Ye importante nun confundir este retardo con tiempu ente qu'un usuariu pulsia un botón y l'acción llevar a cabu, siendo insuficiente pa la realidá virtual, que rique una llatencia de 20 ms mínimu por que el usuariu nun esperimente un retrasu. Ello ye que la mayoría d'espertos creen que la llende ye entá más baxu, asitiáu nos 15 o inclusive los 7 ms. [[Oculus Rift]] tien un retardo so condiciones óptimas, d'ente 30 y 40 ms. Esto debe a que'l procesu de renderizar la imaxe, rique que'l sistema de siguimientu determine la posición y orientación exactes del [[HMD]], renderizando l'aplicación la escena, por que el hardware tresfiera la escena renderizada a la pantalla del [[HMD]] y ésta a empezar a emitir fotones pa cada píxel. El primer pasu, el siguimientu tarda ente 10 y 15 ms cuando se trata de siguimientu ópticu, lo que yá de por sí ye demasiáu. El siguimientu por aciu acelerómetros ye muncho más rápido con una llatencia de 1 ms o menos, pero ye pocu precisu y esviar enforma. Unu de los principales problemes ye que les pantalles de 60 Hz, por casu, yá introducen un retardo d'unos 15 o 16 ms na renderización. Esti valor ye dependiente de la [[Cpu|CPU]] y la [[GPU]], pero suel atopase nesi rangu sacante para aplicaciones antigües, que rican un rendering primitivu. Finalmente, el ''hardware'' tresfier la escena [[Renderización|renderizada]] a la pantalla del [[HMD]]. Pa la mayoría de sistemes basaos n'escanio de frecuencies, esto supón un retardo d'unos 16 ms nel peor de los casos (asumiendo que s'utilicen pantalles de 60 Hz). Si la imaxe tresmitir de manera inmediata, esto ye, que los fotones empiecen a amosase instantáneamente al llegar, la suma de les llatencies mentaes enantes ye bien cimera a los 20 ms y ta a una distancia abismal de los 7 ms deseyaos. Ye posible utilizar sistemes de predicción pa mover la posición de les imáxenes al llugar correutu. Funciona abondo bien pero da resultancies tarrecibles cuando se producen movimientos sópitos. Solucionar pasa por amenorgar los tiempos de siguimientu, renderizado y tresferencia, lo qu'implicaría cambeos significativos nel ''[[hardware]]''.<ref name=":2" /> ===== Duplicación d'imáxenes y la persistencia ===== Otru inconveniente importante ye'l judder o duplicación d'imáxenes. Trátase d'una combinación de dos fenómenos, el emborronamiento d'imáxenes y la [[Efeutu estroboscópico|estroboscopia]]. El emborronamiento o ''smearing'' ye un desenfoque de movimientu presente en realidá virtual. El ''strobing'' o estroboscopia, sicasí, consiste na perceición de múltiples copies d'una imaxe coles mesmes, faciendo que paeza que nun hai movimientu ente elles. La unión d'estos dos fenómenos constitúin les duplicaciones d'imáxenes. El ''judder'' produz de normal mareos y tolos síntomes rellacionaos, polo que s'hai de tratar d'evitar. Una de les causes del judder ye'l fechu de que los [[Píxel|píxeles]] muévanse al traviés de la retina mientres tán encendíos (lo que produz smearing). La solución obvia pa la duplicación d'imáxenes ye una medría de la tasa de fotogrames. El problema mora en que pa evitalo por completu, sería necesariu una tasa de [[Fotograma|fotogrames]] d'ente 300 y 1000 [[Fotogrames per segundu|FPS]], daqué demasiáu alloñáu de la realidá. Por tanto, anque la solución ye obvia, ye tamién totalmente imposible por cuenta de llimitaciones teunolóxiques. La otra solución tien que ver cola persistencia. La mayoría de pantalles tienen persistencia completa, de manera que los píxeles siempres se caltienen encendíos. El nivel de emborronamiento nun depende en qué fracción d'un fotograma tean los píxeles encendíos, sinón del tiempu total nel que lo tán. Ye por esto qu'una tasa de fotogrames d'unos 1000 [[Fotogrames per segundu|FPS]] sería ideal con persistencia completa, una y bones el tiempu sería de tan solo 1 ms. Como esta tasa de fotogrames ye anguaño inalcanzable, tien d'utilizase baxa persistencia pa consiguir el mesmu resultáu. Con una persistencia nula (o casi nula), esaníciase'l desplazamientu de píxeles encendíos al traviés de la retina, una y bones éstos caltiénense encendíos por bien pocu tiempu. Asina, esaníciase'l componente de emborronamiento na duplicación d'imáxenes. Sicasí, la baxa persistencia tamién tien desventaxes, yá que puede amontar la estroboscopia. Ello ye que el mesmu emborronamiento despinta abondo la [[Efeutu estroboscópico|estroboscopia]]. Al menguar el primeru utilizando pantalles de baxa persistencia, manifiéstase más claramente'l segundu. Sicasí esti problema nun ye tan grave. El motivu ye que na imaxe que'l güeyu tea enfocando nun se va producir estroboscopia, una y bones el mesmu güeyu al siguila va evitar, porque los mesmos píxeles van dir al mesmu puntu de la retina en cada fotograma. Magar nel restu de la imaxe si que se va producir esti efeutu, nun va ser tan apreciable yá que va tar fora d'enfoque.<ref>{{cita web |url=http://blogs.valvesoftware.com/abrash/down-the-vr-rabbit-hole-fixing-judder |títulu=Down the VR rabbit hole: Fixing judder {{!}} Valve |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |sitiuweb=blogues.valvesoftware.com}}</ref><ref>{{cita web |url=http://blogs.valvesoftware.com/abrash/why-virtual-isnt-real-to-your-brain |títulu=Why virtual isn't real to your brain {{!}} Valve |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |sitiuweb=blogues.valvesoftware.com}}</ref><ref>{{cita web |url=http://blogs.valvesoftware.com/abrash/why-virtual-isnt-real-to-your-brain-judder |títulu=Why virtual isn't real to your brain: judder {{!}} Valve |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |sitiuweb=blogues.valvesoftware.com}}</ref> === Otros problemes === Amás d'estes torgues teunolóxiques, la realidá virtual enfrentar a otros problemes. De primeres, anque los efeutos al curtiu plazu nun van más allá de maréu y vultures, naide sabe con certidume cómo puede afectar l'usu siguíu de realidá virtual a una persona, nin física nin mentalmente. Per otra parte, los costos del equipu necesariu son inda demasiáu altos pal usuariu d'a pies. Un [[Cascu de realidá virtual|HMD]] d'alta calidá ta alredor de los 600 €, y amás hai que tener en cuenta'l preciu d'un dispositivu (ordenador o consola) capaz d'executar les aplicaciones satisfactoriamente. Finalmente, la realidá virtual precisa xenerar beneficios pa ser vidable. Anguaño la mayor parte del públicu comenenciudu son los xugadores, pero ye necesariu a atraer a más sectores de manera más amplia pa sobrevivir económicamente.<ref>{{cita publicación |títulu=Virtual Reality Still Has 5 Big Problems to Overcome |url=http://www.makeuseof.com/tag/virtual-reality-still-5-big-problems-overcome/ |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016|periódicu=MakeUseOf}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.bbc.com/future/story/20160729-virtual-reality-the-hype-the-problems-and-the-promise |títulu=Virtual reality: The hype, the problems and the promise |fechaaccesu=27 d'avientu de 2016 |apellíu=Maughan |nome=Tim}}</ref> == Tecnoética n'aplicaciones de realidá virtual == L'usu de la realidá virtual ta suxetu a alderique éticu, y ésti va aumentar por cuenta de que el abaratamientu de los costos ta dexando'l so espardimientu masivu en redolaes doméstiques, onde les sos consecuencies, entá siendo previsibles, van ser difíciles d'evaluar. Los únicos encamientos vienen nos manuales de los videoxuegos, qu'anque cada añu van avanzando nes sos especificaciones, solo alverten básicamente sobre les sos eventuales consecuencies escontra la salú, y entá éstes, dirixíes escontra la salú física. Sicasí, tampoco'l so usu pedagóxicu o terapéuticu ta exentu de riesgos. Cítase'l siguiente casu como ilustrativu: utilizóse l'aplicación de realidá virtual en neños pa entrenar les sos habilidaes en cruciar una cai y resultó ser bastante esitosu. Sicasí, dellos estudiantes con trestornos del espectru [[Autismu|autista]] dempués de dichu entrenamientu fueron incapaces d'estremar realidá virtual de la real. Como resultancia, nesti casu, puede resultar abondo peligrosu; esto cita la complexidá de la innovación, la diversidá y procesos que lo que ye güei se dan por adquiríos teniendo un probe espardimientu del usu d'estes teunoloxíes.{{ensin referencies}} Pa entender sobre la ética d'estes teunoloxíes, primero hai qu'empezar a entender cuál ye'l sentíu, significaos y polítiques qu'escuenden. ¿Pueden ser les teunoloxíes neutres?, ¿tien la teunoloxía valor en sí mesma?, ¿quién pueden dar valores a la teunoloxía? y ¿qué valor se -y asigna a la teunoloxía? La realidá virtual tien de tomase con muncho curiáu, yá que non toos son usuarios normales (entiéndase normales por usar la teunoloxía ensin males consecuencies). Sobre la realidá virtual, esiste una interpretación de la ética nos usuarios, esta denominar como tecnoética, que se define como un campu interdisciplinario que s'ocupa d'estudiar los aspeutos éticu y moral de la teunoloxía. Busca l'usu éticu de la teunoloxía y guía los principios del desenvolvimientu y aplicación d'ésta pal beneficiu de la sociedá. La tecnoética nesti casu tendría d'ayudar a esclariar quien sí pueden utilizar la realidá virtual ensin consecuencies faía la so salú, tamién controlar nel casu de los videoxuegos a les persones que practiquen videoxuegos de guerra, sobremanera polos atentáu civiles que se vieron mientres esta dómina, una y bones estes práutiques virtuales doten a simples civiles de téuniques de disparu, visión y planificación estratéxica pa cometer delitos perxudicando a la sociedá y poniendo en peligru a la policía inclusive, al trate engarrada de delincuentes cada vez meyor preparaos gracies a la realidá virtual. Sobre la teunoloxía hai tres visiones bien definíes que se contradicen y qu'al empar funcionen dependiendo'l contestu o grupu de persones. Por casu [[Carroll W. Pursell]]<ref name=":2">{{cita publicación |títulu=Carroll W. Pursell |url=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Carroll_W._Pursell&oldid=126760255 |fechaaccesu=11 d'avientu de 2015 |idioma=de}}</ref> diz que ''la teunoloxía ye un mediu y non un fin''. [[Melvin Kransberg]] diz que ''la teunoloxía nun ye bona nin mala, pero tampoco ye neutral'' y [[Jacques Ellul]] diz que ''nun importa cómo s'utilice, tien de por sí consecuencies negatives o positives''. D'ende la importancia de llexislar ensin l'ánimu de frenar la innovación la realidá virtual, dir alquiriendo datos, feedback de cada dispositivu y usos, yá sían militares, en [[Videoxuegos|videoxuegos]], [[medicina]], etc. Na teunoloxía puede reparase distintes corrientes, que pueden ser determinista, qu'indica cómo se viven les vides como pasa nel fragmentu de ''[[Un mundu feliz]]''. Pero tamién puede ser constructivista, onde la sociedá va tresformando la teunoloxía, y ella ye la que va alquiriendo los sos significaos. O un enfoque sistémico, onde se repara que la teunoloxía forma una tecnosfera, qu'arrodia la biosfera. Por casu, la problemática de la tecnoética foi tresformándose al traviés del tiempu, apegada a la continxencia teunolóxica, nun principiu amestada a la industrialización, infraestructura y colonialismu, pero dempués estos discutinios fueron evolucionando a mediaos del sieglu XX, con temes como la euxenesia, esperimentos médicos y bioética, ordenadores/automatización, esploración espacial, usu d'enerxía atómica y [[poder blandiu]]. Anguaño'l discutiniu centrar na [[Infracción de derechos d'autor|piratería]], [[Derechu d'autor|copyright]] y [[Delitu informáticu|cibercrimen]], proyeutu xenoma humanu, privacidá vs seguridá, periodismu ciudadanu, democracia efeutiva y educación. Los discutinios futuros que tán empezando, son sobre la intelixencia artificial, vida extraplanetaria, llonxevidá, transhumanismu, esti tipu de discutinios culturales van faer entender y aceptar nueves teunoloxíes, y estos tresformamientos culturales tienen de tener reflexones fayadices sobre qué s'acepta y qué non de les teunoloxíes. Un exemplu al respeutu ye la [[robótica]], d'[[Isaac Asimov]], un científicu y escritor que cavilga sobre les [[tres lleis de la robótica]]. Tou esto indica qu'en cada decisión teunolóxica tien d'aldericase cualos son los valores en xuegu. Nesti casu, qué valores va apurrir la realidá virtual agora y nel futuru coles próximes aplicaciones de desarrolladores, los futuros dispositivos y llexislaciones que van ayudar a que la nuesa sociedá siga creciendo pa toos y por toos. == Ver tamién == * [[Hiperrealidad]] * [[Cibercultura]] * [[Conocencia asitiada]] * [[Realidá aumentada]] * [[Universu holográficu]] * [[Tecnoética]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * Gálvez Mozu, A. (2004) ''Allugamientos y puestes en pantalla. Un analís de la producción de sociabilidá nes redolaes virtuales''. Barcelona: UAB. * Turkle, S. (1997) ''La vida na pantalla. La construcción de la identidá na era d'internet''. Barcelona: Paidós. * E. Kiruba Nesamalar and G. Ganesan. (2012) ''An Introduction to Virtual Reality Techniques and its applications. International Journal of Computing Algorithm. Vol. 01. December 2012. http://iirpublications.com. India * Burdea, Grigore; Coiffet, Philippe (1996) ''Teunoloxíes de la realidá virtual.'' Barcelona. Paidós. * Vázquez-Mata, G. (2008). Realidá virtual y simulación nel entretenimientu de los estudiantes de medicina. Educación médica, 11, 29-31. == Enllaces esternos == {{commonscat|Virtual_reality}} {{Tradubot|Realidad virtual}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Realidá virtual|Realidá virtual]] [[Categoría:Multimedia]] 8q2qrsfe16hrckbb85h4cybflfzjyg2 0 116337 4502862 4337191 2026-07-06T07:24:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502862 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = ''Kraljevina Dalmacija''<br /> ''Königreich Dalmatien'' |nome_completu = Reinu de Dalmacia |nome_común = [[Dalmacia]] |status = vasallu |status_testu = [[Tierres de la Corona]] pertenecientes al [[Imperiu austriacu]] y, más tarde, al [[Imperiu austrohúngaru]] |imperiu = Austriacu <!-- p1, p2, etc. son países predecesores --> |p1 = Provincies Ilirias |bandera_p1 = Flag of France.svg |imaxe_p1 = |p2 = |bandera_p2 = |imaxe_p2 = <!-- s1, s2, etc. son países socesores --> |s1 = Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios |bandera_s1 =Flag_of_the_State_of_Slovenes,_Croats_and_Serbs.svg |imaxe_s1 = |s2 = Reinu d'Italia (1861-1946) |bandera_s2 = Flag of Italy (1861-1946).svg |imaxe_s2 = |imaxe_bandera = Flag of Kingdom of Dalmatia (1852-1860).svg |bandera = |imaxe_escudu = Coa Croatia Country Dalmatia History (without crown).svg |símbolu = |mapa = Triune Kingdom of Croatia (1868-1918)-es.svg |aclaración_mapa = Reino de Dalmacia en mariellu. |lema_nacional = |himnu_nacional = |capital = [[Zadar]] |idioma = [[Idioma croata|Croata]], [[Idioma italianu|Italianu]] |idioma_non_oficial = |relixón = |latd = |latm = |latNS = |longd = |longm = |longEW = |area = |forma_de_gobiernu = [[Monarquía]] |títulu_líder = |líder1 = |añu_líder1 = |líder2 = |añu_líder2 = |títulu_gobernante = |gobernante1 = |añu_gobernante1 = |gobernante2 = |añu_gobernante2 = |gobernante3 = |añu_gobernante3 = |gobernante4 = |añu_gobernante4 = |llexislatura = [[Parllamentu de Dalmacia]] |llexislatura1 = |llexislatura2 = |yera = |eventu1 = |fecha_eventu1 = |eventu_anterior1 = |fecha_eventu_anterior1 = |añu_eventu_anterior1 = |eventu_empecipio = [[Congresu de Viena]] |fecha_entamu = 22 de xunu |añu_entamu = 1815 |añu_eventu1 = |eventu2 = |fecha_eventu2 = |añu_eventu2 = |eventu3 = |añu_eventu3 = |fecha_eventu3 = |eventu4 = |añu_eventu4 = |fecha_eventu4 = |eventu_fin = Xunir al [[Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios]] |fecha_fin = 29 d'ochobre |añu_fin = 1918 |eventu_posterior1 = |fecha_posterior1 = |añu_posterior1 = |dato_año1 = 1910 |dato_población1 = 645666 |dato_superficie1 = 12831 |moneda = |miembro_de = |notes = }} El '''Reinu de Dalmacia''' ({{Lang-hr|Kraljevina Dalmacija}}; {{Lang-de|Königreich Dalmatien}}; {{Lang-it|Regno di Dalmazia}}) foi una división alministrativa (reinu) del [[Imperiu austriacu]] y depués del [[Imperiu austrohúngaru]], creáu en [[1815]] pol [[Congresu de Viena]] y disueltu en [[1918]] cola creación del [[Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios]]. La so capital foi [[Zadar]]. == Historia == {{AP|Croacia so la dinastía Habsburgu}} El '''Reinu de Dalmacia''' formar a partir de los territorios que la monarquía Habsburgu conquistara del [[Primer Imperiu Francés]] en 1815 cola realización del [[Congresu de Viena]]: y que los franceses crearen y anexáu al [[Reinu d'Italia (1805-1814)|Reinu d'Italia]], les [[Provincies Ilirias]], que conformábense cola Dalmacia histórica, incluyendo a los dominios de la disuelta [[República de Venecia]] (abolida en [[1797]]), la [[República de Ragusa]] (abolida en [[1808]]). Caltúvose como una división alministrativa cola so capital en [[Zadar]]/''Zara'', dende [[1868]] hasta [[1918]], El reinu de la Dalmacia tuvo'l so propiu Sabor o Dieta (''Parllamentu del Reinu de la Dalmacia''), con diferenciación total del [[Parllamentu de Croacia|Sabor Croata]], con representación de toles comuñes de la mesma. Cola cayida del Imperiu Austrohúngaru en 1918, dempués de la [[Gran Guerra]], convertir en parte del [[Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios]] (más tarde, [[Reinu de Yugoslavia]]). escluyendo a [[Zadar]]/Zara y [[Lastovo]]) que pasó a soberanía y parte d'[[Italia]]. == Relixón == Tenía una [[archidiócesis]] católica na ciudá de [[Diócesis|Zadar]], que yera la diócesis principal, y obispaos en [[Kotor]]/Cattaro, [[Hvar]]/Lesina, [[Dubrovnik]]/Ragusa, [[Šibenik]]/Sebenico y [[Split]]/Spalato. Tamién hubo una diócesis [[Ilesia ortodoxa de Serbia|ortodoxa]] con sede en Zadar, qu'arrexuntaba principalmente a la comunidá [[serbia]]. Mientres los primeros años del sieglu X, usóse l'alfabetu [[glagolíticu]] na lliturxa eslava, un antiguu privilexu de la [[Ilesia católica]] en Dalmacia y Croacia, y con ello deriváronse una serie de problemes, yá que se consideraba imposible que'l glagolíticu podría suplantar a la lliturxa llatina, sobremanera nes islles del norte y nes zones rurales onde había una presencia de mayoría eslava. En 1904 la [[Santa Sede]] prohibió l'usu del alfabetu glagolíticu mientres les celebraciones de [[San Cirilo y San Metodio]], pa llograr la unidá llocal de la [[Ilesia católica]]. Pocos años antes, l'arzobispu d'eslavu de Zadar, al aldericar la cuestión del usu del glagolíticu, denunció a los que traxeron la recuperación d'esi idioma na lliturxa, como una innovación, col sofitu de los partíos en favor de [[Paneslavismo]], p'averala a la causa de la Revolución y por que el cleru católicu esprender de l'autoridá del Papa en Roma cola revolución de los Balcanes. == Gobernadores == * [[Franjo Tomašić]] ([[1813]]-[[1831]]) * [[Wenzeslau Lilienberg Water]] (1831-[[1841]]) * [[Ivan August Turszky]] (1841-[[1847]]) * [[Matija Rukavina]] (1847) * [[Josip Jelačić]] ([[1848]]-[[1859]]) * [[Lazar Mamula]] (1859-[[1865]]) * [[Franjo Filipović]] (1865-[[1868]]) * [[Ivan Wagner]] (1868-[[1869]]) * [[Gottfried Auersperg]] (1869) * [[Julius Fluk von Leidenkron]] (1869-[[1870]]) * [[Gavrilo Rodić]] (1870-[[1881]]) * [[Stjepan Jovanović]] (1882-[[1885]]) * [[Ludovik Comaro]] (1885-[[1886]]) * [[Dragutin Blažeković]] (1886-[[1890]]) * [[Emil David]] (1890-[[1902]]) * [[Erasmus Handel]] (1902-[[1905]]) * [[Nikola Nardelli]] (1905-[[1911]]) * [[Mario Attems]] (1911-[[1918]]) == Ver tamién == * [[Dalmacia]] * [[Historia de Croacia]] * [[Reinu de Croacia-Eslavonia]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.deutsche-schutzgebiete.de/kuk_dalmatien.htm Protectoráu alemán] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122213703/http://deutsche-schutzgebiete.de/kuk_dalmatien.htm |date=2009-01-22 }} * [https://web.archive.org/web/20120927020011/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/185915BK.GIF Mapa] {{ORDENAR:Dalmacia, Reinu}} {{Tradubot|Reino de Dalmacia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Historia de Croacia]] [[Categoría:Reinos antiguos d'Europa]] [[Categoría:Imperiu austrohúngaru]] [[Categoría:Historia de Yugoslavia]] 4ev0zywc52jf3rkhfvwlwvjw4waf7lw 0 116407 4502778 4074131 2026-07-05T16:16:09Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502778 wikitext text/x-wiki {{rexón}} [[Ficheru:Kurdistan province.png|thumb|300px|right]] La '''provincia de Curdistán''' (en [[idioma persa|persa]]: {{lang|fa|استان کردستان}}, en [[UniPers]]: Ostân-y Kordestân; en [[idioma curdu|curdu]]: {{lang|ku|پارێزگه‌ی کوردستان}}, Parêzgeha Kurdistanê) ye una de les 31 [[provincies d'Irán]]. Nun tien de confundir se cola área xeográfica del [[Curdistán Iranín]], qu'ocupa mayor superficie. La provincia de Curdistán tien 28&nbsp;817 km² de superficie que tomen namái una octava parte de les zones curdes habitaes d'Irán o del Curdistán Iranín.<ref>[https://web.archive.org/web/20150924051404/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_1_70/ai_102140955/pg_2 ¿Son los curdos una minoría?] n'[[idioma inglés|inglés]]</ref> Atopar al oeste del país, ye fronteriza con [[Iraq]] y llenda cola provincia d'[[Azerbaixán Occidental]] al norte, [[Provincia de Zanyán|Zanyán]] al nordeste y [[Provincia de Kermanshah|Kermanshah]] al sur. La so capital y centru de la provincia ye [[Sanandaj]], (en [[idioma curdu|curdu]]: ''Sinne''). Otres grandes ciudaes son [[Marivan]], [[Baneh]], [[Saqqez]], [[Qorveh]], [[Bijar]], [[Sardasht]] [[Kamyaran]] y [[Diwandarreh]]. Ye una de les rexones más montascoses y fríes d'Irán. == Historia == Tribus [[raza aria|aries]] establecer nesta rexón dempués de la so inmigración a [[Irán]]. Ye dende equí onde empezaron los primeros planes pa derrocar a los [[asirios]], concluyendo na so derrota final nel [[Años 610 e.C.|612 e.C.]], y preparando l'escenariu pal empiezu del [[Imperiu Mediu]]. Cuando los árabes islámicos atacaron l'[[Imperiu sasánida]] nel añu 634, munchos curdos aguantaron a la so invasión, pero finalmente tuvieron que sometese al mandatu musulmán. Nel 835, unu de los dirixentes curdos sulevar contra [[Al-Mutasim]], pero foi finalmente derrotáu. Los curdos subleváronse delles vegaes contra los califes árabes, pero fueron derrotaos. Nos siguientes cien años, el Curdistán convertir nel escenariu de diversos conflictos ente los distintos invasores, incluyíos los [[mongoles]] y los [[timúridas]]. El so cayente empezó nel sieglu XVI, cuando'l tráficu marítimu sustituyó a la famosa [[Ruta de la Seda]]. Tres la orde de Sultán [[Muhammad Khodabandeh]] (Öljaitü), construyóse una pequeña ciudá na rexón de Bisutun col nome de Soltanabad Chamchal pa funcionar como centru políticu y oficial del Curdistán na [[Edá Media]]. Siguió siendo la capital un sieglu y mediu más, hasta que nel añu 1372, el gobiernu treslladar al fuerte de Hassanabad, 6 km al sur de [[Sanandaj]]. Alredor del sieglu XIV, la tribu [[Ardalan]] establecer en Sanandaj como gobernantes d'esta rexón. Según los escritos de Sharafnama-Sharaf al-Din Bitlisi, antes conocíu como'l líder de la tribu, ''Bawa Ardalan'', foi un descendiente de "Ahmad b. Marwan", que gobernó en [[Diyarbakır]]. Él asitióse ente los [[goranis]] del Curdistán y escontra el final del periodu mongol fíxose cargu de la rexón de "Şllabre Zor", onde s'estableció a sigo mesmu como señor absolutu. Él ye consideráu como'l fundador del principáu de Ardalan, a esti principáu pertenecíen los territorios de [[Zardiawa]], [[Janaqin]], [[Kirkuk]], y [[Kifri]], que yá yeren la patria de la curdu-goranis. La capital del principáu per primer vegada foi Sharazour, pero treslladar a [[Sanandaj|Sinne]] más palantre. Mientres el reináu d'[[Ismail I]], el fundador de la [[Imperiu Safávida|dinastía Safávida]], los curdos [[suní]]es (ente ellos los Ardalan) fueron sofitaos polos califes otomanos contra'l gobiernu [[chiita]] de los safávidas. Cuando Soleiman Khan Ardalan llegó al poder nel añu 1630, el tronu foi treslladáu a Sanandaj y a partir d'entós, los gobernantes contribuyeron al florecimientu y desenvolvimientu de la zona. Anguaño, el pueblu curdu tien representación tanto como Curdistán iranina como iraquina na [[UNPO]]. == Xeografía == La provincia de Curdistán ye una rexón totalmente montascosa que puede estremase en dos seiciones topográfiques, occidental y oriental, según si atopar al este o l'oeste de Sanandaj. La provincia de Curdistán, ta predominantemente cubierta per montes y llombes, tien munchos ríos, llagos y cueves, polo que siempres atraxo a un gran númberu de turistes y aficionaos l'alpinismu, esquí y deportes d'agua. Tien una superficie de 28&nbsp;817 km², que pola so estensión ye similar a la d'[[Albania]]. El Zarrinehorood, de 302&nbsp;km de llargu, ye unu de los ríos más llargos de la provincia. Les riberes ufierten grandes oportunidaes pa la recreación pel so abondosu agua, que ye ideal pa la práutica de deportes náuticos. Esti ríu escurre escontra'l norte y desagua nel [[llagu Urmía]]. El ríu Sirvan ye otru prominente ríu nesta provincia, percuerre una llarga distancia, pa finalmente xunise al [[Tigris]] n'Iraq. El Zarineh Rood y el Simineh son otros dos importantes ríos d'esta provincia. Esiste un gran númberu d'especies marines y aves que viven nes riberes de los numberosos ríos de la provincia, que pueden atopar ende'l so hábitat ideal. El [[llagu Zarivar]] ye'l llagu más bellu de la provincia, atopar a los pies d'altos montes, ufiertando un curiosa vista. El llagu tien una fondura máxima de 50&nbsp;metros y una fondura media de 3&nbsp;m, y ta arrodiáu de trupos montes. Tola coleición del llagu, los montes y los montes xeneren un panorama fascinante. Esti llagu, que tien un llargor de 5 km y un anchor máximo que de 1,7 km, asitiar al oeste de Marivan. La presa del llagu Vahdat, al norte de Sanandaj, ufierta escelentes oportunidaes pa la pesca y los deportes d'agua. Curdistán beneficiar de munches fontes d'agua mineral, les más destaques son: Govaz al noroeste de Kamyaran, Abetalkh cerca de Bijar y Baba Gorgor al norte de Ghorveh. La cueva Kereftoo, cerca de Divandarreh, ye un sitiu natural arqueolóxicu únicu. Nel interior de la cueva hai una serie d'antiguos edificios conocíos como'l ''Templu de Heraclio'', porque'l nome d'esti dios griegu ta talláu nel techu d'una de les sales. La cueva Shoovi, de 267&nbsp;m de llargu, ye otra cueva destacada, que s'atopa cerca de la ciudá de Baneh. El monte Charkhaln de 3330&nbsp;m d'altor, el monte Chehelcheshmeh de 3173&nbsp;m, el monte Hossein Bak de 3091&nbsp;m, y el monte Masjede Mirza de 3059&nbsp;m, son les otres grandes montes del Curdistán. Curdistán tien vastos montes y abellugos, onde habiten munchos animales y aves, seguros de los daños de los seres humanos, como'l lleopardu, el carneru, la cabra selvaxe, les hienes, los chacales, los llobos, los foinos y aves tales como la perdiz, el coríu selvaxe, la cigüeña, el loru y l'águila. == Cultura == La población de la provincia en 1996 yera de 1&nbsp;346&nbsp;383 de los cualos el 52,42&nbsp;% yeren habitantes de zones urbanes y 47,58&nbsp;% de población rural. El [[pueblu curdu]] ye la población mayoritaria nesta provincia, falen [[sorani]]-[[curdu]], un idioma noroccidental de les [[llingües iranies]]. La rexón histórica llámase Ardalan. La [[idioma curdu|llingua curda]] ta categorizado nel grupu de les [[llingües indoeuropees]], con una distintiva forma gramatical. Esti llinguaxe n'Irán tien diversos dialeutos, Sorani, Hewrami, Feyli, Kalhuri y Kurmanji. La mayoría de les persones na provincia de Curdistán falen variantes del curdu sorani, tamién conocíu como dialeutu "''Ardalani''". El curdu hewrami tamién se fala alredor de Marivan, nuna rexón llamada "Hewramanî Text". Nes partes orientales de la provincia como en Bijar y Qorveh tán habitaes por azerbaixanos que falen [[azerbaixanu]]. == Ciudaes y pueblos == * [[Sanandaj]] * [[Saqez]] * [[Marivan]] * [[Kamiaran]] * [[Baneh]] * [[Divandarreh]] * [[Qorveh]] * [[Bijar]] * [[Sarvabad]] == Economía == Les principales actividaes de los habitantes son l'agricultura y la ganadería moderna. Los principales productos agrícoles son el trigu, la cebada y les frutes. Les principales actividaes industriales nesta provincia son les industries químiques, de metal, testiles, de cueru y d'alimentación. == Ver tamién == * [[Curdistán]] * [[Pueblu curdu]] * [[Idioma curdu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} {{Tradubot|Provincia de Kurdistán}} {{Provincies d'Irán}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Curdistán]] [[Categoría:Provincies d'Irán|Kurdistan]] colt9tnj4h38qv0g60z2m6te64z5dg8 0 117289 4502762 4463799 2026-07-05T13:02:48Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502762 wikitext text/x-wiki {{ficha de cargu políticu}} El cargu de '''Presidente del Conseyu de Ministros de la Xunión Soviética''' ({{lang-ru|Председатель Совета Министров СССР}}) yera sinónimu de [[xefe de Gobiernu]] de la [[Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques]] (URSS). Dolce persones ocuparon esti cargu. Dos de los dolce primeros ministros morrieron nel cargu por causes naturales ([[Vladímir Lenin]] y [[Josif Stalin]]), trés arrenunciaron ([[Alekséi Kosygin|Alekséi Kosyguin]], [[Nikolái Aleksándrovich Tíjonov|Nikolái Tíjonov]] y [[Iván Siláyev]]), y trés caltuvieron simultáneamente los cargos de líder del partíu y Presidente del Conseyu de Ministros (Lenin, Stalin y [[Nikita Khrushchov]]). El primeru n'ocupar esti cargu foi Lenin nomáu en 1917 presidente del [[Conseyu de Comisarios del Pueblu]] (Sovnarkom) de la [[RSFSR]]. Tres del [[Tratáu de Creación de la URSS]] de 1922, el gobiernu pasó a llamase Sovnarkom de la URSS. En 1946 la denominación del gobiernu volvió camudar tresformándose en Conseyu de Ministros (Sovmin) de la URSS. [[Iván Siláyev]] foi quien pasó'l menor tiempu nel cargu mientres 126 díes en 1991. Con más de catorce años, Kosyguin foi quien pasó más tiempu nel cargu y convirtióse nel únicu Presidente del Conseyu de Ministros al mandu de más de dos gabinetes de Gobiernu; morrió pocu dempués de la so dimisión en 1980. == Historia == El [[Conseyu de Comisarios del Pueblu]] (Sovnarkom) establecióse'l 8 de payares de 1917 como'l Gobiernu de la [[República Socialista Federativa Soviética de Rusia]] (RSFSR). L'artículu 38 de la [[Constitución de la Xunión Soviética de 1924|Constitución soviética de 1924]] declaró que los poderes, funciones y deberes del Conseyu fueron daos a este pol [[Comité Executivu Central de la Xunión Soviética|Comité Executivu Central]] (CEC) que supervisó'l trabayu y actos llexislativos del Conseyu. El Conseyu de Comisarios del Pueblu publicó decretos y resolvimientos que fueron obligatories en tola Xunión Soviética.<ref>Центральный Исполнительный Комитет съезда Советов. Статья №38 от Декабрь 1977 «[http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1924/ Суверенные права союзных республик]». ([[Comité Executivu Central de la Xunión Soviética|Comité Executivu Central]] del [[Congresu de los Sóviets de la Xunión Soviética|Congresu de los Soviets]]. Artículu #38 d'avientu de 1924 sobre los [http://www.answers.com/topic/1924-constitution-of-the-ussr derechos de soberanía de les repúbliques].</ref> En 1946, el Conseyu de Comisarios del Pueblu tresformar nel [[Conseyu de Ministros de la URSS|Conseyu de Ministros]] (Sovmin), tantu en tola unión como a nivel de les [[Repúbliques de la Xunión Soviética|repúbliques]].<ref name="Law">{{cita web |url=http://www.economics.kiev.ua/download/ZakonySSSR/data04/tex16360.htm|títulu=«О преобразовании Совета Народных Комиссаров СССР в Совет Министров СССР и Советов Народных Комиссаров Союзных и Автономных республик в Советы Министров Союзных и Автономных республик» 15 марта 1946 года|obra=Legislation of the USSR 1946-1952|editorial=World and Market Economy - Collection of Articles on Economy, Igor Averin|idioma=rusu|trans_title=On Reforming the Council of People's Commissars into the Council of Ministers of the USSR, and the Councils of People's Commissars of Union and Autonomous Republics into the Councils of Ministers of Union and Autonomous Republics, 15 de marxo de 1946|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2010}}</ref> En 1964, dempués de la remoción de [[Nikita Khrushchov]], un plenariu del [[Comité Central del Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Comité Central]] (CC) prohibió a cualquier individuu d'ocupar los dos cargos más poderosos del país (el cargu de [[Secretariu xeneral del Partíu Comunista de la Xunión Soviética|Secretariu Xeneral]] y de Presidente del Conseyu de Ministros),<ref>{{cita llibru | autor = Service, Robert | títulu = History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century | allugamientu = | editorial = [[Penguin Books|Penguin Books Ltd]] | añu = 2009 | páxines = 378 | url = https://books.google.com/books?id=o8Z1QAAACAAJ&dq | isbn = 978–0141037970 | enllaceautor = Robert Service}}</ref> y Kosyguin quedó al cargu de la alministración económica nel so papel como Presidente del Conseyu de Ministros. Sicasí la posición de Kosyguin foi debilitada cuando propunxo una reforma económica en 1965.<ref name="economic"/> So la [[Constitución de la Xunión Soviética de 1977|Constitución soviética de 1977]], el Presidente del Conseyu de Ministros foi'l xefe de Gobiernu de la Xunión Soviética. El Presidente del Conseyu de Ministros yera xefe de la caña executiva y xefe de [[Gobiernu de la Xunión Soviética|Gobiernu de la Unión]] nel so conxuntu, esti cargu gubernamental yera'l más altu na Xunión Soviética por influencia y reconocencia hasta l'establecimientu de la [[Presidente de la Xunión Soviética|Presidencia]] en 1990. El Presidente del Conseyu de Ministros yera responsable ante'l [[Sóviet Supremu de la Xunión Soviética|Sóviet Supremu]] y nel periodu ente sesiones del Sóviet Supremu, y responsable ante'l [[Presidium del Sóviet Supremu de la Xunión Soviética|Presidium del Sóviet Supremu]].<ref>Верховный Совет СССР. Федеральный конституционный закон №130 от 7 октября 1977 «[[:m:s:ru:%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%281977%29|Совета Министров СССР]]». ([[Sóviet Supremu de la Xunión Soviética]]. Artículu # 130 del 7 d'ochobre de 1977 [http://www.departments.bucknell.edu/russian/const/77cons05.html#chap16 El Conseyu de Ministros de la URSS]. ).</ref> El Presidente del Conseyu de Ministros encargar de resolver toles xeres alministratives del Estáu dientro de la [[xurisdicción]] de la URSS hasta'l grau en que nun s'esquerara na competencia del Sóviet Supremu o del Presidium. El Presidente del Conseyu de Ministros alministraba la economía nacional, formulaba los [[Plan Quinquenal (URSS)|planes quinquenales]] y garantizaba el desenvolvimientu sociu-cultural.<ref>Верховный Совет СССР. Федеральный конституционный закон №131 от 7 октября 1977 «[[:m:s:ru:%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%281977%29|Совета Министров СССР]]». ([[Sóviet Supremu de la Xunión Soviética]]. Artículu # 131 del 7 d'ochobre de 1977 [http://www.departments.bucknell.edu/russian/const/77cons05.html#chap16 El Conseyu de Ministros de la URSS].).</ref> Cuando [[Nikolái Ryzhkov]] foi sustituyíu como Presidente del Conseyu de Ministros por [[Valentín Pávlov]], el Conseyu de Ministros foi disueltu y reemplazáu pol [[Gabinete de Ministros de la URSS|Gabinete de Ministros]], ente que la Presidencia foi reemplazada pol cargu de '''Primer Ministru de la Xunión Soviética'''. Tres el fallíu [[Intentu de golpe d'Estáu na Xunión Soviética|golpe d'agostu de 1991]] y la revelación de que la mayoría de los miembros del gabinete sofitaron al golpe d'Estáu, el Gabinete de Ministros foi disueltu y reemplazáu pol Comité de Xestión Operativa de la Economía Soviética en 1991. El Comité de Xestión Operativa foi renomáu como Comité Económicu Inter-Republicanu,<ref>{{cita llibru | autor = Ferdinand, Maria Feldbrugge Joseph | títulu = Russian Law: The End of the Soviet System and the Role of Law | editorial = [[Martinus Nijhoff Publishers]] | añu = 1993 | url = https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&dq | isbn = 978–0792323580 | páxina = 163–164 }}</ref> y más tarde foi reemplazáu pol Comité Económicu Interestatal (CEI), el CEI foi tamién conocíu oficialmente como la Comunidá Económica.<ref>{{cita llibru | autor = Ferdinand, Maria Feldbrugge Joseph | títulu = Russian Law: The End of the Soviet System and the Role of Law | editorial = [[Martinus Nijhoff Publishers]] | añu = 1993 | url = https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&dq | isbn = 978–0792323580 | páxina = 133 }}</ref> == Llista de Presidentes del Conseyu de Ministros == {| {{tablaguapa}} width=95% ! scope="col" width="1%" | #<br /><ref group="nota" name="vp">Estos númberos nun son oficiales.</ref> ! scope="col" colspan="2" width="1%"| Nome<br />(nacimiento–muerte) ! scope="col" width="20%"| Tenencia !scope="col" width="12%"| Electoráu !scope="col" width="8%"| Gabinetes |- ! rowspan="3" align="center" | 1 !colspan="6" align="center" |Presidente del [[Conseyu de Comisarios del Pueblu]] (1922-46) |- !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Vladímir Lenin]]<br />(1870–1924)<ref>{{cita llibru | autor = John Cull, Nicholas; Culbert, David Holbrook; Welch, David | páxina = 182 | títulu = Propaganda and Mass Persuasion: A Historical Encyclopedia, 1500 to the Present | allugamientu = | editorial = [[ABC-CLIO]] | añu = 2003 | url = https://books.google.com/books?id=Byzv7rf6gL8C&dq | isbn = 978–1576078205}}</ref> |rowspan="2"|[[Ficheru:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|90px]] |30 d'avientu de 1922 – 21 de xineru de 1924 |align=center | — |[[Primer Gobiernu de Lenin|Lenin I]]–[[Segundu Gobiernu de Lenin|II]] |- | colspan="3"|Considerar como'l primer Presidente del Conseyu de Ministros; dirixó al [[Partíu Obreru Socialdemócrata de Rusia]] (POSDR) mientres la [[Revolución d'Ochobre]] de 1917,<ref>{{cita llibru | autor = D. Young, Gregory; Braden, Nate | páxina = 40 | títulu = The Last Sentry: The True Story That Inspired the Hunt for Red October | allugamientu = | editorial = [[Naval Institute Press]] | añu = 2005 | url = https://books.google.com/books?id=Tnq8WB4Us5AC&dq | isbn = 978–1591149924}}</ref> creó con ésitu'l primer Estáu socialista del mundu, la [[República Socialista Federativa Soviética de Rusia]] (RSFSR),<ref>{{cita llibru | autor = Service, Robert | páxina = 1 | títulu = Lenin: A Biography | allugamientu = | editorial = [[Harvard University Press]] | añu = 2000 | url = https://books.google.com/books?id=frDGHIxc4EUC&dq | isbn = 978–0674008286 | enllaceautor = Robert Service }}</ref> y estableció la [[Xunión Soviética]] en 1922.<ref>{{cita web | autor = | títulu = Образование СССР | idioma = rusu | editorial = Hrono.info | url = http://hrono.info/sobyt/1900sob/cccp.php | fechaaccesu = 24 de setiembre de 2010 | fecha = }}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 2 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Alekséi Rýkov]]<br />(1881–1938)<ref>{{cita llibru | autor = Phillips, Steven | páxina = 82 | títulu = Lenin and the Russian Revolution | allugamientu = | editorial = [[Heinemann (book publisher)|Heinemann]] | añu = 2000 | url = https://books.google.com/books?id=_na0zfdhKQMC&dq | isbn = 978–0435327194}}</ref> |rowspan="2"|[[Ficheru:Alexei Rykov.jpg|90px]] |2 de febreru de 1924 – 19 d'avientu de 1930 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1929|1929]] |[[Gobiernu de Rýkov|Rýkov I]] |- | colspan="3"|Un miembru de la facción moderada dientro del [[Partíu Bolxevique]]. Viose obligáu, xunto con otros moderaos, a "almitir los sos errores" frente al partíu y en 1930, Rýkov perdió'l so cargu de primer ministru por cuenta de ellos.<ref>{{cita llibru | autor = [[Helen Rappaport|Rappaport, Helen]] | títulu = Josif Stalin: A Biographical Companion | editorial = [[ABC-CLIO]] | añu = 1999 | páxines = 238–9| url = https://books.google.com/books?id=lsKClpnX8qwC&dq | isbn = 978–1576072088}}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 3 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Viacheslav Mólotov|Viacheslav&nbsp;Mólotov]]<br />(1890–1986)<ref>{{cita llibru | autor = Phillips, Steven | páxina = 89 | títulu = Lenin and the Russian Revolution | allugamientu = | editorial = [[Heinemann (book publisher)|Heinemann]] | añu = 2000 | url = https://books.google.com/books?id=_na0zfdhKQMC&dq | isbn = 978–0435327194}}</ref> |rowspan="2"|[[Ficheru:Molotov.jpg|90px]] |19 d'avientu de 1930 – 6 de mayu de 1941 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1937|1937]] |[[Gobiernu de Mólotov|Mólotov I]] |- | colspan="3"|Supervisó la [[Coleutivización na Xunión Soviética|coleutivización de l'agricultura]] de Stalin, la implementación del Primer Plan Quinquenal, la [[industrialización]] de la URSS y la [[Gran Purga]] de 1937.<ref>{{cita llibru | autor = [[Jerry F. Hough|Hough, Jerry F]]; Fainsod, Merle | páxina = 295 | títulu = How the Soviet Union is Governed | allugamientu = | editorial = [[Harvard University Press]] | añu = 1979 | url = https://books.google.com/books?id=38gMzMRXCpQC&dq | isbn = 978–0674410300 }}</ref> A pesar del gran costu humanu,<ref>{{cita llibru | autor = Sebag-Montefiore, Simon | títulu = Stalin: The Court of the Red Tsar | allugamientu = | editorial = [[Vintage Books]] | añu = 2005 | isbn = 978–1400076781 | páxina = 125 | enllaceautor = Simon Sebag-Montefiore}}</ref> la Xunión Soviética so Mólotov como primer ministru, fixo grandes meyores na adopción y l'aplicación xeneralizada de teunoloxía industrial y agraria.<ref>{{cita llibru | autor = Sebag-Montefiore, Simon | títulu = Stalin: The Court of the Red Tsar | allugamientu = | editorial = [[Vintage Books]] | añu = 2005 | isbn = 978–1400076781 | páxina = 236 | enllaceautor = Simon Sebag-Montefiore}}</ref> |- ! rowspan="5" align="center" | 4 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Josif Stalin]]<br />(1878–1953)<ref name = "stalinbirthdeath">{{cita llibru | autor = Totten, Samuel; Robert Bartrop, Paul; L Jacobs, Steven | páxina = 76 | títulu = Dictionary of Genocide: A–L | allugamientu = | editorial = [[Greenwood Publishing Group]] | añu = 2008 | url = https://books.google.com/books?id=xWKjSc0ql3cC&dq | isbn = 978–0313346429}}</ref> |rowspan="2"| |6 de mayu de 1941 – 15 de marzu de 1946 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1946|1946]] |[[Primer Gobiernu de Stalin|Stalin I]] |- | colspan="3"|Dirixó al país mientres la [[Gran Guerra Patriótica]] ([[Segunda Guerra Mundial]]) y empezó el periodu de reconstrucción del país. Renombró el cargu de Comisarios del Pueblu a [[Conseyu de Ministros de la URSS|Conseyu de Ministros]].<ref name="Stalin">{{cita llibru | autor = Service, Robert | páxines = 3–4 | títulu = Stalin: A Biography | allugamientu = | editorial = [[Harvard University Press]] | añu = 2005 | url = https://books.google.com/books?id=hSWK6Dh4wRgC&dq | isbn = 978–0674016971 | enllaceautor = Robert Service}}</ref> |- !colspan="6" align="center" |Presidente del [[Conseyu de Ministros de la URSS|Conseyu de Ministros]] (1946–1991) |- !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Josif Stalin]]<br />(1878–1953)<ref name="stalinbirthdeath"/> |rowspan="2"| |15 de marzu de 1946 – 5 de marzu de 1953 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1950|1950]] |[[Segundu Gobiernu de Stalin|Stalin II]] |- | colspan="3"|Dempués de la guerra, Stalin instaló gobiernos comunistes na mayoría de los países d'Europa oriental, formando'l [[Bloque del Este]],<ref name="Stalin"/> detrás de lo foi conocíu como la "[[cortina de fierro]]" del Gobiernu soviéticu mientres el llargu periodu d'antagonismu ente Occidente y la URSS, conocíu como la [[Guerra Fría]].<ref>{{cita llibru | autor = Service, Robert | páxina = 503 | títulu = Stalin: A Biography | allugamientu = | editorial = [[Harvard University Press]] | añu = 2005 | url = https://books.google.com/books?id=hSWK6Dh4wRgC&dq | isbn = 978–0674016971 | enllaceautor = Robert Service }}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 5 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Georgi Malenkov]]<br />(1902–1988)<ref name= "malenkovandkhruschev">{{cita llibru | autor = J Duiker, William; J Spielvogel, Jackson | páxina = 572 | títulu = The Essential World History | allugamientu = | editorial = [[Cengage Learning]] | añu = 2006 | url = https://books.google.com/books?id=Z8UrmmuJS5wC&dq | isbn = 978–0495097292}}</ref> |rowspan="2"|[[Ficheru:Georgy Malenkov 1953.jpg|90px]] |6 de marzu de 1953 – 8 de febreru de 1955 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1954|1954]] |[[Primer Gobiernu de Malenkov|Malenkov I]]–[[Segundu Gobiernu de Malenkov|II]] |- | colspan= "3"|Ocupó'l cargu dempués de la muerte de Stalin, pero perdió na siguiente llucha pol poder contra [[Nikita Khrushchov]]. Siguió ocupando'l cargu de Presidente del Conseyu de Ministros hasta que Khrushchov empecipió'l procesu de [[desestalinización]]. Foi reemplazáu so órdenes de Khrushchov por [[Nikolái Bulganin]].<ref>{{cita llibru | autor = Coppa, Frank J | títulu = Encyclopedia of Modern Dictators: From Napoleon to the Present | páxines = 170–1 | editorial = [[Peter Lang (editorial)|Peter Lang]] | añu = 2006 | url = https://books.googleno/books?id=gTv99LBYSL4C&dq | isbn = 978–0820450103}}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 6 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Nikolái Bulganin]]<br />(1895–1975)<ref>{{cita llibru | autor = Trahair, RCS | páxina = 69 | títulu = Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret Operations | allugamientu = | editorial = [[Greenwood Publishing Group]] | añu = 2004 | url = https://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&dq | isbn = 978–0313319553}}</ref> |rowspan="2"| |8 de febreru de 1955 – 27 de marzu de 1958 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1958|1958]] |[[Gobiernu de Bulganin|Bulganin I]] |- | colspan = "3"|Supervisó'l periodu de [[desestalinización]].<ref name="Gorbyarticle"/> Ente que nun principiu foi un fuerte partidariu de Khrushchov, empezó a duldar de delles de les sos polítiques más radicales y acusar de ser miembru del [[Grupu Anti-Partíu]], finalmente foi reemplazáu pol mesmu Khrushchov<ref>{{cita llibru | autor = Coppa, Frank J | títulu = Encyclopedia of Modern Dictators: From Napoleon to the Present | páxina = 38 | editorial = [[Peter Lang (editorial)|Peter Lang]] | añu = 2006 | url = https://books.googleno/books?id=gTv99LBYSL4C&dq | isbn = 978–0820450103 }}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 7 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Nikita Khrushchov]]<br />(1894–1971)<ref name= "malenkovandkhruschev"/> |rowspan="2"|[[Ficheru:Nikita Khrouchtchev NASA.jpg|90px]] |27 de marzu de 1958 – 14 d'ochobre de 1964 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1962|1962]] |[[Primer Gobiernu de Khrushchov|Khrushchov I]]–[[Segundu Gobiernu de Khrushchov|II]] |- | colspan="3"|Dirixó al país mientres la [[Crisis de los misiles en Cuba]]. Supervisó un montón de reformes ya innovaciones polítiques, tales como la reforma monetaria de 1961. El so comportamientu cada vez más erráticu llevar a la so destitución como Presidente del Conseyu de Ministros y Primer Secretariu del Partíu Comunista pola [[nomenklatura]].<ref name="Gorbyarticle">{{cita web | autor = Gorbachov, Mikhaíl | títulu = The First Steps Towards a New Era | obra = [[The Guardian]] | url = http://www.guardian.co.uk/theguardian/2007/apr/26/greatspeeches4 | fechaaccesu = 4 de setiembre de 2010 | fecha = 26 d'abril de 2007 | enllaceautor = Mikhaíl Gorbachov }}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 8 !rowspan = "2" scope = "row" style="font-weight:normal;" |[[Alekséi Kosygin]]<br />(1904–1980)<ref>{{cita llibru | autor = Trahair, RCS | páxina = 37 | títulu = Encyclopedia of Cold War Espionage, Spies, and Secret Operations | allugamientu = | editorial = [[Greenwood Publishing Group]] | añu = 2004 | url = https://books.google.com/books?id=tFJLIIGVk10C&dq | isbn = 978–0313319553}}</ref> |rowspan="2"|[[Ficheru:Kossygin Glassboro.jpg|90px]] |15 d'ochobre de 1964 – 23 d'ochobre de 1980 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1966|1966]], [[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1970|1970]], [[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1974|1974]], [[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1979|1979]] |[[Primer Gobiernu de Kosygin|Kosygin I]]–[[Quintu Gobiernu de Kosygin|V]] |- | colspan="3"|Foi unu de los trés principales miembros del [[lideralgu coleutivu]] con [[Leonid Brézhnev]] y [[Nikolái Podgorni]]. Gobernó mientres el periodu conocíu como la [[Estancamientu brezhneviano|Yera d'estancamientu]].<ref name = "economic">{{cita llibru | autor = Brown, Archie | páxina = 403 | títulu = The Rise & Fall of Communism | allugamientu = | editorial = [[Bodley Head]] | añu = 2009 | url = https://books.google.com/books?id=yWQpAQAAIAAJ&q | isbn = 978–1–845–95076–5 | enllaceautor = Archie Brown}}</ref> Kosygin empecipió trés reformes económiques a gran escala sol so lideralgu; la de 1965, la de 1974 y la de 1979.<ref>{{cita web | autor = ютуба, любитель | títulu = 30 лет назад умер Алексей Косыгин | trans_title = A reformer before Yegor Gaidar? Kosygin died for 30 years ago | idioma = rusu | obra = Newsland | url = http://newsland.ru/news/detail/id/602062/cat/94/ | fechaaccesu = 3 de xineru de 2011 | fecha = 17 d'avientu de 2010}}</ref> Retirar del so cargu n'ochobre de 1980 y morrió dos meses dempués.<ref name="saddeath">{{cita web | autor = Вергасов, Фатех | títulu = Организация здорового накала | idioma = rusu | editorial = pseudology.org | url = http://www.pseudology.org/byvaly/ZdorovyjNakal.htm | fechaaccesu = 4 de setiembre de 2010 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20190124120904/http://www.pseudology.org/byvaly/ZdorovyjNakal.htm | fechaarchivu = 2019-01-24 }}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 9 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Nikolái Aleksándrovich Tíjonov|Nikolái Tíjonov]]<br />(1905–1997)<ref name = "tikhonovryzhkov">{{cita llibru | autor = Ploss, Sidney | páxina = 219 | títulu = The Roots of Perestroika: The Soviet Breakdown in Historical Context | allugamientu = | editorial = [[McFarland & Company]] | añu = 2010 | url = https://books.google.com/books?id=6BzucnMoWfQC&dq | isbn = 978–078644486X}}</ref> |rowspan="2" align=center | — |23 d'ochobre de 1980 – 27 de setiembre de 1985 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1984|1984]] |[[Primer Gobiernu de Tíjonov|Tíjonov I]]–[[Segundu Gobiernu de Tíjonov|II]] |- | colspan="3"|Dempués de la salida de Kosygin, Tíjonov convertir nel nuevu primer ministru;<ref name= "sidelined">{{cita llibru | autor = Zemtsov, Ilya | títulu = Chernenko, the Last Bolshevik: The Soviet Union on the eve of Perestroika | editorial = [[Transaction Publishers]] | añu = 1989 | allugamientu = | páxina = 119 | url = https://books.google.com/books?id=hgscfLr5dCsC&dq | isbn = 978–0887382606}}</ref> ocupó'l cargu mientres los últimos años del gobiernu de Brézhnev, nel de [[Yuri Andrópov]], [[Konstantin Chernenko]] y mientres l'empiezu del mandatu de [[Mikhaíl Gorbachov]].<ref>{{cita llibru | autor = Service, Robert | títulu = History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century | allugamientu = | editorial = [[Penguin Books|Penguin Books Ltd]] | añu = 2009 | páxines = 403–4 | url = https://books.google.com/books?id=o8Z1QAAACAAJ&dq | isbn = 978–0141037970 | enllaceautor = Robert Service }}</ref> Ente los últimos díes de Andrópov y l'ascensu del Chernenko al poder, Tíjonov foi'l 'líder ''[[de facto]]'' de la Xunión Soviética'.<ref>{{cita llibru | autor = Zemtsov, Ilya | títulu = Chernenko, the Last Bolshevik: The Soviet Union on the eve of Perestroika | allugamientu = | editorial = [[Transaction Publishers]] | añu = 1989 | url = https://books.google.com/books?id=hgscfLr5dCsC&dq | isbn = 978–0887382606 | páxina = 146}}</ref> |- ! rowspan="2" align="center" | 10 !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Nikolái Ryzhkov]]<br />(nacíu en 1929)<ref name= "tikhonovryzhkov"/> |rowspan="2"|[[Ficheru:Nikolay Ryzhkov2.jpg|90px]] |27 de setiembre de 1985 – 14 de xineru de 1991 |[[Eleiciones llexislatives de la Xunión Soviética de 1989|1989]] |[[Primer Gobiernu de Ryzhkov|Ryzhkov I]]–[[Segundu Gobiernu de Ryzhkov|II]] |- | colspan="3"|Ryzhkov sofitó l'intentu de Gorbachov d'alicar y reestructurar la [[Economía de la Xunión Soviética|economía soviética]] por aciu la descentralización de la planificación y la introducción de nueva teunoloxía. Sicasí, aguantar a los últimos intentos de Gorbachov d'introducir mecanismos de mercáu na economía soviética.<ref>{{cita llibru | autor = Garcelon, Marc | títulu = Revolutionary Passage: From Soviet to Post-Soviet Russia, 1985–2000 | allugamientu = | editorial = [[Temple University Press]] | añu = 2005 | páxines = 128–9 | url = https://books.googleno/books?id=2dqGABT3Yw0C&dq | isbn = 978–1592133622 }}</ref> Foi forzáu a dimitir cuando s'eslleió'l so cargu como Presidente del Conseyu de Ministros.<ref>{{cita llibru | autor = Harris, Jonathan | títulu = Subverting the System: Gorbachev's Reform of the Party's Apparat, 1986–1991 | allugamientu = | editorial = [[Rowman & Littlefield]] | añu = 2005 | páxina = 133 | url = https://books.googleno/books?id=2dqGABT3Yw0C&dq | isbn = 978–0742526798}}</ref> |- ! rowspan="3" align="center" | 11 !colspan="6" align="center" |Primer Ministru de la Xunión Soviética (1991) |- !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Valentín Pávlov]]<br />(1937–2003)<ref>{{cita web | url = http://www.hrono.ru/biograf/bio_p/pavlov_vs.php | títulu = Валентин Сергеевич Павлов | idioma = rusu | editorial = Hrono | allugamientu= RU | fechaaccesu = 6 d'avientu de 2010 | trans_title = Valentin Sergeyevich Pavlov}}</ref> |rowspan="2" align=center | — |14 de xineru de 1991 – 22 d'agostu de 1991 | align=center | — |[[Gobiernu de Pávlov|Pávlov I]] |- | colspan = "3"|Pávlov foi escoyíu pal nuevu cargu de Primer Ministru como un candidatu de compromisu. Llevó a cabu una reforma monetaria en 1991 altamente infructuosa que fracasó<ref>{{cita llibru | autor = Dyker, David A | páxines = 207–8 | títulu = Restructuring the Soviet economy | allugamientu = | editorial = [[Routledge]] | añu = 1992 | url = https://books.googleno/books?id=nOKi0BIAa7MC&dq | isbn = 978–0415067618}}</ref> y llevar a formar parte del [[Comité Estatal pal Estáu d'Emerxencia]]. El Comité Estatal intentó deponer a Gorbachov el 19 d'agostu. Cola cayida del golpe d'Estáu, Pávlov foi deteníu'l 29 d'agostu.<ref>{{cita llibru | autor = Bonnell, Victoria Y; Cooper, Ann | páxines = 63–4 | títulu = Russia at the Barricades: Eyewitness Accounts of the August 1991 coup | allugamientu = | editorial = [[M.E. Sharpe]] | añu = 1994 | url = https://books.googleno/books?id=njDmMpVGPGsC&dq | isbn = 978–1563242710}}</ref> |- ! rowspan="3" align="center" | 12 !colspan="6" align="center" |Presidente del Comité Económicu Interestatal – Primer Ministru de la Comunidá Eonómica (1991) |- !rowspan="2" scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Iván Siláyev]]<br />(nacíu en 1930)<ref name= "silayev">{{cita web | url = http://www.hrono.ru/biograf/bio_s/silaev_is.php | títulu = Иван Степанович Силаев | idioma = rusu | editorial = Hrono | allugamientu= RU | fechaaccesu = 6 d'avientu de 2010 | trans_title = Ivan Stepanovich Silayev }}</ref> |rowspan="2" align=center | — |6 de setiembre de 1991 – 26 d'avientu de 1991 | align=center | — |[[Gobiernu de Siláyev|Siláyev I]] |- | colspan="3"|Tres l'intentu de golpe d'agostu de 1991, el Gobiernu soviéticu perdió enforma del so poder sobre les repúbliques. Siláyev, xunto con Gorbachov, fueron incapaces de caltener al Estáu soviéticu xuníu, lo que finalmente llevó a la so desapaición.<ref>{{cita llibru | autor = Kotz, David Michael; Weir, Fred | páxina = 122 | títulu = Russia's Path from Gorbachev to Putin: The Demise of the Soviet System and the New Russia | allugamientu = | editorial = [[Taylor & Francis]] | añu = 2007 | url = https://books.googleno/books?id=njDmMpVGPGsC&dq | isbn = 978–0415701473 }}</ref> |} == Ver tamién == * [[Secretariu xeneral del Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] * [[Conseyu de Ministros de la URSS]] * [[Presidium del Sóviet Supremu de la Xunión Soviética]] * [[Presidente del Presidium del Sóviet Supremu de la Xunión Soviética]] * [[Gobernantes de la Xunión Soviética|Llista de gobernantes de la Xunión Soviética]] * [[Partíu Comunista de la Xunión Soviética]] == Notes == {{llistaref|group="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} {{Tradubot|Presidente del Consejo de Ministros de la Xunión Soviética}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Organismos de la Xunión Soviética]] [[Categoría:Xefes de gobiernu|Xunión Soviética]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 7t9s6597fwrkoa4787c9qtzpcb6hadh 0 120312 4502817 4480820 2026-07-05T23:55:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 7 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502817 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Quintanar de la Sierra}} {{llocalidá}} '''Quintanar de la Sierra''' ye un [[conceyu]] d'[[España]] perteneciente a la [[provincia de Burgos]], na [[comunidá autónoma]] de [[Castiella y Llión]]. Atópase encuadráu dientro de les [[contorna|contornes]] de [[Sierra de la Demanda (contorna)|La Demanda]] y [[contorna de Pinares|Pinares]]. == Toponimia == El términu '''Quintanar''' deriva de la pallabra llatina ''quintana-ae'', que significaba, a nivel bien xeneral, granxa o casa nel campu. El términu '''de la Sierra''' toma como referencia la sierra na que ta asitiáu. Comparte'l topónimu '''Quintanar''' con otros pueblos. En [[La Rioxa (España)|La Rioxa]] ta [[Quintanar de Rioja]], [[pedanía]] de [[Villarta-Quintana]], que tamién tien semeyances n'aspeutos de xeografía física. Y, ensin símiles xeográficos, esisten [[Quintanar del Rey]] na [[provincia de Cuenca]] y [[Quintanar de la Orden]] na [[provincia de Toledo]]. == Símbolos == L'[[escudu (heráldica)|escudu heráldicu]] que representa al conceyu foi aprobáu'l {{fecha|16|7|1987}} col siguiente [[blasón]]: {{Cita|''En campu de plata, y al lladral diestru, árbol de sinople sosteníu de montes del mesmu color: al lladral siniestru carreta natural que pasa la so vara (aimón) pol tueru del árbol. Enriba de la carreta un arcu de sable qu'acovez nel so interior, d'oru, cruz cristiana de sable. Al timbre Corona Real zarrada.''|[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ116 de {{Fecha|24|07|1987}}<ref>{{cita web |url=http://bocyl.jcyl.es/boletines/1987/07/24/pdf/BOCYL-D-24071987-15.pdf|títulu=ORDE de 16 de xunetu de 1987 de la Conseyería de Residencia y Alministración Territorial, pola que s'aprueba l'Escudu Heráldicu Municipal adoptáu pol Conceyu de Quintanar de la Sierra (Burgos).|formatu=pdf |obra=[[Boletín Oficial de Castiella y Lleón]] nᵘ116 de {{Fecha|24|07|1987}}|editor=[[Xunta de Castiella y Lleón]]}}</ref>}} == Xeografía física == La mayor parte del terrén de '''Quintanar''' ta na fastera sur del picu d'El Campu lo que condiciona les carauterístiques de [[xeomorfoloxía]], [[litoloxía]], [[hidrografía]], [[climatoloxía]], [[biota]], [[edafoloxía]], [[glacioloxía]] y allugamientu del nucleu de población ente otros. === Allugamientu === <center> {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" <noinclude> width ="60%" border = 2 align="center" |----- | width ="35%" align="center" | | width ="30%" align="center" | ''Norte:'' [[Neila]] | width ="35%" align="center" | |----- | width ="10%" align="center" | ''Oeste:'' [[Vilviestre del Pinar]] | width ="35%" align="center" | [[Ficheru:Rosa de los vientos.svg|75px]] | width ="30%" align="center" | ''Este:'' [[Regumiel de la Sierra]] |---- | width ="35%" align="center" | | width ="30%" align="center" | ''Sur:'' [[Canicosa de la Sierra]] | width ="35%" align="center" | |}</center> === Xeomorfoloxía === Enclaváu na fastera sur de la [[sierra de Neila]] precedida pola [[Sierra de Demandar|sierra d'Arandio]] y que sigue nos [[Picos d'Urbión]], englobadas toes estes sierres nel [[Sistema Ibéricu]]. En superficie ta constituyíu por una cobertoria de materiales [[mesozoicu|mesozoicos]].<ref>{{cita web |títulu = Quintanar de la Sierra. 316 (21-13). |autor = I. Quintero Amador (ETSIM) & H. Mansilla Izquierdo (ETSIM) & J.Mª Barón (IGME). |allugamientu = MGE. 1:50.000 |añu = 1984 |url = http://info.igme.es/cartografia/datos/magna50/jpg/d3_jpg/Editáu_MAGNA50_316.jpg }}</ref><ref>{{cita web |títulu = Canales de la Sierra. 278 (21-12). |autor = G. Gil Serrano & S. Jiménez Benayas & J.M. Zubieta Freire. IBERGESA. |allugamientu = MGE. 1:50.000 |añu = 1977 |url = http://info.igme.es/cartografia/datos/magna50/jpg/d2_jpg/Editáu_MAGNA50_278.jpg }}</ref> del periodu [[Cretácicu]], serie eocretácico<ref>G. Gil Serrano & S. Jiménez Benayas & J.M. Zubieta Freire. IBERGESA (1977): Canales de la Sierra. 278 (21-12). MGE. 1:50.000.</ref><ref>Llibro homenaxe a D. Daniel Jiménez de Cisneros y Hervás. (2004). Madrid, IGME. ISBN 84-7840-550-0. Páx. 40. [https://books.google.es/books?id=bT1eOisQ7YUC&pg=PA40&lpg=PA40&dq=eocret%C3%A1cico&source=bl&ots=8rmCdC_25-&sig=FUQj8gcadEmGsHDIK2cdlDRefoY&hl=es&sa=X&ei=MkIhVOawLe3Y7AbEm4HoCg&ved=0CCIQ6AEwADgK#v=onepage&q=eocret%C3%A1cico&f=false]</ref> ([[Cretácicu Inferior]]). Esi tipu de suelu tamién predomina nel terrén onde s'asitia'l nucleu de población, pero non asina al este y oeste de tal nucleu que coincide coles zones baxes por onde escurre'l Arlanza y el ríu de Los Gargüelos, onde aprucen terrenes del [[Xurásicu]]. Predominen los suelos de conglomeraos, graves, arenes y magres cubiertos na so mayor parte por monte de [[pinu albar]]. [[Ficheru: neila_lagunas.jpg|thumb|Llaguna de la Cascada]] * '''[[Sierra de Neila]]'''. Ye un conxuntu montascosu qu'exerz de divisoria d'agües; condiciona la climática de los pueblos que tán na so contorna. Tamién área de biodiversidá con traces de simbiotización antrópica.<ref>{{cita web |títulu = El Campu. |autor = Mendiak.bat. |ubicación = |añu=Actualizáu: 2010/05/30. Consultáu: 2014-09-23. |url = http://giroa.blogspot.com.es/search/label/La%20campi%C3%B1a}}</ref> Destaquen les llagunes d'orixe glaciar nel picu El Campu; llagos formaos nunos circos glaciares arrodiaos de picos d'unos 2000 msnm.<ref>M.Cristina Peñalba & Maurice Arnoldo & Joël Guiota & Jean-Claude Duplessyd & Jacques-Louis de Beaulieue (1997): ''Termination of the Last Glaciation in the Iberian Peninsula Inferred from the Pollen Sequence of Quintanar de la Sierra''. Quaternary Research. {{ISSN|0033-5894}}. Volume 48. Nᵘ. Páxs. 205–214.</ref> * '''[[Picos d'Urbión]]'''.<ref>{{cita web |url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=4039529 |títulu= ''El Karst de la Sierra d'Urbión''.|fechaaccesu= |autor= Y. Sanz Pérez (1993): |obra= |editorial= Geogaceta, Nᵘ15. |issn=0213-683X |páxines=86-89 |ubicación=|idioma=}}</ref> Magar '''Quintanar''' nun partir# con ellos si qu'hai un área de transición que s'enllarga hasta [[Regumiel de la Sierra|Regumiel]]. Destaquen Triguera (1.960 m.) y Muñalba (2.073 m.).<ref>{{cita web |url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3026729 |títulu= '' Los bloques aradores de "Llaguna Xelada" (Urbión). Un exemplu singular de solifluxión activa nel Cordal Ibéricu''. |fechaaccesu= |autor= Alipio J. García de Celis & Pablo Arroyo Pérez & Alberto Gandía Fernández (2006): |obra= |editorial= Polígonos: Revista de xeografía, Nᵘ16. |issn=1132-1202 |páxines=119-132 |ubicación=|idioma=}}</ref> * '''El Campu'''. 2.048 m.<ref>G. Gil Serrano & S. Jiménez Benayas & J.M. Zubieta Freire. IBERGESA (1977): Canales de la Sierra. 278 (21-12). MGE. 1:50.000.</ref> (2.049 m. según otros). Ye l'altor máximu.<ref>[https://web.archive.org/web/20141020181309/http://www.elcorrelimos.com/uploads/1/6/5/7/16573158/lagunasdeneila.png Mapa del Campu y Les Llagunes.]</ref> Poles sos carauterístiques orográfiques presenta variaciones respeuto de la redolada quintanaro: ausencia de pinos y d'arboláu tan carauterístico d'esta contorna, predominando l'uz y les praderíes alpines na zona más próxima al cume. Na fastera norte tán les llagunes, abusivamente humanizaes.<ref>[http://www.mendikat.net/monte.php?numbero=1378 Javier Urrutia. Campu]</ref> El periodu d'aridez branizu nesta y otros cumes ye menos enllargáu que nes partes más baxes de la sierra y nel terrén asitiaos al so pie. A ello contribúin les nevaes ivernices, que la so cobertoria enllargar hasta final de la primavera, lo cual trai de resultes un mayor mugor nel suelu y les plantes yerbácees caltiénense fresques. Estos espacios son aparentes p'aprovechamientu ganaderu pos nos pacionales d'altor l'agostadura ye más tardíu.<ref>{{cita web |url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2768907 |títulu= ''Cambeos recién na llende cimera del monte en Urbión: xestión forestal, ganadería y clima''|fechaaccesu= |autor= García de Celis, A & Arroyo Pérez, P & Gandía Fernández, A. (2008): |obra= |editorial= Zubía. Monográficu. Revista de ciencies. Nᵘ20. Páxs. 97-118 |ubicación=|idioma=}}</ref><ref>{{cita web |url= https://scholar.google.es/citations?view_op=view_citation&hl=en&user=xaiVaoMAAAAJ&citation_for_view=xaiVaoMAAAAJ:KlAtU1dfN6UC |títulu= ''Climatic and human effects on the post-glacial dynamics of Fagus sylvatica L. in NW Iberia''.|fechaaccesu= |autor= C. Muñoz Sobrino & P. Ramil-Rego & L. Gómez-Orellana & J. Ferreiro da Costa & R. A. Díaz Varela (2009):|obra= |editorial= Plant Ecology. {{ISSN|1385-0237}} (print version). {{ISSN|1573-5052}} (electronic version). Volume 203, Nᵘ 2. Páxs. 317-340|ubicación=|idioma=}}</ref> * '''Les Calderes'''. Esta paraxa asitiada a la solana de La Campu hailo aniciáu a lo llargo de millones d'años un ríu qu'hai erosionado les roques que formen el calce.<ref>{{cita web |títulu = Ruta de senderismo: Les Calderes dende Palacios de la Sierra. |autor = Montacedo. |ubicación = |añu=2010-05-10. |url = http://tierrasdeburgos.blogspot.com.es/2010/05/ruta-de-senderismo-les calderes-dende.html}}</ref> * La zona próxima al pueblu ye daqué más llana. Tal zona nel pasáu tendía a ser anubierta nes estaciones que más llovía; tres encauzar el calce del [[ríu Arlanza|Arlanza]] y del [[ríu Zumel|Zumel]] acondicionáronse pa camperes. === Hidrografía === La sierra de Neila exerz de divisoria d'agües. L'aguada norte de tal sierra, el puertu de la Collada, y los [[Picos d'Urbión]] arramen escontra afluentes del [[Ebro]] ([[mar Mediterraneu]]) y l'aguada sur escontra'l [[Duero]] ([[océanu Atlánticu]]). Tolos cursos d'agua de '''Quintanar''' porten agua al Duero al traviés del Arlanza. Pola direición de les fasteres, tales corrientes d'agua baxen pola aguada sur del [[anticlinal]] de la sierra de Neila y pela fastera suroeste de les estribaciones de los [[Picos d'Urbión]]. Los sos ríos son diversos y de calter enchente.<ref>Quintanar de la Sierra. Catalogación. PDF. [http://www.canicosa.info/articulos/casones/Quintanar.pdf]</ref> [[Ficheru:Arlanza 01 by-dpc.jpg|thumb|Nacencia del ríu Arlanza]] * [[Ríu Arlanza]]. Naz en Fonte Sanza, zona llana arrodiada de pinos a 6&nbsp;km del pueblu. {{cita| Les resultancies confirmen la esistencia d'un enclín xeneral al amenorgamientu d'apurras, más marcada a partir de 1980. Dende 1995 prodúcense les aveníes colos caudales más estremos, según el mayor rangu de variación de caudales máximos añales del periodu estudiáu. Nestes condiciones de cambéu y pa promover una planificación racional de los recursos hídricos, ye d'interés el siguimientu d'enclinos y pautes d'apurras y caudales en cuenques forestales de cabecera, yá que constitúin les principales fontes suministradores d'agua. <ref>{{cita web |url= http://digital.csic.es/handle/10261/4743 |títulu= ''El ríu Arlanza en cabecera: evolución recién y enclinos en condiciones de cambéu global''.|fechaaccesu= |autor= Machín Gayarre, Javier & Navas Izquierdo, Ana & Domenech, S. & López-Vicente, Manuel (2005):|obra= |editorial= Cuadiernos d'investigación xeográfica, Nᵘ31. |issn=0211-6820 |páxines=77-95 |ubicación=|idioma=}}</ref>}} * [[Ríu Zumel]]. Pel sur del pueblu escurre esti ríu. Naz en Peña Triguera. Pasa por terrenes de [[Regumiel de la Sierra|Regumiel]], [[Duruelo de la Sierra|Duruelo]], [[Canicosa de la Sierra|Canicosa]] y '''Quintanar'''. Ye'l primer afluente importante del Arlanza. * Ríu Torralba. Baxa dende les tinadas de peña del Picu, cerca de picu Triguera. * Ríu de Los Gargüelos. Naz n'El Campu. * Esisten otros cursos d'agua como regueru Camporredo, regueru de Mataca, fonte texer ente otros, que xeneren cascaes como la del Chorlón.<ref>{{cita web|url= http://estudiosgeol.revistas.csic.es/index.php/estudiosgeol/article/viewArticle/272|títulu= '' Hidrodinámica de los acuíferos cársticos de les Sierres d'Urbión y Neila (Burgos)''.|fechaaccesu= |autor= Sanz Pérez, Y. (1996):|obra= |editorial= Estudios Xeolóxicos, ({{ISSN|0367-0449}} y {{ISSN|1988-3250}}). Vol 52, Nᵘ5-6|ubicación= |idioma= |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20160304195255/http://estudiosgeol.revistas.csic.es/index.php/estudiosgeol/article/viewArticle/272|fechaarchivu= 2016-03-04}}</ref> === Clima === Predomina'l clima continental de monte. Según la clasificación climática de [[Clasificación climática de Köppen|Köppen]], encuadrar na variante Cfb. Les estaciones tán bien marcaes; los iviernos suelen ser fríos con xelaes y nevaes; los branos templáu y secu, nidios y pocu lluviosos; les primaveres y serondes bastante lluviosos. Les precipitaciones partir a lo llargo del añu, amenorgándose pel branu.<ref>[http://es.climate-data.org/location/189038/ Clima: Quintanar de la Sierra]</ref> La oscilación térmica añal ronda los 15&nbsp;°C; la oscilación diaria nos casos más estremos puede degolar 20&nbsp;°C. {{Clima |metric_first=y |single_line=y |llugar= Hontoria del Pinar (temperatures) y Canicosa de la Sierra (precipitaciones) |Xin_MEAN_°C = 2.10 |Feb_MEAN_°C = 3.20 |Mar_MEAN_°C = 5.30 |Abr_MEAN_°C = 7.10 |May_MEAN_°C = 11 |Xun_MEAN_°C = 15.30 |Xnt_MEAN_°C = 18.90 |Ago_MEAN_°C = 18.70 |Set_MEAN_°C = 15 |Och_MEAN_°C = 10.10 |Pay_MEAN_°C = 5.90 |Avi_MEAN_°C = 3.20 |xin_precip_mm = 86.60 |feb_precip_mm = 77.60 |mar_precip_mm = 53.80 |abr_precip_mm = 75.50 |may_precip_mm = 82.60 |xun_precip_mm = 51.60 |xnt_precip_mm = 26.20 |ago_precip_mm = 26.40 |set_precip_mm = 49.70 |och_precip_mm = 79.10 |pay_precip_mm = 85.80 |avi_precip_mm = 107.80 |source = Ministeriu d'Agricultura, Alimentación y Mediu Ambiente. Datos de precipitación (1967-2003) y de temperatura (1967-2003)|fechaaccesu=}} Les carauterístiques antes descrites son aplicables al nucleu de población y nun correspuenden a tol terrén del conceyu pos, al haber altitúes con una oscilación de más de 800 metros, el tiempu cotidianu varia nunes zones y otres. == Naturaleza == Alcontróse dalguna [[icnita]],<ref>Carlos Martín Escorza (2001): ''Orientación de les buelgues de Dinosaurios na Sierra de Cameros''. Zubía, {{ISSN|0213-4306}}, Nᵘ19. Páx. 147.[http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=264715]</ref> (buelgues de dinosauriu). Apaecen por pueblos próximos como [[Regumiel de la Sierra|Regumiel]], y otros pueblos de [[La Rioxa (España)|La Rioxa]] relativamente próximos. Fechar ente 128 y 114 millones d'años, nun hábitat llacustre. La climática d'aquella dómina favorecía la so esistencia al predominar un clima tropical con abondosa vexetación d'herbales. En '''Quintanar''' nun hai afloramientos de roca en grandes árees; por tanto ye más difícil atopar icnitas al tar cubiertes les roques per tierra. Na actualidá la diversidá d'[[hábitat|hábitats]] y [[biotopu|biotopos]] favorez el desenvolvimientu d'una gran variedá d'especies. Predomina'l monte de [[Pinus sylvestris|pinos]] que tien diverses carauterístiques favorecíes pola distinta altitú; hai delles zones llacustres ente pinos qu'amonten tal diversidá. Per otra parte tán les árees de monte de fueya caducifolia. L'agua tamién xuega un papel importante. La deforestación de delles árees hai gemerado otru tipu d'hábitat. [[Ficheru:Quintanar de la Sierra.jpg|thumb|366x366px|Vista de '''Quintanar de la Sierra''', dende cerca de [[Picos d'Urbión]].]] === Flora === Cubre tola superficie de tierra, ensin que se vean roques serrapatoses. Predomina una estensa masa forestal de [[Pinus sylvestris|pinos]], árbol determinante pol so predominiu. Nes zones más elevaes adquier formes distintes a la forma espigada de los normales pos les condiciones climátiques condicionen el so desenvolvimientu. A los más próximos a los cumes suélense-yos xuntar liquen y mofos nel tueru y les cañes.<ref>{{cita web |url= http://recyt.fecyt.es/index.php/IA/article/view/4780 |títulu= '' Nota de revisión de la investigación dendrocronológica n'España''. |fechaaccesu= |autor= Antelo, A. P. (2008):|obra= |editorial= Forest Systems. {{ISSN|2171-5068}}. y{{ISSN|2171-9845}}. Vol. 3. Nᵘ2. Páxs. 221-235|ubicación=|idioma=}}</ref> <ref>García Álvarez, Salvia & Morla Juaristi, Carlos & Solana Gutierrez, Joaquin & Garcia-Amorena Gomez del Moral, Ignacio (2009): ''Taxonomic differences between Pinus sylvestris and P. uncinata revealed in the stomata and cuticle characters for use in the study of fossil material''. "Review of Palaeobotany and Palynology", {{ISSN|0034-6667}}.v. 155 (n. 1-2). [http://ebookbrowsee.net/inve-mem-2009-64102-pdf-d64962855]</ref> L'área de les frondosas caducifolies, como les [[fagus sylvatica|hayas]] y [[quercus pyrenaica|carbayos]] ye muncho más amenorgáu, llindándose a sitios aveseos y en fasteres y paraxes bien concretes. Nes zones menos accesibles y aveseos desenvuélvense exemplares aisllaos de [[Taxus|texu]] y [[Ilex aquifolium|xardón]]. Los montes de '''Quintanar''' sirvieron{{qué}} por que: {{cita| B.P. Peñalba (1989) demuestra que la colonización de Quercus caducifolios en Quintanar de la Sierra producir escontra 10s 10000 años B.P. y la de 10s Quercus perennifolios unos 1000 años dempués. {{qué}}<ref>Yll, R., & Pérez-Obiol, R. (1992): ''Instalación de los montes deducida a partir del analís polínicu d'un sondéu marín del Delta del Ebro (Tarragona, España)''. Orsis: organismes i sistemes. Orsis. {{ISSN|0213-4039}}. Nᵘ7. Páx. 24. PDF. [http://www.raco.cat/index.php/Orsis/article/view/24248]</ref>}}<ref>Peñalba, M. & Arnold, M. & Guiot, J. & Duplessy, J. C. & De Beaulieu J. (1997): ''Termination of the Last Glaciation in the Iberian Penins la inferred from the pollen seq ence of Quintanar de la Sierra'' en Quat. at Res 48 205.214. Citáu en Moreno Amat, Y. & Gómez Manzaneque, F. & Morales del Molín, C. & Morla Juaristi, C. & Rubiales Jimenez, J.M. & García‐Amorena, I: The past distribution of pinus nigra Arnold in Northern Iberia. Contibution from its macroremains. PDF.</ref> - Nes zones más elevaes d'El Campu nun se cría árbol, y namái se desenvuelven delles plantes arbustivas y/o herbales.<ref>Esther Fuertes Lasala y Estrella Junín (2000): ''Distribución de Sphagnum L. Sect. Cuspidata (Lindb.) Schlieph (Sphagnaceae, Musci) na Península Ibérica''. Botanica Complutenses. {{ISSN|0214-4565}}. Vol 24. Páxs. 113-127.[http://revistas.ucm.es/index.php/BOCM/article/view/7264]</ref> - Na [[soviesca]] entemécense plántules, árboles nuevos, arbustos; tamién se da'l [[felechu]], l'[[uz blancu]] y l'[[uz común]]. - En zones más próximes al pueblu, llanes y nos cumes predominen les herbales aprovechaes como camperes. - Los sitios más húmedos y avesíos son afechos pa diversos tipos de [[Bryophyta sensu stricto|mofu]] guañaos n'árboles, roques, parés y demás. [[Ficheru:Cervus_elaphus_14.jpg|thumb|Cervus elaphus]] ;Cogordes {{ensin referencies|Les [[Fungi|cogordes]] más estendíes son les denominaes nel pueblu “mículas” (''[[Lactarius deliciosus]]''), el “mansarón” (''[[Calocybe gambosa]]''), amanita nes sos diverses especies, [[Amanita muscaria]], y bastantes más: [[Entoloma]], [[Especies de Lactarius|Lactarius]], [[Russula]], [[Armillaria mellea]], ''[[Fistulina hepatica]]'', Lepista nuda, ''[[Lactarius]]'', ''[[Boletus edulis]]'', [[Gymnopilus junonius]], ''[[Panaeolus papilionaceus]]'', ''[[Suillus luteus]]'', ''[[Bovista plumbea]]'', [[Hemimycena lactea]], [[Phellodon niger]], [[Tricholoma|Tricholoma focale]], [[Chroogomphus rutilus]], [[Hypholoma fasciculare]], [[Pholiota|Pholiota pinicola]], ''[[Coprinus comatus]]'', ''[[Lactarius deliciosus]]'', ''[[Pluteus cervinus]]'', ''[[Hemimycena lactea]]'', ''[[Pholiota|Pholiota pinicola]]'', ''[[Russula sardonia]]'', ''[[Suillus luteus]]''.}} === Fauna === Les especies d'animales son bien numberoses pos los diversos niveles d'altitú favorecen diversos biotopos nos que s'alluguen diverses especies dependiendo del sustratu. ;Mamíferos [[Cervus elaphus|venáu común]], [[Capreolus capreolus|corzu]], [[Sus scrofa|xabalín]], [[Vulpes vulpes|foín]], [[Felis silvestris|gatu montés]], [[Martes foina| foina]], [[Meles meles|melandru]], [[Oryctolagus cuniculus|coneyu]], [[Sciurus vulgaris| esguil coloráu]], [[Mustela nivalis|papalba]], [[Erinaceus europaeus|corcuspín común]], [[Eliomys quercinus|llirón]] y otros micromamiferos como aguarones, aguarones d'agua, mures, topos, musarañes, esperteyos y otros. Nel pasáu tamién había osos. Según señálase nel Llibru de la Montería” del sieglu XIV: {{cita| “Los Gargüelos de sobre Quintanar ye bon monte d'osu, et de puercu pel branu, et ye la voceria por cume.”<ref>{{cita web |url= https://books.google.es/books?id=fTGDDzSOkEUC&pg=PA258&dq=quintanar+de+la sierra&hl=es&sa=X&ei=vRIYVJ3AL4mr7AbcvYHABg&ved=0CCwQ6AEwATgK#v=onepage&q=quintanar%20de%20la%20sierra&f=false |títulu= ''Anotaciones al Llibru de la montería del rei Alfonsu XI''.|fechaaccesu= |autor= José A. Valverde (2009): |obra= |editorial= Ediciones Universidá de Salamanca y los autores. ISBN 978-84-7800-324-2. Páx. 258|ubicación=|idioma=}}</ref>}} En 1907, M. Miller describió una nueva subespecie d'esguil común, distribuyida pola Sierra basándose en dellos exemplares prindaos en '''Quintanar de la Sierra'''; denominar “Sciurus vulgaris numantinus”. Nel mesmu llugar, en 1910, Miller va describir la subespecie Ibérica del corzu, Capreolus capreolus canus.<ref>Pablo T. Agirre-Mendi & Carlos Zaldívar Ezquerro (1991): ''Contribución al atles mastozoológico de la comunidá autónoma de La Rioxa''. Zubía, {{ISSN|0213-4306}}. Nᵘ9. Páx. 66. [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=110249]</ref> ;Aves [[Falco peregrinus|ferre]], [[Falco tinnunculus|peñerina vulgar]], [[Gyps fulvus|utre]], [[Accipiter gentilis|azor]], [[Accipiter nisus|gavilán]], [[Milvus migrans| bilanu negru]], [[Milvus milvus|bilanu real]], [[Bubo bubo|uxu]], [[Tyto alba|curuxa]], [[Strix aluco|cárabo común]], [[Asio otus|uxu chicu]], [[Otus scops|autillo]], [[Athene noctua|miagón]], [[Corvus corax|cuervu]], [[Corvus corone|corneja negra]], [[Pica pica|picaza]], [[Garrulus glandarius|glayu]], [[Pyrrhocorax pyrrhocorax|chova]], [[Ardea cinerea|garza real]], [[Columba oenas|palombu]], [[Cuculus canorus|pecu]], [[Turdus viscivorus|malvís]], [[Turdus merula|torda]], [[Sturnus vulgaris|estornín]], [[Fringilla coelebs|pinzón vulgar]], [[Carduelis carduelis|xilgueru]], [[Erithacus rubecula|raitán]], [[Alcedo atthis|martín pescador]], [[Picus viridis|picarrolincho]], [[Upupa epops|abubilla]] y otros pequeños páxaros como'l [[carboneru común]], el [[colirrojo carbonizu]], el [[cerrica]], la [[calandria común]], el [[ruiseñor común]], el [[picanzu peguizu]], l'[[avión común]], el [[vencejo común]], la [[golondrina]], el [[herrerillo común]], la [[llavandera blanca]], el [[mierlu acuáticu]], el [[ruiseñor]], etc. ;Reptiles [[Lacerta viridis|llagartu verde]], [[Podarcis hispanicus|llagartesa común]], [[Anguis fragilis|escolanciu]], y culiebres de diverses especies. ;Anfibios [[Xaronca perezi|xaronca]], [[Bufo bufo|sapu]], [[Triturus helveticus|tritón]], [[Sacavera sacavera|sacavera]]. ;Inseutos {{ensin referencies|Sobresalen les [[Formicidae|formigues]] y ente elles les comunidaes de [[Formica rufa|formigues coloraes]] llamatives polos formigueros d'arquiteutura complexa na que viven; alluguen comunidaes con cientos de miles de formigues. Tamién son abondosos [[saltapraos]], [[Acrididae|llagostes]], [[santateresa]], [[Musca domestica|mosca doméstica]], [[mosquitu]], [[Gerris lacustris|zapateru]], [[Gyrinidae|girino]], [[Lucanus cervus|vacalloria]].}} ;Arácnidos Los distintos tipos d'[[arañes]] tamién son bien numberosos. == Xestión de la masa forestal == En superficie la esplotación de la vexetación foi esencial pa '''Quintanar'''.. En primer llugar pol usu de les herbales pa la ganadería, actividá que cumplió un papel esencial na economía d'esti pueblu. === Suerte de pinos === La ''"suerte de los pinos"'' ye una manera de xestión de los recursos forestales que se remonta a la [[Edá Media]]. La propiedá del monte foi y ye comunal. Tal propiedá xeneró un costume qu'adquirió categoría de [[derechu consuetudinario]] que consiste no siguiente: cada vecín tien derechu a una suerte de pinos siempres que more nel pueblu y/o demuestre ser descendiente d'habitantes del pueblu y viva mientres unos meses en '''Quintanar'''. Tal suerte concretar en que reciben unos pinos pa cortar cada añu o nel so defectu un dineru equivalente a preciu de mercáu de los pinos correspondientes. Amás d'en '''Quintanar''' esti costume estender a tolos pueblos de la [[contorna de Pinares]] y lleva en vixencia más de 700 años. Remontar a les [[cartes puebles|carta puebla]] destinaes a les poblaciones de la zona pa fomentar el poblamientu y avecindamiento. Afitar por escritu l'añu [[1288]] y confirmóse darréu en [[1342]], en [[1356]], en [[1390]], en [[1409]], y en sieglos posteriores hasta l'actualidá.<ref>Teodoro Bustillo Vicariu (Coord.), Estela Andrés Baños, Oscar Hernando Monía, Celia Marcos Antolín, Enrique Marcos Huerta, Diego Montero Huerta, Lucía Pascual Guevara, Mónica Pascual Guevara, Diana Pascual Rioja, Mary Luz de Pedro Ibáñez: ''Viaxe a tierra de Pinares''. Valladolid: Conseyería de Mediu Ambiente y Ordenación del Territoriu, 1993. ISBN 84-606-1479-4.</ref> Este foi una manera de [[simbiosis|simbiotizar]] a los vecinos del pueblu col monte. Col llogru d'un dineru los habitantes vencéyense ya impliquen nel cuidu del monte; una muestra de tal ye la casi nula esistencia de quemes. == Historia == Bien pocu saber de la prehistoria en toa La Sierra. En '''Quintanar''' en 1931 Vivencio Álvarez Cañas señala l'afayu d'un grabáu paleolíticu que representa un rinoceronte nel abrigu conocíu como Les Ilesies. <ref>Jesús Álvarez-Sanchís & Lluz Cardit (2000): ''Comisión d'Antigüedaes de la Real Academia de la Historia: catálogu y índices''. Madrid: RAHE. Páx. 124. ISBN 84-89521-78-7. [https://books.google.es/books?id=O3tzI_3jpbAC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=Carpetilla+de+espediente+sobre+l'afayu+de+un grabáu+paleol%C3%ADtico+que+representa+un rinoceronte+en+l'abrigu conocíu+como+Les Ilesies+(Quintanar+de+la Sierra).&source=bl&ots=RVa7PI0O9I&sig=WpllYoY4VcWIfVLrPvIHFiCEuyc&hl=es&sa=X&ei=IYElVNvDM6W07Qb72oD4AQ&ved=0CCcQ6AEwAQ#v=onepage&q=Carpetilla%20de%20espediente%20sobre%20el%20afayu%20de%20un%20grabáu%20paleol%C3%ADtico%20que%20representa%20un%20rinoceronte%20en%20el%20abrigu%20conocíu%20como%20Les%20Ilesies%20(Quintanar%20de%20la%20Sierra).&f=false]</ref> ;Restos arqueolóxicos * ''[[Xacimientu arqueolóxicu de Cuyacabras|Cuyacabras]]''. Fechar na alta Edá Media. Atopar a unos 3 km del pueblu. Cortil arqueolóxica qu'apaez arrodiáu de pinos y carbayos. {{ensin referencies|Tien 166 tumbes antropomórficas y 13 nichos escavaos nuna superficie predresa.}} Dalgunes d'estes tumbes tán en zones llaterales de les roques, non nel suelu, lo que ye una esceición nesti tipu de necrópolis. Perteneció a una aldea d'esa dómina güei inesistente.<ref>{{cita web |url= http://www.raco.cat/index.php/ActaHistorica/article/view/191018 |títulu= ''-yos sepultures excavades a la roca''. |fechaaccesu= |autor= Jordi Bolòs i Masclans & Montserrat Pagès i Paretas (1982): |obra= |editorial= Acta historica et archaeologica mediaevalia, ISSN electrònic: 2339-9996. ISSN paper: 0212-2960. Nᵘ. Páxs. 59-103|ubicación=|idioma=}}</ref><ref>{{cita web |url= https://books.google.es/books?hl=es&id=y4cb9M07NOYC&dq=cueva+andres&printsec=frontcover&source=web&ots=nX8pMpPl88&sig=kQFDfJVzMaEi8SENffAhQtWnc58&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result#v=onepage&q=cueva%20andres&f=false |títulu= ''Xacimientu arqueolóxicu de Cuyacabras: despobláu, ilesia y necrópolis ...''|fechaaccesu= |autor= José I. Padilla (2003):|obra= |editorial= Barcelona: Publicacions de la Universitat de Barcelona. |isbn=84-475-2749-2 |ubicación=|idioma=}}</ref><ref>{{cita web|url= http://www.rutasconhistoria.es/loc/necropolis-medieval-de-quintanar-de-la sierra|títulu= ''Necrópolis medieval de Quintanar de la Sierra''.|fechaaccesu= |autor= |obra= |editorial= rutasconhistoria.es|allugamientu= |idioma= }}</ref><ref>Alberto Monreal Jimeno (1989): ''Eremitorios rupestres altomedievales (l'altu valle del Ebro)''. Deusto: Universidá de Deusto. ISBN 84-748-5113-0</ref>Paez que por diversos motivos la población mover escontra'l '''Quintanar''' actual. {{cita|Los arqueólogos medievales llévennos de la mano nel itinerariu de los enterramientos. Estos pudieron empezar nel estragal de les cases: hasta'l sieglu XII, siquier saber pa Cataluña, hubo costume de soterrar los muertos familiares, sobremanera, neños, delantre de les cases. Pero tamién poles mesmes feches o antes, los muertos pudieron tar arrexuntaos en determináu allugamientu de l'aldega. Les necrópolis de Revenga y Cuyacabras, próximes a Quintanar de la Sierra, nes estribaciones burgaleses de la Sierra d'Urbión, amuesen esa agrupación alredor d'un templu.<ref>{{cita web |url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=595372 |títulu= ''Perceición, conceutu y vivencia del espaciu nel Reinu de Castiella'' |fechaaccesu= |autor= José Ángel García de Cortázar y Ruiz d'Aguirre (1990): |obra= |editorial= I Selmana d'Estudios Medievales, Nájera: 6-11 agostu 1990 / coord. por José Ignacio de la Ilesia Duarte, 2001, ISBN 84-95747-00-6. Páx. 254|ubicación=|idioma=}}</ref>}} * Otra necrópolis atópase en [[comuñeru de Revenga|Revenga]].<ref>Josefina Andrio Gonzalo (1989): ''Escavación arqueolóxica nel despobláu medieval de Revenga''. Acta historica et archaeologica mediaevalia. {{ISSN|0212-2960}}. Nᵘ10. Páxs. 283-376. [http://www.raco.cat/index.php/ActaHistorica/article/viewArticle/193659/0]</ref> * ''Cueva Andrés''. Cercanu a Cuyacabras. Fecháu tamién na alta [[Edá Media]]. Apaez talláu un arcu de ferradura. * ''La Cerca''. Capo habitáu nel pasáu, ta arrodiada en dellos sitios por una muralla derruida nel so llau occidental; aprovecharon resaltes predresos y concluyendo nun cortáu. Tal muralla sumió pel llau suroeste; na cortil interior nun s'aprecien estructures pedreses pos los habitáculos construyir de madera. === Edá Media === Na so formación tuvieron de contribuyir los habitantes de los poblaos altomedievales que taben tremaos en zones más fondes del monte, como atestigüen los enterramientos (Cuyacabras, Revenga),<ref>{{cita web |url= http://revistas.usal.es/index.php/0514-7336/article/view/9036 |títulu= '' Enterramientos, memoria social y paisaxe na Alta Edá Media: Propuestes pa un analís de les tumbes escavaes en roca nel centru-oeste de la Península Ibérica''|fechaaccesu= |autor= Martín Viso, I. (2012): |obra= |editorial= Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueoloxía, Nᵘ69. |issn=0514-7336 |páxines=165-187 |ubicación=|idioma=}}</ref> qu'adulces fueron sumiendo y na actualidá difícilmente localizables pos munchos habitáculos construyir con madera. Un exemplu de tales poblamientos ye La Cerca. L'usu de la madera pa construyir inda la empleguen dellos grupos de mozos pa construyir los sos locales. Tamién una recién construcción en [[comuñeru de Revenga|Revenga]]. La manera de producción qu'anició estos poblaos sofitó a 2 estamentos privilexaos que yeren la [[nobleza feudal]] y el [[cleru]] de la [[Ilesia católica]] y allos teníen de reconocer como tales amás de paga-yos tributos los sos habitantes. Hasta 1213 foi pueblu de realengu. Dende 1213 hasta 1559 dependiente del Monesteriu de San Pedro d'Arlanza. De 1559 a 1710 foi señoríu solariego. === Historia contemporánea === La reforma provincial del [[sieglu XIX]] plantegó duldes en redol a qué provincia tenía de tar asignáu '''Quintanar''' al igual qu'otros pueblos d'esta contorna.<ref>{{cita web |url= http://www.geosoc.udl.cat/professorat/burgue/CastillaLe%F3n.pdf |títulu= ''La reforma de la división provincial castellanu-lleonesa na revolución lliberal''.|fechaaccesu= |autor= J. Bargueño (1995):|obra= |editorial= Estudios Xeográficos. Añu 56, Nᵘ220 xunetu-setiembre. |issn=0014-1496 |páxines=505 |ubicación=|idioma=}}</ref> El mesmu sieglu carauterizar por una inestabilidá bien intensa nesta zona y por tanto nesti pueblu, pola repercusión de les numberoses guerres civiles que fueron españando a lo llargo de tol sieglu; les [[guerres carlistes]] son les más evidentes.<ref>{{cita web |url= https://books.google.es/books?id=kMPntpWAgWcC&pg=PA96&dq=quintanar+de+la sierra&hl=es&sa=X&ei=ZREYVIPGHonZapr0gbgP&ved=0CEcQ6AEwBg#v=onepage&q=quintanar%20de%20la%20sierra&f=false |títulu= ''Historia del carlismu''|fechaaccesu= |autor= [[Román Oyarzun Oyarzun]]:|obra= |editorial= Valladolid: Editorial Maxtor. 2008. |isbn=84-9761-448-8 |ubicación=|idioma=}}</ref> Nel [[sieglu XX]] la guerra que causó'l derrocamientu de la [[Segunda República Española|Segunda República]] española tamién produció numberosos asesinaos nesti pueblu. == Demografía == La población ta bien avieyada y acusóse el [[éxodu rural]] tamién nos postreros 30 años onde se perdió 1/3 de la población magar la llegada d'inmigrantes de fora d'España; vienen de: [[Marruecos]], [[Bulgaria]], [[Rumanía]], [[Portugal]] y [[Paquistán]]. Esta población ye, nun porcentaxe eleváu, pocu estable y tiende a camudar de residencia en función del mercáu llaboral nel que s'ocupen. Dalgunos d'estos coleutivos sufrieron de forma especial la crisis económica; sicasí la población inmigrante sigue siendo considerable, superando'l 10% de la población. La siguiente tabla amuesa la evolución del so volume d'habitantes a lo llargo de la [[serie estadística]] de más d'un sieglu: <center> {{Gráfica d'evolución|tipu=demográfica|anchor=600|color_1=Green|color_2=Green|color_3=Green|color_4=Green|color_5=Green|color_6=Green|color_19=blue|nome=Quintanar de la Sierra<ref>{{cita web |url= http://www.ine.es/intercensal/intercensal.do?search=1&cmbTipoBusq=0&textoMunicipio=quintanar+de+la sierra&btnBuscarDenom=Consultar+selecci%F3n |títulu= Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842. Quintanar de la Sierra|autor=Institutu Nacional d'Estadística (España)|fechaaccesu=3 de setiembre de 2014}}</ref>|1857|1.115|1860|1.114|1877|1.174|1887|1.323|1897|1.386|1900|1.402|1910|1.487|1920|1.657|1930|2.107|1940|2.425|1950|2.919|1960|3.395|1970|2.971|1981|2.417|1991|2.093|1999|2.154|2009|2.100|2013|1.991|notes=<small> {{lleenda|#008000|1857 y 1900: población residente}} {{lleenda|#88c2cc|1910-2009: población residente}} {{lleenda|#115cc3|Población según el [[padrón municipal]] de 2013 del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]].}}}}</small> </center> == Alministración == {{Alcaldes_España | Alcalde_1 = Dionisio Santamaria | Partíu_1 = AEI | Alcalde_2 = Julio Víctor Pascual Abad | Partíu_2 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px|Partíu Socialista Obreru Español|link=Partíu Socialista Obreru Español]] [[PSOE]] | Alcalde_3 = Julio Víctor Pascual Abad | Partíu_3 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px|Partíu Socialista Obreru Español|link=Partíu Socialista Obreru Español]] [[PSOE]] | Alcalde_4 = Julio Víctor Pascual Abad | Partíu_4 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px|Partíu Socialista Obreru Español|link=Partíu Socialista Obreru Español]] [[PSOE]] | Alcalde_5 = Isaias Pascual <br/> J. Anastasio Palacios | Partíu_5 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_6 = Julio Víctor Pascual Abad | Partíu_6 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px|Partíu Socialista Obreru Español|link=Partíu Socialista Obreru Español]] [[PSOE]] | Alcalde_7 = David de Pedro Pascual | Partíu_7 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_8 = David de Pedro Pascual | Partíu_8 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_9 = Montserrat Ibáñez Barcina | Partíu_9 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] | Alcalde_10 = xunu 2015-xunu 2017 Yasmina Lozano Otobalea | Partíu_10 = [[Ficheru:Logotipo del PSOE.svg|20px|Partíu Socialista Obreru Español|link=Partíu Socialista Obreru Español]] [[PSOE]] | Alcalde_11 = xunu 2017- actualidad Montserrat Ibáñez Barcina | Partíu_11 = [[Ficheru:People's Party (Spain) logo.svg|20px|PP|link=Partíu Popular]] [[PP]] }} == Economía == L'actividá económica desenvolvíase/desenvuelve en redol a dellos ámbitos: serrerías, fábriques de muebles y pequeños talleres de carpintería, productos cárnicos, ganadería, tresporte per carretera, aprovechamientos forestales, construcción y últimamente el turismu. ;Sector primariu Les actividaes económiques de los habitantes tuvieron encuadraes nesti sector. La esplotación forestal y la ganadería fueron les ocupaciones fundamentales de los vecinos.<ref>{{cita web |url= http://secforestales.org/publicaciones/index.php/congresos/article/view/8155 |títulu= '' La dinamización del mediu forestal na Contorna de Pinares (provincies de Burgos y Soria)''. |fechaaccesu= |autor= García Güemes, C. & García López, J. M. (2009): |obra= |editorial= Congresos Forestales|ubicación=|idioma=}}</ref> L'aprovechamientu de los montes realizar de forma comunal;<ref>{{cita web |url= http://secforestales.org/publicaciones/index.php/congresos/article/view/4077 |títulu= '' Analís de los efeutos nel suelu y na crecedera de los distintos métodos de curtia-rexeneración aplicaos en montes ordenaos de pinu montés en Soria-Burgos''|fechaaccesu= |autor= Crespo, M. C. & Fernánd, A. H. (1997): |obra= |editorial= Congresos Forestales|ubicación=|idioma=}}</ref> xeneró/xenera la base económica. Los llotes de pinos<ref>{{cita web |url= http://secforestales.org/publicaciones/index.php/cuadiernos_secf/issue/view/228 |títulu= ''Incidencia de les" Suertes de pinu" y les ordenaciones de montes na Contorna de Pinares d'Urbión de Soria''. |fechaaccesu= |autor= Santolaya, J. L. (2001): |obra= |editorial= Cuadiernos de la Sociedá Española de Ciencies Forestales, núm. 11 Actes de la III Xunta del Grupu de Trabayu d'Ordenación de Montes. Soria |ubicación=|idioma=}}</ref> –“los matos” pos asina se llamen los llotes- pa los vecinos del pueblu sortéense cada añu dientro del monte y pártese el so productu ente toos, acordies con unes ordenances. Munchos llugares del monte llámense "matu": Mataca, Matacubillo, Mataquita, Mataespesa, El Matu, Matalacasa, Matamuñarre, etc. El monte “La Devesa” con una superficie aproximada de 5500 [[hectárea|hectárees]], ta estremáu en 245 rodales. Los rodales n'edá de curtia final media envalorar en 120 años.<ref>{{cita web |url= http://secforestales.org/publicaciones/index.php/congresos/article/view/4455 |títulu= ''Estudiu de la calidá de la madera en rollu del monte" La Devesa" de Quintanar de la Sierra''.|fechaaccesu= |autor= C. Álvarez Moreno & J.V. Ouver & et al. (1997):|obra= |editorial= En Congresos Forestales |ubicación=|idioma=}}</ref> La ganadería sigue teniendo cierta importancia. L'agricultura muncho menos. Na seronda realícense recoyíes de mículas y fungos. ;Sector secundariu [[Ficheru:Taxus wood.jpg|thumb|Seición d'una caña de [[Taxus|texu]]]] Centrar na industria de la madera. La esplotación forestal ye siguida pola del tresformamientu madereru y les sos industries acomuñaes. {{ensin referencies|Nel sieglu XX refixo la industria forestal y maderero, la crecedera de la población y el cascu urbanu pola medría del valor de la madera. A finales d'esti sieglu había más de 15 empreses que trabayaben con esta materia primo dando puestos de trabayu a más de 200 persones.}} {{ensin referencies|El zarru d'aserraderos tuvo una repercusión bien negativa na economía, principal motor de desenvolvimientu. La decadencia empezó a principios del sieglu XXI. Delles serrerías cerraron por xubilación, y por otres causes diverses: vender poca madera, nun cobrar lo vendío y similar. El paru creció y nun se crearon puestos de trabayu nuevos. Con esta situación llegó l'amenorgamientu de la renta y salarios, lo que repercute en tiendes, chigres y restoranes.}} {{ensin referencies|A finales del sieglu XX xeneróse un área industrial próxima al pueblu.}} ;Sector terciariu {{ensin referencies|- Importantes fueron les remeses de los numberosos emigrantes que fueron a [[Francia]], [[Suiza]], [[Alemaña]] y otros países a mediaos del sieglu XX. Esti pueblu xeneró hasta marinos.}} {{ensin referencies|- Les pequeñes tiendes, chigres y restoranes tuvieron importancia. Tamién oficines de diverses compañíes acomuñaes a la banca y otros sectores.}} {{ensin referencies|- La esistencia d'un centru de salú y 2 centros d'enseñanza tamién xeneró diversos puestos de trabayu.}} {{ensin referencies|- Los servicios centraos nel turismu tuvieron un gran desenvolvimientu nes últimes décades del sieglu XX y a empiezos del XXI, xenerando una nueva fonte d'ingresos.}} {{ensin referencies|- Importante tamién foi'l trabayu n'empreses de camiones, como lóxica evolución de les carretes de sieglu pasaos. Tales empreses tamién sufrieron la repercusión de la cayida de la esplotación forestal al ser los encargaos de tresportar los productos.}} ;Oficios especializaos Les ocupaciones de los sos habitantes tuvieron asociaes al mediu natural circundante. La esplotación del monte yera una actividá prioritaria pos d'él llográbase'l combustible básicu pa regular la temperatura nos meses más fríos. Del monte tamién s'aprovechaba la ganadería nes sos múltiples variantes. Estes dedicaciones han pervivido hasta'l sieglu XX. [[Ficheru:Harz-1.jpg|thumb|]] Tamién se fueron amoldando a cambeos socesivos y xeneráronse nuevos oficios y otres formes d'esplotación del monte. * '''Resinero''' Oficiu rellacionáu col pinar. Trátase de la estraición de la resina del pinu ensin ensugar l'árbol cortando la corteza por que'l pinu “sudara” y asitiábase una chapa por qu'escurriera la resina, que diba parar a un recipiente de folla. Tal actividá desenvolver ente marzu y payares. En marzu faía una canal al cortar en vertical parte del tueru de los árboles. En xunu faía la primer coyida de los recipientes de folla. La última coyida facer en payares. Tola resina guardar en cubes. Les xentes pasar nel monte varios díes recoyendo la resina, viviendo en chabolos. * '''Peguero''' Amás de la tradicional esplotación de la madera del pinu tamién se sacaron otros productos d'esti árbol. Por casu al estrayer los toconos de pinos amás de facilitar l'enraigono de la piña y la nacencia de nuevos árboles estrayíense otros productos. El primeru son les tees, pequeñes lascas de madera con un altu concentráu de [[resina]]. Les tees pueden utilizase pa prender el fueu nes cocines económiques. Si les tees son convenientemente trataes llógrase'l pez. El procedimientu consiste na cocción de les tees estrayíes de los toconos. El pez usar pa botes y pelleyos de vinu y como pegamento p'ayudar a xunir tablillas en quebres de güesos nos animales. Esti productu yera importante pos sirvía pa impermiabilizar la madera de los barcos.<ref>La nuesa historia: Fornos de pez. [http://www.ayuntamientoquintanarsierra.com/cultura/historia.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133032/http://www.ayuntamientoquintanarsierra.com/cultura/historia.html |date=2016-03-04 }}</ref> Nel [[sieglu XVIII]] la esplotación de cachos residuales de los pinos xeneró la fabricación de pez casi a manera industrial al traviés de la Real Fábrica de Betumes pola esplotación de les tees resineras. [[Ficheru:Resin with insect (aka).jpg|thumb|]] El mapa de fornos del monte foi bien abondosu. Unu de los postreros ye'l fornu de Mataca. Apocayá los últimos pegueros de Quintanar remembraron el procedimientu pal llogru de tal productu.<ref>B. Antón: ''El pez derruempe los mares''. 23 de mayu de 2013[http://www.diariodeburgos.es/noticia/Z0EE84440-C22C-Y49B-5A08C18Y5BCD5978/20130523/pexe/derruempe/mares]</ref> * '''La carretería''' Nel sieglu XV otra ocupación importante foi'l tresporte per mediu de carros tiraos por bóvidos; taben encuadraos na Cabaña Real de Carreteros qu'esistió hasta finales del [[sieglu XIX]]; foi otru oficiu bastante común, cuantimás el tresporte de llana y madera, rellacionáu cola ganadería y a la esplotación forestal. '''Quintanar''' formó parte de la Xunta y Hermandá de Carreteros apurriendo una cantidá de carretes a esta asociación comercial y de tresporte. == Servicios públicos == ;Sanidá L'atención primaria y urxencies atender nel Centru de Salú que ta nel centru del pueblu. ;Educación * Colexu d'Educación Infantil y Primaria de la Veracruz. * IES “Tierra d'Alvargonzález”. * Biblioteca Pública Municipal.<ref>{{cita web |url=http://www.quintanardelasierra.es/turismu-y-ocio/biblioteques |títulu=Biblioteca Pública Municipal de Quintanar de la Sierra |fechaaccesu= |autor=: |obra= |editorial= |ubicación= |idioma= }}</ref> == Tresporte y comunicaciones == Crucie de caminos na carretera autonómica [[CL-117]] de [[Salas de los Infantes]] a [[Abeyar]]: * Provincial [[BU-V-8227]] a [[Canicosa de la Sierra]] rematando en [[Navaleno]] ([[N-234]]). * Autonómica [[BU-822]] a [[Neila]], travesando'l puertu de '''[[El Collado]]''' (1.400&nbsp;m). == Estructura urbana == El nucleu de población tien una forma bien allargada que coincide col cursu del Arlanza anque a distintu altor. El ríu xeneró una zona llana pero'l pueblu atopar nun puexu qu'evita hinchentes. La parte más antigua paez ser el nucleu próximu a la ilesia onde tamién taba un pequeñu campusantu. Entendía parte del barriu de La Cacera. Dende esta zona escontra El Cuetu, estiéndese otra parte del antiguu pueblu, que siguía escontra Trascastillo, nome qu'alude a dalguna fortificación güei inesistente. Según siguió aumentando la población añadiéronse nueves construcciones y nuevos barrios. Los primeros paez que fueron escontra La Plaza, el Frontón, Las Rozas y El Cuetu. Estremar nos siguientes barrios: El Cerro, La Iglesia, La Cacera, La Plaza, La Roza, La Sequería, La Fuente, Las Casas Baratas y Juventus. ;Arquiteutura popular Les cases son muestra d'arquiteutura serrana. Tán pensaes atendiendo al clima y al trabayu. Les ventanes yeren pequeñes p'aisllales del clima fríu. Les viviendes más antigües yeren de planta baxa y taben construyíos con madera, de les cualos non queda nenguna. Les construcciones de piedra esistentes na actualidá pertenecen a la edá moderno y contemporáneo siendo rares les anteriores al sieglu XVIII. La cocina yera unu de los elementos más importantes de la casa. De forma cuadrada, con parés de daqué más de 2 metros d'altor. Dende estes parés, va alzándose en forma de conu la chimenea, que'l so vértiz abrir al esterior pa la ventilación, salir el fumu y dexar entrar la lluz. Esti tipu de cocina ye como si fuera l'interior d'una campana. Les parés taben construyíes con materiales que reteníen el calor, como los adobes y la folla. La forma cónica que xeneraba la chimenea construyir con diversos materiales que nun amburaren, entretejidos y xuníos con folla. El fueu faía sobre un llar que solía tar al llau d'una paré y tamién podía tar nel centru pos asina dexaba una mayor distribución del calor lo cual yera bien importante pa curar la matanza. Con frecuencia teníen planta baxa onde taben los animales. Al esterior yeren carauterístiques les chimenees cóniques sobresaliendo más de 1 m. sobre'l teyáu. El remate de les chimenees tenía formes distintes; taben construyíes con folla y diversos materiales. Hai viviendes y chimenees d'esti tipu anque cada vez menos. Dende principios de sieglu XX empezar a instalar les denominaes "cocines económiques" que la so estructura yera de fierro que yera onde s'encender el fueu. Entá permanecen y son usaes pel hibiernu.<ref>Delfín de Miguel de Pedro: Historia de Quintanar de la Sierra y más. Remite a: Historia de Quintanar por Pedro Gil Abad. [http://quintanardelasierra.tripod.com/historia%20de%20quintanar.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919180716/http://quintanardelasierra.tripod.com/historia%20de%20quintanar.htm |date=2019-09-19 }}</ref> == Patrimoniu históricu-artísticu == - La ilesia. Construyida nel sieglu XVII, d'estilu neoclásicu. Ta edificada sobre otra ilesia más antigua a la cual pertenecen les tumbes na roca qu'hai debaxo y a los llaos de l'actual. El retablu principal ye del s. XVIII y los llaterales son del s. XVII. Dedicada al patrón de los conductores, [[Cristóbal de Licia|patrón]] que la [[Ilesia católica]] nun reconoz como [[santu]]. - El Conceyu foi construyíu en 1913, siendo alcalde Pedro Gil Domingo. L'edificiu principal ye de doble planta. La planta baxa tien 3 arcos que dan accesu a una portalada. Adosáu a esti edificiu hai un gran salón-teatru con un artísticu escenariu utilizáu pa diversos actos. Delantre del Conceyu ta la plaza. - Al pie de los edificios descritos tópase'l frontón municipal descubiertu. - A finales del sieglu XX construyó otru frontón cubiertu pal xuegu de pelota, xuegu bien enraigonáu nesta contorna. == Cultura == === Actividaes culturales === Hai actividaes entamaes por asociaciones: Asociación Sierra Alternativa, Real Cabaña de Carreteros, Asociación de xubilaos “San Cristóbal”, Asociación de pelota, Escuela de fútbol, diverses asociaciones de moces, peñes, etc. === Vocabulariu === Na Sierra desenvolvióse un vocabulariu o significáu de delles pallabres propiu d'estes tierres. Los exemplos son numberosos. Como toles pallabres non pueden ponese ende van dalgunes: Acharranchar, cuarterilla, chiculimiendres, beceñero, cabizcorniau, carchear, carchón, pinchicharra, aimá, chachavi, arremostricón, coscurra, garia, etc.. Otres pallabres pueden paecer d'esta contorna pero son más xenerales casu de les referíes a asuntos que tienen que ver cola ganadería, la matanza y coses similares. Lo qu'asocede que al dir sumiendo la manera de producción que les anició van sumiendo estes pallabres.<ref>{{cita web |url = http://www.vallenajerilla.com/berceo/pregueru/dialeutoriojanobrievayurbion.htm |títulu = ''Traces fóniques del dialeutu altu rioxanu nos valles de Canales, del Brieva y del Urbión''. |fechaaccesu = |autor = José María Pastor Blanco (1998): |obra = |editorial = Berceo. Nᵘ134. |issn = 0210-8550 |páxines = 21-37 |ubicación = |idioma = }}</ref> === Fiestes y eventos === '''Quintanar de la Sierra''' tien dos fiestes patronales: [[Nª Sª de les Candeles]], que se celebra'l 2 de febreru, y [[Cristóbal de Licia|San Cristóbal]] (patrón de los conductores), que se celebra'l 10 de xunetu. Son conocíes nes llocalidaes próximes al conceyu pol bon recibimientu que se fai a los turistes y l'allegría de los vecinos. L'últimu sábadu de mayu tien llugar la popular romería de Revenga, celebrada nel [[Comuñeru de Revenga]] (integráu polos conceyos de '''Quintanar de la Sierra''', [[Regumiel de la Sierra]] y [[Canicosa de la Sierra]]). El 15 d'agostu celebra la romería de "La Virxe" nel prau de la Guía, faciéndose misa na ermita del mesmu nome. === Quintanar na lliteratura === * [[Pio Baroja]]. ''L'escuadrón del Brigante''. Pertenez a ''Memories d'un home d'aición'', basada n'Eugenio d'Avinareta que vivió nel [[País Vascu]] na dómina de la [[Primer Guerra Carlista]]. ''L'escuadrón del Brigante'' desenvolver nes contornes d'esta sierra, los [[Picos d'Urbión]] y munchos de los pueblos, ente ellos ''Quintanar''. * [[Rafael Alberti]] dedicó-y los siguientes versos: ''De Salas de los Infantes a '''Quintanar de la Sierra''': Pola espesura, el mio amor, perdióse-y una cabra y va llorando'l pastor. - ¡El mio mastín, el mio dulce galga! Matar los venaos nel monte. Pel monte, los mios güeyos, sola, la mio cabra. <ref>Rafael Alberti (1925): ''L'amante''. Pamplona: Editorial Lleer-y. 2012. ISBN 978-84-15614-22-7. [https://books.google.es/books?id=do92L1Y3m4MC&pg=PT3&dq=quintanar+de+la sierra&hl=es&sa=X&ei=txQYVJGHDfDA7AaojYDABQ&ved=0CE0Q6AEwBzgK#v=onepage&q=quintanar%20de%20la%20sierra&f=false]</ref> * [[Gerardo Diego]] tamién, en ''Soria'': La nieve, neños, la nieve baxa la nieve, por Quintanar de la Sierra danzando vien. Yá nieva la nieve nuevo sobre la nieve. Yá mide más d'una vara poles parés. == Gastronomía == Un platu típicu ye la [[caldereta]] y l'[[ayu arrieru]] que solíen comer los que trabayaben nel caltenimientu y curiáu de los montes. Otros productos son los [[embutíos]] caseros y les cecines d'animales domésticos y tamién de xabalín, corzu y venado. == Deportes == * Frontón municipal descubiertu. Nel centru del pueblu. * Frontón '''Pascual II'''.<ref>{{cita web |url= https://www.asegarce.com/es/frontones/pascual-370.html|títulu= Pascual II. |fechaaccesu= |autor=cdquintanar|obra= |editorial= |ubicación=|idioma=}}</ref> , n'honor d'Isaías Pascual, pelotari de '''Quintanar ''' nos años 60 del sieglu XX. Naquella década, '''Quintanar ''' (y otros pueblos de la [[contorna de Pinares]]) yera un pebidal de pelotaris. Al pie de los Pascual, taben: ''"El Zurdu"'', ''"El Toñi"'', etc. Esti frontón ye cubiertu pal xuegu de pelota. Tamién s'utiliza pa otres actividaes cuando ye necesariu. * Campu de fútbol “El Henar”. Nél xuega'l C.D. Quintanar de la Sierra<ref>{{cita web |url= http://www.cdquintanar.com/?id_pag=81|títulu= C.D. Quintanar de la Sierra'. |fechaaccesu= |autor=cdquintanar|obra= |editorial= |ubicación=|idioma=}}</ref> y otros equipos. == Persones destacaes == * Isaías Pascual, '''Pascual II'''. Foi un pelotari de '''Quintanar ''', que da nome al frontón cubiertu del pueblu. La so familia tenía tradición de pelotaris; el so tíu "Quico" (Pascual I), el so hermanu "Juani" (Pascual III), el so primu Julián (Pascual IV). En 1958 quedó campeón del mundu en [[Biarritz]] (Francia). Darréu, dir a [[Eibar]] ([[Guipúzcoa]]), onde xugó como profesional; siempres venía al so pueblu a xugar nes fiestes de xunetu, acompañáu de los meyores pelotaris del momentu. Cuando se retiró, volvió a '''Quintanar ''', onde pasó los sos últimos años. * [[Gonzalo Martínez Díez]], clérigu y medievalista español. * [[José Luis Mediavilla]], psiquiatra y escritor. * Raimundo Blanco Camarero -"Rai"-, (pelotari).<ref>{{cita web |url= http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/bilatu/Raimundo%20Blanco%20Camarero/0/ |títulu= Raimundo Blanco Camarero |fechaaccesu= |autor= Bernardo Estornés Lasa Fondoa:|obra= |editorial= Auñamendi Eusko Entziklopedia|ubicación=|idioma=}}</ref> * [[Conrado Blancu Plaza]], poeta y empresariu teatral español. * Ernesto Sanz y Sanz, químicu, direutor de colexu, profesor y benefactor. Tien dedicada una cai nel pueblu.<ref>{{cita web |url= http://es.geoview.info/calle_ernesto_sanz_sanz,199222789w |títulu= Calle Ernesto Sanz y Sanz |fechaaccesu= |autor= geoview.info |obra= |editorial= |ubicación=|idioma=}}</ref> * Sergio Hernando, cocineru ganador del campeonatu de La Rioxa nel III Memorial Diego Carasa.<ref>{{cita web |url= http://www.lariojacapital.com/noticias/108-Sergio_Hernando_restaurante_Cueva_Dona_Isabela_gana_III_Memorial_lsquoDiego_Carasarsquo|títulu= Sergio Hernando, del restorán 'La Cueva de Doña Isabela', gana'l III Memorial 'Diego Carasa'.|fechaaccesu= |autor= La Rioxa Capital. Ricamesa. Santo Domingo de la Calzada. 28-02-2011|obra= |editorial= La Rioxa capital.|ubicación=|idioma=}}</ref> * Pedro Gil Abad, escritor y cronista de la Villa. * Humberto Abad, escultor.<ref>{{cita web |url=http://www.paginabierta.com/arte_escultura/humberto_abá_01.htm|títulu= Humberto Abad |fechaaccesu= |autor= páxina abierta - arte, artesanía:|obra= |editorial= |ubicación=|idioma=}}</ref> == Ver tamién == {{cat persones}} == Bibliografía == * Gil Abad, Pedro. ''Quintanar de la Sierra, un pueblu burgalés de la contorna de pinares''. 2ª ed. Burgos: Diputación Provincial, 1986 == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Burgos]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Burgos]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 8cjwgj6k165h4tq03owieuz9b2jx6um 0 120765 4502818 3998883 2026-07-06T00:00:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502818 wikitext text/x-wiki {{revisáu|t=20191022095246}} {{llocalidá | partíu = Medina de Rioseco }} '''Quintanilla del Molar''' ye una llocalidá y conceyu de la [[provincia de Valladolid]], [[Castiella y Llión]], [[España]]. Forma parte xunto col conceyu de [[Roales de Campos]] d'un exclave de la [[provincia de Valladolid]] asitiáu na provincia de [[provincia de Zamora|Zamora]] (llamáu [[enclave de Roales y Quintanilla]]). El so edificiu más significativu ye la ilesia parroquial de Santu Tomás d'Aquino, d'estilu barrocu del sieglu XVIII, construyida en lladriyu y mampostería, de la que sobresal la so torre. Les sos principales fiestes son les de [[Tirso (santu)|Santiso]], el 28 de xineru, y les de [[San Isidro Llabrador|San Isidro]], el 15 de mayu.<ref>{{Cita web |url=http://www.quintanilladelmolar.ayuntamientosdevalladolid.es/?q=node/10 |títulu=Conceyu de Quintanilla del Molar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170312204659/http://www.quintanilladelmolar.ayuntamientosdevalladolid.es/?q=node/10 |fechaarchivu=2017-03-12 }}</ref> Ye travesáu nel so llau oeste pol regueru de la Vega. Parte del so términu municipal intégrase dientro de la [[ZEPA]] [[Penillanuras-Campos Sur]] y de la [[ZEPA]] [[Penillanuras-Campos Norte]]. == Demografía == Tien una población de {{persones|unidá=habitantes}}. == Ver tamién == * [[Enclave de Roales y Quintanilla]] * [[Gastronomía de la provincia de Valladolid]] * [[Historia de la provincia de Valladolid]] * [[Economía de la provincia de Valladolid]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Valladolid]] [[Categoría:Conceyos de Valladolid]] nxn0dlbnvhlvsl9levt0bns86ys98aa 0 121823 4502810 4414300 2026-07-05T22:37:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502810 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Pétrola''' ye un [[Conceyu (España)|conceyu]] [[España|español]] asitiáu al sureste de la [[península ibérica]], na [[provincia d'Albacete]], dientro de la [[comunidá autónoma]] de [[Castiella-La Mancha]]. Ta allugáu na contorna de la [[La Mancha de Montearagón|Mancha de Montearagón]] y atópase a 33 km de la capital provincial. En [[2017]] cuntaba con 719 habitantes, según los datos oficiales del [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]]. Entiende la [[pedanía]] de Les Anorias, asitiada a 8 km del conceyu. == Economía == La so economía ta basada na [[ganadería]] y l'[[agricultura]]. Cultívense dellos [[cebera|ceberes]], ente los que destaca la [[cebada]]. Los vinos producíos en Pétrola tán amparaos so la [[Almansa (vinu)|Denominación d'Orixe Almansa]]. == Patrimoniu == Ente'l patrimoniu históricu, destaca la ilesia parroquial de Pétrola, que s'atopa so la advocación de San Bernabé Apóstol. La construcción del templu ye de finales del sieglu XVIII, ente Xunu de 1793 y Febreru de 1796 y foi una de les primer ilesia construyida dafechu na provincia pol arquiteutu murcianu D. Lorenzo Alonso Franco (1750-1810). El templu ye d'estilu neoclásicu y compónse d'una nave con capiyes-forniques llaterales de poca fondura, dos pequeños cuerpos a los llaos de la cabecera, fachada rematada en frontón y torre asitiada na mentada cabecera. == Reserva Natural: Llaguna Salada de Pétrola == {{AP|Llaguna de Pétrola}} Atopar a pocos metros del nucleu poblacional de Pétrola y ye unu de los mayores reclamos del conceyu, lo cual débese sobremanera a la singularidá d'esti espaciu. Asitiada a 860 [[msnm]], atopar allugada nuna cuenca d'alimentación complexo, que dexa la presencia de distintes hábitats acuáticos con distintos salinos. Ye una llaguna esteparia, somera, de 1 a 2 metros de fondura en función de la dómina del añu. Tien una superficie de 343 hectárees y la so agua aumenta nel equinocciu de seronda y primavera. Púdose reparar estos últimos años la so crecedera en partes de bancales y caminos que fueron anubiertos. Destacar pola so fauna y la so vexetación, con especies incluyíes nel Catálogu Rexonal d'Especies Amenaciaes como ''[[Limonium]] thiniense'', Vulnerable y ''Lamprothamnium papulosum'' y ''[[Artemisia caerulescens]]'' subsp. ''gallica'', tocantes a vexetación, amás de la [[malvasia]] y el tarru blancu, tocantes a fauna. A veres de la llaguna atopa l'antigua fábrica de sal arrodiao por unes salines de les cualos, d'antiguo, llográbase esti productu. La Llaguna de Pétrola ye anguaño unu de los pocos puntos de cría del [[flamencu común]] (''[[Phoenicopterus]] roseus'') n'[[España]], cuidao que'l so allugamientu nel interior de la península, ente les güelgues costeres y los de La Mancha húmeda, convertir nel únicu casu, xunto al de la Llaguna de Fuente de Piedra n'Andalucía. Ye polo tanto un casu singular, yá que son bien pocos los llugares de reproducción de flamencos consiguíos o intentaos na península, según los datos del biólogu Juan Picazo Talavera. Nesti sentíu, hasta los años 1999 y 2000, nun criaron con ésitu, según datos de la Sociedá Albacetense d'Ornitoloxía. Dempués, nun se rexistró un nuevu intentu de cría hasta [[2010]]. Esta llaguna salada ye una de les más importantes d'[[España]]. == Fiestes == Les sos fiestes patronales celebrar del 11 al 13 de xunu, n'honor de [[Bernabé apóstol|San Bernabé]]. Otres fiestes que trescurren a lo llargo del añu son: *[[Antonio Abad|San Antón]] el 17 de xineru, onde tien llugar l'encendíu de fogueres peles cais. *[[Antroxu]] que suel tener llugar el fin de selmana de siguío de la Selmana Blanca. *Domingo de [[Resurrección]] onde se celebra la denomada como ''mona'' onde les xentes van pasar el día a La Galana, campu que queda cerca del conceyu. *El primer fin de selmana d'ochobre celebra la festividá de [[Virxe del Rosariu|Nuesa Señora del Rosariu]]. *Nel mes de payares celebra la festividá de [[Cecilia de Roma|Santa Cecilia]], patrona de la música. Nel so honor l'Asociación Músicu-Cultural ''San Bernabé'' celebra diversos actos. Tampoco cabo escaecer les fiestes patronales n'honor a [[Rita de Casia|Santa Rita]] de la [[pedanía]] de Les Anorias, que tienen llugar el 22 de mayu. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=Información turística sobre la Llaguna de Pétrola |2=http://www.turismocastillalamancha.com/naturaleza/acuta-natural-llaguna-de-petrola |date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. * [[Llaguna de Pétrola|Artículu sobre la Llaguna de Pétrola en ''Wikipedia'']]. * Picazo Talavera, J. (2009). “Datos sobre la reproducción del Flamencu Común na Llaguna de Pétrola (Albacete)”, Revista d'Estudios Albacetenses, Sabuco, nᵘ7, páxs.281-295 * [https://www.dipualba.es/webcultura/documentu.aspx?id=2771] {{Tradubot|Pétrola}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos d'Albacete]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia d'Albacete|Pétrola]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] p7kyo3u6gi5f5o55brb0hdc4y4zrqtb 0 122866 4502791 4419098 2026-07-05T18:53:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502791 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} [[Ficheru:Map of Puebla de Guzmán (Huelva).png|thumb|250px|Llocalización de Puebla de Guzmán]] '''Puebla de Guzmán''' ye un [[conceyu]] [[España|español]] de la [[provincia de Huelva]], [[Andalucía]]. Nel añu [[2013]] cuntaba con 3127 habitantes. La so estensión superficial ye de 337 km² y tien una densidá de 9,24 hab/km². Los sos [[coordenaes xeográfiques]] son 37º 36' N, 7º 15' O. Asítiase a una altitú de 214 [[metros]] y a 63 quilómetros de la capital, [[Huelva]]. Llenda al norte con [[Paymogo]] y [[Santa Bárbara de Casa]]. == Demografía == Númberu d'habitantes nos últimos diez años. {{Evolución demográfica |1996=3215|1998=3210|1999=3191|2000=3140|2001=3190|2002=3100 |2003=3095|2004=3171|2005=3194|2010=3114|2013=3127 |fonte=INE-es}} == Historia == {{referencies|t=20110109|Europa}} La contorna del Andévalo tuvo habitada dende tiempos inmemoriales. Créese que la pallabra Andévalo tien el so orixe nel dios prerromanu [[Endovélico]],{{demostrar}} dios del "Infiernu y la nueche, de l'aldovinación y de la salú" y, adoptabamaoa forma de [[xabalín]], al cual adorábase tamién nes tierres del actual Portugal. La primer buelga prerromana topada procede de la paraxa conocida como La Longuera, nel cual atopóse una tumba con restos de cerámica y otres muertes.{{demostrar}} Esisten pruebes de l'actividá minera desenvuelta polos romanos, estrayéndose cobre, fierro y plata ente otros metales nes mines de les Cabeces de la Campera, [[Mina de Les Ferreríes]], Cabezo de Xibraltar y otres. Pela redolada del Cabezo del Águila atoparon una piedra funeraria con inscripciones y otros restos.{{demostrar}} Tamién la civilización musulmana dexó les sos buelgues ente les que destaquen unos cachos de cayuela con inscripciones. Coles mesmes mandó la buelga del so pasu, nel términu, como'l castiellu-fortificación na finca Zurita.{{demostrar}} Afayos de, tumbes árabes, y inclusive na mesma Peña, la evidencia d'una ocupación y usu como enclave defensivu de singular importancia naquellos tiempos. Na Edá Media esistíen dos poblaos denominaos Alquería de la Vaca y Alquería de Juan Pérez. La llocalidá naz alredor del castiellu de Alfayat, que según paez foi construyíu ente los años [[1262]] y [[1298]] y unos cien años dempués hai noticies de que'l llugar yera conocíu como La Alquería de Juan Pérez. Nesti puntu unviamos a Francisco Nuñez Roldán, que diz "Niebla yera la cabecera del Condáu". El so ampliu términu entendía numberosos pueblos y aldegues esistentes yá o de nueva creación o repoblación. Na concesión real d'esti señoríu tan estensu incluyéronse amplios derechos sobre'l campu del Andévalo y ye nesta área onde s'atopaben los llugares de Puebla de Guzmán, Paymogo, Villanueva de les Cruces, Cabezas Rubias, Calañes, Alosno y El Almendro Puebla de Guzmán yera una de les entidaes de población qu'apaecen na concesión del señoríu, denominándose entós Alcaria de Juan Pérez. En [[1427]] tomóse posesión d'ella en nome del conde y designóse nuevu alcalde y alguacil, aludiéndose a la esistencia d'otros vecinos, -y añade l'autor-. Con éses el llugar nun yera de nueva creación, ensin dulda". El 7 de xineru de [[1445]], don Juan de Guzmán, [[Condáu de Niebla|conde de Niebla]], col motivu de revitalizar demográficamente el so señoríu, concedió una serie de franquicies a los sos pobladores y a aquellos que s'establecieren ellí per primer vegada. Otra fecha importante foi la del 3 de febreru de [[1481]], cuando según consta documentalmente apaez per primer vegada'l nome de Poblar de Guzmán, suponiéndose qu'esti cambéu de nome tuvo de xustificase pol interés del [[Ducáu de Medina Sidonia|duque de Medina Sidonia]] por demostrar la so pertenencia al llevar el so apellíu. En [[1481]] apaez yá la denominación de Puebla de Guzmán, concediéndose en [[1796]] el títulu de Villa pol Rei [[Carlos IV d'España]]. Mientres el [[sieglu XVI]] foi constante escenariu d'invasiones portugueses consecuencia de la guerra pa consiguir Portugal la separación del Reinu d'España. A principios del [[sieglu XIX]] foi invadida polos franceses. Magar la guerra nun traería en sí consecuencies nefastes, surdiría a partir d'ella, unu de los episodios que, na hestoria recién, tuvo consecuencies importantes. Los franceses nun tuvieron en Puebla de Guzmán de forma fixa, pero si foi pasadoriu pa la conquista de Sevilla y la de Badayoz, por tropes al mandu del Xeneral Soult. Sicasí, paez ser que'l castiellu, yá na so última dómina sirvió de cuartel pa les tropes españoles. Apuntáu dalgún otru datu sobre la hestoria d'esta llocalidá eminentemente andevaleña, nel añu [[1840]], la Diputación Provincial, ante la continuidá de les aiciones de bandos por cuenta de les reparties de [[1812]], decide, tres el desacatamientu a una providencia anterior, reprimir pola fuercia, " les demasías y desacatamientos de que ye víctima la población". Referir a los llamaos 'suministros' tierres partíes tres la ocupación francesa ente aquellos que contribuyeron a la llucha contra los franceses abasteciendo a arteru, A finales d'esi sieglu revitalízase l'actividá minera esplotándose los ricos xacimientos de manganesu, cobre y piritas en Ferreríes, Cabeces de la Campera y La Mina del Toro, creándose nuevos asentamientos como'l pobláu de Mines de Ferreríes, lo que va provocar un aumentu considerable de la población, ininterrumpíu inclusive mientres el conflictu civil y los años siguientes de penuria. Puebla de Guzmán algama'l máximu poblacional en [[1950]] con 6.661 habitantes. Cabo resaltar, que'l 15 d'avientu de [[1930]], vecinos de Puebla de Guzmán, siguiendo'l golpe militar conocíu como la [[Sulevación de Jaca]] proclamaron la [[Segunda República Española]]. Darréu, mientres la [[Guerra civil española]] la población sufrió una importante represión<ref>[http://www.andalucesdiario.es/gente/solo-jose-recuerda-a-las-rosas-de-guzman/ Namái José recuerda a les Rosas de Guzmán]</ref> Dada les escases iniciatives económiques de la zona, nesa década de los 50 garrar a una moderada cayida poblacional que se va intensificar nos años 60 de resultes de la emigración. Nesos momentos, la situación de crisis de la devesa y los aprovechamientos agropecuarios y el cayente de la minería nun ufierta alternatives económiques vidables pa bona parte de los sos habitantes. Daqué más de 2.000 persones van buscar na emigración la única vía de sobrevivir partiendo escontra una ciudá de Huelva económicamente esplosiva, amás d'emigrar a Barcelona, Madrid, Bilbao, Valencia y a dellos países estranxeros. Esti procesu migratoriu, entá siendo negativu, moderar na década de los 70 y práuticamente detiénse nos 80. Anguaño la población xube a unos 3.200 habitantes. == Ver tamién == * [[Alfayat de la Peña]] * [[Danza d'espaes de Puebla de Guzmán]] == Referencies == {{llistaref}} {{Enllaz rotu|1= |2=http://huelvabuenasnoticias.com/2015/03/31/l%27oxetivu |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} invisible-de-pedro-carrasco/ == Enllaces esternos == *[http://www.puebladeguzman.es Conceyu de Puebla de Guzmán] - Páxina oficial *[https://www.juntadeandalucia.es/institutodeestadisticaycartografia/sima/htm/sm21058.htm Puebla de Guzmán] - Sistema d'Información Multiterritorial d'Andalucía *[http://labalsita.com/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=65 Hermandá La Nuesa Señora de la Peña de Huelva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051727/http://labalsita.com/cms/index.php?option=com_content&task=view&id=32&Itemid=65 |date=2016-03-04 }} *[http://www.iaph.es/web/canales/conoce-el-patrimonio/rutas-culturales/contenido/Rutas_propias/06_03_Ingenios_del_Aire Ruta "Inxenios del aire: molinos de vientu na contorna del Andeválo na provincia de Huelva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818033257/http://www.iaph.es/web/canales/conoce-el-patrimonio/rutas-culturales/contenido/Rutas_propias/06_03_Ingenios_del_Aire |date=2014-08-18 }}. [[Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu|IAPH]]. ''Rutes culturales d'Andalucía''. *[http://www.juntadeandalucia.es/cultura/iaph/paisajecultural/documentos/PICA_Cabezo_de_la Pe_a_(Poblar de_Guzman_Huelva).pdf Cabezo de la Peña (Poblar de Guzmán, Huelva)]. IAPH. ''Paisaxe cultural''. {{Tradubot|Puebla de Guzmán}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Conceyos de Huelva]] [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Huelva]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial]] 82ackvljm5fajppzuetwi9ai9jfkfjp 0 126351 4502780 4265111 2026-07-05T16:39:31Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502780 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Safí''' (n'árabe: آسفي) ye una provincia de [[Marruecos]], na rexón de [[Dukala-Abda]]. Tien el mesmu nome que'l de la so prefeutura, [[Safí]]. Tenía, en [[2004]], {{formatnum:881007}} habitantes.<ref name="Gazetteer">[http://gazetteer.de/wg.php?x=&men=gpro&lng=fr&dat=32&geo=-6441&srt=npan&col=aohdq Province de Safi sur le site de World Gazetter, par Stefan Helders.]</ref> == Demografía == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Evolución demográfica<ref name="Gazetteer"/> |-style="background: #dfid" ! [[1994]] !! [[2004]] !! [[2012]] |- | align=center| {{formatnum:822564}} || align=center| {{formatnum:881007}} || align=center| {{formatnum:941825}} |- | colspan=6 align=center| <small> 1994, 2004 : censu ; 2012 : cálculu. |} == División alministrativa == La provincia de Safí consta de 5 [[conceyu|conceyos]] y 29 comuñes: === Conceyos === * [[Echemmaia]] * [[Jamaat Shaim]] * [[Safí|Safi]] * [[Sebt Gzoula]] * [[Youssoufia]] === Comuñes === {{Columnes}} * [[Atiamim]] * [[Atouabet]] * [[Ayir]] * [[Bouguedra]] * [[Dar Si Aissa]] * [[El Beddouza]] * [[El Gantour]] * [[El Ghiate]] * [[El Gouraani]] * [[Esbiaat]] {{Nueva columna}} * [[Hrara]] * [[Ighoud]] * [[Jdour]] * [[Jnane Bouih]] * [[Khatazakane]] * [[Laamamra]] * [[Labkhati]] * [[Lahdar]] * [[Lakhoualqa]] * [[Lamaachate]] {{Nueva columna}} * [[Lamrasla]] * [[Lamsabih]] * [[Moul El Bergui]] * [[Oulad Salmane]] * [[Ras El Ain]] * [[Saadla]] * [[Sidi Aissa]] * [[Sidi Chiker]] * [[Sidi Ettiji]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120426180741/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1248940887&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-6441&srt=npan&col=adhoq&msz=1500 Safi: largest cities and towns and statistics of their population.] * [http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf Recensement général de la population et de l'habitat de 2004. Haut-commissariat au Plan, Lavieeco.com.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501072416/http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf |date=2015-05-01 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies de Marruecos|Safí]] [[Categoría:Dukala-Abda]] bk1jeq6zm8e5qnkelqes4cjiyv819wp 0 126359 4502781 4251783 2026-07-05T16:49:10Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502781 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Tarudant''' ye una provincia que forma parte de la rexón económica marroquina de [[Sus-Masa-Draa]]. La so población según censu de 2004 yera de 780.661. == División alministrativa == La provincia de Tarudant consta de 7 [[conceyu|conceyos]] y 82 comuñes:<ref name=censimento>{{cita web |url = http://www.hcp.ma/pubData%5CDemographie%5CRGPH%5CPopulationlegale(1).pdf |formatu = pdf |idioma = francés |títulu = Censu xeneral de población 2004 |fechaaccesu = 5 de xunetu de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091113144833/http://www.hcp.ma/pubData/Demographie/RGPH/Populationlegale(1).pdf |fechaarchivu = 13 de payares de 2009 }}</ref> === Conceyos === * [[Ait Iaaza]] * [[El Guerdane]] * [[Irherm]] * [[Oulad Berhil]] * [[Oulad Teima]] * [[Taliouine]] * [[Tarudant]] === Comuñes === {{Columnes}} * [[Adar (Marocco)|Adar]] * [[Agadir Melloul]] * [[Ahl Ramel]] * [[Ahl Tifnoute]] * [[Ahmar Laglalcha]] * [[Ait Abdallah]] * [[Ait Igas]] * [[Ait Makhlouf]] * [[Amalou]] * [[Aoulouz]] * [[Arazan]] * [[Argana]] * [[Askaouen]] * [[Assads]] * [[Assaisse]] * [[Assaki]] * [[Azaghar N'Irs]] * [[Azrar]] * [[Bigoudine]] * [[Bounrar]] * [[Eddir]] {{Nueva columna}} * [[El Faid]] * [[El Koudia El Beida]] * [[Freija]] * [[Día Ou Gailal]] * [[Día Ou Moumen]] * [[Día Ougoummad]] * [[Igli]] * [[Igoudar Mnabha]] * [[Iguidi]] * [[Imaouen]] * [[Imi N'Tayart]] * [[Imilmaiss]] * [[Imoulass]] * [[Issen]] * [[Lagfitat]] * [[Lakhnafif]] * [[Lamhadi]] * [[Lamhara]] * [[Lamnizla]] * [[Machraa L'Ain]] * [[Nihit]] {{Nueva columna}} * [[Oualqadi]] * [[Oulad Aissa]] * [[Ouneine]] * [[Ouzioua]] * [[Sidi Abdellah Ou Said]] * [[Sidi Ahmed Ou Abdallah]] * [[Sidi Ahmed Ou Amar]] * [[Sidi Boaal]] * [[Sidi Borja]] * [[Sidi Boumoussa]] * [[Sidi Dahmane]] * [[Sidi Hsaine]] * [[Sidi Moussa Lhamri]] * [[Sidi Mzal]] * [[Sidi Ouaaziz]] * [[Tabia]] * [[Tafingoult]] * [[Tafraouten]] * [[Talgjount]] * [[Talmakante]] {{Nueva columna}} * [[Tamaloukte]] * [[Taouyalte]] * [[Tassousfi]] * [[Tataoute]] * [[Tazemmourt]] * [[Tidsi Nissendalene]] * [[Tigouga]] * [[Tindine]] * [[Tinzart]] * [[Tiouit]] * [[Tisfane]] * [[Tisrasse]] * [[Tizgzaouine]] * [[Tizi N'Test]] * [[Toubkal]] * [[Toufelaazt]] * [[Toughmart]] * [[Toumliline]] * [[Zagmouzen]] * [[Zaouia Sidi Tahar]] |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120418224849/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1248422204&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-6480&srt=npan&col=adhoq&msz=1500 en World-gazetteer.com Taroudant ] {{Tradubot|Provincia de Tarudant}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies de Marruecos|Tarudant]] 5uwx7r1ghdd1f718gxyoasvz5d33jje 0 126443 4502760 4498670 2026-07-05T12:30:53Z ~2026-38308-94 150490 /* Lletra */ 4502760 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Os Pinos | trescripción = | títulu_ast = Los Pinos | títulu_alt = | títulu_alt_ast = | títulu_alt_2 = | títulu_alt_ast_2 = | imaxe = Flag_of_Galicia.svg | tam_imaxe = | etiqueta = | prefixu = | llugar = {{bandera2|Galicia}} | autor = [[Eduardo Pondal]] | fecha_letra = | compositor = [[Pascual Veiga]] | fecha_música = | adoptáu = [[29 de mayu]] de [[1984]] | hasta = | multimedia = | título_multimedia = Himno (lletra en castellán) }} El '''Himnu de Galicia''' ye unu de los símbolos de la [[Comunidá Autónoma de Galicia]], según establezse na so [[Estatutu d'autonomía de Galicia]] y la ''Llei de Símbolos de Galicia''.<ref>{{cita web |url=http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=1985/05019| títulu = Ley de 29 de mayu de 1984 de símbolos de Galicia. DOGA núm. 120, de 23 de xunu de 1984.}}</ref> El títulu oficiosu del himnu gallegu ye ''Os Pinos''. Recibe esi nome por cuenta de que'l so lletra constituyir les dos primeres partes —cuatro estrofes de los diez que tien— del poema ''[[Os Pinos (poema)|Os Pinos]]''. La lletra ye d'[[Eduardo Pondal]] y la música foi compuesta por [[Pascual Veiga]]. == Historia == El testu del himnu ye frutu de la correspondencia que caltuvieron [[Eduardo Pondal]] y [[Pascual Veiga]] en [[1890]], nel que'l compositor solicitába-y al escritor un testu pa una partitura que diba presentar por cuenta de un certame nel que se diba a escoyer el meyor himnu gallegu pal casu que'l premiu resultara ermu. Dempués de delles redacciones, Pondal únvia-y un primer testu que tituló ''[[Breogán]]''. [[Pascual Veiga]] solicíta-y dellos cambeos na acentuación p'afaelo rítmicamente a la música qu'había compuestu. El testu definitivu publicóse yá como ''Os Pinos'' per primer vegada'l [[22 de mayu]] de 1890 nun folletu del certame musical que convocara l'Orfeón nº4 de La Coruña pa escoyer la meyor Marcha Rexonal Gallega. El testu apaeció tamién en ''[[A Monteira]]'' de [[Lugo]] y en ''[[L'Ecu de Galicia]]'' de [[L'Habana]]. A la fin, anque hubo ensayos, l'himnu nun s'interpretó (la mayoría de les versiones de la lletra del himnu deriven del testu qu'apaeció nel númberu 18 de la revista ''Galicia'' de L'Habana en 1905; en 1935 el testu integrar na segunda edición, realizada pola [[Real Academia Gallega]], de ''Queixumes dos pinos'', base de les versiones modernes del testu). Al igual qu'otros símbolos de [[Galicia]], como la [[Bandera de Galicia|bandera]], l'establecimientu del himnu gallegu foi frutu de la emigración. En 1907, [[Xosé Fontenla Leal]] encargólu a [[Manuel Curros Enríquez]] (unu de los mayores esponentes del [[Rexurdimento]] gallegu, que moraba en L'Habana) qu'escribiera la lletra, y a [[José Castro "Chané"]] la música, pero Curros nun foi capaz de componer la lletra rápido y Fontenla decidió escoyer el poema de Pondal cola música de Veiga. Estrenóse'l [[20 d'avientu]] de [[1907]] nel Centru Gallego de [[L'Habana]] -güei [[Gran Teatru de L'Habana]]- y hasta [[1923]] foi entonáu por rexonalistes y agraristas nos sos actos, consolidándose pasu ente pasu como símbolu de [[Galicia]]. Cuándo se prohibió'l so usu mientres la dictadura de [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera]], les sociedaes gallegues d'[[América]] intensificaron el so interés pola so interpretación pública. Cola [[Segunda República Española|Segunda República]] algamó la reconocencia oficial. Evitóse'l so usu mientres la dictadura [[Francisco Franco|franquista]] ya inclusive mientres la etapa de aperturismo del réxime namái se cantaba, seya que non, n'actos culturales y como un cantar más dientro del [[folclor]] gallegu. Sicasí, dende [[1960]] empieza a interpretase de manera más esplícita, anque azorronando los sos aspeutos ideolóxicos. En concretu, cantábase namái la primer parte. En [[1975]], mientres teníen llugar unos actos folclóricos na [[Día Nacional de Galicia|fiesta del Apóstol Santiago]], la xente empezó a irguise pa cantalo. Al añu siguiente, muertu yá'l dictador, instauróse esti costume de manera definitiva na Plaza de la Quintana, ratificáu tamién poles autoridaes asistentes. Los partíos non nacionalistes asumir, finalmente, na campaña de les primeres eleiciones democrátiques ([[1977]]). == Motivos == El motivu central del himnu ye que Galicia espierte del so suañu y entame el camín escontra la llibertá, escuchando, pa ello, la voz de los rumorosos pinos, que simbolicen al pueblu gallegu. El nome de Galicia nun figura nel poema, como ye habitual en Pondal, y nel so llugar faen referencies metafóriques al llar y a la nación de [[Breogán]]. Amás del [[celtismu]] y del [[helenismu]] siempres presentes na obra de Pondal, foi la so capacidá pa enfusar nos sentimientos del pueblu y espresar les sos aspiraciones fundamentales, lo que fizo posible el so ésitu. == Lletra == {{AP|Os Pinos (poema)}} En 1890, cuando foi escritu'l poema orixinal, inda nun esistía una norma ortográfica establecida del idioma gallegu. La lletra del himnu oficializada en 1984 siguió la normativa ortográfica (''[[Normativa oficial del idioma gallegu|Normas ortográficas y morfolóxicas do Idioma Galego]]'') vixente pal idioma gallegu en dicha fecha, polo que, consecuentemente, esisten diferencies d'escritura ente la lletra del himnu y la versión orixinal del poema de Pondal. [[Ficheru:Lugo 05-21c.JPG|miniatura|300px|Placa na plaza Mayor de Lugo.]] {| |- ! Gallego (lletra oficial) ! Asturianu |- | Que din os rumorosos<br />na costa verdecente,<br />ao raio tresparente<br />do prácido luar?<br /> Que din as altas copas<br />de escuro arume arpado<br />co seu ben compasado<br />monótono fungar?<br /> Do teu verdor cinguido<br />e de benignos astros,<br />confín dos verdes castros<br />e valeroso chan,<br /> non deas a esquecemento<br />da inxuria o rudo encono;<br />desperta do teu sono<br />Fogar de Breogán.<br /> Os bos e xenerosos<br />a nosa voz entenden<br />e con arroubo atenden<br />o noso rouco son, <br />mais só os iñorantes<br />e féridos e duros,<br />imbéciles e escuros<br />non nos entenden, non.<br /> Os tempos son chegados<br />dos bardos das idades<br />que as vosas vaguidades<br />cumprido fin terán;<br /> pois, onde quer, xigante<br />a nosa voz pregoa<br />a redenzón da boa<br />Nazón de Breogán.<br /> | ¿Qué dicen los rumorosos,<br />na mariña verdeante<br />al rayu tresparente<br />de la plácida lluz de lluna? <br />¿Qué dicen les altes copes <br />d'escura xamasca arpado<br />col so bien acompasáu<br />monótonu runfar?<br /> Del to verdor cinxíu<br />y de benignos astros<br />llende de los verdes castros<br />y valerosu suelu.<br /> Nun des al olvidu<br />de la inxuria l'axatáu agafamientu;<br />espierta del to suañu<br />Llar de Breogán.<br /> Los bonos y arrogantes<br />la nuesa voz entienden<br />y con devoción atienden<br />el nuesu roncu soníu, <br />Pero namái los inorantes<br />y débiles y duros,<br />babayos y escuros<br />nun nos entienden, non.<br /> Los tiempos son llegaos<br />de los bardos de les edaes<br />que vueses vaguedades<br />cumplíu fin van tener; <br />pos, onde quier, xigante,<br />la nuesa voz pregona<br />la redención de la bona<br />Nación de Breogán.<br /> |} == Ver tamién == * [[Marcha del Antiguu Reinu de Galicia]] == Bibliografía == * Baldomero Cores Trasmonte, ''Los Símbolos Gallegos'', Santiago de Compostela, [[1986]]. * Manuel Ferreiro, ''De Breogán aos Pinos. O testu do Himnu Galego'', Santiago de Compostela, [[1996]]. * Xosé Filgueira Valverde, ''O Himnu Galego. Da "Cola do Reino de Galicia" a "Os Pinos"'', Pontevedra, [[1991]]. * Fernando López Acuña, ''Pascual Veiga Iglesias'', [[Gran Enciclopedia Galega]], vol. 30. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.xunta.es/o-himnu-de-galicia?p_p_id=82&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_count=1&_82_struts_action=%2Flanguage%2Fview&languageId=es_ES Himnu gallegu na páxina de Símbolos de la Xunta de Galicia] *[http://www.himnogallego.com/espanol.htm L'himnu gallegu] {{Tradubot|Himno de Galicia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Símbolos de Galicia]] [[Categoría:Música de Galicia]] [[Categoría:Himnos de Galicia| ]] [[Categoría:Música en 1907]] [[Categoría:España en 1907]] emvh8mbn1rgqi2fkfo82y9vs0lm4e0o 0 126509 4502782 4059046 2026-07-05T16:52:08Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502782 wikitext text/x-wiki {{referencies|t=20220109123255}} {{rexón}} '''Tindouf''' (n'[[Idioma árabe|árabe]]: تندوف; en francés: ''Tindouf'') ye'l nome d'un [[vilayato]] d'[[Arxelia]], con una población de 58.193 habitantes nel censu del añu 2008. Tien per capital la ciudá de [[Tindouf]]. La provincia ye conocida internacionalmente por tar nel so estremu oriental allugaos los [[Campos de refuxaos de la provincia de Tindouf|campos de refuxaos saḥarianos]]. La so superficie ye de 159,000 km². == Referencies == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Organización territorial d'Arxelia]] * [[Historia de Sáḥara Occidental]] * [[L'Aaiún]] * [[Smara]] * [[Asilu políticu]] == Enllaces esternos == {{enllaces llocalidá}} *[https://web.archive.org/web/20120716203551/http://www.sahara-occidental.com/images/cartes/cartesop.gif Mapa de la rexón] *[https://web.archive.org/web/20040817203737/http://www.usembassy.it/usunrome/files/Algeria.htm Información n'inglés] * https://web.archive.org/web/20040816083645/http://www.aljazeerah.info/Opinion%20editorials/2004%20opinions/Feb/19%20o/Forgotten%20West%20Sahara%20refugees%20languish%20in%20desert,%20Paul%20de%20Bendern.htm Información d'Aljazeerah] *[https://web.archive.org/web/20040613114228/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/040402/2004040215.html Prisioneros de guerra] {{Tradubot|Provincia de Tinduf}} {{Provincies d'Arxelia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies d'Arxelia|Tindouf]] [[Categoría:República Árabe Saḥariana Democrática]] osg8qv45xll2v6eawxn6448jtnppagj 0 127266 4502813 4355471 2026-07-05T23:02:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502813 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Qinghai''' ({{Zh|c=青海|p=Qīnghǎi|a=Tsinghai}}) ye una de les ventidós [[provincies de China|provincies]] que, xunto coles cinco [[rexón autónoma de China|rexones autónomes]], cuatro [[Conceyu so xurisdicción central|conceyos]] y dos [[Rexón alministrativa especial|rexones alministratives especiales]], conformen la [[República Popular China]]. La so capital ye [[Xining]], que ye la única ciudá destacada. El nome de la provincia deriva del mayor llagu saláu de China, el [[llagu Qinghai]]. [[Ficheru:5333Xining Gruschke.jpg|thumb|Capital Xining (2015)]] Tien una estensión de 720&nbsp;000 km² y una población aproximada de cinco millones d'habitantes ([[2003]]) lo que la convierte nuna de les menos densamente poblaes de tol país. Llenda al norte y al este con [[Gansu (China)|Gansu]], al sureste con [[Sichuan]], al suroeste con [[Tíbet]] y al noroeste con [[Sinkiang]]. == Toponimia == Etimológicamente, el nome deriva del [[Idioma mongol|mongol]] [[Llagu Qinghai|''llagu azul'']] (<small>''[[azul|Köke]] [[llagu|Naɣur]]''</small>) al chinu: "mar verde" ([[verde|青]][[mar|海]]). == Población == La mayoría de la población ye d'etnia [[etnia han|han]], [[Etnia tibetana|tibetana]] y [[Mongoles en China mongol]] y anque tamién hai una presencia importante de miembros de les etnies [[hui]], [[Salar (etnia)|salar]] y [[Cazacu (etnia)|cazaca]]. A partir de [[1949]], la provincia convertir en llugar d'encarcelamientu de gran númberu de prisioneros, munchos d'ellos políticos. Ente ellos atopábense destacaos miembros del [[Kuomintang]] o participantes na [[Revolución Cultural]]. == Terremotos en Qinghai == El [[13 d'abril]] de [[2010]] un terremotu solmenó la provincia noroccidental de Qinghai, con 7.1 graos na [[Escala sismolóxica de Richter|escala de Ritcher]] provocó 1.944 muertos.<ref>[https://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=351206 Terremotu causó 1.944 víctimes mortales]</ref> == Economía == Les industries principales de la rexón son les dedicaes a la estracción de [[gas natural]] y [[petroleu]]. Esisten tamién depósitos de [[sosa]], [[bórax]] y [[bromu]]. Na zona hai más de 30 llagos salaos que producen más de 70.000 millones de tonelaes de sal al añu. L'agricultura ta pocu desenvuelta, al contrariu de la ganadería. Más del 50% del territoriu de la provincia ta destinada a camperes. En Qinghai críense [[yac]]s, [[caballu|caballos]] y [[oveya|oveyes]]. == Clima == El clima de la rexón ye estremu, con iviernos desaxeradamente crudos y branos bien calorosos, y con poques precipitaciones. La provincia ye un eleváu pandu, con una altitú media de 3.000 [[msnm]], arrodiada d'altos montes. En realidá, la provincia ye un allongamientu xeográficu del [[Tíbet]]. Ello ye que perteneció a la provincia d'[[Amdo]] nel [[Tíbet]] hasta l'añu [[1928]]. En Qinghai nacen los ríos [[Ríu Mariellu|Mariellu]], [[Yangzi]] y [[Mekong|Lancang]] (Mekong). == División Alministrativa == La provincia de Qinghái ta estremada alministrativamente en 1 [[Prefeutura de China|prefeutura]], 1 [[Ciudá-prefeutura]], y 6 [[Ciudá autónoma|prefeutures autónomes]]: {| {{tablaguapa}} style="font-size:90%;" align=center |- ! División alministrativa de Qinghai ! # ! Nome !Calter ! Pinyin ! See |- |rowspan=12|[[Ficheru:Qinghai prfc map.png|400px]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''[[Ciudá-prefeutura]]''' |---------- |3 |[[Xining]] |西宁市 |Xīníng Shì |Distritu Chengzhong |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''[[Prefeutura de China|Prefeutura]]''' |---------- |4 |[[Haidong]] |海东地区 |Hǎidōng Dìqū |El Condao Ping'an |----------bgcolor=lightblue |Colspan=5 align=center|'''[[Ciudá autónoma|Ciudá prefeutura autónoma]]''' |---------- |1 |[[Prefeutura autónoma mongol y tibetana de Haixi|Haixi]] |海西蒙古族藏族自治州 |Hǎixī Měnggǔzú Zàngzú Zìzhìzhōo |Delingha |---------- |2 |[[Prefeutura autónoma tibetana de Haibei|Haibei]] |海北藏族自治州 |Hǎiběi Zàngzú Zìzhìzhōo |Condáu Haiyan |---------- |5 |[[Prefeutura autónoma tibetana de Hainan|Hainan]] |海南藏族自治州 |Hǎinán Zàngzú Zìzhìzhōo |Condáu Gonghe |---------- |6 |[[Prefeutura autónoma tibetana de Huangnan|Huangnan]] |黄南藏族自治州 |Huángnán Zàngzú Zìzhìzhōo |Condáu Tongren |---------- |7 |[[Prefeutura autónoma tibetana de Yushu|Yushu]] |玉树藏族自治州 |Yùshù Zàngzú Zìzhìzhōo |Condáu Yushu |---------- |8 |[[Prefeutura autónoma tibetana de Golog|Golog]] |果洛藏族自治州 |Guǒluò Zàngzú Zìzhìzhōo |Condáu Maqên |} Toos estos son de la mesma estremaos en cuatro distritos, dos ciudaes nivel condáu, trenta condaos, y siete condaos autónomos. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Qinghai}} * [http://www.wdl.org/es/item/4691 Memoriales de Qinghai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102161207/https://www.wdl.org/es/item/4691/ |date=2017-11-02 }} {{Tradubot|Qinghai}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies de China]] fpu0ea6ttmwfx7k9kwyylyu8clm6npf 0 127351 4502864 4468332 2026-07-06T07:54:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502864 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Idolo guanche Museo Canario.jpg|miniaturadeimagen|300px|El conocíu como [[ídolu de Tara]], nel [[Muséu Canariu]].]] La '''relixón aborixe canaria''' yera'l cuerpu de creencies que constituyía'l mundu máxicu-relixosu de los [[Aboríxenes canarios|primeros pobladores]] de les islles [[Canaries]] −[[España]]− antes de la [[Conquista de les Islles Canaries|conquista europea]] a lo llargo del sieglu {{versalita|xv}}. Como la relixón aborixe foi tresmitida y alteriada polos conquistadores cristianos, les creencies, actitúes y práutiques máxicu-relixoses orixinales nun pueden definise con certidume, siendo los escritos etnohistóricos y l'arqueoloxía les principales fontes pal so estudiu. Hai que destacar que cada islla presentaba les sos propies creencies distintes, pero que compartíen un orixe y carauterístiques comunes. == Creencies == === El Ser Supremu === Los aboríxenes canarios pueden ser englobados ente les cultures '''[[Deísmu|deístes]]''', yá que creíen nun Ser Supremu creador y sustentador del mundu qu'habitaba nel cielu.<ref name="Religion">{{cita publicación |apellíu=Tejera Gaspar |nome=Antonio |añu=1990 |títulu=La relixón nes cultures prehistóriques de les Islles Canaries |publicación=Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología |número=43 |páxines=235-242 |ubicación=Salamanca |editorial=Universidá de Salamanca |issn=0514-7336 |url=http://campus.usal.es/~revistas_trabayu/index.php/0514-7336/article/viewFile/1988/2044 }}</ref> [[Ficheru:SI-Sky.JPG|miniaturadeimagen|220px|El cielu apaez como llar del Ser Supremu pa tolos aboríxenes canarios.]] Dellos investigadores modernos como'l profesor [[Juan Álvarez Delgado]] suponen qu'esta creencia deber a una [[aculturación]] provocada pol continuu contautu de los aboríxenes con navegantes mediterráneos dende mediaos del sieglu {{versalita|xiv}}, según a l'acción evanxelizadora de los misioneros cristianos.<ref name="Teide">{{cita llibru |apellíu=Álvarez Delgado |nome=Juan |enllaceautor=Juan Álvarez Delgado |títulu=Teide: ensayu de filoloxía tinerfeña|url=http://mdc.ulpgc.es/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/MDC&CISOPTR=70561&filename=107391.pdf |añu=1945 |editorial=Institutu d'Estudios Canarios |ubicación=San Cristóbal de La Laguna |isbn=978-84-00-01848-1}}</ref> Sicasí, otros autores como Jesús M. Fernández Rodríguez cunten que lo qu'hubo foi [[sincretismu]] ente les idees aboríxenes sobre una divinidá cimera tribal que «suelen ser tamién omnipresentes y universales» col conceutu de Dios cristianu.<ref name="Idolatria">{{cita publicación |apellíu=Fernández Rodríguez |nome=Jesús M. |añu=1996 |títulu=De les idolatríes de los antiguos guanches (arqueoloxía del cultu na prehistoria de Tenerife) |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=42 |páxines=97-128 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/701/701}}</ref> Esta divinidá suprema yera denomada de distintes formes según la isla. En [[Gran Canaria]] yera conocida como '''Acorán''' o '''Alcorac''' y en [[La Palma]] como '''Abora''', ente que nes islles de [[Lanzarote]] y [[Fuerteventura]] el naturalista [[Jean-Baptiste Bory de Saint-Vincent]] recoyó'l nome '''Althos''', magar historiadores posteriores como Dominik J. Wölfel indiquen que se trata d'una voz dudosa.<ref name="Millares">{{cita llibru |apellíu=Millares Torres |nome=Agustín |enllaceautor=Agustín Millar Torres |títulu=Historia xeneral de les Islles Canaries |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/70885/rec/80 |volume=2º |añu=1893 |editorial=Imprenta de la Verdá d'I. Miranda |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria}}</ref><ref name="Wölfel"/> Tocantes a la creencia de los [[Gomero (aborixe de La Gomera)|aboríxenes gomeros]], les fontes históriques tradicionales nun apurren munchos datos. Namái l'inxenieru [[Leonardo Torriani]] apunta a qu'adoraben a una entidá con forma de perru negru y lanudo d'andar bípedu al que denominaben '''Hirguan''' (voz posiblemente rellacionada colos '''iruene''' de La Palma). Esti autor alude tamién a qu'esistió un adivín gomero llamáu Eiunche qu'intentaba faer ver a los sos paisanos que'l verdaderu dios creador de too habitaba nel cielu y llamábase '''Orahan''', y que Hirguan yera'l so enemigu. Sicasí, el profesor [[Alejandro Cioranescu]] cree que se trata d'un tracamundiu del autor con fechos de la islla d'[[El Hierro]].<ref name="Torriani"/> ; La Pareya Divina Ente los aboríxenes d'[[El Hierro]] y [[Tenerife]] apaez dientro de les sos creencies la idea d'una pareya divina», qu'en dambos casos y tres la conquista fueron sincretizadas colos principios cristianos de Dios/Jesús y la Virxe María. Asina, los [[bimbaches]] creíen nun principiu masculín llamáu '''Eraorahan''' 'el que ta no encesu o brillante', que yera adoráu polos homes, y n'otru femenín al que denominaben '''Moneiba''' 'rellumada fumiento' y al que veneraben les muyeres.<ref name="Millares"/><ref name="Wölfel">{{cita llibru |apellíu=Wölfel |nome=Dominik Josef |títulu=Monumenta Linguae Canariae. Die Kanarischen Sprachdenkmäler. Eine Studie Zur Vor- und Frühgeschichte Weißafrikas |títulu-trad=Monumenta Linguae Canariae. Los monumentos de la fala canaria. Un estudiu sobre la prehistoria y la hestoria del África Blanca |idioma=alemán |añu=1965 |editorial=Akademische Druc |allugamientu=Graz}}</ref> Pela so parte, los [[Guanche (Tenerife)|guanches]] creíen en dos divinidad principales igualmente de signos masculín y femenín. El dios supremu, que representaba un principiu creador y sustentador, yera denomináu de distintes formes según les atribuciones que tenía: '''[[Achamán]]''' 'el Celestial', '''Achuhurahan''' 'el que ta no encesu o brillante', '''Achuhucanac''' 'el que ta na agua', '''Achguayaxerax''' 'he equí l'Espíritu que sofita l'universu', '''Atguaychafanataman''' 'he equí la causa de la lluz de los rescamplos' o '''[[Achuguayo]]''' 'el que ye espíritu'. La diosa suprema yera '''[[Chaxiraxi]]''' 'la que carga o sostién el firmamentu', tamién llamada '''Achmayex Guayaxerax''' 'he equí la madre d'él, l'Espíritu que sofita l'universu'. Tratar según Diego Cuscoy d'un principiu femenín de signu conservador y que foi identificada polos guanches cola imaxe de la virxe de Candelaria apaecía nes sableres de Güímar.<ref name="Cuscoy"/><ref name="Idolatria"/><ref name="Bethen">{{cita llibru|apellíu=Bethencourt Alfonso|nome=Juan|enllaceautor=Juan Bethencourt Alfonso|títulu=Historia del Pueblu Guanche: Etnografía y organizatión sociu-política|añu=1992|editorial=Francisco Lemus Editor|isbn=84-879-7300-0|ubicación=San Cristóbal de La Laguna|edición=2ª}}</ref> === Otres divinidaes === [[Ficheru:Teide with snow-Tenerife.jpg|miniaturadeimagen|220px|El Teide yera la morada de [[Guayota]], el demoniu según les creencies guanches.]] Nes islles de Tenerife, Gran Canaria y La Palma los aboríxenes creíen nun '''principiu malinu''' al que denominaben '''[[Guayota]]''', '''Gabiot''' y '''Iruene''' respeutivamente, y que se-yos apaecía so la forma de grandes perros lanudos.<ref name="Millares"/> Éstos yeren llamaos '''tibicenas''' en Gran Canaria, ente que de Tenerife, el médicu ya historiador [[Juan Bethencourt Alfonso]] apunta a la esistencia en Tenerife d'otres entidaes denominaes '''Guañajé''', '''Canajá''' y '''Jucancha''', deidaes proteutores del ganáu cabrío, del ovín y del perru respeutivamente.<ref name="Bethen" /> Nestos dos islles creíase amás qu'estos xenios maléficos habitaben nes coraes de la tierra y en zones volcániques, creyendo los guanches que l'infiernu atopar nel interior del [[Teide]], al que denominaben ''Echeide''.<ref name="Espinosa"/><ref name="Abreu"/> Autores como Jesús M. Fernández Rodríguez cunten que estes nociones atopábense influyíes poles idees cristianes sobre'l Diañu y el mal, indicando que «na culminación del procesu interpretativu producióse una perda sustantiva de la idea orixinal, desconociendo si con estos nomes aludir a un representante máximu de les fuercies malines nes creencies aboríxenes o si, otra manera, tratábase en realidá d'una desvirtuada referencia a espíritus o seres intermediarios que les sos carauterístiques específiques ignórense». Asina pon d'exemplu al '''Aranfaybo''', entidá que tomaba la forma d'un gochu y mediaba ente los bimbaches y el so dios mientres los ritos propiciatorios d'agua, y al que los primeros historiadores como [[Juan de Abréu Galindo]] daben un calter «demoníaco» a pesar del so evidente papel benéficu.<ref name="Idolatria"/><ref name="Abreu"/> === Cultu a los astros === Ente los aboríxenes canarios de toles islles dábase tamién la '''adoración a los astros'''. El Sol yera conocíu col nome de [[Magec]] a lo menos en Tenerife y Gran Canaria, y ye posible que tuviera un calter femenín, según una interpretación del vocablu como ''*ma-aɣeq'' ('madre de la reblaneda') o ''*m-aɣeq'' ('la que tien reblaneda'), y d'alcuerdu a los cultos bereberes continentales (magar hai esceiciones).<ref name="Reyes" /><ref>{{Cita web|url=http://tasekenit.com/magec/|títulu="Magec" - Reyes García, Ignacio (2011). Diccionariu Ínsuloamaziq.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180228223255/http://tasekenit.com/magec/|fechaarchivu=2018-02-28}}</ref> Magec paez ser parte principal de les sos devociones, y por él/ella faíen los sos xuramentos. Muestres d'esti cultu solar atopar nos distintos grabaos rupestres topaos nes islles de Tenerife y La Palma, según en motivos decorativos de vasíes y pieces de folla de Gran Canaria que consisten en figures circuliformes radiaes. Coles mesmes, investigaciones arqueolóxiques recién afayaron la orientación de dellos xacimientos colos ortos o ocasos del Sol en solsticios y equinoccios.<ref name="Bonaventura">{{cita publicación |apellíu=Bonnet y Reverón |nome=Buenaventura |añu=1932 |títulu=Los primitivos habitantes de Canaries: la relixón |publicación=Revista d'Historia |número=33 |páxines=2-10 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-9464 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/revhistoria/id/385/rec/25}}</ref><ref name="Religion"/><ref>{{cita publicación |apellíu=Esteban López |nome=César |apellíos2=Delgado Cabrera |nome2=Montserrat |añu=2004 |títulu=Sobre l'analís arqueoastronómico de dos xacimientos tinerfeños y la importancia de los equinoccios nel ritual aborixe |publicación=Tabona: Revista de prehistoria y d'arqueología |número=13 |páxines=187-214 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-2818 |url=http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/13%20-%202004/08%20(C%C3%A9sar%20Esteban%20y%20Montserrat%20Delgado%20Cabrera).pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907213643/http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/13%20-%202004/08%20(C%C3%A9sar%20Esteban%20y%20Montserrat%20Delgado%20Cabrera).pdf |archivedate=2017-09-07 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref> Amás d'a'l sol, los aboríxenes veneraben a la lluna (de calter masculín na mitoloxía bereber continental) y a determinaes estrelles.<ref name="Bonaventura"/> === Vida dempués de la muerte === Especialmente singular yera'l '''cultu a los muertos''', produciéndose los enterramientos con ufriendes o dotes, lo que demuestra la creencia de los aboríxenes canarios na sobrevivencia de l'alma. Particularmente destacable ye la práutica de la [[momificación]] de los cadabres sobremanera nes islles de Tenerife y Gran Canaria, tando presente tamién en La Gomera, El Hierro y La Palma.<ref>{{cita publicación |apellíu=Arco Aguilar |nome=María del Carmen del añu=1976 |títulu=L'enterramientu canariu prehispánicu |publicación=Anuariu d'Estudios Atlánticos |númberu=22 |páxines=13-124 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/314/314}}</ref> Tocantes a les creencies en sí, el caballeru inglés Sir Edmond Scory indica que los guanches creíen que les almes de los malvaos detener nel interior del Teide, ente que la de los bonos y valientes habitaben nel [[San Cristóbal de La Laguna|valle de Aguere]].<ref name="Scory">{{cita publicación |apellíu=Bonnet Reverón |nome=Buenaventura |añu=1936 |títulu=Observaciones del caballeru inglés sir Edmond Scory alrodiu de la islla de Tenerife y del Picu del Teide |publicación=El Muséu Canariu |númberu=8 |páxines=44-59 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=El Muséu Canariu |issn=0211-450X |url=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/1936.pdf }}</ref> Per otru llau, los majos creíen que los espíritus de los sos antepasaos o ''maxios'' vivíen nel mar, y que s'averaben a la mariña en forma de nubes pol [[solsticiu de branu]],<ref name="Religion"/> ente que los aboríxenes de Gran Canaria creíen que les almes humanes aniciar nel Sol, y que «n'otru llugar que llamen campos o vosques de prestu tán los encantaos llamaos Maxios i qu'ellí tán viuos i dalgunos tán penaos de lo mal que fixeron contra los sos próximos i otros desuaríos», según la crónica de Pedro Gómez Escudero.<ref name="Cronicas">{{cita llibru |apellíu=Morales Padrón |nome=Francisco |títulu=Canaries: cróniques de la so conquista |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/1619 |añu=1978 |editorial=Conceyu de Les Palmes de Gran Canaria; El Muséu Canariu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-500-2951-1}}</ref> === Idolatría === Nes islles atopáronse gran cantidá d'ídolos aboríxenes, como'l [[ídolu de Tara]] en Gran Canaria, el de [[Guatimac]] en Tenerife o'l [[Ídolu de Zonzamas]] en Lanzarote. Tamién s'atoparon figures similares na Cueva de Los Ídolos (Fuerteventura), en La Palma, n'El Hierro y en La Gomera. Polo xeneral los ídolos guanches suelen ser representaciones de la [[fertilidá]] al traviés de la madre tierra o [[xeniu|xenios]] proteutores. Los idolillos canarios son asemeyaos a los qu'apaecen nel [[neolíticu]] de [[Grecia]], nes [[Islles Cícladas]], [[Xipre]], [[Creta]] o'l [[Exiptu Antiguu]], onde apaecen xuntos estauínes y pintaderas.<ref>{{cita web |url=http://www.ieslaaldea.com/documentos/arteprehispanico.pdf |títulu=Historia del Arte Canario |fechaaccesu=2014-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160122204737/http://www.ieslaaldea.com/documentos/arteprehispanico.pdf |archivedate=2016-01-22 |url-status=dead }}</ref> {{Galería d'imáxenes | MNH - Idol Zonzamas.jpg|[[Ídolu de Zonzamas]], de la islla de Lanzarote. | El Guatimac.jpg|[[Guatimac]], ídolu guanche nel [[Muséu Arqueolóxicu del Puerto de la Cruz]].}} === Imáxenes cristianes === Hai que mentar dientro de les creencies aboríxenes la esistencia d'individuos convertíos al [[cristianismu]] antes de la finalización de la conquista castellana del archipiélagu, por cuenta de les acciones evanxelizadores llevaes a cabu dende les primeres décades del sieglu xv. A esti respectu, caben destacar les tradiciones de que tanto la imaxe de la [[Virxe de la Candelaria]] en Tenerife, como la de la [[Virxe de les Nieves]] en La Palma, yeren yá veneraes polos aboríxenes d'estes isles. == Recintos y construcciones relixoses == Los aboríxenes canarios desenvolvíen los sos cultos principalmente nos visos de dellos montes o na base de roques destacaos. Nestos llugares llabraben na piedra conxuntos de buecos denominaos cazoletas n'arqueoloxía— que taben comunicaos ente sigo por canales, y en que les sos proximidaes suelen atopase grabaos rupestres. Nestos llugares, denominaos ''almogaren'' en Gran Canaria, «invocaben i sacrificaben regándola con lleche tolos díes».<ref name="Abreu"/> Esti tipu de recintu sagráu taba estendíu a toles islles del archipiélagu. [[Ficheru:Almogaren guanche.jpg|miniaturadeimagen|220px|Conxuntu de cazoletas y canaletos, típicu llugar de cultu aborixe.]] Tocantes a construcciones puramente diches dedicaes al cultu destaquen los ''efequén'' o ''esequén'' de los majos de Fuerteventura y Lanzarote. Estes estructures de forma circular consistíen en dos murios concéntricos que formaben un doble recintu, y en que'l so centru allugar un ídolu.<ref name="Torriani">{{cita llibru |apellíu=Torriani |nome=Leonardo |enllaceautor=Leonardo Torriani |títulu=Descripción y historia del reinu de les Islles Canaries: antes Afortunaes, col paecer de les sos fortificaciones |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44103 |añu=1959 |añu-orixinal=1590 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}</ref> Per otru llau, los antiguos canarios teníen llugares a manera de conventos onde habitaben les ''harimaguadas'' denominaos ''tamogante en Acoran'' (''*tamogant n Aqqoran'' o 'muyer encamentada a Dios') y onde los criminales podíen acoyese.<ref name="Abreu"/><ref>{{Cita web|url=http://tasekenit.com/tamogante-en-acoran/|títulu="Tamogante en Acoran" - Reyes García, Ignacio (2011). Diccionariu Ínsuloamaziq.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180228161838/http://tasekenit.com/tamogante-en-acoran/|fechaarchivu=2018-02-28}}</ref> Los aboríxenes de La Palma construyíen como adoratorios unos pequeños montículos de piedres sueltes a manera de pirámides. Cada demarcación territorial o reinu [[benahoarita]] tenía un llugar específicu pa esti fin, xuntándose la población na so contorna pa llevar a cabu les sos devociones a manera de bailles, lluches y xuegos.<ref name="Abreu"/><ref name="Carta">{{cita publicación |apellíu=Hernández Pérez |nome=Mauro S. |añu=1972 |títulu=Contribución a la Carta Arqueolóxica de la islla de la Palma (Canaries) |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=18 |páxines=537-641 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/264/264}}</ref> En La Gomera y El Hierro los aboríxenes construyíen estructures de piedra seca que yeren utilizaes como ares o altares de sacrificiu. Consistíen nun pequeñu muriu circular o oval de piedres medianes o grandes, n'ocasiones fincaes, en que'l so centru atopar un buecu que sirvía de fornu de combustión. Nes proximidaes o adosaes al muriu solíen asitiar grandes piedres fincaes, n'ocasiones con grabaos rupestres. Esti tipu d'estructures tamién apaecieron en Gran Canariu —Monte de Horgazales— y Fuerteventura —[[Monte de Tindaya]]—. Pela so parte, en Tenerife Juan Bethencourt Alfonso indicó la esistencia d'estes ares de sacrificiu, denominaes por él como pireos, anque l'arqueoloxía nun llogró topar muertes certeres al respeutu.{{#tag:ref|En [[Guargacho]] foi identificáu un xacimientu arqueolóxicu por Luis Diego Cuscoy como una ara de sacrificiu. Sicasí, modernos investigadores inclínense más porque se trata d'un asentamientu en cuenta de nun centru ceremonial.<ref>{{cita publicación |apellíu=Alonso Díaz |nome=Montse |añu=2010 |títulu=Guargacho: xacimientu arqueolóxicu |publicación=Bienmesabe.org |númberu=316 |allugamientu= |editorial=Asociación Cultural BienMeSabe |issn=1885-6039 |url=https://www.bienmesabe.org/noticia/2010/Junio/guargacho-yacimiento-arqueologico}}</ref>|group=nota}}<ref name="Diezmu">{{cita publicación |apellíu=Alberto Barroso |nome=Verónica |apellíos2=Folla Rois |nome2=Ana |apellíos3=Borges Domínguez |nome3=Estervina |apellíos4=Hernández Gómez |nome4=Cristu M. |apellíos5=Hernández Marrero |nome5=Juan Carlos |apellíos6=Navarro Mederos |nome6=Juan Francisco |añu=2001 |títulu=El diezmu a Orahan. Pireos o ares de sacrificiu na prehistoria de La Gomera (Islles Canaries) |publicación=Tabona: Revista de prehistoria y d'arqueología |número=10 |páxines=91-126 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-2818 |url=http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/10%20-%202001/04%20(Juan%20Francisco%20Navarro%20Mederos%20y%20otros).pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161005192946/http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/10%20-%202001/04%20(Juan%20Francisco%20Navarro%20Mederos%20y%20otros).pdf |archivedate=2016-10-05 |fechaaccesu=2018-03-18 }}</ref><ref name="Ares">{{cita publicación |apellíu=Steiner |nome=Hartwig-Y |añu=2007 |títulu=Ares de sacrificiu n'El Julán, El Hierro (I) |publicación=El Muséu Canariu |númberu=62 |páxines=77-126 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=El Muséu Canariu |issn=0211-450X |url=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/2007.pdf }}</ref> === Los baladeros o bailladeros === Un espaciu de cultu particular ye'l que se denomina nes fontes como «baladero».{{#tag:ref|Desconozse'l términu qu'utilizaron los aboríxenes pa designar estes places, magar Dominik J. Wölfel suxer que la voz bimbache Tacuytunta que designaba'l llugar onde s'atopaba la cueva del Aranfaybo, significa precisamente 'baladero'.<ref name="Wölfel"/><ref name="Bala"/> Pela so parte, Juan Bethencourt Alfonso apunta que los guanches denominar ''guaras'', ''guarache'' o ''guáiras''.<ref name="Bethen"/>|group=nota}} Trátase de llugares espaciosos a manera de places, xeneralmente allugaos en llugares elevaos, onde se desenvolvíen ritos propiciatorios d'agua utilizando los balidos del ganáu.<ref name="Bala"/> Estos llugares quedaron na toponimia de toles islles, sacante Fuerteventura, tresformaos en formar «bailladeru» o «bailladeru de les bruxes».<ref name="Bala"/> == Llugares sagraos == Los montes y determinaos roques apaecen nel conxuntu del archipiélagu como llugares consagraos por excelencia, nos que la divinidá manifestar na tierra.<ref name="Religion"/> === Montes sagraos === [[Ficheru:Tindaya Fuerteventura 2013 A.jpg|miniaturadeimagen|220px|[[Monte de Tindaya|Tindaya]], monte sagráu pa los majos de Fuerteventura.]] El volcán del Teide, como monte más singular del archipiélagu, probablemente formó parte de los montes sagraos pa los aboríxenes de toles islles. Pa los guanches de Tenerife en particular yera'l llugar onde se concentraben les fuercies malines amestaes al fueu y a los procesos volcánicos destructivos. Coles mesmes, tamién se suxirió la so función como ''[[axis mundi]]'' o puntu d'unión ente'l cielu y la tierra.<ref name="Idolatria"/> Pa los aboríxenes de Gran Canaria los principales montes sagraos yeren les de Tirma y Amagro al oeste de la isla, nel antiguu [[Guanartemato de Gáldar|reinu de Gáldar]]. Por estes faíen los sos más sagraos xuramentos al berru de ''atis Tirma'' y ''atis Amagro'', y nos sos altores podíen acoyese los criminales pa nun ser prindaos. Abréu Galindo y otros autores apunten amás como llugar sagráu principal el risco de Umiaya o Humiaga, allugáu na caldera de [[San Bartolomé de Tirajana|Tirajana]] y perteneciente al [[Guanartemato de Telde|reinu de Telde]], sobre'l qu'esistía según Marín de Cubas una ara de sacrificiu.<ref name="Cronicas"/><ref name="Abreu"/><ref name="Marin"/> El [[roque Bentayga]], nel interior de la caldera de [[Tejeda]], yera tamién un importante centru de cultu, dedicáu a la fecundidá según el catedráticu en Historia Antonio Tejera Gaspar.<ref name="Fecunda">{{cita publicación |apellíu=González Jiménez |nome=José J. |apellíos2=Tejera Gaspar |nome2=Antonio |añu=1988 |títulu=Rito de fecundidá na prehistoria de Gran Canaria |publicación=Aguayro |númberu=176 |páxines=012-015 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=La Caxa de Canaries |issn=0212-5021 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/aguayro/id/2786/rec/15}}</ref> Los majos de Fuerteventura teníen como espacios consagraos los montes de [[Monte de Tindaya|Tindaya]] y Cardones o del Cardón,<ref>{{cita llibru |apellíu=Cabrera Pérez |nome=José Carlos |títulu=Fuerteventura y los majoreros |añu=1993 |editorial=Centru de la Cultura Popular Canariu |allugamientu=San Cristóbal de La Laguna |isbn=84-7926-089-0}}</ref> ente que pa los antiguos habitantes de La Gomera destacaben como elevaciones sagraes y grandes centros de cultu'l [[Alto de Garajonay]], el Monte del Calvariu en [[Alajeró]], el Monte del Adivín en [[Valle Gran Rey]] o la [[Fortaleza de Chipude]].<ref name="Diezmu"/> === El conceutu de ''axis mundi'' === [[Ficheru:Bentayga4.jpg|miniaturadeimagen|220px|[[Roque Bentayga]], llugar sagráu y posible ''[[axis mundi]]'' de los aboríxenes de Gran Canaria.]] La idea d'una columna que sostién l'universu o ''[[axis mundi]]'' apaez ente les creencies de los aboríxenes canarios, a lo menos ente los de les islles de La Palma, Tenerife y Gran Canaria. Esta pilastra mística ye acomuñáu polos aboríxenes con determinaos roques o montes. Asina ta atestiguáu polos primeros historiadores de Canaries claramente pa los benahoaritas, quien identificaben esta columna col [[Roque Idafe|roque de Idafe]] allugáu nel interior de la [[Caldera de Taburiente]]. A los pies d'esti monolitu natural llevar a cabu un ritual nel que s'ufiertaben a la divinidá les coraes de los reses pa evitar asina que cayera y destruyera el mundu.<ref name="Abreu"/> Según los investigadores modernos esta idea estendíase como queda dichu a les islles de Tenerife y Gran Canaria, onde'l Teide y el roque Bentayga cumplíen esta función respeutivamente.<ref name="Religion"/><ref name="Abreu"/> Coles mesmes, el filólogu ya historiador Ignacio Reyes apunta la posibilidá de que'l llugar de Bentayca mentáu na obra de Abréu Galindo como morada de los dioses bimbaches funcionara tamién como ''axis mundi'', dada la traducción que propón pal topónimu como 'llugar que sostién' dende una forma orixinal ''wen-tāqqa'', anque tamién indica la so posible llectura como «llugar de proteición mística».<ref name="Reyes">{{cita llibru |apellíu=Reyes García |nome=Ignacio |títulu=Diccionariu Ínsuloamaziq |añu=2011 |editorial=Fondu de Cultura Ínsuloamaziq |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife |isbn=978-84-615-0960-7}}</ref> === El llar de la divinidá === Una creencia estendida ente los benahoaritas y bimbaches yera la de que los sos dioses, qu'habitaben nel cielu, teníen en determinaos montes o roques el so llar terrenal, a onde allegaben cuando yeren convocaos. Asina, los antiguos palmeros creíen que'l so dios habitaba nel visu de los montes que cierren la Caldera de Taburiente pel este, tal que describió Leonardo Torriani: «dicíen ellos qu'ésti moraba nel cielu, al que dicíen ''tigotan'', y en tierra, nel cume de los montes llamaos Tedote; y enriba d'ésta faíen los sos sacrificios de lleche y de mantega»,{{#tag:ref|Tedote yera'l nome d'unu de los dolce bandos en que los aboríxenes teníen estremada la isla, correspondiéndose según los historiadores colos modernos términos municipales de [[Santa Cruz de La Palma]], [[Argañal Altu]] y [[Argañal Baxu]].<ref name="Carta"/>|group=nota}}<ref name="Torriani"/> ente que pa los bimbaches los dioses Erahorahan y Moneiba teníen «la so habitación (...) en dos peñascos llargos á manera de mohones, que tán nun términu que llamaben Bentayca, que güei llamen los Santillos de los antiguos, y que dempués d'oyíu y cumplíu el ruegu xubir al cielu».<ref name="Abreu"/> [[Ficheru:Ermita San Blas Canelaria.jpg|miniaturadeimagen|220px|La ermita de San Blas, construyida sobre la [[cueva de Achbinico]] onde los guanches veneraben a la diosa [[Chaxiraxi]].]] === Cueves como llugar de cultu === La cueva apaez tamién en delles islles como llugar sagráu o de cultu al marxe de la so función como espaciu funerariu. Asina, según la crónica de Pedro Gómez Escudero, «teníen los de Lançarote y Fuerte Ventura unos llugares o cuebas a manera de templos...»,<ref name="Cronicas"/> ente que los bimbaches teníen la cueva ''Asteheyta'' como llugar consagráu, al ser el llar del Aranfaybo, el gochu sagráu que mediaba ente los dioses y los seres humanos.<ref name="Abreu"/><ref name="Tejeleita">{{cita publicación |apellíu=Jiménez Gómez |nome=María de la Cruz |añu=2001 |títulu=Los grabaos rupestres del Ribayu de Tejeleita, Valverde, El Hierro, Islles Canaries |publicación=SPAL: Revista de prehistoria y arqueoloxía de la Universidá de Sevilla |númberu=10 |páxines=343-362 |ubicación=Sevilla |editorial=Universidá de Sevilla |issn=1133-4525 |url=http://institucional.us.es/revistas/spal/10/art_23.pdf}}</ref> Pela so parte, dellos autores suxeren que la Cueva del Mure, [[tubu volcánicu]] allugáu nel conceyu de [[Fuencaliente de La Palma]], foi un llugar consagráu polos benahoaritas, rellacionándose con posibles cultos de l'agua o a la fertilidá.<ref>{{cita publicación |apellíu=Martín |nome=M. |añu= |títulu=Espeleoarqueología na Cueva del Mure, conceyu de Fuencaliente (La Palma, islles Canaries) |publicación=Vulcania: revista d'espeleoloxía del archipiélagu canariu |volume=6 |páxines=50-54 |allugamientu=Santa Cruz de La Palma editorial=Vulcania, asociación cultural |issn=1577-1792 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/vul/id/55/rec/6}}</ref> En Gran Canaria investigadores modernos acomuñaron les cueves pintaes» que presenten nos sos suelos y parés cazoletas y bóvedes escavaes, según grabaos rupestres que representen triángulos púbicos, con santuarios dedicaos a determinaos cultos como la fertilidá. Exemplu d'esti tipu de cueva ye la de Risco Cayíu y otres alcontraes na caldera de Tejeda.<ref>{{cita publicación |apellíu=Cuenca Sanabria |nome=Julio |apellíos2=García Navarro |nome2=Milagrosa |apellíos3=González Arratia |nome3=Leticia |apellíos4=Montelongo |nome4=José |añu=2008 |títulu=El cultu a les cueves ente los aboríxenes canarios: el almogaren de Risco Cayíu (Gran Canaria) |publicación=Almogaren |númberu=39 |páxines=153-190 |ubicación=Viena |editorial=Institutum Canarium |issn=1695-2669 |url=http://www.almogaren.org/ic-digital/ICDigital_Almogaren_XXXIX-8_(2008).pdf}}</ref> Los aboríxenes de Tenerife tamién realizaben cultos en cueves como s'esprende del allugamientu y posterior adoración en [[Cueva de Chinguaro|Chinguaro]] primeru y [[Cueva de Achbinico|Achbinico]] dempués de la imaxe de la virxe de Candelaria.<ref name="Espinosa"/> == Sacerdotes, adivinos y freros == [[Ficheru:Guatimac (reconstrucción).png|miniaturadeimagen|220x220px|Forma orixinal del Guatimac. Especulóse que podría ser una representación d'un [[uxu chicu]]. Según Juan Bethencourt Alfonso, los guanameñes (adivinos o clarividentes) portaben al pescuezu'l idolillo Guatimac, que la so posible etimoloxía (*watămak, "el qu'afita la mirada") corresponder con esi conceutu de la «clarividencia» y la figura del uxu.<ref>{{Cita web|url=http://tasekenit.com/guatimac/|títulu="Guatimac" - Reyes García, Ignacio (2011). Diccionariu Ínsuloamaziq.}}</ref>]] Nes islles esistíen distintos personaxes amestaos al cultu relixosu. Estos dirixíen les ceremonies y funcionaben como venceyu ente'l mundu material aborixe y el mundu espiritual.<ref name="Tejera">{{cita publicación |apellíu=Tejera Gaspar |nome=Antonio |añu=1988 |títulu=La relixón nes cultures prehistóriques de les Islles Canaries |publicación=Aguayro |númberu=175 |páxines=008-013 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=La Caxa de Canaries |issn=0212-5021 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/aguayro/id/2727/rec/43}}</ref> En Gran Canaria los ritos yeren dirixíos pol ''[[faycán]]'', especie de sacerdote-xuez, quien yera aidáu en determinaes celebraciones por una institución de muyeres santes» llamaes ''[[harimaguada|harimaguaes]]''.<ref name="Abreu">{{cita llibru |apellíu=Abréu Galindo |nome=Juan de |enllaceautor=Juan de Abréu Galindo |títulu=Historia de la conquista de las siete islas de Gran Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/70784 |añu=1848 |añu-orixinal=1632 |editorial=Imprenta, Litografía y Llibrería Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}</ref> En Tenerife esistíen unes muyeres que teníen por oficiu echar agua sobre los naciellos nuna ceremonia que los primeros historiadores rellacionaben col [[bautismu]] cristianu.<ref name="Espinosa">{{cita llibru |apellíu=Espinosa |nome=Alonso de |enllaceautor=Fray Alonso d'Espinosa |títulu=Historia de La nuesa Señora de Candelaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44179 |añu=1952 |añu-orixinal=1594 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}}</ref> Tamién apaez señalada la esistencia de freros y santeres, dos de los cualos fueron encargaos pol rei de [[Menceyato de Güímar|Güímar]] a curiar de la imaxe de la Virxe de Candelaria y de la cueva de Achbinico onde se veneraba.<ref name="Abreu"/> Pela so parte, [[Tomás Arias Marín de Cubas]] alude a la esistencia en cada reinu guanche de cuatro ''[[Guañameñe (sacerdote)|guanameñes]]'' (''*wa-n-amənzaz'' , "clarividente"<ref>{{Cita web|url=http://tasekenit.com/guanamene/|títulu="Guanameñe" - Reyes García, Ignacio (2011). Diccionariu Ínsuloamaziq.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180228161840/http://tasekenit.com/guanamene/|fechaarchivu=2018-02-28}}</ref>) o sacerdotes qu'asistíen a los ''[[mencey]]es'' nel gobiernu,<ref name="Marin">{{cita llibru |apellíu=Arias Marín de Cubas |nome=Tomás |enllaceautor=Tomás Arias Marín de Cubas |títulu=Historia de les siete islles de Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/41270 |añu=1986 |añu-orixinal=1687 |editor=Ángel de Juan Casañas |editor2=María Régulo Rodríguez |editorial=Real Sociedá Económica d'Amigos del País de Gran Canariu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-398-7275-5}}</ref> mientres Juan Bethencourt Alfonso refier la esistencia de delles órdenes sacerdotales ente los guanches: los ''samarines'' o adivinos, los ''cancos'' o sacerdotes del sol y los ''babilones'', según la presencia de muyeres sacerdotises que denomina ''marimaguadas'' (posible corrupción o errata de "harimaguada", acasu influyíu por "Mari(a)".<ref name="Bethen"/> Una figura recurrente en delles islles yera la del adivín o agoreru. Asina, en Fuerteventura esisten referencies a les muyeres santes [[Tibiabin y Tamonante]], qu'exercíen un papel principal na sociedá isleña al dirimir los enfrentamientos ente los distintos xefes tribales, dirixir les ceremonies y profetizar coses futures. Tibiabin predixera la llegada de los [[normandos]], consiguiendo la rindición de los reis [[mayos]] ante [[Jean de Bethencourt]]. Nes islles d'El Hierro, La Gomera y Tenerife esistieron tamién los adivinos Yone, Aguamuje y [[Guañameñe]] respeutivamente qu'anunciaron a los suyos la llegada de xentes pel mar qu'habríen de enseñorear les islles.<ref>{{cita publicación |apellíu=Rosa Olivera |nome=Leopoldo del añu=1960 |títulu=L'adivín Aguamuje y los reis d'Armes |publicación=El Muséu Canariu |númberu=75-76 |páxines=199-233 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=El Muséu Canariu |issn=0211-450X |url=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/1960_II.pdf }}</ref><ref name="Espinosa"/><ref name="Abreu"/> == Rito == === Ofrenda y sacrificios === [[Ficheru:Cima garajonay 19-07-2006.JPG|miniaturadeimagen|220px|Reconstrucción d'ara de sacrificiu nel visu de [[Garajonay]], [[La Gomera]].]] Los aboríxenes de toles islles llevaben a cabo ofrenda o sacrificios que pueden estremase en dos tipos principales: [[Libación|libación]] y cremaciones.<ref name="JulanII">{{cita publicación |apellíu=Steiner |nome=Hartwig-Y |añu=2008 |títulu=Ares de sacrificiu n'El Julán, El Hierro (II): llugares de sacrificiu na redolada de Los Lletreros |publicación=El Muséu Canariu |númberu=63 |páxines=47-84 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=El Muséu Canariu |issn=0211-450X |url=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/2008.pdf }}</ref><ref name="Julan">{{cita publicación |apellíu=Steiner |nome=Hartwig-Y |añu=2007 |títulu=Ares de sacrificiu n'El Julán, El Hierro (I) |publicación=El Muséu Canariu |númberu=62 |páxines=77-126 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=El Muséu Canariu |issn=0211-450X |url=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/2007.pdf }}</ref> Les '''llibaciones''' llevar a cabu con lleche o mantega dilío, virtiéndose nos conxuntos de cazoletas escavaes na roca y comunicaes por canales enantes mentaes. Esti tipu de sacrificiu ye'l más frecuente nes fontes históriques y foi constatáu tamién pola arqueoloxía.<ref name="JulanII"/> El sacrificiu por aciu '''cremación''' llevar a cabu no que se denomina n'arqueoloxía como ares o pireos. Nestes construcciones de piedra se incineraban partes d'animales domésticos, utilizándose principalmente'l craniu y les pates.<ref>{{cita publicación |apellíu=Alberto Barroso |nome=Verónica |apellíos2=Navarro Mederos |nome2=Juan Francisco |apellíos3=Castellano Alonso |nome3=Pablo |añu=2015 |títulu=Animales y ritual. Los rexistros fáunicos de les ares de sacrificiu del Altu de Garajonay (La Gomera, Islles Canaries) |publicación=Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología |número=76 |páxines=159-179 |ubicación=Salamanca |editorial=Universidá de Salamanca |issn=0514-7336 |url=http://campus.usal.es/~revistas_trabayu/index.php/0514-7336/article/view/13450 }}</ref> Un tercer tipu de sacrificiu yera por aciu «afumaes». Los aboríxenes quemaben determinaes maderes o yerbes, que sirvíen pa interpretar la voluntá de los dioses o realizar agüeros por aciu la observación del fumu resultante, tal que atestigua Pedro Gómez Escudero sobre los majos: «faciendo fumu de ciertes coses de comer, que yeren los diesmos, quemar tomaben agüeru no que hauían d'entamar mirando al jumo».<ref name="JulanII"/><ref name="Cronicas"/> Del ritual qu'acompaña al sacrificiu nun quedó constancia salvu pal casu de La Palma, refiriéndose los primeros historiadores al que realizaben los benahoaritas al pie del roque de Idafe. Nesti ritu una persona preguntaba a otra: «''y iguida y iguan Idafe''», que quería dicir 'diz que va cayer Idafe', a lo que la otra contestába-y 039;'que guerte yguan taro''», 'da-y lo que traes y nun va cayer'. Entós dexaben les coraes de los reses por que fueren taramiaes poles aves carroñeras, evitando asina la cayida del roque y la consecuente destrucción según les sos creencies.<ref name="Abreu"/> ; Sacrificios humanos El navegante portugués [[Diogo Gomes de Sintra]] menta que los guanches de Tenerife teníen por costume qu'un voluntariu se autoinmolase cuando morría un rei. El voluntariu tenía de ser persona de bona conducta, teniendo de permanecer mientres un añu ante la cueva onde s'atopaba la momia del rei muertu curiándola. Cumplíu'l plazu, l'escoyíu llanzar al mar portando les coraes del fináu y funcionando como mensaxeru de los vivos a los muertos.<ref>{{cita publicación |apellíu=Bonnet Reverón |nome=Buenaventura |añu=1940 |títulu=Un manuscritu del sieglu XV: el navegante Diogo Gómez nes Canaries |publicación=Revista d'Historia |número=51-52 |páxines=92-95 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-9464 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/revhistoria/id/144/rec/1}}</ref> El venecianu [[Alvise Cadamosto]] apunta pela so parte que'l suicidiu ritual socedía cuando yera escoyíu'l nuevu rei, llanzándose'l voluntariu a un fondu valle y quedando con ello honrada la eleición del nuevu ''mencey''.<ref name="sacrificiu">{{cita publicación |apellíu=Mederos Martín |nome=Alfredo |añu=2013 |títulu=Sacrificio de neños y sustitutorios de ovicápridos al dios Sol šmš na mariña atlántica norteafricano |publicación=Byrsa. Arte, cultura y archeologia del Mediterraneo punico |númberu=19-20 |páxines=2013 |allugamientu=Bolonia |editorial=Universidá de Bolonia |issn=1721-8071 |url=http://www.academia.edu/6630296/Sacrificios_de_nin%C3%B1vos_y_sustitutorios_de_ovic%C3%A1pridos_a el_divos_sol_sms_en_la mariña_atl%C3%A1ntico_norteafricano_Child_and_Substitute_Ovicaprids_Sacrifices_to_the_Sun_God_%C5%A1m%C5%A1_in_the_North_African_Atlantic_Coast_}}</ref> Per otru llau, Juan Bethencourt Alfonso afirmó que «hubo tiempu en qu'inmolaron víctimes humanes nos altares isleños», basándose para ello en tradiciones orales que persistíen nel sur de Tenerife a finales del sieglu {{versalita|xix}}. Según esti autor, los guanches «ciertu día del añu, qu'afiten pal solsticiu de branu, pola [[Reserva natural especial del Malpaís de Tascar|punta de Tascar]] tiraben al mar a un neñu vivu nel momentu de salir el sol, apostándose les madres l'honor de preferencia».<ref>{{cita llibru |apellíu=Bethencourt Alfonso |nome=Juan |enllaceautor=Juan Bethencourt Alfonso |títulu=Historia del Pueblu Guanche: El so orixe, calteres etnolóxicos, históricos y llingüísticos |edición=2ª |añu=1991 |añu-orixinal=1912 |editor=Manuel A. Fariña González |editorial=Francisco Lemus Editor |ubicación=San Cristóbal de La Laguna |isbn=84-879-7301-9}}</ref> Pal Doctor en Prehistoria Alfredo Mederos esti tipu de sacrificiu taría venceyáu al cultu al sol y a los antepasaos, actuando'l neñu inmoláu como mediador ente los vivos y los muertos, y atoparíase emparentáu colos antiguos sacrificios rituales n'honor a dioses solares del Norte d'África.<ref name="sacrificiu"/> === Ritos propiciatorios === Ente los rituales que se conocen tán aquellos propiciatorios d'agua.<ref name="Bala">{{cita publicación |apellíu=Díaz Alayón |nome=Carmen |añu=1990 |títulu=Topónimo de llugares sagraos nes Canaries prehispániques |publicación=Aguayro |númberu=186 |páxines=25-27 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=La Caxa de Canaries |issn=0212-5021 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/aguayro/id/2535/rec/2}}</ref> Los aboríxenes de Gran Canaria realizaben una procesión portando cañes d'árboles a los montes sagraos de Tirma y Amagro, onde les ''harimaguadas'' arramaben lleche y mantega mientres danciaben y cantaben alredor coles mesmes que la xente clamaba al cielu. Dempués, el ''faycán'' conducía la procesión hasta'l mar, onde tol mundu con cañes daba golpes na superficie.<ref name="Abreu"/> Los guanches de Tenerife axuntaben al ganáu en determinaos llugares elevaos conocíos por baladeros o bailladeros, y ellí dixebraben a les madres de les críes, faciendo xirar a les primeres alredor d'una vara o llanza fincada na tierra. Los guanches creíen que'l balido de los animales provocaben que'l so dios se apiadara d'ellos y unviara agües.<ref name="Espinosa"/> Pela so parte, los bimbaches axuntábense alredor de los peñascos de Bentayca y ayunaban tres díes mientres lloraben y rogaben a los dioses, faciendo balar al ganáu tamién. Pero si esto yera insuficiente, unviaben a un home santu qu'había ente ellos a la cueva del Aranfaybo, que creíen actuaba como mediador ente los dioses y los homes.<ref name="Abreu"/> === Ritos funerarios === {{VT|Momies guanches}} [[Ficheru:MNH - Mumie Mann 1.jpg|miniaturadeimagen|220px|Momia guanche nel [[Muséu de la Naturaleza y l'Home]].]] Cabo resaltar que la momificación guanche ye en munchos aspeutos paecida a la practicada polos [[exipcios]]. Pa caltener la corrupción nos cadabres curiaben enforma'l procesu, el cuerpu, y sobremanera guardaben una especial memoria y honra a los difuntos. La momificación o mirlado, como-y llamaron los primeros cronistes españoles, nun foi d'usu xeneral ente la población guanche, esistiendo dellos procesos qu'amuesen cierta gradación na práutica funeraria que correspuenden a una diferencia social y económico ente les distintes castes de la so sociedá. Al contrariu de lo que pueda paecer, la momificación nun se prauticó en toles islles, sinón principalmente na islla de Tenerife y en dellos casos en Gran Canaria y La Palma, y en casos muncho más amenorgaos en La Gomera y El Hierro. A pesar d'esto, de xuru foi na islla de Tenerife onde la téunica de momificación algamó mayor perfeición, al empar que ye la más conocida y estudiada.<ref>{{cita noticia |títulu=Les momies guanches más antigües de Canaries caltener en Tenerife |url=https://www.canarias7.es/hemeroteca/les momies guanches_mas_antigües_de_canaries_caltener en_tenerife-OACSN263962 |periódico=Canarias7 |editorial=Informaciones Canaries, S.A. |fecha=8 de xunu de 2012 }}</ref> Según les referencies llograes, esistía nel pasáu de les islles una tribu de sacerdotes que faía del arte del embalsamamientu un verdaderu secretu y casi un misteriu sagráu, iguando una especie de ritual alredor de la momificación. Por desgracia, dempués de la conquista española, nun quedó nenguna conocencia escrita d'aquel arte, y namái al traviés de la tradición púdose saber cómo y cuálos fueron les téuniques emplegaes.{{ensin referencies}} Los ''achicasnai'', la casta más baxa del estratu social guanche y que se dedicaben a los trabayos rellacionaos con el sangre, curtidores y coradores– yeren los encargaos de realizar el mirlado, calteniendo vives les téuniques y los actos que traíen tol ritual.{{ensin referencies}} == Festividaes == Según los primeros historiadores como Fray Alonso d'Espinosa, los guanches llevaben a cabu grandes fiestes, comúnmente denominaes ''[[beñesmer]]'', ente xunetu y agostu que coincidíen cola so dómina de la collecha y l'empiezu del añu. Nelles desenvolvíen convidaes comunales y diverses xuegos y exercicios. Pal profesor Luis Diego Cuscoy, estes festividaes complementar con otres denominaes por él como «fiestes mayes» que se desenvolvíen en primavera, y que taríen rellacionaes col renacer de la vida y l'aumentu de los fataos.<ref name="Espinosa"/><ref name="Cuscoy">{{cita llibru |apellíu=Diego Cuscoy |nome=Luis |títulu=Los Guanches: vida y cultura del primitivu habitante de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/44181/rec/1 |añu=1968 |editor=Publicaciones del Muséu Arqueolóxicu de Tenerife |editorial=Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}}</ref><ref name="Marin"/> Los majos llevaben a cabu grandes fiestes comunales de calter relixosu nel solsticiu de branu, mientres les cualos podíen contautar colos espíritus de los sos antepasaos.<ref name="Cronicas"/> == Mitoloxía == Ente los pocos mitos aboríxenes que fueron recoyíos polos primeros historiadores destaquen los de la creación del ser humanu. Asina, según el dominicu [[Fray Alonso d'Espinosa]] los guanches de Tenerife creíen que'l [[Achamán|Dios Supremu]] fixera de l'agua y la tierra primero a los homes y muyeres nobles, a los que diera ganaos p'alimentase, y dempués fixo al restu de la población, a los que dixo que teníen de sirvir a los primeres pa subsistir.<ref name="Espinosa"/> Pela so parte, el cronista [[Andrés Bernáldez]] indica que preguntaos los aboríxenes de Gran Canaria más vieyos sobre los sos oríxenes respondieron que «...los nuesos antepasaos dixéronnos que Dios púnxonos y dexó equí, é olvidonos...».<ref>{{cita llibru |apellíu=Bernáldez |nome=Andrés |enllaceautor=Andrés Bernáldez |títulu=Historia de los Reis Católicos |url=http://fama2.us.es/fde/ocr/2007/historiaDeLosReyesCatolicosT1.pdf |añu=1869 |editor=Fernando de Gabriel y Ruiz de Apodaca |editorial=Sociedá de Bibliófilos Andaluces |allugamientu=Sevilla}}</ref> Dellos autores consideren amás que les profecíes de los distintos adivinos aboríxenes sobre xentes qu'habíen de venir pel mar pa gobernalos puede rellacionase cola creencia nel regresu de los sos antepasaos o de figures mitolóxiques dende'l mar, nuna especie de mitu de torna que remembraba los sos oríxenes continentales.<ref name="Espinosa"/><ref name="Mar">{{cita publicación |apellíu=Jiménez Gómez |nome=María de la Cruz |añu=2003 |títulu=El mar na mitoloxía de los bimbaches |publicación=Tabona: Revista de prehistoria y d'arqueología |número=12 |páxines=137-158 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-2818 |url=http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/12%20-%202003/07%20(Mar%C3%ADa%20de%20la%20Cruz%20Jim%C3%A9nez%20G%C3%B3mez).pdf}}</ref><ref>{{cita publicación |apellíu=Tejera Gaspar |nome=Antonio |añu=2008 |títulu=El primer alcuentru de los europeos colos insulares de Canaries y el Caribe |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=54 |páxines=133-165 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/aea/id/2073/rec/14}}</ref> == Supervivencies == Ente les celebraciones de raigón aborixe que persisten, anque desdibuxaes y so formes cristianizadas, atópense principalmente les Baxaes de la Caña nes poblaciones grancanarias d'[[Agaete]] y [[La Aldea de San Nicolás]], ecu de les procesiones rogativas d'agua de los antiguos canarios.<ref>{{cita llibru |apellíu=Bermúdez Suárez |nome=Felipe |títulu=Fiesta canaria: una interpretación teolóxica |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/114559/rec/13 |añu=1991 |editorial=Publicaciones del Centru Teolóxicu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=978-84-604-0368-5}}</ref> En Tenerife la [[Pelegrinación a Candelaria]] recuerda en parte la que faíen los guanches dende toes partes de la islla pa llevar a cabo festejo n'honor de la diosa Chaxiraxi, tal que describe Fray Alonso de Espinisa: «...va la voz escurriendo pela isla, que la muyer que nel reinu de Güímar apaeciera, yera la madre del sustentador del mundu, (...). Alleguen de toes partes (...), y xúntase gran númberu de xente; ordenen fiestes y gayoles, dances, bailles, (...). Quedó concluyíu y por llei asitiáu que tantes vegaes nel añu xuntar nesti llugar, por honra de la madre de Dios, a les sos gayoles y bailles...».<ref name="Espinosa"/> == Ver tamién == * [[Aboríxenes canarios]] * [[Guañameñe (sacerdote)]] * [[Harimaguada]] * [[Ilesia del Pueblu Guanche]] == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == === Fuentes tradicionales === {{llista de columnes|2| * {{cita llibru |apellíu=Abréu Galindo |nome=Juan de |enllaceautor=Juan de Abréu Galindo |títulu=Historia de la conquista de las siete islas de Gran Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/70784 |añu=1848 |añu-orixinal=1632 |editorial=Imprenta, Litografía y Llibrería Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Arias Marín de Cubas |nome=Tomás |enllaceautor=Tomás Arias Marín de Cubas |títulu=Historia de les siete islles de Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/41270 |añu=1986 |añu-orixinal=1687 |editor1=Ánxel de Juan Casañas |editor2=María Régulo Rodríguez |editorial=Real Sociedá Económica d'Amigos del País |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-398-7275-5}} * {{cita llibru |apellíu=Berthelot |nome=Sabin |enllaceautor=Sabin Berthelot |títulu=Ethnografia y añales de la conquista de les Islles Canaries |url=https://books.google.es/books?id=NpMxAQAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false |añu=1849 |añu-orixinal=1842 |editorial=Imprenta, Litografía y Llibrería Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Bethencourt Alfonso |nome=Juan |enllaceautor=Juan Bethencourt Alfonso |títulu=Historia del Pueblu Guanche: Etnografía y organizatión sociu-política |edición=2ª |añu=1992 |editorial=Francisco Lemus Editor |ubicación=San Cristóbal de La Laguna |isbn=84-879-7300-0}} * {{cita llibru |apellíu=Castillo |nome=Pedro Agustín del títulu=Descripción histórica y xeográfica de les islles de Canaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/1535/rec/35 |añu=1848 |añu-orixinal=1737 |editorial=Imprenta Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Cioranescu |nome=Antonio |apellíu2=Serra Ráfols |nome2=Elías |títulu=Le Canarien: cróniques franceses de la conquista de Canaries |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/70485 |añu=1959-1964 |editorial=Institutu d'Estudios Canarios |ubicación=San Cristóbal de La Laguna |isbn=}} * {{cita llibru |apellíu=Espinosa |nome=Fray Alonso de |enllaceautor=Fray Alonso d'Espinosa |títulu=Historia de La nuesa Señora de Candelaria |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44179 |añu=1952 |añu-orixinal=1594 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Millares Torres |nome=Agustín |enllaceautor=Agustín Millar Torres |títulu=Historia xeneral de les Islles Canaries |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/70885/rec/80 |volume=2º |añu=1893 |editorial=Imprenta de la Verdá d'I. Miranda |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria}} * {{cita llibru |apellíu=Morales Padrón |nome=Francisco |títulu=Canaries: cróniques de la so conquista |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/1619 |añu=1978 |editorial=Conceyu de Les Palmes de Gran Canaria; El Muséu Canariu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=84-500-2951-1}} * {{cita llibru |apellíu=Núñez de la Peña |nome=Juan |enllaceautor=Juan Núñez de la Peña |títulu=Conquista y antiguedades de les islles de la Gran Canaria y la so descripción, con munches alvertencies de los sos privilexos, conquistadores, pobladores, y otres particularidaes na bien poderosa islla de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/124794/rec/8 |añu=1847 |añu-orixinal=1676 |editorial=Imprenta Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Sosa |nome=Fray José de |títulu=Topografía de la islla afortunada Gran Canaria cabeza del partíu de tola provincia comprensiva de les siete islles llamaes vulgarmente afortunaes: la so antigüedá, conquista é invasiones: los sos puertos, sableres, muralles y castiellos: con cierta rellación de los sos defenses |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/85656/rec/7 |añu=1943 |añu-orixinal=1678 |editorial=Imprenta Isleña |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Torriani |nome=Leonardo |enllaceautor=Leonardo Torriani |títulu=Descripción y historia del reinu de les Islles Canaries: antes Afortunaes, col paecer de les sos fortificaciones |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/ref/collection/MDC/id/44103 |añu=1959 |añu-orixinal=1590 |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Viana |nome=Antonio de |enllaceautor=Antonio de Viana |títulu=Conquista de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/44257/rec/2 |añu=1968-1971 |añu-orixinal=1604 |editor=Alejandro Cioranescu |enllace-editor=Alejandro Cioranescu |editorial=Aula de Cultura del Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita llibru |apellíu=Viera y Clavijo |nome=José de |enllaceautor=José de Viera y Clavijo |títulu=Noticies de la hestoria xeneral de les Islles Canaries |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/162635/rec/49 |edición=definitiva |añu=1950-1952 |añu-orixinal=1772 |editor=Elías Serra Rafols |editorial=Goya Ediciones |ubicación=Santa Cruz de Tenerife}} }} === Investigaciones modernes === {{llista de columnes|2| * {{cita publicación |apellíu=Alberto Barroso |nome=Verónica |apellíos2=Folla Rois |nome2=Ana |apellíos3=Borges Domínguez |nome3=Estervina |apellíos4=Eugenio Floríu |nome4=Carmen Mª. |apellíos5=Larraz Mora |nome5=Alejandro |añu=1997-1998 |títulu="La madre del sustentador del cielu y la tierra": Una divinidá sincrética (Aculturación relixosa nel conxuntu arqueolóxicu de Achbinico-Candelaria, Tenerife) |publicación=Vegueta: Anuariu de la Facultá de Xeografía ya Historia |númberu=3 |páxines=47-64 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Universidá de Les Palmes de Gran Canaria |issn=1133-598X |url=http://www.webs.ulpgc.es/vegueta/num_ant_vegueta/downloads/03-047-061.pdf}} * {{cita publicación |apellíu=Alberto Barroso |nome=Verónica |apellíos2=Folla Rois |nome2=Ana |apellíos3=Borges Domínguez |nome3=Estervina |apellíos4=Hernández Gómez |nome4=Cristu M. |apellíos5=Hernández Marrero |nome5=Juan Carlos |apellíos6=Navarro Mederos |nome6=Juan Francisco |añu=2000 |títulu=Ares de sacrificiu y grabaos rupestres nel Llombu del Piquillo (isla de La Gomera) |publicación=Estudio canarios: Anuariu del Institutu d'Estudios Canarios |númberu=45 |páxines=317-340 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Institutu d'Estudios Canarios |issn=0423-4804 |url=http://iecanvieravirtual.org/index.php/catalogo/item/estudios-canarios-anuariu-del-iecan-non-45.html }} * {{cita publicación |apellíu=Alberto Barroso |nome=Verónica |apellíos2=Folla Rois |nome2=Ana |apellíos3=Borges Domínguez |nome3=Estervina |apellíos4=Hernández Gómez |nome4=Cristu M. |apellíos5=Hernández Marrero |nome5=Juan Carlos |apellíos6=Navarro Mederos |nome6=Juan Francisco |añu=2001 |títulu=El diezmu a Orahan. Pireos o ares de sacrificiu na prehistoria de la Gomera (Islles Canaries) |publicación=Tabona: Revista de prehistoria y d'arqueología |número=10 |páxines=91-126 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-2818 |url=http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/10%20-%202001/04%20(Juan%20Francisco%20Navarro%20Mederos%20y%20otros).pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161005192946/http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/10%20-%202001/04%20(Juan%20Francisco%20Navarro%20Mederos%20y%20otros).pdf |archivedate=2016-10-05 |fechaaccesu=2018-03-18 }} * {{Enllaz rotu|1=Animales y ritual. Los rexistros fáunicos de les ares de sacrificiu del Altu de Garajonay (La Gomera, Islles Canaries) |2=http://campus.usal.es/~revistas_trabayu/index.php/0514-7336/article/view/13450 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita llibru |apellíu=Bermúdez Suárez |nome=Felipe |títulu=Fiesta canaria: una interpretación teolóxica |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/compoundobject/collection/MDC/id/114559/rec/13 |añu=1991 |editorial=Publicaciones del Centru Teolóxicu |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |isbn=978-84-604-0368-5}} * {{cita publicación |apellíu=Bonnet y Reverón |nome=Buenaventura |añu=1932 |títulu=Los primitivos habitantes de Canaries: la relixón |publicación=Revista d'Historia |número=33 |páxines=2-10 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-9464 |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/revhistoria/id/385/rec/25}} * {{Enllaz rotu|1=Observaciones del caballeru inglés sir Edmond Scory alrodiu de la islla de Tenerife y del Picu del Teide |2=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/1936.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita llibru |apellíu=Diego Cuscoy |nome=Luis |títulu=Los Guanches: vida y cultura del primitivu habitante de Tenerife |url=http://mdc.ulpgc.es/cdm/singleitem/collection/MDC/id/44181/rec/1 |añu=1968 |editor=Publicaciones del Muséu Arqueolóxicu de Tenerife |editorial=Cabildru Insular de Tenerife |allugamientu=Santa Cruz de Tenerife}} * {{cita publicación |apellíu=Fernández Rodríguez |nome=Jesús M. |añu=1996 |títulu=De les idolatríes de los antiguos guanches (arqueoloxía del cultu na prehistoria de Tenerife) |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=42 |páxines=97-128 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/701/701}} * {{cita publicación |apellíu=Hernández Marrero |nome=Juan Carlos |apellíos2=Navarro Mederos |nome2=Juan Francisco |añu=2011-2012 |títulu=Arqueología del territoriu en La Gomera (Islles Canaries) |publicación=Tabona: Revista de prehistoria y d'arqueología |número=19 |páxines=25-58 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-2818 |url=http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/19%20-%202011-12/Tabona%2019%20(2011-12)%20web.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902230243/http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/19%20-%202011-12/Tabona%2019%20(2011-12)%20web.pdf |archivedate=2017-09-02 |fechaaccesu=2018-03-18 }} * {{cita publicación |apellíu=Hernández Pérez |nome=Mauro S. |añu=1972 |títulu=Contribución a la Carta Arqueolóxica de la islla de la Palma (Canaries) |publicación=Anuario d'Estudios Atlánticos |númberu=18 |páxines=537-641 |allugamientu=Les Palmes de Gran Canaria |editorial=Patronatu de la Casa de Colón |issn=0570-4065 |url=http://anuariosatlanticos.casadecolon.com/index.php/aea/article/view/264/264}} * {{cita publicación |apellíu=Mederos Martín |nome=Alfredo |añu=2013 |títulu=Sacrificio de neños y sustitutorios de ovicápridos al dios Sol šmš na mariña atlántica norteafricano |publicación=Byrsa. Arte, cultura y archeologia del Mediterraneo punico |númberu=19-20 |páxines=2013 |allugamientu=Bolonia |editorial=Universidá de Bolonia |issn=1721-8071 |url=http://www.academia.edu/6630296/Sacrificios_de_nin%C3%B1vos_y_sustitutorios_de_ovic%C3%A1pridos_a el_divos_sol_sms_en_la mariña_atl%C3%A1ntico_norteafricano_Child_and_Substitute_Ovicaprids_Sacrifices_to_the_Sun_God_%C5%A1m%C5%A1_in_the_North_African_Atlantic_Coast_}} * {{cita publicación |apellíu=Montesdeoca |nome=Marian |añu=2004 |títulu=La relixón de sable: una revisión de la idolatría guanche a la lluz de les fontes históriques |publicación=Tabona: Revista de prehistoria y d'arqueología |número=13 |páxines=249-278 |ubicación=San Cristóbal de La Laguna editorial=Universidá de La Laguna |issn=0213-2818 |url=http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/13%20-%202004/10%20%28Marian%20Montesdeoca%29.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302050601/http://publica.webs.ull.es/upload/REV%20TABONA/13%20-%202004/10%20%28Marian%20Montesdeoca%29.pdf |archivedate=2014-03-02 |fechaaccesu=2018-03-18 }} * {{Enllaz rotu|1=L'adivín Aguamuje y los reis d'Armes |2=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/1960_II.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Ares de sacrificiu n'El Julán, El Hierro (I) |2=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/2007.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=Ares de sacrificiu n'El Julán, El Hierro (II): llugares de sacrificiu na redolada de Los Lletreros |2=http://www.elmuseocanario.com/images/documentospdf/revistaelmuseo/Revistes/2008.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Enllaz rotu|1=La relixón nes cultures prehistóriques de les Islles Canaries |2=http://campus.usal.es/~revistas_trabayu/index.php/0514-7336/article/viewFile/1988/2044 |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cita llibru |apellíu=Wölfel |nome=Dominik Josef |títulu=Monumenta Linguae Canariae. Die Kanarischen Sprachdenkmäler. Eine Studie Zur Vor- und Frühgeschichte Weißafrikas |títulu-trad=Monumenta Linguae Canariae. Los monumentos de la fala canaria. Un estudiu sobre la prehistoria y la hestoria del África Blanca |idioma=alemán |añu=1965 |editorial=Akademische Druc |allugamientu=Graz}} }} {{Tradubot|Religión aborigen canaria}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Mitoloxía guanche]] [[Categoría:Aboríxenes canarios]] 8ncueldp2lho07f7tzqq68it4b8uic7 0 127879 4502768 4337495 2026-07-05T14:01:27Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502768 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Reinos de Taifas en 1037.svg|thumb|250px|Los reinos de taifas en 1037.]] [[Ficheru:Reinos de Taifas en 1080.svg|thumb|250px|Los reinos de taifas en 1080.]] Les '''[[taifa|taifes]]''' fueron un conxuntu de pequeños estaos (ملوك الطوائف) que fueron apaeciendo ente la desintegración del [[califatu de Córdoba]] a partir de la ''[[Fitna d'Al-Ándalus|fitna]]'' o [[guerra civil]] qu'españó en [[1009]] tres la muerte del últimu caudiellu [[dinastía amirí|amirí]] [[Abd al-Malik al-Muzaffar]] y el derrocamientu del postreru [[califa]] [[Dinastía de los Omeyes|omeya]] [[Hisham III]], cola consiguiente abolición formal del califatu en [[1031]]. Los rexímenes políticos autónomos de los reinos de taifas vencieron ante la instauración de gobiernos [[almorávide]]s en [[al-Ándalus]] dende [[1085]]. == Oríxenes, apoxéu y cayida de los reinos de taifas == Desque'l [[califa]] [[Hisham II]] ye obligáu a abdicar en [[1009]] hasta l'añu de l'abolición formal del califatu en [[1031]] asoceder nel tronu de [[califatu de Córdoba|Córdoba]] nueve califes, de les dinastíes omeya y [[Dinastía hammudí|hamudí]], nun escenariu políticu caóticu que dio pasu a la independencia paulatina de les taifas d'[[taifa d'Almería|Almería]], [[Taifa de Murcia|Murcia]], [[Taifa d'Alpuente|Alpuente]], [[Taifa d'Arcos de la Frontera|Arcos]], [[taifa de Badayoz|Badayoz]], [[Taifa de Carmona|Carmona]], [[Taifa de Dénia|Dénia]], [[Taifa de Granada|Granada]], [[Taifa de Huelva|Huelva]], [[Taifa de Morón|Morón]], [[Taifa de Silves|Silves]], [[taifa de Toledo|Toledo]], [[taifa de Tortosa|Tortosa]], [[Taifa de Valencia|Valencia]], [[Taifa d'Albarracín|Albarracín]] y [[Taifa de Zaragoza|Zaragoza]]. Cuando l'últimu califa [[Hisham III]] ye depuestu y proclamada en [[Córdoba (España)|Córdoba]] una república, toles ''[[cora (división territorial)|coras]]'' (provincies) d'Al-Ándalus qu'entá nun se segregaren se autoproclaman independientes, rexíes por cles [[Pueblu árabe|árabes]], [[bereber (etnia)|bereberes]] o [[pueblos eslavos|eslavos]]. Nel fonderada topaben problemes bien fondos. Per una parte, les lluches pol tronu califal nun faíen sinón reproducir les lluches internes que siempres afararen l'emiratu y el califatu por causes raciales: árabes, bereberes arabizados y nuevos, muladíes o eslavos, que taben constituyíos primeramente por esclavos llibres d'orixe centroeuropéu o del norte peninsular y consiguío puestos importantes na alministración. Tamién influyíen la mayor o menor presencia de población mozárabe, l'enfotu d'autonomía de les árees con mayores recursos económicos y la agobiante presión fiscal necesaria pa financiar el costu de los esfuercios bélicos. Primeramente constituyéronse más de venti pequeños estaos o taifas autónomes dirixíos por caudiellos llocales procedentes d'una familia que se perpetuó a lo llargo del [[sieglu XI]] nuna dinastía reinante. Asina ocupen el poder cles de l'antigua aristocracia árabe en Valencia ([[Dinastía Amirí|amiríes]] (descendientes d'[[Almanzor]]) y Zaragoza ([[tuyibí]]es y [[hudí]]es). Na zona occidental facer col poder tribus bereberes bien arabizadas, que formaben parte de la población andalusí dende la conquista de [[Táriq ibn Ziyad|Tariq]] a empiezos del [[sieglu VIII]]: los [[Dinastía Aftasí|aftasíes]] en Badayoz, [[birzalí]]es en [[Carmona]], [[zirí]]es en Granada, [[Hammudíes|hamudíes]] n'[[taifa d'Alxecires|Alxecires]] y [[taifa de Málaga|Málaga]] y [[abadí]]es en [[Sevilla]]. Col pasu de los años, les taifas de [[taifa de Sevilla|Sevilla]] (que conquistara toles pequeñes taifas de l'Andalucía occidental y Murcia na parte de la oriental), [[taifa de Badayoz|Badayoz]], [[taifa de Toledo|Toledo]] y [[Taifa de Zaragoza|Zaragoza]], constituyiríen les potencies islámiques peninsulares. Polo xeneral, les taifas más poderoses fueron absorbiendo col tiempu a les más pequeñes. Asina, la taifa de Sevilla, conquistó y anexonó a les más pequeñes d'[[Taifa d'Arcos|Arcos]], [[Taifa de Santa María del Algarve|Algarve]], [[Taifa d'Alxecires|Alxecires]], [[Taifa de Morón|Morón]], [[Taifa de Ronda|Ronda]], [[Taifa de Carmona|Carmona]], [[Taifa de Huelva|Huelva]], [[Taifa de Mértola|Mértola]], [[Taifa de Niebla|Niuebla]] y [[Taifa de Silves|Silves]], estes postreres, asitiaes al sur del actual [[Portugal]], naguaes tamién pola taifa de Badayoz. Per otru llau, na antigua Marca Cimera del califatu, los hudíes de Zaragoza axuntaron un conglomeráu que n'ocasiones se segregaron como taifas independientes, formáu por [[Tudela]], [[Taifa de Calatayud|Calatayud]], [[Huesca]], [[Taifa de Lleida|Lleida]] o [[Taifa de Tortosa|Tortosa]], llegando escontra [[1080]] a ocupar el territoriu peninsular de la poderosa [[taifa de Dénia]] (que consiguió conquistar les [[Baleares]] y [[Cerdeña]] y axuntó una flota de guerra de cientu venti naves) y faer vasalla a la rica pero desarimada [[Taifa de Valencia]]. Sicasí, nesta zona, y gracies al so arteru manexu de la diplomacia, llograron sobrevivir dinastíes independientes na [[taifa d'Albarracín]] y la [[taifa d'Alpuente]]. Mientres l'apoxéu de los reinos de taifas del [[sieglu XI]] los sos reyezuelos intentaron reproducir les estructures del califatu omeya a una escala menor. Pa ello compitieron ente sigo non solo militarmente sinón tamién procuraron amosar la so rellumanza intelectual. Pa ello, trataron d'arrodiase de los más prestixosos [[poeta|poetes]], [[científicu|científicos]] y [[artista|artistes]]. Paradóxicamente, el periodu de taifas foi de la mesma el del máximu apoxéu de la cultura andalusí, y nesti sieglu les sos creaciones intelectuales adopten calteres propios ya independientes del islam oriental. Naz nesti sieglu una filosofía n'Al-Ándalus con una particular idiosincrasia, progresen les [[matemática|matemátiques]] y l'[[astronomía]], floria la [[Poesía árabe nos reinos de taifas|poesía]] y l'arquiteutura desenvuelve un estilu manierista que va influyir darréu nel arte magrebino d'[[arte almorávide|almorávides]] y [[arte almohade|almohades]]. Sicasí, la disgregación del califatu en múltiples taifas, que podíen subdividise o concentrase col pasu del tiempu, fixo evidente que namái un poder político centralizáu y unificáu podía aguantar la meyora de los reinos cristianos del norte. Al escarecer de les tropes necesaries, les taifas contrataben [[mercenariu|mercenarios]] pa lluchar contra los sos vecinos o pa oponese a los reinos cristianos del norte. Inclusive guerreros cristianos, como'l mesmu [[Cid Campeador]], sirvieron a reis musulmanes, lluchando inclusive contra otros reis cristianos. Sicasí, esto nun foi abondu y los reinos cristianos aprovecharíen la división musulmana y la debilidá de cada taifa individual pa someteles. De primeres el sometimientu yera namái económicu, forzando a les taifas a pagar un tributu añal, les ''[[paries (tributu)|paries]]'', a los monarques cristianos. Sicasí, la conquista de Toledo en [[1085]] per parte d'Alfonso VI de Llión y Castiella fixo bultable que l'amenaza cristiana podía acabar colos reinos musulmanes de la península. Ante tal amenaza, los reis de les taifas pidieron ayuda al sultán [[almorávide]] del [[África del Norte|norte d'África]], [[Yusuf ibn Tasufin]], quien pasó'l [[estrechu de Xibraltar]] [[desembarcu almorávide n'Alxecires|estableciéndose n'Alxecires]] y non yá ganó al rei lleonés na [[batalla de Zalaca]] ([[1086]]), sinón que conquistó progresivamente toles taifas. == Etapes == Na evolución de los primeros reinos de taifas pueden estremase tres periodos: * '''De [[1009]] a [[1031]].''' Les distintes facciones (llinaxes o ''ta'i-fah'', plural de cla —''tawa'if''—) facer col poder progresivamente nos sos gobiernos llocales, de la que sofiten a los efímeros pretendientes a califa remanándo-yos según los sos intereses y como aval de prestíu del poder al qu'aspiren. Nesti periodu consolídense unos trenta poderes llocales, al mandu de los cualos, los caudiellos rexonales usen títulos honoríficos (''[[laqb]]'') usaos polos califes y el chambelán [[Almanzor]] (como Al-Mansur o Al-Mundir), pero ensin proclamase estos reyezuelos ''califes'' personalmente. Les intrigues pela cabeza del califatu desenvolvíense fundamentalmente en Córdoba, pero dende la capital perdió tou control sobre'l restu de les [[coras]] andalusíes, qu'aprovecharon los incipientes reyezuelos taifales pa gobernar con independencia, acuñando moneda y creando una alministración independiente. * '''De [[1031]] a [[1045]].''' Cola desapaición formal de la figura del califa, los reis taifas procuren asonsañar les maneres califales a escala local, construyendo palacios regios, nomando visires, arrodiándose d'una corte monárquica y procurando atraer intelectuales y poetes que canten les sos glories, valiéndose del cultivu del xéneru lliterariu del panexíricu, tan importante pa la cultura islámica. La llucha pola sobrevivencia de los pequeños reinos y pola espansión de los más puxantes, xeneren importantes gastos en recursos militares, que consistíen fundamentalmente en tropes mercenaries. Esto, xuníu a les [[paries (tributu)|paries]] o impuestos pagos a los más guerreros exércitos cristianos, bien p'aliase con ellos contra otru enemigu, bien pa mercar la paz, foi debilitando la pujanza del Al-Ándalus. Les taifas mayores apoderen a los satélites, y consolídense como potencies les taifas de [[Taifa de Badayoz|Badayoz]], [[Taifa de Toledo|Toledo]], [[Taifa de Zaragoza|Zaragoza]] y [[Taifa de Sevilla|Sevilla]]. Nel [[Mediterraneu]] destaca la [[taifa de Dénia]]-[[taifa de Baleares]], qu'armó una importante flota bélica. * '''De [[1045]] a [[1090]].''' Les guerres interines, les importantes paries pagues a los reis cristianos y la pujanza d'estos decantó la balanza definitivamente en favor de los reinos de [[Reinu de Llión|Llión]], [[Reinu de Castiella|Castiella]] y [[Reinu de Pamplona|Pamplona]]. Asina, en [[1085]], [[Alfonso VI de Llión y Castiella|Alfonso VI]] consigue quebrar el centru neurálxicu de la cultura musulmana, tomando la Taifa de Toledo y esgañando la vía medular de comunicación andalusí, que diba de Tortosa a Sevilla, pasando per Zaragoza y Toledo. Valencia, rica y deseyada, nun consigue consolidar una dinastía fuerte, y la so debilidá llevólu a subordinase a los reis de Toledo, de Zaragoza, ya inclusive al rei Alfonso VI de Castiella, y, finalmente, a ser conquistada por [[El Cid]] en [[1092]]. En [[1085]] los reis taifas de Badayoz y Sevilla soliciten socorru a los [[almorávides]] que, anque alleguen en defensa del [[islam]], van acabar col poder de los reis taifas hispanomusulmanes, pasando Al-Ándalus a constituyir una provincia periférica d'esti imperiu magrebín. == Rellación de taifas del primer periodu == * '''[[Taifa d'Alxecires]]''': 1013-1026 (Málaga) 1035-58 (Sevilla) * '''[[Taifa d'Almería]]''': 1011-91 (almorávides) * '''[[Taifa d'Alpuente]]''': 1009-1106 (almorávides) * '''[[Taifa d'Arcos de la Frontera]]''': 1011-1068 (Sevilla) * '''[[Taifa de Badayoz]]''': 1009-1094 (almorávides) * '''[[Taifa de Baleares]]''' o '''[[Taifa de Mallorca]]''': 1076-1116 (almorávides) * '''[[Taifa de Ceuta]]''': (Málaga) 1061-1084 (almorávides) * '''[[Taifa de Calatayud]]''': 1046-1055 (Zaragoza) * '''[[Taifa de Carmona]]''': 1013-1067 (Sevilla) * '''[[Taifa de Córdoba]]''' (repúbliques): 1031-1070 (Sevilla) * '''[[Taifa de Dénia]]''': 1010/12-1076 (Zaragoza) * '''[[Taifa de Granada]]''' (''Garnata''): 1013-1090 (almorávides) * '''[[Taifa de Huelva]]''': 1012/13-1051/53 (Sevilla) * '''[[Taifa de Lisboa]]''': 1022-? (Badayoz) * '''[[Taifa de Lorca]]''': 1051-1091 (almorávides) * '''[[Taifa de Málaga]]''': 1026-1057/58 (Granada); 1073-90 (almorávides) * '''[[Taifa de Mértola]]''': 1033-1091 (almorávides) * '''[[Taifa de Molina]]''': 1075 (Valencia) * '''[[Taifa de Morón]]''': 1013-1066 (Sevilla) * '''[[Taifa de Murcia]]''': 1011/12-1065 (Valencia) * '''[[Taifa de Murviedro y Sagunto]]''': 1086-1092 (almorávides) * '''[[Taifa de Borrina]]''': 1023/24-1053 (Sevilla) * '''[[Taifa de Ronda]]''': 1039/40-1065 (Sevilla) * '''[[Taifa de Santa María del Algarve]]''': 1018-1051 (Sevilla) * '''[[Taifa de Segorbe]]''' * '''[[Taifa de Sevilla]]''': 1023-1091 (almorávides) * '''[[Taifa de Silves]]''': 1040-1063 (Sevilla) * '''[[Taifa de Toledo]]''': 1010/31-1085 (castellanos) * '''[[Taifa de Tortosa]]''': 1039-1060 (Zaragoza);1081/82-92 (Dénia) * '''[[Taifa de Tudela]]''': 1046-51 (Zaragoza) * '''[[Taifa de Valencia]]''': 1010/11-1094 ([[Taifa de Toledo]]) * '''[[Taifa de Zaragoza]]''': 1017/1118 ([[almorávide]]s) == Ver tamién == * [[Cronoloxía d'al-Ándalus]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * MARTOS QUESADA, Juan, «Los reinos de Taifas nel sieglu XI», n'Ana I. Carrasco, Juan Martos y Juan A. Souto, ''Al-Andalus'', Madrid, Ismu (Historia d'España. Historia medieval, VI), 2009, páxs. 147-272. ISBN 978-84-7090-431-8 * REILLY, Bernard F., ''Reconquista y repoblación de la Península'', en John Lynch (dir.), ''Historia d'España. 7'', El País, 2007. ISBN 978-84-9815-768-0. Ye trad. de Bernard F. Reilly, ''The contest of christian and muslim Spain 1031-1157'', Bernard Blackwell Pub, 1991¹. {{OCLC|247678739}} == Enllaces esternos == * [http://alyamiah.com/cema2/index.php?option=com_content&view=article&id=208:cronologaiacutea-de-reinos-y-taifas-en-al-andalus-711-1571&catid=1:al-andalus&Itemid=50 Cronoloxía de Reinos y Taifas n'Al-Andalus (711-1571) nel '''Centru d'Estudios Moriscos d'Andalucía'''] * [https://web.archive.org/web/20120402080330/http://personales.ya.com/rpmg/cga/libcrongeo/node170.html Rellación de Reinos y reis de la primera taifa] {{Tradubot|Primeros reinos de taifas}} [[Categoría:Primeros reinos de taifas|Primeros reinos de taifas]] [[Categoría:Historia d'España]] ghecymy7eit5og5vz8lboc4obzg6aef 0 127964 4502875 4498199 2026-07-06T08:48:13Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502875 wikitext text/x-wiki {{ficha d'estáu desapaecíu |nome_oficial = República Federal de Centro América |forma de gobiernu = [[República federal]] [[presidencialista]] |era = Guerres d'independencia hispanoamericanes |añu entamu = 1824 |añu fin = 1839 |eventu empecipiu = [[Constitución de la República Federal de Centroamérica de 1824|Establecimientu]] |eventu fin = [[Disolución de la República Federal de Centro América|Disolución]] |fecha entamu = 22 de payares |fecha fin = 19 de payares |p1 = Provincies Xuníes del Centru d'América |bandera p1 = Flag of the United Provinces of Central America.svg |s1 = Nicaragua |bandera s1 = Flag of Nicaragua (1839-1858).svg |añu s1 = 1838 |s2 = Honduras |bandera s2 = Flag of Honduras (1839-1866).svg |añu s2 = 1838 |s3 = Estáu de Costa Rica |bandera_ s3 = Flag of Costa Rica (1838-1840).svg |añu s3 = 1838 |s4 = Guatemala |bandera s4 = Flag of Guatemala (1838-1843).svg |añu_s4 = 1840 |s5 = El Salvador |bandera s5 = Flag of El Salvador (1839-1865).svg |añu s5 = 1841 |s6 = Los Altos (país) |bandera s6 = Flag of Los Altos.svg |añu s6 = 1838 |s7 = Honduras Británica |añu s7 = 1838 |bandera s7 = Flag of British Honduras (1919–1981).svg |imaxe bandera = Flag of the Federal Republic of Central America.svg |bandera = Bandera de la República Federal de Centro América |imaxe escudu = Escudu de la República Federal de Centro América.svg |símbolu = Escudu de la República Federal de Centro América |mapa = Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg |aclaración mapa = Mapa de la Federación |capital = [[Ciudá de Guatemala|Guatemala]] ([[1824]]-[[1834]])<br />[[Sonsonate]] ([[1834]])<br />[[San Salvador]] ([[1834]]-[[1840]]) |latd=14|latm=37|latNS=N|longd=90|longm=31|longEW=W |lema_nacional = Dios, Unión y Llibertá |himnu_nacional = ''[[La Granadera]]''<br />[[Ficheru:Himno_de_Centroamerica.ogg|140px|center|noicon]][[Ayuda:Multimedia|<small>''¿Problemes al reproducir esti archivu?''</small>]] |idioma = [[Idioma español|Español]] |religión = Catolicismo |moneda = [[Real de la República Federal de Centroamérica]] |títulu_líder = Presidente |líder1 = [[Manuel José de Arce y Fagoaga|Manuel José Arce]] |añu_líder1 = 1825-1829 |líder2 = [[José Francisco Barrundia y Cepeda|José Francisco Barrundia]] |añu_líder2 = 1829-1830 |líder3 = [[Francisco Morazán]] |añu_líder3 = 1830-1834 |líder4 = [[Gregorio Salazar y Castro|Gregorio Salazar]] |añu_líder4 = 1834-1835 |líder5 = [[Francisco Morazán]] |añu_líder5 = 1835-1839 |líder6 = [[Diego Vigil]] |añu_líder6 = 1839-1840 |dato_año1 = |dato_superficie1 = |dato_población1 = |notes |Superficie=446,399 km²}} La '''República Federal de Centro América'''<ref>{{Cita web |url=http://www.inap.mx/portal/images/pdf/lat/guatemala/constitucion%20de%20la%20republica%201824.pdf |títulu=Constitución de la República Federal de Centro América |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924034135/http://www.inap.mx/portal/images/pdf/lat/guatemala/constitucion%20de%20la%20republica%201824.pdf |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> foi una [[federación]] que surdió de l'[[Asamblea Nacional Constituyente de Centro América|Asamblea Constituyente]] de les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]], el [[22 de payares]] de [[1824]], al traviés de la [[Constitución de la República Federal de Centroamérica de 1824]]. La so capital foi [[Ciudá de Guatemala]] hasta 1834; dempués foi [[Sonsonate]] por un curtiu periodu, y d'últimes [[San Salvador]], de [[1834]] a [[1839]], sicasí, solo'l poder executivo foi'l que se treslladó, ente que los poderes llexislativu y xudicial caltuvieron el so asientu na [[Ciudá de Guatemala]]. La Federación taba formada por cinco estaos: [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]] ([[Panamá]] foi parte de la [[Gran Colombia]] y [[Belize]] yera una [[Honduras Británica|colonia británica]]). En [[1838]] formóse un sestu estáu, [[Estáu de Los Altos|Los Altos]], con capital na ciudá de [[Quetzaltenango]], colos territorios del occidente de [[Guatemala]] y el territoriu del actual [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] de [[Chiapas]] ([[Méxicu]]). El territoriu de la Federación tamién incluyía la trupa rexón selvática de [[Belize]], anque yá nesa dómina yera fuerte la presencia británica nun establecimientu comercial na mariña del Atlánticu dende onde se realizaba'l contrabandu inglés escontra'l restu del Ismu. Llindaba al suroeste col [[océanu Pacíficu]], al nordeste col [[mar Caribe]], al sureste cola [[Gran Colombia]] (depués [[República de la Nueva Granada]]) y al noroeste con [[Méxicu]]. == Historia == {{VT|Historia de Guatemala}} [[Ficheru:Herbruger1911k.jpg|miniaturadeimagen|200px|Real Palaciu na [[Ciudá de Guatemala]]. Equí roblóse l'Acta d'Independencia y gobernó el presidente [[Manuel José Arce y Fagoaga]].]] Tres la [[independencia]] con al respective d'[[España]] en 1821 y la desapaición del [[Primer Imperiu Mexicanu]] en 1823, los representantes de los [[cabildru colonial|cabildros]] de lo que dalguna vegada foi la [[Capitanía Xeneral de Guatemala]] axuntar en marzu de 1824 na [[Ciudá de Guatemala]]. El 22 de payares d'esi mesmu añu establecieron la [[Constitución de la República Federal de Centroamérica de 1824]], compuesta por [[Guatemala]], [[Hondures]], [[El Salvador]], [[Nicaragua]], [[Costa Rica]] y l'actual estáu Mexicanu de [[Chiapas]] (el cual duró pocu dientro de la mesma).<ref>{{cita llibru |apellíu=Pan American Union |títulu=Bulletin of the Pan American Union |url=https://books.google.com/books?id=tJYbAAAAMAAJ&pg=PA1658&dq=marzu+de+1822,+se+reuni%C3%B3+un congresu+en+Guatemala+y fúndose+la+Rep%C3%BAblica%22+Federal+de+Centroam%C3%A9rica&hl=en&ei=6odPTdSrBY_2tgPr6vGvCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false |fechaaccesu=7 de febreru de 2011|edición=Volume 6 |añu=1899 |editorial=Government Printing Office |ubicación=Washington}}</ref> Como na mayoría de los países iberoamericanos, la [[independencia]] de [[Centroamérica]] foi un movimientu esencialmente [[criollu]] y nun supunxo una meyora inmediata de les condiciones de vida de los [[llabradores]] centroamericanos. Foi promovida pola [[élite]] comercial de [[Guatemala]] y [[El Salvador]] p'arriquecese colos nuevos llazos comerciales qu'esperaben adquirir con [[Inglaterra]], [[Francia]], [[Holanda]], [[Imperiu Rusu]] y [[Estaos Xuníos]], y non tantu por una [[revolución social]] o [[política]].<ref name="Molina,p.24">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=24}}</ref> Cada [[Estáu]] yera llibre y tenía [[Territoriu autónomu|autonomía]] pa gobernase y establecer les sos [[lleis]] y [[Códigu (Derechu)|códigos]] xurídicos, amás d'escoyer democráticamente el so propiu [[Xefe d'Estáu]]. Los Estaos miembros yeren: [[Guatemala]], [[El Salvador]], [[Hondures]], [[Nicaragua]] y [[Costa Rica]]. En 1836 creóse'l [[Estáu de Los Altos]], que se reincorporó a Guatemala antes d'eslleise la federación centroamericana. En 1824 [[Chiapas]] incorporar a [[Méxicu]], quedando solo'l [[Soconusco (Chiapas)|Soconusco]] como un territoriu neutral ensin anexón a nengún bandu,<ref>[http://www.soconusco.com/soco/hist/indepen.html] Historia del Soconusco</ref> y la [[Provincia de Bocas del Toro]] que foi tomada pola [[República de la Nueva Granada]] en [[1836]]. Ente les principales innovaciones de la [[Constitución de la República Federal de Centroamérica de 1824]], cabo destacar el so tratamientu de los [[derechos humanos]], nel cual destacaben, ente otros aspeutos, l'abolición de la [[esclavitú]], la consagración del derechu d'[[Asilu políticu|asilu]], les llimitaciones de la [[pena capital]], l'establecimientu del [[xuráu]] y la supresión de los [[fueros]]. Acutábense considerablemente les facultaes gubernamentales pa llindar los [[derechos civiles y políticos]], inclusive en casu de graves amenaces o ataques al [[orde públicu]], lo cual habría de ser una grave torga pa les autoridaes.<ref>[http://bib.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/12715531912386063087846/index.htm Constitución de les Provincies Xuníes del Centru d'América de 1824]</ref> Per otru llau, caltuvo la división ente un [[Congresu]] unicameral toupoderosu, un [[Poder executivu|Executivu]] con poderes llindaos, un [[Senáu]] qu'actuaba como cuerpu entemediu y una [[Corte Suprema de Xusticia]], toos escoyíos popularmente conforme a un sistema de [[sufraxu universal]] indireutu en cuatro graos. === Eleición de Manuel José Arce como presidente === {{AP|Manuel José Arce y Fagoaga}} {{VT|José Cecilio del Valle|Clan Aycinena}} En 1825 celebróse'l Primer Congresu Federal, que escoyó al presidente de la República Centroamericana ente los dos candidatos: [[Manuel José Arce y Fagoaga]] y [[José Cecilio del Valle]], yá que a pesar de la victoria de Valle nel votu popular, apelóse la resultancia.<ref name="Molina,p.40">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=40}}</ref> Aquel día Valle tenía desaveniencias con dellos prominentes conservadores del [[Clan Aycinena]] y éstos atrabancaron la so llegada al poder n'entrando en componedorios colos lliberales y el mesmu Arce y Fagoaga.<ref name="Molina,p.40"/> Arce foi declaráu presidente de la República, y Mariano de Beltranena acompañar na vicepresidencia. Depués estableciéronse les otres autoridaes: Suprema Corte de Xusticia, Primer Conseyu Representativu y en cada estáu estableció la Corte Cimera de Xusticia del Estáu; l'Asamblea Nacional promulgó la Constitución centroamericana que se sancionó hasta'l 29 d'agostu de 1825, porque los centralistes que deseyaben un réxime únicu na rexón y trataron de boicotiar el sistema federal qu'adoptara la Constitución.<ref name="Molina,p.40"/> La nueva [[República]] tenía grandes proyeutos, como una [[canal de navegación]] interoceánica ente l'[[Océanu Atlánticu|Atlánticu]] y el [[Pacíficu]], pol [[Río San Juan (Nicaragua)|río San Juan]], el [[llagu de Nicaragua]] y l'ismu de Rivas, ente l'Estáu de [[Nicaragua]] y l'Estáu de [[Costa Rica]]. Sicasí, coles mesmes, la federación encaraba grandes problemes; n'oposición al proyeutu federal de los [[lliberales]] atopábense los [[conservadores]], los representantes [[españoles]] de la [[Ilesia Católica]] y los grandes [[llatifundistes]] de les aristocracies rexonales; la población, polo xeneral, desconocía los beneficios d'una integración rexonal; les redes de [[tresporte]] y les comunicaciones ente los Estaos miembros yeren desaxeradamente deficientes. Amás, enfrentar al problema de la falta de fondos pal so desenvolvimientu y la intervención de naciones estranxeres (por casu, [[Gran Bretaña]] y [[Estaos Xuníos]]). [[Ficheru:Antigua0833.JPG|200px|miniaturadeimagen|left|Ilesia del Hospital de San Pedro n'[[Antigua Guatemala]].]] [[Manuel José de Arce y Fagoaga]], yera un [[militar]] y [[políticu]] d'[[El Salvador]] y gobernó [[Centroamérica]] dende la [[Ciudá de Guatemala]].<ref name="Molina,p.41">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=41}}</ref> Quixo conciliar a dambos bandos criollos, pero como'l so puestu deber a los componedorios ente los lliberales y conservadores nel Primer Congresu foi-y imposible tal realizar tal conciliación. Poco dempués d'empecipiada la so xestión, los criollos lliberales de les provincies rompieron el so sofitu atacándolo pola preferencia manifiesta escontra'l [[Clan Aycinena]] quien vivía na ciudá de Guatemala ya influyir direutamente.<ref name="Molina,p.41"/> Amás d'una constitución federal que-y acutaba poder al presidente y otorgába-y muncha independencia a los Estaos, Arce atopar al mandu d'un país que nun taba acostumáu a gobernase a sigo mesmu y que nun sabía nada de rexímenes municipales -yá que los conceyos coloniales yeren entes privilexaos de los criollos que defendíen los intereses d'éstos puramente- nin tanto d'asamblees.<ref name="Molina,p.41"/> Per otra parte, l'estáu financieru de la nueva República siguía lo establecío pelos últimu díes de la colonia: derechos sobre'l productu de les mines, alcabala, almojarifazgo, tributu pa la Santa Cruzada, impuestu sobre'l tabacu, impuestu sobre'l añil, impuestu sobre los xuegos de naipes, papel selláu y derechos sobre oficios. Amás, dempués de la destrucción de la capital, [[Antigua Guatemala|Santiago de los Caballeros de Guatemala]], el rei Carlos III dispunxo un asitiáu de cien mil pesos que Méxicu tenía d'unviar añalmente. Depués de la independencia suspendió l'ayuda que llegaba de Méxicu, y l'Asamblea Nacional abolió l'impuestu de la Santa Cruzada y los derechos de mines; con esto, los ingresos del gobiernu en 1825 xubíen a doscientos mil pesos, ente qu'había gastos por más de seiscientos mil pesos.<ref name="Molina,p.41"/> Y pa cuelmu de males, el país tampoco cuntaba con un exércitu, pos solamente quedaba'l Batallón del Fixu, unos cuantos milicianos y una compaña de soldaos.<ref name="Molina,p.42">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=42}}</ref> Pa 1826 había un francu bracéu ente los dos partíos: los criollos lliberales que queríen el sistema republicanu y los criollos conservadores que preferíen el absolutimo real español como forma de gobiernu. El problema consistía en que los lliberales creíen que la unión de los Estaos yera vital pa llograr la reconocencia y respetu de les otres naciones y que dexando en llibertá a los Estaos d'escoyer a les sos propies autoridaes fadríase sumir el poder del [[Clan Aycinena]] de Guatemala sobre los otros Estaos y, poro, la rensía qu'esistía escontra los criollos de la [[Ciudá de Guatemala]] dende la dómina colonial.<ref name="Molina,p.44"/> Los lliberales llograren faese del Congresu y atrabancaron el llabor del presidente Arce, ente que ésti acusar d'herexes, non yá na capital sinón nos pueblos onde'l fervor relixosu taba más enraigonáu lo que lo ayudar a axenciase del respaldu popular p'atacar a los sos rivales.<ref name="Molina,p.41"/> En Guatemala, los resfregones de los bandos llegaron a un estremu insostenible y asocedió l'inevitable rompimientu ente'l gobiernu Federal y el gobiernu del Estáu, dirixíu pol lliberal Juan Barrundia: a Barrundia facer prisioneru pola so supuesta participación nuna combalechadura que sería afayada a tiempu y depués eslleiéronse les autoridaes del Estáu, que treslladárense a [[Quetzaltenango]] por non tar a salvo na [[Ciudá de Guatemala]].<ref name="Molina,p.44">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=44}}</ref> A pesar de que tanto los lliberales como los conservadores nun constituyíen por sigo solos un grupu lo suficientemente fuerte nin económica nin políticamente pa faer prevalecer les sos idees sobre l'otru, los conservadores del Clan Aycinena y de la [[Catolicismu en Guatemala|Ilesia Católica]] vieron reforzada la so posición porque se sofitaron na mayoría de la población anunciándo-yos y predicándo-yos que los lliberales yeren herexes que queríen acabar cola fe cristiana y les bones costumes.<ref name="Molina,p.44"/> Gracies a la tradición colonial, la sumisión a les creencies relixoses, la superstición y el fanatismu, los conservadores llograron prevalecer; los lliberales, pela so parte defendíen por idees nueves y revolucionaries que yeren totalmente ayenes a la población y qu'inclusive arruinaron a dellos sectores, como'l de los texedores.<ref name="Molina,p.44"/> Tres la destitución de Juan Barrundia, los conservadores tomaron el control nel Estáu de Guatemala, quedando como presidente'l líder conservador [[Mariano de Aycinena y Piñol]], pero darréu empecipiáronse los intentos d'invasión por parte de los gobiernos lliberales del restu de los Estaos. Col sofitu del [[Clan Aycinena]], Arce y Fagoaga convertir nun dictador pa tomar el poder necesario pa entartallar a los sos rivales. Quien más lo sofitaba en faer un gobiernu fuerte yera'l líder conservador [[Manuel Francisco Pavón Aycinena]], quien creía que con ello los conservadores llograríen estabilidá na rexón y la preponderancia del so partíu.<ref name="Molina,p.44"/> A entamos de 1827, el presidente [[Manuel José de Arce y Fagoaga]] unvió al coronel conservador [[José Justo Milla]], so la comandancia del Segundu Batallón Federal, a [[Santa Rosa de Copán|Santa Rosa de Los Altos]] n'[[Hondures]], cola misión de curiar la Factoría de Tabacos. En realidá l'oxetivu yera asitiar un [[exércitu]] lleal pa derrocar al gobiernu lliberal de [[Dionisio de Herrera]] n'[[Hondures]]. El pueblu de Los Llanos nun brindó sofitu al coronel Milla ya incorporóse al exércitu de [[Francisco Morazán]]. Mariano de Aycinena y Piñol -presidente del Estáu de Guatemala- yera l'únicu que s'inclinaba por atacar a [[San Salvador]] pa destruyir tou lo que daba orixe a la guerra ente lliberales y conservadores, pero como Arce yera'l presidente de la Federación a ésti correspondió-y la decisión final. Pola so poca habilitái militar, cuando por fin decidióse a actuar foi ganáu en Milingo el 18 de mayu de 1827. Arce tornó a Guatemala a reorganizase pa una nueva batalla, pero en perdiendo'l combate, amosase lentu y desconfiable de los oficiales guatemalianos y por tar acordies con que'l sacerdote [[Matías Delgado]] fuera nomáu como obispu d'El Salvador en completa oposición al gobiernu eclesiásticu conservador de Guatemala la so figura quedó per un sitiu dafechu.<ref name="Molina,p.47">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=47}}</ref> Finalmente, el 28 de setiembre de 1827 el vicepresidente guatemalianu Beltranena comunicólu que dixebrábase-y del mandu del exércitu porque problemes de gobiernu riquíen la so presencia.<ref name="Molina,p.47"/> Yá firme nel poder nel Estáu de Guatemala, el Clan Aycinena aprovechó la relixón, que los sos intereses económicos fueren afeutaos polos llexisladores lliberales, pa faese de la voluntá popular. Sofitaos pola población católica retiraron les reformes lliberales empecipiaes por Barrundia y restituyeron la llexislación española d'antes de la Independencia; los llexisladores sofitaben al gobiernu eclesiásticu y el presidente Aycinena llegó al estremu de prohibir per mediu d'un decretu aquellos llibros que la Ilesia Católica definía como dañibles pal bon pensar cristianu.<ref name="Molina,p.50">{{harvnb|Molina Moreira|1979|p=50}}</ref> === Guerra Civil Centroamericana === {{AP|Guerra Civil Centroamericana}} En marzu de [[1827]] l'Estáu d'[[El Salvador]] unvió tropes a [[Guatemala]] col enfotu de tomar la capital de la República Federal y derrocar a [[Manuel José de Arce y Fagoaga]].<ref name="Memories"/> Sicasí, el xeneral Arce al mandu del Exércitu Federal ganó a los salvadorianos na [[Batalla de Arrazola]]. Depués d'estos sucesos, el presidente de la república ordenó a 2000 soldaos federales (incluyendo guatemalianos, nicaraguanos, costarricanos y honduranos) a les órdenes del xeneral Manuel de Arzú, invadir [[El Salvador]].<ref name="Memories">{{harvnb|Montúfar|1853|p=}}</ref> Esti eventu marcó l'entamu de la [[Guerra Civil Centroamericana]]. Nesti contestu saltó a la fama'l xeneral honduranu [[Francisco Morazán]], quien ganó la [[Batalla de La Trinidá]] pa los [[lliberales]] el 11 de payares de 1827.<ref>[http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51 Morazán, el nuesu altivu héroe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218212126/http://www.revistacaliban.cu/articulo.php?article_id=51 |date=2014-12-18 }} por Felipe de J. Pérez Cruz. Consultáu en marzu de 2010</ref> De magar, y hasta la derrota que -y infringió [[Rafael Carrera]] en Guatemala en [[1840]], Morazán apoderó la escena político y militar d'[[América Central]]. N'abril de 1828 Morazán dirixir a [[El Salvador]] con una fuercia de mil cuatrocientos homes.<ref name="Historia d'Honduras">{{harvnb|Honduras en llinia|2008|p=}}}}</ref> Ente que l'exércitu salvadorianu enfrentar a les fuercies federales en [[San Salvador]], Morazán asitiar na parte oriental del Estáu. El 6 de xunetu, Morazán ganó a les tropes del coronel Vicente Domínguez na facienda El Gualcho. El xeneral [[Francisco Morazán]] caltúvose engarrando alredor de San Miguel, ganando a cada pelotón unviáu pol xeneral Manuel de Arzú dende [[San Salvador]].<ref name="Historia d'Honduras"/> Esto motivó a Arzú a dexar al coronel Montúfar al cargu de [[San Salvador]] y a ocupase personalmente de Morazán. Cuando'l caudiellu lliberal diose cuenta de los movimientos del xeneral Manuel de Arzú, salió camín d'[[Hondures]] a reclutar más tropes. [[Ficheru:GT056-Antigua Arch-low.jpeg|thumb|140px|left|Arcu colonial n'[[Antigua Guatemala]].]] El 20 de setiembre, el xeneral Arzú taba cerca del [[ríu Lempa]] con quinientos soldaos en busca de [[Francisco Morazán]], cuando s'enteró de que les sos fuercies habíen capitulado en [[San Salvador]]. [[Francisco Morazán]] tornó a [[El Salvador]] con un mayor exércitu. El xeneral Arzú retirar a [[Guatemala]], dexando les sos tropes sol mandu del coronel Antonio de Aycinena. Esti militar conservador y les sos tropes colaben con camín de territoriu honduranu, cuando fueron interceptaos polos homes de Morazán en San Antonio. El 9 d'ochobre Aycinena viose obligáu a rindise.<ref name="Memories"/> Cola capitulación de San Antonio, [[El Salvador]] quedó finalmente llibre de tropes federales. El 23 d'ochobre, el xeneral Morazán fixo la so entrada trunfal na plaza de [[San Salvador]]. Ante'l desorde xeneral, el presidente [[Manuel José de Arce y Fagoaga]] venció a finales de [[1828]] el gobiernu d'América Central al vicepresidente [[Mariano Beltranena y Llanu]]. N'abril de [[1829]], el xeneral [[Francisco Morazán]] tomó la [[Ciudá de Guatemala]] col sofitu de tropes honduranes, salvadorianes y nicaraguanes, y designó a [[José Francisco Barrundia y Cepeda]] como Presidente Interín. [[Francisco Morazán]] ganó'l votu popular na eleición presidencial de [[1830]], en contra del conservador [[José Cecilio del Valle]]. Con Morazán como presidente, los [[lliberales]] consolidaren el so poder. D'esta forma, el nuevu mandatariu y los sos aliaos allugar nuna posición inmeyorable pa implementar reformes, que taben basaes na [[ilustración]]. Al traviés d'estes intentaríen desmantelar en [[Centroamérica]] lo que consideraben instituciones arcaiques<ref name="The Blood of Guatemala">{{harvnb|Grandin|2000|p=100}}</ref> heredaes de la dómina colonial, y que namái contribuyeren al atrasu na rexón:{{harvnp|Stephens|Catherwood|1854|p=1}} promulgáronse polítiques de [[llibre comerciu]]; foi convidáu'l [[capital financieru|capital]] estranxeru y los inmigrantes; foi dixebrada la Ilesia del Estáu; proclamóse la [[llibertá de relixón]]; los [[diezmos]] fueron abolíos; dexóse'l [[matrimoniu civil]], el divorciu secular y la [[llibertá d'espresión]]; los bienes eclesiásticos fueron confiscados, suprimiéronse les [[órdenes relixoses]], y retiróse-y a la ilesia'l control que tenía sobre la educación;<ref name="The Blood of Guatemala"/> poner a disposición les tierres públiques pa la espansión de la cochinilla; construyéronse escueles, carreteres y dellos hospitales; ente otres polítiques. Cola implementación d'estes midíes revolucionaries<ref name="Dos Proceres de Nuesa America">{{harvnb|Santana|2006|p=}}</ref> Morazán convertir nel primer mandatariu d'[[América Llatina]] qu'aplicó a la so xestión un pensamientu progresista,<ref name="Dos Proceres de Nuesa America"/> lo que solmenó un duru golpe a los [[conservadores]] del [[Clan Aycinena]] en Guatemala. Pero más importante entá, desaposiar al cleru conservador de los sos privilexos, y amenorgó el so poder, una y bones munchos miembros del [[cleru regular]] y líderes del [[cleru secular]] yeren miembros del Clan Aycinena. [[Ficheru:Procer Jose del Valle.jpg|miniaturadeimagen|200px|[[José Cecilio del Valle]], tercer presidente de la República Federal de Centro América. Foi electu pero nun llegó a exercer el poder pos finó antes de tomar posesión.]] En marzu de [[1832]], españó otru conflictu n'[[El Salvador]]. El [[Xefe d'Estáu]] [[José María Cornejo]] remontárase en contra de dellos decretos federales, lo qu'obligó al presidente Morazán a actuar de momentu. Les tropes federales colaron a [[El Salvador]] onde vencieron al exércitu de Cornejo el 14 de marzu de [[1832]]. El 28 del mesmu mes, Morazán ocupara [[San Salvador]]. A partir d'entós, empezaron los rumores sobre la necesidá de reformar la [[Constitución]]. Nes votaciones de [[1834]] escoyóse como presidente al conservador [[José Cecilio del Valle]]. Sicasí este finó en Guatemala el 2 de marzu d'esi mesmu añu. Esti tracamundiu llevó a qu'en [[1835]] nomárase nuevamente a [[Francisco Morazán]] Presidente Federal hasta [[1839]]. Pol poder qu'adquirieren los [[lliberales]] d'[[El Salvador]], Morazán tuvo que treslladar la capital federal a [[San Salvador]] en [[1835]]. Gradualmente, la Federación empezó a derrumbar. Ente los años de [[1838]] y [[1840]], los Estaos entraron n'otra [[guerra civil]]. El primer país en dixebrase definitivamente foi [[Nicaragua]], n'abril de [[1838]]. En mayu d'esi mesmu añu'l Congresu Federal autorizó a los Estaos a que s'entamaren como tuvieren por conveniente. N'ochobre l'Estáu d'[[Hondures]] tamién abandonó de la Federación, y en payares [[Costa Rica]] dixebróse. En [[1840]], sol gobiernu de [[Rafael Carrera]], Guatemala absorbió forzadamente al Estáu de [[Estáu de Los Altos|Los Altos]]. La Federación quedó eslleida y la Constitución abrogada ello ye qu'anque l'Estáu d'[[El Salvador]] nun lo aceptó hasta [[1841]]. La República Federal tuvo una curtia esistencia, y dempués de delles guerres civiles, eslleir en [[1839]], y los cinco estaos de la federación alzar en cinco repúbliques independientes. Sicasí, mientres el sieglu {{versalita|[[sieglu XIX|xix]]}} hubo numberosos intentos pa restablecela, manifestaos nes [[conferencies unionistes centroamericanes]]. == Gobernantes de la República Federal de Centro América == {{AP|Presidentes de Centro América}} La siguiente tabla contién una llista de los [[gobernante]]s que tuvo [[Centroamérica]] dende la so independencia (1821) hasta la disolución de la República Federal (1839). {| {{tablaguapa}} |- style="background:#e4e8FF;color:#000000;" !Gobernante !Periodu !Otros datos |- |<center>[[Gabino Gaínza]] y Fernández de Medrano |<center>Xefe Políticu Superior y Presidente de la Xunta Provisional Consultiva [[1821]]-[[1822]] | |- |<center>[[Vicente Filisola]] |<center>Xefe Políticu Superior, nomáu pol [[Primer Imperiu Mexicanu|Imperiu Mexicanu]] [[1822]]-[[1823]] | |- |<center>[[José Matías Delgado y de León]] |<center>Presidente de l'Asamblea Nacional Constituyente de les [[Provincies Xuníes del Centru d'América]] [[1823]] | |- |<center>[[Primer Triunviratu de Centroamérica]] |<center>[[1823]] | |- |<center>[[Segundu Triunviratu de Centroamérica]] |<center>[[1823]]-[[1825]] | |- |<center>[[Manuel José de Arce y Fagoaga]] |<center>Presidente de la República, escoyíu pol Congresu [[1825]]-[[1829]] |<center>En [[1828]] llamó a exercer temporalmente al Vicepresidente Beltranena, quien dempués se negó a devolve-y el mandu |- |<center>[[Mariano Beltranena y Llanu]] |<center>Asumió l'Executivu como Vicepresidente de la República [[1828]]-[[1829]]; derrocáu en [[1829]] | |- |<center>[[Francisco Morazán]] |<center>Tomó'l poder y a pocu apurrir al Senador designáu pol Congresu [[1829]] | |- |<center>[[José Francisco Barrundia y Cepeda]] |<center>Senador encargáu de la Presidencia [[1829]]-[[1830]] | |- |<center>[[José Francisco Morazán Quezada]] |<center>Presidente escoyíu pol Congresu pal periodu [[1830]]-[[1834]] |<center>Mientres el so gobiernu la capital federal treslladar de [[Guatemala]] a [[Sonsonate]] y dempués a [[San Salvador]] |- |<center>[[José Cecilio del Valle]] |<center>Presidente escoyíu pal periodu [[1834]]-[[1838]] |<center>Morrió antes de tomar posesión |- |<center>[[Gregorio Salazar|José Gregorio Salazar y Castro]] |<center>Vicepresidente encargáu del Executivu [[1834]]-[[1835]] | |- |<center>[[José Francisco Morazán Quezada]] |<center>Presidente escoyíu pal periodu [[1835]]-[[1839]] |<center>En 1838 dixebráronse socesivamente de la Federación los Estaos de [[Nicaragua]], [[Hondures]] y [[Costa Rica]] |- |<center>[[Diego Vigil|Diego Vigil y Cocaña]] |<center>Vicepresidente encargáu del Executivu [[1839]] |<center>La Federación eslleióse definitivamente |} == Organización territorial == El [[territoriu]] del país estremóse, como'l so nome indicar, nes mesmes provincies que s'axuntaron na Asamblea Nacional Constituyente del [[1 de xunetu]] de [[1823]] y qu'en [[1824]], yá con una nueva constitución federal, pasaron a denominase Estaos: * Estáu de [[Costa Rica]]. * Estáu d'[[El Salvador]]. * Estáu de [[Guatemala]]. * Estáu d'[[Hondures]]. * Estáu de [[Nicaragua]]. En 1838 foi creáu'l [[Estáu de Los Altos]] con dellos territorios del occidente de Guatemala. L'estáu foi eslleíu en 1840. == Demografía == Nun hai datos censales sobre la población de la federación pero si estimaciones, esta da cifres de [[1839]]:<ref>Cesara Cantú (1857). ''[https://books.googlecl/books?id=QzTac48YOXsC&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false Historia universal: Cronoloxía, xeografía, arqueoloxía. Documentos]''. Tomu VII. Madrid: Imprenta de Gaspar y Roig, páxs. 407</ref> {| {{tablaguapa}} border="1" !'''Estáu''' !'''Población Total''' !'''Indíxenes''' !'''Blancos''' !'''Mestizos''' |- | '''Guatemala''' | 700.000 | 450.000 | 100.000 | 150.000 |- | '''El Salvador''' | 350.000 | 70.000 | 70.000 | 210.000 |- | '''Honduras''' | 300.000 | 24.000 | 60.000 | 240.000 |- | '''Nicaragua''' | 350.000 | 120.000 | 110.000 | 120.000 |- | '''Costa Rica''' | 150.000 | 25.000 | 125.000 | s/i |- | '''Distritu Federal''' | 50.000 | 20.000 | 10.000 | 20.000 |- style="background:lightgrey;" | '''Total''' | 1.900.000 | 685.000 | 475.000 | 740.000 |} == Ver tamién == * [[Historia d'América Central]]. * [[Imperiu español]]. * [[Disolución de la República Federal de Centro América]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == {{refcomienza}} * {{Cita web |url=https://books.google.com/books?id=euDOGDN5Vo4C&pg=PA100&lpg=PA100 |títulu= The Blood of Guatemala A History of Race |apellíu=Grandin |nome=Greg |añu=2000 |idioma=inglés |fechaaccesu=6 de marzu de 2010 |ref=harv}} * {{Cita web |url=http://www.honduras.com/history/morazan.html |títulu=Francisco Morazan |autor=Honduras en llinia |sitiuweb=Honduras en línea |añu=2008 |fechaaccesu=1 d'abril de 2010 |ubicación=Hondures |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080708213302/http://honduras.com/history/morazan.html|fechaarchivu=8 de xunetu de 2008 |ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Molina Moreira |nome=Marco Antonio |títulu=Manuel Francisco Pavón Aycinena, constructor del sistema políticu del Réxime de los Trenta años |añu=1979 |editorial=Escuela d'Historia de la Universidá de San Carlos de Guatemala |publicación=Tesis |allugamientu=Guatemala |url=http://biblioteca.usac.edu.gt/tesis/14/14_0071.pdf |ref=harv}} * {{Cita publicación |publicación=Historia de la Revolución de Centroamérica |títulu=Memories |apellíu=Montúfar |nome=Manuel |añu=1853 |fechaaccesu=1 d'abril de 2010 |ref=harv}} * {{Cita publicación |publicación=Benito Juárez n'América Llatina y el Caribe |títulu=Dos Próceres de La nuesa América |apellíu=Santana |nome=Adalberto |fecha=2006 |ref=harv}} * {{cita llibru |apellíu=Stephens |nome=John Lloyd |apellíu2=Catherwood |nome2=Frederick |url=https://archive.org/details/incidentstravel00cathgoog |enllaceautor=John Lloyd Stephens |títulu=Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan |idioma=inglés |editorial=Arthur Hall, Virtue and Co. |añu=1854 |allugamientu=[[Londres]], [[Inglaterra]] |ref=harv}} {{reftermina}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20120124204149/http://www.asamblea.gob.ni/opciones/constituciones/1824-11-22.doc Constitución de la República Federal de Centro América (versión HTML)] {{Tradubot|República Federal de Centro América}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies Xuníes del Centru d'América| ]] [[Categoría:Estaos unionistes centroamericanos]] [[Categoría:Antigües repúbliques d'América|Federal de Centroamerica]] [[Categoría:Estaos y territorios fundaos en 1824]] [[Categoría:Entidaes territoriales escastaes d'América]] [[Categoría:República Federal de Centro América]] rl9w2lx9yvdxnpfqtqrgjxkunk0tpa2 0 129777 4502779 4059042 2026-07-05T16:34:26Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502779 wikitext text/x-wiki {{rexón}} '''Phichit''' (en [[idioma tailandés|tailandés]]: พิจิตร) ye una de les [[Provincies de Tailandia|provincies]] de [[Tailandia]] (''changwat''), que s'alcuentra nel norte del país. Ye fronteriza, nel sentíu de les agüjas del reló y empezando pel norte, coles provincies de: [[Provincia de Phitsanulok|Phitsanulok]], [[Provincia de Phetchabun|Phetchabun]], [[Provincia de Nakhon Sawan|Nakhon Sawan]] y [[Provincia de Kamphaeng Phet|Kamphaeng Phet]]. [[Ficheru:Luang Pho Phet.jpg|left|180px|thumb|Luang Pho Phet, Wat Tha Laung, Provincia Phichit]] == Xeografía == Los ríos Nan y Yom percuerren la provincia, antes de xunise al [[Chao Phraya]]. El territoriu ye una fértil llanura riberana casi ensin elevaciones, onde se cultiva [[arroz]] y [[Nelumbonaceae|lotos]] como principales productos. == Historia == La ciudá de [[Phichit]] establecer en [[1058]] por Phraya Kotabongthevaraja, y foi primeru parte del [[Reinu Sukhothai]], y más tarde del [[Reinu de Ayutthaya]]. El nome de la principal ciudá camudó n'ensame d'ocasiones. Primero llamóse-y ''Sra Luang'' (ciudá del estanque real); nel reinu de Ayutthaya foi llamada ''Okhaburi'' (ciudá nel banzáu), y finalmente ''Phichit'' (ciudá bella). == Símbolos == {| |- valign=top || ||L'emblema provincial amuesa un estanque, que fai referencia al antiguu nome de ''Mueang Sra Luang''. L'árbol [[Baniano]] en primer planu fai referencia al templu [[Wat Pho Prathab Chang]]. El templu foi construyíu ente [[1669]] y [[1671]] pol Rei [[Luang Sorasak]], que naciera en Pho Prathab Chang, ente un Banaino y una [[Ficus religiosa|Figal sagrada]]. La bandera de Phichit amuesa l'emblema redondu provincial nel centru. Tien tres franxes verdes y dos blanques horizontales, atayaes nel centru pol emblema. L'árbol provincial ye'l ''[[Mesua ferrea]]'', y la flor ye la [[Nymphaea lotus]]. |} == División alministrativa == [[Ficheru:Amphoe Phichit.png|right|180px|Maps de los Amphoe]] La proivincia estremar en 9 distritos (''[[Amphoe]]'') y tres distritos menores (''King Amphoe''). Toos estos de la mesma tán estremaos en 89 comuñes (''[[tambon]]'') y 852 aldegues (''[[muban]]''). {| !|''Amphoe'' !| !|''King Amphoe'' |--- valign=top || # [[Amphoe Mueang Phichit|Mueang Phichit]] # [[Amphoe Wang Sai Phun|Wang Sai Phun]] # [[Amphoe Pho Prathap Chang|Pho Prathap Chang]] # [[Amphoe Taphan Hin|Taphan Hin]] # [[Amphoe Bang Mun Nak|Bang Mun Nak]] || <ol start=6> <li>[[Amphoe Pho Thale|Pho Thale]]</li> <li>[[Amphoe Sam Ngam|Sam Ngam]]</li> <li>[[Amphoe Tap Khlo|Tap Khlo]]</li> </ol> <ol start=12> <li>[[Amphoe Wachirabarami|Wachirabarami]]</li> </ol> || <ol start=9> <li>[[King Amphoe Sak Lek|Sak Lek]]</li> <li>[[King Amphoe Bueng Na Rang|Bueng Na Rang]]</li> <li>[[King Amphoe Dong Charoen|Dong Charoen]]</li> </ol> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * (n'inglés) [https://web.archive.org/web/20120716232259/http://www.phichit.go.th/phichit.htm Páxina oficial de la provincia] * (n'inglés) [https://web.archive.org/web/20051210174359/http://www.tourismthailand.org/destinationguide/list.aspx?provinceid=53 Páxina oficial de l'Autoridá de Turismu de Tailandia] {{Tradubot|Provincia de Phichit}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Provincies de Tailandia|Phichit]] 95wa759s6rb6iga7c3ujx7g5g9lz6r7 0 130616 4502882 4496480 2026-07-06T09:36:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 9 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502882 wikitext text/x-wiki {{wikificar|t=20220612214923}} {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:Digital video resolutions (VCD to 4K).svg|thumb|upright=1.5|Comparanza de '''4K''' en rellación a otres resoluciones na rellación d'aspeutu 16∶9.]] La nomenclatura '''4K''' fai referencia a dellos formatos yá que nun se refier a un tamañu o [[resolución de pantalla]] concretu sinón a los distintos tamaños d'imaxe que tienen alredor de 4000 píxeles de resolución horizontal. Esisten fundamentalmente dos tipos de resolución 4K que s'estremen pola so rellación d'aspeutu: per una parte, el DCI [[#4K|4K]] 4096×2160 como estándar emerxente para [[Resolución d'imaxe|resolución]] en [[cine dixital]] y en [[infografía]], de rellación 17∶9, y per otra parte el [[#4K UHDV|4K UHDV]] 3840×2160 ([[2160p]]) usáu na industria de la [[televisión dixital]], de rellación 16∶9. == 4K == === Visión xeneral === [[Ficheru:4K resolution sample.ogv|thumb|Exemplu video de resolución 4K]] La teunoloxía 4K ye una meyora de la resolución de la imaxe qu'integren los televisores actuales, que ye capaz de cuadruplicar la resolución que nos ufierta l'Alta Definición, HD o High-Definition.<ref>{{cita web|url=http://www.muyinteresante.es/intereses/preguntes-respuestes/que-ye-la-tecnologia-4k-391390307061|títulu=¿Qué ye la teunoloxía 4K?|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016|idioma=es-ES}}</ref> Esta teunoloxía ye capaz d'algamar los 3840×2160 píxeles y tamién se-y conoz como [[Ultra alta definición|Ultra HD]]. Esti formatu yá s'atopa al algame del públicu y non yá de los videos xuegos como yeren consideraos nun entamu, una y bones ésta baxó de preciu y los llares camudaron el so Internet convencional por fibra óptica. La resolución 4K foi la protagonista del eventu [[Consumer Electronics Show]], conocíu como CES, mientres l'añu 2014. Nesta feria teunolóxica tan importante a nivel mundial, les grandes compañíes informátiques presentaron los primeros monitores con resolución 4K y rápido empreses como Netflix y YouTube xunir a esta teunoloxía y xubieron los sos conteníos nesa resolución. Sicasí, entá ta la llimitación de que munches conexones a Internet son bien lentes pa poder tresmitir los conteníos a 4K correutamente y a les velocidaes necesaries. La Teunoloxía 4K como ye mentada, ye capaz d'esplegar ocho millones de píxeles en comparanza al [[Full HD]] qu'esplega dos millones. Con una resolución 4K ye posible ver detalles que d'otra manera pasaríen desapercibíos.<ref>{{cita web |url=http://www.eldiario.es/turing/televisiones-4k-ultra_hd_0_216278697.html|títulu=Qué ye'l 4K y por qué podría ser la to próxima TV|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016}}</ref> Atopar conteníu nesta definición ye cada vez más común en 2016, sicasí sigue ensin ser un estándar; lo que sí ye comprobable ye que al comparar una fotografía 4K con una Full HD, la diferencia va ser impresionante y p'el diseñadores gráficos por casu, va ser una teunoloxía pervalible yá que se van llograr formes y colores más precisos a la de trabayar. La mayoría de pantalles Full HD son de teunoloxía LCD, una y bones el OLED nun llogró tener tanto ésitu como lu fixo'l plasma y el LCD; pero esto fai más evidente qu'en resume la Teunoloxía 4K nun ye bien distinta a estes vieyes teunoloxíes y la so principal diferencia son la cantidá de píxeles en pantalla. Unu de los descubrimientos más sorprendentes del autor tán en qu'a pesar de que la Teunoloxía 4K tien mayor cantidá de píxeles, tienen densidaes bien paecíes a los televisores Full HD más populares.<ref>{{cita web|url=http://blogthinkbig.com/estremes-ente-televisiones-4k-y-full-hd/|títulu=¿Qué diferencies hai ente los televisores 4K y Full HD?|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016|fecha=17 de xineru de 2015|idioma=es-ES}}</ref> Esto amuesa a qu'otra de les diferencies ta en que les pantalles 4K son muncho más grandes que los Full HD, yá que na teunoloxía anterior faíense más grandes los píxeles al aumentar el tamañu de la pantalla. Con una mayor cantidá de píxeles los fabricantes pudieron tomar más superficie ensin esmolecese por perda calidable, y esto traduzse nuna densidá de píxeles similares a les antigües televisiones Full HD. Sobre los beneficios, el más ta claro nel mayor resolución, una y bones les imáxenes cunten con más píxeles y déxennos ver meyores detalles. Amás, la distancia pa visionar los conteníos ye entós menor y déxanos tener una meyor representación del color con mayores rangos, meyor llume y degradaos más naturales.<ref>{{cita web|url=http://www.xatakahome.com/televisiones/4k-a-fondu-que-ye-como-funciona-y-que-contenido-tenemos|títulu=4K a xeitu: qué ye, cómo funciona y qué conteníu tenemos|fechaaccesu=6 de xunetu de 2016|apellíu=Santamaria|nome=Pedro|fecha=22 de mayu de 2014}}</ref> Sicasí l'autor tamién destacó que'l mayor problema va siguir siendo que nun vamos poder tresmitir per internet los conteníos yá que se va riquir d'un anchu de banda bastante altu. Otros de los problemes ta en que nun ye fácilmente tresferible en formatu físicu, una y bones los videos en 4K por casu pueden ocupar inclusive más de 160 GB n'espaciu; esto obligaríanos a ver les películes o videos en discu duru y eso nun ye rentable pa los usuarios nin la industria. === Los dos tipos de resolvimientos 4K === * 4096 × 2160<ref>{{cita web |url=http://www.brightsideofnews.com/news/2013/4/16/what-the-4k!.aspx|títulu=What is 4K Exactly?|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=brightsideofnews.com|idioma=inglés}}</ref> (17∶9)<ref>{{cita web|url=http://teeks99.com/multimedia-intro/Video/Video-1-Storage-ye.html|títulu=Video - 1 - Almacenamientu de Video|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=teeks99.com}}</ref> (unos 8,8 megapíxeles) - Full 4K<ref>{{cita web |url=http://www.pcmag.com/encyclopedia/term/57419/4k-resolution|títulu=4K resolution Definition from PC Magacín Encyclopedia|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=pcmag.com|idioma=inglés}}</ref> (Resolución de les pantalles de los cines) * 3840 x 2160 (16∶9) (unos 8,3 megapíxeles) (4K UHDV) (Resolución de les pantalles de TV UHD) Nel [[cine dixital]], la resolución de píxeles varia según la [[rellación d'aspeutu]]. Dellos exemplos d'equipos de grabación dixital 4K son el Dalsa Origin anunciáu en 2003 y llanzáu en 2006 como la primer cámara de cine dixital 4K disponible comercialmente—, la [[Ultra alta definición#Rede one|Rede One]] —anunciada en 2006 y llanzada en 2007—, la Rede Epic —llanzada a principios de 2011— y la [[Sony]] CineAlta F65 —anunciada n'abril de 2011—. El sistema de Dalsa Origin graba imáxenes con resolución 4096×2048 y la Rede One graba imáxenes a 4096×2304. {| class="wikitable sortable" |+ Estándares de Cine Dixital<ref name="pcmag">{{cita web |url=http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C2542%2Ct%3D4K+resolution%26i%3D57419%2C00.asp|títulu=4K resolution Definition from PC Magacín Encyclopedia|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=pcmag.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121102025025/http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C2542%2Ct%3D4K+resolution%26i%3D57419%2C00.asp|fechaarchivu=2012-11-02}}</ref> ! Estándar !! Resolvimientu !! [[Rellación d'aspeutu]] !! Pixeles |- | Apertura total 4K || 4096 × 3112 || 1,32:1 || 12&nbsp;746&nbsp;752 |- | Académicu 4K || 3656 × 2664 || 1,37:1 || 9&nbsp;739&nbsp;584 |- | Cinema Dixital 4K || 4096 × 1714 || 2,39:1 || 7&nbsp;020&nbsp;544 |- | Cinema Dixital 4k || 3996 × 2160 || 1,85:1 || 8&nbsp;631&nbsp;360 |} {| class="wikitable sortable" |+ Resolvimientos de trabayu de post-producción ! Estándar !! Resolvimientu !! [[Rellación d'aspeutu|DAR]] !! [[Rellación d'aspeutu PAR]] || Píxeles |- | Apertura total 4K || 4096 × 3112 || 4:3 || 1:1 || 12&nbsp;746&nbsp;752 |- | [[Formatu académicu]] 4K || 3656 × 2664 || 1.37:1 || 1:1 || 9&nbsp;739&nbsp;584 |} == 4K y UHDV == 4K ye la resolución mínima utilizada n'[[Ultraalta definición|UHDV]]; la so resolución ye de 3840 × 2160 píxeles, 2160p/2160i (16∶9) (8,29 megapíxeles, aprox 8,3). Dobla al estándar de la [[Televisión d'alta definición]] [[1080p]] (1080 multiplicáu por dos ye 2160, 2K multiplicáu por dos ye 4K) en dambes dimensiones, vertical y horizontal, polo que tien una resolución cuádruple. Si na siguiente tabla sumamos tou, sale'l mentáu 4K: {| {{tablaguapa}} ! colspan=2 | 4K UHDV (3840x2160) |- | width=160 height=90 align=center| 1080p<br />(1920x1080) || width=160 height=90 align=center| 1080p<br/> (1920×1080) |- | width=160 height=90 align=center| 1080p<br />(1920x1080) || width=160 height=90 align=center| 1080p<br/> (1920×1080) |} == Historia == {{AP|Resolvimientu 2K}} Según {{Harvtxt|Carrasco|2010|p = 133}}, nel mundu del cine hubo una guerra comercial cuando nació como tal. Tres ella quedaron como estándares dos tamaños de películes: el 16 mm y el 32 mm. Cola llegada y meyora de los equipos dixitales la producción y [[posproducción]] de películes pasar a realizar en soportes dixitales, polo qu'hubo de topar un equivalente a estos dos anchos de película; yá que la naturaleza dixital ye bien distinta de la emulsión química, buscáronse los valores más averaos. Estos resultaron 2048 pa la de 16 mm, tamién llamada [[Resolvimientu 2K]] y 4096 pa la de 32 mm. Pero hai distintos resolvimientos conocíos por 2K y 4K. === 2013 === N'anguaño, la Corporación RTVE realiza la primer prueba esperimental 4K. Ye un montaxe de 5 minutos sobre la ciudá de Barcelona que s'esibe nel MWC d'esi mesmu añu. Meses más tarde, la empresa pública produz el primer documental comercial européu en 4K, "La Pasión del Prau". Obra escrita y empobinada por Juan Carlos González y José G. Morillas. Estrenóse nel Festival de San Sebastián de 2013; anque nun s'emitió per televisión hasta mayu de 2017. === Canal+ 4K === El xueves 13 de xunu de 2013 foi'l día escoyíu por Canal+ p'amosar vía satélite una emisión en resolución 4K UHD, al traviés de la so nueva canal dedicada a esta resolución, Canal+ 4K.<ref>{{cita web|url=http://www.xataka.com/hd/timido-despegue-de-4k-en-espana-y-futuru-de-la-tecnologia-uhd|títulu=Cobarde despegue de 4K n'España y futuru de la teunoloxía UHD|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|autor=Jesús Maturana|fecha=14 de xunu de 2013|editorial=xataka.com}}</ref><ref>{{cita web |url=http://damkool.com/en/video/PgxEgZEUqTQ/ASTRA-2013-Demo-Canal-4K-Ultra-HD|títulu=ASTRA 2013: Demo "Canal+ 4K" Ultra HD|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=damkool.com|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151022235958/http://damkool.com/en/video/PgxEgZEUqTQ/ASTRA-2013-Demo-Canal-4K-Ultra-HD|fechaarchivu=22 d'ochobre de 2015}}</ref> === 2014/2017 === *[[RTVE|Radio Televisión Española]] llanza por aciu el satélite [[Hispasat]] una canal esperimental en 4K llamáu RTVE 4K que va dar empiezu a otra canal nesi formatu definitivamente. Pel momento namái puede vese per satélite y ta en pruebes. * El 3 de xunu de 2017, Atresmedia emitió la final de la Champions League en teunoloxía 4K. [http://futbol.as.com/futbol/2017/05/31/mas_futbol/1496242835_086388.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615055742/http://futbol.as.com/futbol/2017/05/31/mas_futbol/1496242835_086388.html |fecha=2017-06-15 }} === Socesor === {{AP|Resolvimientu 8K}} Hai distintos resolvimientos conocíos por 8K, ente elles tán 8K, un estándar emerxente pa resolución en cine dixital y en gráfiques d'ordenadores y 8K UHDV ([[4320p]]) usada na industria de la televisión dixital, que son representaes pol conteo de píxeles verticales. == Llista de dispositivos 4K == Los siguientes dispositivos son compatibles con 4K de manera nativa: ''_{Nota: en dellos casos amuesen submuestreo.}''<!--Información pa editores, na versión orixinal n'Inglés la pallabra ye Downsampling, l'artículu submuestreo nun esiste n'Español.--> === Monitores === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Diagonal !! [[Puntos per pulgada|PPP]] <!--Información pa editores Puntos Por pulgada, fórmula: sqrt(Píxeles verticales^2+Píxeles horizontales^2)/Diagonal--> !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Entraes de señal |- | Astrodesign || monitor || DM-3400<ref name="astrodesignDM3400toDM3410A">{{cita web |url=http://www.astrodesign.co.jp/english/discontinued-items-video.html|títulu=Discontinued Items – Video Equipment|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=astrodesign.co.jp|idioma=inglés}}</ref><br />DM-3410<ref name="astrodesignDM3400toDM3410A"></ref><br />DM-3410-A<ref name="astrodesignDM3400toDM3410A"></ref><br />DM-3412<ref>{{cita web |url=http://www.astrodesign.co.jp/english/product/dm-3428-dm-3410-a#section5|títulu=DM-3412 4K Monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=astrodesign.co.jp|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130224232522/http://www.astrodesign.co.jp/english/product/dm-3428-dm-3410-a#section5|fechaarchivu=2013-02-24}}</ref> || 3840x2160 || 56”<br />56”<br />56”<br />60” || 78,68<br />78,68<br />78,68<br />73,43 || || || <br /> <br /> <br />3G/HD-SDI, DVI-Dx4ch(single) o DVI-Dx2ch(dual) |- | [[Acer (empresa)|Acer]] || monitor || Predator XB280HK<ref>{{cita web |url=http://www.acer.es/ac/es/ES/content/series/xb0|títulu=Monitor Acer XB0|fechaaccesu=2 de setiembre de 2014|editorial=acer.es|idioma=castellanu}}</ref><br /> CB280HKbmjdppr<ref>{{cita web|url=http://us.acer.com/ac/en/US/press/2014/80660|títulu=Acer anuncia un completu llinial de monitores 4K2K y WQHD|fechaaccesu=2 de setiembre de 2014|editorial=acer.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140819195729/http://us.acer.com/ac/en/US/press/2014/80660|fechaarchivu=2014-08-19}}</ref> || 3840x2160 || 28" <br />28" || 161 <br /> 161 || Setiembre de 2014 || 699[[Euru|€]] <br /> 599[[Euru|€]] || 1xDisplayport USB Hub <br /> DVI HDMI(MHL) DP 1miniDP MM |- | [[ASUS]] || monitor || PQ321<ref>{{cita web |url=http://www.asus.com/News/L9xTPmmMwTlPMq5l|títulu=ASUS Launches PQ321 Monitor with 3840 x 2160 IGZO Display|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=asus.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150426115949/http://www.asus.com/News/L9xTPmmMwTlPMq5l|fechaarchivu=2015-04-26}}</ref><br />PQ321QE<ref>{{cita web |url=http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/|títulu=An Experience Only 4K Can Deliver: Professional 31.5” 4K UHD monitor with 3840 x 2160 resolution|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=asus.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150515050141/http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/|fechaarchivu=2015-05-15}}</ref><br />PB287Q || 3840x2160 || 31,5”<br />31,5”<br />28" || 139,87<br />139,87<br />71,12 || Xunetu de 2013<br />Setiembre de 2013<br />Xunu de 2014 || <br />3499[[Dólar de los Estaos Xuníos|$ USD]]<ref>{{cita web |url=http://www.zdnet.com/asus-preorders-open-for-3499-consumer-ultra-hd-monitor-you-buying-7000017545/|títulu=Asus: Preorders open for $3,499 consumer Ultra HD monitor; You buying?|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=zdnet.com|idioma=inglés}}</ref><br /> 890[[Euru|€]] || HDMI x2, DisplayPort 1.2 x1<br />DisplayPort 1.2 x1, VGA x1, AV x1<ref>{{cita web |url=http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/#specifications|títulu=Monitors & Projectors - PQ321QE|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=asus.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150515050141/http://www.asus.com/Monitors_Projectors/PQ321QE/#specifications|fechaarchivu=2015-05-15}}</ref><br /> HDMI x2, DisplayPort x1 |- | Barcu || monitor || LC-5621 || 3840x2160 || 56” || 78,68 || Abril de 2007 || || DLDVI-D x2 |- | [[Dell]] || monitor || UltraSharp UP2414Q<ref>{{cita web|url=http://accessories.us.dell.com/sna/productdetail.aspx?c=us&l=en&cs=19&sku=860-BBCD&baynote_bnrank=0&baynote_irrank=1&~ck=dellSearch&~srd=true&sk=UP2414Q&scat=prod|títulu=Dell UltraSharp 24 Monitor|3=UP2414Q with PremierColor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=accessories.us.dell.com|idioma=inglés}}</ref> <br /> UltraSharp P2814 <br /> UltraSharp UP3214Q<ref>{{cita web |url=http://accessories.us.dell.com/sna/productdetail.aspx?c=us&cs=04&l=en&sku=210-ACBL|títulu=Monitors & Projectors - PQ321QE|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=accessories.us.dell.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150318193005/http://accessories.us.dell.com/sna/productdetail.aspx?c=us&cs=04&l=en&sku=210-ACBL|fechaarchivu=18 de marzu de 2015}}</ref> || 3840x2160 || 24”<br />28”<br />32” || 183,58 <br />157,35 <br />137,68 || Avientu de 2013<br /> Entamos de 2014 <br /> Finales de 2013 || 1299$ USD<br />1000$ USD <br />3500$ USD || HDMI x1, MiniDP x1, DP(1.2a)x1<br /> <br /> DLDVI-D x? |- | [[Eizo]] || monitor || DuraVision FDH3601<ref>{{cita web |url=http://www.eizo.com/global/products/duravision/fdh3601/index.html|títulu=DuraVision FDH3601|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=eizo.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131014160051/http://www.eizo.com/global/products/duravision/fdh3601/index.html|fechaarchivu=2013-10-14}}</ref> || 4096x2160 || 36,4” || 127,22 || Setiembre de 2011 || 36&nbsp;000$ USD<ref>{{cita web |url=http://www.highpants.net/the-eizo-duravision-fdh3601-the-4k-monster-monitor/|títulu=The Eizo DuraVision FDH3601. The 4k Monster Monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=highpants.net|idioma=inglés}}</ref> || DLDVI-D x2, DP x2 |- | [[IBM]] || monitor || IBM T220/T221 LCD monitors|IBM T220/T221 || 3840x2400 || 22,2” || 198,46 || Xunu de 2001 || 17.999$ USD || DVI-D x4 |- | [[JVC]] || monitor || PS-840UD<ref name="JVCPS840UDandRS840UD">{{cita web|url=http://pro.jvc.com/pro/pr/2012/releases/rs_ps840ud.html|títulu=JVC Professional Announces Two 84-Inch ProVérité 4K LCD Monitors|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=pro.jvc.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103014515/http://pro.jvc.com/pro/pr/2012/releases/rs_ps840ud.html|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref><br />RS-840UD<ref name="JVCPS840UDandRS840UD"></ref> || 3840x2160 || 84” || 52,45 || Xineru de 2013 || 20&nbsp;000$ USD || HDMI 1.3a x4 <br /> HDMI 1.4a x3 |- | [[LG]] || monitor || LM310UH1-SLA1<ref>{{cita web |url=http://www.tomshardware.de/lm310uh1-4k-ips,news-249710.html|títulu=LG arbeitet an 4K-Display mit 31|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=tomshardware.d'idioma alemán}}</ref> || 4096x2160 || 31” || 149,38 || || || |- | [[Mitsubishi Electric]] || monitor || 56P-QF65LCU || 3840x2160|| 56” || 78,68 || Abril de 2012 || 44&nbsp;140$ USD || DVI-D x4 |- | Optik View || monitor || DC801<ref>{{cita web |url=http://www.optikview.com/?p=228|títulu=Optik View DC 801|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=optikview.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131219052028/http://www.optikview.com/?p=228|fechaarchivu=19 d'avientu de 2013}}</ref> <br />DC802 <br />DC804 || 3840x2160 || 56” || 78,68 || Setiembre de 2011 <br />Xineru de 2012 <br />Xunu de 2012 || || DC801:2× DVI-DL <br />DC802:4×(DVI-D, HDMI, DisplayPort) <br />DC804:4×(DVI-D, HDMI, DisplayPort, 3G-SDI) |- | [[Panasonic]] || monitor || BT-4LH310<ref>{{cita web |url=http://www2.panasonic.com/webapp/wcs/stores/servlet/prModelDetail?storeId=11301&catalogId=13251&itemId=696014&modelNo=Content04052013011955234&surfModel=Content04052013011955234|títulu=Panasonic Unveils BT-4LH310 LCD Production Monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=panasonic.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102195759/http://www2.panasonic.com/webapp/wcs/stores/servlet/prModelDetail?storeId=11301&catalogId=13251&itemId=696014&modelNo=Content04052013011955234&surfModel=Content04052013011955234|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> || 4096x2160 || 31” || 149,38 || 2013 || || HDMI 1.4a, Disport Port 1.1, GPI |- | [[Samsung]] || monitor || 31.5" 4K<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/09/06/samsungs-4k-31-5-inch-monitor-eyes-on/|títulu=Eyes-on with Samsung's 31.5-inch 4K PC monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|autor=Alexis Santos|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 31,5" || 139,87 || || || DVI-D x? |- | [[Sharp Corporation|Sharp]], Eyevis || monitor || EYE-LCD6400-4K || 3840x2160 || 64" || 68,84 || || 53.000$ USD || DVI-D x4 |- | [[Sharp Corporation|Sharp]] || monitor || PN-K321<ref>{{cita web |url=http://www.sharp-world.com/corporate/news/121128.html|títulu=Sharp to Introduz PN-K321 LCD Monitor Featuring the Industry's Thinnest Design in a High-Resolution 4K2K Display|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=sharp-world.com|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/11/27/sharp-pn-k321-4k-igzo-lcd-monitor/|títulu=Sharp's first 4K 32-inch IGZO LCD is destined for Japanese workstations|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref><br />PN-K322B<ref>{{cita web |url=http://www.slashgear.com/sharp-pn-k322b-32-ultra-hd-touchscreen-packs-igzo-and-digital-pen-02288724/|títulu=Sharp PN-K322B 32″ Ultra HD touchscreen packs IGZO and digital pen|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=slashgear.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 32" || 137,68 || Payares de 2012 <br />Julio de 2013 || 5.500$ USD <br /> || HDMI x2, DP |- | [[Sony]] || monitor || SRM-L560 || 4096x2160 || 56" || 82,69 || Avientu de 2009 || 25&nbsp;000$ USD || HDMI x2 |- | [[Sony]] || monitor<br />(OLED) || <!--"A" Series TRIMASTER EL™ OLED -- Master: BVM-Y250A, BVM-Y170A, BVM-F250A, BVM-F170A; Picture: PVM-2541A, PVM-1741A-->?<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/04/07/sony-unveils-professional-4k-oled-monitor-prototypes/|títulu=Sony unveils 30-and 56-inch professional 4K OLED monitor prototypes|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 4096x2160 <br />3840x2160 || 30" <br />56" || 154,35 <br /> 78,68 || 2014 || || |- | TVLogic || monitor || LUM-300W<ref>{{cita web |url=http://tvlogic.jp/press/pdf/TVLogic-Press-LUM300W.pdf|títulu=TVLogic 30" 10bit 4K DCI monitor LUM-300W|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=tvlogic.jp|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131210014743/http://tvlogic.jp/press/pdf/TVLogic-Press-LUM300W.pdf|fechaarchivu=10 d'avientu de 2013}}</ref><br />LUM-560W<ref>{{cita web |url=http://www.tvlogicusa.com/product/product.php?model=LUM-560W|títulu=TVLogic – 56" 10bit 4K LCD monitor|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=tvlogicusa.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131210044908/http://tvlogicusa.com/product/product.php?model=LUM-560W|fechaarchivu=10 d'avientu de 2013}}</ref> || 4096x2160 <br />3840x2160 || 30" <br />56" || 154,35 <br /> 78,68 || 2013 <br />Abril de 2011 || <br />65&nbsp;995$ USD || HD-SDI, 3G-SDI, HDMI <br /> DVI-D x4, 1.5/3G-SDI x4, HDMI x4 |- | [[ViewSonic]] || monitor || VP3280-LED<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/06/05/viewsonic-vp3280-led-4k-monitor-hands-on/|títulu=ViewSonic VP3280-LED 31.5-inch 4K monitor prototype hands-on (video)|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 31,5" || 139,87 || 2013 || 4000–5000$ USD<ref>{{cita web |url=http://chinese.engadget.com/2013/05/27/viewsonic-computex-preshow/|títulu=ViewSonic 32-inch 4K monitor at Computex|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=chinese.engadget.com|idioma=xaponés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103015020/https://chinese.engadget.com/2013/05/27/viewsonic-computex-preshow/|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref>|| DVI-DL x2, HDMI, DisplayPort 1.2 |} === Televisiones === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Diagonal !! [[Puntos per pulgada|PPP]] <!--Información pa editores Puntos Por pulgada, fórmula: sqrt(Píxeles verticales^2+Píxeles horizontales^2)/Diagonal--> !! Soporte [[H.265|HEVC]] !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Entraes de señal |- | Changhong || TV || UD55B6000i <br />UD58B6000i<ref>{{cita web|url=http://www.changhongglobal.com/egdch/9375.htm|títulu=Changhong B6000 Series|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=changhongglobal.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140310231602/http://www.changhongglobal.com/egdch/9375.htm|fechaarchivu=2014-03-10}}</ref> <br />UD65B6000i || 3840x2160 || 55" <br />58" <br />65" || 80,11 <br/>75,96 <br/>67,78 || || 2013 || 10.000[[Yuan chinu|元 CNY]] (~1.600[[Dólar de los Estaos Xuníos|$ USD]]) <br />16.000元 CNY (~2.600$ USD) <br />24.000元 CNY (~3.900$ USD) || HDMI 1.4 x? |- | Changhong || TV || 3D55B8000i<ref>{{cita web |url=http://www.changhongglobal.com/egdch/9433.htm|títulu=Changhong B8000 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=changhongglobal.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102200349/http://www.changhongglobal.com/egdch/9433.htm|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref><br />3D65B8000i || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || || 2013 || 11.000元 CNY (~1.800$ USD)<br />26&nbsp;000元 CNY (~4200$ USD)|| HDMI 1.4 x3 |- | Changhong || TV || UD75B9000i<br />UD85B9000i<ref>{{cita web|url=http://www.fullhd.gr/tileoraseis/ultra-hd-tvs/item/16116-changhong-85c9000-ifa-2013.html|títulu=ChangHong 85C9000 [IFA 2013]|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=fullhd.gr|idioma=griegu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103014558/http://www.fullhd.gr/tileoraseis/ultra-hd-tvs/item/16116-changhong-85c9000-ifa-2013.html|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref> || 3840x2160 || 75" <br />85" || 58,74 <br />51,83 || || 2013 || <br /> 130.000元 CNY (~21.000$ USD)|| HDMI x? |- | [[Chi Mei Corporation|CHIMEI]] || TV || TL-50UD<ref>{{cita web |url=http://www.chimei.com.tw/product/display/lcd-display-tv/ud-series/4k2k-tl-50ud90|títulu=TL-50UD90|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=chimei.com.tw|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140303203040/http://www.chimei.com.tw/product/display/lcd-display-tv/ud-series/4k2k-tl-50ud90|fechaarchivu=3 de marzu de 2014}}</ref> <br />TL-65UD <br />TL-84UD || 3840x2160 || 50" <br />65" <br />84" || 88,12 <br />67,78 <br />52,45 || || 2013 || 33.990[[Nuevu dólar taiwanés|NT$ TWD]] (~1.135$ USD) <br />109&nbsp;000NT$ TWD (~3.640$ USD) <br /> || HDMI 1.4 x4 |- | [[Grundig]] || TV || FLX 9490 SL<ref>{{cita web |url=http://www.digitalfernsehen.de/Grundig-Fine-Arts-Ultra-HD-Serie-ab-2014-erhaeltlich.106724.0.html|títulu=Grundig Fine Arts: Ultra-HD-Serie ab 2014 erhältlich|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=digitalfernsehen.d'idioma alemán}}</ref> || 3840x2160 || 65" || 67,78 || || 2014 Q1 || || HDMI x? |- | Haier || TV || LD50H9000<ref>{{cita web |url=http://www.best-news.us/news-4555648-Picture:-50-inches-4K-Ultra-HD-resolution-TV-Haier-first-test.html|títulu=Picture: 50 inches 4K Ultra HD resolution TV Haier first test|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=best-news.us|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102203847/http://www.best-news.us/news-4555648-Picture:-50-inches-4K-Ultra-HD-resolution-TV-Haier-first-test.html|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> <br />LD58H9000v <br />LD65H9000 || 3840x2160 || 50" <br />58" <br />65" || 88,12 <br />75,96 <br />67,78 || || 2013 || 11&nbsp;000元 CNY (~1800$ USD)<br />15&nbsp;000元 CNY (~2500$ USD)<br />22&nbsp;000元 CNY (~3.600$ USD) || HDMI 1.4 x3 |- | Hisense || TV || 50XT880G3DU<ref>{{cita web |url=http://www.hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=24|títulu=Hisense Unveils XT880 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hisense-usa.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102200034/http://www.hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=24|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> <br />58XT880G3DU <br />65XT880G3DU || 3840x2160 || 50" <br />58" <br />65" || 88,12 <br />75,96 <br />67,78 || || 2012 Q4 || 9000元 CNY (~1500$ USD) <br />12&nbsp;000元 CNY (~2000$ USD) (2.248,20[[Dólar australianu|AU$ AUD]])<ref name="PriceHisense58XT880and65XT880">{{cita web|url=http://www.jbhifionline.com.au/support.aspx?post=1&results=10&q=hisense+ultra+hd&source=all&bnSearch.x=-1017&bnSearch.y=-40&bnSearch=Go%21|títulu=Results JbHifiOnline Search for 'hisense ultra hd'|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=jbhifionline.com.au|idioma=inglés}}</ref> <br />22&nbsp;000元 CNY (~3600$ USD) (2698,20AU$ AUD)<ref name="PriceHisense58XT880and65XT880"></ref> || HDMI 1.4 x3 |- | Hisense || TV || 65XT900<ref>{{cita web |url=http://www.hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=23|títulu=Hisense Unveils XT900 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hisense-usa.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131030140156/http://hisense-usa.com/pr/prFull.asp?prID=23|fechaarchivu=2013-10-30}}</ref> <br />84XT900 <br />110XT900 || 3840x2160 || 65" <br />84" <br />110" || 67,78 <br />52,45 <br />40,05 || || 2013 || <br /> 11&nbsp;999[[Euru|€]]<ref>{{cita web|url=http://4kfilme.de/hisense-84-zoll-4k-fernseher-ltdn84xt900-11999-euru/|títulu=Hisense 84 Zoll 4K Fernseher LTDN84XT900 für 11&nbsp;999 Euru|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=4kfilme.d'idioma alemán}}</ref> <br /> || HDMI 1.4 x4 |- | Konka || TV || 50X9600UE<ref>{{cita web |url=http://www.led-konka.com/blog/?p=1535|títulu=Konka 50X9600UE|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=led-konka.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/http://www.led-konka.com/blog/?p=1535|fechaarchivu=26 de payares de 2015}}</ref><br />65X9600UE<br />84X9600PUE<br /> || 3840x2160 || 50" <br />65" <br />84" || 88,12 <br />67,78 <br />52,45 || || 2013 || 9.000元 CNY (~1.500$ USD) <br />22.000元 CNY (~3.600$ USD) <br />86&nbsp;000元 CNY (~14&nbsp;000$ USD) || 3× HDMI 1.4 |- | [[LG]] || TV || 84LM9600<ref name="engadget1">{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/07/19/lg-84-inch-ultra-definition-4k-hdtv/|títulu=LG 84-inch 'ultra definition' 4K HDTV going on sale in limited quantities in Korea|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 84" || 52,45 || || Agostu de 2012 || 16&nbsp;999$ USD / 19&nbsp;999$ USD (MSRP)<ref>{{cita web |url=http://www.cepro.com/article/street_price_set_at_16999_for_lgs_84-in_4k_ultra_hd_tv/|títulu=Street Price set at $16,999 for LG's 84-in 4K Ultra HD TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=cepro.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102195615/http://www.cepro.com/article/street_price_set_at_16999_for_lgs_84-in_4k_ultra_hd_tv/|fechaarchivu=2014-01-02}}</ref> <br />25.000.000[[Won|￦ KRW]]<ref name="engadget1"/><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19344834|títulu=LG releases 'world's biggest' ultra-definition TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=bbc.co.uk|idioma=inglés}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.theverge.com/2012/8/22/3259613/lg-84-inch-4k-tv-korea-release-north-america-europe-latin-asia LG's 84-inch|títulu=4K TV hits Korean stores, coming to North America and Europe in September|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=theverge.com|idioma=inglés}}</ref> || HDMI 1.4 x4 |- | LG || TV || 55LA9650<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/08/11/korea-price-cut-samsung-curved-oled-lg-4k-la9650/|títulu=Samsung's curved OLED TV drops price by a third, LG brings cheaper 4K TVs|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> <br />65LA9650 || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || Sí || Ochobre de 2013 || 3000$ USD <br />4500$ USD || HDMI 1.4 x3 |- | LG || TV || 55LA9700<ref>{{cita web |url=http://www.lgnewsroom.co.kr/contents/14151|títulu=LG Accepting Pre-orders for 55 and 65 inch UHD Models in Korea|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=lgnewsroom.co.kr|idioma=coreanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102193649/http://www.lgnewsroom.co.kr/contents/14151|fechaarchivu=2 de xineru de 2014}}</ref> <br />65LA9700 || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || Sí || 2013 || 7&nbsp;400&nbsp;000￦ KRW (~6600$ USD) <br />10&nbsp;900&nbsp;000￦ KRW (~9700$ USD) || HDMI 1.4 x3 |- | LG || TV || 84LA9800<ref>{{cita web |url=http://www.lg.com/my/tvs/lg-84LA9800/technical-specifications|títulu=LG 84LA9800 Technical Specifications|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=lg.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 84" || 52,45 || Sí || || || HDMI x? |- | [[Panasonic]] || TV || TC-L65WT600<ref>{{cita web |url=http://shop.panasonic.com/shop/model/TC-L65WT600|títulu=Panasonic TC-L65WT600 - VIERA 65 Class WT600 Series Ultra HD TV (64.5 Diag.) - Overview|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=shop.panasonic.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141121011008/http://shop.panasonic.com/shop/model/TC-L65WT600|fechaarchivu=2014-11-21}}</ref> || 3840x2160 || 64,5" || 68,31 || || Ochobre de 2013 || 5999$ USD || HDMI 2.0 x1, HDMI 1.4 x3, DP 1.2 x1 |- |- | [[Panasonic]] || TV || TX-65AX900Y<ref>{{cita web |url=http://blog.panasonic.es/corporativo/smart-tv-con-tecnologia-4k-al algame-de-tou-el mundu/|títulu=Smart TV 4K con teunoloxía al algame de tol mundu|fechaaccesu=16 de setiembre de 2014|editorial=blogue.panasonic.es|idioma=castellanu}}</ref> || 3840x2160 || 64,5" || 68,31 || || Setiembre de 2014 || 54999€ EUR || HDMI 2.0 x4, DP 1.2 x1 |- | [[Philips]] || TV || 65PFL9708<ref>{{cita web |url=http://www.hdfever.fr/2013/08/16/philips-65pfl9708-84pfl9708/|títulu=Philips 65PFL9708 & 84PFL9708 : TV Edge LED Ultra HD, Ultra Pixel HD Engine, PMR Ultra 900Hz, Ambilight Spectra XL|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hdfever.fr|idioma=francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131109155355/http://www.hdfever.fr/2013/08/16/philips-65pfl9708-84pfl9708/|fechaarchivu=2013-11-09}}</ref> <br />84PFL9708 || 3840x2160 || 65" <br />84" || 67,78 <br/>52,45 || || Setiembre de 2013 || 4.999€<ref>{{cita web |url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-09/05/philips-4k-tvs|títulu=Philips' award-winning 4K Ultra HD TV is finally unveiled in public|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=wired.co.uk|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160526051547/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-09/05/philips-4k-tvs|fechaarchivu=2016-05-26}}</ref> <br />14.999€ || HDMI 1.4 x5 |- | [[Samsung]] || TV || 85S9<ref>{{enllaz rotu|1=Samsung UA85S9|2=http://www.samsung.com/ae/consumer/tv-audiu-video/television/led-tv/UA85S9ARXZN}}</ref> <br />98S9<ref>{{cita web |url=http://www.digitaltrends.com/home-theater/samsung-shows-off-massive-98-inch-ultra-hd-tv-teases-ultra-hd-oled-tv/|títulu=Samsung shows off massive 98-inch Utra HD TV, teases Ultra HD OLED TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=digitaltrends.com|idioma=inglés}}</ref> <br />110S9 || 3840x2160 || 85" <br />98" <br />110" || 51,83 <br />44,96 <br />40,05 || Sí || 2013 <br /> <br /> || 44&nbsp;999,99$ USD <br /> <br /> || HDMI 1.4 x4 <br />HDMI x? <br />HDMI x? |- | Samsung || TV || 55F9000<ref>{{cita web |url=http://www.newswire.co.kr/newsRead.php?non=698083|títulu=Samsung taking pre-orders for 55" and 65" UHD TVs|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=newswire.co.kr|idioma=coreanu}}</ref> <br />65F9000 || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || || 2013 || 6.400.000￦ KRW (~5.700$ USD)<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/05/30/samsung-65-55-inch-4k-price/|títulu=Samsung's 65- and 55-inch 4K TVs launch next month in Korea for less than $8,000|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> (~4331€ EUR) <br />8&nbsp;900&nbsp;000￦ KRW (~7.900$ USD) || HDMI 1.4 x4 |- |Seiki Dixital || TV || SE39UY04<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/06/25/seiki-launches-39-inch-4k-tv-for-699/|títulu=Seiki launches 39-inch 4K TV for $699, expects 65-inch model by fall|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> <br />SE50UY04<ref>{{cita web |url=http://www.seikidigital.com/products/tv/SE50UY04-detail.php|títulu=Seiki SE50UY04|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=seikidigital.com|idioma=inglés}}</ref> <br />SE65UY04<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/10/01/seiki-65-inch-4k-tv/|títulu=Seiki launching its 65-inch 4K TV in December for $3,000|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 || 39" <br />50" <br />65" || 112,97 <br />88,12 <br />67,78 || || Xunu de 2013 <br /> Abril de 2013 <br />Avientu de 2013 || 699$USD <br />1500$ USD<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/04/15/seiki-offcially-prices-its-50-inch-4k-tv-at-1500-for-late-april/|títulu=Seiki officially prices its 50-inch 4K TV at $1,500 with a late April launch|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> <br />3.000$ USD || HDMI 1.4 x3 <br />HDMI 1.4 x3 <br />HDMI 1.4 x? |- | [[Sharp Corporation|Sharp]] || TV || LC-60UD1<ref>{{cita web |url=http://4kfilme.de/sharp-neue-aquos-4k-lcd-fernseher-in-japan/|títulu=Sharp Introduces new 4K TV's with Moth-Eye-Technoloy and AQUOS 4K-Master Engine Pro|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=4kfilme.d'idioma alemán}}</ref> <br />LC-70UD1 || 3840x2160 || 60" <br />70" || 73,43 <br />62,94 || || Agostu de 2013 (Xapón) <br />Xunu de 2013 (Xapón) || 650&nbsp;000[[Yen|¥]] (~6500$ USD) <br />850&nbsp;000¥ (~8500$ USD) || HDMI 1.4 x4 |- | Skyworth || TV || 39Y780O<ref>{{cita web |url=http://www.skyworth.com/cn/product-class1-138.html|títulu=Skyworth Y780O|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=skyworth.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130829224301/http://www.skyworth.com/cn/product-class1-138.html|fechaarchivu=2013-08-29}}</ref> <br />50Y780O <br />55Y780O <br />58Y780O || 3840x2160 || 39" <br />50" <br />55" <br />58" || 112,97 <br />88,12 <br />80,11 <br />75,96 || || 2013 || 3.999元 CNY (~650$ USD)<ref>{{cita web |url=http://www.ultra-hdtv.net/skyworth-und-tcl-ultra-hd-fernseher-zum-schnappchenpreis/|títulu=Skyworth und TCL: Ultra HD Fernseher zum Schnäppchenpreis|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=ultra-hdtv.net|idioma=alemán}}</ref> <br />9.000元 CNY (~1.500$ USD) <br />11.000元 CNY (~1.800$ USD) <br />13.000元 CNY (~2.100$ USD) || HDMI 1.4 x3<br />DP |- | Skyworth || TV || 65Y810O<ref>{{cita web |url=http://www.skyworth.com/cn/product-class1-137.html|títulu=Skyworth Y810O|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=skyworth.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130829223200/http://www.skyworth.com/cn/product-class1-137.html|fechaarchivu=2013-08-29}}</ref> <br />84Y99UD<ref>{{cita web |url=http://www.skyworth.com/cn/product-class1-136.html|títulu=Skyworth Y99UD|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=skyworth.com|idioma=chinu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130830021023/http://www.skyworth.com/cn/product-class1-136.html|fechaarchivu=2013-08-30}}</ref> || 3840x2160 || 65" <br />84" || 67,78 <br />52,45 || || 2013 || 39.999元 CNY (~6.500$ USD) <br />99.999元 CNY (~16.300$ USD) || HDMI 1.4 x3 <br />HDMI 1.4 x2 |- | [[Sony]] || TV || XBR-55X900A<ref>{{cita web |url=http://store.sony.com/p/Sony-4K-TV-Ultra-HD/en/p/XBR55X900A|títulu=55" Class (54.6" diag) 4K Ultra HD TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=store.sony.com|idioma=inglés}}</ref> <br />XBR-65X900A<ref>{{cita web |url=http://store.sony.com/p/Sony-4K-TV-Ultra-HD/en/p/XBR65X900A|títulu=65" Class (64.5" diag) 4K Ultra HD TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=store.sony.com|idioma=inglés}}</ref> <br />XBR-84X900A || 3840x2160 || 55" <br />65" <br />84" || 80,11 <br />67,78 <br />52,45 || || Mayu de 2013 <br />Mayu de 2013 <br />Setiembre de 2012 || 4999,99$ USD <br />6999,99$ USD <br />25&nbsp;000$ USD || HDMI 1.4 x4 |- | Sony || TV || XBR-55X850A<ref>{{cita web|url=http://www.hardwarezone.com.ph/tech-news-sony-releases-cheaper-4k-uhdtv-x850-series|títulu=Sony Releases Cheaper 4K UHDTV X850 Series|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hardwarezone.com.ph|idioma=inglés}}</ref> <br />XBR-65X850A || 3840x2160 || 55" <br />65" || 80,11 <br />67,78 || || Ochobre de 2013 || 3000$ USD <br />4500$ USD || HDMI 2.0 x4 |- | [[TCL Corporation|TCL]] || TV || L50V8500A <br />L55V8500A <br />L65V8500A || 3840x2160 || 50" <br />55" <br />65" || 88,12 <br />80,11 <br />67,78 || || 2013 || 9.000元 CNY (~1500$ USD) <br />12&nbsp;000元 CNY (~2000$ USD) <br />27&nbsp;000元 CNY (~4400$ USD) || HDMI 1.4 x? <br />DP |- | TCL || TV || L39Y5690A <br />L50Y5690A <br />L55Y5690A <br />L65Y5690A || 3840x2160 || 39" <br />50" <br />55" <br />65" || 112,97 <br />88,12 <br />80,11 <br />67,78 || || 2013 || <br />8600元 CNY (~1400$ USD) <br />9999元 CNY (~1600$ USD) <br /> || HDMI 1.4 x2 |- | TCL || TV || 7Y504D<ref>{{cita web |url=http://reviews.cnet.com/8301-33199_7-57595364-221/tcl-debúes-first-50-inch-4k-tv-under-a-grand/|títulu=TCL debúes first 50-inch 4K TV under a grand|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=reviews.cnet.com|idioma=inglés}}</ref> <br />Y5691<ref>{{cita web |url=http://www.techguide.com.au/menu-news-by-categories/televisions/1965-tcl-announces-sub-5000-65-inch-4k-led-smart-tv|títulu=TCL announces sub-$5000 65-inch 4K LED smart TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=techguide.com.au|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140102192039/http://www.techguide.com.au/menu-news-by-categories/televisions/1965-tcl-announces-sub-5000-65-inch-4k-led-smart-tv|fechaarchivu=2 de xineru de 2014}}</ref> || 3840x2160 <br />4096x2160 || 50" <br />65" || 88,12 <br />71,24 || || Setiembre de 2013 || 999$ USD <br />4999$ USD || HDMI 1.4 x4 <br />HDMI 1.4 x3 |- | [[Thomson SA|Thomson]] || TV || 50UW9786<ref>{{cita web |url=http://www.audiovideohd.fr/actualites/9856-Thomson-50UW9786-55UW9786.html|títulu=Thomson W9 : TV Edge LED Ultra HD à prix abordable annoncée en France|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=audiovideohd.fr|idioma=francés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140105171644/http://www.audiovideohd.fr/actualites/9856-Thomson-50UW9786-55UW9786.html|fechaarchivu=2014-01-05}}</ref> <br />55UW9786 || 3840x2160 || 50" <br />55" || 88,12 <br />80,11 || || Ochobre de 2013 || 2499€ <br />3499€ || HDMI x? |- | Tongfang || TV || 65TX6000<ref>{{cita web |url=http://www.pcpop.com/doc/0/910/910680.shtml|títulu=Tongfang 65TX6000|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=pcpop.com|idioma=chinu}}</ref> || 3840x2160 || 65" || 67,78 || || 2013 || || HDMI 1.4 x? |- | [[Toshiba]] || TV || Regza 55X3 (Xapón)<ref>{{cita web |url=http://www.electronichouse.com/article/toshiba_55-inch_glasses-free_4k_3dtv_ships_in_december/|títulu=Product News: Toshiba 55-inch Glasses-free 4K 3DTV Ships in December, by Grant Clauser|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=electronichouse.com|idioma=inglés}}</ref> <br />55ZL2G (Europa) || 3840x2160 || 55" || 80,11 || || Avientu de 2011 (Xapón) <br />Avientu de 2011 (Alemaña) <br />Marzu de 2012 (Europa) || 11&nbsp;730$ USD <br />7990€ || HDMI 1.4 x4 |- | Toshiba || TV || 58Z8X<ref name="ToshibaZ8X">{{cita web |url=http://4kfilme.de/toshiba-regza-z8x-serie-4k-fernseher/|títulu=Toshiba Regza Z8X Serie|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=4kfilme.d'idioma alemán}}</ref> <br />65Z8X<ref name="ToshibaZ8X"/> <br />84Z8X<ref name="ToshibaZ8X"/> || 3840x2160 || 58" <br />65" <br />84" || 75,96 <br />67,78 <br />52,45 || || Xunu de 2013 (Xapón) || 500&nbsp;000¥ (~5.899$USD) <br />750&nbsp;000¥ (~7299$ USD) <br />1&nbsp;680&nbsp;000¥ (~16&nbsp;430$ USD) || HDMI 1.4 x4 |- | Toshiba || TV || 58L9363<ref>{{cita web |url=http://www.hdtvtest.co.uk/news/toshiba-84l9363-201303212759.htm|títulu=Toshiba Unveils 84L9363, 65L9363 & 58L9363 (9 Series) 4K TVs|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=hdtvtest.co.uk|idioma=inglés}}</ref> <br />65L9363 <br />84L9363 || 3840x2160 || 58" <br />65" <br />84" || 75,96 <br />67,78 <br />52,45 || || Setiembre de 2013 || 2999[[Llibra esterlina|£]] (~2700$ USD) <br />5499£ (~3700$ USD) <br />13&nbsp;999£ || HDMI x? |- | Vizio || TV || XVT551d<ref>{{cita web |url=http://www.bubblews.com/news/763037-product-review-vizio-xvt551d-ultra-hd-razor-3d-led-smart-tv|títulu=Product Review – VIZIO XVT551d Ultra HD Razor 3D LED Smart TV|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=bubblews.com|idioma=inglés}}</ref> <br />XVT651d <br />XVT701d || 3840x2160 || 55" <br />65" <br />70" || 80,11 <br />67,78 <br />62,94 || || Q1 2014 || || HDMI x? |- | Westinghouse || TV || || 3840x2160<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2013/01/09/westinghouse-110-inch-4k-hdtv/|títulu=Westinghouse's 110-inch 4K television costs $300,000, is built to order (eyes-on|fechaaccesu=5 de xineru de 2014|editorial=engadget.com|idioma=inglés}}</ref> || 110" || 40,05 || || 2013 || 300&nbsp;000$ USD || HDMI x? |} === Proyeutores === [[Ficheru:4K DLP CINEMA. A Texas Instruments Technology - Photo Philippe Binant.jpg|thumb|4K DLP CINEMA (Texas Instruments)]] {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Diagonal !! [[Puntos per pulgada|PPP]] <!--Información pa editores Puntos Por pulgada, fórmula: sqrt(Píxeles verticales^2+Píxeles horizontales^2)/Diagonal--> !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Entraes de señal |- | Barco || Proyeutor DLP || DP4K-23B<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2383|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Digital cinema projectors &#124; DP4K-23B|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />DP4K-32B<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2310|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Digital cinema projectors &#124; DP4K-32B|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />SIM 10<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2333|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Simulation projectors &#124; SIM 10|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />Galaxy 4K-12<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2442|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Stereoscopic projectors &#124; Galaxy 4K-12|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />Galaxy 4K-23<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2436|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Stereoscopic projectors &#124; Galaxy 4K-23|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref><br />Galaxy 4K-32<ref>{{cita web |url=http://www.barco.com/en/product/2437|títulu=Products & Solutions &#124; Projectors &#124; Stereoscopic projectors &#124; Galaxy 4K-32|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=barcu.com|idioma=inglés}}</ref> || 3840x2160 <br />3840x2160 <br />3840x2400 <br />3840x2160 <br />3840x2160 <br />3840x2160 || Hasta 23m/75&nbsp;ft <br />Hasta 32m/105&nbsp;ft <br />&nbsp; <br />Hasta 23m/75&nbsp;ft <br />Hasta 23m/75&nbsp;ft <br />Hasta 32m/105&nbsp;ft || varia <br />varia <br />varia <br />varia <br />varia <br />varia || 24 de marzu de 2011 <br />24 de marzu de 2011 <br />29 de payares de 2010 <br />11 de xunetu de 2011 <br />11 de xunetu de 2011 <br />11 de xunetu de 2011 || || [[DVI-D]] x2, [[3G-SDI]] <br />DVI-D x2, 3G-SDI <br />DLDVI-D x4 <br />DVI-D x2, 3G-SDI <br />DVI-D x2, 3G-SDI <br />DVI-D x2, 3G-SDI |- | Christie || Proyeutor DLP || D4K35<ref>{{enllaz rotu|1=www.christiedigital.com|2=http://www.christiedigital.com/SupportDocs/Anonymous/Christie-D4K35-Brochure.pdf}}</ref> || 3840x2160 || Hasta 30.5m || varia || || || 3G HD-SDI x2 o x4, [[HDMI]] 1.3 x2 |- | Christie || Proyeutor DLP || MIRAGE D4K25 or D4K35 3d 120&nbsp;Hz<ref>{{enllaz rotu|1=www.christiedigital.com|2=http://www.christiedigital.com/SupportDocs/Anonymous/Christie-Mirage-4K25-and-4K35-brochure.pdf}}</ref> || 4096x2160 || Hasta 30.5m || varia || || || 4× Twin DisplayPort input card - Dual link DVI input card - Twin HDMI input card |- | [[NEC]] || Proyeutor DLP || NC3240S<ref>{{cita web |url=http://www.nec-display.com/ap/en_projector/dlpcinema/nc3240s/spec.html|títulu=NC3240S: DLP Cinema Projector|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=nec-display.com|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181103014309/https://www.nec-display.com/ap/en_projector/dlpcinema/nc3240s/spec.html|fechaarchivu=2018-11-03}}</ref> || 3840x2160 || Hasta 32&nbsp;m (105&nbsp;ft) || varia || 24 de marzu de 2011 || || HD-SDI x4, DVI-D x2 |- | REDray || Proyeutor láser<ref>{{cita web |url=http://www.engadget.com/2012/04/16/redray-4k-cinema-laser-hands-on/|títulu=REDray 4K cinema laser projector and player eyes-on|fechaaccesu=4 de xineru de 2014|editorial=nec-display.com|idioma=inglés}}</ref> || || || || || 2013 (?) || 10&nbsp;000$ USD || HDMI x? |- | [[Sony]] || Proyeutor SXRD || VPL-VW1000YE || 3840x2160 || varia || varia || Avientu de 2011 || 25.000$ USD || HDMI x2 |} === Videocámaras === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu !! Megapíxeles!! Soporte grabación !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Conexones |- | [[Panasonic]] || Videocámara || HC-X1000<ref>{{cita web |url=http://www.panasonic.com/es/corporate/noticies/articles/201409-articles-panasonic-presenta-la-videocamara-hc-x1000-con-funciones-profesi.html/|títulu=Panasonic presenta la videocámara HC-X1000 con funciones profesionales y teunoloxía 4K|fechaaccesu=3 de setiembre de 2014|editorial=panasonic.com|idioma=castellanu}}</ref> || 4096x2160 || 18,91 || SDHC/SDXC || Setiembre de 2014 || 3000€ EUR || AV, HDMI, XLR, USB |} === Móviles === {| class="wikitable sortable" |- ! Fabricante !! Dispositivu !! Modelu !! Resolvimientu pantalla !! Resolvimientu cámara !! Mega- píxeles!! Soporte grabación !! Fecha de llanzamientu !! MSRP <!--Información pa editores, n'Español preciu de venta suxeríu pol fabricante--> !! Conexón |- | Sony || Celular || [[Sony Xperia Z5 Premium]] || 3840x2160 (5,5") || 3840x2160 || 23 || || || || |- | Apple || Celular || [[iPhone 6s]], [[iPhone 6s Plus|6s Plus]], [[iPhone SE]] y [[iPhone 7, 7 Plus]] || 1334x750 (4,7"), 1920 × 1080 (5,5") y 1136 x 640 (4,0<nowiki>''</nowiki>)|| 3840x2160 || 12 || 4K 30 fps | || || |- | Samsung || Celular || Galaxy s5 LTE-A G906S, [[Galaxy s6]] y [[Galaxy s7 y s7 Edge]]|| 2560x1440 (5,1") || 3840x2160 || 16 || || || || Galaxy Grand Prime |- | Sony || Celular || Xperia Z3 || 1920x1080 (5,2") || 3840x2160 || 20.7 || || || || |- | LG || Celular || [[G3]], y [[LG G4|G4]]|| 2560x1440 (5,5") || 3840x2160 || 16 || || || || |- | LG || Celular || [[G5]]|| 2560x1440 (5,3") || 3840x2160 || 16.5 || 4k 30 fps || Abril de 2016 || || USB-C |- | LG || Celular || [[G6]]|| 2880x1440 (5,7") || 4160x3120 || 13 || 4K 30 fps || Abril de 2017 || || USB-C |- | Huawei || Celular || [[Nexus 6P]]|| 2560x1440 (5,7") || 3840x2160 || 12.3 || || || || |- | Samsung || Celular || [[Galaxy Note 5]]|| 2560x1440 (5,7") || 3840x2160 || 16 || || || || |- | Motorola || Celular || [[Moto Z]], [[Moto G]]|| 1920x1080 (5,5") || 3840x2160 || 13 || 4k 30 fps | || || |- | HTC || Celular || [[One M9]]|| 1920x1080 (5,0") || 3840x2160 || 20 || || || || |- | Xiaomi || Celular || [[El mio 4]]|| 1920x1080 (5,0") || 3840x2160 || 13 || || || || |- | ZTE || Celular || [[Axon Lux]]|| 2560x1440 (5,5") || 3840x2160 || 13 || || || || |- | Microsoft || Celular || [[Lumia 950 XL]] || 2560x1440 (5.7") || 3840x2160 || 20 || || Ochobre de 2015 || || |- |[[BlackBerry|Blackberry]] |Celular |[[BlackBerry Priv|PRIV]] |2560x1440 (5.4") |3840x2160 |21 |4k 30fps | | | |- |[[BlackBerry|Blackberry]] |Celular |[[Blackberry DTEK60|DTEK60]] |2560x1440 (5.5") |3840x2160 |21 |4k 30fps |ochobre de 2016 | |UBS-C |} == Ver tamién == * [[Cine dixital]] * [[Ultra alta definición]] == Referencies == {{llistaref|3}} == Bibliografía == {{cita llibru |apellíu = Carrasco|nome = Jorge|enllaceautor = Jorge Carrasco González|títulu = Cine y televisión dixital. Manual téunicu|editorial = Edicions de la Universidá de Barcelona|añu = 2010|ubicación = Barcelona|isbn = 978-84-475-3457-9}} {{cita llibru |apellíu = Castillo |nome = José María|enllaceautor = José María Castillo|títulu = Televisión, realización y llinguaxe audiovisual. |url=|fechaaccesu=|añu = 2016|editorial = Institutu RTVE |isbn= 978-84-88788-96-2 |editor=|ubicación=|páxina=|páxina= 355-356|idioma=}} {{Tradubot|Resolución 4K}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Teunoloxía de videu y cine]] [[Categoría:Formatos de videu]] hk6xc3m51wyvl1hafd6wwts8hldbf24 0 137822 4502799 4494777 2026-07-05T20:17:07Z Maiō T. 144960 cuadru 4502799 wikitext text/x-wiki {{eventu futuru|deporte|fútbol}} {{temporada deportiva}} La '''Copa Mundial de Fútbol Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu 2026''' va ser la XXIII edición de la [[Copa Mundial de Fútbol]] y va desenvolvese a mediaos del añu 2026 en [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]. La sede triple foi escoyida'l día [[13 de xunu]] de [[2018]], mientres el 68º Congresu de la FIFA en [[Moscú]], [[Rusia]]. Ye la primer vegada que la FIFA da una sede a tres países pa entamar el campeonatu<ref>{{cita web|títulu=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913|obra=www.bbc.com/sport}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Estaos Xuníos, Méxicu y Canadá van entamar el Mundial de 2026|url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial/20180614/4583803775/mundial-2026-fifa.html|obra=www.mundodeportivo.com}}</ref>. == Nuevu formatu y clasificación == Esta va ser la primer ocasión en que 48 seleiciones clasifiquen a la fase final depués de la decisión de FIFA, promovida por [[Gianni Infantino]], aprobada'l 10 de xineru de 2017 d'alzar de 32 places a 48 onde va haber 16 grupos de tres equipos y les eliminatories van empezar en 1/16.<ref>{{Cita web|títulu=Asina va ser el nuevu Mundial de 48 equipos|url=http://www.sport.es/es/noticias/futbol/asi-sera-nuevu-mundial-equipos-5734419|fecha=10 de xineru de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|títulu=La FIFA confirmó'l Mundial de 48 equipos: cómo va ser la clasificación y el formatu|url=http://www.infobae.com/america/deportes/2017/05/09/la-fifa-confirmo-el mundial-de-48-equipos-como-sera-clasificacion-y-el formatu/|fecha=9 de mayu de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> === Asignación de cupos === El [[30 de marzu]] de [[2017]], la Mesa del Conseyu de la FIFA (integrada pol Presidente de la FIFA y los presidentes de caúna de los seis confederaciones) propunxo una asignación de cupos pa la Copa Mundial de la FIFA 2026. L'encamientu foi sometida a la ratificación pol Conseyu de la FIFA. El [[9 de mayu]] de [[2017]], dos díes antes del 67º Congresu de la FIFA, el Conseyu de la FIFA aprobó la asignación de cupos nuna xunta en [[Manama]], [[Baḥréin]]. Inclúi un tornéu intercontinental de play-off qu'arreya a seis equipos pa decidir los dos últimos puestos de la Copa Mundial de la FIFA. {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !Confederación !Miembros de la FIFA !Porcentaxe de miembros !Equipos Clasificaos<br />(incluyendo anfitrión) !Equipos Clasificaos hasta 2022<br />(escluyendo anfitrión, incluyendo fases previes) |- |[[AFC]] |46 |17&nbsp;%||8||4.5 |- |[[CAF]] |54 |17&nbsp;%||9||5 |- |[[CONCACAF]] |35 |17&nbsp;%||6||3.5 |- |[[CONMEBOL]] |10 |11&nbsp;%||6||4.5 |- |[[OFC]] |11 |9&nbsp;%||1||0.5 |- |[[UEFA]] |55 |29&nbsp;%||16||13 |- |Play-Off | |||2||- |- !Total !211 !100&nbsp;%||48||31 (+ anfitrión) |} Pa 2026, el cupu del país anfitrión va restáse-y a la so confederación. En casu de coanfitrión, el Conseyu de la FIFA va decidir el númberu de países anfitriones automáticamente calificaos. === Sistema de los ''play-off''=== van tomase cinco equipos de les confederaciones (sacante la UEFA), más unu de la confederación del país anfitrión. Los cuatro equipos peor asitiaos nel [[Ranking FIFA]] van xugar dos llaves, y los dos ganadores van xugar contra los dos equipos restantes que van ser los que van tar meyor asitiaos según el Ranking FIFA, los ganadores d'estos ''play-off'' van ocupar los dos cupos restantes. Los ''play-off'' van xugar nel(nos) país(es) anfitrión(es) como prueba pa la Copa Mundial de la FIFA.{{ensin referencies}} == Procesu d'eleición de la sede == El procesu de llicitación tenía d'empezar en [[2015]], col nomamientu de los anfitriones programáu pal Congresu de la FIFA'l [[10 de mayu]] de [[2017]] en [[Kuala Lumpur]], Malasia, pero foi pospuestu debíu al [[Casu de corrupción na FIFA]] subsecuente dimisión de Sepp Blatter, que se va celebrar na [[Copa Mundial de la FIFA 2018]], según na [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Copa Mundial de la FIFA 2022]]. El procesu de llicitación consistió orixinalmente en cuatro fases: * mayu 2016 - mayu 2017: una nueva estratexa y fase de consulta * junio 2017 - avientu 2018: fases ameyoraes pa la preparación d'ufiertes xineru 2019 - febreru 2020: evaluación d'oferta * mayo 2020: decisión final La fase de consulta centrar en cuatro árees: * La inclusión de requisitos de derechos humanos, xestión d'eventos sostenibles, proteición ambiental na llicitación Principiu d'esclusión de los licitadores que nun cumplen colos requisitos téunicos * Revisión de la postura actual sobre les ufiertes conxuntes * Númberu d'equipos Nun habiendo nenguna ufierta rival dende abril de 2017, les federaciones miembros de la [[CONCACAF]] de Canadá, Méxicu y Estaos Xuníos unviaron una solicitú conxunta a la FIFA p'acelerar el procesu de llicitación. Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu queríen que la FIFA axudicara la candidatura fora del procesu de llicitación tradicional nel Congresu de la FIFA de xunu de 2018 en [[Moscú]] si la ufierta de CONCACAF cumple colos requisitos de la FIFA. Sicasí, el [[8 de mayu]] de [[2017]], el Conseyu de la FIFA propunxo que la FIFA estableciera un procedimientu de llicitación convidando primeramente solo a les asociaciones miembros de la [[CAF]], [[CONCACAF]], [[CONMEBOL]] y [[OFC]] - confederaciones continentales que los sos miembros nun acoyeron les dos ediciones anteriores de la Copa Mundial de la FIFA va convidar a entamar la competición final de la Copa Mundial de la FIFA de 2026 pal [[11 d'agostu]] de [[2017]]. El 68º Congresu de la FIFA va decidir sobre la seleición de les asociaciones candidates. El [[11 de mayu]] de [[2017]], el 67º Congresu de la FIFA votó sobre la propuesta del Conseyu de la FIFA d'acelerar el procesu de llicitación de la Copa Mundial de la FIFA 2026 y afitó los siguientes plazos: * [[11 d'agostu]] de [[2017]]: cualesquier otra nación comenenciuda en llicitación tien qu'espresar interés. * [[16 de marzu]] de [[2018]]: los licitadores tienen de cumplir una llista d'especificaciones téuniques de la FIFA. * [[13 de xunu]] de [[2018]]: el 68º Congresu de la FIFA va decidir si escueye una de les ufiertes oficiales. Si nun s'escueye, va convidar a otres asociaciones miembru, incluyíes les de la AFC y la UEFA, y escluyendo a los licitantes iniciales. Finalmente, el [[13 de xunu]] de [[2018]], el 68º Congresu de la FIFA decantar pola opción Canadá-Estaos Xuníos-Méxicu, venciendo con 134 votos frente a 65 llograos per Marruecos y una astención.<ref>{{Cita web|url=http://www.futbol.com.uy/Deportes/Estaos-Xuníos-Mexico-y-Canada-entamaren-el Mundial-2026-uc686003|títulu=Estaos Xuníos, Méxicu y Canadá van entamar el Mundial 2026|fecha=13 de xunu de 2018}}</ref> ===Resultaos de la eleición=== [[Ficheru:2026 world cup bid election.png|thumb|500px|Resultáu de votaciones pa eleición de la sede de la Copa Mundial de Fútbol de 2026: {| |- !Con votu !!Ensin votu |- |{{legend|#867650|Candidatura unificada}}||{{legend|#FFBD41|País anfitrión de candidatura unificada o territoriu ensin incorporar}} |- |{{legend|#2770AB|Candidatura [[Marruecos]]}}||{{legend|#55208D|[[Marruecos]]}} |- |{{legend|#008e2A|Nenguna de les candidatures}}||{{legend|#000000|Sancionáu}} |- |{{legend|#B32A2F|Astención}}||{{legend|#C1C1C1|Nun ye un miembru [[FIFA]]}} |}]] Les 4 naciones candidates ([[Marruecos]], [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]) nun yeren elegibles pa votar, según 3 territorios dependientes d'Estaos Xuníos: [[Guam]], [[Puertu Ricu]] y les [[Islles Vírxenes Americanes]]<ref>{{cita web |url=http://www.espn.com/soccer/blog-fifa/story/3523727/us-territories-wont-vote-for-2026-world-cup-hosts-sources |títulu=U.S. territories won't vote for 2026 World Cup hosts - sources |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=12 de xunu de 2018 |obra= |editorial=ESPN |ubicación= |idioma=inglés |cita= }}</ref> ([[Samoa Americana]], otru territoriu dependiente d'Estaos Xuníos, pudo votar). Amás, [[Ghana]] nun fixo parte de la votación por cuenta de que la so asociación nacional de fútbol foi eslleida arriendes de un escándalu de corrupción.<ref>{{cita web |url=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9 |títulu=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu=Gyamera-Antwi |nome=Evans |fecha=12 de xunu de 2018 |obra= |editorial= |ubicación= |idioma=inglés |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php |títulu=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=7 de xunu de 2018 |obra=Joy online |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780 |títulu=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift' |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=8 de xunu de 2018 |obra= |editorial=BBC |allugamientu=Londres |idioma=inglés |cita= }}</ref> Arriendes d'ello, 203 de les 211 asociaciones nacionales miembros de la FIFA taben habilitaes pa votar. La candidatura tripartita de Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu recibió 134 votos ente que la candidatura de Marruecos recibió 65 votos. [[Irán]] votó pola opción "Nenguna de les candidatures" ente que [[Cuba]], [[Eslovenia]] y [[España]] abstuviéronse.<ref>{{cita web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/voting-results-for-the-2026-fifa-world-cup.pdf?cloudid=vpnl19m2xr8zk50mnor3 |títulu=Voting results |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=13 de xunu de 2018 |obra= |editorial=FIFA |allugamientu=Zurich |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190627033651/https://resources.fifa.com/image/upload/voting-results-for-the-2026-fifa-world-cup.pdf?cloudid=vpnl19m2xr8zk50mnor3 |fechaarchivu=2019-06-27 }}</ref> Los resultaos per país amosar na siguiente tabla: {| class="wikitable collapsible collapsed" align="center" width="84%" ! Votación per país |- | {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center" |- !scope=col rowspan=2| Confederación !scope=col rowspan=2| País !scope=col colspan=3| Votu !scope=col rowspan=2 width=70| Astención |- !scope=col width=70| Canadá-Estaos Xuníos-Méxicu !scope=col width=70| Marruecos !scope=col width=70| Nenguna de les candidatures |- |rowspan=45| [[Asian Football Confederation|AFC]] ||align="left"| {{bandera2|AFG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|KSA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AUS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BHR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BHU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BRU}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CHN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TPE}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|PRK}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KOR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|EAX}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PHI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HKG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IND}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IDN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IRN}} || || || [[Ficheru:X mark.gif|20px]] || |- |align="left"| {{bandera2|IRQ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|JPN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|JOR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|KGZ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|KUW}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LAO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LIB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MAC}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MAS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MDV}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MNG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MYA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NEP}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|OMA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|PAK}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PLE}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|QAT}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ENSIN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SRI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SYR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TJK}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|THA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TLS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TKM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|UZB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VIE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|YEM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de AFC: 45 votos válidos''' || '''33''' || '''11''' || '''1''' || '''0''' |- |rowspan=52| [[Confederation of African Football|CAF]] ||align="left"| {{bandera2|ANG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ALG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BEN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BOT}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BFA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BDI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CPV}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CMR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CHA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|COM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CGO}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CIV}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|DJI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|EGY}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ERI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ETH}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GAB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GAM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GUI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GNB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|EQG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KEN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|LES}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LBR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LBY}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MAD}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MWI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MLI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MTN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MRI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MOZ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NIG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|NGA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CTA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|COD}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|RWA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|STP}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SEN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SEY}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SLE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SOM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|RSA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SDN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SSD}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SWZ}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TAN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TOG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TUN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|UGA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ZAM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ZIM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de CAF: 52 votos válidos''' || '''11''' || '''41''' || '''0''' || '''0''' |- |rowspan=30| [[CONCACAF]] ||align="left"| {{bandera2|AIA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ATG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ARU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BAH}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BRB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BLZ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BER}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CRC}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CUB}} || || || || [[Ficheru:Emblem-important.svg|20px]] |- |align="left"| {{bandera2|CUW}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|DMA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SLV}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GRN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GUA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GUY}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HAI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HON}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CAY}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TCA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VGB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|JAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MSR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NCA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|DOM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SKN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LCA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VIN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SUR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TRI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de CONCACAF: 29 votos válidos''' || '''29''' || '''0''' || '''0''' || '''1''' |- |rowspan=10| [[CONMEBOL]] ||align="left"| {{bandera2|ARX}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BOL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BRA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CHI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|COL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ECU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PAR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PER}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|URU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VEN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de CONMEBOL: 10 votos válidos''' || '''9''' || '''1''' || '''0''' || '''0''' |- |rowspan=11| [[Oceania Football Confederation|OFC]] ||align="left"| {{bandera2|FIJ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|COK}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SOL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NCL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NZL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PNG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ASA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TAH}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TGA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de OFC: 11 votos válidos''' || '''11''' || '''0''' || '''0''' || '''0''' |- |rowspan=55| [[UEFA]] ||align="left"| {{bandera2|ALB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GER}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AND}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ARM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AUT}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AZE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BLR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BEL}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BIH}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BUL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CYP}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CRO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|DAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SCO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SVK}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SVN}} || || || || [[Ficheru:Emblem-important.svg|20px]] |- |align="left"| {{bandera2|ESP}} || || || || [[Ficheru:Emblem-important.svg|20px]] |- |align="left"| {{bandera2|EST}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|FIN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|FRA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|WAL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GEO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GIB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GRE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HUN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ENG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IRL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NIR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ISL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|FRO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ISR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ITA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KAZ}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KOS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LVA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LIE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LTU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LUX}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MKD}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MLT}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MDA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MNE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NOR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NED}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|POL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|POR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CZE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ROM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|RUS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SMR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SRB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SWE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SUI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TUR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|UKR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal d'UEFA: 53 votos válidos''' || '''41''' || '''12''' || '''0''' || '''2''' |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Total: 200 votos válidos (100%)''' || '''134 (67.0%)''' || '''65 (32.5%)''' || '''1 (0.5%)''' || '''3''' |} |} == Sedes == ===Candidatures=== Les dos candidatures oficializar n'agostu de 2017: * {{CAN}}, {{USA}}, {{MEX}}, [[Candidatura norteamericana pa la Copa Mundial de Fútbol 2026|candidatura norteamericana tripartita]] ente les naciones d'[[América del Norte]]. * {{MAR}}, [[Candidatura de Marruecos pa la Copa Mundial de Fútbol 2026|Candidatura]]<ref>{{Cita web|títulu=Marruecos, candidatu pal Mundial de 2026|url=https://www.abc.es/deportes/futbol/abci-marruecos-candidatu-pa-mundial-2026-201708111323_noticia.html|fecha=11 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> La sede decidir mientres el 68º Congresu de la FIFA, que se celebró en Rusia'l 13 de xunu de 2018, en víspora del empiezu de la Copa Mundial de Fútbol de 2018. Canadá, Méxicu y Estaos Xuníos van ser los anfitriones de la Copa Mundial de Fútbol nel 2026. Ye la primer ocasión en que se va realizar esti evente con sede en tres países distintes y ye la tercer ocasión en que Méxicu va agospiar una copa del mundu, segunda pa Estaos Xuníos y primer pa Canadá. Les sedes son preliminares. Estaos Xuníos va menguar les sos ciudaes sedes de diecisiete a diez pa tener un total de 16 ciudaes organizadores pal Mundial de Fútbol. ===Sedes posibles del anfitrión=== ====Canadá==== {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! [[Montreal]], [[Quebec]]<ref name=bid_cities/> ! [[Edmonton]], [[Alberta]]<ref name=bid_cities/> ! [[Toronto]], [[Ontario]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Olympic Stadium (Montreal)|Olympic Stadium]] | [[Commonwealth Stadium (Edmonton)|Commonwealth Stadium]] | [[BMO Field]] |- | Capacidá: '''61&nbsp;004'''<br><small> | Capacidá: '''56&nbsp;302'''<br><small> | Capacidá: '''30&nbsp;000'''<br><small> |- | [[Image:Olympic Stadium Soccer.JPG|230px]] | [[Ficheru:FIFA Women's World Cup Canada 2015 - Edmonton.jpg|230px]] | [[Ficheru:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|230px]] |- |colspan="3" rowspan="8"| {{location map+|Canadá|width=500|float=center|caption=Sedes propuestes por Canadá|places= {{location map~|Canadá|lat=53.533333|long=-113.5|label='''[[Edmonton]]'''|position=top}} {{location map~|Canadá|lat=45.516667|long=-73.65|label='''[[Montreal]]'''|position=left}} {{location map~|Canadá|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Toronto]]'''|position=right}} }} |} ====Méxicu==== {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! [[Ciudá de Méxicu]]<ref name=bid_cities/> ! [[Monterrey]], [[Nuevo León]]<ref name=bid_cities/> ! [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], [[Jalisco]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Estadiu Azteca]] | [[Estadiu BBVA Bancomer]] | [[Estadiu Akron]] |- | Capacidá: '''87&nbsp;523''' | Capacidá: '''53&nbsp;500''' | Capacidá: '''46&nbsp;232''' |- | [[Ficheru:Club América vs Cruz Azul, Clausura 2013 Copa MX semi finals, 3 April 2013.jpg|250px]] | [[Ficheru:Estadio BBVA Bancomer Inauguration.jpg|250px]] | [[Ficheru:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|250px]] |- |colspan="3" rowspan="8"| {{location map+ |Méxicu |float=center |width=500 |caption=Sedes propuestes por Méxicu|places= {{location map~ |Méxicu |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Ciudá de Méxicu]]'''|position=bottom}} {{location map~ |Méxicu |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Monterrey]]''' |position=left}} {{location map~ |Méxicu |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Guadalajara]]''' |position=left}} }} |} ====Estaos Xuníos==== {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! [[Los Angeles (California)|Los Angeles]]<ref name=bid_cities/> ! [[New York City|New York City, New York]]<ref name=bid_cities/> ! [[Washington (D.C.)|Washington]]<ref name=bid_cities/> ! [[Dallas (Texas)|Dallas]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Rose Bowl Stadium]] | [[MetLife Stadium]] | [[FedExField]] | [[AT&T Stadium]] |- | Capacidá: '''92&nbsp;000''' | Capacidá: '''82&nbsp;500''' | Capacidá: '''82&nbsp;000''' | Capacidá: '''80&nbsp;000''' |- | [[Ficheru:2008-1206-USC-UCLA-014-RB-gt-PAN_crop.jpg|250px]] | [[Ficheru:Metlife stadium (Aerial view).jpg|250px]] | [[Ficheru:Guardsmen Support the 58th Presidential Inauguration 170119-Z-YI114-090.jpg|250px]] | [[Ficheru:Cowboys_Stadium_full_view.jpg|BC Place (19184865604) (2)|250px]] |- ! [[Kansas City (Missouri)|Kansas City, Missouri]]<ref name=bid_cities/> ! [[Denver|Denver, Colorado]]<ref name=bid_cities/> ! [[Houston (Texas)|Houston]]<ref name=bid_cities/> ! [[Baltimore (Maryland)|Baltimore]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Arrowhead Stadium]] | [[Sports Authority Field at Mile High]] | [[NRG Stadium]] | [[M&T Bank Stadium]] |- | Capacidá: '''76&nbsp;416''' | Capacidá: '''76&nbsp;125''' | Capacidá: '''71&nbsp;795''' | Capacidá: '''71&nbsp;006''' |- | [[Ficheru:Aerial view of Arrowhead Stadium 08-31-2013 crop.jpg|250px]] | [[Ficheru:Invesco Field at Mile High Stadium.jpg|250px]] | [[Ficheru:Reliantstadium.jpg|250px]] | [[Ficheru:M&T Bank Stadium DoD.jpg|250px]] |- ! [[Atlanta (Georgia)|Atlanta]]<ref name=bid_cities/> |colspan="3" rowspan="4"| {{location map+|Estaos Xuníos|float=center|width=650|caption=Sedes propuestes por Estaos Xuníos|places= {{location map~|Estaos Xuníos|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Atlanta]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.283333|long=-76.616667|label='''[[Baltimore]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Boston]]-[[Foxborough]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.1|long=-84.516667|label='''[[Cincinnati]]'''|position=top}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Dallas]]'''|position=top}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.76185|long=-104.881105|label='''[[Denver]]'''|position=bottom}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Houston]]'''|position=top}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]'''|position=bottom}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Los&nbsp;Angeles]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Miami]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=36.166667|long=-86.783333|label='''[[Nashville (Tennessee)|Nashville]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Area metropolitana de Nueva York|NYC/NJ]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=28.5392|long=-81.4028|label='''[[Orlando (Florida)|Orlando]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Philadelphia]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=37.354444|long=-121.969167|label='''[[San Francisco Bay Area|San&nbsp;Francisco/ San&nbsp;Jose]]'''}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Seattle]]'''}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=38.904722|long=-77.016389|label='''[[Washington, D.C.|Washington,&nbsp;D.C.]]'''|position=bottom}} }} |- | [[Mercedes-Benz Stadium]] |- | Capacidá: '''71&nbsp;000'''<br><small> |- | [[Ficheru:Peach Bowl Pre-game (27654674649).jpg|250px]] |- ! [[Philadelphia|Philadelphia, Pennsylvania]]<ref name=bid_cities/> ! [[Nashville (Tennessee)|Nashville]]<ref name=bid_cities/> ! [[Seattle|Seattle, Washington]]<ref name=bid_cities/> ! [[San Francisco Bay Area|San Francisco/San Jose, California]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Lincoln Financial Field]] | [[Nissan Stadium]] | [[CenturyLink Field]] | [[Levi's Stadium]] |- | Capacidá: '''69&nbsp;176''' | Capacidá: '''69&nbsp;143''' | Capacidá: '''69&nbsp;000''' | Capacidá: '''68&nbsp;500''' |- | [[Ficheru:Philly (45).JPG|250px]] | [[Ficheru:Night Settles on LP Field.jpg|250px]] | [[Ficheru:Qwest Field North.jpg|250px]] | [[Ficheru:Broncos vs 49ers preseason game at Levi's Stadium.jpg|250px]] |- ! [[Boston|Boston, Massachusetts]]<ref name=bid_cities/> ! [[Cincinnati|Cincinnati, Ohio]]<ref name=bid_cities/> ! [[Miami|Miami, Florida]]<ref name=bid_cities/> ! [[Orlando (Florida)|Orlando]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Gillette Stadium]] | [[Paul Brown Stadium]] | [[Hard Rock Stadium]] | [[Camping World Stadium]] |- | Capacidá: '''65&nbsp;878'''<br><small> | Capacidá: '''65&nbsp;515'''<br><small> | Capacidá: '''64&nbsp;767'''<br><small> | Capacidá: '''60&nbsp;219'''<br><small> |- | [[Ficheru:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] | [[Ficheru:Paul Brown Stadium interior 2017.jpg|250px]] | [[Ficheru:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] | [[Ficheru:Citrusbowlmiddle.JPG|250px]] |} == Equipos == {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !colspan=4|Equipos participantes |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] |[[Seleición de fútbol d'Ecuador|Ecuador]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Méxicu|Méxicu]] |[[Seleición de fútbol d'Uruguái|Uruguái]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Canadá|Canadá]] |[[Seleición de fútbol de Paraguái|Paraguái]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Xapón|Xapón]] |[[Seleición de fútbol de Colombia|Colombia]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Nueva Zelanda|Nueva Zelanda]] |[[Seleición de fútbol de Marruecos|Marruecos]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Irán|Irán]] |[[Seleición de fútbol de Tunicia|Tunicia]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Arxentina]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Uzbequistán|Uzbequistán]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Corea del Sur|Corea del Sur]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Xordania|Xordania]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Australia|Australia]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Brasil|Brasil]] | | | |} == Crítiques == [[Javier Tebas]], presidente de la [[Lliga de Fútbol Profesional]] d'[[España]], afirmó que'l nuevu métodu emplegáu nun ye aceptable. Tebas dixo al diariu Marca que “la industria del fútbol caltiénse gracies a los clubes y a les lligues, non gracies a la FIFA” y que “Infantino fai política” porque “pa ser escoyíu prometió más países nel Mundial, quier cumplir les promeses eleutorales”.<ref>{{Cita web|títulu=Mundial de 48 equipos: perdures crítiques n'Europa|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html|fecha=10 de xineru de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> Según l'[[Asociación Europea de Clubes]] foi una decisión que foi tomada por razones polítiques, por cuenta de que Infantino contentaría asina al so electoráu, más que por razones deportives.<ref>{{Cita web|títulu=Crítiques a decisión de la FIFA de xugar el Mundial 2026 con 48 seleiciones|url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critiquen-decision-fifa-xugar-mundial-2026-48-seleiciones|fecha=10 de xineru de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> == Cuadru == {{Copa de 32+3u <!-- info / equipu1 / goles1 / equipu2 / goles2 --> <!-- dieciseisavos --> | 29 de xunu, Foxborough | {{self-e|GER}} | 1 (3) | '''{{self-e|PAR}}''' (pen.) | '''1 (4)''' | 30 de xunu, East Rutherford | '''{{self-e|FRA}}''' | '''3''' | {{self-e|SWE}} | 0 | 28 de xunu, Inglewood | {{self-e|RSA}} | 0| '''{{self-e|CAN}}''' | '''1''' | 30 de xunu, Guadalupe | {{self-e|NED}} | 1 (2)| '''{{self-e|MAR}}''' (pen.) | '''1 (3)''' | 3 de xunetu, Toronto | '''{{self-e|POR}}''' | '''2''' | {{self-e|CRO}} | 1 | 2 de xunetu, Inglewood | '''{{self-e|ESP}}''' | '''3''' | {{self-e|AUT}}| 0 | 2 de xunetu, Santa Clara | '''{{self-e|USA}}''' | '''2''' | {{self-e|BIH}} | 0 | 1 de xunetu, Seattle | '''{{self-e|BEL}}''' (pro.) | '''3''' | {{self-e|SEN}} | 2 | 29 de xunu, Houston | '''{{self-e|BRA}}''' | '''2'''| {{self-e|JPN}} | 1 | 30 de xunu, Arlington | {{self-e|CIV}} | 1 | '''{{self-e|NOR}}''' | '''2''' | 1 de xunetu, Mexico City | '''{{self-e|MEX}}''' | '''2''' | {{self-e|ECU}} | 0 | 1 de xunetu, Atlanta | '''{{self-e|ENG}}''' | '''2''' |{{self-e|COD}}| 1 | 4 de xunetu, Miami | '''{{self-e|ARG}}''' (pro.) | '''3''' | {{self-e|CPV}} | 2 | 3 de xunetu, Arlington | {{self-e|AUS}} | 1 (2) | '''{{self-e|EGY}}''' (pen.) | '''1 (4)''' | 3 de xunetu, Vancouver | '''{{self-e|SUI}}''' | '''2''' | {{self-e|ALG}}| 0 | 4 de xunetu, Kansas City | '''{{self-e|COL}}''' | '''1''' | {{self-e|GHA}} | 0 <!-- octavos --> | 4 de xunetu, Philadelphia | {{self-e|PAR}} | 0 | '''{{self-e|FRA}}''' | '''1''' | 4 de xunetu, Houston | {{self-e|CAN}} | 0 | '''{{self-e|MAR}}''' | '''3''' | 6 de xunetu, Arlington | {{self-e|POR}} | | {{self-e|ESP}} | | 7 de xunetu, Seattle | {{self-e|USA}}| | {{self-e|BEL}} | | 5 de xunetu, East Rutherford | {{self-e|BRA}} | | {{self-e|NOR}}| | 6 de xunetu, Mexico City |{{self-e|MEX}}| | {{self-e|ENG}} | | 7 de xunetu, Atlanta | {{self-e|ARG}} | | {{self-e|EGY}} | | 7 de xunetu, Vancouver | {{self-e|SUI}} | | {{self-e|COL}} | <!-- cuartos --> | 9 de xunetu, Foxborough | {{self-e|FRA}} | | {{self-e|MAR}} | | 10 de xunetu, Inglewood | | | | | 11 de xunetu, Miami | | | | | 12 de xunetu, Kansas City | | | | <!-- semifinales --> | 14 de xunetu, Arlington | | | | | 15 de xunetu, Atlanta | | | | <!-- final --> | 19 de xunetu, East Rutherford | | | | <!-- 3u puestu --> | 18 de xunetu, Miami | | | | }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://es.fifa.com/worldcup/qatar2022/index.html Sitiu oficial en FIFA.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005055715/https://es.fifa.com/worldcup/qatar2022/index.html |date=2018-10-05 }} {{socesión | predecesor = {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Qatar 2022]] | títulu = [[Copa Mundial de Fútbol]] | periodu = XXIII edición | socesor = [[Copa Mundial de Fútbol de 2030|2030]] }} {{Tradubot|Copa Mundial de Fútbol de 2026}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Copa Mundial de Fútbol de 2026|Copa Mundial de Fútbol de 2026]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] 7p20u6axma4m7qj9c60htifejopm9e9 4502808 4502799 2026-07-05T22:07:17Z Sahaquiel9102 9918 /* Cuadru */ 4502808 wikitext text/x-wiki {{eventu futuru|deporte|fútbol}} {{temporada deportiva}} La '''Copa Mundial de Fútbol Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu 2026''' va ser la XXIII edición de la [[Copa Mundial de Fútbol]] y va desenvolvese a mediaos del añu 2026 en [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]. La sede triple foi escoyida'l día [[13 de xunu]] de [[2018]], mientres el 68º Congresu de la FIFA en [[Moscú]], [[Rusia]]. Ye la primer vegada que la FIFA da una sede a tres países pa entamar el campeonatu<ref>{{cita web|títulu=World Cup 2026: Canada, US & Mexico joint bid wins right to host tournament|url=https://www.bbc.com/sport/football/44464913|obra=www.bbc.com/sport}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Estaos Xuníos, Méxicu y Canadá van entamar el Mundial de 2026|url=https://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial/20180614/4583803775/mundial-2026-fifa.html|obra=www.mundodeportivo.com}}</ref>. == Nuevu formatu y clasificación == Esta va ser la primer ocasión en que 48 seleiciones clasifiquen a la fase final depués de la decisión de FIFA, promovida por [[Gianni Infantino]], aprobada'l 10 de xineru de 2017 d'alzar de 32 places a 48 onde va haber 16 grupos de tres equipos y les eliminatories van empezar en 1/16.<ref>{{Cita web|títulu=Asina va ser el nuevu Mundial de 48 equipos|url=http://www.sport.es/es/noticias/futbol/asi-sera-nuevu-mundial-equipos-5734419|fecha=10 de xineru de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|títulu=La FIFA confirmó'l Mundial de 48 equipos: cómo va ser la clasificación y el formatu|url=http://www.infobae.com/america/deportes/2017/05/09/la-fifa-confirmo-el mundial-de-48-equipos-como-sera-clasificacion-y-el formatu/|fecha=9 de mayu de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> === Asignación de cupos === El [[30 de marzu]] de [[2017]], la Mesa del Conseyu de la FIFA (integrada pol Presidente de la FIFA y los presidentes de caúna de los seis confederaciones) propunxo una asignación de cupos pa la Copa Mundial de la FIFA 2026. L'encamientu foi sometida a la ratificación pol Conseyu de la FIFA. El [[9 de mayu]] de [[2017]], dos díes antes del 67º Congresu de la FIFA, el Conseyu de la FIFA aprobó la asignación de cupos nuna xunta en [[Manama]], [[Baḥréin]]. Inclúi un tornéu intercontinental de play-off qu'arreya a seis equipos pa decidir los dos últimos puestos de la Copa Mundial de la FIFA. {| {{tablaguapa}} style="text-align: center;" |- !Confederación !Miembros de la FIFA !Porcentaxe de miembros !Equipos Clasificaos<br />(incluyendo anfitrión) !Equipos Clasificaos hasta 2022<br />(escluyendo anfitrión, incluyendo fases previes) |- |[[AFC]] |46 |17&nbsp;%||8||4.5 |- |[[CAF]] |54 |17&nbsp;%||9||5 |- |[[CONCACAF]] |35 |17&nbsp;%||6||3.5 |- |[[CONMEBOL]] |10 |11&nbsp;%||6||4.5 |- |[[OFC]] |11 |9&nbsp;%||1||0.5 |- |[[UEFA]] |55 |29&nbsp;%||16||13 |- |Play-Off | |||2||- |- !Total !211 !100&nbsp;%||48||31 (+ anfitrión) |} Pa 2026, el cupu del país anfitrión va restáse-y a la so confederación. En casu de coanfitrión, el Conseyu de la FIFA va decidir el númberu de países anfitriones automáticamente calificaos. === Sistema de los ''play-off''=== van tomase cinco equipos de les confederaciones (sacante la UEFA), más unu de la confederación del país anfitrión. Los cuatro equipos peor asitiaos nel [[Ranking FIFA]] van xugar dos llaves, y los dos ganadores van xugar contra los dos equipos restantes que van ser los que van tar meyor asitiaos según el Ranking FIFA, los ganadores d'estos ''play-off'' van ocupar los dos cupos restantes. Los ''play-off'' van xugar nel(nos) país(es) anfitrión(es) como prueba pa la Copa Mundial de la FIFA.{{ensin referencies}} == Procesu d'eleición de la sede == El procesu de llicitación tenía d'empezar en [[2015]], col nomamientu de los anfitriones programáu pal Congresu de la FIFA'l [[10 de mayu]] de [[2017]] en [[Kuala Lumpur]], Malasia, pero foi pospuestu debíu al [[Casu de corrupción na FIFA]] subsecuente dimisión de Sepp Blatter, que se va celebrar na [[Copa Mundial de la FIFA 2018]], según na [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Copa Mundial de la FIFA 2022]]. El procesu de llicitación consistió orixinalmente en cuatro fases: * mayu 2016 - mayu 2017: una nueva estratexa y fase de consulta * junio 2017 - avientu 2018: fases ameyoraes pa la preparación d'ufiertes xineru 2019 - febreru 2020: evaluación d'oferta * mayo 2020: decisión final La fase de consulta centrar en cuatro árees: * La inclusión de requisitos de derechos humanos, xestión d'eventos sostenibles, proteición ambiental na llicitación Principiu d'esclusión de los licitadores que nun cumplen colos requisitos téunicos * Revisión de la postura actual sobre les ufiertes conxuntes * Númberu d'equipos Nun habiendo nenguna ufierta rival dende abril de 2017, les federaciones miembros de la [[CONCACAF]] de Canadá, Méxicu y Estaos Xuníos unviaron una solicitú conxunta a la FIFA p'acelerar el procesu de llicitación. Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu queríen que la FIFA axudicara la candidatura fora del procesu de llicitación tradicional nel Congresu de la FIFA de xunu de 2018 en [[Moscú]] si la ufierta de CONCACAF cumple colos requisitos de la FIFA. Sicasí, el [[8 de mayu]] de [[2017]], el Conseyu de la FIFA propunxo que la FIFA estableciera un procedimientu de llicitación convidando primeramente solo a les asociaciones miembros de la [[CAF]], [[CONCACAF]], [[CONMEBOL]] y [[OFC]] - confederaciones continentales que los sos miembros nun acoyeron les dos ediciones anteriores de la Copa Mundial de la FIFA va convidar a entamar la competición final de la Copa Mundial de la FIFA de 2026 pal [[11 d'agostu]] de [[2017]]. El 68º Congresu de la FIFA va decidir sobre la seleición de les asociaciones candidates. El [[11 de mayu]] de [[2017]], el 67º Congresu de la FIFA votó sobre la propuesta del Conseyu de la FIFA d'acelerar el procesu de llicitación de la Copa Mundial de la FIFA 2026 y afitó los siguientes plazos: * [[11 d'agostu]] de [[2017]]: cualesquier otra nación comenenciuda en llicitación tien qu'espresar interés. * [[16 de marzu]] de [[2018]]: los licitadores tienen de cumplir una llista d'especificaciones téuniques de la FIFA. * [[13 de xunu]] de [[2018]]: el 68º Congresu de la FIFA va decidir si escueye una de les ufiertes oficiales. Si nun s'escueye, va convidar a otres asociaciones miembru, incluyíes les de la AFC y la UEFA, y escluyendo a los licitantes iniciales. Finalmente, el [[13 de xunu]] de [[2018]], el 68º Congresu de la FIFA decantar pola opción Canadá-Estaos Xuníos-Méxicu, venciendo con 134 votos frente a 65 llograos per Marruecos y una astención.<ref>{{Cita web|url=http://www.futbol.com.uy/Deportes/Estaos-Xuníos-Mexico-y-Canada-entamaren-el Mundial-2026-uc686003|títulu=Estaos Xuníos, Méxicu y Canadá van entamar el Mundial 2026|fecha=13 de xunu de 2018}}</ref> ===Resultaos de la eleición=== [[Ficheru:2026 world cup bid election.png|thumb|500px|Resultáu de votaciones pa eleición de la sede de la Copa Mundial de Fútbol de 2026: {| |- !Con votu !!Ensin votu |- |{{legend|#867650|Candidatura unificada}}||{{legend|#FFBD41|País anfitrión de candidatura unificada o territoriu ensin incorporar}} |- |{{legend|#2770AB|Candidatura [[Marruecos]]}}||{{legend|#55208D|[[Marruecos]]}} |- |{{legend|#008e2A|Nenguna de les candidatures}}||{{legend|#000000|Sancionáu}} |- |{{legend|#B32A2F|Astención}}||{{legend|#C1C1C1|Nun ye un miembru [[FIFA]]}} |}]] Les 4 naciones candidates ([[Marruecos]], [[Canadá]], [[Estaos Xuníos]] y [[Méxicu]]) nun yeren elegibles pa votar, según 3 territorios dependientes d'Estaos Xuníos: [[Guam]], [[Puertu Ricu]] y les [[Islles Vírxenes Americanes]]<ref>{{cita web |url=http://www.espn.com/soccer/blog-fifa/story/3523727/us-territories-wont-vote-for-2026-world-cup-hosts-sources |títulu=U.S. territories won't vote for 2026 World Cup hosts - sources |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=12 de xunu de 2018 |obra= |editorial=ESPN |ubicación= |idioma=inglés |cita= }}</ref> ([[Samoa Americana]], otru territoriu dependiente d'Estaos Xuníos, pudo votar). Amás, [[Ghana]] nun fixo parte de la votación por cuenta de que la so asociación nacional de fútbol foi eslleida arriendes de un escándalu de corrupción.<ref>{{cita web |url=http://www.goal.com/en-gh/news/ghana-kosovo-excluded-from-fifa-congress-ahead-of-2026-world-cup-/zhbmtfxdo6fe1i4r07wrr39b9 |títulu=Ghana & Kosovo excluded from Fifa Congress ahead of 2026 World Cup vote |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu=Gyamera-Antwi |nome=Evans |fecha=12 de xunu de 2018 |obra= |editorial= |ubicación= |idioma=inglés |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php |títulu=Breaking News: President Akufo-Addo dissolves GFA |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=7 de xunu de 2018 |obra=Joy online |editorial= |allugamientu= |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162226/https://www.myjoyonline.com/news/2018/June-7th/breaking-news-president-akufo-addo-dissolves-gfa.php |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref><ref>{{cita web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44414780 |títulu=Fifa bans Ghana football head Kwesi Nyantakyi over 'cash gift' |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=8 de xunu de 2018 |obra= |editorial=BBC |allugamientu=Londres |idioma=inglés |cita= }}</ref> Arriendes d'ello, 203 de les 211 asociaciones nacionales miembros de la FIFA taben habilitaes pa votar. La candidatura tripartita de Canadá, Estaos Xuníos y Méxicu recibió 134 votos ente que la candidatura de Marruecos recibió 65 votos. [[Irán]] votó pola opción "Nenguna de les candidatures" ente que [[Cuba]], [[Eslovenia]] y [[España]] abstuviéronse.<ref>{{cita web |url=https://resources.fifa.com/image/upload/voting-results-for-the-2026-fifa-world-cup.pdf?cloudid=vpnl19m2xr8zk50mnor3 |títulu=Voting results |fechaaccesu=14 de xunu de 2018 |apellíu= |nome= |fecha=13 de xunu de 2018 |obra= |editorial=FIFA |allugamientu=Zurich |idioma=inglés |cita= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190627033651/https://resources.fifa.com/image/upload/voting-results-for-the-2026-fifa-world-cup.pdf?cloudid=vpnl19m2xr8zk50mnor3 |fechaarchivu=2019-06-27 }}</ref> Los resultaos per país amosar na siguiente tabla: {| class="wikitable collapsible collapsed" align="center" width="84%" ! Votación per país |- | {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center" |- !scope=col rowspan=2| Confederación !scope=col rowspan=2| País !scope=col colspan=3| Votu !scope=col rowspan=2 width=70| Astención |- !scope=col width=70| Canadá-Estaos Xuníos-Méxicu !scope=col width=70| Marruecos !scope=col width=70| Nenguna de les candidatures |- |rowspan=45| [[Asian Football Confederation|AFC]] ||align="left"| {{bandera2|AFG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|KSA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AUS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BHR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BHU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BRU}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CHN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TPE}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|PRK}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KOR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|EAX}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PHI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HKG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IND}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IDN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IRN}} || || || [[Ficheru:X mark.gif|20px]] || |- |align="left"| {{bandera2|IRQ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|JPN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|JOR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|KGZ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|KUW}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LAO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LIB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MAC}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MAS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MDV}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MNG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MYA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NEP}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|OMA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|PAK}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PLE}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|QAT}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ENSIN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SRI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SYR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TJK}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|THA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TLS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TKM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|UZB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VIE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|YEM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de AFC: 45 votos válidos''' || '''33''' || '''11''' || '''1''' || '''0''' |- |rowspan=52| [[Confederation of African Football|CAF]] ||align="left"| {{bandera2|ANG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ALG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BEN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BOT}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BFA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BDI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CPV}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CMR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CHA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|COM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CGO}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CIV}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|DJI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|EGY}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ERI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ETH}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GAB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GAM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GUI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GNB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|EQG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KEN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|LES}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LBR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LBY}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MAD}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MWI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MLI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MTN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MRI}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MOZ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NIG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|NGA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CTA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|COD}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|RWA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|STP}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SEN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SEY}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SLE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SOM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|RSA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SDN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SSD}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SWZ}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TAN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TOG}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|TUN}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|UGA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ZAM}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|ZIM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de CAF: 52 votos válidos''' || '''11''' || '''41''' || '''0''' || '''0''' |- |rowspan=30| [[CONCACAF]] ||align="left"| {{bandera2|AIA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ATG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ARU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BAH}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BRB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BLZ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BER}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CRC}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CUB}} || || || || [[Ficheru:Emblem-important.svg|20px]] |- |align="left"| {{bandera2|CUW}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|DMA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SLV}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GRN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GUA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GUY}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HAI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HON}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CAY}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TCA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VGB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|JAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MSR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NCA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|DOM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SKN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LCA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VIN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SUR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TRI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de CONCACAF: 29 votos válidos''' || '''29''' || '''0''' || '''0''' || '''1''' |- |rowspan=10| [[CONMEBOL]] ||align="left"| {{bandera2|ARX}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BOL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BRA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|CHI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|COL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ECU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PAR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PER}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|URU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VEN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de CONMEBOL: 10 votos válidos''' || '''9''' || '''1''' || '''0''' || '''0''' |- |rowspan=11| [[Oceania Football Confederation|OFC]] ||align="left"| {{bandera2|FIJ}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|COK}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SOL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NCL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NZL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|PNG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SAM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ASA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TAH}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TGA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|VAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal de OFC: 11 votos válidos''' || '''11''' || '''0''' || '''0''' || '''0''' |- |rowspan=55| [[UEFA]] ||align="left"| {{bandera2|ALB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|GER}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AND}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ARM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AUT}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|AZE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BLR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BEL}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|BIH}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|BUL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CYP}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CRO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|DAN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SCO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SVK}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SVN}} || || || || [[Ficheru:Emblem-important.svg|20px]] |- |align="left"| {{bandera2|ESP}} || || || || [[Ficheru:Emblem-important.svg|20px]] |- |align="left"| {{bandera2|EST}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|FIN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|FRA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|WAL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GEO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GIB}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|GRE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|HUN}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ENG}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|IRL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NIR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ISL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|FRO}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ISR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ITA}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KAZ}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|KOS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LVA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LIE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LTU}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|LUX}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|MKD}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MLT}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MDA}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|MNE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NOR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|NED}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|POL}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|POR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|CZE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|ROM}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|RUS}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SMR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SRB}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|SWE}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|SUI}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |align="left"| {{bandera2|TUR}} || || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || |- |align="left"| {{bandera2|UKR}} || [[Ficheru:Yes check.svg|20px]] || || || |- |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Subtotal d'UEFA: 53 votos válidos''' || '''41''' || '''12''' || '''0''' || '''2''' |- class="sortbottom" style="background:#EAECF0" |align="left" colspan=2| '''Total: 200 votos válidos (100%)''' || '''134 (67.0%)''' || '''65 (32.5%)''' || '''1 (0.5%)''' || '''3''' |} |} == Sedes == ===Candidatures=== Les dos candidatures oficializar n'agostu de 2017: * {{CAN}}, {{USA}}, {{MEX}}, [[Candidatura norteamericana pa la Copa Mundial de Fútbol 2026|candidatura norteamericana tripartita]] ente les naciones d'[[América del Norte]]. * {{MAR}}, [[Candidatura de Marruecos pa la Copa Mundial de Fútbol 2026|Candidatura]]<ref>{{Cita web|títulu=Marruecos, candidatu pal Mundial de 2026|url=https://www.abc.es/deportes/futbol/abci-marruecos-candidatu-pa-mundial-2026-201708111323_noticia.html|fecha=11 d'agostu de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> La sede decidir mientres el 68º Congresu de la FIFA, que se celebró en Rusia'l 13 de xunu de 2018, en víspora del empiezu de la Copa Mundial de Fútbol de 2018. Canadá, Méxicu y Estaos Xuníos van ser los anfitriones de la Copa Mundial de Fútbol nel 2026. Ye la primer ocasión en que se va realizar esti evente con sede en tres países distintes y ye la tercer ocasión en que Méxicu va agospiar una copa del mundu, segunda pa Estaos Xuníos y primer pa Canadá. Les sedes son preliminares. Estaos Xuníos va menguar les sos ciudaes sedes de diecisiete a diez pa tener un total de 16 ciudaes organizadores pal Mundial de Fútbol. ===Sedes posibles del anfitrión=== ====Canadá==== {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! [[Montreal]], [[Quebec]]<ref name=bid_cities/> ! [[Edmonton]], [[Alberta]]<ref name=bid_cities/> ! [[Toronto]], [[Ontario]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Olympic Stadium (Montreal)|Olympic Stadium]] | [[Commonwealth Stadium (Edmonton)|Commonwealth Stadium]] | [[BMO Field]] |- | Capacidá: '''61&nbsp;004'''<br><small> | Capacidá: '''56&nbsp;302'''<br><small> | Capacidá: '''30&nbsp;000'''<br><small> |- | [[Image:Olympic Stadium Soccer.JPG|230px]] | [[Ficheru:FIFA Women's World Cup Canada 2015 - Edmonton.jpg|230px]] | [[Ficheru:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|230px]] |- |colspan="3" rowspan="8"| {{location map+|Canadá|width=500|float=center|caption=Sedes propuestes por Canadá|places= {{location map~|Canadá|lat=53.533333|long=-113.5|label='''[[Edmonton]]'''|position=top}} {{location map~|Canadá|lat=45.516667|long=-73.65|label='''[[Montreal]]'''|position=left}} {{location map~|Canadá|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Toronto]]'''|position=right}} }} |} ====Méxicu==== {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! [[Ciudá de Méxicu]]<ref name=bid_cities/> ! [[Monterrey]], [[Nuevo León]]<ref name=bid_cities/> ! [[Guadalajara (Méxicu)|Guadalajara]], [[Jalisco]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Estadiu Azteca]] | [[Estadiu BBVA Bancomer]] | [[Estadiu Akron]] |- | Capacidá: '''87&nbsp;523''' | Capacidá: '''53&nbsp;500''' | Capacidá: '''46&nbsp;232''' |- | [[Ficheru:Club América vs Cruz Azul, Clausura 2013 Copa MX semi finals, 3 April 2013.jpg|250px]] | [[Ficheru:Estadio BBVA Bancomer Inauguration.jpg|250px]] | [[Ficheru:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|250px]] |- |colspan="3" rowspan="8"| {{location map+ |Méxicu |float=center |width=500 |caption=Sedes propuestes por Méxicu|places= {{location map~ |Méxicu |lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Ciudá de Méxicu]]'''|position=bottom}} {{location map~ |Méxicu |lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Monterrey]]''' |position=left}} {{location map~ |Méxicu |lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Guadalajara]]''' |position=left}} }} |} ====Estaos Xuníos==== {| {{tablaguapa}} style="text-align:center" |- ! [[Los Angeles (California)|Los Angeles]]<ref name=bid_cities/> ! [[New York City|New York City, New York]]<ref name=bid_cities/> ! [[Washington (D.C.)|Washington]]<ref name=bid_cities/> ! [[Dallas (Texas)|Dallas]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Rose Bowl Stadium]] | [[MetLife Stadium]] | [[FedExField]] | [[AT&T Stadium]] |- | Capacidá: '''92&nbsp;000''' | Capacidá: '''82&nbsp;500''' | Capacidá: '''82&nbsp;000''' | Capacidá: '''80&nbsp;000''' |- | [[Ficheru:2008-1206-USC-UCLA-014-RB-gt-PAN_crop.jpg|250px]] | [[Ficheru:Metlife stadium (Aerial view).jpg|250px]] | [[Ficheru:Guardsmen Support the 58th Presidential Inauguration 170119-Z-YI114-090.jpg|250px]] | [[Ficheru:Cowboys_Stadium_full_view.jpg|BC Place (19184865604) (2)|250px]] |- ! [[Kansas City (Missouri)|Kansas City, Missouri]]<ref name=bid_cities/> ! [[Denver|Denver, Colorado]]<ref name=bid_cities/> ! [[Houston (Texas)|Houston]]<ref name=bid_cities/> ! [[Baltimore (Maryland)|Baltimore]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Arrowhead Stadium]] | [[Sports Authority Field at Mile High]] | [[NRG Stadium]] | [[M&T Bank Stadium]] |- | Capacidá: '''76&nbsp;416''' | Capacidá: '''76&nbsp;125''' | Capacidá: '''71&nbsp;795''' | Capacidá: '''71&nbsp;006''' |- | [[Ficheru:Aerial view of Arrowhead Stadium 08-31-2013 crop.jpg|250px]] | [[Ficheru:Invesco Field at Mile High Stadium.jpg|250px]] | [[Ficheru:Reliantstadium.jpg|250px]] | [[Ficheru:M&T Bank Stadium DoD.jpg|250px]] |- ! [[Atlanta (Georgia)|Atlanta]]<ref name=bid_cities/> |colspan="3" rowspan="4"| {{location map+|Estaos Xuníos|float=center|width=650|caption=Sedes propuestes por Estaos Xuníos|places= {{location map~|Estaos Xuníos|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Atlanta]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.283333|long=-76.616667|label='''[[Baltimore]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Boston]]-[[Foxborough]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.1|long=-84.516667|label='''[[Cincinnati]]'''|position=top}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Dallas]]'''|position=top}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.76185|long=-104.881105|label='''[[Denver]]'''|position=bottom}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Houston]]'''|position=top}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Kansas City (Missouri)|Kansas City]]'''|position=bottom}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Los&nbsp;Angeles]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Miami]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=36.166667|long=-86.783333|label='''[[Nashville (Tennessee)|Nashville]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Area metropolitana de Nueva York|NYC/NJ]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=28.5392|long=-81.4028|label='''[[Orlando (Florida)|Orlando]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Philadelphia]]'''|position=right}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=37.354444|long=-121.969167|label='''[[San Francisco Bay Area|San&nbsp;Francisco/ San&nbsp;Jose]]'''}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Seattle]]'''}} {{location map~|Estaos Xuníos|lat=38.904722|long=-77.016389|label='''[[Washington, D.C.|Washington,&nbsp;D.C.]]'''|position=bottom}} }} |- | [[Mercedes-Benz Stadium]] |- | Capacidá: '''71&nbsp;000'''<br><small> |- | [[Ficheru:Peach Bowl Pre-game (27654674649).jpg|250px]] |- ! [[Philadelphia|Philadelphia, Pennsylvania]]<ref name=bid_cities/> ! [[Nashville (Tennessee)|Nashville]]<ref name=bid_cities/> ! [[Seattle|Seattle, Washington]]<ref name=bid_cities/> ! [[San Francisco Bay Area|San Francisco/San Jose, California]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Lincoln Financial Field]] | [[Nissan Stadium]] | [[CenturyLink Field]] | [[Levi's Stadium]] |- | Capacidá: '''69&nbsp;176''' | Capacidá: '''69&nbsp;143''' | Capacidá: '''69&nbsp;000''' | Capacidá: '''68&nbsp;500''' |- | [[Ficheru:Philly (45).JPG|250px]] | [[Ficheru:Night Settles on LP Field.jpg|250px]] | [[Ficheru:Qwest Field North.jpg|250px]] | [[Ficheru:Broncos vs 49ers preseason game at Levi's Stadium.jpg|250px]] |- ! [[Boston|Boston, Massachusetts]]<ref name=bid_cities/> ! [[Cincinnati|Cincinnati, Ohio]]<ref name=bid_cities/> ! [[Miami|Miami, Florida]]<ref name=bid_cities/> ! [[Orlando (Florida)|Orlando]]<ref name=bid_cities/> |- | [[Gillette Stadium]] | [[Paul Brown Stadium]] | [[Hard Rock Stadium]] | [[Camping World Stadium]] |- | Capacidá: '''65&nbsp;878'''<br><small> | Capacidá: '''65&nbsp;515'''<br><small> | Capacidá: '''64&nbsp;767'''<br><small> | Capacidá: '''60&nbsp;219'''<br><small> |- | [[Ficheru:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] | [[Ficheru:Paul Brown Stadium interior 2017.jpg|250px]] | [[Ficheru:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] | [[Ficheru:Citrusbowlmiddle.JPG|250px]] |} == Equipos == {| align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=75% |- bgcolor=#006699 style="color:white;" !colspan=4|Equipos participantes |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Estaos Xuníos d'América|Estaos Xuníos]] |[[Seleición de fútbol d'Ecuador|Ecuador]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Méxicu|Méxicu]] |[[Seleición de fútbol d'Uruguái|Uruguái]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Canadá|Canadá]] |[[Seleición de fútbol de Paraguái|Paraguái]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Xapón|Xapón]] |[[Seleición de fútbol de Colombia|Colombia]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Nueva Zelanda|Nueva Zelanda]] |[[Seleición de fútbol de Marruecos|Marruecos]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Irán|Irán]] |[[Seleición de fútbol de Tunicia|Tunicia]] | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Arxentina|Arxentina]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Uzbequistán|Uzbequistán]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Corea del Sur|Corea del Sur]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Xordania|Xordania]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol d'Australia|Australia]] | | | |- align="left" bgcolor="#ebf5ff" |[[Seleición de fútbol de Brasil|Brasil]] | | | |} == Crítiques == [[Javier Tebas]], presidente de la [[Lliga de Fútbol Profesional]] d'[[España]], afirmó que'l nuevu métodu emplegáu nun ye aceptable. Tebas dixo al diariu Marca que “la industria del fútbol caltiénse gracies a los clubes y a les lligues, non gracies a la FIFA” y que “Infantino fai política” porque “pa ser escoyíu prometió más países nel Mundial, quier cumplir les promeses eleutorales”.<ref>{{Cita web|títulu=Mundial de 48 equipos: perdures crítiques n'Europa|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol-internacional/mundial-48-equipos-durisimas-criticas-europa_0_BktHNPGUe.html|fecha=10 de xineru de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> Según l'[[Asociación Europea de Clubes]] foi una decisión que foi tomada por razones polítiques, por cuenta de que Infantino contentaría asina al so electoráu, más que por razones deportives.<ref>{{Cita web|títulu=Crítiques a decisión de la FIFA de xugar el Mundial 2026 con 48 seleiciones|url=http://www.eluniverso.com/deportes/2017/01/10/nota/5990365/critiquen-decision-fifa-xugar-mundial-2026-48-seleiciones|fecha=10 de xineru de 2017|fechaaccesu=2 de setiembre de 2017}}</ref> == Cuadru == {{Copa de 32+3u <!-- info / equipu1 / goles1 / equipu2 / goles2 --> <!-- dieciseisavos --> | 29 de xunu, Foxborough | {{self-e|GER}} | 1 (3) | '''{{self-e|PAR}}''' (pen.) | '''1 (4)''' | 30 de xunu, East Rutherford | '''{{self-e|FRA}}''' | '''3''' | {{self-e|SWE}} | 0 | 28 de xunu, Inglewood | {{self-e|RSA}} | 0| '''{{self-e|CAN}}''' | '''1''' | 30 de xunu, Guadalupe | {{self-e|NED}} | 1 (2)| '''{{self-e|MAR}}''' (pen.) | '''1 (3)''' | 3 de xunetu, Toronto | '''{{self-e|POR}}''' | '''2''' | {{self-e|CRO}} | 1 | 2 de xunetu, Inglewood | '''{{self-e|ESP}}''' | '''3''' | {{self-e|AUT}}| 0 | 2 de xunetu, Santa Clara | '''{{self-e|USA}}''' | '''2''' | {{self-e|BIH}} | 0 | 1 de xunetu, Seattle | '''{{self-e|BEL}}''' (pro.) | '''3''' | {{self-e|SEN}} | 2 | 29 de xunu, Houston | '''{{self-e|BRA}}''' | '''2'''| {{self-e|JPN}} | 1 | 30 de xunu, Arlington | {{self-e|CIV}} | 1 | '''{{self-e|NOR}}''' | '''2''' | 1 de xunetu, Mexico City | '''{{self-e|MEX}}''' | '''2''' | {{self-e|ECU}} | 0 | 1 de xunetu, Atlanta | '''{{self-e|ENG}}''' | '''2''' |{{self-e|COD}}| 1 | 4 de xunetu, Miami | '''{{self-e|ARG}}''' (pro.) | '''3''' | {{self-e|CPV}} | 2 | 3 de xunetu, Arlington | {{self-e|AUS}} | 1 (2) | '''{{self-e|EGY}}''' (pen.) | '''1 (4)''' | 3 de xunetu, Vancouver | '''{{self-e|SUI}}''' | '''2''' | {{self-e|ALG}}| 0 | 4 de xunetu, Kansas City | '''{{self-e|COL}}''' | '''1''' | {{self-e|GHA}} | 0 <!-- octavos --> | 4 de xunetu, Philadelphia | {{self-e|PAR}} | 0 | '''{{self-e|FRA}}''' | '''1''' | 4 de xunetu, Houston | {{self-e|CAN}} | 0 | '''{{self-e|MAR}}''' | '''3''' | 6 de xunetu, Arlington | {{self-e|POR}} | | {{self-e|ESP}} | | 7 de xunetu, Seattle | {{self-e|USA}}| | {{self-e|BEL}} | | 5 de xunetu, East Rutherford | {{self-e|BRA}} | 1 | '''{{self-e|NOR}}'''| '''2''' | 6 de xunetu, Mexico City |{{self-e|MEX}}| | {{self-e|ENG}} | | 7 de xunetu, Atlanta | {{self-e|ARG}} | | {{self-e|EGY}} | | 7 de xunetu, Vancouver | {{self-e|SUI}} | | {{self-e|COL}} | <!-- cuartos --> | 9 de xunetu, Foxborough | {{self-e|FRA}} | | {{self-e|MAR}} | | 10 de xunetu, Inglewood | | | | | 11 de xunetu, Miami | | | | | 12 de xunetu, Kansas City | | | | <!-- semifinales --> | 14 de xunetu, Arlington | | | | | 15 de xunetu, Atlanta | | | | <!-- final --> | 19 de xunetu, East Rutherford | | | | <!-- 3u puestu --> | 18 de xunetu, Miami | | | | }} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [http://es.fifa.com/worldcup/qatar2022/index.html Sitiu oficial en FIFA.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005055715/https://es.fifa.com/worldcup/qatar2022/index.html |date=2018-10-05 }} {{socesión | predecesor = {{bandera|Qatar}} [[Copa Mundial de Fútbol de 2022|Qatar 2022]] | títulu = [[Copa Mundial de Fútbol]] | periodu = XXIII edición | socesor = [[Copa Mundial de Fútbol de 2030|2030]] }} {{Tradubot|Copa Mundial de Fútbol de 2026}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Copa Mundial de Fútbol de 2026|Copa Mundial de Fútbol de 2026]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] jaudxjgkdxqrb6kdqo6mkb030rgojhe 0 137830 4502764 4496261 2026-07-05T13:30:03Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 11 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502764 wikitext text/x-wiki {{Tradubot|Primera División de Argentina}} {{competición deportiva}} El tornéu de la primer categoría del [[Fútbol n'Arxentina|fútbol arxentino]], llamáu oficialmente '''Campeonatu de primer División «Superliga»''',<ref>[http://www.afa.org.ar/upload/reglamentu/RSL.pdf Reglamentu oficial del tornéu]</ref> o a cencielles '''Superliga Arxentina''', a partir de la [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]], ye un tornéu entamáu pol [[Superliga Arxentina (fútbol)|ente homónimu]], que se remana con autonomía y col so propiu estatutu,<ref>[https://www.pagina12.com.ar/46737-el-futbol-que-vien-asomando El fútbol que vien asomando]</ref> anque venceyáu contractualmente a l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]],<ref>[https://www.pagina12.com.ar/52914-la-superliga-dio-el-puntapie-inicial La Superliga dio'l puntapié inicial]</ref> institución qu'entamó'l certame dende la so creación hasta la [[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|temporada 2016-17]]. Ye'l máximu pasu del sistema de [[Competiciones oficiales del fútbol arxentino|competiciones]] de dichu deporte n'[[Arxentina|el país]]. Nel [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|últimu certame]], el primeru al cargu de la Superliga, participaron ventiocho equipos, los que son presentaos por clubes, asociaciones civiles ensin fines d'arriquecimientu, anque dende'l 2000 puede dase la situación de que l'equipu tea alministráu por una empresa privada, en representación y cola aprobación del club respeutivu. El campeonatu 2017-18 apostar nuna sola rueda de [[Sistema de toos contra toos|toos contra toos]], con un total de 27 feches. El tornéu consagró un campeón y tuvo 4 descensos, en contrapartida colos 2 ascensos que se van producir dende la [[Primer B Nacional]], col enfotu de dir amenorgando progresivamente el númberu de participantes. El campeonatu de primer División ye unu de los [[Clasificación mundial de lligues nacionales de la IFFHS|meyores del mundu]] acordies cola [[Federación Internacional d'Historia y Estadística de Fútbol]]. Na última clasificación, la de 2017, ocupa'l séptimu puestu nel ''ranking'' añal de dicha institución,<ref>{{cita web|editor=International Federation of Football History & Statistics (IFFHS)|url=https://iffhs.de/the-strongest-national-league-of-the-world-spains-primera-division-again/|títulu=The strongest national league of the World : Spain's La Lliga again number 1 !|fecha=14 de xineru de 2018|fechaaccesu=20 de xineru de 2018}}</ref> que s'ellabora dende 1991. La Primer División d'Arxentina, sacante 1993, siempres tuvo ente les diez primeres. El so meyor allugamientu nesti ''ranking'' dar en 2008, cuando llogró'l tercer llugar, siendo superada pola [[Premier League|Premier League d'Inglaterra]] y pola [[Serie A (Italia)|Serie A d'Italia]]. Dende 1893, la lliga arxentina apostóse ininterrumpidamente, y ye la única que permaneció mientres {{edá|23|4|1893}} años ensin intervalos.<ref group="nota">Magar les lligues britániques y la neerlandesa son más antigües, viéronse atayaes por cuenta de les guerres mundiales.</ref> Esto, sumáu a qu'hubo tres temporaes de seis meses y a qu'en dellos ciclos otorgar dos títulos por periodu ya inclusive trés en [[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|1936]] y en [[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)|2012-13]], con {{Temporada euro|1891|0|59}} (54 nel amateurismo y {{Temporada euro|1931|0|45}} nel profesionalismo), ye la lliga que más campeones consagró na historia del fútbol mundial. == Historia == {{VT|Asociación del Fútbol Arxentino|Fútbol n'Arxentina}} La Primer División d'Arxentina reconoz dos etapes estremaes, conocíes respeutivamente como era amateur o amateurismo y era profesional o profesionalismo. La primer etapa trescurrió dende 1891 a 1934, ente la fundación de la primer lliga, llamada [[Argentine Association Football League (1891)|Argentine Association Football League]], hasta la fusión de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Arxentina de Football (Amateurs y Profesionales)]], nome que tomara la entidá oficial afiliada a [[FIFA]], cola disidente [[Lliga Arxentina de Football]], que yá entamara primeramente cuatro campeonatos, que dieron orixe a l'actividá profesional regularizada, a partir de [[Campeonatu de primer División 1931 (Arxentina)|1931]] hasta'l presente. D'esa forma, los últimos cuatro torneos de la era amateur se superpusieron colos cuatro primeros del profesionalismo, no que foi una continuidá histórica, marcada pol blanquéu de la profesionalidá qu'esixía la práutica del deporte nel so más altu nivel. Sicasí ello, l'Asociación reconoz una desigualdá de calter organizativo ente les dos etapes, polo que les diferencia tocantes a la so significación histórica y nun les unifica, anque reconoz la validez de los llogros de los clubes na etapa amateur.<ref name="campeones">{{Cita web |url=http://www.afa.com.ar/institucional/campeones-primera-division.php |títulu=Campeones de primer División |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150617061659/http://www.afa.com.ar/institucional/campeones-primera-division.php |fechaarchivu=2015-06-17 }}</ref> === Era amateur === [[Ficheru: Alumni Athletic Club, in 1910..jpg|250px|miniatura|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] ganó diez torneos na Primer División d'Arxentina na era amateur, incluyendo'l llográu pol so predecesor ''Buenos Aires English High School Athletic Club''.]] El primer partíu de fútbol xugáu n'[[Arxentina]] apostóse'l 20 de xunu de 1867, nel Buenos Aires Cricket Club, llindándose la so práutica mientres un tiempu a los colexos ingleses. A partir del impulsu dau por [[Alejandro Watson Hutton|Alexander Watson Hutton]], inmigrante escocés llegáu en 1882, consideráu'l padre del fútbol arxentino, l'actividá empezó a espandise. [[Ficheru:St_andrews_medals_1891.jpg|miniatura|left|150px|Medayes llograes pol equipu de [[Saint Andrew's Scots School|St. Andrew's]], en [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|1891]], depués de vencer a [[Old Caledonians Football Club|Old Caledonians]].]] Foi asina que la primera ''[[Argentine Association Football League de 1891|Argentine Association Football League]]'' entamar en [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|1891]], pero eslleir al rematar l'añu. Tres un paréntesis en 1892, el 21 de febreru de 1893 fundóse la definitiva [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Argentine Association Football League]], presidida pol citáu Alexander Watson Hutton. Esi mesmu añu entamó la disputa d'un [[Campeonatu de primer División 1893 (Arxentina)|tornéu]] nun marcu que perdura de magar, siendo la segunda lliga más antigua del mundu, fora de les Islles Britániques, depués de los [[Países Baxos]] (1889), y precediendo a [[Bélxica]] (1896), [[Italia]] (1898) y [[Alemaña]] (1903). Esta entidá reconocida pola [[FIFA]] dende la so afiliación en 1912, foi renomada en febreru de 1903 como [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Argentine Football Association]], en febreru de 1912 como [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Arxentina de Football]], en payares de 1926 como [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Amateurs Arxentina de Football]], y en xunu de 1931 como [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Arxentina de Football (Amateurs y Profesionales)]]. En payares de 1934, fundir cola disidente [[Lliga Arxentina de Football]], constituyéndose l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|Asociación del Football Arxentín]], denominación que s'acastellanó en 1946 p'adoptar el nome definitivu d'Asociación del Fútbol Arxentino. Amás hubo tres asociaciones disidentes: la [[Federación Arxentina de Football]] (1912-1914), l'[[Asociación Amateurs de Football]] (1919-1926), y la mentada Lliga Arxentina de Football (1931-1934). Cabo esclariar qu'estes entidaes son tamién predecesores de l'Asociación del Fútbol Arxentino.<ref>Páxina 2 del [http://www.afa.org.ar/upload/reglamentu/Estatutu%20-%20Dende%2013.07.2016.pdf Estatutu de l'Asociación del Fútbol Arxentino]</ref> [[Ficheru:BOCA JRS1919.JPG|miniatura|derecha|250px|[[Boca Juniors]], colos sos cuatro títulos de 1919 (de izq a der): [[Copa de Competencia Jockey Club]], [[Campeonatu de primer División 1919 (Arxentina)|Copa Campeonatu]], [[Cup Tie Competition]] y [[Copa Ibarguren]].]] Aquel primer tornéu de 1891 foi compartíu. Depués de la disputa de les 8 feches, [[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew's]] y Old Caledonians terminaron na primer posición con 13 puntos. L'Asociación consagró como campeones a dambos equipos, pero obligar a apostar un oldeo pa determinar quién llevaba les medayes conmemorativas, yá que había un solu xuegu.<ref name="rsssf.com" /> Dichu partíu foi ganáu por Saint Andrew's, ye por ello que dalgunos, incluyida la mesma AFA, dan a esti como únicu campeón del primer tornéu del fútbol arxentino. [[Ficheru:Racing 1917.jpg|miniatura|left|250px|[[Racing Club]], heptacampeón del fútbol arxentino na [[década de 1910]], récor entá vixente.]] Nos primeros años la lliga tuvo apoderada por equipos y xugadores británicos, con prevalencia de los [[Escocia|escoceses]]. Esti predominiu siguió mientres los años siguientes y tornó na [[Años 1910|década de 1910]], a partir de que la población criolla adoptó y apoderó el xuegu. L'[[Alumni Athletic Club|Alumni]], multicampeón de los primeros años del [[sieglu XX]] eslleir tres ganar el [[Campeonatu de primer División 1911 (Arxentina)|tornéu de 1911]], poniéndo-y fin a la dominancia británica del fútbol arxentino, sicasí munchos futbolistes d'esi orixe xugaron n'Arxentina hasta 1920 y munchos de los sos descendientes tamién tuvieron oportunidá d'apostar alcuentros de la máxima categoría del fútbol arxentino. [[Ficheru:Huracan 1928.jpg|miniatura|derecha|200px|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] llogró cuatro campeonatos na [[década de 1920]].]] El fin de la era amateur llegó en 1931 col advenimiento del profesionalismo a partir de la conformanza de la Lliga Arxentina de Football, asociación disidente de la FIFA formada polos principales equipos, qu'entamó los primeros torneos profesionales. Sicasí, l'Asociación Arxentina de Football (Amateurs y Profesionales) siguió apostando los sos propios certámenes hasta 1934, añu en que se fundió cola Lliga Arxentina, pa constituyir l'Asociación del Football Arxentín, entidá única que pasó a rexir l'actividá a partir del [[Campeonatu de primer División 1935 (Arxentina)|Campeonatu de primer División de 1935]]. Escontra'l so fin munchos de los meyores xugadores como [[Luis Monti]], [[Renato Cesarini]] y [[Raimundo Orsi]] emigraron pa xugar nes lligues profesionales d'[[Europa]], especialmente [[Italia]]. Mientres esti periodu y hasta [[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|1938]], yá entráu'l profesionalismo, nel campeonatu de primer División participaron puramente clubes de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]] y la ciudá de [[La Plata]], cola esceición de [[Club Atlético del Rosario|Rosario Athletic Club]] en [[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|1894]], [[Lobos Athletic Club]], en 1894, [[Campeonatu de primer División 1898 (Arxentina)|1898]] y [[Campeonatu de primer División 1899 (Arxentina)|1899]], y Reformer, de la llocalidá de [[Campana (Arxentina)|Campana]], ente [[Campeonatu de primer División 1905 (Arxentina)|1905]] y [[Campeonatu de primer División 1909 (Arxentina)|1909]]. Esto asocedía porque l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] (y los sos [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|predecesores]]), más allá de ser la entidá madre del deporte, entamó orixinalmente los sos torneos en dicha zona metropolitana y los equipos del interior del país nun taben —y entá nun tán— afiliaos de manera direuta a esta, polo que pertenecíen namái nos campeonatos entamaos poles respeutives [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina|lligues rexonales]]. Magar los equipos rosarinos pertenecíen nes [[Copes nacionales del fútbol arxentino|copes nacionales]] qu'entamaron l'Asociación Arxentina y les disidentes Federación Arxentina y Asociación Amateurs, facer como convidaos y nun participaben del tornéu oficial regular de primer División. === Era profesional === [[Ficheru:Independiente 1948.jpg|miniatura|derecha|250px|Formación d'[[Club Atlético Independiente|Independiente]] cuando llogró'l [[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|Campeonatu de 1948]].]] A fines de los [[años 1920]] la situación que vivíen los torneos enchiera a los sos organizadores. Ente otros fechos la participación d'hasta 36 equipos, faía que los certámenes siguieren mientres la dómina braniza y concluyeren entráu l'añu siguiente, col consecuente desinterés de los aficionaos. El 10 d'abril de 1931 los futbolistes decidieron empezar una fuelga con cuenta de se reconociera la so condición de profesionales y regularizárense los trespasos ente equipos. Queríen consiguir la llibertá de contratación, yá que había un pactu ente los clubes pa nun fichar un futbolista ensin consentimientu del club d'orixe, y blanquiar la so situación, yá que magar munchos cobraben por xugar, nun había regles clares. [[Ficheru: La Maquina.jpg|miniatura|left|250px|''[[La Máquina]]'' foi una de les grandes delantreres que dio'l [[fútbol arxentino]] y una de les meyores na historia del fútbol mundial.]] Decidióse entós realizar una xunta ente tolos clubes nucleados na [[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Amateurs Arxentina de Football]], p'atopar una solución. El representante del [[Racing Club]] propunxo crear una caña profesional colos equipos de mayor convocatoria de [[Buenos Aires]], el so [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano]], [[La Plata]] y [[Rosario (Arxentina)|Rosario]]. Munchos nun aceptaron la propuesta, yá que consideraron que la solución al conflictu tendría de ser pa toos y non solo pa un sector. Esto traxo de resultes una quebra, producida'l 18 de mayu de 1931: 18 clubes, ente ellos los de mayor convocatoria, decidieron retirase d'esa Asociación, que yera la entidá oficial. [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]], [[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]], [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]], [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]], [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]], [[Club Atlético Huracán|Huracán]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Club Atlético Lanús|Lanús]], [[Club Atlético Platense|Platense]], [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]], [[Racing Club]], [[Club Atlético River Plate|River Plate]], [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]], [[Club Atlético Talleres (Remedios de Escalada)|Talleres]], [[Club Atlético Tigre|Tigre]] y [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] formaron la [[Lliga Arxentina de Football]], blanquiando'l profesionalismo. La otra entidá tomó'l nome d'[[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación Arxentina de Football (Amateurs y Profesionales)]], hasta que'l 3 de payares de 1934 fundiéronse y dieron llugar a la creación de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino#Sucesión institucional|Asociación del Football Arxentín]]. [[Ficheru:Velez 1968.jpg|225px|derecha|miniatura|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], campeón del [[Tornéu Nacional 1968 (Arxentina)|Nacional 1968]].]] Cola creación de la lliga profesional, los clubes del interior del país empezaron a deseyar competir ellos tamién nel campeonatu más importante, polo cual empezaron a afiliase a la AFA, anque s'almitieron solamente equipos del interior de la [[provincia de Buenos Aires]] y de les ciudaes de [[Rosario (Arxentina)|Rosario]] y [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]], de la [[provincia de Santa Fe|mesma provincia]], mientres les décades de [[Años 1930|1930]], [[Años 1940|1940]] y [[Años 1950|1950]], pero que nun llegó a xeneralizase a tol país. Asina, en 1939, [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] y [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]], solicitaron a l'Asociación del Fútbol Arxentino la so incorporación al campeonatu regular. La AFA, depués d'intenses xuntes y deliberaciones, decidió da-yos el permisu por aciu el cual dambos clubes llograron formar parte del [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|campeonatu d'esi añu]]. Darréu, dexóse qu'[[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]] de Santa Fe participara de la Segunda División en 1940, llegando a la máxima categoría en 1967; [[Club Atlético Central Córdoba (Rosario)|Central Córdoba]] de Rosario afiliar en 1943 a Primer B, y llogró l'ascensu a Primer en 1958; [[Club Atlético Colón|Colón]] de Santa Fe incorporar en 1948 -p'apostar la Segunda División- y llegó a Primer en [[Campeonatu de primer División 1966 (Arxentina)|1966]]; y [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento]] de la ciudá de [[Junín (Buenos Aires)|Junín]] foi almitíu en 1952 en Primer B, y aportó a la división de elite en [[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|1981]]. Hasta 1966, el campeonatu apostar sacante en [[Campeonatu de primer División 1934 (Arxentina)|1934]] y [[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|1936]]- a dos vueltes en forma añal, nun añu calendariu. En dichu añu'l interventor de AFA, [[Valentín Suárez]], determinó un cambéu na organización de los torneos, que taba destináu a dexar que los equipos del interior del país compitieren nun campeonatu de primera ''federal''. El campeonatu regular, a partir d'ellí denomináu [[Campeonatu Metropolitanu de Fútbol (Arxentina)|Metropolitanu]], foi categorizado al mesmu nivel que los entamaos poles asociaciones y lligues del restu del país, xugándose na primer parte del añu y clasificando equipos, al igual que los demás campeonatos, al [[Campeonatu Nacional de Fútbol (Arxentina)|Nacional]], estructurado por puntos a una sola rueda, nes sos primeres 3 ediciones, y depués como una copa, con grupos ya instancies finales. A partir d'entós, el fútbol revolucionóse, saliendo de cierta apatía que tenía n'años anteriores. El cambéu se evidenció en qu'equipos non avezaos al ésitu dende l'entamu del profesionalismo pudieron salir campeones: [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] en [[Campeonatu Metropolitanu 1967 (Arxentina)|1967]], [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] en [[Campeonatu Nacional 1968 (Arxentina)|1968]], [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]] en [[Campeonatu Metropolitanu 1969 (Arxentina)|1969]] y [[Club Atlético Huracán|Huracán]] en [[Campeonatu Metropolitanu 1973 (Arxentina)|1973]], a diferencia del periodu anterior en que namái llograren consagrase cinco equipos: Boca Juniors, Independiente, Racing Club, River Plate y San Lorenzo. Otru finxu foi qu'equipos del interior llograren el campeonatu: [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] en [[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|1971]] y [[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|1973]], y [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] en [[Campeonatu Metropolitanu 1974 (Arxentina)|1974]]. En [[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|1980]], el Tornéu Metropolitanu pasó a llamase Campeonatu de primer División, anque extraoficialmente siguió nomándose como tal. Amás a dichu certame, incorporóse [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres]] de la [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]], en virtú al Resolvimientu 1.309, promulgada'l 15 d'agostu de 1979.<ref name="res1309"/> La mesma establecía, de manera retroactiva, que los clubes [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|indireutamente afiliaos a la AFA]] que clasificaren o clasificaren a la ronda final en dos de tres torneos nacionales consecutivos, teníen derechu a participar nel certame regular. Gracies a dicha norma otros dos equipos de la mentada provincia fueron almitíos: [[Instituto Atlético Central Córdoba|Instituto]] en [[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|1981]] y [[Club Atlético Racing|Racing]] en [[Campeonatu de primer División 1982 (Arxentina)|1982]]. Nesti últimu añu, amás camudóse l'orde de los campeonatos, pasando'l Nacional a xugase nel primer semestre y el Metropolitanu, a la fin del añu. [[Ficheru:Los Matadores (1968).jpg|miniatura|derecha|250px|L'equipu de [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] campeón del [[Campeonatu Metropolitanu de Fútbol (Arxentina)|Tornéu Metropolitanu]] [[Campeonatu Metropolitanu 1968 (Arxentina)|1968]]: ''[[El Matadores]]''.]] Por conseyu del entós [[Entrenador|direutor téunicu]] de la [[Seleición de fútbol d'Arxentina|Seleición Nacional]], [[Carlos Salvador Bilardo]],{{ensin referencies}} en 1985, tres la disputa del [[Campeonatu Nacional 1985 (Arxentina)|Nacional]], la estructura camudó, esanicióse dichu certame y volvióse al tornéu añal únicu, dende la [[Campeonatu de primer División 1985-86 (Arxentina)|temporada 1985-86]], pero esta vegada en correspondencia col calendariu européu; esto ye, en dos semestres d'años socesivos. Pa caltener la posibilidá d'aportar a la máxima categoría a los equipos del interior, [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|non afiliaos direutamente]] a l'Asociación del Fútbol Arxentino, incluyir nel sistema d'[[Ascensu y descensu (deportes)|ascensos y descensos]], al crear el [[Primer B Nacional|Nacional B]] como nueva [[Segunda categoría del fútbol arxentino|segunda división]]. A pesar de que la estructura dexó una participación cada vez mayor d'equipos del interior del país (entá de ciudaes medianes o pequeñes como [[Tres Arroyos]] o [[Rafaela]]), nengún equipu fuera de la exa [[Buenos Aires]]-[[Rosario (Arxentina)|Rosario]]-[[La Plata]] llogró salir campeón. [[Ficheru:Estudiantes Campeón 2006.jpg|miniatura|left|275px|Equipu d'[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] campeón del [[Tornéu Apertura 2006 (Arxentina)|Tornéu Apertura 2006]].]] Nel ciclu [[Campeonatu de primer División 1990-91 (Arxentina)|1990-91]] los dos ruedes del certame pasaron a ser torneos independientes, llamaos respeutivamente Apertura y Clausura, que clasificaron dos ganadores que s'enfrentaron nuna final a dos partíos, alternando la localía, pa determinar un únicu campeón. A partir del [[Campeonatu de primer División 1991-92 (Arxentina)|campeonatu 1991-92]], la final foi esaniciada y cada tornéu consagró al propiu. Nel [[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)|campeonatu 2012-13]], apostóse una final, a un únicu partíu y en cancha neutral, ente los campeones de dambes ruedes, renombraes Tornéu Inicial y Tornéu Final, la que consagró al campeón del campeonatu, otorgándose entós tres títulos na temporada. Consecuentemente, en xunetu de 2013, la AFA reconoció la validez, como conquista oficial, de les trés copes puestes en xuegu nel [[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|añu 1936]], convirtiéndolo, retroactivamente, nel únicu antecedente históricu d'esti sistema de disputa.<ref name="Copa d'Oru" group="nota">La AFA reconoció la validez de los trés campeonatos, al traviés de la so páxina web, en xunetu de 2013. Hasta esa fecha, solo consideróse al ganador de la Copa Campeonatu como'l campeón oficial de la temporada [http://www.clarin.com/deportes/AFA-reconocio-San-Lorenzo-River_0_950905061.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231546/http://www.clarin.com/deportes/AFA-reconocio-San-Lorenzo-River_0_950905061.html |date=2016-03-03 }}.</ref> Na [[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)|temporada 2013-14]], apostóse dicha final ente los campeones de dambos torneos, pero pol troféu [[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)#Partíu final del campeonatu|Copa Campeonatu de primer División]]. Nel segundu cuatrimestre de [[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]] empecipióse una reforma, destinada, en principiu, a recuperar los torneos xugaos nun añu calendariu, pero cola inclusión d'un mayor númberu d'equipos. Por esi motivu apostóse un tornéu de transición, a una sola rueda y ensin descensos. Sicasí, a pesar de decidise oficialmente que, a partir del [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu 2015]], camudaríase'l modelu de dos torneos curtios, utilizando calendariu européu, a un solu concursu que trescurriría nel añu calendariu, aumentando'l númberu de participantes a 30 equipos, na so xunta del 11 de payares de 2014, el Comité Executivu de l'Asociación propunxo una revisión de actuar. Por esi motivu producióse un discutiniu sobre la manera de disputa y el calendariu d'esi certame,<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/deportes/Segura-analizo-xugar-campeonato-equipo_0_1246675797.html|títulu=Segura: “Nunca s'analizó nun xugar el campeonatu de 30 equipos”|fechaaccesu=23 d'abril de 2016|fecha=11 de payares de 2014}}</ref><ref>[http://www.clarin.com/deportes/AFA-tornéu_de_30_equipos-Futbol_pa_Toos_0_1252675113.html Otru cambéu d'aldu: el Gobiernu esixe que'l tornéu de 30 equipos sía llargu]</ref> anque finalmente, ante la intervención de direutivos de la televisión y el gobiernu, propúnxose respetar lo alcordao na xunta del 3 de xunu de 2014 y ratificar la manera de disputa del tornéu.<ref>[http://www.diarioregistrado.com/deportes/107152-finalmente--el torneo-del-ano-que-vien-sera-de-febreru-a-diciembre.html Finalmente, el tornéu del añu que vien va ser de febreru a avientu]</ref> El concursu realizar nuna ronda de [[Sistema de toos contra toos|toos contra toos]], col agregáu d'un partíu según los axugamientos de los equipos realizaos pola Asociación, basáu, na mayoría de los casos, nes rivalidaes [[Clásicos del fútbol arxentino|clásiques]]. Darréu, nun nuevu cambéu d'aldu, el Comité Executivu de l'Asociación decidió acoplar nuevamente les [[Competiciones oficiales del fútbol arxentino|competiciones oficiales del fútbol arxentino]] al calendariu del hemisferiu norte, con cuenta de queden coordinaos los mercaos de pases, amás d'alcordase que nes futures temporaes menguar progresivamente la cantidá de participantes.<ref name="tt2">[http://www.clarin.com/deportes/futbol/Como-sera-tornéu-curtiu-transicion_0_1493250757.html Cómo va ser el tornéu curtiu de transición]</ref> Pa ello, na primer parte del añu 2016 realizóse un nuevu [[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|tornéu de transición]], con un formatu de continxencia. Los 30 equipos participantes fueron estremaos en dos zones de 15 caúna, cada unu xugó un total de 16 partíos, 14 pol [[sistema de toos contra toos]], dientro de cada zona, más dos interzonales, partíu y revancha, qu'apostaron los equipos arrexuntaos por pareyes, yá que cada unu integró una zona distinta. Producióse un descensu a la [[Segunda categoría del fútbol arxentino|segunda división]] pol sistema de permedios —tomando en cuenta les campañes de les últimes cuatro temporaes— y xubió un solu equipu de la [[Primer B Nacional]].<ref>[http://www.losandes.com.ar/article/d-onofrio-confirmo-que-el tornéu curtiu-de-2016-tendra-solo-un ascensu-y-un descensu D'Onofrio confirmó que'l tornéu curtiu de 2016 va tener namái un ascensu y un descensu]</ref> Nel segundu semestre de 2016 empezó un [[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|campeonatu llargu]] similar al [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|tornéu 2015]], cola diferencia que se xugó col calendariu européu y, pa dir amenorgando'l númberu d'equipos, hubo cuatro descenso y xubieron solamente dos equipos de la [[Primer B Nacional]]. A partir d'ellí, volver a la disputa de concursos añales, desenvueltos ente l'últimu semestre d'un añu y el primeru del siguiente. Sicasí, na [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]], apostada por 28 equipos, suprimióse la revancha de los «clásicos» y caltúvose l'amenorgamientu de participantes, con 4 descensos y 2 ascensos. == Equipos participantes == Na [[Campeonatu de primer División 2018-19 (Arxentina)|Superliga 2018-19]] van participar los siguientes ventiséis clubes: {| align=center width=95% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="wikitable: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align: left;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! Equipu !Ciudá !Primer <br />participación ! Temporaes<br />totales <span style="background: white;">_{<ref group="n." name="temporaes">Por cuenta de la reestructuración realizada pola AFA, el [[Campeonatu Nacional 1985 (Arxentina)|Tornéu Nacional 1985]] y el [[Campeonatu de primer División 1985/86 (Arxentina)|Campeonatu de primer División 1985/86]] considérense dos temporaes distintes. De la mesma, los campeonatos de [[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]] y de [[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|2016]] son tomaos como una temporada completa</ref>}</span> ! Última torna !Temporaes<br />consecutives<br />dende postreru<br />torna <span style="background: white;">_{<ref group="n." name="temporaes"/>}</span> ! Allugamientu<br /> n'el<br /> Campeonatu 2017-18 ! Torneos<br />ganaos nel amateurismo ! Torneos<br />ganaos nel profesionalismo ! Antigüedá |- |[[Club Atlético Aldosivi|Club Atlético '''Aldosivi''']]||[[Mar del Plata]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]]<ref group="n."><small>Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la [[Primer B Nacional|segunda categoría]]. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1974]], como [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|club indireutamente afiliáu a la AFA]], al traviés de la [[Places fixes na clasificación al Campeonatu Nacional de fútbol (Arxentina)|plaza fixa]] de la [[Lliga Marplatense de Fútbol|Lliga Marplatense]]. Rexistra 3 participaciones nel [[Campeonatu Nacional de fútbol (Arxentina)#Del Tornéu Rexonal y les places fixes de les lligues rexonales|Tornéu Nacional]]</small></ref>||align="center"|{{Temporada euro|2015|1|1}} ||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2018-19 (Arxentina)|2018-19]]||align="center"|{{Temporada euro|2018|0|0}}||align="center"|-|| align="center"|Nun participaba|| align="center"|0||align="center"|{{edá|29|3|1913}} |- |[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Asociación Atlética '''Argentinos Juniors''']]||[[Buenos Aires]] ||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1922 (Arxentina)|1922]]||align="center"|{{Temporada euro|1922|23|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|2017-18]]||align="center"|{{Temporada euro|2017}}||align="center"|12º|| align="center"|0|| align="center" |3||align="center"|{{edá|15|8|1904}} |- |[[Club Atlético Tucumán|Club '''Atlético Tucumán''']]||[[San Miguel de Tucumán]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2009-10 (Arxentina)|2009-10]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la segunda categoría. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1973]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés de la plaza fixa de la [[Lliga Tucumana de Fútbol|Lliga Tucumana]]. Rexistra 9 participaciones nel Tornéu Nacional</ref>||align="center"|{{Temporada euro|2009|6|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|2016]]||align="center"|{{Temporada euro|2016|0|1}}||align="center"|15º|| align="center" |Nun participaba||align="center"|0||align="center"|{{edá|27|9|1902}} |- |[[Club Atlético Banfield|Club Atlético '''Banfield''']]||[[Banfield]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1897 (Arxentina)|1897]]||align="center"|{{Temporada euro|1897|52|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]]||align="center"|{{Temporada euro|2014|0|1}}||align="center"|17º|| align="center" |0|| align="center" |1||align="center"|{{edá|21|1|1896}} |- |[[Club Atlético Belgrano|Club Atlético '''Belgrano''']]||[[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1991-92 (Arxentina)|1991-92]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la segunda categoría. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1968 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1968]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés del [[Tornéu Rexonal (Arxentina)|Tornéu Rexonal]]. Rexistra 10 participaciones nel Tornéu Nacional</ref>||align="center"|{{Temporada euro|1991|10|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2011-12 (Arxentina)|2011-12]]||align="center"|{{Temporada euro|2011|0|1}}||align="center"|13º|| align="center" |Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|19|3|1905}} |- |[[Club Atlético Boca Juniors|Club Atlético '''Boca Juniors''']]||[[Buenos Aires]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1913 (Arxentina)|1913]]|| align="center" |{{Temporada euro|1913|0|2}}||align="center"|-||align="center"|-||align="center"|Campeón|| align="center" |6|| align="center" |26||align="center"|{{edá|3|4|1905}} |- |[[Club Atlético Colón|Club Atlético '''Colón''']]||[[Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1966 (Arxentina)|1966]]||align="center"|{{Temporada euro|1966|15|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]]||align="center"|{{Temporada euro|2015|0|1}}||align="center"|11º|| align="center" |Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|5|5|1905}} |- |[[Club Social y Deportivo Defensa y Justicia|Club Social y Deportivo '''Defensa y Justicia''']]||[[Florencio Varela (Buenos Aires)|Florencio Varela]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]]||align="center"|{{Temporada euro|2014|0|1}}||align="center"|-||align="center"|-||align="center"|9º|| align="center" |Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|20|3|1935}} |- |[[Club Estudiantes de La Plata|Club '''Estudiantes de La Plata''']]||[[La Plata]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1912 (Arxentina)|1912]]||align="center"|{{Temporada euro|1912|2|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1995-96 (Arxentina)|1995-96]]||align="center"|{{Temporada euro|1995|0|1}}||align="center"|16º|| align="center" |1|| align="center" |5||align="center"|{{edá|4|8|1905}} |- |[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Club de '''Gimnasia y Esgrima La Plata''']]||[[La Plata (Arxentina)|La Plata]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1916 (Arxentina)|1916]]||align="center"|{{Temporada euro|1916|11|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)|2013-14]]||align="center"|{{Temporada euro|2013|0|1}}||align="center"|23º|| align="center" |1|| align="center" |0||align="center"|{{edá|3|6|1887}} |- |[[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Club Deportivo '''Godoy Cruz''' Antonio Tomba]]||[[Godoy Cruz]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2006-07 (Arxentina)|2006-07]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la segunda categoría. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1974]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés de la plaza fixa de la [[Lliga Mendocina de Fútbol|Lliga Mendocina]], no que foi la so única participación nel Tornéu Nacional</ref>||align="center"|{{Temporada euro|2006|1|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2008-09 (Arxentina)|2008-09]]||align="center"|{{Temporada euro|2008|0|1}}||align="center"|2º|| align="center" |Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|1|6|1921}} |- |[[Club Atlético Huracán|Club Atlético '''Huracán''']]||[[Buenos Aires]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1914 (Arxentina)|1914]]||align="center"|{{Temporada euro|1914|13|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]]||align="center"|{{Temporada euro|2015|0|1}}||align="center"|4º|| align="center" |4||align="center"|1||align="center"|{{edá|1|11|1908}} |- |[[Club Atlético Independiente|Club Atlético '''Independiente''']]||[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|1912]]||align="center"|{{Temporada euro|1912|1|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|2014]]||align="center"|{{Temporada euro|2014|0|1}}||align="center"|6º|| align="center" |2|| align="center" |14||align="center"|{{edá|4|8|1904}} |- |[[Club Atlético Lanús|Club Atlético '''Lanús''']]||[[Lanús]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1920 (Arxentina)|1920]]||align="center"|{{Temporada euro|1920|23|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1992-93 (Arxentina)|1992-93]]||align="center"|{{Temporada euro|1992|0|1}}||align="center"|21º|| align="center" |0|| align="center" |2||align="center"|{{edá|3|1|1915}} |- |[[Club Atlético Newell's Old Boys|Club Atlético '''Newell's Old Boys''']]||[[Rosario (Arxentina)|Rosario]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]]||align="center"|{{Temporada euro|1939|3|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1964 (Arxentina)|1964]]||align="center"|{{Temporada euro|1964|0|2}}||align="center"|22º|| align="center" |Nun participaba|| align="center" |6||align="center"|{{edá|3|11|1903}} |- |[[Club Atlético Patronato de la Juventud Católica|Club Atlético '''Patronato''' de la Juventud Católica]]||[[Paraná (Arxentina)|Paraná]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|2016]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la segunda categoría. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1978]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés del Tornéu Rexonal, no que foi la so única participación nel Tornéu Nacional</ref>||align="center"|{{Temporada euro|2016|0|1}}||align="center"|-||align="center"|-||align="center"|19º||align="center"|Nun participaba||align="center"|0||align="center"|{{edá|1|2|1914}} |- |'''[[Racing Club]]'''||[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1911 (Arxentina)|1911]]||align="center"|{{Temporada euro|1911|2|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1986-87 (Arxentina)|1986-87]]||align="center"|{{Temporada euro|1986|0|1}}||align="center"|7º|| align="center" |9|| align="center" |8||align="center"|{{edá|25|3|1903}} |- |[[Club Atlético River Plate|Club Atlético '''River Plate''']]||[[Buenos Aires]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1909 (Arxentina)|1909]]||align="center"|{{Temporada euro|1909|1|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)|2012-13]]||align="center"|{{Temporada euro|2012|0|1}}||align="center"|8º|| align="center"|1|| align="center" |35||align="center"|{{edá|25|5|1901}} |- |[[Club Atlético Rosario Central|Club Atlético '''Rosario Central''']]||[[Rosario (Arxentina)|Rosario]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]]||align="center"|{{Temporada euro|1939|6|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)|2013-14]]||align="center"|{{Temporada euro|2013|0|1}}||align="center"|20º|| align="center"|Nun participaba|| align="center" |4||align="center"|{{edá|24|12|1889}} |- |[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|Club Atlético '''San Lorenzo''' de Almagro]]||[[Buenos Aires]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1915 (Arxentina)|1915]]||align="center"|{{Temporada euro|1915|1|2}}||align="center"|[[Campeonatu Nacional 1983 (Arxentina)|1983]]||align="center"|{{Temporada euro|1983|0|2}}||align="center"|3º|| align="center"|3|| align="center" |12||align="center"|{{edá|1|4|1908}} |- |[[Club Atlético San Martín (San Juan)|Club Atlético '''San Martín''']]||[[San Juan (Arxentina)|San Juan]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la segunda categoría. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1970 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1970]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés del Tornéu Rexonal, no que foi la so única participación nel Tornéu Nacional</ref>||align="center"|{{Temporada euro|2007|5|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]]||align="center"|{{Temporada euro|2015|0|1}}||align="center"|18º|| align="center"|Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|27|9|1907}} |- |[[Club Atlético San Martín (Tucumán)|Club Atlético '''San Martín''']]||[[San Miguel de Tucumán]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1988-89 (Arxentina)|1988-89]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, xubiendo dende la segunda categoría. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1968 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1968]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés del Tornéu Rexonal. Rexistra 16 participaciones nel Tornéu Nacional</ref>||align="center"|{{Temporada euro|1988|29|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2018-19 (Arxentina)|2018-19]]||align="center"|{{Temporada euro|2018|0|0}}||align="center"|-|| align="center"|Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|2|11|1909}} |- |[[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Club Atlético '''Talleres''']]||[[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|1980]]<ref group="n.">Nos torneos oficiales regulares, incorporáu en virtú del Resolvimientu 1309. La so primer participación efectiva foi nel [[Campeonatu Nacional 1969 (Arxentina)|Campeonatu Nacional 1969]], como club indireutamente afiliáu a la AFA, al traviés del Tornéu Rexonal. Rexistra 8 participaciones nel Tornéu Nacional, previes a la so inclusión nel [[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|Metropolitanu 1980]]</ref>||align="center"|{{Temporada euro|1980|17|1}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|2016-17]]||align="center"|{{Temporada euro|2016}}||align="center"|5º|| align="center"|Nun participaba||align="center"|0||align="center"|{{edá|12|10|1913}} |- |[[Club Atlético Tigre|Club Atlético '''Tigre''']]||[[Victoria (Buenos Aires)|Victoria]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1913 de la FAF (Arxentina)|1913]]||align="center"|{{Temporada euro|1913|54|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]]||align="center"|{{Temporada euro|2007|0|1}}||align="center"|24º|| align="center"|0|| align="center" |0||align="center"|{{edá|3|8|1902}} |- |[[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Club Atlético '''Unión''']]||[[Ciudá de Santa Fe|Santa Fe]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1967 (Arxentina)|1967]]||align="center"|{{Temporada euro|1967|20|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|2015]]||align="center"|{{Temporada euro|2015|0|1}}||align="center"|10º|| align="center"|Nun participaba|| align="center" |0||align="center"|{{edá|15|4|1907}} |- |[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Club Atlético '''Vélez Sarsfield''']]||[[Buenos Aires]]||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1919 de la AAmF (Arxentina)|1919]]||align="center"|{{Temporada euro|1919|3|2}}||align="center"|[[Campeonatu de primer División 1944 (Arxentina)|1944]]||align="center"|{{Temporada euro|1944|0|2}}||align="center"|14º|| align="center"|0|| align="center" |10||align="center"|{{edá|1|1|1910}} |} {{llistaref|group="n."}} == Sistema de disputa == [[Ficheru:Copa_campeonato_trofeo.png|miniatura|derecha|150px|La [[Copa Campeonatu (troféu)|Copa Campeonatu]] foi'l primer troféu instituyíu pola AFA, reinstaurado na temporada [[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)#Partíu final del campeonatu|2012-13]] pal ganador de les superfinales que se xugaron nesa y la [[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)#Partíu final del campeonatu siguiente]].<ref>{{Cita web |url=http://www.diariouno.com.ar/deportes/Una |títulu=Copa-con-muncha hestoria-20130627-0024.html "Una Copa con muncha hestoria", ''Diariu Unu'', 27 de xunu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200803121856/https://www.diariouno.com.ar/deportes/Una |fechaarchivu=2020-08-03 }}</ref>]] Nes cuatro últimes temporaes producióse una importante cantidá de cambeos con respectu al formatu del tornéu, con permanentes variaciones d'una edición a la otra. Na [[Campeonatu de primer División 2018-19 (Arxentina)|próxima temporada]], en principiu, apostaríase un tornéu pol [[sistema de toos contra toos]], cola participación de 26 equipos. == Descensos y ascensos == El descensu d'equipos a la [[Segunda categoría del fútbol arxentino|segunda división]], llamada [[Primer B Nacional]], realízase al traviés d'un sistema de permedios. Al rematar la temporada, los equipos de peor permediu (cociente ente los puntos llograos nes últimes cuatro temporaes y los partíos apostaos nel mesmu ralu) na tabla de descensu pierden la categoría, siendo reemplazaos polos equipos provenientes del tornéu de segunda división. Nel [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|campeonatu 2017-18]], per segunda temporada consecutives, hubo dos ascensos y cuatro descenso. El sistema de permedios foi reimplantado nel añu [[Campeonatu de primer División 1983 (Arxentina)|1983]], depués de que s'usara per primer vegada ente [[Campeonatu de primer División 1957 (Arxentina)|1957]] y [[Campeonatu de primer División 1966 (Arxentina)|1966]]. Delles voces crítiques d'esta decisión, afirmen que se fixo pa menguar la posibilidá de que baxe dalgunu de los llamaos equipos [[Cinco grandes del fútbol arxentino|''grandes'']],<ref>{{cita web|url= https://www.infobae.com/2007/05/31/319564-la-verdadera-hestoria-la-creacion-los promedios8206/|títulu= La verdadera hestoria de la creación de los permedios‎|fecha= 31 de mayu de 2007|editorial= Infobae|fechaaccesu= 8 de xunu de 2018}}</ref> depués de que [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo de Almagro]] perdiera la categoría en [[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|1981]]. Sicasí, con dichu sistema tamién baxaron otros trés ''grandes'': [[Racing Club]], nel añu de la reimplantación; [[Club Atlético River Plate|River Plate]], na [[Campeonatu de primer División 2010-11 (Arxentina)|temporada 2010-11]], en perdiendo la promoción ante [[Club Atlético Belgrano|Belgrano (C)]]; y [[Club Atlético Independiente|Independiente]], na [[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)#Tabla de descensu|2012-13]]. Amás, Racing y San Lorenzo tuvieron que xugar pa caltener el so llugar na máxima categoría nes temporaes [[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]] y [[Campeonatu de primer División 2011-12 (Arxentina)|2011-12]], respeutivamente, apostando los partíos de promoción. Esti sistema espertó diversos discutinios.<ref>{{cita web|apellíu = Pacini|nome = Fernando|títulu = Los permedios, un inventu del fútbol que nun ye nin xustu nin útil|añu = 2012|llugar = Buenos Aires, Arxentina|editorial = Diariu La Nación|url = http://canchallena.lanacion.com.ar/1484233-los permedios-un inventu-del-futbol-que-nun ye-nin-xustu-nin-util|fechaaccesu = 28 d'avientu de 2012}}</ref> Como aspeutos negativos cabo destacar trés: 1) que'l so implementación tuvo destinada en principiu a evitar el descensu de los equipos mentaos, 2) que ''conderga'' a los planteles que baxen a ''pagar'' les males campañes de temporaes anteriores, y 3) qu'obliga a los equipos recién xubíos a realizar una bien bona collecha de puntos, faciéndolos lluchar por nun baxar dende l'empiezu mesmu de la temporada, yá que d'otra manera veríen comprometida la so permanencia. Como aspeutu positivu, sicasí, puede tamién señalase d'esti sistema que munchos equipos de los denominaos ''mozos'', inclusive tamién del interior, con presupuestos más llindaos y planteles menos numberosos que los equipos ''grandes'', puedan encarar competiciones internacionales como la [[Copa Suramericana]] y la [[Copa Libertadores d'América|Copa Libertadores]], coles mesmes que'l tornéu local, ensin tener qu'esmolecese por un baxu rendimientu na temporada de primer División, nin asumir el claru riesgu de cayer a los últimos llugares na tabla de posiciones, por participar de competencies simultánees. == Otros torneos == La disputa de la [[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]], que s'amestó en [[Copa Arxentina 2011-12|2011]], introdució la organización d'una copa nacional interdivisional. Nella, amás de los equipos de primer División, participen los clubes de les cuatro categoríes inferiores. Con un antecedente na [[década de 1940]] como [[Copa de la República]], namái s'entamara enantes en dos causes, en [[Copa Arxentina 1969|1969]] y [[Copa Arxentina 1970|1970]], anque namái la primer edición llegó a concluyise. A ello sumóse, en [[Supercopa Arxentina 2012|2012]], la [[Supercopa Arxentina de Fútbol|Supercopa Arxentina]], qu'anguaño enfrenta a los campeones de la mentada Copa Arxentina y del tornéu de primer División. == Los clásicos == {{VT|Clásicos del fútbol arxentino}} Denominar [[clásicu deportivu|clásicu]] al partíu qu'enfrenta a dos equipos que la so rivalidá lleva un llargu tiempu, principalmente por atopase en barrios, llocalidaes o zones xeográfiques cercanes o compartíes. De siguío se listan los de mayor trayeutoria, ordenaos acordies cola cantidá de partíos oficiales xugaos nel marcu de la Primer División. * El [[Superclásico del fútbol arxentino|Superclásico]], ente [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] y [[Club Atlético River Plate|River Plate]]: 208 partíos (9 na era amateur y 199 na era profesional). * El [[Clásicu d'Avellaneda]], ente [[Club Atlético Independiente|Independiente]] y [[Racing Club]]: 208 partíos (18 na era amateur y 190 na era profesional). * El [[Clásicu rosarino]], ente [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] y [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]]: 170 partíos (toos na era profesional). * El [[Clásicu platense]], ente [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] y [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]]: 168 partíos (10 na era amateur y 158 na era profesional). * El [[Clásicu Huracán - San Lorenzo|clásicu]] ente [[Club Atlético Huracán|Huracán]] y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]: 167 partíos (7 na era amateur y 160 na era profesional). * El [[Clásicu del Oeste]], ente [[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] y [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]: 151 partíos (14 na era amateur y 137 na era profesional). * El [[Clásicu de Villa Crespo]],<ref>[http://es-us.deportes.yahoo.com/noticias/regresu-clasico-villa-crespo-215301043.html El regresu del clásicu de Villa Crespo]</ref> ente [[Club Atlético Atlanta|Atlanta]] y [[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]]: 101 partíos (3 na era amateur y 98 na era profesional). * El [[Clásicu del Sur]], ente [[Club Atlético Lanús|Lanús]] y [[Club Atlético Banfield|Banfield]]: 90 partíos (14 na era amateur y 76 na era profesional). * El [[Clásicu de la Zona Norte]], ente [[Club Atlético Platense|Platense]] y [[Club Atlético Tigre|Tigre]]: 59 partíos (19 na era amateur y 40 na era profesional). * El [[Clásicu santafesino]], ente [[Club Atlético Colón|Colón]] y [[Club Atlético Unión (Santa Fe)|Unión]]: 51 partíos (toos na era profesional). Tamién se llama clásicu a tolos partíos qu'enfrenten ente sigo a los denominaos [[cinco grandes del fútbol arxentino|cinco grandes]], más allá del Superclásico y del Clásicu d'Avellaneda. == Estadístiques xenerales == {{AP|Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino}} === Campeones nel amateurismo === Llistaos según la [[páxina web]] de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]].<ref name="campeones"/> Los torneos de primer División de la era amateur, anque son consideraos de calter nacional, tuvieron llindaos a la participación de clubes de la [[Buenos Aires|Ciudá Autónoma de Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|Conurbano bonaerense]] y [[La Plata]]. De manera escepcional, participaron clubes d'otres rexones: [[Rosario Athletic]], en [[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|1894]]; [[Lobos Athletic Club|Lobos Athletic]], en 1894, [[Campeonatu de primer División 1898 (Arxentina)|1898]] y [[Campeonatu de primer División 1899 (Arxentina)|1899]]; y Reformer, de [[Campana (Arxentina)|Campana]], de [[Campeonatu de primer División 1905 (Arxentina)|1905]] a [[Campeonatu de primer División 1909 (Arxentina)|1909]]. Ente les asociaciones oficiales y les disidentes, apostáronse 43 temporaes, con un total de 54 campeonatos, toos ellos reconocíos pola AFA. Consagráronse 18 clubes<ref name="Lomas" group="nota"/> distintos como campeones. Los más esitosos d'esta etapa son: [[Alumni Athletic Club|Alumni]], que llogró 10 títulos ente 1900 y 1911; [[Racing Club]], que ganó 9 campeonatos ente 1913 y 1925; [[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]], con 6 títulos ente 1893 y 1898; [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], tamién con 6 conquistes ente 1919 y 1930; y [[Club Atlético Huracán|Huracán]], con 4 títulos ente 1921 y 1928. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |1891 |[[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|Primer División]] |5 |colspan="2"|[[Saint Andrew's Scots School|Saint Andrew's]] y [[Old Caledonians]] (13){{refn|group="nota"|Anque la AFA non listó na so páxina web a Old Caledonians como campeón y dellos historiadores consideren como únicu ganador del tornéu a Saint Andrew's porque s'apostó un partíu pa definir l'equipu que se quedaría col únicu xuegu de medayes disponibles, que foi ganáu por aquel 3 a 1, nesta llista tamién s'inclúi a Old Caledonians como campeón, yá que la mesma asociación decidió que'l títulu fuera compartíu, cuestión que tamién ye mentada pola AFA al cumplise 120 años del mesmu.<ref>{{cita web|títulu=Cumplir 120 años del primer tornéu local|autor1=Oscar Barnade|url=http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=13980%3Afai-120-anos-el-futbol-tenia-el%20so-primer-torn%C3%A9u-local&catid=180%3Aafa&Itemid=592&lang=es|editorial=AFA|fecha=12 d'abril de 2011|fechaaccesu=11 d'agostu de 2016|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150518124130/http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=13980:fai-120-anos-el-futbol-tenia-el|fechaarchivu=2015-05-18}}</ref>}} | align="left"|[[Ferrocarril Buenos Aires a Rosario|BA&R Railway]] (7) |- bgcolor=#D0e7FF |1893 |[[Campeonatu de primer División 1893 (Arxentina)|Primer División]] |5 | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (15) | align="left"|Flores Athletic (10) | align="left"|[[Quilmes Rowers Athletic Club|Quilmes Club]] (9)<ref name="quilmes" group="nota">El [[Quilmes Atlético Club]], ensin evidencies, infier ser la mesma entidá que'l Quilmes Rowers Athletic Club, anque historiadores afirmen que se trata de dos entidaes distintes.</ref> |- bgcolor=#F5FAFF |1894 |[[Campeonatu de primer División 1894 (Arxentina)|Primer División]] |6 | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (18) | align="left"|[[Club Atlético del Rosario|Rosario Athletic]] (14) | align="left"|Flores Athletic (12) |- bgcolor=#D0e7FF |1895 |[[Campeonatu de primer División 1895 (Arxentina)|Primer División]] |6 | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (18) | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Academy]] (13) | align="left"|Flores Athletic (12) |- bgcolor=#F5FAFF |1896 |[[Campeonatu de primer División 1896 (Arxentina)|Primer División]] |5 | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Academy]] (12) | align="left"|Flores Athletic (10) | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (9) |- bgcolor=#D0e7FF |1897 |[[Campeonatu de primer División 1897 (Arxentina)|Primer División]] |7 | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (20) | align="left"|Lanús Athletic (20) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (19) |- bgcolor=#F5FAFF |1898 |[[Campeonatu de primer División 1898 (Arxentina)|Primer División]] |7 | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (20) | align="left"|[[Lobos Athletic Club|Lobos Athletic]] (20) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (17) |- bgcolor=#D0e7FF |1899 |[[Campeonatu de primer División 1899 (Arxentina)|Primer División]] |4 | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (11) | align="left"|[[Lobos Athletic Club|Lobos Athletic]] (9) | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (3) |- bgcolor=#F5FAFF |1900 |[[Campeonatu de primer División 1900 (Arxentina)|Primer División]] |4 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|English High School]] (11) | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (5) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (4) |- bgcolor=#D0e7FF |1901 |[[Campeonatu de primer División 1901 (Arxentina)|Primer División]] |4 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (12) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (6) | align="left"|[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] (4) |- bgcolor=#F5FAFF |1902 |[[Campeonatu de primer División 1902 (Arxentina)|Primer División]] |5 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (15) | align="left"|Barracas Athletic (10) | align="left"|[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] (7) |- bgcolor=#D0e7FF |1903 |[[Campeonatu de primer División 1903 (Arxentina)|Primer División]] |6 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (18) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (15) | align="left"|Barracas Athletic (11) |- bgcolor=#F5FAFF |1904 |[[Campeonatu de primer División 1904 (Arxentina)|Primer División]] |6 | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (19) | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (13) | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] (11) |- bgcolor=#D0e7FF |1905 |[[Campeonatu de primer División 1905 (Arxentina)|Primer División]] |7 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (21) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (18) | align="left"|[[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes]] (17) |- bgcolor=#F5FAFF |1906 |[[Campeonatu de primer División 1906 (Arxentina)|Primer División]] |11 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] | align="left"|[[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]] |''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |1907 |[[Campeonatu de primer División 1907 (Arxentina)|Primer División]] |11 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (37) | align="left"|[[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes]] (31) | align="left"|[[Club Atlético de San Isidro|San Isidro]] (25) |- bgcolor=#F5FAFF |1908 |[[Campeonatu de primer División 1908 (Arxentina)|Primer División]] |10 | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (31) | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (27) | align="left"|[[Club Atlético Argentino de Quilmes|Argentino de Quilmes]] (25) |- bgcolor=#D0e7FF |1909 |[[Campeonatu de primer División 1909 (Arxentina)|Primer División]] |10 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (32) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (24) | align="left"|[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] (20) |- bgcolor=#F5FAFF |1910 |[[Campeonatu de primer División 1910 (Arxentina)|Primer División]] |9 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (25) | align="left"|[[Club Porteño|Porteño]] (21) | align="left"|[[Belgrano Athletic Club|Belgrano Athletic]] (19) |- bgcolor=#D0e7FF |1911 |[[Campeonatu de primer División 1911 (Arxentina)|Primer División]] |9 | align="left"|[[Alumni Athletic Club|Alumni]] (23) | align="left"|[[Club Porteño|Porteño]] (23) | align="left"|[[Club Atlético de San Isidro|San Isidro]] (18) |- bgcolor=#F5FAFF |1912 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1912 (Arxentina)|Primer División]] |6 | align="left"|[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] (15) | align="left"|[[Club Atlético de San Isidro|San Isidro]] (11) | align="left"|[[Racing Club]] (10) |- bgcolor=#D0e7FF |1912 ([[Federación Arxentina de Football|FAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1912 de la FAF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n">Asociación disidente.</ref> |8 | align="left"|[[Club Porteño|Porteño]] (20) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (20) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (19) |- bgcolor=#F5FAFF |1913 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1913 (Arxentina)|Primer División]] |15 | align="left"|[[Racing Club]] | align="left"|[[Club Atlético de San Isidro|San Isidro]] | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |- bgcolor=#D0e7FF |1913 ([[Federación Arxentina de Football|FAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1913 de la FAF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |10 | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (31) | align="left"|[[Club de Gimnasia y Esgrima de Buenos Aires|GEBA]] (28) | align="left"|[[Club Atlético Argentino de Quilmes|Argentino de Quilmes]] (27) |- bgcolor=#F5FAFF |1914 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1914 (Arxentina)|Primer División]] |13 | align="left"|[[Racing Club]] (23) | align="left"|[[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes]] (21) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (15) |- bgcolor=#D0e7FF |1914 ([[Federación Arxentina de Football|FAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1914 de la FAF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |8 | align="left"|[[Club Porteño|Porteño]] (24) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (21) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (19) |- bgcolor=#F5FAFF |1915 |[[Campeonatu de primer División 1915 (Arxentina)|Primer División]] |25 | align="left"|[[Racing Club]] (46) | align="left"|[[Club Atlético de San Isidro|San Isidro]] (46) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (38) |- bgcolor=#D0e7FF |1916 |[[Campeonatu de primer División 1916 (Arxentina)|Primer División]] |22 | align="left"|[[Racing Club]] (34) | align="left"|[[Club Atlético Platense|Platense]] (30) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (29) |- bgcolor=#F5FAFF |1917 |[[Campeonatu de primer División 1917 (Arxentina)|Primer División]] |21 | align="left"|[[Racing Club]] (35) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (30) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (28) |- bgcolor=#D0e7FF |1918 |[[Campeonatu de primer División 1918 (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Racing Club]] (36) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (25) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (24) |- bgcolor=#F5FAFF |1919 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1919 (Arxentina)|Primer División]] |19 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (14) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (7) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (4) |- bgcolor=#D0e7FF |1919 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1919 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |14 | align="left"|[[Racing Club]] (26) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (20) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (16) |- bgcolor=#F5FAFF |1920 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1920 (Arxentina)|Primer División]] |13 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (43) |colspan="2"|[[Club Atlético Banfield|Banfield]] y [[Club Atlético Huracán|Huracán]] (31) |- bgcolor=#D0e7FF |1920 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1920 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |19 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (56) | align="left"|[[Racing Club]] (54) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (46) |- bgcolor=#F5FAFF |1921 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1921 (Arxentina)|Primer División]] |11 | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (31) | align="left"|[[Club Atlético De la Plata|De la Plata]] (28) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (25) |- bgcolor=#D0e7FF |1921 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1921 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |21 | align="left"|[[Racing Club]] (66) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (54) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (53) |- bgcolor=#F5FAFF |1922 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1922 (Arxentina)|Primer División]] |17 | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (28) | align="left"|[[Club Atlético Palermo|Sportivo Palermo]] (25) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (22) |- bgcolor=#D0e7FF |1922 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1922 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |21 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (65) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (61) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (60) |- bgcolor=#F5FAFF |1923 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1923 (Arxentina)|Primer División]] |23 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (51) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (51) | align="left"|[[Club Sportivo Barracas Bolívar|Sportivo Barracas]] (40) |- bgcolor=#D0e7FF |1923 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1923 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |21 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (35) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (32) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (31) |- bgcolor=#F5FAFF |1924 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1924 (Arxentina)|Primer División]] |22 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (37) | align="left"|[[Club Atlético Temperley|Temperley]] (32) | align="left"|[[Club Sportivo Dock Sud|Dock Sud]] (29) |- bgcolor=#D0e7FF |1924 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1924 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |24 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (39) | align="left"|[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (37) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (36) |- bgcolor=#F5FAFF |1925 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1925 (Arxentina)|Primer División]] |23 | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (38) | align="left"|[[Club Atlético Nueva Chicago|Nueva Chicago]] (38) | align="left"|[[Club El Porvenir|El Porvenir]] (32) |- bgcolor=#D0e7FF |1925 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1925 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |25 | align="left"|[[Racing Club]] (39) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (36) | align="left"|[[Club Almagro|Almagro]] (32) |- bgcolor=#F5FAFF |1926 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1926 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (32) | align="left"|[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (28) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (24) |- bgcolor=#D0e7FF |1926 ([[Asociación Amateurs de Football|AAmF]]) |[[Campeonatu de primer División 1926 de la AAmF (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n"/> |26 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (46) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (45) | align="left"|[[Club Atlético Platense|Platense]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |1927 |[[Campeonatu de primer División 1927 (Arxentina)|Primer División]] |34 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (57) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (56) | align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (50) |- bgcolor=#D0e7FF |1928 |[[Campeonatu de primer División 1928 (Arxentina)|Primer División]] |36 | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (58) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (57) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (53) |- bgcolor=#F5FAFF |1929 |[[Campeonatu de primer División 1929 (Arxentina)|Primer División]] |35 | align="left"|[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |- bgcolor=#D0e7FF |1930 |[[Campeonatu de primer División 1930 (Arxentina)|Primer División]] |36 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (61) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (56) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (52) |- bgcolor=#F5FAFF |1931 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1931 de la AFAP (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Estudiantil Porteño|Estudiantil Porteño]] (26) | align="left"|[[Club Almagro|Almagro]] (22) | align="left"|[[Club Social y Sportivo Buenos Aires|Sportivo Buenos Aires]] (22) |- bgcolor=#D0e7FF |1932 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1932 de la AFAP (Arxentina)|Primer División]] |17 | align="left"|[[Club Sportivo Barracas Bolívar|Sportivo Barracas]] (47) | align="left"|[[Club Atlético Barracas Central|Barracas Central]] (42) | align="left"|[[Club Atlético Colegiales (Munro)|Colegiales]] (42) |- bgcolor=#F5FAFF |1933 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1933 de la AFAP (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Club Sportivo Dock Sud|Dock Sud]] (29) | align="left"|[[Club Atlético Nueva Chicago|Nueva Chicago]] (28) | align="left"|[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (27) |- bgcolor=#D0e7FF |1934 ([[Asociación Arxentina de Football|AAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1934 de la AFAP (Arxentina)|Primer División]] |23 | align="left"|[[Club Atlético Estudiantil Porteño|Estudiantil Porteño]] (36) | align="left"|[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (33) | align="left"|[[Club Atlético Defensores de Belgrano|Defensores de Belgrano]] (32) |} {{llistaref|group="n"}} ==== Resume estadísticu ==== {{AP|Palmarés de la Primer División d'Arxentina}} {| width="100%" |valign=top width=50%| {| align=center border=1 width=50% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" |align=center colspan=3|'''Palmarés yera amateur''' |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" !Equipu !Campeón !Subcampeón |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Alumni<ref name="alumni" group="nota">Inclúi a English High School.</ref>||10||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Racing Club||9||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Boca Juniors||6||3 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Lomas Athletic||5||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Huracán||4||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Belgrano Athletic||3||3 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|San Lorenzo||3||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Independiente||2||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Porteño||2||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Estudiantil Porteño||2||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|River Plate||1||5 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Estudiantes de La Plata||1||3 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Gimnasia y Esgrima La Plata||1||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Lomas Academy<ref name="Lomas" group="nota">Lomas Academy yera'l segundu equipu de [[Lomas Athletic Club|Lomas Athletic]], polo que'l so llogros considérense parte de los llograos por esi club.</ref>||1||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Quilmes||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Sportivo Barracas||1||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Sportivo Dock Sud||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Old Caledonians||1||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Saint Andrew´s||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|San Isidro||0||3 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Flores Athletic||0||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Banfield||0||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Estudiantes||0||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Lobos Athletic||0||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Nueva Chicago||0||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Almagro<ref name="almagro" group="nota">Inclúi a Sportivo Almagro.</ref>||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Barracas Athletic||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Platense||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Argentinos Juniors||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Barracas Central||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|De la Plata||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|GEBA||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Lanús Athletic||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Rosario Athletic||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Sportivo Palermo||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Temperley||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Vélez Sarsfield||0||1 |} |} === Campeones nel profesionalismo === Llistaos según la [[páxina web]] de l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]].<ref name="campeones"/> Hasta la creación del [[Campeonatu Nacional de Fútbol (Arxentina)|Tornéu Nacional]], en [[Tornéu Nacional 1967 (Arxentina)|1967]], los torneos de primer División de la era profesional, anque son consideraos de calter nacional, tuvieron llindaos a la participación de clubes de la ciudá de [[Buenos Aires]], el [[Gran Buenos Aires#Conurbano bonaerense|conurbano bonaerense]] y [[La Plata]], cola incorporación d'equipos [[Rosario (Arxentina)|rosarinos]], [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|santafesinos]] y del interior de la [[provincia de Buenos Aires]], a partir de [[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|1939]]. Esta llimitación tuvo vixente nos campeonatos metropolitanos hasta que'l Resolvimientu 1.309, promulgada'l 15 d'agostu de 1979,<ref name="res1309">[http://mundod.lavoz.com.ar/content/30-anos-de-la-1309-1 30 años del Resolvimientu 1309]</ref> dexó una participación llindada en dichos torneos, a partir de [[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|1980]], d'aquellos clubes [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|indireutamente afiliaos a la AFA]] que clasificaren o clasificaren a la ronda final en dos de tres torneos nacionales consecutivos. Finalmente, a partir de la temporada [[Campeonatu de primer División 1985-86 (Arxentina)|1985-86]], esanicióse'l Tornéu Nacional y establecióse un sistema d'[[Ascensu y descensu (deportes)|ascensos y descensos]] por que los clubes indireutamente afiliaos llegaren a la máxima categoría, al traviés de la nueva [[Segunda categoría del fútbol arxentino|segunda división]], la [[Primer B Nacional]]. Incluyendo'l [[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|Campeonatu de primer División 2016-17]], apostáronse {{Temporada euro|1931|0|1}} temporaes, con un total de {{Temporada euro|1931|0|45}} torneos, consagrando a 17 clubes distintos como campeones. Los más esitosos d'esta etapa son: [[Club Atlético River Plate|River Plate]], que llogró 35 títulos; [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]], que ganó 26 campeonatos; [[Club Atlético Independiente|Independiente]], con 14 consagraciones; [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]], con 12 conquistes; [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]], con 10 llogros; [[Racing Club]], con 8 torneos; [[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]], con 6 títulos; [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]], con 5 conquistes; y [[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]], con 4 torneos. ==== Campeonatu de primer División ==== Ente los años 1931 y 1966 apostóse un solu tornéu per añu calendariu, pol [[sistema de toos contra toos]], en dos ruedes de partíu y revancha. Les esceiciones fueron el [[Campeonatu de primer División 1934 (Arxentina)|Campeonatu 1934]], que se xugó en trés rondes, y el de [[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|1936]], cuando s'dieron tres títulos consecutivos: na primer rueda apostóse la ''Copa d'Honor'', ente que na segunda poner en xuegu la ''Copa Campeonatu''. Depués, los ganadores de dambes enfrentáronse pola ''Copa d'Oru'', caúna col so propiu campeón.<ref name="Copa d'Oru" group="nota"/> {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |1931 ([[Lliga Arxentina de Football|LAF]] |[[Campeonatu de primer División 1931 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n">Asociación disidente.</ref> |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (50) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (45) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (44) |- bgcolor=#D0e7FF |1932 ([[Lliga Arxentina de Football|LAF]]) |[[Campeonatu de primer División 1932 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n">Asociación disidente.</ref> |18 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (50) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (50) | align="left"|[[Racing Club]] (49) |- bgcolor=#F5FAFF |1933 ([[Lliga Arxentina de Football|LAF]] |[[Campeonatu de primer División 1933 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n">Asociación disidente.</ref> |18 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (50) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (49) | align="left"|[[Racing Club]] (48) |- bgcolor=#D0e7FF |1934 ([[Lliga Arxentina de Football|LAF]] |[[Campeonatu de primer División 1934 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="n" group="n">Asociación disidente.</ref> |14 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (55) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (54) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (51) |- bgcolor=#F5FAFF |1935 |[[Campeonatu de primer División 1935 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (58) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (55) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (49) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=3|1936 |[[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)#Copa d'Honor|Copa d'Honor]] |18 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (28) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (25) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (24) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)#Copa Campeonatu|Copa Campeonatu]] |18 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (28) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (24) | align="left"|[[Racing Club]] (23) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)#Copa d'Oru|Copa d'Oru]] |18 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (44) |- bgcolor=#F5FAFF |1937 |[[Campeonatu de primer División 1937 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (58) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (52) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (45) |- bgcolor=#D0e7FF |1938 |[[Campeonatu de primer División 1938 (Arxentina)|Primer División]] |17 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (53) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (51) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (43) |- bgcolor=#F5FAFF |1939 |[[Campeonatu de primer División 1939 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (56) |colspan="2"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] y [[Club Atlético Huracán|Huracán]] (50) |- bgcolor=#D0e7FF |1940 |[[Campeonatu de primer División 1940 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (55) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (47) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (42) |- bgcolor=#F5FAFF |1941 |[[Campeonatu de primer División 1941 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (44) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (40) | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (38) |- bgcolor=#D0e7FF |1942 |[[Campeonatu de primer División 1942 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (46) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (40) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |1943 |[[Campeonatu de primer División 1943 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (45) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (44) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (35) |- bgcolor=#D0e7FF |1944 |[[Campeonatu de primer División 1944 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (46) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (44) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (39) |- bgcolor=#F5FAFF |1945 |[[Campeonatu de primer División 1945 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (46) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (42) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (41) |- bgcolor=#D0e7FF |1946 |[[Campeonatu de primer División 1946 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (46) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (42) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (41) |- bgcolor=#F5FAFF |1947 |[[Campeonatu de primer División 1947 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (48) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (42) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (41) |- bgcolor=#D0e7FF |1948 |[[Campeonatu de primer División 1948 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (41) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (37) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (36) |- bgcolor=#F5FAFF |1949 |[[Campeonatu de primer División 1949 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Racing Club]] (49) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43) | align="left"|[[Club Atlético Platense|Platense]] (43) |- bgcolor=#D0e7FF |1950 |[[Campeonatu de primer División 1950 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Racing Club]] (47) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (39) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (39) |- bgcolor=#F5FAFF |1951 |[[Campeonatu de primer División 1951 (Arxentina)|Primer División]] |17 | align="left"|[[Racing Club]] (44) | align="left"|[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (44) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43) |- bgcolor=#D0e7FF |1952 |[[Campeonatu de primer División 1952 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (40) | align="left"|[[Racing Club]] (39) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (35) |- bgcolor=#F5FAFF |1953 |[[Campeonatu de primer División 1953 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (39) | align="left"|[[Racing Club]] (39) |- bgcolor=#D0e7FF |1954 |[[Campeonatu de primer División 1954 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (45) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (41) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (38) |- bgcolor=#F5FAFF |1955 |[[Campeonatu de primer División 1955 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (45) | align="left"|[[Racing Club]] (38) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (37) |- bgcolor=#D0e7FF |1956 |[[Campeonatu de primer División 1956 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43) | align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (41) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (40) |- bgcolor=#F5FAFF |1957 |[[Campeonatu de primer División 1957 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (46) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (38) | align="left"|[[Racing Club]] (36) |- bgcolor=#D0e7FF |1958 |[[Campeonatu de primer División 1958 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Racing Club]] (41) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (38) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (38) |- bgcolor=#F5FAFF |1959 |[[Campeonatu de primer División 1959 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (45) | align="left"|[[Racing Club]] (38) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (33) |- bgcolor=#D0e7FF |1960 |[[Campeonatu de primer División 1960 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (41) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (39) | align="left"|[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (39) |- bgcolor=#F5FAFF |1961 |[[Campeonatu de primer División 1961 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Racing Club]] (47) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (40) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (38) |- bgcolor=#D0e7FF |1962 |[[Campeonatu de primer División 1962 (Arxentina)|Primer División]] |15 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (43) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (41) | align="left"|[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (38) |- bgcolor=#F5FAFF |1963 |[[Campeonatu de primer División 1963 (Arxentina)|Primer División]] |14 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (37) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (35) | align="left"|[[Racing Club]] (39) |- bgcolor=#D0e7FF |1964 |[[Campeonatu de primer División 1964 (Arxentina)|Primer División]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (44) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (38) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |1965 |[[Campeonatu de primer División 1965 (Arxentina)|Primer División]] |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (50) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (49) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (40) |- bgcolor=#D0e7FF |1966 |[[Campeonatu de primer División 1966 (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Racing Club]] (61) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (56) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (48) |} {{llistaref|group="n"}} ==== Torneos Metropolitanu y Nacional ==== {{AP|Campeonatu Metropolitanu de Fútbol (Arxentina)|l1=Campeonatu Metropolitanu|Campeonatu Nacional de Fútbol (Arxentina)|l2=Campeonatu Nacional}} Ente 1967 y 1985 camudóse'l sistema de los campeonatos apostándose dos torneos por temporada. Unu yera'l Metropolitanu -el qu'a partir de [[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|1980]] pasó a llamase oficialmente Campeonatu de primer División- acutáu primeramente pa los [[Clubes direutamente afiliaos a la AFA|clubes direutamente afiliaos]]; y l'otru el Nacional, onde tamién participaben los [[Clubes indireutamente afiliaos a la AFA|clubes del interior]], que clasificaben por aciu el [[Tornéu Rexonal (Arxentina)|Tornéu Rexonal]] o les [[Places fixes na clasificación al Campeonatu Nacional de Fútbol (Arxentina)|places fixes]] daes a les respeutives [[Lligues rexonales de fútbol n'Arxentina|lligues locales]]. Sicasí, dende 1980, [[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres (C)]], [[Instituto Atlético Central Córdoba|Instituto]] y [[Club Atlético Racing|Racing (C)]], fueron incorporaos al Metropolitanu en virtú del Resolvimientu 1309, qu'establecía la participación nel certame regular d'aquellos equipos que llegaren a les instancies decisives de dos de tres torneos nacionales socesivos. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1967 |[[Campeonatu Metropolitanu 1967 (Arxentina)|Metropolitanu]] |22 | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] | align="left"|[[Racing Club]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1967 (Arxentina)|Nacional]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (26) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (24) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (20) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1968 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Metropolitanu 1968 (Arxentina)|Metropolitanu]] |bgcolor=#F5FAFF| 22 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] |bgcolor=#F5FAFF| ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1968 (Arxentina)|Nacional]] |16 | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (22) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (22) | align="left"|[[Racing Club]] (22) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1969 |[[Campeonatu Metropolitanu 1969 (Arxentina)|Metropolitanu]] |22 | align="left"|[[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]] | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1969 (Arxentina)|Nacional]] |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (29) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (27) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (27) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1970 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Metropolitanu 1970 (Arxentina)|Metropolitanu]] |bgcolor=#F5FAFF|21 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (27) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (27) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (25) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1970 (Arxentina)|Nacional]] |20 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1971 |[[Campeonatu Metropolitanu 1971 (Arxentina)|Metropolitanu]] |19 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (50) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (49) | align="left"|[[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]] (46) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1971 (Arxentina)|Nacional]] |28 | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1972 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Metropolitanu 1972 (Arxentina)|Metropolitanu]] |bgcolor=#F5FAFF|18 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (49) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Racing Club]] (43) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (40) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1972 (Arxentina)|Nacional]] |26 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1973 |[[Campeonatu Metropolitanu 1973 (Arxentina)|Metropolitanu]] |17 | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (46) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (42) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (40) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1973 (Arxentina)|Nacional]] |30 | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (5) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (3) | align="left"|[[Club Atlético Atlanta|Atlanta]] y [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (2) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1974 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Metropolitanu 1974 (Arxentina)|Metropolitanu]] |bgcolor=#F5FAFF|18 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (5) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (3) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (2) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1974 (Arxentina)|Nacional]] |36 | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (11) | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (10) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (8) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1975 |[[Campeonatu Metropolitanu 1975 (Arxentina)|Metropolitanu]] |20 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (55) | align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (51) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (50) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1975 (Arxentina)|Nacional]] |32 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (12) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (11) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (9) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1976 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Metropolitanu 1976 (Arxentina)|Metropolitanu]] |bgcolor=#F5FAFF|22 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (19) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (16) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (14) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1976 (Arxentina)|Nacional]] |34 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1977 |[[Campeonatu Metropolitanu 1977 (Arxentina)|Metropolitanu]] |23 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (63) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (61) | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (56) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1977 (Arxentina)|Nacional]] |32 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] | align="left"|[[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres (C)]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1978 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Metropolitanu 1978 (Arxentina)|Metropolitanu]] |bgcolor=#F5FAFF|21 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] (54) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (53) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Unión de Santa Fe|Unión (SF)]] (52) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1978 (Arxentina)|Nacional]] |32 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1979 |[[Campeonatu Metropolitanu 1979 (Arxentina)|Metropolitanu]] |20 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1979 (Arxentina)|Nacional]] |28 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|[[Unión de Santa Fe|Unión (SF)]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1980 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu de primer División 1980 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="metros" group="nota">Extraoficialmente llamáu Tornéu Metropolitanu.</ref> |bgcolor=#F5FAFF|19 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (51) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (42) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres (C)]] (41) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1980 (Arxentina)|Nacional]] |28 | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] | align="left"|[[Club Atlético Racing|Racing (C)]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1981 |[[Campeonatu de primer División 1981 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="metros" group="nota"/> |18 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (50) | align="left"|[[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] (49) | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (39) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu Nacional 1981 (Arxentina)|Nacional]] |28 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] | align="left"|[[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1982 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Nacional 1982 (Arxentina)|Nacional]] |bgcolor=#F5FAFF|32 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] |bgcolor=#F5FAFF| ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu de primer División 1982 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="metros" group="nota"/> |19 | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (54) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (52) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (48) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|1983 |[[Campeonatu Nacional 1983 (Arxentina)|Nacional]] |32 | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] | ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu de primer División 1983 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="metros" group="nota"/> |19 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (48) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (47) | align="left"|[[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] (46) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|1984 |bgcolor=#F5FAFF|[[Campeonatu Nacional 1984 (Arxentina)|Nacional]] |bgcolor=#F5FAFF|32 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]] |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] |bgcolor=#F5FAFF| ''Nun se definió'' |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu de primer División 1984 (Arxentina)|Primer División]]<ref name="metros" group="nota"/> |19 | align="left"|[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (51) | align="left"|[[Ferro Carril Oeste]] (50) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (48) |- bgcolor=#F5FAFF |1985 |[[Campeonatu Nacional 1985 (Arxentina)|Nacional]] |32 | align="left"|[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] | ''Nun se definió'' |} ==== Campeonatu de primer División ==== A partir de la temporada 1985-86, camudóse'l sistema, volviéndose a apostar un certame por temporada, con calendariu européu. Los equipos del interior, indireutamente afiliaos a AFA, empezaron a apostar regularmente los campeonatos de la máxima categoría nuna estructura d'ascensos y descensos. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#D0e7FF |1985-86 |[[Campeonatu de primer División 1985-86 (Arxentina)|Primer División]] |19 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (56) | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (46) | align="left"|[[Club Deportivo Español de Buenos Aires|Deportivu Español]] (46) |- bgcolor=#F5FAFF |1986-87 |[[Campeonatu de primer División 1986-87 (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (49) | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (48) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (47) |- bgcolor=#D0e7FF |1987-88 |[[Campeonatu de primer División 1987-88 (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (55) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (49) | align="left"|[[Racing Club]] (48) |- bgcolor=#F5FAFF |1988-89 |[[Campeonatu de primer División 1988-89 (Arxentina)|Primer División]]<ref group="nota">Nesta temporada apurriéronse 3 puntos al ganador. En casu d'empate, executábense tiros dende'l puntu de penalti, otorgándose un puntu extra al vencedor.</ref> |20 | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (84) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (76) | align="left"|[[Club Deportivo Español de Buenos Aires|Deportivu Español]] (68) |- bgcolor=#D0e7FF |1989-90 |[[Campeonatu de primer División 1989-90 (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (53) | align="left"|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (46) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (43) |} ==== Campeonatu de primer División - Torneo Apertura y Clausura ==== {{AP|Torneo Apertura y Clausura (Arxentina)|l1=Torneo Apertura y Clausura}} Dende la temporada 1990-91 cada campeonatu estremar en dos fases, apostándose en caúna un tornéu d'una sola rueda, con calendariu européu. Nel segundu semestre del primer añu xugábase'l Tornéu Apertura; y nel primer semestre del añu siguiente, el Tornéu Clausura. Cada unu consagraba al so propiu campeón, a esceición del primeru d'esos certámenes, que los sos respeutivos ganadores xugaron una final na que se determinó a un únicu vencedor. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |1990-91||[[Campeonatu de primer División 1990-91 (Arxentina)|Primer División]] || 20 ||[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (45) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1991-92 (Arxentina)|1991-92]]||[[Tornéu Apertura 1991 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (31)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (24)||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (22) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1992 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (29)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (27) || [[Club Deportivo Español de Buenos Aires|Deportivu Español]] (27) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1992-93 (Arxentina)|1992-93]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 1992 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (27)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (23)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (23) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1993 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (27)||[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (24)|| [[Club Atlético River Plate|River Plate]] (23) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1993-94 (Arxentina)|1993-94]]||[[Tornéu Apertura 1993 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (24)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (23)||[[Racing Club]] (23) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1994 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (26)||[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (25)||[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (23) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1994-95 (Arxentina)|1994-95]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 1994 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (31)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (26)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (24) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1995 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (30)||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (29)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (28) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1995-96 (Arxentina)|1995-96]]||[[Tornéu Apertura 1995 (Arxentina)|Apertura]]<ref group="nota">Dende esta temporada'l ganador d'un partíu llogra tres puntos.</ref> || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (41)||[[Racing Club]] (35)||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (35) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1996 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (40)||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (39)||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (34) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1996-97 (Arxentina)|1996-97]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 1996 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (46)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (37)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1997 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (41)||[[Club Atlético Colón|Colón]] (35)||[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (35) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1997-98 (Arxentina)|1997-98]]||[[Tornéu Apertura 1997 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (45)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (44)||[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (35) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1998 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (46)||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (40)||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1998-99 (Arxentina)|1998-99]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 1998 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (45)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (36)||bgcolor=#D0e7FF|[[Racing Club]] (33) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 1999 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (44)||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (37)||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (36) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 1999-00 (Arxentina)|1999-00]]||[[Tornéu Apertura 1999 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (44)||[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (43)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (41) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2000 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (42)||[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (36)||[[Club Atlético Colón|Colón]] (36) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2000-01 (Arxentina)|2000-01]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 2000 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (41)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (37)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2001 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (47)||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (41)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (30) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2001-02 (Arxentina)|2001-02]]||[[Tornéu Apertura 2001 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Racing Club]] (42)||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (41)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (33) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2002 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43)||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (37)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (35) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2002-03 (Arxentina)|2002-03]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 2002 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Independiente|Independiente]] (43)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (40)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (36) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2003 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (39)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (38) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2003-04 (Arxentina)|2003-04]]||[[Tornéu Apertura 2003 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (39)||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (36)||[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (32) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2004 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (40)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (36)||[[Club Atlético Talleres (Córdoba)|Talleres (C)]] (35) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2004-05 (Arxentina)|2004-05]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 2004 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (36)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (34)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (33) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2005 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (39)||[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (33)||[[Racing Club]] (32) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2005-06 (Arxentina)|2005-06]]||[[Tornéu Apertura 2005 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (40)||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] (37)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (33) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2006 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (43)||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (35)||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (34) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2006-07 (Arxentina)|2006-07]] ||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 2006 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (44)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (44)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (38) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2007 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (45)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (39)||[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (37) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]]||[[Tornéu Apertura 2007 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (38)||[[Club Atlético Tigre|Tigre]] (34)||[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (32) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2008 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (43)||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (39)||[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (39) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2008-09 (Arxentina)|2008-09]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 2008 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (39)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Tigre|Tigre]] (39)||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (39) |- bgcolor=#F5FAFF | [[Tornéu Clausura 2009 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (40)||[[Club Atlético Huracán|Huracán]] (38)||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (38) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2009-10 (Arxentina)|2009-10]]||[[Tornéu Apertura 2009 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético Banfield|Banfield]] (41) ||[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (39) ||[[Club Atlético Colón|Colón]] (34) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2010 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]] (41)||[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (40) ||[[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]] (37) |- bgcolor=#F5FAFF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2010-11 (Arxentina)|2010-11]]||bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Apertura 2010 (Arxentina)|Apertura]] ||bgcolor=#D0e7FF| 20 ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (45) ||bgcolor=#D0e7FF|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (43) ||bgcolor=#D0e7FF|[[Arsenal Fútbol Club|Arsenal]] (32) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2011 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (39)||[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (35)||[[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]] (34) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2011-12 (Arxentina)|2011-12]]||[[Tornéu Apertura 2011 (Arxentina)|Apertura]] || 20 ||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (43)||[[Racing Club]] (31)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (31) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Clausura 2012 (Arxentina)|Clausura]] || 20 ||[[Arsenal Fútbol Club|Arsenal]] (38)||[[Club Atlético Tigre|Tigre]] (36)||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (33) |} ==== Campeonatu de primer División - Torneo Inicial y Final y partíu final de campeonatu ==== A partir de la temporada 2012-13, les fases en que s'estremó cada campeonatu fueron renombraes: la primera denominóse Tornéu Inicial, la segunda Tornéu Final, caúna colos sos respeutivos campeones, introduciendo la disputa d'un partíu final ente los mesmos. Na primer temporada, el ganador de dicha final llogró la ''Copa Campeonatu'' y el títulu de ''Campeón del Campeonatu de primer División'',<ref name="Campeón del Campeonatu de primera">[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=18717:conferencia-de-prensa&catid=110:torneos-cimeros&Itemid=78 Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield y Newell´s Old Boys van xugar la final que va definir al Campeón del Campeonatu de primer División 2012/2013]</ref><ref>[http://www.afa.org.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=18736:preséntose-el partíu-que-definira-al-campeon-de-la temporada-20122013-de-primera-division&catid=180:afa&Itemid=219 Presentóse'l partíu que va definir al Campeón del Campeonatu de primer División 2012/2013]</ref> anque nel ciclu 2013-14 el partíu definitoriu apostóse namái pol troféu Copa Campeonatu de primer División. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |rowspan=3|[[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)|2012-13]] |bgcolor=#D0e7FF|[[Tornéu Inicial 2012 (Arxentina)|Inicial]] |bgcolor=#D0e7FF|20 |bgcolor=#D0e7FF align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (41) |bgcolor=#D0e7FF align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (36) |bgcolor=#D0e7FF align="left"|[[Club Atlético Belgrano|Belgrano]] (36) |- bgcolor=#F5FAFF |[[Tornéu Final 2013 (Arxentina)|Final]] |20 | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] (38) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (35) | align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (33) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Campeonatu de primer División 2012-13 (Arxentina)#Partíu final del campeonatu Primer División]] |20 | align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] | align="left"|[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]] | align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (67) |- bgcolor=#D0e7FF |rowspan=2|[[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)|2013-14]] |bgcolor=#F5FAFF|[[Tornéu Inicial 2013 (Arxentina)|Inicial]] |bgcolor=#F5FAFF|20 |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (33) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (31) |bgcolor=#F5FAFF align="left"|[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] (31) |- bgcolor=#D0e7FF |[[Tornéu Final 2014 (Arxentina)|Final]] |20 | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (37) | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (32) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (32) |} ==== Campeonatu de primer División - Tornéu de transición ==== Con vistes a la realización d'un solu tornéu mientres l'añu calendariu na temporada 2015, cola participación de 30 equipos, nel segundu semestre de 2014 apostóse un certame curtiu, similar a los anteriores, pero al envís de sirvir de transición ente una modalidá y la otra. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |2014 |[[Campeonatu de primer División 2014 (Arxentina)|Primer División]] |20 | align="left"|[[Racing Club]] (41) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (39) | align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] (35) |} ==== Campeonatu de primer División ==== Na temporada 2015, apostóse un solu tornéu mientres l'añu calendariu cola participación de 30 equipos. Sicasí, nun nuevu cambéu d'aldu, el Comité Executivu de la AFA decidió qu'esa modalidá nun fuera definitiva, estableciendo, a partir de la temporada 2016-17, un nuevu réxime de disputa, que va amenorgar progresivamente a 22 el númberu de participantes.<ref>[http://www.afa.org.ar/images/banners/2014.12.19.pdf Estatutu de l'Asociación del Fútbol Arxentino]</ref> {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#D0e7FF |2015 |[[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Primer División]] |30 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (64) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (61) | align="left"|[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]] (59) |} ==== Campeonatu de primer División - Tornéu de transición ==== Col fin de volver al calendariu européu colos torneos biañales, realizaos nel segundu semestre d'un añu y el primer semestre del siguiente, na primer parte de 2016 apostóse un nuevu tornéu curtiu, colos equipos estremaos en dos zones, que los sos ganadores xugaron la final que consagró al campeón. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#F5FAFF |2016 |[[Campeonatu de primer División 2016 (Arxentina)|Primer División]] |30 | align="left"|[[Club Atlético Lanús|Lanús]] | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] |} ==== Campeonatu de primer División ==== Na temporada 2016-17 empezar a apostar un tornéu que toma dos semestres, nuna torna al calendariu del hemisferiu norte, destináu a coordinar el receso ente los concursos colos mercaos de pases de les lligues europees. Poner en práutica un nuevu réxime de disputa, que va amenorgar pasu ente pasu el númberu de participantes. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |-bgcolor=#D0e7FF |2016-17 |[[Campeonatu de primer División 2016-17 (Arxentina)|Primer División]] |30 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (63) | align="left"|[[Club Atlético River Plate|River Plate]] (56) | align="left"|[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] (56) |} ==== Campeonatu de primer División - Superliga ==== Na temporada 2017-18 apuéstase'l primer tornéu entamáu pola [[Superliga Arxentina (fútbol)|Superliga Arxentina]], que'l so formatu ye'l mesmu que l'anterior. {| width="100%" |valign=top width=100%| {|align=center width=80% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 92%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" ! width=7%|Temporada !width=11%|Tornéu !width=2%|Equipos ! width=20%|Campeón ! width=20%|Subcampeón ! width=20%|Terceru |- |2017-18 |[[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|Superliga]] |28 | align="left"|[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] (58) | align="left"|[[Club Deportivo Godoy Cruz Antonio Tomba|Godoy Cruz]] (56) | align="left"|[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] (50) |-bgcolor=#D0e7FF |2018-19 |[[Campeonatu de primer División 2018-19 (Arxentina)|Superliga]] |26 | align="left"| | align="left"| | align="left"| |} ==== Resume estadísticu ==== {{AP|Palmarés de la Primer División d'Arxentina}} {| width="100%" |valign=top width=50%| {| align=center border=1 width=50% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" |align=center colspan=3|'''Palmarés yera profesional''' |- align=center bgcolor=#006699 style="color: #FFFFFF" !Equipu !Campeón !Subcampeón |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|River Plate||35||28 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Boca Juniors||27||19 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Independiente||14||14 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|San Lorenzo||12||14 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Vélez Sarsfield||10||8 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Racing Club||8||7 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Newell's Old Boys||6||5 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Estudiantes (LP)||5||4 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Rosario Central||4||4 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Argentinos Juniors||3||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Lanús||2||5 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Ferro Carril Oeste||2||3 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Huracán||1||6 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Banfield||1||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Quilmes||1||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Arsenal||1||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Chacarita Juniors||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Gimnasia y Esgrima (LP)||0||5 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Tigre||0||3 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Colón||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Godoy Cruz||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Talleres (C)||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Unión (SF)||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Racing (C)||0||1 |- |} === Resume estadísticu ente amateurismo y profesionalismo === {{AP|Palmarés de la Primer División d'Arxentina}} Llistáu de los equipos qu'ocuparon los primeros puestos. {| width="100%" |valign=top width=50%| {| align=center border=1 width=50% cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%; text-align: center;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" |align=center colspan=3|'''Palmarés global-Yeres amateur y profesional''' |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" !width=30%|Equipu !width=10%|Campeón !width=10%|Subcampeón |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|River Plate||36||33 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Boca Juniors||33||22 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Racing Club||17||8 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Independiente||16||16 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|San Lorenzo||15||16 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Vélez Sarsfield||10||9 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Alumni<ref name="alumni" group="nota"/>||10||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Estudiantes de La Plata||6||7 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Newell's Old Boys||6||5 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Huracán||5||8 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Lomas Athletic||5||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Rosario Central||4||4 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Belgrano Athletic||3||3 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Argentinos Juniors||3||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Lanús||2||5 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Ferro Carril Oeste||2||3 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Porteño||2||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Quilmes||2||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Estudiantil Porteño||2||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Gimnasia y Esgrima La Plata||1||6 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Banfield||1||4 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Lomas Academy<ref name="Lomas" group="nota"/>||1||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Arsenal||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Chacarita Juniors||1||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Sportivo Barracas||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Sportivo Dock Sud||1||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Old Caledonians||1||0 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Saint Andrew´s||1||0 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|San Isidro||0||3 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Tigre||0||3 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Flores Athletic||0||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Estudiantes (BA)||0||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Lobos Athletic||0||2 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Nueva Chicago||0||2 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Colón||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Godoy Cruz||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Platense||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Talleres (C)||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Almagro<ref name="almagro" group="nota"/>||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Barracas Athletic||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Unión||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Barracas Central||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|De la Plata||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|GEBA||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Lanús Athletic||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Racing (C)||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Rosario Athletic||0||1 |- bgcolor=#D0e7FF |align=left|Sportivo Palermo||0||1 |- bgcolor=#F5FAFF |align=left|Temperley||0||1 |- |} === Movilidá cola segunda división === {{AP|Movilidá interdivisional nel fútbol arxentino}} {{AP|Movilidá ente la primera y la segunda división del fútbol arxentino}} === Participaciones históriques === {{AP|Cronogramas de participación de los equipos del fútbol arxentino}} === Goliadores históricos nel profesionalismo === {{VT|Goliadores de la Primer División d'Arxentina|l1=Goliadores de la Primer División d'Arxentina}} Tabla histórica de goliadores mientres el profesionalismo.<ref>[http://rsssf.com/tablesa/argtops-allt.html Goliadores históricos.]</ref> [[Ficheru:Arsenioerico.jpg|derecha|miniatura|[[Arsenio Erico]], el máximu goliador históricu de primer División n'Arxentina.]] {| align=center width=70% border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 85%; text-align: left;" |- align=center bgcolor=#006699 style="color: white;" !Nº !Goliador !Nacionalidá !Equipos !Part. !Goles !Prom. |- | 1 || [[Arsenio Erico]] || {{Bandera|Paraguái}} [[Paraguái]] || [[Club Atlético Independiente|Independiente]] - [[Club Atlético Huracán|Huracán]] ||332||295<ref name="afajulio13">{{cita publicación|títulu=Ante'l descensu d'Independiente|publicación=AFA Revista|añu=2013|mes=Julio|páxines=13|url=http://www.afa.org.ar/revista/xunetu_2013_29/index.html|fechaaccesu=12 d'avientu de 2014|cita=el paraguayu Arsenio Erico, máximu goliador históricu del fútbol arxentino con 293 anotaciones}}</ref>||0,88 |- | 2 || [[Ángel Labruna]] || {{Arxentina}} || [[Club Atlético River Plate|River Plate]] ||515 ||293<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2008/07/02/deportes/d-04801.htm |títulu=Labruna glayó otru gol 67 años dempués |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100526091419/http://www.clarin.com/diario/2008/07/02/deportes/d-04801.htm |fechaarchivu=2010-05-26 }}</ref>||0,57 |- | 3 || [[Herminio Masantonio]] || {{Arxentina}} || [[Club Atlético Huracán|Huracán]] - [[Club Atlético Banfield|Banfield]] ||358||256||0,71 |- | 4 || [[Manuel Pelegrina]] || {{Arxentina}} || [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] - [[Club Atlético Huracán|Huracán]] ||490 ||245||0,4 |- | 5 || [[Martín Palermo]] || {{Arxentina}} || [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] - [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] ||410||236||0,4 |- | 6 || [[José Sanfilippo]] || {{Arxentina}} || [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] - [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] - [[Club Atlético Banfield|Banfield]] ||330 ||226||0,68 |- | 7 || [[Ricardo Infante]] || {{Arxentina}} || [[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]] - [[Club Atlético Huracán|Huracán]] - [[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]] ||439 ||217||0,49 |- | 8 || [[Oscar Más]] || {{Arxentina}} || [[Club Atlético River Plate|River Plate]] - [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] - [[Club Atlético Sarmiento (Junín)|Sarmiento]] - [[Club Atlético Mariano Moreno (Junín)|Mariano Moreno]] - [[Asociación Atlética Huracán Las Heras|Huracán Las Heras]] ||429 ||215||0,50 |- | 9 || [[Bernabé Ferreyra]] || {{Arxentina}} || [[Club Atlético Tigre|Tigre]] - [[Club Atlético River Plate|River Plate]] ||197 ||206||1,04 |- | 10 || [[Carlos Bianchi (futbolista)|Carlos Bianchi]] || {{Arxentina}} || [[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]] ||324 ||206||0,64 |} === Entrenadores campeones === {{AP|Entrenadores campeones de la Primer División d'Arxentina|l1=Entrenadores campeones de la Primer División d'Arxentina}} <center> {| {{tablaguapa}} style="width:70%; font-size:85%" |- bgcolor=silver ! Entrenador ! Títulos ! Torneos |- bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[Ángel Labruna]] || <center>7 || 1971-N, 1975-M, 1975-N, 1977-M, 1979-M, 1979-N, 1980-M |- bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[Carlos Bianchi]] || <center>7 || 1993-C, 1995-A, 1996-C, 1998-A, 1999-C, 2000-A, 2003-A |-bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[Ramón Ángel Díaz]] || <center>7 || 1996-A, 1997-C, 1997-A, 1999-A, 2002-C, 2007-C, 2014-F |- bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[José María Minella]] || <center>6 || 1947, 1952, 1953, 1955, 1956, 1957 |- bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[Juan Carlos Lorenzo]] || <center>4 || 1972-M, 1972-N, 1976-M, 1976-N |- bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[Américo Gallego]] || <center>4 || 1994-A, 2000-C, 2002-A, 2004-A |-bgcolor=#EEEEEE | {{bandera|ARX}} [[Ricardo Gareca]] || <center>4 || 2009-C, 2011-C, 2012-I, 2012-13 |- |} </center> === Clasificación histórica === {{AP|Clasificación histórica de la Primer División d'Arxentina}} ==== Yera amateur ==== Tabla parcial qu'inclúi los primeros diez equipos de la clasificación histórica de la Primer División na era amateur, dende [[Campeonatu de primer División 1891 (Arxentina)|1891]] a [[Campeonatu de primer División 1934 de la AFAP (Arxentina)|1934]]. Considérense tolos partíos determinaos pol fixture de cada campeonatu, más los eventuales partíos de desempate, yá sían por definición de títulu, por lideralgu de grupu o por ocupación de puestos de descensu. Basada en datos de [[RSSSF]].<ref>[http://www.rsssf.com/tablesa/argalltime.html#amat Arxentina All-Time Table - Amateur yera (1891-1934)]</ref> <center> {| {{tablaguapa}} width=60% style="text-align:center; font-size:90%;" !style="background: #D0e7FF;" | Pos. !style="background: #D0e7FF;" | Equipu !style="background: #D0e7FF;" | Pts. !style="background: #D0e7FF;" | PX !style="background: #D0e7FF;" | PG !style="background: #D0e7FF;" | PE !style="background: #D0e7FF;" | PP !style="background: #D0e7FF;" | GF !style="background: #D0e7FF;" | GC !style="background: #D0e7FF;" | Dif. !style="background: #D0e7FF;" | Prom. |- |style="background: #D0e7FF;" | 1 || [[Racing Club]] || style="background:#e5e1e1;" | '''736 || style="background:#e5e1e1;" | 480 || style="background:#e5e1e1;" | 332 || style="background:#e5e1e1;" | 72 || style="background:#e5e1e1;" | 76 || style="background:#e5e1e1;" | 1069 || style="background:#e5e1e1;" | 365 || 704 || 1,533 |- |style="background: #D0e7FF;" | 2 || [[Club Atlético River Plate|River Plate]] || style="background:#e5e1e1;" | '''686 || style="background:#e5e1e1;" | 513 || style="background:#e5e1e1;" | 287 || style="background:#e5e1e1;" | 112 || style="background:#e5e1e1;" | 114 || style="background:#e5e1e1;" | 833 || style="background:#e5e1e1;" | 477 || 356 || 1,337 |- |style="background: #D0e7FF;" | 3 || [[Club Atlético Independiente|Independiente]] || style="background:#e5e1e1;" | '''614 || style="background:#e5e1e1;" | 467 || style="background:#e5e1e1;" | 254 || style="background:#e5e1e1;" | 106 || style="background:#e5e1e1;" | 107 || style="background:#e5e1e1;" | 887 || style="background:#e5e1e1;" | 445 || 442 || 1,314 |- |style="background: #D0e7FF;" | 4 || [[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]] || style="background:#e5e1e1;" | '''586 || style="background:#e5e1e1;" | 424 || style="background:#e5e1e1;" | 249 || style="background:#e5e1e1;" | 88 || style="background:#e5e1e1;" | 87 || style="background:#e5e1e1;" | 781 || style="background:#e5e1e1;" | 419 || 362 || 1,382 |- |style="background: #D0e7FF;" | 5 || [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] || style="background:#e5e1e1;" | '''583 || style="background:#e5e1e1;" | 380 || style="background:#e5e1e1;" | 259 || style="background:#e5e1e1;" | 65 || style="background:#e5e1e1;" | 56 || style="background:#e5e1e1;" | 904 || style="background:#e5e1e1;" | 315 || 589 || 1,534 |- |style="background: #D0e7FF;" | 6 || [[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes]] || style="background:#e5e1e1;" | '''548 || style="background:#e5e1e1;" | 669 || style="background:#e5e1e1;" | 208 || style="background:#e5e1e1;" | 134 || style="background:#e5e1e1;" | 327 || style="background:#e5e1e1;" | 878 || style="background:#e5e1e1;" | 1179 || -301 || 0,819 |- |style="background: #D0e7FF;" | 7 || [[Club Atlético San Isidro|San Isidro]] || style="background:#e5e1e1;" | '''527 || style="background:#e5e1e1;" | 561 || style="background:#e5e1e1;" | 203 || style="background:#e5e1e1;" | 121 || style="background:#e5e1e1;" | 237 || style="background:#e5e1e1;" | 844 || style="background:#e5e1e1;" | 902 || -58 || 0,939 |- |style="background: #D0e7FF;" | 8 || [[Quilmes Atlético Club|Quilmes]] || style="background:#e5e1e1;" | '''509 || style="background:#e5e1e1;" | 579 || style="background:#e5e1e1;" | 206 || style="background:#e5e1e1;" | 97 || style="background:#e5e1e1;" | 269 || style="background:#e5e1e1;" | 825 || style="background:#e5e1e1;" | 956 || -131 || 0,879 |- |style="background: #D0e7FF;" | 9 || [[Club Atlético Platense|Platense]] || style="background:#e5e1e1;" | '''505 || style="background:#e5e1e1;" | 451 || style="background:#e5e1e1;" | 199 || style="background:#e5e1e1;" | 107 || style="background:#e5e1e1;" | 145 || style="background:#e5e1e1;" | 618 || style="background:#e5e1e1;" | 504 || 114 || 1,119 |- |style="background: #D0e7FF;" | 10 || [[Club Atlético Huracán|Huracán]] || style="background:#e5e1e1;" | '''502 || style="background:#e5e1e1;" | 369 || style="background:#e5e1e1;" | 216 || style="background:#e5e1e1;" | 70 || style="background:#e5e1e1;" | 83 || style="background:#e5e1e1;" | 724 || style="background:#e5e1e1;" | 331 || 393 || 1,360 |}</center> ==== Yera profesional ==== Tabla parcial qu'inclúi los primeros venti equipos de la clasificación histórica nel profesionalismo, correspondiente al periodu empecipiáu en [[Campeonatu de primer División 1931 (Arxentina)|1931]]. Considérense tolos partíos apostaos por torneos de primer División: campeonatos de primer División, [[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|Copes Campeonatu, d'Honor y d'Oru 1936]], y torneos [[Campeonatu Metropolitanu de fútbol (Arxentina)|Metropolitanu]] y [[Campeonatu Nacional de fútbol (Arxentina)|Nacional]], [[Torneo Apertura y Clausura (Arxentina)|Apertura y Clausura]], ya Inicial y Final. Pa iguala calculáronse los partíos ganaos con dos o tres puntos, según como s'otorgaben nes respeutives competencies. Basada en datos de [[RSSSF]]. * <small>''Actualizada hasta'l [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu 2015]]''.</small> <center> {| class="wikitable sortable" width="95%" style="text-align: center; font-size: 89%;" |- ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Pos.|Posición}} ! style="background: #D0e7FF;"|Club ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Pts.|Puntos}}<ref group="nota">Hasta la temporada [[Campeonatu de primer División 1994-95 (Arxentina)|1994-95]], otorgábense dos puntos por victoria; dende la temporada [[Campeonatu de primer División 1995-96 (Arxentina)|1995-96]], tres unidaes. Mientres el [[Campeonatu de primer División 1988-89 (Arxentina)|Campeonatu 1988-89]] otorgar tres puntos por victoria y, en casu d'empate, los partíos definir por penaltis, otorgando un puntu adicional al ganador.</ref> ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|PX|Partíos xugaos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|G|Ganaos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|G3|Ganaos (3 puntos)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|G2|Ganaos (2 puntos)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Y|Empataos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Y2|Empataos (2 puntos)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Y1|Empataos (1 puntu)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|P|Perdíos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|GF|Goles a favor}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|GC|Goles en contra}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Dif.|Diferencia de gol}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Des.|Descuentos de puntos}} |- |style="background: #D0e7FF;"|1||[[Club Atlético River Plate|River Plate]]||style="background: #e5e1e1;"|4542||style="background: #e5e1e1;"|3191||style="background: #e5e1e1;"|1674||375||1299||style="background: #e5e1e1;"|827||6||821||style="background: #e5e1e1;"|690||style="background: #e5e1e1;"|5968||style="background: #e5e1e1;"|3586||2282||4 |- |style="background: #D0e7FF;"|2||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]||style="background: #e5e1e1;"|4456||style="background: #e5e1e1;"|3214||style="background: #e5e1e1;"|1592||414||1178||style="background: #e5e1e1;"|854||7||847||style="background: #e5e1e1;"|768||style="background: #e5e1e1;"|5585||style="background: #e5e1e1;"|3661||1901||3 |- |style="background: #D0e7FF;"|3||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]||style="background: #e5e1e1;"|4037||style="background: #e5e1e1;"|3150||style="background: #e5e1e1;"|1398||336||1062||style="background: #e5e1e1;"|882||8||874||style="background: #e5e1e1;"|870||style="background: #e5e1e1;"|5275||style="background: #e5e1e1;"|3983||1292||3 |- |style="background: #D0e7FF;"|4||[[Club Atlético Independiente|Independiente]]||style="background: #e5e1e1;"|3966||style="background: #e5e1e1;"|3162||style="background: #e5e1e1;"|1395||284||1111||style="background: #e5e1e1;"|885||7||878||style="background: #e5e1e1;"|882||style="background: #e5e1e1;"|5230||style="background: #e5e1e1;"|3908||1322||0 |- |style="background: #D0e7FF;"|5||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]||style="background: #e5e1e1;"|3779||style="background: #e5e1e1;"|3095||style="background: #e5e1e1;"|1266||347||919||style="background: #e5e1e1;"|891||12||879||style="background: #e5e1e1;"|938||style="background: #e5e1e1;"|4677||style="background: #e5e1e1;"|3958||719||3 |- |style="background: #D0e7FF;"|6||[[Racing Club]]||style="background: #e5e1e1;"|3663||style="background: #e5e1e1;"|3072||style="background: #e5e1e1;"|1228||292||935||style="background: #e5e1e1;"|906||6||900||style="background: #e5e1e1;"|938||style="background: #e5e1e1;"|4799||style="background: #e5e1e1;"|4019||780||6 |- |style="background: #D0e7FF;"|7||[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]]|| style="background: #e5e1e1;" |3560|| style="background: #e5e1e1;" |3110|| style="background: #e5e1e1;" |1186||314||872|| style="background: #e5e1e1;" |870||4||866|| style="background: #e5e1e1;" |1055|| style="background: #e5e1e1;" |4610|| style="background: #e5e1e1;" |4257||353||0 |- |style="background: #D0e7FF;"|8||[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]|| style="background: #e5e1e1;" |3201|| style="background: #e5e1e1;" |2819|| style="background: #e5e1e1;" |1017||273||745|| style="background: #e5e1e1;" |882||7||875|| style="background: #e5e1e1;" |920|| style="background: #e5e1e1;" |3960|| style="background: #e5e1e1;" |3611||349||2 |- |style="background: #D0e7FF;"|9||[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]]|| style="background: #e5e1e1;" |2951|| style="background: #e5e1e1;" |2674|| style="background: #e5e1e1;" |951||240||711|| style="background: #e5e1e1;" |806||7||799|| style="background: #e5e1e1;" |917|| style="background: #e5e1e1;" |3825|| style="background: #e5e1e1;" |3645||180||4 |- |style="background: #D0e7FF;"|10||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]]|| style="background: #e5e1e1;" |2842|| style="background: #e5e1e1;" |2712|| style="background: #e5e1e1;" |895||256||639|| style="background: #e5e1e1;" |785||11||775|| style="background: #e5e1e1;" |1032|| style="background: #e5e1e1;" |3853|| style="background: #e5e1e1;" |4281||-428||0 |} </center> ==== Sumatoria ente amateurismo y profesionalismo ==== Tabla parcial qu'inclúi los primeros venti equipos de la clasificación histórica de la Primer División, cola salvedá de que l'[[Asociación del Fútbol Arxentino|AFA]] nun unifica, anguaño, los dos yeres oficiales de la so historia. Considérense tolos partíos apostaos por torneos de primer División:: campeonatos de primer División d'[[Asociación del fútbol arxentino#Sucesión institucional|asociaciones oficiales y disidentes del amateurismo]], campeonatos de primer División del profesionalismo, [[Campeonatu de primer División 1936 (Arxentina)|Copes Campeonatu, d'Honor y d'Oru 1936]], y torneos [[Campeonatu Metropolitanu de fútbol (Arxentina)|Metropolitanu]] y [[Campeonatu Nacional de fútbol (Arxentina)|Nacional]], [[Torneo Apertura y Clausura (Arxentina)|Apertura y Clausura]], ya Inicial y Final. Pa iguala calculáronse los partíos ganaos con dos o tres puntos, según como s'otorgaben nes respeutives competencies. Basáu en datos de [[RSSSF]]. * <small>''Actualizada hasta'l [[Campeonatu de primer División 2015 (Arxentina)|Campeonatu 2015]]''.</small> <center> {| class="wikitable sortable" width="95%" style="text-align: center; font-size: 89%;" |- ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Pos.|Posición}} ! style="background: #D0e7FF;"|Club ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Pts.|Puntos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|PX|Partíos xugaos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|G|Ganaos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|G3|Ganaos (3 puntos)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|G2|Ganaos (2 puntos)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Y|Empataos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Y2|Empataos (2 puntos)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Y1|Empataos (1 puntu)}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|P|Perdíos}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|GF|Goles a favor}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|GC|Goles en contra}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Dif.|Diferencia de gol}} ! style="background: #D0e7FF;"|{{abreviatura|Des.|Descuentos de puntos}} |- | style="background: #D0e7FF;" | 1||[[Club Atlético River Plate|River Plate]]||style="background: #e5e1e1;" | 5238||style="background: #e5e1e1;" | 3705||style="background: #e5e1e1;" | 1961||375||1586||style="background: #e5e1e1;" | 939||6||934||style="background: #e5e1e1;" | 804||style="background: #e5e1e1;" | 6801||style="background: #e5e1e1;" | 4083||2718||4 |- | style="background: #D0e7FF;" | 2||[[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]||style="background: #e5e1e1;" | 5039||style="background: #e5e1e1;" | 3594||style="background: #e5e1e1;" | 1851||414||1437||style="background: #e5e1e1;" | 919||7||912||style="background: #e5e1e1;" | 824||style="background: #e5e1e1;" | 6489||style="background: #e5e1e1;" | 3976||2513||3 |- | style="background: #D0e7FF;" | 3||[[Club Atlético San Lorenzo de Almagro|San Lorenzo]]||style="background: #e5e1e1;" | 4623||style="background: #e5e1e1;" | 3575||style="background: #e5e1e1;" | 1631||338||1293||style="background: #e5e1e1;" | 958||8||950||style="background: #e5e1e1;" | 947||style="background: #e5e1e1;" | 6008||style="background: #e5e1e1;" | 4365||1643||3 |- | style="background: #D0e7FF;" | 4||[[Club Atlético Independiente|Independiente]]||style="background: #e5e1e1;" | 4580||style="background: #e5e1e1;" | 3629||style="background: #e5e1e1;" | 1649||284||1365||style="background: #e5e1e1;" | 991||7||984||style="background: #e5e1e1;" | 989||style="background: #e5e1e1;" | 6117||style="background: #e5e1e1;" | 4353||1764||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 5||[[Racing Club]]||style="background: #e5e1e1;" | 4387||style="background: #e5e1e1;" | 3552||style="background: #e5e1e1;" | 1560||288||1272||style="background: #e5e1e1;" | 978||6||972||style="background: #e5e1e1;" | 1014||style="background: #e5e1e1;" | 5864||style="background: #e5e1e1;" | 4387||1477||6 |- | style="background: #D0e7FF;" | 6||[[Club Atlético Vélez Sarsfield|Vélez Sarsfield]]||style="background: #e5e1e1;" | 4112||style="background: #e5e1e1;" | 3431||style="background: #e5e1e1;" | 1391||347||1044||style="background: #e5e1e1;" | 974||12||962||style="background: #e5e1e1;" | 1066||style="background: #e5e1e1;" | 5109||style="background: #e5e1e1;" | 4407||702||3 |- | style="background: #D0e7FF;" | 7||[[Club Estudiantes de La Plata|Estudiantes de La Plata]]||style="background: #e5e1e1;" | 4052||style="background: #e5e1e1;" | 3520||style="background: #e5e1e1;" | 1391||314||1077||style="background: #e5e1e1;" | 952||4||948||style="background: #e5e1e1;" | 1177||style="background: #e5e1e1;" | 5394||style="background: #e5e1e1;" | 4770||624||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 8||[[Club de Gimnasia y Esgrima La Plata|Gimnasia y Esgrima La Plata]]||style="background: #e5e1e1;" | 3313||style="background: #e5e1e1;" | 3110||style="background: #e5e1e1;" | 1085||256||829||style="background: #e5e1e1;" | 876||11||865||style="background: #e5e1e1;" | 1149||style="background: #e5e1e1;" | 4401||style="background: #e5e1e1;" | 4688||-287||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 9||[[Club Atlético Huracán|Huracán]]||style="background: #e5e1e1;" | 3282||style="background: #e5e1e1;" | 3045||style="background: #e5e1e1;" | 1194||118||1076||style="background: #e5e1e1;" | 776||0||776||style="background: #e5e1e1;" | 1075||style="background: #e5e1e1;" | 4849||style="background: #e5e1e1;" | 4423||426||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 10||[[Club Atlético Newell's Old Boys|Newell's Old Boys]]||style="background: #e5e1e1;" | 3201||style="background: #e5e1e1;" | 2818||style="background: #e5e1e1;" | 1017||282||735||style="background: #e5e1e1;" | 882||7||875||style="background: #e5e1e1;" | 919||style="background: #e5e1e1;" | 3960||style="background: #e5e1e1;" | 3610||350||2 |- | style="background: #D0e7FF;" | 11||[[Club Atlético Rosario Central|Rosario Central]]||style="background: #e5e1e1;" | 2951||style="background: #e5e1e1;" | 2674||style="background: #e5e1e1;" | 951||240||711||style="background: #e5e1e1;" | 806||7||799||style="background: #e5e1e1;" | 917||style="background: #e5e1e1;" | 3825||style="background: #e5e1e1;" | 3645||180||4 |- | style="background: #D0e7FF;" | 12||[[Asociación Atlética Argentinos Juniors|Argentinos Juniors]]||style="background: #e5e1e1;" | 2668||style="background: #e5e1e1;" | 2687||style="background: #e5e1e1;" | 818||206||612||style="background: #e5e1e1;" | 820||6||814||style="background: #e5e1e1;" | 1049||style="background: #e5e1e1;" | 3419||style="background: #e5e1e1;" | 3952||-533||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 13||[[Club Atlético Lanús|Lanús]]||style="background: #e5e1e1;" | 2656||style="background: #e5e1e1;" | 2499||style="background: #e5e1e1;" | 832||318||514||style="background: #e5e1e1;" | 677||0||677||style="background: #e5e1e1;" | 990||style="background: #e5e1e1;" | 3527||style="background: #e5e1e1;" | 3961||-434||3 |- | style="background: #D0e7FF;" | 14||[[Club Ferro Carril Oeste|Ferro Carril Oeste]]||style="background: #e5e1e1;" | 2615||style="background: #e5e1e1;" | 2806||style="background: #e5e1e1;" | 858||49||809||style="background: #e5e1e1;" | 843||7||836||style="background: #e5e1e1;" | 1105||style="background: #e5e1e1;" | 3620||style="background: #e5e1e1;" | 4324||-704||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 15||[[Club Atlético Platense|Platense]]||style="background: #e5e1e1;" | 2394||style="background: #e5e1e1;" | 2489||style="background: #e5e1e1;" | 803||51||752||style="background: #e5e1e1;" | 733||6||727||style="background: #e5e1e1;" | 953||style="background: #e5e1e1;" | 3349||style="background: #e5e1e1;" | 3747||-398||2 |- | style="background: #D0e7FF;" | 16||[[Club Atlético Banfield|Banfield]]||style="background: #e5e1e1;" | 2189||style="background: #e5e1e1;" | 2205||style="background: #e5e1e1;" | 725||183||542||style="background: #e5e1e1;" | 595||0||595||style="background: #e5e1e1;" | 885||style="background: #e5e1e1;" | 2930||style="background: #e5e1e1;" | 3247||-317||39 |- | style="background: #D0e7FF;" | 17||[[Club Atlético Chacarita Juniors|Chacarita Juniors]]||style="background: #e5e1e1;" | 1970||style="background: #e5e1e1;" | 2088||style="background: #e5e1e1;" | 685||65||620||style="background: #e5e1e1;" | 544||0||544||style="background: #e5e1e1;" | 859||style="background: #e5e1e1;" | 2941||style="background: #e5e1e1;" | 3377||-572||9 |- | style="background: #D0e7FF;" | 18||[[Club Atlético Atlanta|Atlanta]]||style="background: #e5e1e1;" | 1759||style="background: #e5e1e1;" | 2059||style="background: #e5e1e1;" | 627||0||627||style="background: #e5e1e1;" | 505||0||505||style="background: #e5e1e1;" | 927||style="background: #e5e1e1;" | 2815||style="background: #e5e1e1;" | 3605||-790||0 |- | style="background: #D0e7FF;" | 19||[[Club Atlético Colón|Colón]]||style="background: #e5e1e1;" | 1648||style="background: #e5e1e1;" | 1452||style="background: #e5e1e1;" | 481||252||229||style="background: #e5e1e1;" | 443||0||443||style="background: #e5e1e1;" | 528||style="background: #e5e1e1;" | 1845||style="background: #e5e1e1;" | 1998||-153||3 |- | style="background: #D0e7FF;" | 20||[[Quilmes Atlético Club|Quilmes]]||style="background: #e5e1e1;" | 1587||style="background: #e5e1e1;" | 1743||style="background: #e5e1e1;" | 545||88||457||style="background: #e5e1e1;" | 411||0||411||style="background: #e5e1e1;" | 780||style="background: #e5e1e1;" | 2182||style="background: #e5e1e1;" | 2777||-595||2 |} </center> == Copes nacionales == {{AP|Copes nacionales del fútbol arxentino}} === Nel amateurismo === Amás de los campeonatos de primer División, mientres el amateurismo apostáronse una serie de copes oficiales, reconocíes pola AFA, y llistaes na so [[páxina web]] n'agostu de 2013. Nelles participaron los equipos de les respecivas asociaciones y d'otres lligues rexonales. Estes fueron: * [[Copa d'Honor "Municipalidá de la Ciudá de Buenos Aires"|Copa d'Honor]] * [[Copa de Competencia Jockey Club]] * [[Copa Dr. Carlos Ibarguren]] * [[Copa de Competencia de primer División de les entidaes disidentes|Concursu per Eliminación]] * [[Copa de Competencia de primer División|Copa de Competencia]] * [[Copa Estímulu]] * [[Campeonatu Porteño]] === Nel profesionalismo === Mientres la era profesional apuéstense tamién copes de calter oficial, entamaes pola AFA, les qu'a partir de la publicación na so [[páxina web]] llograron una mayor reconocencia. Dalgunes fueron siguíes dende'l amateurismo, como la [[Copa de Competencia]] o la [[Copa Dr. Carlos Ibarguren]]; otres creaes darréu, como la [[Copa Escobar]] o la [[Copa Beccar Varela]]. Y amás hubo trés que s'entamaron per única vegada por acontecimientos especiales, elles fueron la [[Copa Suecia]] de 1958, la [[Copa Centenariu]] de 1993 y la [[Copa del Bicentenariu de la Independencia|Copa Bicentenariu]] de 2016. Na actualidá, apuéstase la [[Copa Arxentina de Fútbol|Copa Arxentina]], que se reeditó na temporada [[Copa Arxentina 2011-12|2011-12]] ya introdució, d'esta manera, la organización d'una copa nacional interdivisional. Nella, amás de los equipos de primer División, participen los clubes de les cuatro categoríes inferiores. Con un antecedente na [[década de 1940]] como [[Copa de la República]], entamárase enantes en dos causes, en [[Copa Arxentina 1969|1969]] y [[Copa Arxentina 1970|1970]], anque namái la primer edición llegó a concluyise. A ello sumóse, mientres 2012, la [[Supercopa Arxentina de Fútbol|Supercopa Arxentina]], que, nes sos distintes ediciones, enfrentó al campeón de la mentada Copa Arxentina y a un equipu proveniente del certame de primer División, qu'en 2013 y 2014 foi'l ganador de la Copa Campeonatu, reeditada pa la temporada [[Campeonatu de primer División 2013-14 (Arxentina)#Partíu final del campeonatu|2013-14]]. Anguaño, apostar ente'l ganador de la Copa Arxentina y el campeón de primer División. == Patrociniu y retresmisión == En 1987, l'Asociación del Fútbol Arxentino robló un contratu de exclusividad cola empresa [[Torneos y Competencies]] (TyC), pol cual vencíense-y a la mesma los derechos de tresmisión televisiva de la temporada 1987-88 de primer División, [[Primer B Nacional|Nacional B]] y [[Primer B (Arxentina)|Primer B]], en cuenta de un millón d'[[Austral (moneda)|australes]].<ref>{{Cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=909256 |títulu=La Nación - 17/05/2007 - Tolos partíos, por TV |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080430114120/http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=909256 |fechaarchivu=2008-04-30 }}</ref> En 1996 establecióse un nuevu venceyu, hasta 2014, pero esta vegada la AFA dio-y la exclusividad compartida de los derechos de tresmisión a TyC y el [[Grupu Clarín]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=209189&orixe=acumuláu&acumuláu_id= La Nación - 26/04/1998 - Pa los que lo miren por TV]</ref> El contratu d'emisión estableció, dende la temporada [[Campeonatu de primer División 2007-08 (Arxentina)|2007-08]], y per primer vegada, que los diez alcuentros de primer División seríen tresmitíos por cable, la metá d'ellos al traviés d'un sistema de [[Pagu per visión|PPV]], pol que l'usuariu tenía de pagar un monto adicional per cada partíu. Amás calteníase la prohibición, pa noticieros y otros programes, d'emitir imáxenes de los goles y circunstancies deportives dientro del mesmu día en que s'apostaren los alcuentros, hasta dempués de que fueren emitíos nel ciclu [[Fútbol de primera]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/archivo/nota.asp?nota_id=222573&orixe=acumuláu&acumuláu_id= La Nación - 19/05/2002 - Prensa, fútbol y monopoliu]</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2006/08/06/espectaculos/c-00301.htm |títulu=Diariu Clarín - 06/08/2006 - A ver fútbol pola tele |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090528102847/http://www.clarin.com/diario/2006/08/06/espectaculos/c-00301.htm |fechaarchivu=2009-05-28 }}</ref> N'agostu de 2009, la AFA, por decisión unánime de los clubes, decidió realizar un cambéu radical del sistema d'emisión y rescindió el contratu que caltenía col Grupu Clarín, pa roblar un nuevu alcuerdu col [[Poder Executivu Nacional (Arxentina)|Estáu nacional]], garantizando la tresmisión de tolos alcuentros pola televisión abierta y ensin costu pa los televidentes, creando'l programa llamáu [[Fútbol Pa Toos]].<ref>{{cita web|apellíu =Wall|nome =A.|títulu =Néstor dio vuelta'l partíu y la AFA rompió la unión con Clarín y TyC|añu =2009|llugar =Buenos Aires, Arxentina|editorial =Diariu Crítica|url =http://www.criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=27849|fechaaccesu =28 d'agostu de 2009|urlarchivu =https://web.archive.org/web/20090823005215/http://criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=27849|fechaarchivu = 23 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{cita web|títulu = La sociedá AFA y Estáu: "El fútbol ye un negociu estraordinariu"|añu = 2009|llugar =Buenos Aires, Arxentina|editorial =Diariu La Nación|url=http://www.canchallena.com/1164650-la sociedá-afa-y-tao-el-futbol-ye-un negociu estraordinariu|fechaaccesu= 28 d'agostu de 2009}}</ref><ref>{{cita web|títulu = Dilema: cómo se va recuperar el dineru qu'apurre'l Gobiernu|añu = 2009|llugar = Buenos Aires, Arxentina|editorial = Diariu La Nación|url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1165083|fechaaccesu = 28 d'agostu de 2009|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090828045409/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1165083|fechaarchivu = 2009-08-28}}</ref> Pa la [[Campeonatu de primer División 2017-18 (Arxentina)|temporada 2017-18]], l'Estáu arxentín rescindió unilateralmente el conveniu de Fútbol Pa Toos<ref>{{cita noticia|títulu=El Gobiernu alcordó con Fox y Turner caltener la gratuidá del fútbol hasta que pasen les eleiciones|url=http://www.politicargentina.com/notes/201706/21257-el gobiernu-acordo-con-fox-y-turner-caltener-la gratuidá-del-futbol-hasta-que-pasen-les eleiciones.html?fb_comment_id=1344724585620709_1347312768695224|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017}}</ref> ya indemnizó a la contraparte.<ref>{{cita noticia|títulu=El Gobiernu pagó y agora xuégase contrarreló por que vuelva el fútbol|url=https://www.clarin.com/deportes/futbol/marchi-vs-afa_0_rkZ78yBcg.html|fechaaccesu=23 de setiembre de 2017}}</ref> Darréu, la AFA realizó una llicitación y vendió los derechos de televisión a una [[Alianza Turner-Fox pa la retresmisión del fútbol arxentino|alianza]] ente [[Fox Networks Group Latin America]] y [[Turner Broadcasting System Latin America]], quien crearon les canales ''premium'' [[Fox Sports Premium]] y [[TNT Sports]], al efeuto de realizar les tresmisiones. == Récores ya intereses == {{AP| Récores de la Primer División del fútbol arxentino}} == Notes == {{llistaref|group="nota"}} == Referencies == {{llistaref|2}} == Ver tamién == * [[Copa Arxentina]] * [[Supercopa Arxentina]] * [[Asociación del Fútbol Arxentino]] * [[Primer División del Fútbol Femenín (Arxentina)|Primer División Femenina]] * [[Competiciones oficiales del fútbol arxentino]] * [[Estadístiques de la primer división del fútbol arxentino]] * [[Clasificación histórica de la Primer División d'Arxentina|Clasificación histórica de primer División d'Arxentina]] * [[Movilidá de la Primer División d'Arxentina]] * [[Cinco grandes del fútbol arxentino]] * [[Sestu grande del fútbol arxentino]] * [[Campeonatu Metropolitanu de fútbol (Arxentina)|Tornéu Metropolitanu]] * [[Campeonatu Nacional de fútbol (Arxentina)|Tornéu Nacional]] * [[Torneo Apertura y Clausura (Arxentina)|Torneo Apertura y Clausura]] * [[Lliga más fuerte de Suramérica del Sieglu XXI|La Lliga más fuerte de Suramérica del Sieglu XXI]] * [[Segunda categoría del fútbol arxentino]] * [[Tercer categoría del fútbol arxentino]] * [[Cuarta categoría del fútbol arxentino]] * [[Quinta categoría del fútbol arxentino]] == Bibliografía == * {{cita llibru|autor=Iwanczuk, Jorge|títulu=Historia del Fútbol Amateur na Arxentina|añu=1992|editorial=Autores Editores|id=ISBN 950-434-384-8}} * {{cita llibru|autor=Estévez, Diego|títulu=38 Campeones del fútbol arxentino 1891-2010|añu=2010|editorial=Ediciones Continente|id=ISBN 978-950-754-301-2}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * [http://www.afa.org.ar/ Sitiu oficial de la AFA] * [http://www.saf.com.ar/ Sitiu oficial de la Superliga Arxentina de Fútbol] * [http://www.todosloscampeones.wix.com/primer/ Tolos Campeones del Fútbol Arxentino] {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Primer División d'Arxentina|*]] 2rhgd6g1bvinev8a1849rk0wmn3givp 0 138152 4502826 4345953 2026-07-06T02:12:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502826 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Raj Kapoor''' {{nym}} consagráu [[actor]], [[cantante]], [[Direutor de cine|direutor]] y [[productor de cine|productor]] [[India|indiu]] de películes de [[Bollywood]]. == Carrera == Raj Kapoor empezó como asistente de [[Kidar Sharma]] y en [[1935]], con siete años, apaeció per primer vegada en películes con ''[[Inquilab]]''. El so mayor ésitu viéno-y dempués con ''[[Neel Kamal]]'' ([[1947]]) de Kidar Sharma. En [[1948]], con 24 años, estableció'l so propiu estudiu, R. K. Films, convirtiéndose nel direutor productor más nuevu de la so xeneración. La so primer película como productor ''[[Aag]]'' foi una de les munches que fizo cola actriz [[Nargis]], con quien se-y rellacionó sentimentalmente. Al añu siguiente con ella y [[Dilip Kumar]] protagonizó ''[[Andaz]]'' de [[Mehboob Khan]], la película más taquillera de la so dómina.. La so carrera como actor-productor-direutor siguió de 1949 a 1985, con películes como ''[[Barsaat]]'' (1949), ''[[Awaara]]'' (1951), ''[[Shri 420]]'' (1955), ''[[Chori Chori]]'' (1956) o ''[[Sangam]]'' (1964). Tres el fracasu en taquilla de ''[[Mera Naam Joker]]'' (Llámome Joker), que lu llevó más de seis años, produció y coprotagonizó col so fíu mayor [[Randhir Kapoor]] ''[[Kal Aaj Aur Kal]]'' (1971) y más tarde col so segundu fíu [[Rishi Kapoor]] ''[[Bobby]]'' ([[1973]]) que nun tuvo bien bona acoyida pero foi'l debú de la famosa actriz [[Dimple Kapadia]]. Dimple vistía bikinis, daqué abondo raru en películes indies. A finales de los años 1970 y nos 1980, Kapoor nun actuó en munches películes y dedicóse más a dirixir y producir películes centraes sobremanera en personaxes femeninos como ''[[Satyam Shivam Sundaram]]'' ([[1978]]), ''[[Prem Rog]]'' ([[1982]]) o ''[[Ram Teri Ganga Maili]]'' ([[1985]]). Actuó per última vegada en ''[[Vakil Babu]]'' (1982) col so hermanu pequeñu Shashi y nel telefilme británicu ''[[Kim]]'' de 1984. Raj Kapoor sufría un acusáu asma nos sos últimos años y morrió con 63 años en 1988 por entueyos rellacionaos por esta patoloxía cuando rodaba la so última película ''[[Henna (filme)|Henna]]'' que terminó'l so fíu Randhir Kapoor. == Legáu == Raj Kapoor yera aclamáu por públicu y crítica, quien lo comparaba como'l "[[Charlie Chaplin]] del cine indiu. Y les sos películes non yá fueron ésitos n'India, sinón tamién n'[[África]], [[Oriente Mediu]], l'antigua [[Xunión Soviética]], [[China]] y el [[sureste asiáticu]]. Munches de les sos películes teníen un marcáu tonu patrióticu :''[[Aag]]'', ''[[Shri 420]]'' o ''[[Jis Desh Men Ganga Behti Hai]]'' (''Nel país onde flúi'l Ganges'') celebraben la independencia de la India, y animaben a la xente a ser patriótica. En''[[Shri 420]]'', apaecía'l siguiente cantar: :''Mera joota hai Japani'' :''Ye pataloon Inglistani'' :''Sar pe lal topi Roosi'' :''Phir bhi dil hai Hindustani'' :Los mios zapatos son xaponeses :Estos pantalones, ingleses :El sombreru coloráu de la mio cabeza, rusu :Pero'l mio corazón sigue siendo indiu. Esti cantar sigue siendo bien popular y usóse n'otres películes y eventos. Amás de ser un gran cineasta, munches de los cantares qu'encargó pa les sos películes, fueron grandes ésitu y empericotió a direutores musicales como directors Shankar-Jaikishan o al lletrista Hasrat Jaipuri. Tamién yera famosu'l so estilu visual, emplegaba llamatives composiciones visuales, ellaboraos platós y llumes dramáticos pa ambientar les escenes cola música. Gracies a él, actores y actrices como [[Nimmi]], [[Dimple Kapadia]] o [[Mandakini]], o los sos fíos Rishi y Rajiv, consigueron trunfar.Unu de los sos meyores años. == Vida privada == [[La famila Kapoor]] provién de lo que ye agora [[Faisalabad]] (antes [[Lyallpur]]) na provincia de [[Punjab]] de [[Paquistán]]. Raj Kapoor nació en [[Peshawar]], na provincia noroccidental de lo que ye agora Paquistán. Punxéronlu 039;'Ranbirraj Kapoor'' al nacer y yera el primoxénitu de cuatro fíos del actor [[Prithviraj Kapoor]] y la so esposa Smt. Ramsarni (Caña) Devi nee Mehra. Los sos hermanos pequeños, [[Shammi Kapoor]] y [[Shashi Kapoor]], tamién fueron actores; teníen una hermana Urmila Sial. En [[1946]], con 22 años, Raj Kapoor tuvo un matrimoniu alcordáu con Krishna Malhotra de [[Jabalpur]]. Krishna yera la fía del tíu maternu del so padre. Los hermanos d'ella, tamién yera actores, [[Premnath]] y [[Rajindernath]]. El fíu mayor de Raj y crisma nació al añu siguiente del so matrimoniu y la so segunda fía un añu dempués, en [[1948]], el segundu fíu [[Rishi Kapoor]] en [[1952]], y la so segunda fía Reema en [[1956]]. El so fíu más pequeñu, [[Rajiv Kapoor]] en [[1962]]. [[Randhir Kapoor]], [[Rishi Kapoor]] y [[Rajiv Kapoor]] tuvieron acomuñaos a la industria cinematográfica india, Ritu Kapoor-Nanda, ye una empresaria qu'ostenta'l récor de vender 17000 pólices nun solu día. Raj Kapoor tuvo tamién un llargu romance cola actriz [[Nargis Dutt]] nos años 1950. La pareya protagonizó delles películes xuntos como [[Awaara]] y [[Shri 420]]. Les sos nietes [[Karisma Kapoor]] y [[Kareena Kapoor]], fíes de [[Randhir Kapoor]] y la so muyer [[Babita]], son tamién famoses actrices. == Asociaciones con otros artistes == === [[Shankar Jaikishan]] === * [[Shankar Jaikishan]], direutor musical. {{Columnes}} * [[Barsaat]] (1949) * [[Aah]] (1953) * [[Awaara]] (1951) * [[Boot Polish]] (1954) {{Nueva columna}} * [[Shree 420]] (1955) * [[Chori Chori]] (1956) * [[Anari]] (1959) * [[Kanhaiya]] (1959) * [[Main Nashe Men Hoon]] (1959) {{Nueva columna}} * [[Jis Desh Men Ganga Behti Hai]] (1960) * [[Aashiq]] (1962) * [[Ek Dil Sao Afsane]] (1963) * [[Sangam]] (1964) * [[Teesri Kasam]] (1966) {{Nueva columna}} * [[Around the World]] (1967) * [[Diwana]] (1967) * [[Sapnon Ka Saudagar]] (1968) * [[Mera Naam Joker]] (1970) {{Final columnes}} === [[Nargis]] === * [[Nargis]], actriz {{Columnes}} * [[Aag]] (1948) * [[Andaz]] (1949) * [[Barsaat]] (1949) * [[Pyaar]] (1950) {{Nueva columna}} * [[Jan Pahchan]] (1950) * [[Awaara]] (1951) * Amber (1952) * [[Anhonee]] (1952) {{Nueva columna}} * [[Ashiana]] (1952) * [[Bewafa]] (1952) * [[Aah]] (1953) * [[Paapi]] (1953) {{Nueva columna}} * ''Dhoon'' (1953) * [[Shree 420]] (1955) * [[Chori Chori]] (1956) * [[Jagte Raho]] (1956) {{Final columnes}} === [[Mukesh]] === Mukesh, cantante == Premios, honores y reconocencies == === [[Filmfare Awards]] === Raj Kapoor Kumar tuvo nomáu 16 vegaes [https://web.archive.org/web/20120204081301/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/368739.cms] * 1985 - '''Ganador''' meyor película por ''[[Ram Teri Ganga Maili]]''. * 1985 - '''Ganador''' meyor direutor por ''[[Ram Teri Ganga Maili]]''. * 1982 - '''Ganador''' meyor direutor por ''[[Prem Rog]]''. * 1980 – Nomáu a meyor actor de repartu por ''[[Abdullah]]''. * 1978 – Nomáu a meyor direutor por ''[[Satyam Shivam Sundaram]]''. * 1973 – Nomáu a meyor direutor ''[[Bobby]]''. * 1973 – Nomáu a meyor película por ''[[Bobby]]''. * 1971 - '''Ganador''' meyor direutor por ''[[Mera Naam Joker]]''. * 1971 – Nomáu a meyor película por ''[[Mera Naam Joker]]''. * 1964 – Nomáu a meyor actor por ''[[Sangam]]''. * 1964 - '''Ganador''' meyor direutor por ''[[Sangam]]''. * 1964 – Nomáu a meyor película por ''[[Sangam]]''. * 1961 - '''Ganador''' meyor actor por ''[[Jis Desh Mein Ganga Behti Hai]]''. * 1959 - '''Ganador''' meyor actor por ''[[Anari]]''. * 1958 - Nomáu a major actor por ''[[Phir Subhah Hogi]]''. * 1956 – Nomáu a major actor por ''[[Jagte Raho]]''. === Honores y reconocencies nacionales === * "Premiu Nacional" de cinematografía poles sos contribiciones al [[Cine indiu]]. [http://www.hindu.com/2005/07/01/stories/2005070106120200.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001062709/http://www.hindu.com/2005/07/01/stories/2005070106120200.htm |date=2007-10-01 }} * 1971, [[Padma Bhushan]], el tercer premiu cívicu más importante de la India, concedíu pol gobirno hindú. {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.webindia123.com/personal/filme/rajkapor.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * 1987, [[Dadasaheb Phalke Award]], premiu hindú cinemáticu más importante {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.webindia123.com/personal/filme/rajkapor.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * 2001, Meyor direutor del Mileniu "Best Director of the Millennium" de [[Hero Honda]]-Stardust [https://www.webcitation.org/query?id=1256488091845348&url=www.geocities.com/anisharaja/fonda-stardust.html] * 2002, "Showman of the Millennium" de Star Screen Awards[https://web.archive.org/web/20070814233801/http://www.radiosargam.com/features/events/screen2002.htm] === Honores y reconocencies internacionales === * Nomáu en 1953 al Grand Prix del [[Festival de Cannes]] por ''[[Awaara]]'' * 1955, concediéron-y un premiu honoríficu en [[Teḥrán]]. [https://web.archive.org/web/20080516234953/http://upperstall.com/films/shree420.html] * Un Festival de Cine Raj Kapoor Film Festival, llevar a cabu nel so 75 aniversariu nel centru cultural de Rusia'l 17 de xineru de 2000. [https://web.archive.org/web/20070712154226/http://www.russian-centre-mumbai.org/history.htm] * Na 55 edición del Festival de Cannes del 16 al 26 de mayu de 2002, hubo una retrospectica a Raj Kapoor Retrospective como tributu. [https://web.archive.org/web/20061123083808/http://amb-inde.fr/PIC/Pic_Bi_Rel.html] [https://web.archive.org/web/20080211043649/http://www.tourismofindia.com/nl/newsletter_vol3.htm] * De febreru a abril de 2004, El centru de Centre [[George Pompidou]] en [[París]] dedicó un festival a delles grandes personalidaes del cine indiu: Raj Kapoor, [[Guru Dutt]], [[Mehboob Khan]], [[Bimal Roy]] y [[V. Shantaram]]. [https://web.archive.org/web/20061123083808/http://amb-inde.fr/PIC/Pic_Bi_Rel.html] == Filmografía escoyida == === Actor === * ''[[Kim]]'' (1984) * ''[[Vakil Babu]]'' (1982) * ''[[Abdullah (filme)|Abdullah]]'' (1980) * ''[[Dharam Karam]]'' (1975) – tamién productor * ''[[Mera Naam Joker]]'' (1970) * ''[[Teesri Kasam]]'' (1966) * ''[[Sangam]]'' (1964) * ''[[Jis Desh Men Ganga Behti Hai]]'' (1960) * ''[[Chhalia]]'' (1960) * ''[[Main Nashe Men Hoon]]'' (1959) * ''[[Chori Chori]]'' (1956) * ''[[Jagte Raho]]'' (1956) * ''[[Shree 420]]'' (1955) * ''Aah'' (1953) * ''[[Awaara]]'' (1951) * ''[[Pyaar]]'' (1950) * ''[[Sargam]]'' (1950) * ''[[Andaz]]'' (1949) * ''[[Barsaat]]'' (1949) * ''[[Aag (película de 1948)|Aag]]'' (1948) * ''[[Aag Ka Sola]]'' (1940) * ''[[Kal Aaj Aur Kal]]'' (?) * ''[[Gopi Chand Jasoos]]'' (?) * ''[[Around The World in 8 Dollars]]'' (?) * ''[[Do Jasoos]]'' (1975) === Direutor === * ''[[Ram Teri Ganga Maili]]'' (1985) * ''[[Prem Rog]]'' (1982) * ''[[Satyam Shivam Sundaram]]'' (1978) * ''[[Bobby]]'' (1973) * ''[[Mera Naam Joker]]'' (1970) * ''[[Sangam (filme)]]'' (1964) * ''[[Shree 420]]'' (1955) * ''[[Awaara]]'' (1951) * ''[[Barsaat]]'' (1949) * ''[[Aag]]'' (1948) == Referencies == * Rajadhyaksha, Ashish; Willemen, Paul. ''Encyclopedia of Indian Cinema''. London: British Film Institute; New Delhi: [[Oxford University Press]], 1994. * Kishore, Valicha. ''The Moving Image''. Hyderabad: Orient Longman, 1988. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{IMDb nome|0004292|name=Raj Kapoor}} * [http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/isongs/indexes/starring/raj_kapoor.html] {{NF|1924|1988|Kapoor, Raj}} {{Tradubot|Raj Kapoor}} [[Categoría:Persones de Peshawar]] [[Categoría:Actores y actrices de la India]] [[Categoría:Cantantes de la India]] [[Categoría:Direutores de cine de la India]] [[Categoría:Ganadores del premiu Filmfare]] f5vezm21kq2k6si9xqeqosgap1epmc1 0 138172 4502883 4496481 2026-07-06T09:38:43Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502883 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} [[Ficheru:Subtraction01.svg|thumbnail|«5 – 2 = 3» (verbalmente, «cinco menos dos ye igual a trés»).]] [[Ficheru:Vertical_subtraction_example.svg|right|thumb|180px|Un problema d'exemplu]] [[Ficheru:Subtraction chart.png|thumb|180px|Sustracción de númberos 0-10. Llinia etiqueta = minuendu. exa X = sustraendo. exa Y = diferencia..]] [[Ficheru:Shop placard showing 20% reduction.JPG|thumb|Cartelu esterior de tienda en Burdeos espublizando sustracciones del 20% del preciu d'un segundu arume]] La ''resta'' o la '''sustracción''' ye una [[aritmética|operación d'aritmética]] que se representa col [[signu menos|signu (–)]], representa la operación d'eliminación d'oxetos d'una coleición. Por casu, na imaxe de la derecha, hai 5-2 mazanes—significando 5 mazanes con 2 quitaes, colo cual hai un total de 3 mazanes. Poro, 5 – 2 = 3. Amás de cuntar frutes, la sustracción tamién puede representar combinación otres magnitúes físicu y astractu usando distintos tipos d'oxetos: [[númberos negativos]], [[fracción|fracciones]], númberos irracionales, [[vector]]es, decimales, funciones, matrices y más. La sustracción sigue dellos patrones importantes. Ye [[conmutatividad|anticonmutativa]], lo que significa que'l cambéu de la orde camuda'l signu de la respuesta. Nun ye [[Asociatividad (álxebra)|asociativa]], lo que significa que cuando se resten más de dos númberos, importa del orde nel que se realiza restar. Restar a [[0 (númberu)|0]] nun camuda un númberu. La sustracción tamién obedez a regles predecibles relatives a les operaciones rellacionaes, tales como l'[[Suma|adición]] y la [[multiplicación]]. Toes estes regles pueden probase, a partir de la sustracción de númberos enteros y xeneralizales por aciu los [[númberos reales]] y más allá. Les [[Operación binaria|operaciones binaries]] xenerales que siguen estos patrones estudiar nel [[álxebra astracta]]. Realizar sustracciones ye una de les xeres numbériques más simples. La sustracción de númberos bien pequeños ye accesible pa los neños pequeños. Na [[educación primaria]], los estudiantes enséñase-yos a restar númberos nel sistema decimal, empezando con un solu díxitu y progresivamente encetando problemes más difíciles. Les ayudes mecániques van dende l'antiguu [[ábaco]] a l'[[ordenador]] moderna. == Resta básica: númberos enteros == [[Ficheru:Line Segment jaredwf.svg|left|]] Imaxine un [[segmentu|segmentu de recta]] de [[llargor]] ''b'' col estremu esquierdu etiquetáu a y l'estremu derechu etiquetáu ''c''. Partiendo d'a, tómase b posiciones a la derecha pa llegar a c. Esti movimientu escontra la derecha modélase matemáticamente por aciu l'[[suma|adición]]: :''a'' + ''b'' = ''c''. De ''c'', tómense ''b'' posiciones a la izquierda pa volver a ''a''. Esti movimientu a la izquierda modélase por sustracción: :''c'' − ''b'' = ''a''. [[Ficheru:Subtraction line segment.svg|left]] Agora, un segmentu de la llinia marcada colos númberos [[Unu|1]], [[Dos|2]] y [[Trés|3]]. Dende la posición 3, nun se toma nengún pasu escontra la esquierda pa permanecer nel 3, polo que 3&nbsp;&minus;&nbsp;0 = 3. Precísense 2 pasos a la izquierda pa llegar a la posición 1, polo que 3&nbsp;&minus;&nbsp;2 = 1. Esta imaxe ye desaparente pa describir lo qu'asocedería dempués de pasar 3 pasos a la izquierda de la posición 3. Pa representar dicha operación, la llinia tien d'estendese. Pa restar [[númberos naturales]] arbitrarios, unu empieza con una llinia que contién cada númberu natural (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, ...). Del 3, tómase 3 pasos a la izquierda pa llegar a 0, polo que 3 - 3 = 0. Pero 3&nbsp;&minus;&nbsp;4 inda ye inválidu, yá que una vegada más sale de la llinia. Los númberos naturales nun son un contestu útil para restar. La solución ye considerar la [[llinia numbérica]] [[númberu enteru|entera]] (..., &minus;3, &minus;2, &minus;1, 0, 1, 2, 3, ...). Del 3, tómase 4 pasos a la izquierda pa llegar a &minus;1: :3&nbsp;&minus;&nbsp;4 = &minus;1. == Resta como adición == Hai dellos casos onde resta como una [[Operación (matemátiques)|operación]] separada vuélvese problemática. Por casu, 3 - (-2) (esto ye, restar -2 de 3) nun ye darréu resalva dende un puntu de vista del [[númberu natural]] o una vista de llinia de númberos, porque nun ta claro de momentu lo que significa mover -2 pasos a la izquierda o pa quitar -2 mazanes. Una solución ye ver a restar como la suma de númberos con signu. Un signu menos extra a cencielles denota [[Opuestu|inversión aditiva]]. Entós tenemos 3 - (-2) = 3 + 2 = 5. Esto tamién ayuda a caltener l'[[Aniellu (matemática)|aniellu]] de los enteros "simple" al evitar la introducción de "nuevos" operadores como lu resta. Polo xeneral un aniellu solo tien dos operaciones definíes nel mesmu; nel casu de los númberos enteros, éstos son la suma y la multiplicación. Un aniellu yá tien el conceutu d'inversiones aditivas, pero nun tien nenguna noción d'una operación de sustracción separada, asina que l'usu de la suma como la resta roblada déxanos aplicar los axomes d'aniellu pa restar ensin necesidá de demostrar nada. == Algoritmu de restar == Hai dellos algoritmos pa restar, y difieren nel so idoneidad pa diverses aplicaciones. Pal cálculu a mano, afáense un númberu de métodos; por casu, al faer el cambéu, nun se realiza restar real, sinón más bien sigue xubiendo'l cambéu de cuentes. Pa cálculu en máquina, prefierse'l [[métodu de complementos]], polo que la resta sustituyir por una adición nuna aritmética modular. === La enseñanza de restar nes escueles === Los métodos utilizaos pa enseñar restar pa la [[escuela primaria]] varien de país en país, y dientro d'un país, tán de moda distintes métodos en distintos momentos. Delles escueles europees empleguen un métodu de sustracción llamáu métodu austriacu, tamién conocíu como'l métodu d'amiestes. Nesti métodu, nun hai préstamu. Sicasí, esisten muletes (marques p'ayudar a la memoria), que varien d'alcuerdu al país.<ref>Klapper 1916, p. 177-.</ref><ref name="Smith1913">{{cita llibru|autor=David Eugene Smith|títulu=The Teaching of Arithmetic|url=https://books.google.com/books?id=A7NJAAAAIAAJ&pg=PA77|añu=1913|editorial=Ginn|páxines=77–|idioma=inglés}}</ref> Esti métodu dixebra la sustracción como un procesu de sustracciones d'un díxitu por valor de posición. A partir d'un díxitu menos significativu, una sustracción de sustraendo: : ''s''_''j'' ''s''_{''j''&minus;1} ... ''s''₁ dende'l minuendu : ''m''_''k'' ''m''_{''k''&minus;1} ... ''m''₁, onde cada ''s''_''i'' y ''m''_''i'' ye un díxitu, dando en escribir embaxo ''m''₁&nbsp;&minus;&nbsp;''s''₁, ''m''₂&nbsp;&minus;&nbsp;''s''₂, y asina socesivamente, siempres y cuando ''s''_''i'' nun entepase ''m''_''i''. En casu contrariu, ''m''_''i'' amontar en 10 y dellos otros díxitos modificar pa correxir d'esti aumentu. El métodu americanu correxir intentando menguar el díxitu minuendu ''m''_''i''+1 por unu (o siguir el préstamu escontra la esquierda hasta que nun sía un díxitu distintu de cero dende'l qu'empresta). El métodu européu corrixe amontáu'l díxitu sustraendo ''s''_''i''+1 por unu. '''Exemplu:''' 704&nbsp;&minus;&nbsp;512. {{ecuación| <math> \begin{array}{rrrr} & \color{Red}-1 \\ & C & D & O \\ & 7 & 0 & 4 \\ & 5 & 1 & 2 \\ \hline & 1 & 9 & 2 \\ \end{array} \begin{array}{l} { \color{Red}\longleftarrow \rm acarreto }\\ \\ \longleftarrow \; \rm Minuendu\\ \longleftarrow \; \rm Sustraendo\\ \longleftarrow \rm{Resta \; o \; Diferencia}\\ \end{array} </math>}} El minuendu ye 704, el sustraendo ye 512. Los díxitos del minuendu son ''m''₃ = 7, ''m''₂ = 0 y ''m''₁ = 4. Los díxitos sustraendo son ''s''₃ = 5, ''s''₂ = 1 y ''s''₁ = 2. Empezando nel llugar de les unidaes, 4 ye non menos de 2 polo que s'escribe 2 la diferencia nel llugar de la resultancia. Nel llugar de les decenes, 0 ye menor que 1, polo que'l 0 amontar en 10, y la diferencia con 1, que ye 9, escribir en llugar de les decenes. El métodu americanu corrixe l'aumentu de diez amenorgando'l díxitu nel llugar de la centena del minuendu n'unu. Esto ye, el 7 ta tacháu y sustitúyese por un 6. Entós, restar procede nel llugar de les centenes, onde 6 nun ye inferior a 5, lo que la diferencia amenorgar nel llugar de la resultancia de cien. Agora terminemos, la resultancia ye 192. El métodu austriacu nun amenorga la 7 a 6. Más bien aumenta'l díxitu de les centenes del sustraendo n'unu. Faise una pequeña marca cerca o per debaxo d'esta cifra (dependiendo de la escuela). De siguío, restar procede por preguntar qué númberu cuando aumenta en 1, y 5, añader a la mesma, fai 7. La respuesta ye 1, y anótase la resultancia nel llugar de les centenes. Hai una sotileza adicional en que l'estudiante siempres emplega una tabla de sustracción mental nel métodu americanu. Munches vegaes, el métodu austriacu afala al estudiante a usar mentalmente la tabla de sumar a la inversa. Nel exemplu anterior, en llugar de la adición de 1 a 5, consiguiendo 6, y resta esti dende'l 7, l'estudiante pídese-y que considere qué númberu, cuando aumenta en 1, y 5, añader al mesmu, faciendo 7. === Resta cola mano === ==== Métodu austriacu ==== Exemplu: <gallery> Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 1.JPG|1 + … = 3 Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 2.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 3.JPG|9 + … = 5<br>¡La suma riquida (5) ye demasiáu pequeña! Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 4.JPG|Poro, añadimos 10 a la mesma y ponemos un 1 sol siguiente llugar más altu nel sustraendo. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 5.JPG|9 + … = 15<br>Agora podemos ver la diferencia como antes. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 6.JPG|(4 + 1) + … = 7 Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 7.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method B Step 8.JPG|escribe la diferencia total. </gallery> ==== Sustracción d'esquierda a derecha ==== Exemplu: <gallery> Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 1.JPG|7 − 4 = 3<br>Esta resultancia solo dibúxase con llapiceru equí. Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 2.JPG|Por cuenta de que el siguiente díxitu del minuendu ye menor que'l sustraendo, réstase unu del nuesu con llapiceru-en-númberu y mentalmente añader diez a la siguiente. Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 3.JPG|15 − 9 = 6 Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 4.JPG|Por cuenta de que el siguiente díxitu del minuendu nun ye menor que'l sustraendo, caltiénse esti númberu. Ficheru:LeftToRight Subtraction Step 5.JPG|3 − 1 = 2 </gallery> ==== Métodu americanu ==== Nesti métodu, cada díxitu del sustraendo sustraer del díxitu percima d'él empezando de derecha a esquierda. Si'l númberu cimeru ye demasiáu pequeñu pa restar el númberu inferior del mesmu, sumir 10 al mesmu; esti 10 ye 'emprestáu' dende'l díxitu cimeru escontra la esquierda, lo que se resta 1 de. Depués pásase a restar el siguiente díxitu y el préstamu como sía necesariu, hasta que se restara cada díxitu. Exemplu: <gallery> Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 1.JPG|3 − 1 = … Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 2.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 3.JPG|5 − 9 = …<br>¡El minuendu (5) ye demasiáu pequeñu! Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 4.JPG|Poro, sumir 10 al mesmu. El 10 ye 'emprestáu' del díxitu de la esquierda, que baxa en 1. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 5.JPG|15 − 9 = …<br>Agora restar funciona, y escribimos la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 6.JPG|6 − 4 = … Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 7.JPG|escribe la diferencia debaxo de la llinia. Ficheru:Vertical Subtraction Method A Step 8.JPG|La diferencia total. </gallery> ==== Primeru comerciu ==== Una variante del métodu americanu, onde tolos préstamos realícense primero que toa resta.<ref>[https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction The Many Ways of Arithmetic in UCSMP Everyday Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Subtraction: Trade First</ref> Exemplu: <gallery> Ficheru:Trade First Subtraction Step 1.JPG|1 − 3 = nun ye posible.<br>Añadimos un 10 al 1. Por cuenta de que el 10 ye "emprestáu" dende'l 5 cercanu, el 5 baxar en 1. Ficheru:Trade First Subtraction Step 2.JPG|4 − 9 = nun ye posible.<br>Asina se procede como nel pasu 1. Ficheru:Trade First Subtraction Step 3.JPG|Trabayando de derecha a esquierda:<br>11 − 3 = 8 Ficheru:Trade First Subtraction Step 4.JPG|14 − 9 = 5 Ficheru:Trade First Subtraction Step 5.JPG|6 − 4 = 2 </gallery> ==== Diferencies parciales ==== El métodu de les diferencies parciales estremar d'otros métodos de sustracción verticales porque nengún préstamu o o acarretu realízase. Nel so llugar, úsense unos llugares más o signos de menos en función de si'l minuendu ye mayor o menor que'l sustraendo. La suma de les diferencies parciales ye la diferencia total.<ref>[http://ouronlineschools.org/Schools/NC/Demoschool/4thGrade/Math/PartialDifferences.htm Resta de Diferencies Parciales (n'inglés) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140623021239/http://ouronlineschools.org/Schools/NC/Demoschool/4thGrade/Math/PartialDifferences.htm |date=2014-06-23 }}; [https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction Les munches maneres de l'aritmética en Matemátiques diaries UCSMP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Sustracción: Diferencies parciales</ref> Exemplu: <gallery> Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 1.JPG|El númberu menor restar del mayor:<br>700 − 400 = 300<br>Por cuenta de que el minuendu ye mayor que'l sustraendo, esta diferencia tien un signu de más. Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 2.JPG|El númberu menor restar del mayor:<br>90 − 50 = 40<br>Por cuenta de que el minuendu ye menor que'l sustraendo, esta diferencia tien un signu de menos. Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 3.JPG|El númberu menor restar del mayor:<br>3 − 1 = 2<br>Por cuenta de que el minuendu ye mayor que'l sustraendo, esta diferencia tien un signu de más. Ficheru:Partial-Differences Subtraction Step 4.JPG|+ 300 − 40 + 2 = 262 </gallery> ==== Métodos non verticales ==== ===== Cuntando para enriba ===== En llugar d'atopar estrema díxitu per díxitu, puede cuntar los númberos ente'l sustraendo y el minuendu.<ref>[https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction The Many Ways of Arithmetic in UCSMP Everyday Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Subtraction: Counting Up</ref> Exemplu: 1234 − 567 = pue ser atopada nos siguientes pasos: * 567&nbsp;+&nbsp;'''3'''&nbsp;=&nbsp;570 * 570&nbsp;+&nbsp;'''30'''&nbsp;=&nbsp;600 * 600&nbsp;+&nbsp;'''400'''&nbsp;=&nbsp;1000 * 1000&nbsp;+&nbsp;'''234'''&nbsp;=&nbsp;1234 Súmase'l valor de cada pasu pa llograr la diferencia total: 3&nbsp;+&nbsp;30&nbsp;+&nbsp;400&nbsp;+&nbsp;234&nbsp;=&nbsp;667. ==== Rompiendo restar ==== Otru métodu que ye útil pal cálculu mental ye estremar restar en pequeños pasos.<ref>[https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction The Many Ways of Arithmetic in UCSMP Everyday Mathematics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225135251/https://sites.google.com/a/oswego308.org/msimester/home/math/algorithms/subtraction |date=2014-02-25 }} Subtraction: Left to Right Subtraction</ref> Exemplu: 1234&nbsp;−&nbsp;567&nbsp;= puede ser resuelta de la siguiente manera: * 1234&nbsp;−&nbsp;'''500'''&nbsp;=&nbsp;734 * 734&nbsp;−&nbsp;'''60'''&nbsp;=&nbsp;674 * 674&nbsp;−&nbsp;'''7'''&nbsp;=&nbsp;667 ===== Igual camudo ===== El mesmu métodu de cambéu basar nel fechu de que sumar o restar el mesmu númberu del minuendu y sustraendo nun camuda la respuesta. Añadir la cantidá necesaria pa llograr ceros nel sustraendo. Exemplu: «1234&nbsp;−&nbsp;567&nbsp;=» puede ser resuelta de la siguiente manera: *1234&nbsp;−&nbsp;567 = 1237&nbsp;−&nbsp;570 = 1267&nbsp;−&nbsp;600 = 667 == Unidaes de midida == Al restar dos númberos con unidaes de midida, tales como kilogramos o llibres, tienen de tener la mesma unidá. Na mayoría de casos, la diferencia va tener la mesma unidá que los númberos orixinales. Una esceición ye cuando se resten dos númberos con [[porcentaxe]] como unidá. Nesti casu, la diferencia va tener [[puntu porcentual|puntos porcentuales]] como unidá; la diferencia ye que los porcentaxes tienen de ser positivos, ente que los puntos porcentuales pueden ser negativos. == Ver tamién == *[[Aritmética]] *[[Númberu negativu]] *[[Diferencia de conxuntos]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat}} * {{springer|títulu=Subtraction|id=p/s091050}} * Printable Worksheets: [http://www.math-drills.com/subtraction.shtml Subtraction Worksheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121119024904/http://www.math-drills.com/subtraction.shtml |date=2012-11-19 }}, {{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=One Digit Subtraction |2=http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php?ChapterID=1214&CurriculumID=2&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 |date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, [http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php?ChapterID=1202&CurriculumID=2&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 Two Digit Subtraction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702133731/http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php?ChapterID=1202&CurriculumID=2&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 |date=2020-07-02 }}, y [http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php? ChapterID=1273&CurriculumID=3&Method=Worksheet&NQ=24&NQ4P=3 Four Digit Subtraction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530054941/http://www.kwiznet.com/p/takeQuiz.php |date=2018-05-30 }} (n'inglés) * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Arithmetic/SubtractionGame.shtml Subtraction Game] en [[Cut-the-Knot|cut-the-knot]] (n'inglés) * [http://webhome.idirect.com/~totton/abacus/pages.htm#Subtraction1 Escoyíu de Abacus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416010325/http://webhome.idirect.com/~totton/abacus/pages.htm#Subtraction1 |date=2009-04-16 }} escoyíu de [http://webhome.idirect.com/~totton/abacus/ Abacus y el Misteriu del Bead] (n'inglés) {{traducíu ref|en|Subtraction|oldid=616003899|trad=total}} {{Control d'autoridaes}}{{Tradubot|Resta}} [[Categoría:Álxebra]] [[Categoría:Operaciones básiques de l'aritmética]] mg2osnus63jujswprxtibv6h8rlom1m 0 138415 4502885 4499638 2026-07-06T09:49:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 12 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502885 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Iglesia de San Juan el Real, Calatayud, España, 2017-01-08, DD 19-21 HDR.jpg|thumb|Retablu mayor de la [[Ilesia de San Xuan el Real (Calatayud)|ilesia de San Xuan el Real]], [[Calatayud]], España.]] [[Ficheru:Tudela de Duero iglesia Asuncion retablo salomonico crucifijo ni.jpg|thumb|Retablos na [[ilesia de La nuesa Señora de l'Asunción (Tudela de Duero)]], con talles de [[Gregorio Fernández]].]] [[Ficheru:Burgos - San Esteban, interior 14.JPG|thumb|Retablos nel [[Muséu del Retablu]] instaláu na [[ilesia de San Esteban (Burgos)]]. La disposición del retablu mayor ye la convencional; non asina les d'otros retablos exhibíos, qu'aprovechen los espacios disponibles. Pa la so función llitúrxica, los retablos habíen d'asitiase tres un altar, fora l'altar mayor o'l d'una capiya llateral.]] [[Ficheru:Retables galerie nationale Budapest.jpg|thumb|Retablos húngaros de los sieglos XV y XVI nel [[Muséu de Belles Artes de Budapest]].]] [[Ficheru:España, València - Museo de Bellas Artes San Pío V - " retablos ".jpg|thumb|Retablos españoles de la mesma dómina nel [[Muséu de Belles Artes de Valencia]].]] [[Ficheru:Templo de Santa Rosa de Lima (de las Rosas) en Morelia, Michoacán (6011826833).jpg|thumb|Retablu mayor y llaterales na ilesia de Santa Rosa de Lima ("Las Rosas") en [[Morelia]].<ref>[http://www.lahuesuda.com/html/contenido.php?id=268 ''Templu de Santa Rosa de Lima en Morelia''].</ref>]] [[Ficheru:Retablo4-Patron.jpeg|thumb|[[Retablu ayacuchano]], una forma d'[[arte popular]].]] El '''retablu'''<ref>{{DALLA|retablu}}</ref> ye la estructura [[arquiteutónica]], [[pictórica]] y [[escultórica]] que s'asitia detrás del [[Altar (relixón)|altar]] nes [[Ilesia (edificiu)|ilesies]] [[católica|católiques]] de [[ritu llatín]], nes [[ilesies orientales]] (en [[Ilesies católiques orientales|comunión con Roma]] o [[Ilesia ortodoxa|non]]) nun hai una función asemeyada, dada la presencia del [[iconostasiu]], y nes [[protestante]]s suel optase por una gran amenorgamientu de la decoración). La pallabra provién de la espresión llatina ''retro tabula'' ("tres l'altar").<ref>Según el DRAE: ''Del b. lat. retaulus, y esti del lat. retro, detrás, y tabŭla, tabla''. Les fontes discrepen sobre la identificación de tal "tabla" coles del propiu retablu o cola mesa del altar: ''The Spanish word retablu was derived from the Latin term retro tabula for "behind the altar" (retro for back and tabula for board, tablet; the Latin tabulum means table)'' (Art and Faith in Mexico: The Nineteenth Century Retablu Tradition). ''From the low Latin retaulus (retro-tabula), something "behind the table" or altar.'' (The Art and Architecture of the Texas Missions - Páxina 218). ''Deriva del llatín vulgar, retaulus (Llatín: retro tabula, lliteralmente, detrás de la mesa)'' (Los retablos del sieglu XVIII nel sur d'España, Portugal y Méxicu - Páxina 15). ''...ponse esti tableru tras del altar, d'ende'l so nome: retro tábula'' (Manual d'arte cristiano... - Páxina 317)</ref> Pa designar el mesmu términu emplégase tamién la espresión "'''pieza d'altar'''" (más propia de la llingua inglesa –'''''altarpiece'''''–, onde s'estrema '''''retable''''' de '''''reredos''''')<ref>En llingua inglesa establezse una diferencia ente dos tipología de ''altarpieces'', la denominada ''reredos'' y la denominada ''retable''. Nicolas Pioch, [http://www.ibiblio.org/wm/paint/glo/altarpiece/ Webmuseum], 14 Oct 2002: ''Altarpieces estrema into two main types: the reredos, which rises from ground level behind the altar, and the retable, which stands either on the back of the altar itself or on a pedestal behind it. Many altars have both.'' * La etimoloxía de "reredos" provién del anglo-normandu o del francés antiguu ''areredos'', y este de ''arere'' (detrás -del llatín ''ad retro''-) y ''dos'' (llombu -del llatín ''dorsum''-). ''Dictionary of the English Language'', 2000, Houghton Mifflin Company; ''Collins English Dictionary'', HarperCollins Publishers, 1991 ([http://www.thefreedictionary.com/reredos The free dictionary]). * ''The foreign "retable" is, therefore, what should in English be called a "reredos" (q.v.), though that is not in modern usage a movable feature.'' [https://web.archive.org/web/20130702082331/http://www.1911encyclopedia.org/Retable Encyclopedia Britannica, 1911]* ''REREDOS (Anglu-Fr. areredos, from arere, behind, and dos, back), an ornamental screen of stone or wood built up, or forming a facing to the wall behind an altar in a church. Reredoses are frequently decorated with representations of the Passion, niches containing statues of saints, and the like. In England these were for the most part destroyed at the Reformation or by the Puritans later; a few medieval examples, however, survive, e.g. at Christchurch, Hants. In some large cathedrals e.g. Winchester, Durham, St Albans, the reredos is a mass of splendid tabernacle work, reaching nearly to the groining. In small churches the reredos is usually replaced by a hanging or parament behind the altar, known as a dossal or dorsal. (See also Altar.) For the legality of images on reredoses in the Church of England, see Image. The use of the word reredos for the iron or brick back of an open fire-place is all but obsolete.''</ref> o la italiana '''''pala d'altare''''' (o '''''ancóna''''').<ref> * Giovanni Gheradini [https://books.google.es/books?id=btU9AAAAYAAJ&pg=PA646&dq=anc%C3%B3na+pala&hl=es&sa=X&ei=1HdtUYfGGc6P7AbilIHgCQ&ved=0CEgQ6AEwBA#v=onepage&q=anc%C3%B3na%20pala&f=false ''Voci y maniere di dire italiane additate a'futuri vocabolaristi''], Bianchi y comp., 1838, vol. 1, pg. 646: ''ANCÓNA. Sust. f. Tavola dipinta, quadro... deriva dil greco Eicon''... [esto ye, de εἰκών -''eikon'', [[imaxe]], [[iconu]]-]... ''[[Leon Battista Alberti|Alberti]], il qual diz qui per "Ancona" si intende "Tavola o Quadro grande di altare". Ma, oltreche gli artisti in tal signif. speciale usano la voce "Pala"...'' * ''Architettura'', 1963, pg. 117: ''... al gotico, che adotta quindi la Pala o Ancóna, sotto la partitura del trittico y più frequentemente del polittico.''</ref> == Introducción == Col nome de '''retablu mayor''' desígnase particularmente al que preside'l [[altar mayor]] d'una ilesia; yá que les ilesies pueden tener otros retablos asitiaos tres los altares de caúna de les [[capiya|capiyes]]. El términu "[[tabla (pintura)|tabla]]" fai referencia al soporte de les pintures (que tamién puede ser el [[llenzu]]), y la so multiplicidá indicar colos términos [[dípticu]], [[trípticu]] o [[polípticu]] (disposición que tamién pueden tener [[arte cristiano|obres devocionales]] de menor formatu non destinaes a un altar, como ''[[El xardín de les delicies]]''). <center> <gallery> Archivu:El jardín de las Delicias, de El Bosco.jpg|''El xardín de les delicies'', d'[[El Bosco]] (abiertu), ca. 1480-1490. Archivu:Hieronymus Bosch - The Garden of Earthly Delights - The exterior (shutters).jpg|Ídem (zarráu). </gallery> </center> Los retablos realizáronse con tou tipu de materiales (toa clase de [[madera|maderes]], toa clase de [[Escultura#Piedra|piedres]], toa clase de [[metal]]es, [[esmalte]], [[terracota]], [[estuco]], etc.) y pueden ser escultóricos (en distintos graos de [[Relieve (arte)|relieves]] o con figures de [[bultu redondu]]), o bien pictóricos; ye tamién bien frecuente que sían mistos, combinando pintures y talles. Dende finales del [[sieglu XIII]] fueron los elementos más relevantes na decoración interior de les ilesies, tantu na Europa septentrional ([[Alemaña]], [[pintura flamenca|Flandes]] –una tipoloxía específica recibe'l nome de "[[retablos d'Amberes]]"–,<ref name="AMB">* Barbara Welzel, Thomas Lentes, Heike Schlie (Hrsg.): Das „Goldene Wunder“ in der Dortmunder Petrikirche. Bildgebrauch und Bildproduktion im Mittelalter (= Dortmunder Mittelalter-Forschungen. Bd. 2). 2. Auflage. Verlag für Regionalgeschichte, Bielefeld 2004, ISBN 3-89534-582-2. * Godehard Hoffmann: Compound altarpieces in context. In: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Jaarboek. 2004/05, ISSN 0770-3104, S. 75–121. * Marjan Buyle, Christine Vanthillo (Hrsg.): Retables Flamands et Brabançons dans les monuments belges (= M & L Cahier. 4). Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Brüssel 2000, ISBN 90-403-0104-2. * Hans Nieuwdorp (Hrsg.): Antwerp Altarpieces. 15th–16th centuries. Museum voor Religieuze Kunst, Antwerpen 1993 (Ausstellungskatalog, Kathedrale zu Antwerpen, 26. Mai bis 3. Oktober 1993, 2 Bände). Fuentes citaes en [[:de:Antwerpener Retabel]] </ref>) como na meridional ([[escueles italianes de pintura|Italia]], y especialmente nos [[reinos cristianos de la Península Ibérica]], onde la retablística algamó un desenvolvimientu estraordinariu, espublizándose poles colonies hispanu-portugueses n'América y Asia).<ref> * [http://dialnet.unirioja.es/servlet/listaarticulos?tipo_busqueda=EJEMPLAR&revista_busqueda=1802&clave_busqueda=29583 ''El retablu español''], nos. 3-5 de ''Imafronte'', 1987-1989 * [http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/ ''Retablos españoles''] en Centru Virtual Cervantes</ref> La preferencia por esta forma artística fixo qu'en munchos casos quedaren ocultos tres los retablos [[pintura románica|frescos románicos]] anteriores.<ref>[http://www.diariodeleon.es/noticias/provincia/los frescos-de-salvador-no-se-estudiaron--pese-a afayase-en-1989_500487.html Los frescos d'El Salvador nun s'estudiaron magar afayase en 1989]. [http://www.romanicocatalan.com/02a-Lleida/Pallarssobira/Baiasca/Baiasca.htm Sant Serní de Baiasca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121206040355/http://www.romanicocatalan.com/02a-Lleida/Pallarssobira/Baiasca/Baiasca.htm |date=2012-12-06 }}.</ref> Nos de gran complexidá collaboraben arquiteutos, escultores, [[estofado (arte)|estofadores]], [[pan d'oru|doradores]], [[Carpintería|carpinteros]] y entalladores, polo que la so ellaboración yera un procesu costoso y lento, sobremanera nos exemplares de mayor valumbu. El so estáu de caltenimientu dependió de múltiples factores, ente los que s'atopen les agresiones bienintencionadas a les que se vieron sometíos mientres sieglos (llimpieces y "embellecimientos" desaparentes), los saqueos o destrucciones en contestos bélicos o conflictivos de bien distintu tipu, y el deterioru por cuenta de condiciones físiques adverses. Consiguientemente, el so [[Caltenimientu y restauración|restauración]] ye igualmente problemática y especializada.<ref>[http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/index.html Restauración de retablos], Diputación de Valladolid. <gallery> Archivu:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 003.JPG Ficheru:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 002.JPG Ficheru:RestauraciónRetabloSantosJustoPastor OllerosPisuerga 001.JPG Ficheru:JustPastor-Olleros.jpg </gallery></ref> Los retablos suelen adoptar una disposición xeométrica, estremándose en "[[cuerpu (arquiteutura)|cuerpos]]" (seiciones horizontales, dixebraes por [[moldura|moldures]]) y "[[cai (arquiteutura)|cais]]" (seiciones verticales, dixebraes por [[pilastra|pilastres]] o [[Columna (arquiteutura)|columna]]s). Les unidaes formaes por esta cuadrícula de cais y cuerpos denominar "[[encasamentos]]",<ref>''Adornu de faxes y moldures nuna paré o bóveda'' y tamién ''[[Hornacina|nicho]] (cuévanu d'un muriu p'asitiar una estatua, xarrón o cosa asemeyada)'', lo que más de cutiu s'entiende como [[fornica]]. El mesmu DRAE recueyi [[encasamiento]], anque esi términu tien otru usu: ''reparu de les cases'', esto ye, lo que se más de cutiu entiéndese como [[caltenimientu]]. Nun tien de confundir se con [[casoriu]] .</ref> y suelen allugar representaciones escultóriques o pintures. El conxuntu d'elementos arquiteutónicos qu'enmarquen y estremen el retablu denominar "[[mazonería]]".<ref>El DRAE definir como ''fábrica de cal y cantar - obra de relieve bordáu d'oru y plata de resalte conxuntu de delles pieces de plata o oru que se faíen pal serviciu de les ilesies'' (esta última acepción, seañalada como usu antiguu) . Nun tien de confundir se con [[masonería]].</ref> Tamién hai exemplares que s'entamen de forma más senciella, con una escena única centrando l'atención.<ref>* [http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablo/glosario.htm Glosariu de términos] en CVC (Centru Virtual Cervantes) * [http://www.uclm.es/profesorado/ramonvicentediaz/testos%20arte/retablu.htm Glosariu] en UCLM (Universidá de Castiella-La Mancha) * [http://www.juntadeandalucia.es/cultura/iaph/sys/productos/retablos/index2.html ''Retablu: Terminoloxía básica ilustrada''] n'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty (GCI).</ref> El retablu suel alzase sobre un [[Zócalo (construcción)|zócalo]] pa evitar el mugor del suelu. La parte inferior que sofita sobre'l zócalo llámase bancu o [[predela]], y dispónse como una seición horizontal a manera de frisu que de la mesma puede tar estremada en compartimientos y decorada. L'elementu que remata tola estructura puede ser una "[[luneta]]" semicircular o una "escayu" o "[[remate n'áticu áticu]]"; como correspuende a la so posición dominante, suel acutar a la representación del [[Dios Padre|Padre Eternu]] o a un [[Calvariu]]. Tol conxuntu protéxese dacuando con una moldura llamada [[guardapolvo (arquiteutura)|guardapolvo]], bien habitual nos retablos góticos. Los retablos articulaos (carauterística común nos notables [[retablos flamencos]] qu'algamaron gran influencia n'Italia -[[trípticu Portinari]]- y España -[[estilu hispanu-flamencu]]-)<ref>[https://web.archive.org/web/20130301034342/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7510.htm Retablos flamencos n'España], en Artehistoria</ref> dexaben presentar dos disposiciones: abiertu y zarráu, anque dacuando la complexidá ye mayor ([[altar de Isenheim]]). La posición "zarráu" de los retablos flamencos solía contener [[grisalla|grisalles]] (una representación pictórica qu'asemeya -al [[trampantojo]]- escultures de piedra). L'articulación de los retablos anició la denominación alemana '''''Flügelaltar''''' (lliteralmente "altar d'ales"). A partir del sieglu XV, tomó relevancia'l tabernáculo o [[sagrariu]] (llugar onde se guarden les [[Eucaristía|formes sagraes]]), que pasu ente pasu centralizó l'espaciu del retablu hasta convertise, n'ocasiones, nel so elementu principal, adoptando inclusive formes exentes ya independientes.<ref>[[Juan José Martín González]], [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=233911 ''Sagrariu y manifestador nel retablu barrocu español''], en Imafronte, ISSN 0213-392X, Nº. 12-13, 1996-1997, páxs. 25-50</ref> La [[Reforma Protestante]] del sieglu XVI, carauterizada por un marcáu [[aniconismo]], qu'en dellos casos llevó a la [[iconoclasia]] (con mayor intensidá nel [[anabaptismu]] y el [[calvinismu]], menor nel [[luteranismu]], mínima nel [[anglicanismu]] -onde explícitamente autorízase l'usu de retablos-<ref>''Retables may be lawfully used in the church of England'' (Liddell Beale, 1860, 14 P.C.); citáu en [https://web.archive.org/web/20130702082331/http://www.1911encyclopedia.org/Retable Encyclopedia Britannica, 1911]</ref>), práuticamente esanició l'usu de retablos ya imáxenes sagraes nos territorios que protagonizaron el movimientu (Alemaña del norte, Suiza, Holanda, Inglaterra, Escandinavia). En dellos casos sumieron exemplos magníficos de dómines precedentes; ente que la tradición [[imaginería|imaginera]] y la '''retablística''' llindóse sustancialmente a los países católicos, onde inclusive s'intensificó de resultes de la [[Contrarreforma]].<ref>C.M. Martín Jiménez y A. Martín Ruiz, ''Retablos escultóricos Renacentistes y Clasicistes'', Valladolid: Diputación Provincial, 2010.</ref> == Retablu como representación narrativa serializada y como escenariu == Nes [[artes escéniques]], "retablu" ye'l pequeñu [[escenariu]] nel que se representa'l [[teatru de títeres]]. Significativamente, el DRAE fai derivar esi usu (''pequeñu escenariu en que se representaba una aición valiéndose de figurillas o títeres'' -acepción 3-) de la so peculiar forma de definir los retablos pictóricu-escultóricos, onde pon l'acentu na so capacidá de [[representación]] [[narrativa]] [[serial]]izada (''conxuntu o coleición de figures pintaes o de talla, que representen en serie una historia o sucesu'' -acepción 1-) primero que na so capacidá decorativa (''obra d'arquiteutura, fecha de piedra, madera o otra materia, que compón la decoración d'un altar'' -acepción 2-). Tamién les llamaes "[[aleluyas]]" yeren una forma lliteraria similar, acomuñada a representaciones populares (como, por casu, la so recitación por ciegos o otra clase de méndigos, de la que se señalen los dibuxos qu'ilustren lo recitao en forma de viñetes -un precedente del [[comic]]-). [[Cervantes]] referir a esta forma teatral en dos causes: en ''[[El retablu de les maravíes]]'' (entremés de 1615) y nos capítulos XXV y XXVI de la segunda parte de [[Don Quixote de la Mancha]] (publicada'l mesmu añu). [[Manuel de Falla]] compunxo ''[[El retablu de Maese Pedro]]'' (1923) sobre l'episodiu quijotesco. Cola denominación "[[retablu teatral español]]" faise referencia non tantu a un xéneru dramáticu sinón a la forma de concebir el teatru mesmu polos autores del [[teatru clásicu español]] del [[Sieglu d'Oru]] (particularmente [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]] -''[[La vida ye suañu]]'', ''[[El gran teatru del mundu]]''-).<ref>Agustín Tamayo, [http://cvc.cervantes.es/literatura/quijote_america/peru/tamayo.htm ''Cervantes, síntesis de la cultura española''], en VV. AA., ''IV centenariu de Cervantes'', Universidá Nacional Mayor de San Marcos, Lima, 1948, páxs. 29-35 (reproducíu en CVC): La Edá d'Oru en que la triloxía [[Lope de Vega|Lope]], [[Tirso de Molina|Tirso]], Calderón, realiza la maravía del retablu teatral español. Retablu popular, en que se señaló la falta de perspeutiva; defectu que venciera n'España, y yá enantes, l'hebréu [[Fernando de Rojas]], adelantrándose a [[Shakespeare]].''</ref> El componente de "finximientu de la realidá" que tienen los retablos teatrales nes obres cervantines o calderonianas ("engañar cola verdá" y "enseñar col engañu") ta tamién presente nel papel que s'esperaba de los retablos eclesiásticos (definíos como "máquines ilusories") nel "control sobre la sensibilidá del fiel", configurando "l'escenariu teatral de la lliturxa, el dogma, la piedá y la devoción católiques".<ref>Alfredo Morales, [http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/BienesCulturales/03_MAQUINAS_ILUSORIES.pdf ''Máquines ilusories. Reflexones sobre'l retablu español, la so historia y caltenimientu''].</ref> Tal condición fai-yos ser particularmente preseos non yá pa los estudios [[iconográficos]] y [[iconológicos]], sinón pa la [[historia de les mentalidaes]] y l'[[antropoloxía]].<ref>* Gaby Vovelle, [[Michel Vovelle]], [https://books.google.es/books?id=kr4IAQAAIAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=QgqBUZ3qKI-p7Aa8oYHoBQ&ved=0CEYQ6AEwBTgU ''Vision de la mort et de l'au-delà en Provence: d'après les autels des âmes du purgatoire XVe-XXe siècles''], Armand Colin, 1970 * [[Michèle Ménard]], [https://books.google.es/books?id=4bTLSa9W9UkC&dq=facade-retable&hl=es&source=gbs_navlinks_s ''Une histoire des mentalités religieuses aux XVIIe et XVIIIe siècles: 1000 retables de l'ancien diocèse du Mans. Préf. de Pierre Chaunu''], Beauchesne, 1980, ISBN 2-7010-1014-4 * María Eugenia Ulfe, [http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=12615098005 ''Representaciones del (y lo) indíxena nos retablos peruanos''], en ''Bulletin de l'Institut Francais d'Études Andines'', 2009, nº 38. </ref> == Precedentes == L'[[altar]] foi, dende los [[cristianismu primitivu|primeros momentos del cristianismu]], l'elementu central de la [[lliturxa]]. De primeres la so disposición nel templu yera exenta y central, colos fieles asitiaos alredor, recordando d'esta manera la llacuada de la [[Última Cena]]. Sicasí, col fortalecimientu de l'autoridá del cleru, los altares fuéronse moviendo al [[Presbiteriu (arquiteutura)|presbiteriu]], un llugar eleváu y inaccesible a los fieles, próximu al muriu de la cabecera de la ilesia ([[ábside]]), y qu'en determinaes tipoloxíes d'ilesia quedaba inclusive ocultu con cortinaxes, rexes, o col [[iconostasio]]. El oficiante realizaba de llombu a los fieles la mayor parte del ritual. <center> <gallery> Archivu:Monasterio de San Miguel de Escalada 40 by-dpc.jpg|Ilesia del [[monesteriu de San Miguel d'Esguilada]] ([[arte mozárabe]], España, sieglu X). L'altar, nel ábside, queda detrás d'una galería d'arcos que-y dixebren de la nave central. Archivu:Decani Ikonostase.jpg|Iconostasio de la ilesia del [[monesteriu de Visoki Dechani]] ([[arte bizantino]], Serbia, sieglu XIV). </gallery> </center> Los templos [[paleocristianu|paleocristianos]] decoraben los sos interiores con pintures murales (capiya de [[Dura Europos]]) y ciertos oxetos d'usu llitúrxicu, como [[relicariu|relicarios]], [[arqueta|arquetes]], dípticos de marfil o pequeñes estatues. La so primitiva austeridá compensar coles luxoses donaciones ofrendadas polos potentaos ([[ayalga de Guarrazar]]). Nel [[Prerrománicu]] empezaron a espublizase les imáxenes de [[Cristu crucificáu]], que s'asitiaben escolgando de los murios o'l techu, y que podíen ser pictóriques o escultóriques (''[[Crucificáu de Gero]]'', [[Catedral de Colonia]]), o prescindiendo n'ocasiones de la figuración pa tomar forma de xoya (''[[crux gemmata]]'', como la [[Cruz de la Victoria]] de la [[Cámara Santa d'Uviéu]]). Tomó tamién muncha relevancia la decoración del ''[[fronteru (arquiteutura)|antependium]]'' (''pallium altaris'', fronteru o frente d'altar), deriváu de les cortines que cubríen les urnes con reliquies dispuestes so la mesa del altar (que'l so color tenía de variar pa correspondese con el color llitúrxicu de la fiesta o oficiu del día) y que s'arriquecíen con tou tipu d'ornamientos en materiales preciosos.<ref>[http://ec.aciprensa.com/wiki/Frontera_de_altar Enciclopedia católica on line]</ref> Propúnxose la hipótesis de que, evolutivamente, el retablu derivó del ''antependium''.<ref>Victor M. Schmidt, Rijksuniversiteit Groningen. [http://www.louvre.fr/18h30le-retable-en-europe-du-xiie-au-xive-siecle-quelques-lignes-d%E2%80%99evolution ''Le retable en Europe du XIIe au XIVe siècle: quelques lignes d'évolution''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204222356/https://www.louvre.fr/18h30le-retable-en-europe-du-xiie-au-xive-siecle-quelques-lignes-d%E2%80%99evolution |date=2021-12-04 }}. Conferencia nel ciclu ''L'autel chrétien: lieu d'images'', Muséu del Louvre.</ref> Tamién paecen prefigurar les formes del retablu posterior delles estructures derivaes de los clásicos ''aedicula'' ([[edículos]] -"templetes" o "pequeños edificios"-), especialmente'l [[Ciborio (arquiteutura)|''ciborium'']] o ciborio (un [[dosel]] o [[Paliu (dosel)|paliu]] fixu sosteníu por cuatro columnes, darréu denomináu [[baldaquín]] o baldaquino), elementu avezáu nes ilesies paleocristianes, que protexía y daba relevancia visual a los altares, [[relicariu|relicarios]] y sepultures de santos y mártires, que davezu coincidíen nel mesmu llugar.<ref>Frederik Hartt, [https://books.google.es/books?id=4-PE1IzhRiMC&pg=PA305&lpg=PA305&dq=casa+cristiana+de+dura+europos&source=bl&ots=GLRSjS2tkL&sig=rwCJqYuq1oGxKuJQaMKVvfgYdzk&hl=es&sa=X&ei=-1X_ULG2DOW10QX_yIHwDA&ved=0CFUQ6AEwCA#v=onepage&q=casa%20cristiana%20de%20dura%20europos&f=false ''Arte''], Akal, 1989.</ref> <center> <gallery> Archivu:9663 - Milano - S. Ambrogio - Ciborio - Foto Giovanni Dall'Orto 25-Apr-2007.jpg|Ciborio de [[San Ambrosio de Milán]] (les columnes, del sieglu IV, el dosel, posterior (ente'l IX y el XII); [[altar de San Ambrosio de Milán|l'altar]], robláu por [[Vuolvino]], ente l'añu 824 y el 860.<ref>Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 1, Bompiani, Milano 1999. Fonte citada en [[:it:Vuolvino]] y [[:it:Altare di Sant'Ambrogio]]</ref> Archivu:Baldaquino de altar medieval (M.A.N. Inv.1984-70-3) 01.jpg|Ciborio romanu del sieglu VIII. Archivu:Basilica di San Giovanni in Laterano - Ciborium.jpg|Ciborio de [[San Xuan de Laterano]], d'[[Arnolfo di Cambio]] (sieglu XIII). </gallery> </center> [[Ficheru:Aralar San Migel erretaula 2009.JPG|thumb|Posición actual del frontal d'altar de San Miguel de Aralar, reutilizáu como retablu.]] La decoración interna de les ilesies taba afecha a les sos modestes dimensiones na mayoría de los casos, y poníase l'acentu na decoración parietal, bien per mediu de frescos de colores vivos, o con mosaicos arriquecíos con teselas d'oru (bien avezaos nel [[arte bizantino]]), de forma que les imáxenes resaltaren nunos interiores xeneralmente escuros y amenorgaos. Los elementos que s'asitiaben nel altar teníen calter mueble casi siempres ([[Arqueta (mueble)|arquetes]], [[dípticu|dípticos]], [[iconu|iconos]]) y la so suntuosidá tocantes a materiales suponía tamién un pequeñu tamañu. El [[Románicu]] nun supunxo un gran cambéu nesti senciellu sistema de decoración interior de los templos, con predominiu de los frescos nos ábsides ([[ilesies romániques del La Vall de Boí]], [[Abadía de Saint-Savin-sur-Gartempe]]), les figures de [[Cristu en Maxestá]] y [[Virxe en Maxestá]] y los frontales d'altar, que pasaron a ser soportes de decoración pintaos, tallaos o repujados, de cutiu arriquecíos con [[esmalte]]s o [[orfebrería]].<ref>Javier Ocaña, [http://www.amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_44_pinturaaltares.html ''La pintura nos altares''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411070636/http://www.amigosdelromanico.org/dearteromanico/dar_44_pinturaaltares.html |date=2013-04-11 }} n'Amigos del Románicu. [http://www.historiadelartemgm.com.ar/pinturaromanico.htm Galería d'imáxenes de frontales románicos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629230549/http://www.historiadelartemgm.com.ar/pinturaromanico.htm |date=2018-06-29 }}</ref> Anque les formes y materiales yeren yá bien similares a los de los retablos posteriores, la disposición de la pieza yera esautamente la contraria (delantre del altar y so él, en cuenta de detrás y en posición elevada). Ello ye que dalgunos fueron reutilizaos como retablos, como'l del [[santuariu de San Miguel de Aralar]].<ref>[http://www.turismo.navarra.es/esp/entame-viaxe/recursu/rellacionáu/3140/ Retablu de San Miguel de Aralar]. [http://berengueladenavarra.blogspot.com.es/2010/03/ricardo-corazon-de-leon-y-el-retablo-de.html Ricardo Corazón de Lleón y el retablu de Aralar]</ref> <center> <gallery> Archivu:(Barcelona) Frontal d'altar de Durro - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de la [[ermita de San Quirce de Durro]]<ref>Ficha de la obra na web del MNAC.</ref> Archivu:(Barcelona) Altar frontal from Santa Maria de Taüll - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de [[Santa María de Tahull]]. Archivu:(Barcelona) Altar frontal from La Seu d'Urgell or of the Apostles - Museu Nacional d'Art de Catalunya.jpg|Fronteru d'altar de [[Catedral de Santa María de Urgel|la ''Seo'' de Urgel]], llamáu "de los apóstoles" (ye similar el [[fronteru d'altar de Ix]]). Archivu:Dieric Bouts - Altarpiece of the Holy Sacrament.jpg|Fronteru d'altar de la [[Catedral d'Aquisgrán]]. Archivu:Die goldene Altartafel-edit.jpg|Fronteru d'altar de la [[Catedral de Basilea]]. </gallery> </center> == Retablu góticu == [[Ficheru:Bonaventura Berlinghieri Francesco.jpg|thumb|left|''Vida de San Francisco'', de [[Bonaventura Berlinghieri]], 1235.]] [[Ficheru:'The Barnabas Altarpiece', southwestern French or northern Spanish, c. 1275–1350, tempera, oil, and gold on panel, Kimbell Art Museum.jpg|thumb|El denomináu "[[retablu de Bernabé]]" (''Barnabas altarpiece''), d'allugamientu y fecha aldericada (Francia o España, sieglu XIII o XIV). Nun tien de confundir se col [[retablu de San Bernabé]] o ''pala'' de San Bernabé, de [[Botticelli]] (1487).]] [[Ficheru:Saint-Thibault - Retable 1.jpg|thumb|Retablu y ''antependium'' (frente d'altar)<ref>[http://www.louvre.fr/mediaimages/retable-et-antependium-bois-polychrome-debut-du-xive-siecle-saint-thibault-en-auxois-egl Ficha nel Louvre]</ref> del [[prioratu de Saint-Thibault]]<ref>Thorsten Droste: DuMont Kunst-Reiseführer: Burgund. DuMont Buchverlag, Köln 2003, ISBN 3-7701-4166-0, S. 226 - 227. Fonte citada [[:de:St-Thibault de Saint-Thibault]]</ref> (ca. 1330).]] [[Ficheru:14th-century unknown painters - Retable of St Christopher - WGA24044.jpg|thumb|Retablu de San Cristóbal, procedente d'un monesteriu rioxanu (sieglu XIV).]] [[Ficheru:San Giovenale Masaccio.jpg|thumb|''[[Trípticu de San Juvenal]]'', de [[Masaccio]] (1422), obra de mocedá d'unu de los pintores de la primer Renacencia italiana, respuende dafechu a les convenciones gótiques.]] La rellumanza del monacato, la pujanza de les ciudaes y la crecedera poblacional y económicu que se dio n'Europa a partir del sieglu XI fixeron que los templos tuvieren qu'afaese con cuenta de dar cabida a un mayor númberu de fieles, satisfaer los deseos de patrociniu de la élite y amosar la riqueza d'una sociedá na que la relixón rexía tolos aspeutos de la vida. A partir del [[sieglu XII]] surde'l [[arte góticu]]; l'[[arquiteutura gótica|arquiteutura]] adquier dimensiones colosales y una gran complexidá constructiva, y tantu [[pintura gótica|pintura]] como [[escultura gótica|escultura]], a demanda d'una sociedá amiga del luxu y la ostentación, cobren un gran desenvolvimientu. Otru factor de cambéu foi l'apaición de les [[órdenes mendicantes]], que defendíen una relixosidá más emotiva y cercana al fiel, al empar que s'esmolecíen pola enseñanza y la doctrina. Como nel Románicu, grandes ciclos narrativos siguíen esculpiéndose nes portaes d'ilesies y catedrales; pero la decoración interior va a sufir una mayor tresformamientu: los vitrales, qu'ocupen los grandes baldíos abiertos nos murios gracies a les nueves téuniques constructives, ilustrar con representaciones sagraes; y la nueva amplitú y lluminosidá de los templos dexa la meyor contemplación de les imáxenes partíes poles numberoses naves y capiyes, que cumplíen la función d'espacios corporativos pa les instituciones que les encargaben ([[gremiu|gremios]], [[cofradería|cofraderíes]] y [[estamentos privilexaos|families aristocrátiques]]), convertíes en mecenes artísticos. Les nueves práutiques piadoses riquíen un númberu cada vez mayor d'oxetos sagraos cada vez más suntuosos y visibles. Intensificóse'l cultu a les [[reliquia|reliquies]] y a les imáxenes de santos, consideraes un preséu pervalible pa la evanxelización. Ye nesi contestu onde surdieron los primeros retablos, primero como tables rectangulares con imáxenes de modestu tamañu (como'l [[retablu de Westminster]], de 1x3 metros, o'l [[retablu de Bernabé]], de 1x1,5 metros), dacuando a xuegu col frontal d'altar (como asocede n'unu de los exemplos más antiguos calteníos: el de la ilesia del [[monesteriu de Santa María de Mave]], [[Provincia de Palencia|Palencia]]), depués articulaes y abatibles, de forma cada vez más complexa (dípticos, trípticos, polípticos como'l llamáu "[[Polípticu de Gante]]"), o bien realizaos con materiales preciosos (los de la [[catedral de Girona]], el ''[[altare argenteo di San Jacopo]]''<ref>''La scheda ufficiale di catalogo''. Fonte citada en [[:it:Altare argenteo di San Jacopo]]</ref> de la [[Catedral de Pistoia]]<ref>''Descrizione dell'internu della Cattedrale''. Fonte citada en [[:it:Cattedrale di San Zeno]]</ref> o la ''[[Pala d'Oru]]'' de la [[Basílica de San Marcos]] de [[Venecia]]).<ref>Pierre-Yves Le Pogam, [https://books.google.es/books?id=kxYYAQAAMAAJ&q=LES+PREMIERS+RETABLES,+XIIe-DEBÚ+DU+XVe+SIECLE:+UNE+MISE+EN+SCENE+DU+SACRE&dq=LES+PREMIERS+RETABLES,+XIIe-DEBÚ+DU+XVe+SIECLE:+UNE+MISE+EN+SCENE+DU+SACRE&hl=en&sa=X&ei=76-XUb_AGqzX7AaU44GwAw&ved=0CC4Q6AEwAA ''Les premiers retables (XIIe-début du XVe siècle): une mise en scène du sacré''], Musée du Louvre, 2009, ISBN 88-89854-32-4</ref><ref>[http://www.bridgeman.co.uk/asset/1713/English-School-14th-century/Retable-depicting-the-Crucifixion-with-Eight-Saint?search_context=%7B%22url%22%3A%22%5C%2Fsearch%5C%2Fcategory%5C%2FChristianity%253A-Saints%5C%2F1286%22%2C%22num_results%22%3A7673%2C%22search_type%22%3A%22category_assets%22%2C%22category_id%22%3A%221286%22%2C%22item_index%22%3A30%7D Retable depicting the Crucifixion with Eight Saints, c.1300]</ref> Nun primer momentu, los retablos nun abandonaron del tol so [[arte mueble|calter mueble]] o plegable, y ye posible que munchos fueren utilizaos en [[procesión|procesiones]] y otru tipu d'actos públicos qu'esixíen el so treslladáu fora del ámbitu del templu, como asocedía colos dípticos devocionales o los [[iconu|iconos]] de calter domésticu y priváu. Sicasí, adulces los retablos fueron faciéndose más grandes y estables, por culpa de que teníen de destacar casi siempres nes dimensiones colosales d'abadíes o catedrales. La retablística consolidar en tola cristiandá llatina de la Baxa Edá Media (un vastu espaciu -d'Islandia a Xipre- percorríu por múltiples conexones ya influencies mutues y variantes locales -de la ''pala'' italiana al ''flügelaltar'' centroeuropéu-)<ref>J. Y. Justin, Y. A. Kroesen, Victor Michael Schmidt (eds.) [https://books.google.es/books?id=ml7rSAAACAAJ&dq=The+Altar+and+Its+Environment,+1150-1400&hl=en&sa=X&ei=vEGXUbzKLOf07Aa-14HYCA&ved=0CC4Q6AEwAA ''The Altar and Its Environment: 1150 - 1400''], Brepols, 2009, ISBN 2-503-53044-3 (ye publicación de les comunicaciones d'un simposio que tuvo llugar en Groningen en 2006).</ref> como un [[xéneru artísticu]] puxante y creativu, que cuntaba con importantes artistes especializaos nes distintes especialidaes necesaries pal so diseñu y execución. <center> <gallery> Archivu:Pala D'OroII.jpg|La llamada ''[[Pala d'Oru|Pala d'oru]]'' de la [[Catedral de San Marcos]] (Venecia). Encargada a orfebres bizantinos nel sieglu X, foi ampliada nos sieglos posteriores. Archivu:Westminster Retable.jpg|Detalle del [[retablu de Westminster]] (ca. 1270).<ref>Binski, Paul ; Ann Massing (eds); The Westminster Retable: History, Technique, Conservation, Turnhout: Harvey Miller, 2008, ISBN 978-1-905375-28-8. Fonte citada en [[:en:Westminster Retable]]</ref> Altare argenteo di San Jacopo 01.jpg|El ''altare argenteo'' de la Catedral de San Zenón (Pistoia). Encargada en 1287, foi oxetu de socesives ampliaciones hasta 1456. Archivu:Burgos - Catedral 049 - Capilla de San Nicolas.jpg|El [[retablu de Santa María de Mave]] (enriba -embaxo, el frente d'altar-), anguaño calteníu na capiya de San Nicolás de la [[Catedral de Burgos]]. El so datación ye bien imprecisa (sieglos XIII-XIV).<ref>[http://aguilardecampoo.es/index.php/municipio/pueblo-o-entidaes-menores/barrios-de-aguilar-de-campoo/santa-maria-de-mave/ Santa María de Mave] na web oficial d'Aguilar de Campóo.</ref> Archivu:Mave - Monasterio de Santa Maria la Real 05.jpg|''Virxe col Neñu'', primeramente parte del mesmu retablu, que permanez na ilesia del [[monesteriu de Santa María de Mave]].<ref>Aguilar de Campóo, web cit.</ref> </gallery> </center> El material más emplegáu foi la madera, casi siempres [[pan d'oru dorada]] y [[policromada]], anque nun falten exemplos en madera vista o otros materiales (plata o tou tipu de piedres). Les variantes rexonales faen difícil una clasificación uniforme; por casu, n'[[Reinu d'Aragón|Aragón]], dende'l sieglu XIV tomaron una peculiar forma d'espositor eucarísticu, realizaos casi siempres en [[alabastru]]. El retablu góticu suel presentar una apariencia marcadamente xeométrica, colos encasamentos linealmente dispuestos y ocupaos por pintures o escultures. Munchos d'ellos tomen la forma del [[ábside]] nel que s'asitien (como'l mayor de la [[catedral Vieya de Salamanca]]), anque ye más común l'esquema cuadrangular con un saliente na parte cimera a manera de remate (l'escayu o [[áticu (arquiteutura)|áticu]]), que primeramente tomaba la forma d'unu o dellos [[gablete]]s. La contorna del retablu solía tar percorríu por una moldura bien resaltada (el [[guardapolvo (arquiteutura)|guardapolvo]]). Utilizábense abondosamente los elementos decorativos de l'arquiteutura gótica, enmarcando les figures (fuean pintures, relieves o imáxenes de bultu) por aciu [[doselete]]s o [[chambrana|chambranes]],<ref>El DRAE recueye la so etimoloxía del francés antiguu ''chambrande'', y dos acepciones: ''cada unu de los travesales que xunen ente sigo les partes d'una siella, d'una mesa o d'otru mueble, pa da-yos mayor seguridá''; y, como términu arquiteutónicu, ''llabor o adornu de piedra o madera, que se pon alredor de les puertes, ventanes, chimenees, etc.''</ref> y [[pináculos]], [[crestería|cresteríes]], [[florones]] y otros elementos ocupando'l restu del espaciu (''[[horror vacui]]''). Foi habitual tamién la introducción d'elementos [[heráldicu|heráldicos]] o inclusive la inclusión de semeyes de los [[comitente]]s (davezu, en posición [[orante]]). Col tiempu foise estableciendo la separación ente'l cuerpu del retablu puramente dichu y el bancu o [[predela]] sobre'l que se sofita; y dientro d'aquél, la configuración en cuerpos y cais. Los retablos ganaron en dimensiones, complexidá y luxu, hasta convertise n'enormes estructures profusamente decoraes. Resultaron aparentes pa la narración de los ciclos de la vida de Cristu, la Virxe o'l santu a quien l'altar dedicábase. La presencia de numberoses imáxenes, advocaciones o reliquies dientro d'un mesmu templu xustificó la multiplicación de capiyes, altares y retablos. El de la capiya mayor o presbiteriu, focu d'atraición principal, denominar "retablu mayor", ente que los asitiaos a lo llargo de murios llaterales, [[trasepto]] y [[girola]] reciben la denominación de "retablos llaterales" o "retablos menores". === Fachaes-retablo === La retablística de los sieglos XV y XVI algamó un desenvolvimientu estraordinariu nos [[reinos cristianos de la península ibérica]], onde a les carauterístiques xenerales del estilu góticu sumáronse-y les específiques tantu del [[primitivos flamencos|góticu flamencu]] (les rellaciones comerciales y polítiques con Flandes yeren especialmente intenses) como del [[góticu italianu]]<ref>Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, I tempi dell'arte, volume 1, Bompiani, Milano 1999. Fonte citada en [[:it:Gotico italianu]]</ref> por otru, y les influencies locales del [[arte mudéxar]]. La mesma arquiteutura reflexa la importancia qu'algamaren los retablos, al proyeutar les convenciones del so diseñu nes [[fachada|fachaes]] principales de los templos (ya inclusive d'otru tipu d'edificios), cola tipoloxía denominada "[[fachada-retablo]]" (nun tien de confundir se con un conceutu confluyente, el de [[fachada-telón]]),<ref>[http://arte-y-arquiteutura.glosario.net/construccion-y-arquiteutura/fachada-tel%F3n-7056.html Fachada telón] en glosariu.net El conceutu ye bien anterior a la Edá Moderna, anque románicu y góticu optaron por otres soluciones: ''L'amenorgamientu de la catedral doble a una sola, la desapaición del bautisteriu, la presión de los fieles, tomar en considerancia de les demandes d'un cleru que se declara observante de la reforma gregoriana... la nave, ocupada en parte por altares, foi estenada y los altares treslladar al este, a les capiyes abiertes sobre'l [[deambulatorio]]. De primeres el deambulatorio yera un pasiellu escurríu por [[Gregorio Magno]] pa circular alredor de les [[Basílica de San Pedro|reliquies de San Pedro en Roma]] (hacia l'añu 600)... La catedral tópase estremada en tres espacio siguiendo un esquema que s'enllarga hasta Trento... altar... coru... fieles. Coles mesmes el cleru tomó importancia de los accesos, polo que se va anovar la parte de la fachada occidental. [[Adalberón]]... ordenó suprimir la masa occidental de la [[catedral de Reims]]... adoptándose diverses fórmules: fachada telón nel oeste, fachada harmónica en Normandía, que ye la que terminará per imponer se ([[catedral de Bayeux|Bayeux]], [[catedral de Canterbury|Canterbury]], [[catedral de Chichester|Chichester]])''. [[Jacques Le Goff]] (ed.), [https://books.google.es/books?id=LHWMKZUpgPAC&pg=PA132&lpg=PA132&dq=%22fachada+tel%C3%B3n%22&source=bl&ots=XQLmowPdHF&sig=PLee_aCwXqNghMMj64XBcpafVOE&hl=es&sa=X&ei=83CTUeuvGK2f7gan0oC4DQ&ved=0CHIQ6AEwDg#v=onepage&q=%22fachada%20tel%C3%B3n%22&f=false ''Diccionariu razonáu del Occidente medieval''], pg. 132.</ref> que s'enllargó na [[arquiteutura española]] del [[arquiteutura de la Renacencia n'España|Renacimientu]] y el [[arquiteutura del Barrocu n'España|Barrocu]] y l'[[arquiteutura colonial]] d'América. Pa la nueva concepción de les [[portada (arquiteutura)|portaes]], el momentu clave foi la superación de la concepción románico y gótico clásica de les portaes [[abocinamiento|abocinadas]] d'[[arquivolta|arquivoltes]] y [[tímpanu (arquiteutura)|tímpanos]] con decoración escultórica, que s'alteria sustancialmente na arquiteutura [[hispanu-flamenca]] de la segunda metá del sieglu XV.<ref>* Mariano Torreño Calatayud, ''Fachaes-retablo manieristes valencianes, 2009, ISBN 84-691-9269-8'' * Alenka Castañeda Cerezo, David L. Jickling, ''Los santos nes fachaes-retablu d'Antigua'', Casa del Sol, 2002 * [http://www.slideshare.net/jlvilser/arte-barroco-5-espaa-fachaes Arte barrocu español - Arquiteutura - Fachaes-retablo] (presentación)</ref><ref> <gallery> Archivu:Vendome03.jpg|[[Abadía de la Trinidá de Vendome]], d'estilu [[góticu flamíxeru]] -Base Mérimée, ministère français de la Culture, fonte citada en [[:fr:Abbaye de la Trinité de Vendôme]]- Archivu:Porte latérale, cathédrale de Rodez, Aveyron (8356570179).jpg|Puerta llateral de la [[catedral de Rodez]] -L. Bion de Marlavagne, Histoire de la cathédrale de Rodez, Rodez, 1875 ; p. 423, fonte citada en [[:fr:Cathédrale Notre-Dame de Rodez]]- Archivu:0 Onze-Lieve-Vrouwekathedraal - Antwerp (3).JPG|Portada de la [[Catedral d'Amberes]] (1352-1521), d'estilu [[góticu de Brabante]] -Cammaerts, Emile. Belgium, From the Roman Invasion to the Present Day. T. Fisher Unwin Ltd, London, 1921, fonte citada en [[:fr:Brabantine Gothic]]-, definíu en [[Ducáu de Brabante|Brabante]] dende mediaos del sieglu XIV y más sobriu que'l flamíxeru. Archivu:Sint Sulpitiuskerk, hoofdingang - Diest - 20318311 - RCE.jpg|Portada de la ilesia de San Sulpicio de [[Diest]] (1321-1534)-C. Belien, Diest De Sint-Sulpitiuskerk te Diest, een Parel van Brabantse kerkelijke Bouwkunst, fonte citada en [[:nl:Sint-Sulpitiuskerk (Diest)]]- Archivu:Hôtel de ville de Bruxelles - Portail 1.JPG|Portada del [[conceyu de Bruxeles]] (bien restauráu nel sieglu XIX). Archivu:Capilla de Santiago. Catedral de Toledo.jpg|[[Catedral de Toledo#Capiya de Santiago|Capiya de Santiago de la Catedral de Toledo]], de [[Hannequin de Bruxeles]]. Reparar la coherencia estilística ente trazar arquitectónica y el retablu. Archivu:Master of Arguis - Exterior of a Triptych with Saints Lawrence and Leonard - Walters 37868 - Interior.jpg|Trípticu colos santos Lorenzo y Leonardo, del [[Maestru de Arguis]] (ca. 1450). Reparar la reproducción d'estructures y elementos arquiteutónicos. Archivu:French - Tabernacle Door - Walters 52103.jpg|Puerta de tabernáculo (ca. 1500). Archivu:Catedral de Toledo Puerta de los Leones.JPG|[[Catedral de Toledo#Puerta de los Lleones|Puerta de los Lleones de la Catedral de Toledo]], de [[Hannequin de Bruxeles]], [[Egas Cueman]], [[Pedro Gua|Pedro]], [[Juan Guas]] y [[Juan Alemán]] (1460-1466). Archivu:Casa del Cordón (Puerta).jpg|[[Casa del Gordón (Burgos)]], de [[Juan de Colonia|Juan]] y [[Simón de Colonia]] (1476). Archivu:San Juan de los Reyes. Portada.jpg|Portada de la Verónica de [[San Juan de los Reis]] (Toledo), de [[Juan Guas]] (1476-1495). Archivu:Guadalajara - Palacio del Duque del Infantado 3.jpg|[[Palaciu del Infantado]] (Guadalaxara), de [[Juan Guas]] (1483). Archivu:ColmenarViejo Basilica Asuncion Nstra Sra Portal view.jpg|Fachada de la [[Basílica de l'Asunción de La nuesa Señora (Colmenar Viejo)]], de [[Juan Guas]] y [[Hannequin de Cuéllar]] (ca. 1492-1500). Archivu:Alcalá de Henares - Catedral Magistral de los Santos Justo y Pastor 4.jpg|Fachada de la [[Catedral d'Alcalá de Henares|Maxistral de los Santos Neños]] d'Alcalá de Henares, d'[[Antón Egas|Antón]] y [[Enrique Egas]] (1497-1519). Archivu:PuertaLateralIglesiaDeLaMagdalenaTorrelaguna-rectangular.jpg|Portada de la [[Ilesia de la Madalena (Torrelaguna)]], de Juan de Cisniega y Juan Calderón. Archivu:Valladolid San Gregorio 20080815.jpg|Fachada del [[Colexu de San Gregorio]] de la Universidá de Valladolid (ca. 1496). Archivu:Fachada de la Iglesia de San Pablo.jpg|Fachada de la [[ilesia conventual de San Pablo (Valladolid)]], de [[Simón de Colonia]] (ca. 1500). Archivu:Salamanca - Casa de las Muertes 1.jpg|[[Casa de les Muertes]] (Salmanca), de [[Juan d'Álava]] (ca. 1500).-[https://books.google.es/books?id=dx8D0ut85IMC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=%22fachada+tel%C3%B3n%22&source=bl&ots=bZFvorTFZ1&sig=KLGOnRYB1F8o50h8x5K6iwKarGU&hl=es&sa=X&ei=83CTUeuvGK2f7gan0oC4DQ&ved=0CGYQ6AEwCw#v=onepage&q=%22fachada%20tel%C3%B3n%22&f=false ''El Sieglu de fray Luis de León, Salamanca y la Renacencia''], esposición, Universidá de Salamanca, pg. 42- Archivu:Santa María la Real - Aranda de Duero - portada gótica 20-07-07 1242.jpg|[[Ilesia de Santa María la Real (Aranda de Duero)]], de [[Simón de Colonia]], [[Juan de Gumas]], [[Juan de Nóveda]] y [[Francisco de Colonia]] (ca. 1500-1515). Archivu:Hospital Real de Santiago de Compostela. Portada.jpg|Fachada del [[hospital de los Reis Católicos]] (Santiago), d'[[Enrique Egas]] (1501-1511). Archivu:Portada de Santa Engracia.jpg|Portada de la [[ilesia basílica de Santa Engracia (Zaragoza)]], de [[Gil Morlanes el Viejo)]] (1514). Archivu:San Marcos frontal.jpg|Fachada del [[conventu de San Marcos (Llión)|hospital de San Marcos]] (Llión), 1515. Archivu:Iglesia de Santo Tomás - Portada.jpg|Portada de la [[ilesia de Santu Tomás (Haro)]], de [[Felipe Bigarny]], 1516-1519. Archivu:Burgos - Catedral 192 - Puerta de la Pellejeria.jpg|[[Catedral de Burgos#Puerta de la Pellejería|Puerta de la Pellejería de la Catedral de Burgos]], de [[Francisco de Colonia]] (1516-1523). Archivu:Universität Salamanca.JPG|Fachada de les [[Escueles Mayores|Escueles Mayores de la Universidá de Salamanca]] (ca. 1520-1530). Archivu:Sao Joao Baptista Tomar 77b.jpg|Ilesia de San Xuan Bautista de [[Tomar]] (estilu [[manuelino]]) Archivu:Igreja Matriz da Golega 96a.jpg|Ilesia de [[Golega]], de [[Diogo Boitaca]] (ca. 1530, del mesmu estilu). Archivu:Universidad d'Alcalá de Henares, España (13).JPG|[[Colexu Mayor de San Ildefonso]] (Alcalá de Henares), de [[Rodrigo Gil de Hontañón]] (1537-1553). Archivu:Portada iglesia Isla.jpg|Fachada de la [[ilesia de Santuyano y Santa Basilisa (Isla)]]. Archivu:Iglesia de Vistabella del Maestrazgo.JPG|Fachada de la [[ilesia de l'Asunción de La nuesa Señora (Vistabella del Maestrazgo)]]. Archivu:Burgos - Arco de Santa Maria 11.JPG|[[Arcu de Santa María]] (Burgos), de [[Juan de Vallina]] y [[Francisco de Colonia]] (1536-1553). Archivu:Ayerbe - Iglesia de San Pedro 1.JPG|[[Ilesia de San Pedro (Ayerbe)]] (1543-1548). Archivu:PPuerta-de-la-Universidad.jpg|[[Conventu de Santu Domingu (Orihuela)]] (1553-1646) Archivu:Iglesia San Esteban Salamanca.jpg|[[Conventu de San Esteban (Salamanca)]], de [[Juan Riberu de Rada]] (1590-1592). Archivu:Monestir de Sant Miquel dels Reis, 2006.JPG|Fachada del [[Monesteriu de San Miguel de los Reis]] de Valencia.-Francisco Juan Vidal, [https://books.google.es/books?id=-VrfZBNIrokC&pg=PA45&dq=%22fachada-retablo%22&hl=en&sa=X&ei=Y997UcCOJoGjhgefqYD4Dg&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=%22fachada-retablo%22&f=false ''Valor barrocu: l'arquiteutura valenciana''], pg. 45- Archivu:Façana retaule de l'església de l'Assumpció de Llíria.JPG|Ilesia de l'Asunción ([[Llíria]]), de [[Tomes Lleonard]] y [[Raimundo Capuz]] (1627-1672). Archivu:Portada Basílica Elche.JPG|[[Basílica Menor de Santa María d'Elx]], de [[Nicolás de Bussy]] (1680-1682). Archivu:Fac retab guevara.JPG|[[Palaciu de Guevara]] (Lorca, 1694). Archivu:Portal barroco del Museo de Historia de Madrid.jpg|[[Real Hospiciu de San Fernando]] (Madrid), de [[Pedro de Ribera]] (1726). Archivu:20070415 - Monasterio de Uclés - Entrada principal.jpg|Fachada del [[Monesteriu de Uclés]], de Pedro de Ribera (1735). Archivu:Alacant, portada de l'església de Santa Maria, 1858, J. Laurent.jpg|[[Basílica de Santa María (Alicante)]], de [[Galardonen Villanueva]] (1721). -[https://books.google.es/books?id=N5xcLr70YssC&pg=PA211&lpg=PA211&dq=Retablu+de+la+bas%C3%ADlica+de+Santa+Mar%C3%ADa+(Alicante),&source=bl&ots=9AyUwVxEAB&sig=xMZrxPcLSWsm_DncpyTtB5_BmNk&hl=es&sa=X&ei=a7SbUf6vOKKP7AbEhIGoBA&ved=0CDIQ6AEwATgK#v=onepage&q=Retablu%20de%20la%20bas%C3%ADlica%20de%20Santa%20Mar%C3%ADa%20(Alicante)%2C&f=false ''Los sieglos del Barrocu''], pg. 211- Archivu:Catedral de Murcia fachada..jpg|Fachada de la [[Catedral de Murcia]], de [[Jaime Bort]] (1737-1754). Archivu:Dosaigues porta.jpg|Fachada del [[palaciu del Marqués de Dos Aguas]] (Valencia), d'[[Ignacio Vergara]] y [[Hipólito Rovira]] (ca. 1740). Archivu:Santiago de Compostela - Catedral 03.jpg|[[Fachada del Obradoiro]] de la Catedral de Santiago, de [[Fernando de Cases Novoa]] (ca. 1750). Archivu:Guatemala 176.jpg|Fachada de la [[Catedral de San José (Antigua Guatemala)]].-[https://books.google.es/books?id=M7ux6GrzvygC&pg=PA176&dq=%22fachada-retablo%22&hl=en&sa=X&ei=Y997UcCOJoGjhgefqYD4Dg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=%22fachada-retablo%22&f=false ''Historia xeneral d'España y América''], vol. 9- Archivu:Cathédrale de Cusco Décembre 2007e.jpg|Fachada de la [[Catedral de Cuzco]]. Archivu:Ig valle d.jpg|[[Ilesia parroquial d'El Valle]] (construyida en redol a la fachada-retablu onde primeramente se celebraben los ritos al campu). Archivu:Ruinas de São Paulo.jpg|[[Ilesia de la Madre de Dios (Macáu)]], amiesta al Colexu xesuita de San Pablo de [[Macáu]] 1565 -Cidade do Santu Nome de Deus, Percurso históricu da Igreja em Macáu. Fonte citada en [[:pt:Igreja da Madre de Deus (Macáu)]] </gallery></ref> [[Ficheru:Retaule de sant Vicenç (mestre de Estopanyà).jpg|thumb|left|''[[Retablu de San Vicente (Estopiñán)|Retablu de San Vicente]]'', del [[Maestru de Estopiñán]] o de Estimariu (ca. 1370).]] [[Ficheru:Manresa, Col·legiata Basílica de Santa Maria de Manresa-PM 58861-adjust.jpg|thumb|''[[Retablu del Espíritu Santu]]'' na [[Colexata Basílica de Santa María (Manresa)|''Seu'' de Manresa]], de [[Pere Serra]] (ca. 1394).]] [[Ficheru:Ramon de Mur - Virgin Suckling the Child - Google Art Project.jpg|thumb|left|''Retablu de Cervera'' de [[Ramón de Mur]] (1415-1419).]] [[Ficheru:Francesc Comes - Saint John the Baptist, Annunciation, Crucifixion and Saint Catherine of Alexandria - Google Art Project.jpg|thumb|Retablu de [[Francesc Comes]] (Mallorca, ca. 1400).]] [[Ficheru:Jorge Inglés Retablo de San Jerónimo lou.JPG|thumb|''[[Retablu de San Jerónimo]]'', de [[Jorge Inglés]] (mediaos del sieglu XV).<ref>Realizáu pal [[Real Monesteriu de la Mejorada]] (Olmedo), caltiénse anguaño nel [[Muséu Nacional d'Escultura]] (Valladolid)</ref> Ejemplifica los retablos góticos de pequeñu tamañu, con pintures acovecíes por [[doselete]]s y [[chambrana|chambranes]]. Ye llamativa y carauterística la ríxida disposición xeométrica, alcordanza de los dípticos y polípticos devocionales.]] [[Ficheru:Nicolas frances-prado.jpg|thumb|left|''[[Retablu de la vida de la Virxe y de san Francisco]]'', de [[Nicolás Francés]] (1445-1460).<ref>Provién d'una granxa na llocalidá lleonesa de La Bañeza, onde foi adquirida pol Muséu del Prado ente 1930 y 1932. [http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/frances-nicolas/?no_cache=1 Ficha na web del Muséu del Prado]</ref>]] [[Ficheru:Rascafria - Mº Sta Maria Paular 16.JPG|thumb|Retablu mayor de la ilesia del [[Monesteriu de Santa María d'El Paular]], probablemente del taller de [[Juan Guas]] (finales del sieglu XV), d'alabastru policromado.]] [[Ficheru:Retable St Michel et Hippolyte Palau-del-Vidre.JPG|thumb|left|Retablu de los santos Miguel y Hipólito en [[Palau-del-Vidre]], d'[[Arnaud Gassies]] (1454). Conózse-y como "el retablu de los vidreros" (artesanáu que da nome a esa llocalidá).<ref>[[Arnaud Gassies]] foi un pintor nacíu en Perpiñán ([[Rosellón]] -norte de Cataluña, nel reinu de Francia dende'l sieglu XVII-, ca. 1390 - ídem, 1456 o 1458). ''Le retable de Saint-Michel et Saint-Hippolyte commandé par Pierre de Mont Roigt est considéré « retable des verriers ». Ses peintures furent réalisées en 1454 par le peintre Arnaud Gassies qui fut vraisemblablement influencé par le peintre flamand Vaneyck (de nombreux peintres étrangers sont venus dans la région pour exercer dès cette époque là, d'où ces influences nordiques dans la touche de peintres locaux). Le retable de Saint-Jean l'évangéliste, gothique comme le précédent, fut lui aussi réalisé par l'atelier de Gassies en 1461 (son atelier a siguí l'activité, lui même n'a pas pu le réaliser car il est mort en 1458''. ([http://masterpropatrimoinedeperpignan.over-blog.com/article-palau-del-vidre-113865243.html Palau del Vidre]). Marcel Durliat, ''Arnaud Gassies: peintre perpignanais du XVe siècle'', Imprimerie du Midi, 1951. [[:fr:Arnaud Gassies]]</ref>]] [[Ficheru:Pierre Dancart Altarpiece Seville.jpg|thumb|[[Retablu mayor de la Catedral de Sevilla]] (1482-1564).]] [[Ficheru:Santo Domingo de Silos entronizado como obispo, por Bartolomé Bermejo.jpg|thumb|left|Tabla central del ''[[Santu Domingu de Silos (Bartolomé Bermejo)|retablu de Santu Domingu de Silos]]'', de [[Bartolomé Bermejo]] (Daroca, 1474-1477). Representa al santu entronizado nuna estructura en forma de retablu de complexa arquiteutura (compárese col tronu de la Virxe de la Lleche nel retablu de Cervera de Mur -más arriba-), en disposición tridimensional, representada por aciu una perspeutiva inocente.]] [[Ficheru:Catedral Toledo Retablo.jpg|thumb|[[Catedral de Santa María de Toledo#Retablu de la capiya mayor|Retablu mayor de la Catedral de Toledo]] (1497-1504).]] [[Ficheru:Dalmau Mare de Deu dels Consellers.jpg|thumb|left|La ''[[Virxe dels consellers]]'' de [[Lluis Dalmau]] (Barcelona, 1445) presenta una estructura bien similar a la del Santu Domingu de Bermejo, nesti casu dispuesta na redolada arquitectónica propiu de los retablos.]] [[Ficheru:Burgos - Catedral 039 - Capilla de Santa Ana.jpg|thumb|Retablu central de la [[Capiya de Santa Ana de la Catedral de Burgos]], de [[Gil de Siloé]] (1477-1488). Compárese col retablu llateral, obra del so fíu [[Diego de Siloé]], d'estilu platerescu ([[Retablu#Retablu platerescu|na so seición]]).]] [[Ficheru:Fernando Gallego 002.jpg|thumb|left|Retablu de Santa Catalina, de [[Francisco Gallego (pintor)|Francisco Gallego]].]] === Retablos góticos na península ibérica === {{VT|Escultura gótica#Península Ibérica|pintura gótica n'España|arte hispano-flamencu|Góticu isabelín}} Ente los exemplos sobrevivientes, pocos caltiénense nel so allugamientu orixinal. Gran parte fueron treslladaos a los museos diocesanu y provincial, y dalgunos de los más importantes pasaron a formar parte de les coleiciones del [[Muséu Nacional d'Escultura]] (Valladolid), el [[Muséu Nacional d'Arte de Cataluña]] (Barcelona) o'l [[Muséu del Prado]] (Madrid). Bien notables fueron les esposiciones temporales del ciclu ''[[Les Edaes del Home]]''. Como resultancia del [[Estudiu de la historia del arte#Estudios d'historia del arte n'España|espoliu del patrimoniu artísticu español]] (bien intensu ente 1808 y mediaos del sieglu XX) munchos retablos góticos terminaron en coleiciones particulares y en museos estranxeros. Yá con anterioridá lo habitual ye que sufrieren tou tipu d'alteraciones al ser desmontaos por distintos motivos, frecuentemente de resultes de la so sustitución por retablos de dómina renacentista o barroca, y pa la so reutilización en redolaes distintes a aquellos pa los que fueron primeramente diseñaos. Tou ello produció que la mayor parte atópense esvalixaos o s'hayan perdíu total o parcialmente. Les fontes documentales escrites pa estes dómines (relativamente abondoses nos archivos españoles por comparanza a otros casos) fai posible reconstruyir la historia d'un bon númberu de retablos, pero lo más probable ye que pa la gran mayoría nun se llegue a tener nin siquier noticia de la so esistencia. Destaquen, por orde cronolóxicu:<ref>* María del Carmen Lacarra Ducay (coord.) [http://dialnet.unirioja.es/servlet/libro?codigo=2491 ''Retablos esculpíos n'Aragón: del Góticu al Barrocu''], Institución Fernando'l Católicu. * Matilde Miquel, [https://books.google.es/books?id=inrzesrufs4C&printsec=frontcover&dq=Aspeutos+t%C3%A9cnicos+y+conservativos+del retablu barrocu+valencianu&hl=es&sa=X&ei=Y9RuUZXkPM-DhQes0oCgCA&ved=0CEEQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false ''Retablos, prestíu y dinero - Talleres y mercáu de pintura na Valencia del góticu internacional''] * Judith Berg Sobré, [https://books.google.es/books/about/Behind_the_altar_table.html?id=-pwxAQAAIAAJ&redir_esc=y ''Behind the altar table: the development of the painted retable in Spain, 1350-1500''], University of Missouri Press, 1989, ISBN 0-8262-0696-4 </ref> * El retablu mayor de la [[Catedral de Girona]], realizáu en plata, formando ventiséis compartimientos con figures de relieve, del sieglu XIV.<ref>Francesca Español, [http://aar-iec.blogspot.com.es/2011/12/19-12-2011-conferencia-dra-francesca.html ''L'escenari litúrgic de la catedral de Girona: un patrimoni moble desmantellat?''] (conferencia, 19-12-2011). [http://www.catedraldegirona.org/visita/esp/visita/nau/index.html Fotografía antigua, na web oficial]. Vease la imaxe disponible en Commons: el retablu, de bien pequeñu tamañu en comparanza coles dimensiones del templu, ta so un baldaquino y tres les rexes que delimitan la zona del altar. <gallery> Archivu:Catedral de Girona. Cabecera.jpg </gallery> </ref> * L'antiguu retablu mayor de la [[Catedral de Barcelona]], d'estructura fundamentalmente arquitectónica (1356-1367, modificáu nos sieglos XV y XVI -la so imaxe central, un apóstol Santiago, añader al treslladase'l retablu a la ilesia de San Jaume de la mesma ciudá, en 1971-).<ref>Juan Bassegoda Nonell, [https://books.google.es/books?id=psNOkGDGeZwC&pg=PA62&lpg=PA62&dq=retablo+catedral+barcelona+jaume&source=bl&ots=NdUxIcngeT&sig=CdzhdN_AVGjEO-TPRcGCMKgE3yQ&hl=es&sa=X&ei=SlJ6UZivOcmShQe3uYGYDQ&ved=0CG4Q6AEwCQ#v=onepage&q=retablu%20catedral%20barcelona%20jaume&f=false La catedral de Barcelona: la so restauración 1968-1972], pg. 62.</ref> * El [[retablu de San Cristóbal]] (sieglu XIV), procedente d'un monesteriu rioxanu.<ref>''Pequeñu retablu estremáu en trés calles y tres cuerpo dedicáu a [[Cristóbal de Licia|San Cristóbal]], proteutor contra la muerte súbita, qu'ocupa la cai central, rematada pola Crucifixón.... Nes cais llaterales apaecen escenes de les vides y martirios d'otros santos: San Pedro, San Blas y San Millán, identificaos colos sos nomes nes moldures que los dixebren, y un ánxel turiferario -portador d'un incensariu- nel remate.... Perteneciente al estilu francogótico o góticu llinial, propiu de la pintura castellana del sieglu XIV... D'orixe desconocíu, supónse qu'esti retablu pudo venir de un monesteriu benedictín rioxanu al incluyir una escena de la vida de San Millán. El lleón y el castiellu que se repiten nes llendes de la obra simbolicen los reinos de Castiella y Llión, y suxeren que la obra pudo ser destinada a una fundación Real''. [http://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/retablu-de-san-cristobal/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> * El [[retablu de Santu Domingu de Tamarite de Llitera]] (segundu terciu del sieglu XIV).<ref>[http://arte-paisaje.blogspot.com.es/2012/04/retablu-de-santo-domingo-de-guzman.html Retablu de Santu Domingu de Guzmán (Tamarite de Llitera) -fotografíes-]. Gemma Malé, [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2788267 ''Nueves aportaciones sobre'l retablu de Santu Domingu de Tamarite de Llitera - iconografía, orixe, promoción y datación''], Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte, ISSN 1130-5517, Nº 20, 2008, páxs. 37-52</ref> * Los debíos al [[Maestru de Estopiñán|Maestru de Estimariu]] o de Estopiñán (activu na Corona d'Aragón ente 1360 y 1380 -la so identidá y procedencia ye oxetu d'alderique-), como'l [[Retablu de San Vicente (Estopiñán)|retablu de San Vicente]] y les [[tables de Santa Lucía]].<ref>[http://arteinternacional.blogspot.com.es/2009_09_20_archive.html PINTURA GÓTICA ESPAÑOLA S. XIV: MAESTRU DE ESTIUMARIU]</ref> * Los debíos a [[Andrés Marzal de Sax]] (Marçal de Sas -probablemente procedente de Saxonia-), introductor del [[góticu internacional]] centroeuropéu n'España (activu en Valencia ente 1393 y 1410). Atribúyese-y tradicionalmente el "[[gran retablu de San Jorge]]" pintáu pa la Hermandá del Centenar de la Ploma, anque anguaño alderícase l'atribución, teniendo d'asignase a un "[[Maestru del Centenar]]".<ref>[http://collections.vam.ac.uk/item/O17807/altarpiece-of-st-george-oil-painting-master-of-the/ Ficha nel Victoria and Albert Museum] <gallery> Archivu:Retaule de sant Jordi - Xèrica.JPG|Retablu de San Jorge (Jérica) -nun tien de confundir se col del Centenar de la Ploma-, de Marzal de Sax. </gallery> </ref> * Los debíos a [[Pere Serra]], como'l [[retablu del Espíritu Santu]] de la ''Seu'' de Manresa (ca. 1394) y el retablu de Tolos Santos del [[monesteriu de Sant Cugat]] (1375).<ref>''La llucha de sieglu y mediu ente la escala diminuta del retablu trecentísta italianu y les grandes proporciones del retablu góticu español, con fracasos tan manifiestos como'l retablu de Dello Delli, y esperiencies tan interesantes como les de Sant Cugat del Vallès o de Nicolás Francés'' ([https://books.google.es/books?id=oadMAAAAYAAJ&q=%22RETABLU+G%C3%93TICO+ESPA%C3%91OL%22&dq=%22RETABLU+G%C3%93TICO+ESPA%C3%91OL%22&hl=en&sa=X&ei=f4F7Ub6iK8Ty7Aa_oYCgBA&ved=0CDQQ6AEwAQ ''Alejo Fernández''], en ''Archivu español d'arte'', vol. 16, nos. 55-57, pg. 133) </ref> * El [[retablu de Quejana]] (1397).<ref>[http://aprendersociales.blogspot.com.es/2008/09/el retablu-de-quejana.html El retablu de Quejana]</ref> * Los debíos a [[Gherardo Starnina]] (retablu de la capiya del Salvador de la Catedral de Toledo -1395-, [[retablu de frai Bonifacio Ferrer]], Valencia, 1398-1401). * El [[retablu del arzobispu don Sancho de Rojas]] (1415-1420),<ref>[http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/retablo-del arzobispu-don-sancho-de-coloraes-rodriguez-de-toledo/?no_cache=1 Ficha na web del Prado]</ref> procedente del [[Ilesia del monesteriu de San Benitu'l Real|Monesteriu de san Benitu de Valladolid]], atribuyíu a [[Juan Rodríguez de Toledo]] (que probablemente recibió la influencia de pintores italianos como Starnina).<ref>[http://www.museodelprado.es/coleccion/galeria-on-line/galeria-on-line/obra/retablu-del arzobispu-don-sancho-de-coloraes/ Ficha na web del Muséu del Prado]</ref> * El [[Catedral Vieya de Salamanca#El retablu mayor|retablu mayor de la Catedral Vieya de Salamanca]], de [[Nicolás Florentino]] y [[Dello Delli]] (1430-1450). * L'antiguu retablu mayor de la [[Catedral de Llión]], güei esmanteláu, de [[Nicolás Francés]] (ca. 1434).<ref>''Caltiénense cinco tables grandes y ventidós tablitas de les entrecalles'' ([http://www.museodelprado.es/enciclopedia/enciclopedia-on-line/voz/frances-nicolas/?no_cache=1 ficha na web del Muséu del Prado]).</ref> * El [[retablu mayor de la Seo]] (Zaragoza, 1434-1480), de [[Pere Johan]] y [[Hans de Suabia]], talláu n'alabastru. * Los debíos a [[Bernat Martorell]], que desenvolvió un estensu llabor retablística a mediaos del sieglu XV (''[[Retablu de la Tresfiguración]]'' de la Catedral de Barcelona, ''[[Retablu de los santos Juanes]]'' de Vinaixa, ''Retablu de San Miguel'' de la Pobla de Cervoles, ''Retablu de San Pedro'' de [[Púbol]], ''Retablu de Santa María Madalena'' de Perella, ''Retablu de San Vicente'' de Menàrguens, etc.) * El retablu de la capiya de la [[Casa de la Ciudá de Barcelona]], del pintor [[Lluis Dalmau]] y el carpinteru [[Francesc Gomar]] (1443-1445). Namái se caltién el panel principal, denomináu ''[[Virxe dels Consellers]]''. * El [[retablu de Peralta del Sal]] (1450-1456), de [[Jaume Ferrer]] y [[Pedro García de Benavarre]], interpretáu como de transición ente'l [[góticu internacional]] y la influyencia de los [[primitivos flamencos]] (concretamente de [[Robert Campin]]).<ref>[http://www.ruizquesada.com/index.php/retrotabulum/90-retrotabulum-7 Artículu en ''Retrotabulum'']. [http://cultura.elpais.com/cultura/2013/05/03/actualidad/1367611480_695092.html Artículu n'El País]. [https://elpais.com/elpais/2013/05/03/media/1367615002_594419.html Reconstrucción n'El País].</ref> * Los debíos a [[Nuno Gonçalves]] ("[[paneles de Avis]]" o "[[paneles de San Vicente de Fora|de San Vicente de Fora]]", ca. 1470)<ref>Vos Painéis de Avis, de Nuno Gonçalves. Fonte citada en [[:pt:Painéis de São Vicente de Fora]]</ref> y a los llamaos "[[primitivos portugueses]]" (vease tamién [[Góticu portugués#Pintura]]). * El retablu de la ilesia de Santu Domingu de Silos de [[Daroca]], con tabla central de [[Bartolomé Bermejo]] y el restu de [[Martín Bernat]] (1474-1477). Anguaño desmontáu, [[Santu Domingu de Silos (Bartolomé Bermejo)|la tabla de Bermejo]] ye una de les obres más destacaes del Muséu del Prado. * Los debíos a [[Fernando Gallego]], que desenvolvió un estensu llabor retablística a finales del sieglu XV (retablos de la [[Catedral de Zamora]] -el ''retablu de San Ildefonso'' y el retablu mayor, güei disgregado nes "[[tables de Arcenillas]]"-,<ref>{{Cita web |url=http://www.citzamora.com/ARCENILLAS/indextablas_arcenillas.htm |títulu=Tables de Arcenillas |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161021212128/http://www.citzamora.com/ARCENILLAS/indextablas_arcenillas.htm |fechaarchivu=2016-10-21 }}</ref> retablu de la [[Catedral de Ciudad Rodrigo]], retablu de Santa María la Mayor de Trujillo, retablu de la ilesia de l'Asunción d'El Campu de Peñaranda, etc.) * El [[retablu mayor de la Catedral de Sevilla]], consideráu unu de los más grandes de la cristiandá, realizáu nun dilatáu periodu (ente 1482 y 1564) por [[Pedro Dancart]], el [[Maestru Marcu]], [[Pedro Millán]], [[Jorge Fernández Alemán]], [[Roque Balduque]], [[Juan Bautista Vázquez el Viejo]] y [[Pedro de Heredia (escultor)|Pedro de Heredia]]. * El [[retablu d'Isabel la Católica|retablu]], [[oratoriu d'Isabel la Católica oratoriu]] o [[polípticu d'Isabel la Católica]] (ca. 1496-1504), de [[Juan de Flandes]] y [[Michael Sittow]] (''Melchior Alemán''), un retablu devocional portátil, güei desmontáu, del que se caltienen ventiocho tables de los cuarenta y siete orixinales, onde se desenvolvía'l ciclu de les vides de la Virxe y Cristu. * El retablu mayor de la [[Cartuxa de Miraflores]] (Burgos), de [[Gil de Siloé]] (1496-1499). * El [[Catedral de Santa María de Toledo#Retablu de la capiya mayor|retablu mayor de la Catedral de Toledo]], onde intervinieron [[Felipe Bigarny]], [[Sebastián de Almonacid]], [[Petit Juan]] o [[Xuan de Borgoña]] (1497-1504). La novedosa incorporación del tresparente o [[camarín]], fórmula de gran ésitu posterior. * El retablu mayor de la [[Catedral d'Ávila]] (1499-1508), donte intervinieron [[Pedro Berruguete]], [[Xuan de Borgoña]] o l'entós nuevu [[Vascu d'Artu]]. Curiosamente, años dempués, en 1525, Artu realizó xunto col mozu [[Alonso Berruguete]] (fíu de Pedro) el retablu mayor del [[monesteriu de la Mejorada de Olmedo]], yá con criterios renacentistes.<ref>[http://museoescultura.mcu.es/coleccion/obrasImprescindibles/gal08.html Ficha na web del Muséu Nacional d'Escultura de Valladolid]</ref> * El [[retablu mayor de la Catedral d'Uviéu]], realizáu por un equipu d'artistes comandado por [[Giralte de Bruxeles]] (1512-1517). * El [[retablu mayor de la Basílica de Lequeitio]], d'escultor desconocíu (probablemente del círculu hispanu-flamencu de [[Gil de Siloé]] y [[Alejo de Vahía]]), doráu y policromía de [[Juan García Crisal]] (1514). * El retablu mayor de la [[Catedral d'Ourense]], por [[Cornelis d'Holanda]] (empiezos del sieglu XVI).<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.obispadodeourense.com/catedral/percorríu/r11.html La Catedral d'Ourense / Percorríu - Retablu Mayor]. Web oficial.</ref> <center> <gallery> Archivu:Arnau basa-san marcos.jpg|Retablu de San Marcos na Colexata de Santa María (Manresa), d'[[Arnau Bassa]] (1346). Archivu:Barcelona - Iglesia San Jaime 15.JPG|Antiguu retablu mayor de la Catedral de Barcelona, güei reasitiáu (estructura inicial de 1356-1367). Archivu:Monestir de Sant Cugat - Retaule de Pere Serra.JPG|Retablu de Tolos Santos del [[monesteriu de Sant Cugat]] (San Cucufate, en [[Sant Cugat del Vallès]]), de [[Pere Serra]] (1375). Archivu:Adatseko Ama Birjinaren Kapera - Erretaula.jpg|[[Retablu de Quejana]] (1397). Archivu:Guerau-estructuraSantesCreus.svg|[[Retablu góticu del Monesteriu de Santes Creus]], de [[Guerau Gener]] y [[Lluís Borrassà]] (1407-1411). Archivu:Catedral Tarragona AltarMajor Pere Joan 0021.jpg|Retablu de Santa Tecla, de [[Pere Johan]], na [[Catedral de Tarragona]] (1426). Archivu:Salamanca retablo catedral vieja lou.JPG|[[Catedral Vieya de Salamanca#El retablu mayor|Retablu mayor de la Catedral Vieya de Salamanca]], de [[Nicolás Florentino]] y [[Dello Delli]] (1430-1450). Archivu:Zaragoza - La Seo 49 - Retablo mayor.JPG|[[Retablu mayor de la Seo]] (Zaragoza), de Pere Johan y [[Hans de Suabia]] (1434-1480). Archivu:Antigo-MarededeuEscala-2552sh.jpg|Retablu de la ''Mare de Deu de l'Esguila'' del [[monesteriu de San Esteban (Bañolas)]], de [[Joan Antigó]] (1437). Archivu:Barcelona Cathedral Interior - Altarpiece of the Transfiguration by Bernat Martorell.jpg|Retablu de la capiya de la Tresfiguración de la Catedral de Barcelona, de [[Bernat Martorell]] (1445-1452). Archivu:San Antonio Abad y San Cristobal.jpg|''San Antonio y San Cristóbal'', detalle del retablu mayor de la ilesia de San Benitu de Calatrava (Sevilla), del taller de [[Juan Sánchez de Castro]] (ca. 1470).<ref>''Ente les obres realizaes nesti ámbitu artísticu hai que destacar el conxuntu de cuatro tables, procedentes del antiguu Retablu Mayor de la ilesia hispalense de san Benitu de Calatrava, nes que se representen ocho santos empareyaos. A mediaos del sieglu XVII, les tables fueron sustituyíes por otres encargaes a Valdés Leal, guardándose les orixinales hasta ser depositaes nel muséu poles Órdenes Militares en 1.908''. ([http://leyendasdesevilla.blogspot.com.es/2011/08/el muséu-de-belles-artes-de-sevilla-ii.html El Muséu de Belles Artes de Sevilla -II. La planta baxa.]) [http://www.foroxerbar.com/viewtopic.php?t=13281 Veanse imáxenes en ''Juan Sánchez de Castro'']</ref> Archivu:Martín de Soria Altarpiece of Saint Peter.jpg|Retablu de San Pedro, de [[Martín de Soria]] (ca. 1480). Archivu:Barcelona Cathedral Interior - Chapel of Saint Sebastian and Saint Thecla 1486-1498 Jaume Huguet.jpg|Retablu de la capiya de San Sebastián y Santa Tecla de la Catedral de Barcelona, del taller de [[Jaume Huguet]] (1486-1498). Archivu:Cartuja de Moraflores (Burgos) - Retablo mayor y tumba de Xuan II.jpg|Retablu mayor de la [[Cartuxa de Miraflores]], de [[Gil de Siloé]] (1496-1499). Archivu:Retablo mayor de la iglesia de Santa María la Mayor de Trujillo.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santa María la Mayor (Trujillo)]], de [[Fernando Gallego]] (ca. 1485). Archivu:Catedral de Tudela. Retablo mayor..TIF|Retablu mayor de la [[catedral de Tudela]], de [[Pedro Díaz de Oviedo]] y [[Diego del Águila]].<ref>[http://www.catedraldetudela.com/ Web oficial]</ref> Archivu:Oviedo - Catedral 37.jpg|[[Retablu mayor de la Catedral d'Uviéu]] (1512-1517). Archivu:Avila - Catedral, interiores 29 (retablo mayor).jpg|Retablu mayor de la [[Catedral d'Ávila]]. Archivu:Retablo mayor.jpg|[[Retablu mayor de la Basílica de Lequeitio]] (1514). </gallery> </center> [[Ficheru:Lagos40 kopie.jpg|thumb|center|400px|Los llamaos "paneles de Avis" o "de San Vicente de Fora" (''[[Retablu de São Vicente de Fora]]''), de [[Nuno Gonçalves]], ca. 1470.]] === Retablos góticos n'Europa centro-occidental === [[Ficheru:29Klosterneuburg.JPG|thumb|left|El llamáu "[[altar de Verdún]]" o "[[altar de Klosterneuburg|de Klosterneuburg]]",<ref>Floridus Röhrig: Der Verduner Altar, Wien, Herold 1955. Fonte citada en [[:de:Klosterneuburger Altar]]</ref> de [[Nicolás de Verdún]], orfebre y escultor de finales del sieglu XII y empiezos del XIII (probablemente lorenés), que trabayó en ciudaes d'una gran zona d'Europa central (Viena, Colonia, Tournai, etc.) Les cincuenta y un plaques d'esmalte realizar pa decorar la tribuna en redol a 1181, y la so composición como retablu ye resultáu d'una reubicación,<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/personajes/2865.htm Ficha en Artehistoria]</ref> pa la que se realizó una parte posterior en forma de polípticu pictóricu ([[Maestru del aviesu del altar de Verdún]], 1324-1331).<ref>F. Röhrig: Der Verduner Altar. 8., neu bearb, Auflage, Klosterneuburg, Wien 2004. Fonte citada en [[:de:Meister der Rückseite des Verduner Altars]]</ref> Nel [[monesteriu de Klosterneuburg]]<ref>"Stift Klosterneuburg: 900 Years of History". Augustinian Canons. Fonte citada en [[:en:Klosterneuburg Monastery]], [[:de:Stift Klosterneuburg]]</ref> caltiénense otros notables retablos, como'l llamáu "[[altar del rei Alberto]]" (''[[Albrechtaltar]]'', ca. 1438), del llamáu [[Maestru del altar del rei Alberto]]",<ref>Karl, M. Koller, R. Perger, F. Röhrig und A. Rosenauer (Hrsg.): Der Albrechtsaltar und sein Meister. Wien 1981. Fonte citada en [[:de:Meister des Albrechtsaltares zu Klosterneuburg]] y en [[:it:Maestru dell'Altare di re Alberto]]</ref> o'l llamáu "[[altar de Leopoldo]]" (''[[Leopoldaltar]]'', ca. 1505), de [[Rueland Frueauf el Mozu]].<ref>"Rueland Frueauf the Younger Brief Biography". Fonte citada en [[:en:Rueland Frueauf the Younger]]. Karl Oettinger: Frueauf, Rueland der Jüngere. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 5. Duncker & Humblot, Berlin 1961, ISBN 3-428-00186-9, S. 667 f. Fonte citada en [[:de:Rueland Frueauf der Jüngere]]</ref>]] [[Ficheru:Meister Bertram von Minden - Grabow Altarpiece - WGA14309.jpg|thumb|[[Retablu Grabow]], del [[Maestru Bertram]] (1379).<ref>Dube, Elizabeth Healy: "The Grabow Altar of Master Bertram von Minden", Providence, Brown Univ., Diss., 1982. Fonte citada en [[:de:Grabower Altar]]</ref>]] [[Ficheru:Dijon Salle des Gardes Retable Crucifixion1.jpg|thumb|''[[Retablu de la Crucifixón]]'', de [[Jacques de Baerze]]<ref>The Grove Dictionary of Art. Fonte citada en [[:en:Jacques de Baerze]]</ref> (1390), encargáu por [[Felipe II de Borgoña|Felipe l'Atrevíu]] pa la [[cartuxa de Champmol]].<ref>María Jesús Gómez Bárcena, [https://web.archive.org/web/20130714022128/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7511.htm ''El retablu: la so función relixoso y social''] en Artehistoria.</ref>]] [[Ficheru:Conrad von Soest 002.jpg|thumb|Retablu de la Pasión, de [[Conrad Soest]] (1403).]] [[Ficheru:20Klosterneuburg.JPG|thumb|left|L'aviesu del "altar de Verdún".]] [[Ficheru:Pyhän Barbaran alttarikaappi.jpg|thumb|Retablu de Santa Bárbara, del [[Maestru Francke]] (1410-1415).]] [[Ficheru:Maître du Jardin de Paradis de Francfort - Vie de saint Jean-Baptiste - Staatliche Kunsthalle.jpg|thumb|Tables de l'ala esquierda del retablu de la vida de San Xuan Bautista, del [[Maestru del Xardín del Paraísu]] (1410-1420).]] [[Ficheru:Souppes Saint-Clair-Saint-Léger Retabel 691.JPG|thumb|left|Retablu con escenes de la pasión en [[Saint-Clair-Saint-Léger de Souppes-sur-Loing]].<ref>Église Saint-Clair-Saint-Léger [archive], base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Clair-Saint-Léger de Souppes-sur-Loing]]</ref>]] [[Ficheru:Meister des Tucher-Altars 001.jpg|thumb|El llamáu "[[altar Tucher]]", del llamáu [[Maestru del altar Tucher]]<ref>P. Strieder: Der Tucheraltar in der Nürnberger Frauenkirche. In: Die Kunst und das schöne Heim 48, 1949, S. 172-177. Fonte citada en [[:de:Meister des Tucheraltars]]</ref> (Núremberg, ca. 1440-1450).]] [[Ficheru:Home altar of Annunciation.jpg|thumb|left|Retablu devocional domésticu d'Alemaña meridional (ca. 1500). Lo tardío de la fecha amuesa la pervivencia d'un gustu conservador nuna dómina na que les formes renacentistes terminaríen imponiéndose.]] Les zones estremaes políticamente ente'l [[Francia na Edá Moderna|reinu de Francia]], el [[Estáu borgoñón]] y los principaos del [[Sacru Imperiu Xermánicu]] desenvolvieron una importante producción de retablos góticos nos últimos sieglos de la Edá Media, etiquetaos estilísticamente coles distintes denominaciones del [[Góticu tardíu]]; destacadamente el [[Góticu internacional]], carauterizáu pol refinamientu, la elegancia y el sentimentalismu, les proporciones espodaes, les llinies tropezoses y el matizáu coloríu que dexa dar avisiegu y volume a les figures (pintores como [[Conrad Soest]], el [[Maestru Francke]], [[Stefan Lochner]], [[Henri Bellechose]], [[Jean Malouel]], [[Jean de Beaumetz]], etc.), con influencia tamién en zones más alloñaes de Centroeuropa, como Italia o España.<ref> * Raymond Koechlin, [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/piot_1148-6023_1906_num_13_1_1278 ''Les retables français en ivoire du commencement du XIVe siècle''], Monuments et mémoires de la Fondation Eugène Piot, 1906, vol. 13, nº 13-1. * Pierres-Yves Le Pogam (dir.), [https://web.archive.org/web/20130526224341/http://www.revue-etudes.com/Art/les_premiers_retables/41/12283 ''Les premiers retables''], Officina Italie, 2009 (catálogu d'una esposición nel Louvre de cincuenta obres de los sieglos XII al XV). </ref> [[Ficheru:Dombild Köln1.JPG|thumb|[[Retablu de los Reis Magos (Stefan Lochner)|Retablu de los Reis Magos]] (''Dreikönigsaltar'')<ref>Caterina Limentani Virdis, Mari Pietrogiovanna: ''Flügelaltäre''; [[Hirmer Verlag]], München 2002, ISBN 3-7774-9520-4. Elisabeth Margarete Comes: "Ein Garten Eden. Die Pflanzen auf Stefan Lochners Altar der Stadtpatrone", [[Nicolai Verlag]], Berlin 2013, ISBN 978-3-89479-714-0. Fuentes citaes en [[:de:Dreikönigsaltar (Stephan Lochner)]]</ref> na [[Catedral de Colonia]], de [[Stefan Lochner]] (1445).]] Dientro d'esi estilu, na [[Bohemia]] del sieglu XIV destacó'l trabayu de dos maestros anónimos, autores respeutivamente del [[Retablu de Vyšší Brod]] o [[Retablu de Hohenfurth|de Hohenfurth]],<ref>Jaroslav Pesina: Der Hohenfurther Meister. Übers. von Lenka Reinerová. Prag 1982. Fonte citada en [[:de:Meister von Hohenfurth]]</ref> que representa la infancia de Cristu (conventu cisterciense de [[Vyšší Brod]] o [[Hohenfurth]], del llamáu [[Maestru de Vyšší Brod]] o [[Maestru de Hohenfurth|de Hohenfurth]], ca. 1350 -güei esmanteláu-) y del [[Retablu de Třeboň]] o de [[Retablu de Wittingau|Wittingau]] (conventu de los agustinos de Praga, del llamáu [[Maestru de Třeboň|Maestru de Třeboň o de Wittingau]], ca. 1380-1390). Na mesma zona, nel sieglu XV destacó'l llamáu [[Maestru del Xardín del Paraísu Maestru del Xardín del Paraísu de Frankfurt o Maestru del Altu Rin]]. Dende mediaos del sieglu XV, la evolución de les formes artístiques quedó marcada pol desenvolvimientu de la [[pintura flamenca]] y [[pintura italiana|italiana]] nel nuevu contestu del Renacimientu, pero'l Góticu pervivió hasta bien entráu'l sieglu XVI. <center> <gallery> Archivu:Nürnberg St Jakob Hauptaltar 1.jpg|Retablu procedente d'Alemaña meridional (1360-1370), anguaño na ilesia de Santiago de Núremberg. Archivu:Sogn Gieri Altar.jpg|Trípticu escultóricu (abiertu) na ilesia de [[Sogn Gieri]] (Suiza, sieglu XIV).<ref>Armon Fontana: Die Kirchen in Rhäzüns. Schweizerischer Kunstführer. Bern 2004. Fonte citada en [[:de:Sogn Gieri (Kirche)]]</ref> Archivu:Haguenau StGeorges32.JPG|Retablu de la Virxe del Santísimu Sacramentu en [[Saint-Georges de Haguenau]].<ref>Ernst Adam: Baukunst der Stauferzeit in Baden-Württemberg und im Elsaß. Stuttgart and Aalen 1977th. Fonte citada en [[:en:St. George's Church, Haguenau]]</ref> Archivu:Bretagne Ille Fougeres5 tango7174.jpg|Capiya de La nuesa Señora de [[Saint-Sulpice de Fougères]].<ref>Collectif, le Patrimoine des Communes d'Ille-et-Vilaine, Éditions Flohic, Paris, mars 2000, 2 tomes, (ISBN 2-84234-072-8). Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Sulpice de Fougères]]</ref> Archivu:Abbeville, Église Saint-Vulfran 21.JPG|Capiya de la Natividá de [[Saint-Vulfran de Abbeville]].<ref>Collégiale Saint-Vulfran, base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Vulfran d'Abbeville]]</ref> Archivu:Alsfeld Walpurgiskirche Altar 276.jpg|Retablu de la ''[[Walpurgiskirche]]''<ref>Karl Mengel: Die Walpurgiskirche zu Alsfeld. Versuch einer Deutung der Entstehungsgeschichte der Alsfelder Hauptkirche. Geschichts- und Museumsverein Alsfeld 1994, ISBN 3-927284-05-X. Fonte citada en [[:de:Walpurgiskirche (Alsfeld)]]</ref> d'[[Alsfeld]]. Archivu:Gelnhausen - Marienkirche - Laienaltar - 5492-94.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Gelnhausen]].<ref>Die Marienkirche: Gelnhausen und das Kloster Selbold. Fonte citada en [[:de:Marienkirche (Gelnhausen)]]</ref> Archivu:Lucas Moser 001.jpg|Retablu de la Madalena, de [[Lukas Moser]] (1431). </gallery> [[Maestru de Třeboň|Retablu de Třeboň o de Wittingau]] (ca. 1380) {| |[[Ficheru:Meister des Wittingauer Altars 001.jpg|130px|thumb|center|Monte de les Olivares]] |[[Ficheru:Meister des Wittingauer Altars 003.jpg|130px|thumb|center|Sotierro de Cristu]] |[[Ficheru:The Resurrection – NG.O 477.jpg|130px|thumb|center|Resurrección de Cristu]] |} </center> == Retablu italianu del Góticu al Renacimientu == [[Ficheru:Simone Martini. St. Louis of Toulouse Altarpiece. 1317. Mus.Capodimonte, Naples..jpg|thumb|[[Retablu de San Luis]], de [[Simone Martini]], el primeru calteníu con una predela historiada.<ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/s/simone/4altars/1louis/1s_louis.html Ficha en WGA]</ref>]] [[Ficheru:Monaco coronation.jpg|thumb|''[[La coronación de la Virxe (Lorenzo Monaco)|La coronación de la Virxe]]'',<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1. Fonte citada en [[:it:Incoronazione della Vergine (Lorenzo Monaco)]]</ref> de [[Lorenzo Monaco]] (1414).]] [[Ficheru:Gentile da Fabriano 001.jpg|thumb|Retablu de la ''[[Adoración de los Reis Magos (Gentile da Fabriano)|Adoración de los Reis Magos]]'', de [[Gentile da Fabriano]] (1423).]] Dende principios del sieglu XV, una nueva corriente estética que toma como fonte d'inspiración l'[[Antigüedá grecollatina]] trunfa n'Europa: el [[Renacimientu]]. En imponiéndose nun primer momentu na península italiana, el nuevu estilu artísticu espublízase rápido, algamando la so máxima rellumanza a mediaos del sieglu XVI. La Renacencia traía consigo una revisión de les formes gótiques, que van ser sustituyíes por elementos de calter clasicista. N'Italia, el retablu (llamáu ellí ''pala'') nunca adquiriera grandes proporciones, pos se caltenía la tradición de les pintures al frescu nes ilesies; anque [[Giotto]] o [[Simone Martini]], fresquistas de sonadía, tamién realizaron destacaos polípticos destinaos a altares. Casi tola obra de [[Duccio]] ta realizada en ''pale''. Tamién ye destacable ''[[l'Altare di argento]]'',<ref>[http://www.operaduomo.firenze.it/eventi/eventu.asp?id=10&st=1 ''L'Altare d'argento - Termina il restauro dell'Altare d'argento y della Croce de l'Ayalga del Battistero di San Giovanni'']</ref> el retablu de plata del [[bautisteriu de Florencia]] (compartimientos centrales, de [[Betto di Geri]] y [[Leonardo di Giovanni]], 1366 -los cuatro relieves llaterales son d'escultores del ''Quattrocento'': [[Pollaiuolo]], [[Verrocchio]] y otros dos orfebres-).<ref>[[André Chastel]], [https://books.google.es/books?id=gDIW3l5BRYIC&pg=PA163&lpg=PA163&dq=retablu+de+plata+del bautisteriu+de+Florencia&source=bl&ots=A-gvXt5rfO&sig=87aUtvJRSA1vdFjKzrhKlQQ7jeU&hl=es&sa=X&ei=uo2dUYv2GYexhAfegIHYCg&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q=retablu%20de%20plata%20d'el%20baptisteriu%20de%20Florencia&f=false ''L'arte italiano''], Akal, 1988, ISBN 84-7600-301-3, pg. 163. [http://fe.fondazionezeri.unibo.it/semeya/160000/142800/142688.jpg Vease imaxe]</ref> {{VT|pintura del Duecento|pintura del Trecento}} <center> <gallery> Archivu:Maest 0 duccio 1308-11 siena duomo.jpg|Reconstrucción del aspeutu orixinal de la [[Maestà de la catedral de Siena|''Maestà'' de la catedral de Siena]], de Duccio, 1308-1311. Archivu:Polittico stefaneschi, retro.jpg|El llamáu "[[trípticu Stefaneschi|trípticu]]" o "[[polípticu Stefaneschi]]",<ref>Maurizia Tazartes, Giotto, Rizzoli, Milano 2004; fonte citada en [[:it:Polittico Stefaneschi]]</ref> de [[Giotto]], ca. 1320 (vista anterior -''rectu''-). Archivu:Polittico stefaneschi, verso.jpg|''Ídem'' (vista posterior -''versu''-). Archivu:Simone Martini 012.jpg|El llamáu "[[polípticu de Santa Catalina d'Alexandría]]",<ref>Pierluigi Leone de Castris, Simone Martini, Federico Motta Editore, Milano 2003. Fonte citada en [[:it:Polittico di Santa Caterina d'Alessandria]]</ref> de [[Simone Martini]], 1320. Archivu:Ugolino di nerio, Trittico della Madonna col Bambino e i santi Pietro e Paolo.jpg|[[Trípticu de la Virxe col Neñu y los santos Pedro y Pablo]],<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1 Fonte citada en [[:it:Trittico della Madonna col Bambino y i santi Pietro y Paolo]]</ref> proveniente de la ''[[Pieve di San Giovanni Battista|Pieve]]''<ref>"Luoghi della Fede", Regione Toscana. Fonte citada en [[:it:Pieve di San Giovanni Battista (San Giovanni d'Asso)]]</ref> de [[San Giovanni d'Asso]], d'[[Ugolino di Nerio]] (1320-1325). Archivu:Galería Uffizi, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 26.jpg|''[[Anunciación ente los santos Ansano y Margarita]]'', de Simoni Martini, 1333. Archivu:Pietro lorenzetti, pala della beata umiltà.jpg|Reconstrucción de la ''[[Pala della beata Umiltà]]'' ("[[retablu de la beata Humildá]]"),<ref>Gloria Fossi, Uffizi, Giunti, Firenze 2004. ISBN 88-09-03675-1 Fonte citada en [[:it:Pala della beata Umiltà]]</ref> de [[Pietro Lorenzetti]], ca. 1341. Archivu:23 Jacopo di Cione Nardo di Cione and workshop. (154x138,5cm) c. 1368 London NG.jpg|''[[Pala della Crocifissione]]''<ref>Louise Govier, The National Gallery, guida per i visitatori, Louise Rice, Londra 2009. ISBN 978-1-85709-470-1. Fonte citada en [[:it:Pala della Crocifissione]]</ref> ("[[retablu de la Crucifixón]]"), de [[Jacopo di Cione]],<ref>Andrea G. De Marchi, s. v. Jacopo di Cione, in Enciclopedia dell'Arte Medievale, VII, Roma, Treccani, 1996, páxs. 244-246. Fonte citada en [[:it:Jacopo di Cione]]</ref> [[Nardo di Cione]]<ref>Hans Dietrich Gronau, Andrea Orcagna und Nardo di Cione. Eine stilgeschichtliche Untersuchung, Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1937. Fonte citada en [[:it:Nardo di Cione]]</ref> y el so taller (ca. 1368). Archivu:31 Jacopo di Cione. Polyptych San Pier Maggiore, 1370-71 London NG. Reconstruction..jpg|Reconstrucción del aspeutu orixinal del ''polípticu de [[Ilesia de San Pedro Mayor (Florencia)|San Pier Maggiore]]'', de Jacopo di Cione (1370-1371). </gallery> </center> Cola irrupción del nuevu estilu, la estructura arquitectónica del retablu vuélvese más nítida y simple (puede trate cómo dellos retablos de [[Fra Angelico]] ejemplifican la evolución d'una a otra estructura). <center> <gallery> Archivu:Angelico, pala di san pier maggiore, 1425 ca..jpg|El llamáu "[[trípticu de San Pedro Mártir]]"<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Trittico di san Pietro martire]]</ref> (1428-1429), de [[Fra Angelico]] Archivu:Angelico, prado.jpg|''[[L'Anunciación (Fra Angelico, Madrid)|Anunciación]]'', pintada por Fra Angelico como ''pala d'altare'' pal [[conventu de Santu Domingu de Fiesole]]<ref>"Luoghi della Fede", Regione Toscana. Fonte citada en [[:it:Conventu di San Domenico (Fiesole)]]</ref> (1430-1435). Archivu:Angelico, linaioli tabernacle 02.jpg|El llamáu ''[[tabernacolo dei Linaioli]]''<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Tabernacolo dei Linaioli]]</ref> de Fra Angelico (1432-1433). Archivu:Angelico, cortona poliptych 01.jpg|El llamáu "[[trípticu de Cortona]]",<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Trittico di Cortona]]</ref> de Fra Anxélicu (1436-1437). Archivu:Fra Angelico - Perugia Altarpiece (in modern frame) - WGA00496.jpg|La llamada ''[[pala di Perugia]]'',<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Pala di Perugia]]</ref> de Fra Angelico (1438). Archivu:TotalPalaSanMarco.jpg|Reconstrucción de la llamada ''[[pala di San Marco (Fra Angelico)|pala di San Marco]]'',<ref>John Pope-Hennessy, Beatu Angelico, Scala, Firenze 1981. Fonte citada en [[:it:Pala di San Marco]]</ref> de Fra Angelico (1440). Archivu:Angelico, Bosco ai Frati Altarpiece.jpg|La llamada ''[[pala di Bosco ai Frati]]'',<ref>AA.VV., Galleria degli Uffizi, collana I Grandi Musei del Mondo, Roma 2003. Fonte citada en [[:it:Pala di Bosco ai Frati]]</ref> de Fra Angelico (1450-1452 ). </gallery> </center> [[Ficheru:Polittico di san vincenzo ferrer 01.jpg|thumb|El llamáu "[[polípticu de San Vicente Ferrer]]"<ref>Mariolina Olivari, Giovanni Bellini, in AA.VV., Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2007. ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di San Vincenzo Ferrer]]</ref> na [[Basílica de San Xuan y San Pablo (Venecia)|Basílica de los Santos Juan y Pablo]] (Venecia), de [[Giovanni Bellini]] (1464-1468). Hai otru retablu col mesmu asuntu, de [[Domenico Ghirlandaio]].<ref> <gallery> Archivu:Rimini120.jpg|La obra de Ghirlandaio. </gallery> </ref>]] [[Ficheru:Frari (Venice) - Main altar.jpg|thumb|El retablu tres l'altar mayor de [[Santa Maria Gloriosa dei Frari]] (Venecia) inclúi'l llenzu ''[[L'Asunción de la Virxe (Tiziano)|L'Asunción de la Virxe]]'' de [[Tiziano]] (1516-1518).]] Surden nueves téuniques, como la [[terracota]] esmaltada (hermanos [[Luca della Robbia|Della Robbia]]), al empar xeneralízase l'empléu de mármol, bronce o granitu en contraposición a la madera policromada. Los elementos decorativos típicamente renacentistes, como'l [[grutesco]], ''candelieri'', los roleos vexetales, los ''[[Putto|putti]]'', el tondo o [[clípeo]], o los flameros, pasen a afatar les nueves estructures, formaes por [[pilastra|pilastres]], columnes o semicolumnas, frisos y cornises, tou ello con una clara inspiración na antigüedá clásica. Dellos retablos integrar nel espaciu arquiteutónicu pal que se diseñaron, con efeutos de [[trampantojo]]. La influencia pagana o profana acaba treslladándose tamién a les imáxenes relixoses. Toos estos elementos van trespasar llueu l'ámbitu de la península italiana esportándose al restu de territorios europeos.<ref> * Eve Borsook, Fiorella Gioffredi Superbi, [https://books.google.es/books?id=leTqAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=_QmBUebOKbGu7AauxIHQAQ&ved=0CFoQ6AEwBw ''Italian altarpieces 1250-1550: function and design''], Clarendon Press, 1994. </ref> {{VT|pintura del Quattrocento|pintura del Cinquecento}} <center> <gallery> Archivu:Misericorde.jpg|El llamáu ''[[Polípticu de la Misericordia]]'', de [[Piero della Francesca]], (1445-1462). Archivu:Pala di San Zeno by Andrea Mantegna - San Zeno - Verona 2016 (3).jpg|La llamada ''[[Retablu de San Zenón|Pala di San Zeno]]'' o retablu de San Zenón, d'[[Andrea Mantegna]], 1457-1460. Archivu:Pala di pesaro 01.jpg|La llamada ''[[pala di Pesaro]]'',<ref>Mauro Lucco, Giovanni Carlo Federico Villa, Giovanni Bellini, Silvana Editoriale, Milano 2008. ISBN 978-88-366-1133-1. Fonte citada en [[:it:Pala di Pesaro]]</ref> de [[Giovanni Bellini]] (1471-1483). Frari (Venice) Cappella Corner - Pala di San Marco by Bartolomeo Vivarini.jpg|La llamada ''[[pala di San Marco (Vivarini)|Pala di San Marco]]'', de [[Bartolomeo Vivarini]] (1474). Nun tien de confundir se [[Pala de San Marcos|cola homónima de Boticelli]]. Archivu:AscensionPeruginMBALyon.jpg|Montaxe actual del llamáu "[[polípticu de San Pedro]]",<ref>Vittoria Garibaldi, Perugino, in Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di San Pietro]]</ref> de [[Perugino]], ca. 1496. La disposición orixinal yera más complexa. Archivu:Andrea della Robbia, The Adoration of the Magi altarpiece (c. 1500–1510), Victoria and Albert Museum, London - 20110519.jpg|''Adoración de los magos'', retablu en [[terracota]] d'[[Andrea della Robbia]] (1500-1510). Archivu:Lotto, polittico di recanati.jpg|Reconstrucción del llamáu "[[polípticu Recanati]]",<ref>Pirovano, Carlo (2002). Lotto. Milan: Electa. Fonte citada en [[:en:Recanati Polyptych]]</ref> de [[Lorenzo Lotto]], ca. 1506 Archivu:Pala di San Zaccaria (Venezia).jpg|La llamada [[pala di San Zaccaria]], de [[Giovanni Bellini]]. Archivu:Luca signorelli, polittico di arcevia.jpg|El llamáu "[[polípticu de Arcevia]]",<ref>Antonio Paolucci, Luca Signorelli, in Pittori del Rinascimento, Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X. Fonte citada en [[:it:Polittico di Arcevia]]</ref> de [[Luca Signorelli]] (1507). Archivu:Vicenza, santa corona, altare porto-pagello di bartolomeo montagna 02.JPG|Retablu de la [[ilesia de Santa Corona]]<ref>Scheda el so Chiesa di Santa Corona. Fonte citada en [[:it:Chiesa di Santa Corona]]</ref> (Vicenza), de [[Bartolomeo Montagna]].<ref>L. Puppi, Bartolomeo Montagna, Venezia, 1962. Fonte citada en [[:it:Bartolomeo Montagna]].</ref> </gallery> </center> == Retablos flamencos tardogóticos y Renacencia nórdica == [[Ficheru:Jan and Hubert van Eyck - Ghent Altarpiece.jpg|thumb|El llamáu "[[polípticu de Gante]]" o retablu de l'adoración del corderu místicu (abiertu), de los [[Jan van Eyck|hermanos Van Eyck]] (1432).]] [[Ficheru:Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg|thumb|''Ídem'' (zarráu).]] [[Ficheru:Diptyque de Melun reconstitué.jpg|thumb|''[[Dípticu de Melun]]'', de [[Jean Fouquet]] (1452-1458).]] [[Ficheru:Kosice - St. Elisabeth Cathedral - Altar.JPG|thumb|Retablu mayor de la [[Catedral de Košice]], del llamáu [[Maestru de la Lleenda de Santa Isabel]] (1474-1477).<ref>Művészeti lexikon I–IV. Főszerk. Zádor Anna, Genthon István. 3. kiad. Budapest: Akadémiai. 1981–1983. Fonte citada en .</ref>]] [[Ficheru:Albrecht Dürer - Paumgartner-Altar - Alte Pinakothek München.jpg|thumb|El llamáu [[retablu Paumgartner]], d'[[Alberto Durero]] (1502-1504). Durero realizó dalgunos otros grandes retablos,<ref>[http://www.historiadelarte.us/renacencia/recontra/grandes-retablos.html Grandes Retablos]</ref> como'l llamáu [[altar de Heller]]<ref>Costantino Porcu (a cura di), Dürer, Rizzoli, Milano 2004. Fonte citada en [[:it:Altare Heller]]</ref> anque'l más famosu de los sos polípticos nun ye una "pieza d'altar", nin siquier puramente devocional, a pesar de la so tema relixosa, dáu'l so tratamientu "modernu" de los desnudos: [[Adán y Eva (Durero)|''Adán y Eva'']].]] [[Ficheru:Panels, Victoria & Albert Museum, London - DSCF0330.JPG|thumb|Retablu de Santa Margarita, d'un maestru anónimu del norte d'Alemaña (ca. 1520). Probablemente vien de la ''Johanniskirche'' de [[Lüneburg]].<ref>Martin Voigt: St. Johanniskirche Lüneburg. Deutscher Kunstverlag, München. Fonte citada en [[:de:St. Johannis (Lüneburg)]]</ref> A pesar de lo tardío de la fecha, sigui calteniendo les convenciones estétiques del góticu internacional.]] [[Ficheru:RetableMuséeAnversMaîtreAnonymeBrabant.jpg|thumb|Pequeñu retablu devocional priváu de la tipoloxía denominada en flamencu ''[[Besloten Hofje]]''<ref>Vlaamse Kunstcollectie: Besloten hofje. Fonte citada en [[:nl:Besloten Hofje]]</ref> ("xardín zarráu", en referencia a la tema del ''[[Hortus conclusus]]'') procedente de Brabante (ca. 1594).]] {{VT|Primitivos flamencos|Renacencia nórdica}} Na zona ambiguamente denominada "Flandes" pola historiografía, el [[Estáu Borgoñón]] protagonizó una rellumanza cultural que [[Johan Huizinga]] calificó de ''Seronda de la Edá Media''; y que siguió na Edá Moderna so los Habsburgu. Como los apreciadísimos [[tapices flamencos]], los [[retablos flamencos]] esportar a toa Europa, tantu los polípticos pictóricos (los [[Van Eyck]], [[Van der Weyden]], [[Van der Goes]]) como los escultóricos, de complexa composición arquitectónica y motivos derivaos del [[góticu internacional]].<ref>María Jesús Gómez Bárcena, [http://revistas.ucm.es/index.php/ANHA/article/view/ANHA0404110033A ''Arte y devoción nes obres importaes. Los retablos flamencos” esculpíos tardogóticos'']</ref> Dalgunos d'ellos recibieron denominaciones allabancioses (como "[[la perlla de Brabante]]" o "[[el milagru de Dortmund]]").<ref>[http://www.cobra.be/cm/vrtnieuws.francais/magazine/1.1044802 ''Un des plus grands retables flamands à Dortmund''] (el llamáu "[[milagru doráu de Dortmund]]").</ref> Nel reinu de Francia cobró gran fama la obra d'escultores como [[Antoine Le Moiturier]] (retablu del xuiciu final de la [[colexata de San Pedro d'Avignon]],<ref>Base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Collégiale Saint-Pierre d'Avignon]]</ref> del que namái subsisten dos ánxeles),<ref>Jacques Baudoin, [https://books.google.es/books?id=hcUWi3fTpvAC&pg=PA213&lpg=PA213&dq=retable+de+saint+pierre+avignon+moiturier&source=bl&ots=Bw59LxKx2y&sig=nHo50thKt75nl8m2gCVUhtFSNdU&hl=es&sa=X&ei=98eAUerTFrHG7AaF-oCIAQ&ved=0CFMQ6AEwBQ#v=onepage&q=retable%20de%20saint%20pierre%20avignon%20moiturier&f=false ''Les grands imagiers d'occident''], Creer, 1983, ISBN 2-902894-15-5, vol. 1, pg. 213. [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_98=ECOL&VALUE_98=%20Bourgogne&NUMBER=6&GRP=0&REQ=%28%28Bourgogne%29%20%3aECOL%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=3&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=100&DOM=All ''Ángel portando los símbolos de la Pasión'' - Ficha en Joconde], [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=RETROUVER&FIELD_98=ECOL&VALUE_98=%20Bourgogne&NUMBER=7&GRP=0&REQ=%28%28Bourgogne%29%20%3aECOL%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=3&SYN=1&IMLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=100&DOM=All ''Ángel tocando la trompeta'' - Ficha en Joconde].</ref> y pintores como [[Jean Fouquet]] (l'atrevíu [[dípticu de Melun|dípticu pa la capiya funeraria de Agnès Sorel]] na Catedral de Melun). Nes ciudaes centroeuropees de cultura xermánica, en redol al Rin y el Danubiu, qu'asistieron a la nacencia de la imprenta, d'espectacular repercusión nel espardimientu del [[Humanismu renacentista|humanismu]] y el tresformamientu de la cultura nes décades finales del sieglu XV y les primeres del sieglu XVI, destacó la obra de pintores como [[Michael Pacher|Pacher]], [[Durero]], [[Grünewald]], [[Altdorfer]], [[Jörg Ratgeb|Ratgeb]], [[Hans Baldung|Baldung]], los [[Cranach]] o los [[Holbein]], que tamién se desenvolvió na retablística. Alternativamente, o integrándose nos mesmos retablos, desenvolvióse la obra d'escultores como [[Veit Stoss]], [[Nikolaus Gerhaert]], [[Tilman Riemenschneider]] o [[Nicolas de Haguenau]]. Les formes evolucionaron dende los paneles fixos de modestes dimensiones hasta les grandes y complexes estructures articulaes con complexa ornamentación arquitectónica. Les ales solíense dedicar a representaciones pictóriques de los santos, ente que'l panel central acutar a escenes evengélicas en talles de bultu.<ref>''Monumental carved, winged altarpieces are the most ambitious artworks from the Middle Ages, incorporating the skills of painters, sculptors, and cabinetmakers. Those that are most notable for their artistic originality and masterly execution were produced in the southern German-speaking regions, including Austria and South Tirol, in the last decades of the Late Gothic period (roughly 1460 to 1525). By that time altarpieces had evolved from low, fixed panels to large wooden structures with rich architectural ornamentation. Paintings of the saints often adorned the movable wings, while carved reliefs or freestanding sculptures of scenes from the Gospels occupied the gilded, center shrine.'' Rainer Kahsnitz (testu), Achim Bunz (fotografíes), [https://books.google.es/books/about/Carved_Splendor.html?id=8MlSiFzN_hgC&redir_esc=y ''Carved Splendor: Late Gothic Altarpieces in Southern Germany, Austria, and South Tirol''], Getty Publications, 2006, ISBN 0-89236-853-5.</ref> A partir de 1517, l'impautu de la [[Reforma Protestante]] foi pernotable, y no que toca a los retablos, provocó la destrucción de munches imáxenes relixoses; anque tamién hubo destacaos artistes luteranos que siguieron realizando pieces d'altar, como los Cranach.<ref>* Kathrin Wagner, [https://books.google.es/books?id=8qf0aIGS4-kC&dq=subject:%22Altarpieces%22&source=gbs_navlinks_s ''Rostocker Retabelkunst im 15. Jahrhundert''], Verlag-Ludwig, 2011, ISBN 3-86935-004-0 * Barbara G. Lane, [https://books.google.es/books/about/The_altar_and_the_altarpiece.html?id=1K3qAAAAMAAJ&redir_esc=y ''The altar and the altarpiece: sacramental themes in early Netherlandish painting''], Harper & Row, 1984, ISBN 0-06-430133-8 * Lynn F. Jacobs, [https://books.google.es/books?id=-yiKQgAACAAJ&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CEcQ6AEwBTgK ''Early Netherlandish Carved Altarpieces, 1380-1550: Medieval Tastes and Mass Marketing''], [[Cambridge University Press]], 1998, ISBN 0-521-47483-3 </ref> <center> <gallery> Archivu:Robert Campin - L' Annonciation - 1425.jpg|''[[Trípticu de l'Anunciación]]'' o de Mérode, de [[Robert Campin]] (1425-1430). Archivu:Rogier van der Weyden 001.jpg|''[[Polípticu del xuiciu final]]'' (abiertu), de [[Rogier van der Weyden]] (1440-1450). Archivu:Rogier van der Weyden - The Last Judgment Polyptych (reverse side) - WGA25626.jpg|''Ídem'' (zarráu). Archivu:Dieric Bouts - Altarpiece of the Holy Sacrament.jpg |''[[La Última Cena (Dirk Bouts)|Retablu del Santísimu Sacramentu]]'', de [[Dirk Bouts]] (1464-1467). Archivu:Dieric Bouts 003.jpg|El retablu llamáu "[[la perlla de Brabante]]", ca. 1470.<ref>Flügelaltar "Perle von Brabant", Alte Pinakothek, München. Fonte citada en [[:de:Meister der Perle von Brabant]]</ref> Archivu:Hugo van der Goes 004.jpg|El llamáu "[[trípticu Portinari]]", de [[Hugo van der Goes]] (1476-1478). Archivu:Alois Hänisch Pacher-Altar St Wolfgang.jpg|El llamáu ''[[Pacher-Altar]]'',<ref>Manfred Koller: Der Flügelaltar von Michael Pacher in St. Wolfgang. (Studien zu Denkmalschutz und Denkmalpflege Band 18). Wien, Köln, Weimar 1998, ISBN 3-205-98900-7. Fonte citada en [[:de:Pacher-Altar]]</ref> retablu de [[St. Wolfgang im Salzkammergut]] de [[Michael Pacher]](1471).<ref>Ye unu de los "siete retablo alemanes" escoyíos pal so estudiu por [[Arthur Burkhardt]]. ''Seven German Altars'', F. Bruckmann, Munich, 1965: ''v. 1. The Herrenberg altar of [[Jörg Ratgeb]]. v. 2. The Freiburg altar of [[Hans Baldung]]. v. 3. The St. Florian altar of [[Albrecht Altdorfer]]. v. 4. The St. Wolfgang altar of [[Michael Pacher]]. v. 5. The Kefermarkt altar. v. 6. The Cracow altar of [[Veit Stoss]]. v. 7. The Isenheim altar of [[Matthias Grünewald]].''</ref> Archivu:Altar_of_Veit_Stoss,_St._Mary's_Church,_Krakow,_Poland.jpg|El llamáu "[[retablu de la Dormición|retablu]]" o "[[altar de la Dormición]]" o [[altar de Cracovia|de Cracovia]],<ref>Burkhard, Arthur. The Cracow Altar of Veit Stoss. Munich, F. Bruckmann, 1972. Fonte citada en [[:en:Altarpiece of Veit Stoss]]</ref> de [[Veit Stoss]] (1477-1489). Archivu:Altar 1.JPG|El llamáu "[[retablu Kefermarkter|retablu]]" o "[[altar Kefermarkter]]" (1490-1497).<ref>Ulrike Krone-Balcke: Der Kefermarkter Altar –- sein Meister und seine Werkstatt, Deutscher Kunstverlag, München 1999. Fonte citada en [[:de:Kefermarkter Flügelaltar]]</ref> Archivu:Tilman Riemenschneider Heilig Blut Altar 1.jpg|El llamáu "[[retablu de la Sagrada Sangre|retablu]]" o "[[altar de la Sagrada Sangre]]" (''[[Heiligblutaltar]]''),<ref>Iris Kalden-Rosenfeld: Tilman Riemenschneider und seine Werkstatt. Mit einem Katalog der allgemein als Arbeiten Riemenschneiders und seiner Werkstatt akzeptierten Werke (= Die Blauen Bücher). 3. aktualisierte und erweiterte Auflage. Langewiesche, Königstein im Taunus 2006, ISBN 3-7845-3224-1. Fonte citada en [[:de:Stadtkirche St. Jakob (Rothenburg ob der Tauber)]]</ref> de [[Tilman Riemenschneider]] (1501—1505). Del mesmu autor, o del so círculu, son el retablu de la [[ilesia de San Pedro y San Pablo de Detwang]],<ref>Der Detwanger Altar von Tilman Riemenschneider. Beitr. v. Jürgen Denker, Eike o. Karin Oellermann, Ewald M.Vetter. Wiesbaden 1996. Fonte citada en [[:de:St. Peter und Paul (Detwang)]]</ref> el ''[[Zwölfbotenaltar]]''<ref>Poensgen: Der Windsheimer Zwölfbotenaltar von Tilman Riemenschneider im Kurpfälzischen Museum zu Heidelberg, 7. Auflage 1974. Fonte citada en [[:de:Zwölfbotenaltar]]</ref> y el ''Marienretabel'' de la ''[[Herrgottskirche]]''<ref>Sabine Kutterolf-Ammon: Die Herrgottskirche zu Creglingen. Fonte citada en [[:de:Herrgottskirche (Creglingen)]]</ref> de [[Creglingen]]. Archivu:Albrecht Altdorfer 028.png|Parte de los paneles del llamáu [[retablu de San Sebastián|retablu]] o "[[altar de San Sebastián]]" (''[[Sebastianaltar]]'')<ref>Tamién son conocíos col mesmu nome munchos otros retablos cola tema de [[Sebastián (mártir)|San Sebastián y el so martiriu]] ([http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Martyrdom_of_Saint_Sebastian vease l'ampliu tratamientu de la tema na historia de la pintura]): n'alemán (''Sebastianaltar''), otros retablos de Holbein el Viejo (1516) -[http://commons.wikimedia.org/wiki/Ficheru:Holbein_d.%C3%A4..jpg Alte Pinakoteke, Múnich]- o de [[Hans Baldung]] (1507); -[http://everypainterpaintshimself.com/article/hans_baldung_griens_st._sebastian_altarpiece EPPH]- n'español ([[retablu de San Sebastián]]), el de la [[ilesia de l'Asunción de Montesa]], del círculu de [[Juan de Juanes]] (1559) -[http://www.museumontesa.com/admin/archivu/docdow.php?id=131 ''La lluz de les imáxenes'']- y al de la [[colexata de Santa María Mayor de Bolea]], de [[Gil de Brabante]] (1503) -[http://www.colegiatadebolea.es/rsansebastian.php?idioma=es colegiatadebolea.es] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190714141945/http://www.colegiatadebolea.es/rsansebastian.php?idioma=es |date=2019-07-14 }}-, etc.; n'italianu (''[[pala di San Sebastiano]]''), obres de [[Giovanni del Biondo]], [[Andrea da Murano]] -en Trebaseleghe-, [[Dosso Dossi]] -catedral de Módena, [http://www.unesco.mo.it/tavola_san_sebastiano.php?unesco=28b0002cb4afab1d0f19c40222df08c7 unesco.mo.it]-</ref> del [[monesteriu de San Florián]]<ref>Baumgartner, Rupert (2001). St. Florian's Collegiate Church. Ried im Innkreis: Kunstverlag Hofstetter. Fonte citada en [[:en:St. Florian Monastery]]</ref> ([[Sankt Florian]], Austria), d'[[Altdorfer]] (1509-1519).<ref>Tien doce paneles principales, ocho de los cualos narren la Pasión de Cristu y cuatro el martiriu de San Sebastián. [https://www.lessing-photo.com/search.asp?a=L&lc=20202020493F&co=Austria&ci=St.Florian&ln=Abbey&p=3&ipp=6 Lessing photo archive] (da la fecha 1518).</ref> Archivu:Freiburg Minster 2008.jpg|Retablu del altar mayor de la [[Catedral de Friburgu de Brisgovia|catedral de Friburgu]], de [[Hans Baldung]] (1512-1516). Archivu:Grunewald Isenheim1.jpg|El llamáu "retablu" o "[[altar de Isenheim]]" (1512-1516). Configuración zarrada, con pintures de [[Grünewald]]. Archivu:Grunewald Isenheim2.jpg|''Ídem''. Configuración de primera apertura (primeros paneles centrales esplegaos) |''Ídem''. Configuración de segunda apertura (segundos paneles centrales esplegaos, predela retirada), con talles de [[Nicolas de Haguenau]]. Archivu:Herrenberger Altar BMK.jpg|El llamáu "[[retablu Herrenberger|retablu]]" o "[[altar Herrenberger]]",<ref>Kleines Bild des geöffneten Altars. Fonte citada en [[:de:Herrenberger Altar]]</ref> de [[Jerg Ratgeb]] (1518-1521). Archivu:Universitätskapelle Münster Freiburg Panorama Altar.jpg|El llamáu "[[retablu Oberried|retablu]]" o "[[altar Oberried]]", de [[Hans Holbein el Mozu]] (1521-1522). Archivu:Schneeberg St. Wolfgangskirche altar piece front (aka).jpg|El llamáu "[[retablu Schneeberger|retablu]]" o "[[altar Schneeberger]]" (''[[Wolfgangskirche]]'', [[Schneeberg]]),<ref>''Altardetails nach der Darstellung der Webseiten der Gemeinde''. Fonte citada en [[:de:St.-Wolfgangs-Kirche (Schneeberg)]]</ref> de [[Lucas Cranach el Viejo]], 1532–1539 (vista anterior -''rectu''-). Archivu:Schneeberg St. Wolfgangskirche altar piece back (aka).jpg|''Ídem'' (vista posterior -''versu''-). </gallery> '''Los llamaos "retablos d'Amberes"''' </center> Nos sieglos XV y XVI, la fama de los llamaos "[[retablos d'Amberes]]"<ref name=AMB/> estender por toa Europa. La puxanza comercial de la ciudá d'[[Amberes]] produxérase especialmente a partir de la decadencia de la ciudá de [[Bruxes (Bélxica)|Bruxes]], y sufrió un tarrecible golpe col [[sacu d'Amberes]] de 1576. <center> <gallery> Archivu:Pruszcz Polyptych.jpg|El llamáu "[[polípticu Pruszcz]]", ca. 1500. Archivu:Valladolid iglesia Salvador retablo San Juan-Bautista ni.jpg|Retablu de San Xuan Bautista de la ilesia del Salvador de Valladolid, ca. 1500 (el bancu realizar por artistes locales).<ref>[https://web.archive.org/web/20120430054741/http://www.delsolmedina.com/MuseoVCentenarioICatolica2.htm Retablu de San Xuan Bautista]</ref> Archivu:Anonimo Retablo vida de la Virgen ni.JPG|Retablu de la capiya del Santu Cristu del conventu de San Francisco de Valladolid, ca. 1515. Archivu:Marienkirche Luebeck altar.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Lübeck]], del llamáu [[Maestru de 1518]]<ref>S. van Bellingen: De Meester van 1518. In: De Brabantse Folclor 251 (1986), S.236-241. Fonte citada en [[:de:Meister von 1518]]</ref> Archivu:20110826St Kornelius und Cyprian Kirrlach17.jpg|Retablu de los santos Cornelio y Cipriano de [[Kirrlach]]. Archivu:Roskilde kathedraal 2.jpg|Retablu de la [[Catedral de Roskilde]]. Archivu:Wien - Votivkirche, Antwerpener Altar.JPG|Retablu de la ''[[Ilesia Votiva|Votivkirche]]'' de Viena. Archivu:Waase St. Marien Altar Gesamtansicht.jpg|Retablu de la ''Marienkirche'' de [[Waase]].<ref>Literatur über St.-Marien-Kirche (Waase) in der Landesbibliographie MV. Fonte citada en [[St.-Marien-Kirche (Waase)]]</ref> Archivu:F54 PAM retable Gueldre.JPG|El llamáu "retablu de [[Felipa de Gelderland]]" en [[Pont-à-Mousson]]. Archivu:Flandrischer Altar in der St.-Lambertuskirche zu Affeln (Stadt Neuenrade), Sauerland, NRW.jpg|Retablu de [[San Lamberto de Affeln]]<ref>Georg Dehio: Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, Nordrhein-Westfalen. Band 2, Westfalen, Deutscher Kunstverlag, München 1969. Fonte citada en [[:de:St. Lambertus (Affeln)]]</ref> (1525). </gallery> </center> == Retablu renacentista español == [[Ficheru:Olivares de Duero iglesia San Pelayo retablo mayor ni.jpg|thumb|Retablu mayor de San Pelayo d'[[Olivares de Duero]] (ca. 1520-1530). Ensamblador [[Pedro de Guadalupe]] (traza y decoración), pintures de [[Juan de Soreda]] (51 tables), escultures d'[[Alonso Berruguete]] (el Calvariu del áticu) y del círculu de [[Felipe Vigarny]] (el restu).<ref>[http://www.luzrasante.com/la-singular-historia-del retablu-de-olivares-de-duero/ La singular historia del retablu d'Olivares de Duero]. [http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/olivares.html Web de la Diputación de Valladolid]. [http://artevalladolid.blogspot.com.es/2012/09/el retablu mayor-de-olivares-de-duero_28.html La perlla del Duero: El retablu mayor de la ilesia de San Pelayo d'Olivares de Duero]</ref>]] [[Ficheru:Burgos - Catedral 040 - Capilla de Santa Ana.jpg|thumb|Retablu llateral de la capiya de Santa Ana na [[Catedral de Burgos]], de [[Diego de Siloé]] (principios del sieglu XVI). Ye comparable'l retablu central de la capiya, d'estilu góticu (obra de [[Gil de Siloé]], padre de Diego -vease [[Retablo#Retablo góticos na península ibérica|na so seición]]-), coles carauterístiques plateresques d'ésti: ornamentación de [[tondos]], [[grutescos]], [[Venera (moluscu)|veneres]] y [[querubinos]], ordenada estructura arquitectónica de pilastres planes y frisos con menuda decoración; y motivos heráldicos nel bancu.]] [[Ficheru:Girona 068.JPG|thumb|[[Retablu de Santa Elena]]<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/16071.htm Ficha en Artehistoria]</ref> na [[catedral de Girona]], de [[Pedro Fernández de Murcia]] -o "Pere Fernández"-, [[Antonio Norri]] -o [[Antoni Norri]]- y [[Antonio Matteu]] -o [[Antoni Matteu]]- (1517-1520).]] [[Ficheru:El Miracle, retaule renaixentista-PM 58638.jpg|thumb|Retablu de la capiya del Santísimu de la [[ilesia del Miracle]], atribuyíu a [[Pere Nunyes]] (1530).<ref>BARAUT, Cebrià - Santa Maria del Miracle - Publicacions de l'Abadia de Montserrat, 2001 - ISBN 84-8415-329-0. Fonte citada en [[:ca:Retaule de la capella del Santíssim (El Miracle)]]</ref>]] {{VT|Escultura de la Renacencia n'España|Pintura renacentista d'España}} Suel establecese una periodización cronolóxica del [[Renacimientu n'España]] ente l'[[Alta Renacencia española|Alta]] y el [[Baxa Renacencia española]], anque les etiquetes estilístiques son d'usu problemáticu: "[[platerescu]]" aplicar a les producciones del primer terciu del sieglu XVI, caracterizaes pol ''[[horror vacui]]'', que se comparaben col trabayu de los plateros, y nel que s'encuadren tantu los postreros maestros de tradición gótica o hispanu-flamenca como la introducción de nuevos elementos d'orixe renacentista italianu; "[[manierista]]" aplicar al terciu central del sieglu (anque ye un axetivu que puede aplicase tanto a los discípulos de les grandes figures italianes d'empiezos del XVI como al periodu post-tridentino y hasta l'empiezu del sieglu XVII); "[[Romanismo (arte)|romanista]]" aplicar al terciu final del sieglu, carauterizáu poles formes sobries de Gaspar Becerra y el gran proyeutu escurialense. === Retablu platerescu === N'España, la estética renacentista tardó n'imponese, debíu al enraigono de les formes gótiques o hispanu-flamenques. Nun primeru momentu, les formes italianizantes apaecen tímidamente nos retablos (al igual que lu faía na arquiteutura), en forma de detalles decorativos. Namái avanzáu'l sieglu XVI conforma una estética novedosa: l'[[estilu platerescu]]. El retablu platerescu combina elementos gotizantes con otros de raigón italiana, caracterizándose pol so calter narrativu (relieves o pintures) y el desenvolvimientu del tabernáculo qu'adopta una posición central y prominente. Los retablos platerescos son xeneralmente bien planos, configurándose por aciu pilastres o semicolumnas, cola novedá del [[balustre]] como soporte. La decoración suel ser estilizada y menuda, en forma de [[grutescos]], [[Venera (moluscu)|veneres]], cabeces de querubinos, anxelones, [[roleos]]..., apaeciendo nueves tipoloxíes formales, como los relieves circulares o los realizaos en ''[[stiacciato]]''. Na [[Corona de Castiella]] son exemplos destacaos de retablu platerescu: * el [[retablu mayor de la catedral de Palencia]], consideráu unu de los primeros retablos renacentistes n'España (contratáu en 1504), obra de [[Felipe Vigarny]], [[Alejo de Vahía]], [[Pedro de Guadalupe]], [[Juan de Flandes]] y [[Juan de Valmaseda]];<ref>VV. AA., ''Les edaes del Home: Memories y rellumances'', Fundación Les Edaes del Home, 1999 (catálogu de la esposición).</ref> * el retablu mayor de la [[Capiya Real de Granada]], obra igualmente de Felipe Vigarny, decoráu con escenes de la conquista de Granada y estatues orantes de los [[Reis Católicos]], por [[Diego de Siloé]];<ref>[http://www.capillarealgranada.com/es/cont_retablu.html Web oficial]</ref> * el retablu mayor de la ilesia de San Pelayo d'[[Olivares de Duero]] (provincia de Valladolid); * el retablu mayor del [[Conventu de San Pablo de Palencia]]; * el retablu de la capiya de la Piedá de la [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Oñate)]]; * el retablu de la [[ilesia del Salvador (Calzadilla de los Barros)]], d'[[Antón de Madrid]] (primer terciu del sieglu XVI).<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/extremadura/folles/ Retablos españoles] en CVC</ref> Na [[Corona d'Aragón]], simultáneamente a la introducción de les formes renacentistes italianes por [[Pedro Fernández de Murcia]] (retablu de Santa Elena de la [[Catedral de Girona]]), siguió la tradición gótica del retablu espositor d'alabastru, afaciéndose a la nueva estética, destacando nesti ámbitu [[Damián Forment]], al que se deben: * el [[retablu mayor de la Basílica del Pilar]] de [[Zaragoza]] (1512-1518), n'alabastru, d'estructura gotizante y relieves casi de bultu redondu; * el retablu mayor de la [[Catedral de Uesca]] (1520), realizáu n'alabastru, el so cuerpu ye un gran trípticu de tres escenes qu'amuesen la [[pasión de Cristu]]; * el retablu mayor del [[monesteriu de Poblet]], de calter más platerescu, coles carauterístiques veneres planes; * el retablu mayor de la catedral de [[Santo Domingo de la Calzada]], realizáu en madera dorao y policromada, con exuberante decoración. Tamién foi notable nos retablos aragoneses d'esta dómina'l trabayu de [[Juan de Moreto]], [[Juan de Salas (escultor)|Juan de Salas]] y [[Gabriel Yoly]] (retablu de la capiya de San Miguel de la [[Catedral de Jaca]], retablu mayor de la [[Catedral de Teruel]]); siguíu nes décades centrales del sieglu XVI por [[Cosme Damián Bas]] (retablos de la [[Catedral de Albarracín]], dalgunos en madera ensin policromar).<ref>[http://www.jdiezarnal.com/catedraldealbarracin.html Catedrales d'España - Catedral de Albarracín]</ref> <center> <gallery> Archivu:Burgos - Catedral 061 - Capilla del Condestable.jpg|Retablu mayor de la [[Capiya del Condestable]]. Nel mesmu llugar hai otros notables retablos. Archivu:Palencia - San Pablo 07.JPG|Retablu mayor de la ilesia del [[conventu de San Pablo de Palencia]]. Archivu:Oñate - Iglesia de San Miguel - retablo de la capilla de la Piedad.jpg|Retablu de la capiya de la Piedá de [[Ilesia de San Miguel Arcánxel (Oñate)|San Miguel de Oñate]]. Archivu:Zaragoza - Basilica del Pilar 32.jpg|[[Retablu mayor de la Basílica del Pilar]], de [[Damián Forment]] (1512-1518). Archivu:Palencia - Catedral 90 - retablo mayor.JPG|[[Retablu mayor de la Catedral de Palencia]]. Archivu:Teruel - Catedral, interiores 08.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Teruel]]. Archivu:Jaca - Catedral - Interior - Retablo07.jpg|Retablu de San Miguel de la [[Catedral de Jaca]] (nel mesmu templu caltiénense otros notables retablos). Archivu:Fale - Spain - Uesca - 27.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Uesca]]. Archivu:Virgen de los mareantes Alcazar sevilla 002.jpg|Retablu de la Virxe de los amoriantes na capiya del ''Cuartu del Almirante'' de los [[Reales Alcázares de Sevilla|Reales Alcázares]] de Sevilla, d'[[Alejo Fernández]] (1531-1536). L'edificiu tien otres capiyes con notables retablos.<ref>[[:commons:Category:Altar piece in the Chapel of Alcázar of Seville|Virxe de l'Antigua]] ([[Diego de Castillejo]]. [http://www.retabloceramico.net/articulo0490.htm Retablu de la Visitación. Oratoriu de los Reis Católicos] ([[Francisco Niculoso Pisano]], 1504)</ref> Archivu:SantCompostela45.jpg|Retablu de la Virxe del Bon Conseyu na capiya de San Bartolomé de la [[Catedral de Santiago de Compostela]], de [[Mateo Arnao]] (1521). Archivu:Sigüenza PM 53028.jpg|Retablu de don Fadrique de Portugal na [[Catedral de Sigüenza]], d'[[Alonso de Covarrubias]], [[Francisco de Baeza]], [[Sebastián de Almonacid]] y [[Juan de Talavera]] (1520-1529). </gallery> </center> [[Ficheru:Palencia Paredes de Navas Santa Eulalia retablo mayor 01 lou.JPG|thumb|[[Retablu mayor de la ilesia de Santolaya (Paredes de Nava)]], una obra coleutiva del taller de los [[Berruguete]] ([[Alonso Berruguete]] y [[Inocencio Berruguete]] -1550-, que reutilizaron los dolce tables del retablu anterior obra de [[Pedro Berruguete]] -1490-), y de un artista emparentáu, [[Esteban Xordán]] (casáu con una sobrina d'Alonso). El calvariu atribuyir al propiu Alonso o a otru discípulu del taller Berruguete.<ref>{{Cita web |url=http://www.paredesdenava.net/espanol/turismo/retablu_mayor.htm |títulu=Retablu mayor de Nª Sª de l'Asunción (Ilesia Parroquial Santolaya) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402111526/http://www.paredesdenava.net/espanol/turismo/retablu_mayor.htm |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref>]] [[Ficheru:Tordesillas - San Antolin 20.jpg|thumb|left|Retablu mayor de San Antolín de Tordesillas.]] === Retablu manierista === A partir de la década de 1530, el [[manierismu]], una evolución del clasicismu [[Cinquecento|quinientista]], invade tolos ámbitos artísticos europeos. N'España, la irrupción d'esti estilu acaba coles últimes brigueres del Góticu ya impon la vixencia del estilu italianizante a partir de dicha década hasta práuticamente'l sieglu XVII. Nel campu del retablu, l'estilu manierista dio intérpretes xeniales, con obres maestres que seríen bien almiraes y asonsañaes. El primeru d'ellos foi [[Alonso Berruguete]], unu de los escultores españoles más reconocíos de tolos tiempos. El so trabayu más ambiciosu, el [[Retablu de San Benitu'l Real (Valladolid)|retablu mayor del monesteriu de san Benitu de Valladolid]] (1527-1532), atópase disgregado güei en delles partes, calteníes casi toes nel [[Muséu Nacional d'Escultura]] de la mesma ciudá. L'arte temperamental ya inclasificable de Berruguete exhibe nesta obra dalgunes de les carauterístiques propies del Manierismu hispanu, entemeciendo elementos típicos de la Renacencia más ortodoxa (veneres, balustres, relieves en tondo) con un peculiar sentíu dramáticu totalmente anticlásico, nel que les formes sométense al efeuto xeneral d'espresividá y movimientu.<ref>Consultar la obra ''Berruguete y la so obra'', por Ricardo de Orueta. Ministeriu de Cultura, 2011 (reedición).</ref>Berruguete foi bastante prolíficu na so dedicación al retablu, y creó un importante taller con discípulos como [[Francisco Giralte]] (autor del retablu de la [[Capiya del Obispu (Madrid)|Capiya del Obispu]] aneja a la parroquia de San Andrés de Madrid) o Manuel Álvarez, responsables en parte del gran espardimientu y ésitu del estilu berruguetesco. L'otru gran maestru manierista, perteneciente como Berruguete al focu vallisoletano, foi [[Juan de Juni]]. Al igual que'l primeru, cultiva l'estilu italianizante dende una óptica bien personal. Munches de les obres maestres Juni lo fueron nel campu del retablu; atinó a concebir les sos creaciones retablísticas como un tou unitariu y non meres arquitectures-marco, y nun duldar n'alteriar y deformar los principios del clasicismu n'ares de la espresividá. Ye bien llamativu'l fechu de que les imáxenes y relieves junescos paezan enchir el marcu que los contién, lo que da a estes obres gran potencia visual y mayor cercanía al espectador, prefigurando ciertos enclinos barrocos. Dalgunos de los sos retablos más conocíos son el mayor de la [[catedral de Valladolid]] (encargáu al artista pa la [[Ilesia de Santa María L'Antigua|ilesia de Santa María l'Antigua]]), el de la capiya de los Alderete de [[Iglesia museo de San Antolín de Tordesillas|San Antolín de Tordesillas]] y el de la capiya de los Benavente en Santa María de [[Medina de Rioseco]]. <center> <gallery> Archivu:Valladolid, España. Catedral. Capilla mayor.jpg|Retablu de Juan de Juni na capiya mayor de la Catedral de Valladolid. Archivu:Medina de Rioseco - Santa Maria de Mediavilla1.jpg|Retablu de Santa María de Mediavilla de Medina de Rioseco. Archivu:Alonso Berruguete, San Benito de Nursia.jpg|Imaxe de ''San Benitu de Nursia'', talla de la fornica central del antiguu [[retablu de San Benitu'l Real de Valladolid]], d'[[Alonso Berruguete]] (güei desmontáu y exhibíu por pieces nel [[Muséu Nacional d'Escultura]]).<ref>[http://www.luzrasante.com/el retablu-de-san-benitu-de-valladolid/ Vease la reconstrucción del aspeutu orixinal].</ref> Archivu:IglesiaSantaMaria-Retablo.JPG|Retablu mayor de [[Santa María Coronada (Medina Sidonia)]], de [[Roque Balduque]].<ref>Vease tamién [http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/areas/bbcc/intervenciones/9b36c082-6y6y-11y1-9615-000ae4865a05 Retablu de San Pedro de la capiya de los Ayllones. Ilesia de San Pedro]</ref> Archivu:Main altar - Iglesia de Santa Ana - Seville (2).JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santa Ana (Sevilla)]], del pintor [[Pedro de Campaña]] y l'escultor [[Pedro Delgado (escultor)|Pedro Delgado]] (1557).<ref>[http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/obres/21842.htm Ficha en Artehistoria]. [http://trianahoy.blogspot.com.es/2010/11/el retablu-mas-antiguu-de la renacencia.html Noticia de la restauración].</ref> Archivu:Iglesia de San Román (Toledo). Retablo.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Román (Toledo)]], de [[Diego Velasco d'Ávila'l Viejo]] (1553). Archivu:Toledo - Mº de San Juan de los Reyes 05.jpg|Retablu del [[Hospital de Santa Cruz]] (Toledo), güei en [[San Juan de los Reis]], de [[Felipe Bigarny]] y [[Francisco de Comontes]] (1541-1552).<ref>Isabel Mateo, [https://books.google.es/books?id=6aKdU6Ugf2AC&pg=PA157&lpg=PA157&dq=El retablu+de+la ilesia+foi+realizáu+por+Francisco+de+Comontes+pa+l'Hospital+de+Santa+Cruz,&source=bl&ots=acs1XJSRwk&sig=QY2KNV8cw0ptcg9vEeEmmoxMgu8&hl=es&sa=X&ei=p6KTUYzWOeGM7Abc6YHwDg&ved=0CEIQ6AEwAw#v=onepage&q=El%20retablu%20de%20la%20ilesia%20foi%20realizáu%20por%20Francisco%20de%20Comontes%20pa%20el%20Hospital%20de%20Santa%20Cruz%2C&f=false ''Pintura Toledana de la Segunda Metá Del Sieglu XVI''], pg. 157.</ref> </gallery> </center> === Retablu romanista === A mediaos del sieglu XVI, el [[Conceyu de Trento]] marca una cesura na vivencia relixosa y l'arte en particular. La necesidá d'una mayor claridá y contundencia na tresmisión del mensaxe evanxélicu fai que se templen ciertos escesos formales manieristes. Surde asina l'estilu ''a la romana'' o [[romanismo]], que va ser el predominante hasta'l fin de sieglu, conviviendo sicasí col manierismu, que caltuvo cierta vixencia. Siguiendo'l nuevu estilu, los retablos adquieren una concepción más arquitectónica y monumental; acentúase la severidá na decoración (frontones, columnes exentes, [[frisu|frisos]], [[triglifu|triglifos]] y [[metopa|metopes]]), mientres les imáxenes vuélvense espresives y aceñeres, nun intentu de resultar persuasivas. [[Ficheru:BasílicaElEscorialRetablo.jpg|thumb|Retablu mayor de la [[Basílica d'El Escorial]] (1583-1586), ''una de les mayores empreses artístiques del sieglu XVI'',<ref>Agustín Bustamante,[http://digitool-uam.greendata.es//exlibris/dtl/d3_1/apache_media/L2V4bGlicmlzL2R0bC9kM18xL2FwYWNoZV9tZWRpYS8xOTY0Mg==.pdf ''Les estatues de bronce d'El Escorial. Datos pa la so Historia''], en ''Anuariu del Departamentu d'Historia y Teoría del Arte (O.A.M.)'', Vol. VII-VIII, 1995-1996.</ref> diseñáu por [[Juan de Herrera]] y empobináu por [[Pedro Castello]], con esctructura y custodia de materiales nobles de [[Jacometrezo]], escultures en bronce de [[Leon Leoni]] y [[Pompeyo Leoni]] y pintures de [[Federico Zuccaro]] y [[Pellegrino Tibaldi]] (primeramente taba previstu asitiar ''[[El martiriu de san Lorenzo (Tiziano)|El martiriu de san Lorenzo]]'', de [[Tiziano]], una ''Anunciación'' de [[Veronés]] y una ''Natividá'' de [[Tintoretto]], que fueron apostraos a otros llugares del Monesteriu, al preferise caltener una unidá d'estilu). La bóveda tien frescos de [[Luca Cambiaso]], y los llaterales acueyen los cenotafios de la familia real, obra de los Leoni.]] La nueva corriente va tar protagonizada por maestros como [[Gaspar Becerra]], autor del retablu mayor de la [[catedral de Astorga]] (1558-1562), pieza paradigmática que va crear toa una ''moda'', siendo bien copiáu. Otros artistes representativos d'esti momentu son [[Pedro López de Gámiz]] (retablu mayor del [[Monesteriu de Santa Clara (Briviesca)|conventu de santa Clara]], [[Briviesca]]), [[Rodrigo de la Haya]] (que col so hermanu Martín realizó'l [[retablu mayor de la catedral de Burgos]]) y [[Juan de Ancheta]]. <center> <gallery> Archivu:Astorga Catedral 37 by-dpc.jpg|Retablu mayor de la Catedral de Astorga. Archivu:Retablo de la Iglesia del Convento de Santa Clara.jpg|Retablu mayor del conventu de Santa Clara de Briviesca. Archivu:Retablo mayor de la Catedral de Burgos.JPG|Retablu mayor de la Catedral de Burgos. </gallery> </center> Quiciabes el momentu culminante del estilu romanista, al empar que la so final, foi'l clasicismu que s'impunxo mientres el reináu de [[Felipe II d'España|Felipe II]] y la construcción del [[Monesteriu d'El Escorial]]. L'estilu [[Arquiteutura herreriana|escurialense]] marca n'España'l tránsitu de la Renacencia al Barrocu. Trátase d'un arte que prescinde de los elementos accesorios, esaniciando cualquier concesión decorativa y otorgando el protagonismu al soporte arquiteutónicu, que sigue los cánones clásicos de forma casi obsesiva, anque introduciendo un gigantismo de raigañu miguelangelesca. No referío a la retablística, el principal exemplu d'esta corriente foi'l retablu mayor de la [[Basílica d'El Escorial|Basílica]] del monesteriu. El ser un encargu de gran importancia simbólica (yá que había de presidir l'espaciu onde taben soterraos los [[rei d'España|reis d'España]]) fixo d'esta pieza una obra única; emplegar nel so confección los más costosos materiales (xaspes, mármoles polícromos, bronce dorao al fueu) según una pléyade d'artistes ente los más afamaos de la so xeneración: [[Juan de Herrera]] dio trazar xeneral, [[Pompeyo Leoni|Pompeyo]] y [[Leone Leoni]] fixeron les escultures ya inclusive se pensó qu'un cuadru de [[Tiziano]] presidiera'l conxuntu, anque finalmente encargóse la parte pictórica a [[Pellegrino Tibaldi]] y [[Federico Zuccaro]]. Esta monumental obra puede considerase'l cantar de cisne de la Renacencia n'España nel campu del retablu. L'impautu y novedá que supunxo van imponer hasta bien entráu'l [[sieglu XVII]], recoyendo munchos exemplos que se van faer a partir d'entós dalgunes d'estes innovaciones, como la ríxida superposición d'órdenes, l'empléu de piedra en llugar de madera policromada, la nítida estructuración y xerarquización iconográfica, y sobremanera, l'énfasis que se va dar d'equí p'arriba al sagrariu o tabernáculo, que, como asocede n'El Escorial, munches vegaes llega a tar exentu y casi independiente del cuerpu del retablu.<ref>Ver el llibru: ''Real Sitiu de san Lorenzo del Esocrial'', por Juan Martínez Cuesta. Madrid, Patrimoniu Nacional, 1992.</ref> Otros exemplos notables de retablu escurialense son el mayor de la colexata de san Luis de [[Villagarcía de Campos]] (Valladolid), diseñáu por Juan de Herrera y llabráu por [[Juan Sáez de Torrecilla]],<ref>[http://www.flickr.com/photos/rabiespierre/5311664555/ Villagarcía de Campos (Valladolid). Colexata de San Luis. Retablu Mayor]. [http://www.heredaduruena.com/es/villagarcia-campos/sec/48/ Villagarcía de Campos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712221250/http://www.heredaduruena.com/es/villagarcia-campos/sec/48/ |date=2019-07-12 }}</ref> o'l que preside la ilesia vallisoletana de [[Ilesia de San Miguel y Santuyano (Valladolid)|san Miguel y san Julián]], obra d'[[Adrián Álvarez]].<ref>Martín Jiménez, ''op. cit.'' páxines 98 y ss. y 170 y ss. ''Adrián Álvarez y el so discípulu Pedro de Torres son dos escultores d'orixe vallisoletano que s'atopen activos a fines del sieglu XVI y empiezos del XVII. Na documentación que se caltién sobre ellos refléxase qu'en munches ocasiones policroman les sos propies talles. Trabayen nun círculu cercanu a los socesores de Juni, realizando obres pa San Benitu como'l retablu de la capiya del Obispu Valdivieso'' ([http://museoescultura.blogspot.com.es/2012/06/serie-policromias-iii.html Policromíes III])</ref><ref>[http://www.diputaciondevalladolid.es/cultura_edu/arpa/2008/retablos/quintanilla.html Retablu mayor de la ilesia de San Millán de Quintanilla (güei de Onésimo)], de [[Francisco Giralte]], 1568.</ref> <center> <gallery> Archivu:Iglesia de San Miguel, Valladolid. Interior hacia la capilla mayor.JPG|Retablu mayor de San Miguel y Santuyano de Valladolid. Archivu:Zumaia - Iglesia de San Pedro 08.JPG|Retablu mayor de la ilesia de San Pedro de [[Zumaia]], de Juan de Ancheta. Na mesma ilesia hai otros notables retablos.<ref>[[:commons:Category:Church_of_San_Pedro,_Zumaia|Imáxenes en Commons]]</ref> Archivu:Zaragoza - La Seo 16 - Capilla de los Santos Miguel, Gabriel y Rafael.JPG|Retablu de la Capiya de los Santos Miguel, Gabriel y Rafael na Seo de Zaragoza, de Juan de Ancheta. Archivu:Retablomayor sanjeronimo.jpg|Retablu mayor de San Jerónimo en Granada, de [[Pablo de Rojas]]. Archivu:Yuste retablo.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[monesteriu de Yuste]], cola copia de ''[[La Gloria (Tiziano)|La Gloria]]'' de Tiziano -{{Enllaz rotu|1={title}|2={url}|date={timestamp:%B %Y}|bot=InternetArchiveBot|1=RETABLU_DEL XUICIU FINAL.pdf El retablu del Xuiciu Final na ilesia monacal de Yuste |2=http://www.mcu.es/patrimonio/docs/MC/IPHE/BienesCulturales/06_EL |date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}-. Archivu:Retablo mayor Santo Domingo el Antiguo.jpg|Retablu mayor de [[Santu Domingu l'Antiguu]] (Toledo), pintáu por [[El Greco]]. Archivu:Borras-retablo-de-animas.jpg|Retablu de les Ánimes del Xuiciu Final, de [[Nicolás Borrás]] (1574).<ref>[http://concatedralalicante.com/retablu-d'animar-del xuiciu final.html Retablu de les Ánimes del Xuiciu Final]</ref> </gallery> </center> <center><div style="float:center; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 400px; border: 0px solid;"><center> {| align=center ! colspan="4" style="background:Lavender; color:Black" |Reconstrucción hipotética del [[retablu de doña María d'Aragón]], d'[[El Greco]] (1596-1599). |- | [[Ficheru:Resurreccion Prado.jpg|120px]] | [[Ficheru:La crucifixión (El Greco, 1597).jpg|150px]] | [[Ficheru:Pentecostés (El Greco, 1597).jpg|120px]] |- | [[Ficheru:Adoración de los pastores Bucarest(2).jpg|120px]] | [[Ficheru:El Greco - The Annunciation (Anunciacion) Prado 1597-1600.jpg|150px]] | [[Ficheru:El bautismo de Cristo (El Greco, 1597).jpg|120px]] |} </center> </div></center> == Retablu barrocu: sieglos XVII y XVIII == [[Imaxe:Retablo barrado.jpg|300px|right|thumb|Retablu Mayor de la ilesia parroquial de [[Barrado]], obra de los [[hermanos de la Inzera Velasco]]]] El [[Escultura barroca|Barrocu]] foi, quiciabes, la dómina dorada del retablu, tantu pol gran númberu d'ellos que se fixeron como pola so importancia artística, la so variedá tipolóxico y formal, y les sos dimensiones, que aportaron a del tou monumentales. Nesta dómina, amás, cola implantación de la [[Contrarreforma]] tres el [[Conceyu de Trento]], afítase la construcción de retablos en llugares onde había ablayáu en sieglos anteriores, como zones d'Alemaña, Austria, Polonia, Países Baxos católicos o la mesma Italia. Sía que non, la Península Ibérica siguió siendo'l centru más creativu ya importante, cola novedá de la esportación a les ilesies y catedrales que se construyíen nesa dómina nes colonies d'América y otros llugares. Nos sieglos [[sieglu XVII|XVII]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], el retablu cobró un estraordinariu protagonismu nel interior de les ilesies, de cuenta que munches vegaes la mesma arquiteutura de los templos acaba supeditada al so allugamientu, xeneralizándose les cabeceres planes con testeru ciegu, o a lo sumo con ventanales abiertos na so parte más alta de cuenta que nun interfieran cola estructura del retablu y afáiganse a ella. Nuna dómina na que l'arte busca la cercanía col fiel, xeneralícense tipoloxíes nueves, como'l retablu con [[camarín]] (que tenía precedentes na Renacencia), el retablu exentu a manera de [[ciborio (arquiteutura)|ciborio]] o tabernáculo, el retablu-[[tresparente]], con abertures que dexen pasar la lluz, el retablu-[[relicariu]], surdíu a partir del resurdir del cultu a les reliquies de los santos, etc. Los retablos barrocos suelen concebise como parte integrante d'una decoración mayor que s'estiende por tola ilesia, y asina faen xuegu dacuando con frescos pintaos en techos o parés, o con otros retablos, repitiendo por casu los llamaos "retablos colaterales" la forma y decoración del retablu mayor o de la capiya principal. Nesta dómina acentúase fuertemente la xerarquización de los elementos decorativos del templu, al empar que los mesmos tienden a formar un tou. Naturalmente, esto ye más bultable nes ilesies construyíes ''ex-novo'' en dómina barroca, anque vieyos templos como la [[Catedral de Llión]] sufrieron nesta dómina l'influxu del nuevu estilu, diseñándose decoraciones dacuando un tanto chocantes cola arquiteutura precedente.<ref>M. Gómez Rascón, ''La catedral de Llión, cristal y fe'', Edilesa, Llión, 2009.</ref> === Retablos barrocos italianos === Nel [[Pintura barroca italiana|Barrocu italianu]] la iconografía de les ''pale'', siguiendo los encamientos teolóxicos de la Contrarreforma, concentrar nuna única tema, como la advocación patronal de la ilesia o del altar correspondiente, davezu en llenzos o en grupos escultóricos de grandes dimensiones. <center> <gallery> Archivu:Pala di Altare - Andrea Pozzo XVII sec.jpg|''Pala di altare'' de la ''capella dei gesuiti'' na ilesia parroquial de [[Grazzano Badoglio]], d'[[Andrea Pozzo]]. Archivu:Cappella panciatichi, 01 pala di domenico pugliani.JPG|''Pala'' de la ''cappella Panciatichi'' de la [[catedral de Florencia]], pintada por [[Domenico Pugliani]].<ref>[http://www.answers.com/topic/domenico-pugliani-2 Domenico Pugliani] en Oxford Grove Art.</ref> Archivu:Chapel S. Ignazio Gesu Rome.jpg|El llamáu ''altar de San Ignacio'' na [[ilesia del Gesù]] en Roma, «unu de los más luxosos altares y retablos de tola cristiandá».<ref>[[Elías Tormo]], ''Monumentos d'españoles en Roma, y de portugueses ya hispanoamericanos'', Madrid, Ministeriu d'Asuntos Esteriores, 1942, t. II, p. 49. Vease citáu por [[Manuel Espada Burgos]], [http://cvc.cervantes.es/artes/fotografia/esp_roma/introduccion/espaes04.htm ''La buelga d'España en Roma''], en CVC.</ref> La estatua orixinal de San Ignacio yera de plata macizo. Archivu:Santa Maria della Vittoria - 1.jpg|Conxuntu de la ''[[capella Cornaro]]'' en [[Santa Maria della Vittoria]] de Roma, qu'inclúi tres l'altar el ''[[Éxtasis de Santa Teresa]]'' de [[Bernini]]. </gallery></center> === Retablos barrocos flamencos === {{VT|Pintura barroca de Flandes}} Nos Países Baxos del Sur, como reaición al aniconismo protestante, la decoración de les ilesies católiques estremóse. Non yá los retablos, sinón los [[púlpitos]] ya inclusive les pilastres de les naves convertir en soportes de sofisticaos grupos escultóricos, ente que a la tradición de polípticos pictóricos añadióse, n'estructures muncho más simplificaes, les creaciones de grandes dimensiones de la [[escuela flamenca de pintura]] encabezada por [[Rubens]]. <center> <gallery> Archivu:Michelangelo's Madonna and Child in Brugge.jpg|Retablu de traza barroca de la capiya de la ''[[Madonna de Bruxes]]'' (qu'exhibe nel so centru una talla de [[Michelangelo]] d'empiezos del sieglu XVI) na [[ilesia de La nuesa Señora de Bruxes]].<ref>T. Francis Bumpus, The Cathedrals and Churches of Belgium, London: TW Laurie, 1909, páxs.138-144. Fonte citada en [[:en:Church of Our Lady, Bruges]]</ref> Archivu:St Rombouts interieur 2.JPG|Retablu mayor de la [[Catedral de San Rumoldo de Mechelen]], de [[Lucas Faydherbe]]. Archivu:Antoon_Van_Dyck_1630_Christus_aan_het_kruis_10-08-2008_15-45-32.JPG|Retablu de la Crucifixón na mesma catedral, de [[Van Dyck]] (1630). </gallery> '''Ciclu de retablos de Rubens na Catedral d'Amberes''' <gallery> Archivu:Peter Paul Rubens - Assumption of Mary.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral d'Amberes]], cola ''[[Asunción de la Virxe (Rubens)|Asunción de la Virxe]]'', de [[Rubens]] (1626). Archivu:Peter Paul Rubens - The Raising of the Cross (Antwerp Cathedral).jpg|''[[La elevación de la cruz]]'', del mesmu autor y allugamientu (1610-1611). Archivu:Peter Paul Rubens - The Descent from the Cross (1612–1614, Antwerp Cathedral).jpg|''[[Descendimiento de Cristu (Rubens)|Descendimiento]]'', del mesmu autor y allugamientu (1612). Archivu:Peter Paul Rubens - Resurrection of Christ triptych.jpg|''[[Resurrección de Cristu (Rubens)|Resurrección de Cristu]]'', del mesmu autor y allugamientu (1612), abiertu. Archivu:Peter Paul Rubens - Resurrection of Christ triptych (reverse side).jpg|''Ídem'', zarráu. </gallery> </center> === Retablos barrocos franceses === {{VT|Barrocu y Clasicismu francés}} Foi particularmente estudiada la rellación de los retablos franceses y la complexa espiritualidá barroca.<ref> * Michèle Ménard, [https://books.google.es/books?id=4bTLSa9W9UkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ''Une Histoire des mentalités religieuses aux XVIIe et XVIIIe siècles: mille retables de l'ancien diocèse du Mans''], Beauchesne, 1980 * Victor L. Tapié, Jean Paul Le Flem, Annik Pardailhé-Galabrun, [https://books.google.es/books/about/Retables_baroques_de_Bretagne_et_spiritu.html?id=YBfqAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Retables baroques de Bretagne et spiritualité au XVIIe siècle: étude sémiographique et religieuse''], BUO, 1972 * Jacques Salbert, [https://books.google.es/books?id=FDcGAAAAMAAJ&q=salbert+les+ateliers+de+retabliers+lavallois&dq=salbert+les+ateliers+de+retabliers+lavallois&hl=en&sa=X&ei=Y7F7UbSjA466hAez14G4Aw&ved=0CDYQ6AEwAA ''Les Ateliers de retabliers lavallois aux XVIIe et XVIIIe siècles: Études historique et artistique''], Klincksieck, 1976</ref><ref>[http://lasbordes.chez-alice.fr/eglise/le_retable_baroque_du_maitre_aut.htm Retable du Maître Autel, 1679, Jean-Jacques Mélair]</ref> <center> <gallery> Archivu:Église Saint-Nicolas-des-Champs à Paris 2.jpg|Retablu de l'Asunción de la Virxe na [[ilesia de San Nicolás de los Campos (París)|ilesia de San Nicolás de los Campos]] de París,<ref>Notice non PA00086111, base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Nicolas-des-Champs]]</ref> de [[Simon Vouet]] y [[Jacques Sarrazin]] (1629). Archivu:Troyes (10) Église Saint-Jean 07.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Saint-Jean-du-Colé de Troyes]],<ref>Base Mérimée, ministère français de la Culture. Fonte citada en [[:fr:Église Saint-Jean-du-Colé de Troyes]]</ref> de traza de [[François Girardon]] y pintura de [[Pierre Mignard]] (''Bautismu de Cristu''). Archivu:Cavaillon-cathédrale.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Cavaillon]],<ref>Françoise Reynier, le mobilier du XVIIe siècle dans la cathédrale de Cavaillon, In situ, revue du patrimoine, année 2001, non 1. Fonte citada en [[:fr:Cathédrale Notre-Dame-et-Saint-Véran de Cavaillon]]</ref> de [[Pierre Mignard]]. Archivu:Gilt and Polychrome Wood Altarpiece, Siorac-de-Ribérac, Dordogne, France.jpg|Retablu de la [[cartuxa de Vauclair]].<ref>[Jean-Pierre Aniel, Les maisons de Chartreux : des origines à la Chartreuse de Pavie, Librairie Droz, 1983. Fonte citada en [[:fr:Chartreuse de Vauclaire]]]</ref> </gallery> </center> === Retablos barrocos centroeuropeos === En Centroeuropa el Barrocu foi l'arte de la Contrarreforma nes zones que se caltuvieron o repunxeron pol catolicismu (Estaos de los [[Habsburgu de Viena]], Sur d'Alemaña, Polonia); pero tamién l'arte nes zones luteranes. A finales del sieglu XVII y empiezos del sieglu XVIII, los retablos fundir cola redolada arquitectónica, que de la mesma se desdibujaba n'escultures y elementos ornamentales en tou tipu de materiales (piedres, metales, y especialmente l'[[estuco]]). <center> <gallery> Archivu:Wien - Karlskirche, Hochaltar.JPG|Altar mayor de la [[Ilesia de San Carlos Borromeo (Viena)|''Karlskirche'' de Viena]]. Archivu:Wien Michaelerkirche Hochaltar 1.jpg|Altar mayor de la [[Michaelerkirche (Viena)|''Michaelerkirche'' de Viena]].<ref>Posch, Waldemar, St. Michael in Wien (Geschichte). Fonte citada en [[:en:St. Michael's Church, Vienna]]</ref> Archivu:Maria Plain Altar.jpg|Retablos de la ''Wallfahrtskirche'' de [[Maria Plain]]<ref>Maria Plain - Ein Ort der Stille und Inspiration. Fonte citada en [[:de:Maria Plain]]</ref> en [[Salzburgu]]. Archivu:Chram sv Mikulase interier oltar.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Nicolás de Malá Strana]]<ref>Neil Wilson, Mark Baker. Prague. 9th edition. Lonely Planet, 2010. ISBN 978-1-74179-668-1. Page 9. Fonte citada en [[:en:St. Nicholas Church (Malá Strana)]]</ref> en [[Praga]]. Archivu:Bernbeuren Pfarrkirche 2.jpg|Retablos de la [[ilesia de San Nicolás (Bernbeuren)]].<ref>Hugo Schnell: Bernbeuren/OBB im Pfaffenwinkel. Schnell & Steiner, 1999, ISBN 3-7954-4187-0. Fonte citada en [[:de:Pfarrkirche St. Nikolaus (Bernbeuren)]]</ref> Archivu:Stade-StCosmae 01 Ausschnitt.jpg|Retablu de la ilesia de San Cosme y San Damián en [[Stade]], de [[Christian Precht]]<ref>Eckhardt: Christian Precht - Ein Hamburger Bildhauer. 1987, S. 7. Fonte citada en [[:en:Christian Precht]]</ref> (1677), una ilesia luterana. Archivu:Weesenstein-Altar LC0033.jpg|Altar de la ''Schloßkirche'' de [[Weesenstein]],<ref>Hendrik Bärnighausen: Schloss Weesenstein. Reihe Sachsens schönste Schlösser, Burgen und Gärten Nr. 17. Edition Leipzig. Leipzig 2003. ISBN 3-361-00527-2. Fonte citada en [[:de:Schloss Weesenstein]] y Einhart Grotegut, Lutz Henning: Weesenstein: 700 Jahre Schloßgeschichte. Verlag der Kunst, Dresden 1995, ISBN 3-364-00317-3. Fonte citada en [[:de:Weesenstein]]</ref> una ilesia luterana. Archivu:Osnabrück Gertrudenkirche Hochaltar oben.jpg|Retablu mayor de la ''Gertrudenkirche'' d'[[Osnabrück]], de [[Thomas Simon Jöllemann]]<ref>[[:de:Thomas Simon Jöllemann]]</ref> (1717-1729). Archivu:Asamkirche (HDR) (8419358438).jpg|Retablu mayor de la ''[[Asamkirche]]''<ref>Richard Bauer, Gabriele Dischinger: München, Asamkirche (Schnell & Steiner Kleine Kunstführer, 1277). Regensburg, 2005, ISBN 3-7954-4028-9. Fonte citada en [[:de:Asamkirche (München)]]</ref> de [[Múnich]], de los [[Cosmas Damian Asam|hermanos Asam]] (1733-1746). Archivu:Gniezno kosciol franciszkanow oltarz 1.jpg|Retablu mayor de la ilesia de l'Asunción en [[Gniezno]]. Archivu:Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze, wnętrze.JPG|Retablu mayor de la ilesia de la Esaltación de la Santa Cruz en [[Jelenia Góra]]. Archivu:Kraków - Church of St. Bernard of Siena 01 - Altar.JPG|Retablu de la ilesia de San Bernardino de Siena en [[Cracovia]]. Archivu:2006-05-04 Skedsmo kirke Altertavle Warped metal nail dangling on a string.jpg|Retablu de la ilesia de [[Skedsmo]] (Noruega). </gallery> </center> === Retablos barrocos españoles === {{VT|Barrocu español}} La retablística barroca española ye bien sofisticada, complexa y variada n'escueles locales.<ref>Vease, por casu, p'Andalucía, José Luis Romero, [http://www.juntadeandalucia.es/culturaydeporte/web/html/sites/consejeria/areas/bbcc/documentos/AB/Iti_retablos.pdf ''La imaxe edificada: Los retablos barrocos - Andalucía barroca''], Xunta d'Andalucía, 2009; pa una redolada más acutada, como la provincia de Girona, Laurence Gallinaro, [http://www.tdx.cat/handle/10803/4804 ''Retables baroques de la province de Gerone (1580-1777). Etudes iconologique et socioculturelle (modes de production, diffusion et réception)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190812145334/https://www.tdx.cat/handle/10803/4804 |date=2019-08-12 }}, tesis na Universidá Autónoma de Barcelona, 22-10-2005.</ref> Nun mesmu llugar, como la [[Cartuxa de Granada]], pueden trate retablos clasicistes (como'l trampantojo de [[Sánchez Cotán]]) y de la mayor esuberancia (como los de la sacristía y el famosu sagrariu exentu, de [[Francisco Hurtado Izquierdo]]). Na Salamanca de finales del sieglu XVII trunfó l'estilu [[churrigueresco]]. Nel Toledo del primer terciu del sieglu XVIII, [[Narciso Tomé]] consiguió un puntu culminante del estilu (el famosu "[[Tresparente de la catedral de Toledo|tresparente]]"), que la crítica neoclásica posterior suburdió como exemplu del "mal gustu" barrocu. Les filigranes de granitu de la [[fachada del Obradoiro]] de la Catedral de Santiago de Compostela ([[Fernando de Cases Novoa]], autor tamién de traces de retablos -destacadamente, el de [[San Martín Pinario]], xunto a [[Miguel de Romay]]<ref>Leopoldo Fernández Gasalla, [http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/viewArticle/235 ''En redol a los oríxenes de Miguel de Romay yá la escultura compostelana nel tránsitu de los sieglos XVII al XVIII (1670-1705)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190707210521/http://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/viewArticle/235 |date=2019-07-07 }}, en ''Cuadiernos d'estudios gallegos'', nº 108, CSIC, 1996.</ref>-) suélense comparar coles formes d'estos últimos retablos barrocos. A lo llargo de sieglu y mediu, artistes polifacéticos (como [[Alonso Cano]]) o especializaos nun arte (como los arquiteutos [[Juan Gómez de Mora]]<ref>[http://cvc.cervantes.es/actcult/art_reli/retablos/extremadura/guadalupe/ Retablu del Monesteriu de Guadalupe] en CVC</ref> o [[José de Churriguera]], los escultores [[Alonso de Mena|Alonso]] y [[Pedro de Mena]], [[Gregorio Fernández]], [[Martínez Montañés]] o [[Francisco Salzillo]], o como los pintores [[Murillo]], [[Valdés Leal]] o [[Zurbarán]]) dexaron bona parte de la so obra en retablos de la dómina; ente que dientro de retablos de traza barroca tamién s'incluyíen talles o pintures de periodos anteriores (como asocede nel retablu mayor de la [[Catedral de Valencia]]).<ref>* Alfonso Rodríguez G. de Ceballos, [https://web.archive.org/web/20130506200246/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7788.htm ''El retablu barrocu''] en Artehistoria. * Eva Pérez, [https://books.google.es/books?id=M6VzWfI5gN0C&printsec=frontcover&dq=Aspeutos+t%C3%A9cnicos+y+conservativos+del retablu barrocu+valencianu&hl=es&sa=X&ei=Y9RuUZXkPM-DhQes0oCgCA&ved=0CDYQ6AEwAA ''Aspeutos téunicos y conservativos del retablu barrocu valencianu''] * Juan Jesús López-Guadalupe, [http://www.upo.es/depa/webdhuma/areas/arte/3cb/documentos/47f.pdf ''Retórica y color - Sobre la policromía nos retablos barrocos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903004727/http://www.upo.es/depa/webdhuma/areas/arte/3cb/documentos/47f.pdf |date=2019-09-03 }}</ref> <center> <gallery> Archivu:Catedral de Valencia. Presbiterio.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral de Valencia]], de traza barroca ([[Juan Bautista Pérez Castiel]], 1674-1682) pero que les sos pintures son renacentistes, bien anteriores ([[Fernando Yáñez de la Almedina]] y [[Fernando de los Llanos]], 1506-1510). Archivu:Retablo relicario con la Anunciación, 1604-1606.jpg|Retablu-[[relicariu]] del conventu de San Diego en Valladolid, de [[Juan de Muniátegui]], [[Vicente Carducho]] y [[Bartolomé Carducho]] (1604-1606). Archivu:Capilla de Cerralbo. Retablo del altar mayor.jpg|Retablu de la [[capiya de Cerralbo]], d'[[Alonso de Balbás]] y [[Francisco Camilo]]. Archivu:Cotan-cartuja-santos pedro y pablo.jpg|Retablu o altar asonsañáu de los santos Pedro y Pablo na [[Cartuxa de Granada]], de [[Sánchez Cotán]]. Archivu:Interior iglesia anunciación 001.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de l'Anunciación (Sevilla)]], onde intervinieron [[Alonso Matías]], [[Antonio Mohedano]], [[Juan de Roelas]] y [[Martínez Montañés]] ente otros (1604-1624). Archivu:Capilla real reliquary left01.jpg|Retablu llateral de la [[Capiya Real de Granada]], d'[[Alonso de Mena]] (1632). Archivu:Museu de Belles Arts de València, sala dels Ribalta.JPG|Tabla del "[[retablu Portaceli]]",<ref>[[:commons:Category:Retablu_Portaceli|información en Commons]]</ref> de [[Ribalta]]. Archivu:Valladolid - Mº Descalzas Reales 4.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[conventu de les Descalces Reales (Valladolid)]], de [[Juan de Muniátegui]],<ref>[http://ceres.mcu.es/pages/ResultSearch?txtSimpleSearch=Muni%Y1tegui,%3Cb%3Y%20Juan%20%3C/b%3Ede&simpleSearch=0&hipertextSearch=1&search=simpleSelection&MuseumsSearch=MNEV|&MuseumsRolSearch=15&listaMuseos=[Muséu%20Nacional%20de%20Escultura Busca "Juan de Muniátegui" en CERES]</ref> [[Gregorio Fernández]] y [[Santiago Morán]], 1612. Archivu:Retablo-Huelgas-Reales-Valladolid.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[monesteriu de Las Huelgas Reales (Valladolid)]], de [[Francisco de Praves]], [[Gregorio Fernández]] y [[Tomás de Prado]],<ref>[http://lapiedad1578.blogspot.com.es/2010/11/el pintor-que-foi-alcalde-de-la piedá.html ''Tomás de Prado - El pintor que foi alcalde de La Piedá'']</ref> 1613. Archivu:Getafe - Catedral de Nuestra Señora de la Magdalena 03.jpg|Retablos de la [[catedral de Getafe]]. El mayor, de traza d'[[Alonso Carbonel]] (1612-1618); nos menores intervieno [[Alonso Cano]]. Archivu:Capilla Santa Ana-Iglesia de Santa Cruz.jpg|Retablu de la capiya de Santa Ana na [[Ilesia de Santa Cruz (Sevilla)]], de [[Bernardo Simón de Pineda]], [[Valdés Leal]] y [[Pedro Roldán]], 1670-1672. Na mesma ilesia tópense otros notables retablos. Archivu:Becerril de Campos -Sta Eugenia25.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Santoxenia (Becerril de Campos)]], que tamién caltién otros notables retablos. Archivu:Catedral de Córdoba - Retablo Mayor.jpg|Retablu mayor de la [[Mezquita-catedral de Córdoba|catedral de Córdoba]], onde intervieno, ente otros, [[Antonio Palomino]]. Archivu:Baeza - Convento de la Encarnacion 01.jpg|Retablu mayor y llaterales de la ilesia del [[conventu de la Encarnación (Baeza)|conventu de la Encarnación]] ([[Baeza (España)|Baeza]]). </gallery> Propúnxose una periodización en tres fases ("allongamientu del clasicismu" nel primer terciu del sieglu XVII, "retablu castizu" o "genuinamente hispánicu" na segunda metá del sieglu XVII -fase subdivida nuna primer parte, carauterizada poles [[columnes salomóniques]], y una segunda, polos [[Estípite (arquiteutura)|estípites]]-, y "retablu rococó" na primer metá del sieglu XVIII).<ref>Alfonso Rodríguez G. de Ceballos. [https://web.archive.org/web/20130507014707/http://www.artehistoria.jcyl.es/v2/contestos/7791.htm ''Evolución morfolóxica y estilística del retablu Barrocu español''] en Artehistoria.</ref> <gallery> Archivu:Sagrario de la cartuja de Granada.jpg|Sagrariu de la [[Cartuxa de Granada]], de [[Francisco Hurtado Izquierdo]]. Archivu:Sacristia-cartuja-granada.jpg|Sacristía de la Cartuxa de Granada, del mesmu y otros artistes. Archivu:Altar mayor 001.jpg|Retablu mayor de la ilesia del [[Hospital de la Caridá (Sevilla)]], de traza de [[Bernardo Simón de Pineda]], talles de [[Pedro Roldán]], doráu y policromía de [[Valdés Leal]] (1670-1675). Archivu:Celanova - Monasterio de San Salvador 06.JPG|[[Monesteriu de San Salvador (Celanova)]], de [[Francisco de Castro Canseco]].<ref>[http://www.farodevigo.es/portada-ourense/2963/retablu-mayor-celanova-muevo-venti-centimetros-derrumbarsebr/130303.html ''El retablu mayor de Celanova movióse venti centímetros y puede derrumbar''].</ref> Archivu:Salamanca - Convento de San Esteban 77.jpg|Retablu mayor de la [[Conventu de San Esteban (Salamanca)|ilesia del conventu de San Esteban de Salamanca]], de [[José de Churriguera]], (1692). </gallery> <gallery> Archivu:Transparente of Toledo Cathedral 06.jpg|[[Tresparente de la Catedral de Toledo]], de [[Narciso Tomé]], 1729-1732. Archivu:Retablo SMiguel Murcia.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de San Miguel (Murcia)]] de [[Francisco Salzillo]], 1731. Archivu:Monasterio de San Martín Pinario. Iglesia.jpg|Retablu mayor de [[San Martín Pinario]] (Santiago de Compostela). </gallery> </center> === Retablos barrocos portugueses === [[Ficheru:Igreja de Santa Maria do Castelo (Olivença) - Retábulo com a árvore de Jessé.jpg|thumb|Retablu de la capiya del Evanxeliu de la [[ilesia de Santa María del Castillo (Olivenza)]].<ref>Grupo dos Amigos de Olivença. Fonte citada en [[:pt:Igreja de Santa Maria do Castelo (Olivença)]]</ref><ref>''La retablística ufierta n'esti templu exemplos magníficos, ente los que cabo destacar el barrocu de talla dorada (1723) carauterísticu del reináu de D. João V y l'espectacular Árbol de Jessé, el mayor qu'inda se caltién de los qu'inda queden. Trátase del más impresionante retablu de Olivenza. En madera tallao y policromada represéntase l'árbol xenealóxicu de María y Jesús con un altor de 10,29m, motivu inspiráu na profecía de Isaías: 'va brotar un retueyu del tueru de Jessé', conocíu na Historia del Arte dende'l S. XII, abandonáu n'Europa de resultes de la Reforma y retomáu na península ibérica con más fuercia mientres la contrarreforma. So los sos raigaños fuelga Jessé, el padre de David. D'él, parte un tueru robezu con seis rames sobre les qu'apaecen les figures, nesti casu ensin identificar, de doce reis de la casa de Xudá. L'árbol rematar con una mandorla que zarra la imaxe de María y el Neñu. Si la fecha y firma qu'apaecen na so base, 'Renu 1774', correspuenden a la so execución, tratar de de los exemplares tardíos, pos les feches de florecimientu d'esti tipu de retablu correspuenden a finales del XVI y principios del XVII.'' [http://www.olivenca.org/visitaVirtual_13.htm V Ilesia de Santa María del Castiellu en Olivenza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721231813/http://www.olivenca.org/visitaVirtual_13.htm |date=2012-07-21 }}</ref>]] Investigóse'l simbolismu del "tronu eucarísticu" nos retablos barrocos portugueses.<ref>Fausto Sanches Martins, [http://repositorio-aberto.up.pt/handle/10216/20739 ''Tronu eucarísticu do retábulo barrocu português: origem, função, forma y simbolismu''], Universidade do Porto, 1991.</ref> <center> <gallery> Archivu:Sé Catedral de Aveiro VII.jpg|Retablu mayor de la [[catedral de Aveiro]]. El mesmu templu contién otros notables retablos. Archivu:Capela de Nossa Senhora da Doutrina - Igreja de São Roque - Lisbon (2).JPG|Retablu de la capiya de Nossa Senhora da Doutrina na [[ilesia de San Roque (Lisboa)]].<ref>Júlio Parra. Azulexos. Painéis do Século XVI ao Século XX. Lisboa: Santa Casa de Misericórdia, 1994. Fonte citada en [[:pt:Igreja de São Roque (Lisboa)]]</ref> El mesmu templu contién otros notables retablos, y el muséu del que forma parte, una escepcional coleición d'arte sacro, incluyendo retablos d'otres procedencies.<ref>[http://www.museu-saoroque.com/pt/Home.aspx Muséu Sao Roque - Santa Casa Misericórdia da Lisboa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629173441/http://www.museu-saoroque.com/pt/Home.aspx |date=2018-06-29 }} (web oficial). Vease tamién [[Santa Casa de Misericórdia]] (artículu sobre la institución caritativa, fundada en 1498).</ref> Archivu:IsabPorCoimbraClaranova.jpg|Retablu mayor y llaterales de la ilesia del [[conventu de Santa Clara-a-Nova]].<ref>Base de daos do IGESPAR. Fonte citada en [[:pt:Conventu de Santa Clara-a-Nova]]</ref> Archivu:Retábulo-mor vilar de frades.JPG|Retablu mayor de la [[ilesia de Vilar de Frades]]. Archivu:Altar Matriz Church Melgaço - Apr 2010.jpg|Retablu de la [[ilesia Matriz de Melgaço]]. Nel mesmu templu hai otru retablu notable d'[[António Figueiroa]] (finales del sieglu XVI). </gallery> </center> === Retablos barrocos coloniales === La estraordinaria riqueza decorativa (tantu nos materiales usaos como nel mapa de detalles) y delles carauterístiques [[sincrética|sincrétiques]] provenientes del sustratu artísticu indíxena (anque básicamente respuenden a los criterios estéticos y relixosos europeos) caracteriza a los retablos barrocos de les ciudaes coloniales de los imperios español y portugués (unificaos ente 1580 y 1640). Amás de los de l'América española y Filipines, son particularmente notables los de les ciudaes coloniales portugueses de [[Goa]] (n'India) y de [[Salvador de Bahia]] (en Brasil); los d'esta postrera cuntar por centenares (dicíase que podía oyese misa n'unu distintu acaldía del añu -lo mesmo dicíase del valle mexicanu de [[Valle de Cholula|Cholula]]-).<ref>Roberto Segre, [https://books.google.es/books?id=rFrQoflzvZAC&pg=PA160&dq=365+ilesies+en+bah%C3%ADa&hl=es&sa=X&ei=o49zUYbONpK2hAe-m4HICQ&ved=0CDQQ6AEwAA#v=onepage&q=365%20ilesies%20en%20bah%C3%ADa&f=false ''América Llatina en La so Arquiteutura''], Sieglu XXI, 1981, ISBN 968-23-0273-0, pg. 160.</ref><ref>* Clara Bargellini, [https://books.google.es/books?id=ME9cAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CDEQ6AEwADgK ''Los Retablos de la Ciudá de Méxicu: Sieglos XVI Al XX: Una Guía''], Asociación del Patrimoniu Artísticu Mexicanu, 2005 * Phoenix Art Museum (ed.), [https://books.google.es/books?id=YXZlFgFRHPMC&printsec=frontcover&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=IQqBUc2xKorG7AaH7YHgAg&ved=0CFUQ6AEwCDgK#v=onepage&q&f=false ''A Century of Retablos: The Janis and Dennis Lyon Collection of New Mexican Santos, 1780-1880''], Hudson Hills, 2007, ISBN 1-55595-273-9 * Graziano Gasparini, Carlos F. Duarte, [https://books.google.es/books?id=NPNeAAAAMAAJ&q=subject:%22Altarpieces%22&dq=subject:%22Altarpieces%22&hl=en&sa=X&ei=QgqBUZ3qKI-p7Aa8oYHoBQ&ved=0CC4Q6AEwADgU ''Los Retablos del Periodu Colonial en Venezuela''], Ernesto Armianto Editor, 1971. * Ricardo González, [http://www.fba.unlp.edu.ar/historiadelasartes2/textos/Retablos.pdf ''Los retablos barrocos y la retórica cristiana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831185236/http://www.fba.unlp.edu.ar/historiadelasartes2/textos/Retablos.pdf |date=2014-08-31 }}</ref> Sicasí, yá hubo producción de retablos na América española nel sieglu XVI; tantu nes primeres fundaciones eclesiástiques del Caribe como nos territorios continentales.<ref>Emilio Harth-Terré, Alberto Márquez Abanto, [https://books.google.es/books/about/Retablos_lime%C3%B1os_en_el_siglo_XVI.html?hl=es&id=P7ZcAAAAMAAJ ''Retablos limeños nel sieglu XVI''], 1959</ref> El que se considera más antiguu del continente ye'l de [[San Juan Cuauhtinchán]] ([[Puebla]]), datable en redol a 1527.<ref>[http://www.elporvenir3.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=193683:pertenez-a-puebla-el retablu-mas-antiguu-del continente americanu&Itemid=561 Pertenez a Puebla'l retablu más antiguu del Continente Americanu]. Efraín Castro, [http://codex.colmex.mx:8991/exlibris/aleph/a18_1/apache_media/T6SNSLQA86IEPN33KD6R5GSQK1LIB5.pdf ''El retablu de Chuauhtinchán, Puebla'']</ref> <center> {{VT|Arte colonial hispanoamericanu|Barrocu novohispano|Arte de Perú#Primer periodu de la Retablistica}} <gallery> Archivu:Altar Reyes Catedral Metropolitana.JPG|El llamáu "[[retablu de los Reis]]" na [[Catedral de Méxicu]]. Archivu:Retablo de los Reyes Catedral Puebla.jpg|Retablu llamáu "de los reis" na [[Catedral de Puebla]]. Archivu:NaveChurchSanGabrielCholula.JPG|Ilesia del [[monesteriu de San Gabriel de Cholula]]. Archivu:Saint Michael Tianguishahuatl Church, San Pedro Cholula, Puebla state, Mexico13.jpg|Ilesia de [[San Miguel Tianguishahuatl]] en San Pedro Cholula. Archivu:Campeche Retablo iglesia san Francisquito.JPG|Retablu mayor de la ilesia de San Francisquito de [[Campeche]]. Archivu:Retablo de Chacas.jpg|Retablu mayor de la ilesia de [[Chacas]], Perú. Archivu:La Compañía, Quito - 5.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia de la Compañía (Quito)]]. Archivu:20090221175641!San Rafael church altar adjusted.jpg|Retablu mayor de la ilesia de San Rafael de [[provincia de Velasco|Velasco (Santa Cruz, Bolivia)]] Archivu:San Ignacio de Velasco 007.JPG|Retablu mayor de San Ignacio de Velasco Ficheru:San San Miguel de Velasco 004.JPG|Retablu mayor de San Miguel de Velasco Ficheru:San San Ignacio de Velasco 008.JPG|Retablu de la Inmaculada de San Ignacio de Velasco Ficheru:Concepción Warped metal nail dangling on a string.jpg|Retablu mayor de la ilesia de [[Concepción (Santa Cruz)]] Archivu:San José de Chiquitos 004.JPG|Retablu mayor de San José de [[Chiquitos]] Archivu:Retablo-iglesia-chiliquin chachapoyas amazonas peru.jpg|Retablu de la ilesia de [[Chiquilín]] (Chachapoyas). </gallery> <gallery> Archivu:Salvador-JesuitChurch1.jpg|Retablu mayor de la [[Catedral Basílica de San Salvador]] (Salvador de Bahia, Brasil), antigua ilesia de los xesuites, de [[João Correia]] (1665-1670).<ref>Flexor, Maria Helena Ochi. "Catedral Basílica". In: Igrejas y Conventos da Bahia. Série Roteiros do Patrimônio, vol. II. Brasília: Iphan / Programa Monumenta, 2010, páxs. 11-36. Fonte citada en [[:pt:Catedral-Basílica Primacial de São Salvador]]</ref> Archivu:StFranciscoChurch2-CCBY.jpg|Retablu mayor y llaterales de la [[ilesia del conventu de San Francisco (Salvador de Bahia)]].<ref>Flexor, Maria Helena Ochi. Igrejas y Conventos da Bahia. Série Roteiros do Patrimônio, vol. 2. Iphan / Programa Monumenta, 2001, páxs. 36-69. Fonte citada en [[:pt:Igreja y Conventu de São Francisco (Salvador)]]</ref> Archivu:StFranciscoChurch1-CCBY.jpg|Retablos de les capiyes llaterales de la mesma ilesia. Archivu:Igreja do Bonfim - Altar-mor.jpg|Retablu mayor de la [[ilesia d'El nuesu Señor de Bonfim]] (Salvador de Bahia). </gallery> <gallery> Archivu:Sto Nino Basilica Retablo.jpg|Retablu mayor de la [[basílica del Santu Neñu]] de [[Cebú]]. Archivu:Goa-BomJesus-Nave1.jpg|Altar mayor y llaterales de la [[Basílica del Bon Jesús de Goa]]. Archivu:Inside St Francis Church, Old Goa, India - July 2008.jpg|Retablu mayor y llateral de la [[ilesia de San Franciscu d'Asís de Goa]]. Archivu:Se Cathedral4.JPG|Retablu mayor de la [[Catedral de Goa]]. </gallery> </center> == Edá contemporánea == A mediaos del sieglu XVIII invaden con frecuencia al retablu los adornos del [[estilu Lluis XV]] (Rococó).<ref><gallery> Archivu:Alacant, interior de l'església de santa Maria.JPG|La [[basílica de Santa María (Alicante)]] caltién pervalibles retablos del tránsitu ente la Edá Moderna y la Contemporánea. Nel presbiteriu, un retablu ¿rococó del sieglu XVIII? (nesta fonte atribuyíu a [[Antonio Caru'l Viejo]]) -[https://books.google.es/books?id=N5xcLr70YssC&pg=PA211&lpg=PA211&dq=Retablu+de+la+bas%C3%ADlica+de+Santa+Mar%C3%ADa+(Alicante),&source=bl&ots=9AyUwVxEAB&sig=xMZrxPcLSWsm_DncpyTtB5_BmNk&hl=es&sa=X&ei=a7SbUf6vOKKP7AbEhIGoBA&ved=0CDIQ6AEwATgK#v=onepage&q=Retablu%20de%20la%20bas%C3%ADlica%20de%20Santa%20Mar%C3%ADa%20(Alicante)%2C&f=false ''Los sieglos del Barrocu''], pg. 211-, escultor de finales del sieglu XVII -[http://www.elche.me/biografia/caru-antonio-antonio-caru-el vieyu Antonio Caru'l Viejo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924035315/http://www.elche.me/biografia/caru-antonio-antonio-caru-el |date=2021-09-24 }} en Cátedra Pedro Ibarra-); tamién un retablu neogóticu, de [[Blas Gómez]] y [[Rodríguez Clement]] (1903)-[http://www.laverdad.es/alicante/20100223/local/alicante/santa-maria-recupera-meyores-201002231522.html noticia en La Verdá] [http://www.ivcr.es/media/descargas/restauracion_ivcr_perpetuu_socorru_alicante_w.pdf Folletu de la restauración, con imáxenes]-. </gallery></ref> La fonda crítica a la que l'[[academicismu]] somete a los "escesos" que percibe nel Barrocu, lleva a la mayor sobriedá del [[Neoclasicismu]]<ref><gallery> Archivu:Interior de la Colegiata de Santa María, Talavera de la Reina.jpg|[[Colexata de Santa María (Talavera de la Reina)]]. Al fondu, el retablu mayor, neoclásicu, de [[Mariano Salvador Maella]]. </gallery></ref> (inclusive n'obres tardobarrocas de transición, como la [[Santa Capiya de La nuesa Señora del Pilar|capiya de La Pilastra]] de [[Ventura Rodríguez]] y [[José Ramírez de Arellano]]),<ref>Vease tamién, [http://cesbor.blogspot.com.es/2012/12/el retablu mayor-de-la ilesia-del.html ''El retablu mayor de la ilesia del conventu de Santa Clara''] (de Ramírez de Arellano), Centru d'Estudios Borjanos.</ref> qu'a empiezos del sieglu XIX lleva a los retablos les formes más sencielles de portadita grecorromana. Dende mediaos del XIX producen retablos [[arquiteutura ecléctica|eclécticos]] y [[arquiteutura historicista|historicistes]]. Yá nel sieglu XX, la renovación de la estética eclesial nel catolicismu foi radical, abrir a les [[vanguardies artístiques]] especialmente a partir del [[Conceyu Vaticanu II]]. {{VT|Arte cristiano#Vanguardies}} <center> <gallery> Archivu:Madrid Real Basílica de San Francisco el Grande Goya Bernardus van Siena 16-03-2010 16-44-54.JPG|Retablu de la capiya de San Bernardino de la [[Basílica de San Francisco'l Grande]], col llenzu de [[Francisco de Goya|Goya]] ''[[San Bernardino de Siena predicando ante Alfonso V d'Aragón]]'' (1781-1783). Archivu:Jura de Fernando VII como Príncipe de Asturias.jpg|Retablu mayor de [[San Jerónimo'l Real]] (Madrid), nun cuadru de [[Luis Paret]] (1791). Archivu:Iglesia de San Jerónimo el Real (Madrid) 09.jpg|Destruyíos los retablos mientres la ocupación francesa, que convirtió la ilesia en cuartel (1808-1814), los actuales son resultáu de la restauración empobinada por [[Enrique María Repullés]] (1879-1882). Archivu:Алтарь церкви Мадлен.Париж.jpg|Tres l'altar mayor de la [[ilesia de la Madalena]] disponer a manera de retablu<ref>{{Cita web |url=http://www.eglise-lamadeleine.com/peinture-interieur |títulu=''L'intérieur de la Madeleine'' |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180603054020/http://www.eglise-lamadeleine.com/peinture-interieur |fechaarchivu=2018-06-03 }}</ref> un grupu escultóricu de [[Carlo Marochetti]]. Archivu:Sacre Coeur - Choeur, Abside et Mosaique.jpg|Tres l'altar mayor de la [[basílica del Sacré Cœur]] dispónse un retablu [[neorrománicu]].<ref>[http://www.patrimoine-histoire.fr/Patrimoine/Paris/Paris-Sacre-Coeur-de-Montmartre.htm Paris - Sacre-Coeur de Montmartre]</ref> Archivu:Westminster Cathedral IMG 4528.JPG|Capiya de los santos Gregorio y Agustín na [[Catedral de Westminster]], d'un estilu historicista calificable de [[neobizantino]], onde los mosaicos enmarcar n'estructures arquiteutóniques con aspeutu de retablu. Archivu:00 Walcourt - Retable - JPG1.jpg|Retablu neogóticu de la [[basílica de Saint-Materne]], de [[Léopold Blanchaert]] (1901). Archivu:Lalique glass altarpiece in the Glass Church Jersey.jpg|Retablu de cristal de [[René Lalique]] na [[Glass Church]] de [[Millbrook (Jersey)]]. Archivu:St. Engelbert Köln Innenraum.jpg|L'altar de la [[ilesia de San Engelberto (Colonia)]]<ref>Offizielle Webseite der Kölner Gemeinde St. Engelbert. Fonte citada en [[:de:St. Engelbert (Köln)]]</ref> amuesa la simplicidá decorativa de les ilesies del sieglu XX. Archivu:Santuario de Torreciudad. Iglesia.jpg|Retablu de [[Torreciudad]], de [[Juan Mayné]].<ref>[http://www.torreciudad.org/retablu/ El retablu del templu - Santuariu de Torreciudad]. [http://lodesdibujado.blogspot.com.es/2009/09/una obra-de-arte.html Imaxe del autor trabayando nun modelu del retablu].</ref> Archivu:Basílica de Guadalupe 1.JPG|L'altar mayor de la nueva [[Basílica de Santa María de Guadalupe|Basílica de la Virxe de Guadalupe en Méxicu]] reproduz el reconocible volume y disposición de los clásicos retablos hispánicos, anque con un radical simplificación d'elementos. Archivu:Altar Basilica of Lady Guadalupe.jpg|''Ídem'', detalle. Archivu:Bronze Alterpiece N-D de Montréal Basilica.jpg|Retablu de bronce de la [[basílica de Notre-Dame de Montreal]], de [[Charles Daudelin]] (1978-1982). </gallery> </center> == Notes == {{llistaref}} == Ver tamién == * [[Retablu ayacuchano]] == Enllaces esternos == {{commonscat|Altarpieces|Retablu}} {{wikcionariu}} * [http://www.ruizquesada.com/index.php/retrotabulum Retrotabulum] * [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/memsmn_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=OBJT&VALUE_98=%20retable%20et%20antependium&DOM=All&REL_SPECIFIC=3 Mediathéque]. [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/dapapal_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=TICO&VALUE_98=%20autel%20et%20son%20antependium&DOM=MH&REL_SPECIFIC=3 Ídem]. * [http://www.retabloceramico.net/ ''Retablos cerámicos''] * [http://h-net.msu.edu/cgi-bin/logbrowse.pl?trx=vx&list=h-arthist&month=0409&week=d&msg=LY5hhOmufvjMkaFnWOecKw&user=&pw= ''L'Europe des retables''], coloquiu entamáu por Rencontre avec le Patrimoine Religieux, 2004 (hai dos publicaciones derivaes -''Art Sacré - les retables'' y ''Art Sacré: L'Europe des retables volume II (XVIe - XVIIIe s.)'' * [[Gisela M. A. Richter]], Otmar Richter, Christoph Machat, Arbeitskreis für Siebenbürgische Landeskunde, [https://books.google.es/books?id=v3LsAAAAMAAJ&q=Siebenb%C3%BCrgische+Fl%C3%BCgelalt%C3%A4re&dq=Siebenb%C3%BCrgische+Fl%C3%BCgelalt%C3%A4re&hl=en&sa=X&ei=pAaBUbixFKr17Ab86YHwCA&ved=0CDIQ6AEwAA ''Siebenbürgische Flügelaltäre''], Wort und Welt Verlag, 1992, ISBN 3-85373-149-X. * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Interior_of_the_Church_of_San_Juan,_Salvatierra-Agurain Retablos de la ilesia de San Xuan (Salvatierra)] * Concepción de la Peña Velasco, {{Enllaz rotu|1=El valor de la pallabra nel retablu español. De finales del Góticu a empiezos del Neoclasicismu |2=http://www.um.es/tonosdigital/znum4/estudio/retablo.htm |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} * Retablu; Terminoloxía básica ilustrada.Productu de collaboración ente l'Institutu Andaluz del Patrimoniu Históricu y l'Institutu de Caltenimientu Getty [http://www.iaph.es/sys/productos/retablos/index2.html] {{Tradubot|Retablo}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Arte cristiano]] [[Categoría:Retablos| ]] [[hu:Kassai Erzsébet-legenda mestere]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] 5ccrxwu7eja69r3uzf54lta1olardgg 0 140013 4502776 4497399 2026-07-05T15:50:06Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 173 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502776 wikitext text/x-wiki {{Ficha de conflictu |civil=sí |nome=Protestes en Nicaragua de 2018-2019 |descripción_imaxe = Situación de [[Nicaragua]] mientres el desenvolvimientu de les protestes <small>(abril de 2018)</small> |parte_de= |imaxe = Protestas en Nicaragua de 2018.png |fecha=[[18 d'abril]] de [[2018]]-actualidad |lugar={{Nicaragua}} |causes= Reformes del [[Institutu Nicaraguanu de Seguridá Social]] |resultáu= * Revocación de les reformes * Toma de cortiles universitaries: [[Universidá Politéunica de Nicaragua|UPOLI]], [[Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua|XUNAN]], [[Universidá Nacional d'Inxeniería (Nicaragua)|UNI RUSB]] * Surdimientu del Movimientu Universitariu 19 d'Abril (M19) |consecuencies= * Interrupción temporal d'emisión de delles canales de televisión.<ref name="corte-emision"/> |llau1=[[Frente Ampliu pola Democracia (Nicaragua)|Frente Ampliu pola Democracia]] (FAD)<ref name="18fad"/><br/> [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep)<ref>{{cita publicación |títulu=Sector priváu de Nicaragua llama a gran marcha pola paz y el diálogu|url=http://www.elpais.cr/2018/04/20/sector-priváu-de-nicaragua-llama-a-gran-marcha-pola paz-y-el-dialogo/|periódicu=ElPaís.cr|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018}}</ref><br/> {{Bandera|Vaticanu}} [[Ilesia católica en Nicaragua|Ilesia católica]]<ref name="brenes">{{cita publicación|autor=José Isaac Espinoza|títulu=Cardenal Brenes diz que la ilesia sofita a moces nicaraguanes|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461757-cardenal-brenes-diz-que-ilesia-sofita-jovenes/|allugamientu=[[Managua]]|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018}}</ref><br/> [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]]<ref name="mu19a"/><br/> |llau2={{bandera|NIC}} [[Gobiernu de Nicaragua]]: *:• [[Policía Nacional de Nicaragua]] * [[Ficheru:Flag_of_the_FSLN.svg|20px]] [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] *:• [[Mocedá Sandinista]]<ref name=":0"/> * [[Frente Nacional de los Trabayadores]]<ref name="fnt"/> * [[Unión Nacional d'Emplegaos]]<ref name="xune"/> * [[Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua]]<ref name="xunan19"/> |líder1= [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]]'''<br/> [[Lesther Alemán]]<br/> [[Víctor Cuadres]]<br/> '''{{Bandera|Vaticanu}} [[Ilesia católica en Nicaragua|Ilesia católica]]'''<br/> [[Silvio José Báez Ortega]]<ref>{{cita publicación|nome=Emiliano|apellíu=Chamorro Mendieta|títulu=Ensin condiciones pa dialogar, asegura monseñor Silvio José Báez|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/24/politica/2408918-ensin-condiciones-pa-dialogar-asegura-monsenor-silvio-jose-baez|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref><br/> [[Leopoldo Brenes]]<ref name="brenes"/> <br/> '''[[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]]'''<br/> [[José Adán Aguerri]]<ref>{{cita publicación|nome=José Isaac|apellíu=Espinoza|títulu=Cosep marcha güei y acepta instaurar diálogu con urxencia|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461876-cosep-cola-hoy-acepta-instaurar-dialogo-urxencia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> |líder2= {{bandera|NIC}} [[Daniel Ortega]]<br /> {{bandera|NIC}} [[Rosario Murillo]] |baxes4='''Muertos''': 183-285{{refn|group=lower-alpha|name=muertos|En total 183 según la [[Comisión Permanente de Derechos Humanos]] a 18 de xunu,<ref name="cpdh-saldu">{{cita publicación |nome=Nohelia|apellíu=Celina Gutiérrez|títulu=CPDH rexistra más de 2.400 mancaos en dos meses de protestes|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/181014-cpdh-muertos-crisis-protestes-nicaragua-onu/|fecha=21 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> 212 según la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] a 19 de xunu,<ref>{{cita publicación|títulu=CIDH: Númberu de muertos en protestes en Nicaragua xube a 212|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467755-cidh-muertos-nicaragua-crisis-ortega/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=22 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627230859/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467755-cidh-muertos-nicaragua-crisis-ortega/|archivedate=2018-06-27}}</ref> 191 según el [[Centru Nicaraguanu de Derechos Humanos]] a 21 de xunu<ref>{{cita publicación|nome=Natalia|apellíu=Díaz Zeledón|títulu=Testimonio de Nicaragua: dos meses de 215 asesinatos, persecución y mieu|url=https://www.nacion.com/revista-dominical/testimonio-de-nicaragua-dos-meses-de-21/YXTXOHTPL5GJ7DDH6IOU6523FI/story/|fecha=24 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> y 285 según l'[[Asociación Nicaraguana Pro Derechos Humanos]] a 25 de xunu.<ref name="anpdh-saldu">{{cita publicación|nome=Elizabeth|apellíu=Romero|títulu=ANPDH rexistra 285 muertos pola represión d'Ortega-Murillo en Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/26/nacionales/2440756-anpdh-violencia-de-ortega-murillo-dexa-285-muertos-y-cuntando|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=26 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref>}}<br/> '''Mancaos''': 1200-2400+{{refn|group=lower-alpha|name=mancaos|Más de 1200 mancaos según la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] a 6 de xunu,<ref>{{cita publicación|títulu=CIDH confirma 127 muertos y 1.200 mancaos per violencia en Nicaragua|url=https://www.semana.com/mundo/articulo/cidh-confirma-127-muertos-y-1200-mancaos-per-violencia-en-nicaragua/570231|periódicu=Selmana|fecha=6 de xunu de 2018|fechaaccesu=8 de xunu de 2018}}</ref> más de 1500 según l'[[Asociación Nicaraguana Pro Derechos Humanos]] a 25 de xunu<ref name="anpdh-saldu"/> y más de 2400 según la [[Comisión Permanente de Derechos Humanos]] a 18 de xunu.<ref name="cpdh-saldu"/>}}<br/> '''Deteníos''': 130-438{{refn|group=lower-alpha|name=deteníos|130 deteníos según el [[Centru Nicaraguanu de Derechos Humanos]] a 23 d'abril<ref name="reuters1">{{cita publicación |títulu=Protesters demand resignation of Nicaraguan president after unrest|url=https://www.reuters.com/article/us-nicaragua-protests-usa/protesters-demand-resignation-of-nicaraguan-president-after-unrest-idUSKBN1HU1YÁ|periódicu=[[Reuters]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|idioma=inglés}}</ref> y 438 según la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] a 21 de mayu.<ref name="cidh-muertos">{{cita publicación |títulu=Observaciones preliminares de la visita de trabayu de la CIDH a Nicaragua|url=http://www.oas.org/es/cidh/prensa/comunicaos/2018/113.asp|periódicu=[[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]]|fecha=21 de mayu de 2018|fechaaccesu=28 de mayu de 2018}}</ref>}} |notes= }} Les '''[[Manifestación|protestes]] en [[Nicaragua]] de 2018-2019''' son una serie de manifestaciones que s'empecipiaron el [[18 d'abril]] de 2018 poles reformes al sistema de [[seguru social]]. Diches protestes causaron ente 183 y 285 muertos<ref group="lower-alpha" name="muertos"/> y más de 1200 mancaos.<ref group="lower-alpha" name="mancaos"/> El [[22 d'abril]] el [[Gobernantes de Nicaragua|presidente]] [[Daniel Ortega]] revocó les reformes al Seguru Social qu'aniciaron les protestes.<ref name="21laprensa"/> == Antecedentes == En [[2013]], l'[[Institutu Nicaraguanu de Seguridá Social]] (INSS) entró nun [[Déficit presupuestariu|déficit]] que foi creciendo de forma siguida mientres los siguientes años, algamando los 1,579 millones de [[Córdoba (moneda de Nicaragua)|córdobes]] en [[2016]] y 2,182.6 millones hasta payares de [[2017]]. La misión del [[Fondu Monetariu Internacional]] (FMI) en Nicaragua sollertó en 2017 de que les reserves d'efectivu del INSS escosar en [[2019]] nun siendo que se fixera una reforma del mesmu. El gobiernu de [[Daniel Ortega]] preparó una reforma del INSS col asesoramientu del FMI. El gobiernu refugó dalgunes de les midíes propuestes pol [[Fondu Monetariu Internacional]] como retrasar la edá de [[xubilación]], argumentando qu'a una edá más avanzada hai menos posibilidaes de consiguir emplegu, según la urxencia de la reforma, que tenía de dar resultancies tempranes p'asegurar la viabilidá inmediata del INSS, ente que delles midíes del FMI daríen resultancies en trés o cuatro años.<ref>{{cita publicación|nome1=Ingrid|apellíu1=Duarte|nome2=José Denis|apellíu2=Cruz|títulu=FMI: INSS precisa reforma|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/economia/455116-fmi-inss-precisa-reforma/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=7 de febero de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> A principios d'abril de 2018, la [[patronal]] [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep) anunció qu'empezara a axustar col gobiernu la reforma del INSS, declarando que la solución tenía d'incluyir un aumentu de la contribución de les empreses y de los emplegaos, según una reforma fiscal.<ref>{{cita publicación|nome1=Dora|apellíu1=González|nome2=Cinthya|apellíu2=Tórrez García|títulu=Empresarios y Gobiernu axusten en combu una reforma fiscal y al Seguru Social|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/05/economia/2399527-empresarios-y-gobiernu-axusten-en-combu-una reforma fiscal-y-al-seguru-social|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=5 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> Nes negociaciones participaron gobiernu, representantes de la gran empresa (Cosep) y sindicatos sandinistas y quedaron escluyíes les [[Pequeña y mediana empresa|pequeñes y medianes empreses]].<ref>{{cita publicación|nome1=Dora|apellíu1=González|nome2=Mabel|apellíu2=Calero|títulu=Falta d'unidá de sector priváu en reforma a INSS va pasar factura a mipymes|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/19/economia/2406024-falta-de-unidá-de sector priváu-en-reforma-a-inss-pasara-factura-a-mipymes|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> Les reformes fueron anunciaes el [[16 d'abril]] de [[2018]] y publicaes oficialmente'l [[18 d'abril]]. La reforma incluyó una medría del 0.75% (del 6.25% al 7%) de la contribución al INSS per parte de los emplegaos y un 2% (del 19% al 21%) per parte de los empresarios a partir de xunetu. L'aportación de los empresarios amontaríase añalmente hasta llegar al 22.5% en [[2020]]. A esto añadiría un 5% de deducción de les [[Pensión|pensiones]].<ref>{{cita publicación|nome1=Humberto|apellíu1=Galu Romero|nome2=José Denis|apellíu2=Cruz|nome3=Uriel|apellíu3=Velásquez|títulu=Reformes del INSS entren en vixencia|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461524-reformes-inss-entren-vixencia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> Los [[sindicatu|sindicatos]] [[Frente Nacional de los Trabayadores]] (FNT) y [[Unión Nacional d'Emplegaos]] sofitaron la reforma,<ref name="fnt">{{cita publicación|nome=Tito|apellíu=Leyva|títulu=INSS ye de los trabayadores, proclama FNT|url=http://www.lajornadanet.com/index.php/2018/04/17/inss-ye-de-los trabayadores-proclama-fnt/|periódicu=[[La Jornada (Managua)|La Jornada]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=17 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref><ref name="xune">{{cita publicación|nome=Antenor|apellíu=Peña|títulu=Unión Nacional d'Emplegaos de Nicaragua sumir a reformes al Seguru Social|url=https://www.tn8.tv/nacionales/448566-union-nacional-emplegaos-nicaragua-suman-reformes-seguro-social/|periódicu=[[TN8]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> ente que la patronal COSEP refugar, aseguró qu'esta nun cuntaba con [[consensu]]<ref>{{cita publicación|nome=Ludwin|apellíu=Loáisiga|títulu=Cosep refuga reforma al INSS y diz que xenera incertidume|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/economia/461367-cosep-refuga-aumento-cotizaciones-inss/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=17 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref> y presentó un recursu d'amparu pa intentar revertila.<ref name=":1">{{cita publicación|títulu=Trés muertos por protestes en Nicaragua: ¿qué asocede? Claves pa entender la reforma del Seguru Social|url=http://cnnespanol.cnn.com/2018/04/20/trés-muertos-por protestes-en-nicaragua-que-asocede-claves-pa-entender-la reforma-del-seguru-social/|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|periódicu=CNN Español|páxina=}}</ref> == Desenvolvimientu == === Entamu (18 d'abril) === [[Ficheru:2018 Nicaraguan protests - woman and flag.jpg|miniaturadeimagen|left|250px|Muyer con una bandera de Nicaragua y ensin amosase claramente a cual bandu pertenez, protestando en [[Managua]].]] [[Ficheru:2018 Nicaraguan protests police.webm|miniaturadeimagen|derecha|250px|Policía antidisturbios nes contornes de la [[Universidá Nacional d'Inxeniería (Nicaragua)|Universidá Nacional d'Inxeniería]] el 19 d'abril cargando bales nun cartuchu.<ref>{{cita web |url=https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-violencia-managua-protesta-por-seguru-social/4357456.html|títulu=Policía vixila frente a Universidá Nacional d'Inxeniería en Managua|fecha=20 d'abril de 2018|editorial=VOA|fechaaccesu=23 d'abril de 2018}}</ref>]] [[Ficheru:Artificial flowers on the streets of the city.jpg|miniaturadeimagen|derecha|200px|[[Árboles de la vida]] nuna cai de [[Managua]], dalgunos de los cualos fueron baltaos polos manifestantes.]] El miércoles [[18 d'abril]] de [[2018]], día nel que se publicar oficialmente la reforma del [[Institutu Nicaraguanu de Seguridá Social]] (INSS), miembros de la coalición opositora [[Frente Ampliu pola Democracia (Nicaragua)|Frente Ampliu pola Democracia]] (FAD) manifestar contra la reforma del INSS na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]] frente a les instalaciones del INSS. Nel mesmu llugar manifestáronse a favor de reformar miembros de la [[Mocedá Sandinista]]. Mientres el día rexistraron dellos enfrentamientos ente dambos grupos.<ref name="18fad">{{cita publicación|títulu=JUVENTUD SANDINISTA REALIZA PLANTÓN A favor DE REFORMES INSS|url=http://100noticias.com.ni/mocedá-sandinista-realiza-planton-a-favor-de-reformes-inss/|periódicu=[[100% Noticies]]|fecha=18 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Orlando|apellíu=Chávez Esquivel|títulu=VIDEOS Fuertes protestes y enfrentamientos frente al INSS en ciudá de León|url=http://www.lajornadanet.com/index.php/2018/04/18/videos-fuertes-protestes-y-enfrentamientos-frente-al-inss-en-ciudá-de-leon/|periódicu=[[La Jornada (Managua)|La Jornada]]|fecha=18 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Orlando|apellíu=Chávez Esquivel|títulu=IMAGEN Violencia en Ciudá de León por reformes al INSS|url=http://www.lajornadanet.com/index.php/2018/04/18/imagenes-violencia-en-ciudá-de-leon-por reformes-al-inss/|periódicu=[[La Jornada (Managua)|La Jornada]]|fecha=18 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> Estudiantes de la [[Universidá Centroamericana]] (UCA) en [[Managua]] tamién se manifestaron en contra de la reforma, coincidiendo con manifestantes a favor de la reforma y rexistrándose enfrentamientos de nuevu.<ref>{{cita publicación|nome=Orlando|apellíu=Barrio|títulu=Cola termina en conflictu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461525-marcha-inss-termina-conflictu/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> === Esguilada (19-21 d'abril) === El xueves [[19 d'abril]] les protestes contra la reforma estender a dellos [[Departamentu (entidá subnacional)|departamentos]], incluyendo [[Departamentu de León|León]], [[Departamentu de Managua|Managua]], [[Departamentu de Granada Granada]], [[Departamentu de Boaco|Boaco]], [[Departamentu de Carazo|Carazo]], [[Departamentu de Estelí|Estelí]] y [[Departamentu de Rivas|Rivas]].<ref name="end19a">{{cita publicación|títulu=Asina fueron les protestes pol INSS en Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461597-inss-nicaragua-protestes-policia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018}}</ref> El gobiernu tamién convocara a los sos simpatizantes pa manifestase na capital, [[Managua]].<ref name=":0">{{cita publicación |apellíu=Salinas|nome=Carlos|títulu=Varios muertos mientres les protestes en Nicaragua contra les reformes d'Ortega|url=https://elpais.com/internacional/2018/04/20/actualidad/1524205768_663638.html|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|periódicu=El País|páxina=}}</ref> Les protestes fueron especialmente actives en delles universidaes del país. Na [[Universidá Nacional Agraria (Nicaragua)|Universidá Nacional Agraria]] (UNA) y la [[Universidá Nacional d'Inxeniería (Nicaragua)|Universidá Nacional d'Inxeniería]] (UNI) en [[Managua]] hubo enfrentamientos ente manifestantes y [[policía antidisturbios]]. Los manifestantes fixeron usu de piedres, [[Morteru (arma)|morteros]] caseros{{refn|name=morteru|group=lower-alpha|Los morteros caseros utilizaos en delles protestes en Nicaragua son [[esplosivu|esplosivos]] artesanales fechos de [[pólvora]] envolubrada con papel (o [[petardu|petardos]]). Disparar por aciu un tubu de metal [[galvanizáu]] llamáu lanzamorteros.<ref>{{cita publicación|nome=Martha|apellíu=Solano Martínez|títulu=Arma política mortal, Morteros|url=https://www.laprensa.com.ni/2010/06/13/politica/27593-arma-politica-mortal-morteros|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=13 de xunu de 2010|fechaaccesu=2 de mayu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626113105/https://www.laprensa.com.ni/2010/06/13/politica/27593-arma-politica-mortal-morteros|archivedate=2018-06-26}}</ref>}} y [[Cóctel mólotov|cócteles molotov]] y la policía de [[gas llacrimóxeno]] y [[Bala de goma|bales de goma]].<ref name="19reuters">{{cita publicación|nome=Oswaldo|apellíu=Rivas|títulu=Crecen protestes en Nicaragua por reforma a la seguridá social|url=https://lta.reuters.com/article/topNews/idLTAKBN1HQ34J-OUSLT|periódicu=[[Reuters]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180427045138/https://lta.reuters.com/article/topNews/idLTAKBN1HQ34J-OUSLT|archivedate=2018-04-27}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Trés muertos y decenes de mancaos poles protestes en Nicaragua contra la reforma de la Seguridá Social|url=https://www.europapress.es/internacional/noticia-trés-muertos-decenes-mancaos-protestes-nicaragua-contra-reforma-seguridá-social-20180420182957.html|periódicu=[[Europa Press]]|allugamientu=[[Madrid]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018}}</ref> Na [[Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua]] de [[Managua]] (XUNAN-Managua), les autoridaes universitaries, los sindicatos y la [[Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua]] (XUNEN) sofitaron la reforma del INSS, torgaron protestes na cortil y llamaron al alderique y la non violencia.<ref name="xunan19">{{cita publicación |títulu=Docentes y estudiantes universitarios de XUNIR-Managua sofiten reformes al INSS|url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2018/04/19/politica/docentes-y-estudiantes-universitarios-de xunir-managua-sofiten-reformes-al-inss/|periódicu=[[Viva Nicaragua (Canal 13)]]|fecha=19 de mayu de 2018|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref> Mientres los enfrentamientos morrieron trés persones por disparu d'[[Arma de fueu|armes de fueu]]: un policía (Hilton Manzanares) y un trabayador (Darwin Urbina) cerca de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua]] (UPOLI) en Managua y un estudiante (Richard Pavón) mientres un ataque a l'alcaldía de [[Tipitapa]].<ref>{{cita publicación|nome1=Ernesto|apellíu1=García|nome2=Mauricio|apellíu2=González|nome3=José Isaac|apellíu3=Espinoza|títulu=Familiares de muertos en protestes del INSS lleguen a Medicina Llegal|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461659-inss-nicaragua-muertos-protestes/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018}}</ref> La [[Cruz Bermeya Nicaraguana]] reportó 48 mancaos que recibieron atención médica mientres el día.<ref>{{cita publicación |nome=Oswaldo|apellíu=Rivas|títulu=At least three dead, including police officer, in Nicaragua protests|url=https://www.reuters.com/article/uk-nicaragua-protests/at-least-three-dead-including-police-officer-in-nicaragua-protests-idUKKBN1HR35C|periódicu=[[Reuters]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=26 d'abril de 2018|idioma=inglés}}</ref> Les protestes estender al barriu [[Monimbó]] en [[Masaya]], un históricu bastión de la [[Revolución Sandinista]].<ref name="end19a"/><ref name=":0"/> Dellos grupos destruyeron instalaciones públiques y privaes, incluyendo siquier una casa particular.<ref>{{cita publicación|nome=Kenneth|apellíu=Chávez|títulu=Alcaldía de Masaya va desenvolver procesu de restauración en Comandito de Monimbó|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76095-alcaldia-de-masaya-desenvolviera-procesu-de-restauracion-en-comandito-de-monimbo|periódicu=[[El 19]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Thelma|apellíu=Benavides|títulu=Estropien y escalen clínica móvil qu'atiende a vieyos en Masaya|url=https://www.tn8.tv/sucesos/448492-danan-escalen-clinica-movil-atiende-vieyos-masaya/|periódicu=[[TN8]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018}}</ref> El [[Institutu Nicaraguanu de Telecomunicaciones y Correos]] (TELCOR), ente regulador de les telecomunicaciones, ordenó una corte d'emisión de cuatro canales de televisión qu'informaben de les protestes: [[Nicavisión|Canal 12]], [[CDNN 23|Canal 23]], [[Canal Católica de Nicaragua|Canal 51]] y [[100% Noticies]]. La corte foi efectivu delles hores mientres el 19 d'abril<ref name="corte-emision">{{cita publicación|títulu=Gobierno de Nicaragua censura canales por informar de protestes|url=https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-daniel-ortega-censura-100-per cientu-noticies-cable/4356550.html|periódicu=[[Voz d'América]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018}}</ref>, sacante a la canal 100% Noticies, que tuvo fuera del aire hasta'l 25 d'abril.<ref>{{cita publicación|apellíu=Gutiérrez|nome=Noelia Celina|títulu=Reactiven señal en cable a 100% Noticies|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462066-reactiven-senal-cable-100-noticies/|fecha=25 d'abril de 2018|fechaaccesu=8 de mayu de 2018|periódicu=El Nuevo Diario|allugamientu=Managua|páxina=|númberu=}}</ref> Esi mesmu día, la vicepresidenta [[Rosario Murillo]] condergó les muertes asocedíes mientres el día, fixo un llamáu a la paz y describió a los promotores de les protestes como «minúsculos grupos».<ref>{{cita publicación|nome=Rosario|apellíu=Murillo|enllaceautor=Rosario Murillo|títulu=Rosario en Multinoticias edición especial (19 d'Abril del 2018)|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76084-rosariu-en-multinoticias-edicion-especial-19-de-abril-del-2018|fecha=19 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> La xornada del vienres [[20 d'abril]] dexó dos muertos: un mozu na UPOLI que recibió un impautu de bala y un estudiante adolescente del Colexu Loyola.<ref>{{cita publicación|nome1=Rafael|apellíu1=Lara|nome2=Eva|apellíu2=Inestroza|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461689-inss-protesta-muertos-nicaragua/|títulu=Xuben a cinco los muertos en Nicaragua poles protestes contra'l INSS|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141641/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461689-inss-protesta-muertos-nicaragua/|archivedate=2018-06-12}}</ref> Mientres la nueche dellos edificios públicos fueron quemaos por opositores. Ente ellos, el Centru Universitariu de la Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua ([[XUNAN-León]]) en [[León (Nicaragua)|León]] y l'alcaldía de [[Granada (Nicaragua)|Granada]]. Tamién foi quemada la sede de [[Radio Darío]], propiedá del periodista Aníbal Toruño, na ciudá de León.<ref>{{cita publicación|títulu=Amburen edificios públicos en Nicaragua por casu INSS|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461709-inss-quemes-protestes-nicaragua/|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]}}</ref> Los enfrentamientos y el vandalismo siguieron mientres la nueche dexando alredor de siete muertos.<ref name="21eld"/> En Managua los manifestantes baltaron con sierres na [[Carretera a Masaya]] y en delles rotondas los [[Árbol de la vida|árboles de la vida]], estructures metáliques en forma d'árbol asitiaes pol gobiernu en [[2013]].<ref>https://elpitazo.com/internacional/video-manifestantes-baltaron-escultures-emblematicas-del gobierno-de-nicaragua</ref> El [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep) convocó a les empreses afiliaes y a los sos trabayadores a una marcha nacional pal 23 d'abril.<ref name="elpais-empresarios">{{cita publicación |títulu=Los empresarios de Nicaragua alloñar d'Ortega|url=https://elpais.com/internacional/2018/04/20/america/1524260894_677241.html|editorial=El País|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> La vicepresidenta [[Rosario Murillo]] anunció que'l gobiernu reinstalaría una mesa de diálogu sobre la reforma del INSS pa buscar un nuevu consensu.<ref>{{cita publicación|títulu=Gobierno de Nicaragua reinstala mesa de diálogu sobre propuestes de reforma al INSS|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76114-gobierno-de-nicaragua-reinstala-mesa-de-dialogo-sobre-propuestes-de-reforma-al-inss|periódicu=[[El 19]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 de mayu de 2018}}</ref> [[Ficheru:Ángel Gahona (Ilustración).jpg|miniaturadeimagen|derecha|260px|Ilustración d'Ángel Gahona, [[periodista]] asesináu mientres les protestes.]] El sábadu [[21 d'abril]], tres una nueche de fuertes enfrentamientos, amaneció col [[Exércitu de Nicaragua|Exércitu]] esplegáu en delles ciudaes pa curiar instalaciones públiques como l'Alcaldía de [[Managua]] o'l [[Aeropuertu Internacional Augusto C. Sandino]].<ref name="21eld">{{cita publicación|títulu=Exércitu sale a les cais en Nicaragua mientres protestes pol INSS|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461746-ejercito-sale-cais-nicaragua-mientres-ptotestas-i/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=1 de mayu de 2018}}</ref> El presidente [[Daniel Ortega]] pronuncióse públicamente per primer vegada dende l'entamu de les protestes. Nes sos declaraciones fixo un llamamientu a la paz y a retomar el diálogu col Cosep.<ref>{{cita publicación|títulu=Presidente Ortega: "El diálogu ye'l primer pasu p'algamar la paz"|url=https://www.tn8.tv/nacionales/448627-presidente-ortega-dialogo-pasu-algamar-paz/|periódicu=[[TN8]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=1 de mayu de 2018}}</ref> Ente la tarde y la nueche del sábadu fueron quemaos les instalaciones de les alcaldíes de [[Diriamba|Diramba]] y [[Jinotepe]], amás, reportóse que la parroquia Santiago de Jinotepe foi asaltada por manifestantes.<ref>{{cita publicación|títulu=Quemen les instalaciones de les alcaldíes de Diriamba y Jinotepe|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/21/departamentales/2407976-quemen-les instalaciones-de-les-alcaldias-de-diriamba-y-jinotepe|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> Una axente de policía, Juana Francisca Aguilar, morrió por un disparu na cabeza.<ref>{{cita publicación|títulu=Rinden homenaxe póstumu a oficial de la policía Juana Francisca Aguilar|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76200-rinden-homenaxe-postumo-a-oficial-de-la-policia-juana-francisca-aguilar|periódicu=[[El 19]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> ==== Asesinatu d'Ángel Gahona (21 d'abril) ==== {{AP|Ángel Gahona}} Na nueche del [[21 d'abril]], el periodista [[Ángel Gahona]], corresponsal de la [[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]] de Nicaragua, foi asesináu mientres realizaba una tresmisión al traviés de [[Facebook|Facebook Live]] del so programa ''Noticieru El Meridianu'', d'una manifestación na ciudá de [[Bluefields]].<ref>{{cita publicación |títulu=El periodista Ángel Gahona muerre mientres tresmitía en direutu les protestes en Nicaragua|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-43853795|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=[[BBC|BBC Mundu]]}}</ref> El día [[8 de mayu]] la Fiscalía Xeneral comunicó la captura de dos nuevos,<ref>{{cita web |url=https://knightcenter.utexas.edu/es/blog/00-19626-dos-homes-son-acusados-formalmente-por asesinatu-de-periodista-en-nicaragua-familia |títulu=Dos homes son acusaos formalmente por asesinatu de periodista en Nicaragua, familia de la víctima refuga l'acusación |fecha=9 de mayu |añu=2018 |autor=Knight Center por Journalism of the Americas }}</ref> acusaos de ser los posibles culpables» del asesinatu del periodista y [[llocutor]].<ref>{{cita publicación|apellíu=Redaición|títulu=Acusen formalmente a supuestos asesinos de periodista Ángel Gahona y dícten-yos prisión preventiva|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/08/nacionales/2415972-acusen-formalmente-supuestos-asesinos-de-periodista-angel-gahona|periódicu=La Prensa de Nicaragua|idioma=es}}</ref> La esposa del periodista asegura que l'asesinatu foi perpetáu por fuercies policiales.<ref>{{cita publicación |títulu=Esposa de periodista asesináu: Daniel Ortega tien de dexar el poder, pa vivir en llibertá|url=https://cnnespanol.cnn.com/video/migueliuth-sandoval-viuda-de periodista asesináu-en-nicaragua-intvw-usa-diretco-ione-molinares-2/|periódicu=[[CNN n'Español]]|fecha=5 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> === Revocación de la reforma y concesiones (22-29 d'abril) === El domingu [[22 d'abril]], el presidente Ortega anuncia por aciu televisión la revocación de la reforma al seguru social.<ref>{{cita web |url=http://www.prensa-latina.cu/index.php?o=rn&id=172573&SEO=ortega-anuncia-casacion-de-reforma-que-españo-violencia-en-nicaragua |títulu=Ortega anuncia casación de reforma qu'españó violencia en Nicaragua |obra=Prensa Llatina |fecha=22 d'abril de 2018 |fechaaccesu=22 d'abril de 2018}}</ref><ref name="21laprensa"/> El [[Ministeriu d'Educación (Nicaragua)|Ministeriu d'Educación]] informó la suspensión de les clases a nivel nacional nos niveles de primaria, secundaria y d'educación p'adultos pal llunes 23 d'abril.<ref>{{cita publicación|títulu=Clases queden suspendíes a nivel nacional|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76186-clases-queden-suspendíes-a nivel nacional|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=El 19}}</ref> El [[23 d'abril]] el [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep) pidió que los estudiantes formaren parte de la mesa del diálogu anunciada pol gobiernu y que la [[Conferencia Episcopal de Nicaragua|Conferencia Episcopal]] exerciera de mediadora.<ref>{{cita publicación|nome=José Denis|apellíu=Cruz|títulu=Cosep: Estudiantes tienen de tar en diálogu col gobiernu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461945-cosep-estudiantes-protestes-dialogo-nicaragua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> A otru día, la Conferencia Episcopal aceptó mediar nel diálogu.<ref>{{cita publicación|nome=Uriel|apellíu=Velásquez|títulu=Iglesia Católica acepta mediar en diálogu ente gobiernu y empresarios de Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462029-ilesia-catolica-dialogo-protesta-nicaragua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> El martes [[24 d'abril]] líderes del movimientu llabrador publicaron un comunicáu en sofitu a los manifestantes antigubernamentales y fixeron un llamáu a una fuelga xeneral según a negociaciones qu'incluyan a tolos sectores de la sociedá.<ref>{{cita publicación|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/24/nacionales/2409044-movimientu-llabrador-llapada-a paru nacional-hasta-que-cumplan-demandes|títulu=Movimientu llabrador llapada a paru nacional hasta que cumplan demandes|apellíu=Romero|nome=Elizabeth|fecha=24 d'abril de 2018|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fechaaccesu=26 d'abril de 2018}}</ref> La líder del movimientu llabrador, Francisca Ramírez, fixo un llamáu al arrenunciu del presidente Ortega.<ref name=":1" /> El [[25 d'abril]] crear na [[Universidá Politéunica de Nicaragua]] el [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]] como interlocutor pal diálogu col gobiernu. Nuna rueda de prensa presentaron les sos esixencies al gobiernu, qu'incluyíen la lliberación de deteníos, anular antecedentes policiales, procesar penalmente a los responsables de les muertes, suspensión d'altos cargos de la Policía Nacional incluyendo a [[Aminta Granera]] y [[Francisco Díaz]], garantíes de non represalies y la reconstrucción de les instalaciones universitaries.<ref name="mu19a">{{cita publicación|títulu=¿Cuálos son les esixencies del Movimientu Universitariu 19 d'Abril?|url=https://maye.com.ni/entós/1389-cualos-son-exigencia-movimiento-universitariu-19/|periódicu=maye.com.ni|allugamientu=[[Managua]]|fecha=25 d'abril de 2018|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome1=Orlando|apellíu1=Barrios|nome2=Uriel|apellíu2=Velásquez|nome3=Noelia|apellíu3=Celina Gutiérrez|títulu=Universitarios acepten participar en diálogu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462195-universitarios-acepten-participar-dialogo/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=26 d'abril de 2018|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref> Mientres los díes posteriores a la revocación de les reformes, el gobiernu fixo una serie de concesiones. El [[23 d'abril|23]] y [[24 d'abril]] les autoridaes lliberaron a unos 200 deteníos,<ref>{{cita web |títulu=NOTA DE PRENSA Non. 16 – 2018|url=http://www.policia.gob.ni/?p=18919|sitiuweb=[[Policía Nacional de Nicaragua]]|fecha=24 d'abril de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180425050235/www.policia.gob.ni/?p=18919|fechaarchivu=25 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|nome=Keysi|apellíu=García|títulu=Policía empieza a lliberar presos de les protestes|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461963-policia-empieza-lliberar-presos-protestes/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=8 de mayu de 2018}}</ref> dalgunos de los cualos denunciaron ser torturaos.<ref>{{cita publicación|títulu=Protestes en Nicaragua: los estudiantes que fueron lliberaos rellataron la brutal tortura que sufrieron en prisión|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2018/04/24/protestes-en-nicaragua-los estudiantes-que-fueron-lliberaos-rellataron-la-brutal-tortura-que-sufrieron-en-prision/|fechaaccesu=25 d'abril de 2018|periódicu=[[Infobae.com]]|fecha=24 d'abril de 2018}}</ref> El [[26 d'abril]] la fiscal auxiliar Inés Miranda anunció que'l Ministeriu Públicu empecipiaría una investigación formal sobre les muertes, mancadures, robos y daños a la propiedá público y privao mientres les protestes.<ref>{{cita publicación|títulu=Ministeriu Públicu va empecipiar procesu d'investigación sobre fechos violentos de la selmana pasada|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76339-ministeriu-publico-empecipiara-procesu-de-investigacion-sobre-fechos-violentos-de-la selmana pasada|periódicu=[[El 19]]|fecha=26 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 de mayu de 2018}}</ref> El [[27 d'abril]], según el diariu [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]], la xefa de la Policía de Nicaragua, [[Aminta Granera]], arrenunciaría al so cargu. Hasta'l momentu nun hai confirmación oficial del arrenunciu.<ref>{{cita publicación|nome=Elizabeth|apellíu=Romero|títulu=Aminta Granera arrenuncia al so cargu de direutora de la Policía, según fontes estraoficiales|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/27/politica/2411119-aminta-granera-arrenunciu-a-el so-cargu-segun-fontes-estraoficiales|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=27 d'abril de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación |nome=Elizabeth|apellíu=Romero|títulu=Más de cien ONG nicaraguanes responsabilicen a xefes policiales por masacre|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/01/nacionales/2412331-mas-de-cien-ong-nicaraguenses-responsabilizan-jefes-policiales-por masacre periódico=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=1 de mayu de 2018|fechaaccesu=7 d'abril de 2018}}</ref> El [[29 d'abril]] l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] aprobó la creación d'una Comisión de la Verdá.<ref name="comisionverdad-29a"/> El [[28 d'abril]] la Conferencia Episcopal anunció que daría un plazu d'un mes pa evaluar el cumplimientu de los alcuerdos que s'algamar mientres el diálogu.<ref>{{cita publicación|títulu=Nicaragua: los obispos dan un mes a Ortega pa implementar el diálogu|url=http://www.dw.com/es/nicaragua-los obispos-dan-un mes-a-ortega-pa-implementar-el-di%C3%A1logo/a-43580871|fecha=28 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=DW|idioma=es-ES}}</ref> === Continuidá de les protestes (22-30 d'abril) === A pesar de la revocación de les reformes, les protestes siguieron mientres el [[22 d'abril]] y los díes posteriores. El 22 d'abril presentáronse saqueos a distintos supermercaos y comercios en Managua, especialmente los supermercaos Palí y Maxi Palí propiedá del grupu [[Walmart Nicaragua]].<ref name="21laprensa">{{cita publicación|nome=|títulu=Asina te cuntamos el quintu día de les protestes contra les reformes el INSS|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/22/politica/2408054-en vivu quintu-dia-de-protestes-en-nicaragua|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]}}</ref> Na nueche, reportóse un tirotéu na Universidá Politéunica de Nicaragua ente la policía y estudiantes de la universidá.<ref name="21laprensa"/> Na xornada del llunes [[23 d'abril]] colaron miles de ciudadanos en Managua convocaos polos empresarios del Cosep<ref name="elpais-empresarios"/> amás de los estudiantes que siguieron movilizaos. Reclamaron el cese de la violencia nel país, la lliberación de los estudiantes deteníos pola policía y el cese de la censura de medios televisivos, amás de pidir una respuesta per parte del gobiernu alrodiu de los estudiantes finaos mientres les protestes.<ref>{{cita publicación|títulu=EN VIVU {{!}} Marcha d'empresarios converxe cola de los universitarios autoconvocados y diríxese escontra la Upoli|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/23/politica/2408526-en vivu sestu-dia-de-protestes-en-nicaragua|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> El [[28 d'abril]] miles de llabradores ingresen a Managua pa participar nes movilizaciones convocaes pola Ilesia.<ref>{{cita publicación|títulu=Llabradores lleguen a Managua p'asistir a pelegrinación por protestes en Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462440-llabradores-managua-protestes-nicaragua/|fecha=28 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=elnuevodiario.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> El [[30 d'abril]] el FSLN convocó un actu oficial en Managua pol [[Día Internacional de los Trabayadores]] y en tributu a [[Tomás Borge]] al qu'asistieron miles de persones. Na Plaza de les Victories, na [[carretera a Masaya]] [[Daniel Ortega]] dirixir a los asistentes, faciendo un llamáu a la paz y al diálogu, y pidió un minutu de silenciu polos muertos.<ref>{{cita publicación|títulu=Presidente Daniel Ortega: Nicaragua escoyó'l camín de la paz|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-movilizacion-paz-presidente-daniel-ortega-20180430-0054.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=30 d'abril de 2018|fechaaccesu=8 de mayu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629131429/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-movilizacion-paz-presidente-daniel-ortega-20180430-0054.html|archivedate=2018-06-29}}</ref> === Mayu === [[Ficheru:2018 Nicaraguan protests police.png|miniaturadeimagen|derecha|250px|Policías antimotines na redoma de los semáforos de la [[Universidá Centroamericana]].]] El [[2 de mayu]] el [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]] afitó un plazu de siete díes al gobiernu pa dexar a la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) y la [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos]] investigar les muertes asocedíes mientres les protestes.<ref>{{cita publicación|títulu=Universitarios dan siete díes por que gobiernu de Nicaragua dexe ingresu a la CIDH|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462837-universitarios-dan-siete-dias-que-gobierno-nicarag/|fechaaccesu=3 May 2018|work=[[El Nuevo Diario]]|fecha=2 May 2018|idioma=ye|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503074701/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462837-universitarios-dan-siete-dias-que-gobierno-nicarag/|archivedate=2018-05-03}}</ref> Una marcha estudiantil salió na mañana dende la UCA escontra l'Asamblea Nacional pa protestar contra la Comisión de la Verdá pero foi detenida por un grupu de antimotines al altor del antiguu Hospital Militar, polo que dicha marcha tornar a la UCA y dende ellí dirixóse a la UPOLI pa solidarizase con otros grupos atrincheraos en dicha universidá alredor de la cual, na nueche, volvieren llevantase les barricaes magar los policías que taben cerca.<ref>{{cita publicación|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462793-antimotines-frenen-marcha-universitarios-managua/|títulu=Antimotines frenen marcha d'universitarios en Managua|fecha=2 de mayu de 2018|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|fechaaccesu=3 de mayu de 2018}}</ref> El [[3 de mayu]] policías antimotines atacaron la UPOLI de madrugada causando 6 mancaos, 1 de gravedá. El Movimientu Universitariu 19 d'Abril respondió al incidente afirmando que nun participaría nel diálogu con Ortega debíu al ataque que punxo en peligru les negociaciones.<ref>{{cita publicación |url=http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2018/05/03/nicaragua-nuevu-choque-con-la-policia-dexa-seis-estudiantes-mancaos-2140.html|títulu=Nicaragua: choque cola policía dexa seis estudiantes mancaos |apellíu= |nome= |fecha=3 May 2018|work=[[La Jornada]]|fechaaccesu=3 de mayu de 2018 |idioma=es-MX}}</ref> La [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]], por aciu un comunicáu lleíu pol cardenal [[Leopoldo Brenes]], declaró que les «dolioses muertes sufiertes mientres les manifestaciones universitaries tienen de ser esclariaes a xeitu» y que l'oxetivu del diálogu sería «revisar el sistema políticu del país dende'l so raigañu, pa llograr una democracia auténtica.»<ref>{{cita publicación|nome=Uriel|apellíu=Velásquez|títulu=Obispo quieren democracia auténtica|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462992-obispos-quieren-democracia-autentica/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=4 de mayu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141040/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462992-obispos-quieren-democracia-autentica/|archivedate=2018-06-12}}</ref> En nomando a los sos representantes nel diálogu nacional, les principales organizaciones del sector priváu espresaron al traviés d'un comunicáu dalgunos temes que consideren ten de ser parte de l'axenda de discutiniu. Ente ellos inclúyese la pidimientu de realizar una investigación independiente y creíble pa investigar los asesinatos asocedíos mientres les protestes de los últimos díes, reformes al sistema eleutoral que garanticen eleiciones llibres y tresparentes, cambeos nes instituciones gubernamentales pa garantizar el reestablecimientu del Estáu de derechu y resolver los problemes de sostenibilidá y tresparencia del Institutu Nicaraguanu del Seguru Social (INSS).<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/03/economia/2413537-sector-priváu-noma-representantes-en-el-dialogo-nacional</ref> La [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) solicitó al Estáu de Nicaragua «reparar nel terrén asoceder nel contestu de les protestes, ante lo que'l gobiernu solicitara tiempu pa «aguardar la meyora de los procesos internos.» La Comisión decidió instalar una sala de coordinación y respuesta oportuna integrada» pa dar «especial atención a la situación de los derechos humanos en Nicaragua» y repitíu «de manera urxente la so solicitú d'avenida al Estáu pa la realización d'una visita al país».<ref>{{cita publicación|nome=Ludwin|apellíu=Loáisiga|títulu=CIDH pide visitar Nicaragua, pero Estáu solicita tiempu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462931-cidh-nicaragua-protestes-muertes/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=3 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> El [[4 de mayu]] grupos universitarios d'[[Alianza Universitaria Nicaraguana]], [[Movimientu Estudiantil 19 d'Abril]] y [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]] crean una coalición pa participar nel diálogu y conderguen la iniciativa de l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] crear una Comisión de la Verdá que consideren parcializada.<ref>https://www.infobae.com/america/america-latina/2018/05/06/crisis-en-nicaragua-los estudiantes-formaron-una-coalicion-pa-unificar-propuestes-de-cara-al-dialogo-con-el-regimen-de-daniel-ortega/</ref> Grandes grupos d'estudiantes universitarios de centru d'enseñanza cimera públicos piden la salida de la Dirigencia d'Unión Nacional d'Estudiantes pola so actuación y sofitu al gobiernu de Nicaragua.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/nacionales/2415245-estudiantes-esixen-la salida-de-los dirixentes-de-xunen-en-les universidaes-publiques</ref> El [[7 de mayu]] el Movimientu Universitariu 19 d'Abril anunció qu'enfoscaría les protestes en [[León (Nicaragua)|León]] y solicitó el respaldu a los estudiantes que tengan «conciencia de la causa».<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463290-xunan-leon-universitarios-protestes/</ref> La Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) repitió al Gobiernu de Nicaragua la so solicitú d'ingresu al país pa investigar les muertes, desapaiciones, aprehensiones y mancadures que dexó la xornada de protestes d'abril, al considerar que les aiciones que se desenvuelven a nivel internu «nun cunten cola credibilidá de tola población».<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463287-cihd-nicaragua-comision-verdá/</ref> El Centru Carter, fundáu pol ex-presidente de los Estaos Xuníos Jimmy Carter, unvió una misión d'ayuda pal diálogu nacional que se realizaría más palantre nel país.<ref>https://www.univision.com/noticias/america-latina/el centru-carter-envia-un equipu-a-nicaragua-pa-ufiertar-ayuda-en-el-dialogo</ref> El Movimientu Universitariu 19 d'Abril aseguró que mientres nun hubieren condiciones nun van participar nel diálogu col gobiernu. Según el MU19A esta decisión foi tomada por cuenta d'agresiones recibíes de la policía antidisturbios y militantes sandinistas na nueche del día 6 de mayu en Niquinohomo, Catarina y Monimbó, Masaya. Los líderes del Movimientu 19 d'Abril, en Masaya, esixen el retiru inmediatu de les fuercies especiales de la Policía Nacional y de la Mocedá Sandinista nesi departamentu.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/nacionales/2415334-en-vivu-peracabar-noticias-de-les protestes-en-nicaragua</ref> Na tarde y nueche del [[7 de mayu]] hubo enfrentamientos ente estudiantes de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua]] (Upoli) y la Policía Nacional. Según los protestantes hubo, siquier, cinco mancaos.<ref>{{cita publicación|nome=Humberto|apellíu=Galu Romero|títulu=Upoli so tensión: Enfrentamientu dexa dellos mancaos|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463357-upoli-protestes-nicaragua-policia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=7 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> Según medios oficiales fueron secuestraos cuatro autobuses y unu d'estos foi quemáu. Un representante de la [[Unión Rexonal de Cooperatives de Tresporte]] calificó a los autores de la quema de «atayu de pandilleros» y aseguró que, si siguíen quemando los sos autobuses, defenderíense. El presidente de la [[Cooperativa Colón]] aconseyó a cooperatives de tresporte de [[Managua]] suspender el serviciu.<ref>{{cita publicación|títulu=Pandilleros financiaos pola derecha secuestren y quemen buses en Managua|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76742-pandilleros-financiaos-pola derecha-secuestren-y-quemen-buses-en-managua|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=7 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> El [[8 de mayu]] estudiantes de la [[Universidá Nacional Agraria (Nicaragua)|Universidá Nacional Agraria]] y de la Universidá Católica (privada), sumar a les protestes.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463436-unica-protestes-nicaragua/</ref>El rector de la privada Universidá Americana (UAM), Ernesto Medina, dixo güei que'l Gobiernu de Nicaragua vetó una propuesta de los obispos pa ser unu de los interlocutores nel diálogu per parte de les universidaes.<ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180509/443437131300/el gobierno-de-nicaragua-veta-a-rector-de-universidá-pa-mesa-de-dialogo.html</ref> El [[9 de mayu]] tuvo llugar una marcha en [[Managua]] sol lema «Pola Xusticia y la Democratización de Nicaragua.» La marcha foi convocada primeramente por [[Movimientu por Nicaragua]] y [[Movimientu Universitariu 19 d'Abril]]<ref>{{cita publicación |nome=Emiliano|apellíu=Chamorro Mendieta|títulu=Convoquen a marcha nacional pola democracia pal 9 de mayu|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/02/politica/2412782-convoquen-marcha-nacional-pola democracia-pa-el-9-de mayu periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=2 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> y sofitada por [[Movimientu Llabrador Nicaraguanu]]<ref name="laprensa7m"/> y delles organizaciones patronales como'l Cosep, AmCham y Upanic.<ref>{{cita publicación|nome=Mabel|apellíu=Calero|títulu=Amcham y Upanic sumir a la marcha pola democratización de Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/09/economia/2416458-amcham-y-upanic-sumir a-la marcha-por-la-democratizacion|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> Decenes de miles de persones colaron en [[Managua]]<ref>{{cita publicación|nome=Leonor|apellíu=Álvarez|nome2=Martha|apellíu2=Vásquez Larios|nome3=Josué|apellíu3=Garay|nome4=Elizabeth|apellíu4=Romero|títulu=Decenes de miles de ciudadanos reclamen democracia y xusticia en Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/10/politica/2417000-decenes-de-miles-de-ciudadanos-reclamen-democracia-y-xusticia-en-nicaragua|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> y otres ciudaes como [[Matagalpa]] y [[León (Nicaragua)|León]].<ref>{{cita publicación|títulu=Minutu a minutu, asina foi la tercer marcha nacional Azul y Blanco|url=https://confidencial.com.ni/en-vivu-miles-movilizar en-marcha-azul-y-blancu-por-la-democratizacion-de-nicaragua/|periódicu=confidencial.com.ni|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> Simpatizantes del gobiernu manifestar n'Avenida Bolívar, Managua.<ref>{{cita publicación|nome=Auxiliadora|apellíu=Martínez|títulu=Sandinistas concentrar na Avenida Bolívar|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463588-sandinistas-concéntrense-avenida-bolivar/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]] y [[Boaco]]|fecha=9 de mayu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> Un grupu de direutivos y propietarios de medios de comunicación, qu'incluyíen [[Radio Darío]], [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]], [[Radio Corporación (Nicaragua)|Radio Corporación]], [[Confidencial (Nicaragua)|Confidencial]], conderga «masacre», censura y represión del [[Gobiernu de Nicaragua]].<ref>{{cita publicación |nome=Emiliano|apellíu=Chamorro|títulu=Periodistes xunir pol derechu a informar|url=http://www.hoy.com.ni/2018/05/10/periodistes-xunir por-el derechu-a-informar/|periódicu=Güei|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=4 de xunu de 2018}}</ref> El Ministeriu Rede Apostólica de Nicaragua qu'arrexunta a unes 1500 ilesies evanxéliques del país, pidió l'arrenunciu del presidente Daniel Ortega y la vicepresidenta Rosario Murillo.<ref>http://100noticias.com.ni/un mil-500-ilesies-evangelicas-piden-arrenunciu-de-ortega-y-murillo/</ref> El [[10 de mayu]] el Gobiernu de Nicaragua dexa protagonismu a obispos pal entamu del diálogu. La primer dama y vicepresidenta de Nicaragua Rosario Murillo indicó que'l Gobiernu ta preparáu p'asistir al diálogu cuando los obispos envalorar conveniente.<ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76844-gobiernu-llistu-pa-empecipiar-el-dialogo-cuando-obispos-envaloren-que-hai-condiciones-pa-esi alcuentru-historico</ref> Decenes de llabradores realicen un tranque nel empalme de Lóvago, xurisdicción del conceyu de [[San Pedro de Lóvago]], en [[Departamentu de Chontales|Chontales]], esixendo al gobiernu de Nicaragua qu'acelere la instalación d'un diálogu qu'arreye a tolos sectores.La marcha de los buses, camiones, carrocetes ente otros, que cubríen la ruta de Managua a Nueva Guinea, de Managua a San Carlos, y viceversa, atopábase paralizada nesi llugar por causa de los tranques.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463682-llabradores-tranque-chontales-nicaragua/</ref> La Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua (XUNAN-Managua) esixó la entrega del recintu universitariu Rubén Darío, onde dende'l pasáu llunes 7 de mayu un grupu d'estudiantes caltiénse atrincheráu en demanda de la destitución de la dirigencia estudiantil y espresando el so respaldu a les protestes ciudadanes.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/managua/463650-esixen-estudiantes-desallugar-xunan-managua/</ref> Mientres la nueche los enfrentamientos en [[Managua]] dexaron trés muertos. El gobiernu responsabilizó a grupos criminales lideraos por partíos de derecha.<ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:76867-trés-persones-perdieron-la vida-a-manes-de grupos criminales-lideraos-por partíos-de-la-derecha</ref> Miembros del Exércitu de Nicaragua esplegar na mañana del 11 de mayu nes cais de Carazo. Un camión del exércitu tuvo reteníu mientres unos minutos nel tranque que s'alluga na salida de Jinotepe a Nandaime. Miembros del exércitu de Nicaragua tamién s'atopen reguardando les instituciones del Estáu y tamién fueron vistos nel segundu pisu de l'alcaldía de Jinotepe, darréu señalaron que yera daqué de rutina. Nicaragua amaneció con un ambiente tirante, con protestes y tranques en distintos puntos del país.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463818-ejercito-nicaragua-sale-cais-carazo/</ref> El [[11 de mayu]] la [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] diolu 72 hores de plazu al Gobiernu de Daniel Ortega por que brinde condiciones pa empecipiar un diálogu. Los cuatro condiciones que punxeron los obispos al gobiernu de Nicaragua fueron:<ref>{{cita publicación|nome=Emiliano|apellíu=Chamorro Mendieta|nome2=Mabel|apellíu2=Calero|títulu=Obispos dan plazu fatal a Daniel Ortega por que brinde condiciones pal diálogu|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/12/politica/2418441-obispos-dan-plazu-fatal-daniel-ortega-para-que-brinde-condiciones-pa-el-dialogo|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=12 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> # Dexar la entrada d'una delegación de la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH). # Suprimir cuerpos paramilitares y ordenar el retiru de civiles a favor del mandatariu. # Detener tou tipu de represión de la policía contra grupos civiles que protesten. # Dar signos de voluntá de diálogu. El [[12 de mayu]] más de 10 ciudaes fueron escenarios de fuertes enfrentamientos en siquier 8 departamentos del norte, centru y Pacíficu de Nicaragua.Los departamentos onde se rexistraron los mayores enfrentamientos fueron [[Chinandega]], [[Granada (Nicaragua)|Granada]], [[León (Nicaragua)|León]], [[Managua]], [[Masaya]] y [[Rivas (Nicaragua)|Rivas]] nel Pacíficu, según Estelí y Matagalpa nel norte.Na ciudá de Masaya los enfrentamientos estender por más de 12 hores.<ref>http://diariometro.com.ni/nacionales/175646-protestes-nicaragua-muertos-daniel-ortega/</ref><ref>https://confidencial.com.ni/aumenta-represion-oficial-en-conceyos-de-nicaragua/</ref> El presidente Ortega pidió un cese de la violencia, lleendo una curtia declaración, na que pidió «el fin de la muerte y la destrucción, que nun siga arramando sangre de los hermanos nicaraguanos».<ref>https://www.youtube.com/watch?v=N23AZABHpN8</ref><ref>https://www.debate.com.mx/mundo/daniel-ortega-nicaragua-presidente-violencia-cese-protestes-20180513-0001.html</ref> L'Exércitu nicaraguanu aseguró que nun s'arreyará n'actos de represión contra ciudadanos que protesten y abogó por un diálogu p'ayudar a resolver la crisis nel país, según declaraciones del voceru coronel Manuel Guevara.<ref>http://cnnespanol.cnn.com/2018/05/13/nicaragua-el-ejercito-llama-a-la paz-y-el-dialogo-en-mediu-de-violentes-protestes/#0</ref><ref>https://confidencial.com.ni/el-ejercito-non-reprimira-la protesta-pacifica/</ref><ref>{{Cita web |url=https://confidencial.com.ni/nicaraguan-army-we-will-not-repress-peaceful-protest/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180514213823/https://confidencial.com.ni/nicaraguan-army-we-will-not-repress-peaceful-protest/ |fechaarchivu=2018-05-14 }}</ref> El [[13 de mayu]] miles de persones llegaron dende Managua a Masaya en caravana, pa sofitar a esa ciudá pola perda de siquier una vida y 150 mancaos nos últimos díes.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/14/nacionales/2419165-colen-en-solidaridad-con-masaya-y-refuguen-represion-de-daniel-ortega</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464125-managua-masaya-caravana-violencia/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180514104348/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464125-managua-masaya-caravana-violencia/ |fechaarchivu=2018-05-14 }}</ref> El [[14 de mayu]] a mediu día vencióse plazu emitíu pola ilesia p'aceptar diálogu. Magar que el gobiernu nun cumplió con toles condiciones la ilesia buscando abrir una ventaya que llevara a la paz decidió aceptar l'entamu del diálogu pal día 16 de mayu.<ref>://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464156-dialogo-nicaragua-ilesia-catolica-crisis/</ref> El Gobiernu de Nicaragua aceptó la entrada d'una misión de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) pa «reparar la situación de los derechos humanos» nel país, informó'l Secretariu Xeneral de la Organización de los Estaos Americanos (OEA), Luis Almagro .<ref>https://confidencial.com.ni/ortega-acepta-la visita-de-la-cidh/</ref> Los representantes estudiantiles, la sociedá civil y el sector priváu invitaos a participar nel diálogu nacional pola Conferencia Episcopal de Nicaragua, confirmaron el so consentimientu p'allegar a la mesa de diálogu que va empezar el miércoles 16 de mayu a pesar de la represión de la Policía Nacional de Nicargua y grupos d'Enfrentamientos del FSLN.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464212-cihd-nicaragua-sociedá-civil/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=J2Bs5tziuSY</ref> La líder del movimientu anti-canal nicaraguana, Francisca Ramírez, anunció que fuera escluyida del diálogu nacional como representante del campesináu nicaraguanu.<ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464229-francisca-ramirez-exluida-dialogo-nicaragua/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180517223211/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464229-francisca-ramirez-exluida-dialogo-nicaragua/ |fechaarchivu=2018-05-17 }}</ref> Mientres la Conferencia Episcopal de Nicaragua aceptaba'l diálogu, a Sébaco yeren unviaes decenes de antimotines dexando siquier 16 mancaos, incluyíos cuatro menores.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464218-sebaco-protestes-represion-nicaragua/</ref> Los enfrentamientos duraren hasta altes hores de la nueche y fuergon secundaos por alteries orteguistas qu'amenaciaben inclusive con matar al párrocu de la ciudá por allugar a los mancaos dientro de la ilesia.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/14/departamentales/2419344-antimotines-reprimen-a-manifestantes-en-la ponte-de-sebaco</ref> Esa mesma nueche l'obispu de Matagalpa, monseñor [[Rolando José Álvarez Llagos]], dempués d'una misa na ilesia de Sébaco, salió en procesión col Santísimu Sacramentu, pa detener los enfrentamientos ente manifestantes y policías antimotines, pasando poles barricaes.<ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464182-misa-sebaco-enfrentamientos |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180714151226/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464182-misa-sebaco-enfrentamientos/ |fechaarchivu=2018-07-14 }}</ref> El [[15 de mayu]] hubo duros enfrentamientos en [[Matagalpa]], onde manifestantes quemaron instalaciones de la Policía Nacional y morrieron un trabayador de l'alcaldía y un profesor por disparu d'arma de fueu.<ref>{{cita publicación|títulu=Dos finaos y dos mancaos de gravedá por grupos delincuenciales qu'atacaron Matagalpa|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77037-dos-finaos-y-dos-mancaos-de-gravedá-por-grupos-delincuenciales-que-atacaron-matagalpa|periódicu=[[El 19 Digital]]]|fecha=15 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> ==== Enfrentamientos en Niquinohomo (4-7 de mayu) ==== El [[4 de mayu]] grupos paramilitares, supervisaos pol alcalde de Masaya pol FSLN, Orlando Noguera Vega, atacaron a manifestantes na entrada de [[Niquinohomo]], ciudá natal del xeneral [[Augusto César Sandino]]. Los manifestantes pintaren d'azul y blancu, los colores de la [[bandera de Nicaragua]] como símbolu de les protestes, el monumentu a Sandino.<ref>{{cita publicación|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/04/departamentales/2413844-alcalde-orteguista-de-masaya-lidera-ataque-de-alteries-paramilitares-a-pobladores-de-niquinohomo|títulu=Alcalde orteguista de Masaya lidera ataque d'alteries paramilitares a pobladores de Niquinohomo|apellíu=|nome=|fecha=4 May 2018|work=[[La Prensa]]|fechaaccesu=5 de mayu de 2018|idioma=ye-NIN}}</ref> El [[6 de mayu]] produciéronse nuevos actos de violencia n'hores de la tarde en Catarina y Niquinohomo, cuando fuercies especiales de la Policía Nacional y paramilitares trataben de reprimir a un grupu de manifestantes que tornaben d'una marcha pacífica pola democracia y contra el gobiernu de Daniel Ortega en Monimbó, Masaya.<ref>https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-violencia-vuelve-cais-represion-ortega-catarina-noquinohomo/4383005.html</ref><ref name="laprensa7m">{{Cita web |url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/politica/2415191-ortega-reprime-a-manifestantes-en-catarina-y-niquinohomo |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180615125946/https://www.laprensa.com.ni/2018/05/07/politica/2415191-ortega-reprime-a-manifestantes-en-catarina-y-niquinohomo |fechaarchivu=2018-06-15 }}</ref><ref>https://www.univision.com/noticias/america-latina/nicaragua-antimotines-reprimen-una caravana opositora-que-diba-a-la ciudá natal-de-sandino</ref> El [[7 de mayu]] l'alcaldesa sandinista de Niquinohomo robló un alcuerdu col cura del pueblu como garante, según el cual el monumentu a [[Augusto César Sandino]] yá nun volverá ser pintáu de colloráu y negru (los colores del FSLN). A cambéu, los pobladores comprometer a que'l pueblu va volver a la normalidá pero cuando llegó la nueche les barricaes siguíen. Y los mozos qu'abelugaben el conceyu dicíen que la so llucha solo terminaría cuando se fora Ortega. Esto dempués de los duros enfrentamientos que tuvieron los díes anteriores cola [[Policía Nacional de Nicaragua]] y miembros del partíu [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional|Frente Sandinista de Lliberación Nacional (FSLN)]] cola población llocal.<ref>https://confidencial.com.ni/niquinohomo-rescata-a-sandino-del control partidariu/</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44036419</ref> ==== Entamu del diálogu nacional (16-23 de mayu) ==== El [[16 de mayu]] tuvo llugar nel [[Seminariu de La nuesa Señora Fátima]] la primer sesión de la mesa del Diálogu Nacional. Na mesa participaron miembros del gobiernu, sectores académicu y estudiantil, sindicatos de trabayadores, organizaciones patronales y organizaciones civiles. La [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] participó como mediador ente les partes. La llista de participantes, conocida extraoficialmente, foi:<ref>{{cita publicación|nome=Noelia|apellíos=Celina Gutiérrez|títulu=Nicaragua: Llista completa de los participantes de la mesa del diálogu nacional|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/176142-dialogo-nicaragua-partipantes-llista/|periódicu=[[Diariu Metro (Nicaragua)|Diariu Metro]]|fecha=16 de mayu de 2018|fechaaccesu=4 de xunu de 2018}}</ref> * '''[[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] (mediadores):''' [[Leopoldo Brenes]], [[Silvio José Báez Ortega|Silvio Báez]], [[Rolando José Álvarez Llagos|Rolando Álvarez]], [[Jorge Solórzano Pérez|Jorge Solórzano]] y [[César Bosco Vives Robelo|Bosco Vives]]. * '''Gobiernu:''' el presidente [[Daniel Ortega]], la vicepresidenta [[Rosario Murillo]] y un grupu d'asesores. * '''Sector académicu:''' el presidente del [[Conseyu Nacional d'Universidaes (Nicaragua)|Conseyu Nacional d'Universidaes]] y rector de la [[Universidá Nacional Agraria (Nicaragua)|UNA]] [[Telémaco Talavera]] y el rector de la [[Universidá Centroamericana|UCA]] [[José Idiáquez]]. * '''Sector estudiantil''' * '''Organizaciones civiles:''' la dirixente del [[Movimientu Autónomu de Muyeres de Nicaragua|Movimientu Autónomu de Muyeres]] [[Azahálea Solís]], l'exdiplomáticu [[Carlos Tünnermann]] y l'exdiputáu y editor de [[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]] [[Luis Sánchez Sancho]]. * '''Sindicatos de trabayadores:''' la direutora del [[Movimientu Maria Elena Cuadra]] [[Sandra Ramos Lopez|Sandra Ramos]], el secretariu xeneral de la [[Central Sandinista de Trabayadores]] [[Luis Barbosa]] y el dirixente de la mesma [[Roberto González Gaitán|Roberto González]] y el presidente de l'[[Asociación Nacional d'Educadores de Nicaragua]] [[Jose Antonio Zepeda]]. * '''Empreses privaes:''' el presidente del [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] [[Jose Adan Aguerri]], la presidenta de l'[[AmCham Nicaragua|AmCham]] [[María Nelly Rivas]], el presidente de la [[Fundación Nicaraguana pal Desenvolvimientu Económicu y Social]] [[Juan Sebastián Chamorro]], el presidente de la [[Unión de Productores Agropecuarios de Nicaragua]] [[Michael Healy]] y el presidente de la [[Federación d'Asociaciones Ganaderes de Nicaragua]] [[Álvaro Vargas (empresariu)|Álvaro Vargas]]. El presidente Daniel Ortega afirmó: «A toos duelnos la muerte de los nuesos seres queríos, pero tenemos la obligación de nun responder a la violencia con más violencia, porque sinón tenemos escales que terminen en guerres, y el pueblu ta cansáu d'eso».<ref>{{cita publicación|títulu=Nicaragua empecipia diálogu de paz ente'l Gobiernu y sectores de la sociedá|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-empecipia-dialogo-paz-gobierno-sectores-sociedad-20180516-0020.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=16 de mayu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227160212/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-empecipia-dialogo-paz-gobierno-sectores-sociedad-20180516-0020.html|archivedate=2021-02-27}}</ref> El diálogu en Nicaragua tuvo un empiezu bien caliente. La tabla que busca una solución pacífica a la crisis ente'l gobiernu de Daniel Ortega y los sectores de la oposición empezó con una fuerte demanda de los estudiantes. «Decidimos tar nesta mesa pa esixi-yos nesti momentu qu'ordenen el cese inmediatu de los ataques que tán asocediendo nel país», dixo'l líder estudiantil Lesther Alemán. Les protestes en Nicaragua nun terminaron y siguieron en tol país. Dempués d'escuchar al estudiante, el presidente nicaraguanu cuestionó la fola de protestes que se producieron nel país mientres l'últimu mes y dixo que yera una violencia irracional».<ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44146285</ref><ref>http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44149601</ref> Monseñor [[Juan Abelardo Mata Guevara]], obispu de Estelí, fai trés pidíos a Daniel Ortega.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=J3F3-mLOXbE</ref><ref>https://www.elpais.cr/2018/05/16/el-dialogo-en-nicaragua-minuto-a-minuto/</ref> El cineasta guatemalianu, Eduardo Jessi Espigar Szejmer, morrió al ser entartalláu por un un Árbol de la Vida baltáu por manifestantes nel sector Metrocentro de [[Managua]].<ref>{{cita publicación|títulu=Familia de víctima d'Árbol de la Vida en Nicaragua diz que foi un accidente|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/176429-periodista-cineasta-arbol-de-la vida-muerte-eduardo-spiegeler/|periódicu=Diariu Metro|fecha=18 de mayu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref> Protestes na capital mientres el desenvolvimientu del primer día de diálogu.<ref>https://www.vostv.com.ni/nacionales/7207-protestes-en-la {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227194252/https://www.vostv.com.ni/nacionales/7207-protestes-en-la/ |date=2021-02-27 }} capital-mientres-el desenvolvimientu-del/</ref> La [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) confirmó qu'una delegación d'esti organismu va llegar a Nicaragua pa reparar la situación de los derechos humanos nel país. La delegación ta encabezada por [[Antonia Urrejola]], relatora pa Nicaragua na CIDH.<ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464442-cidh-llega-nicaragua-crisis/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180614195122/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464442-cidh-llega-nicaragua-crisis/ |fechaarchivu=2018-06-14 }}</ref> El [[18 de mayu]], la CIDH fixo un llamáu al Estáu de Nicaragua al cese inmediatu de la represión, asina lo espresó nun pronunciamientu la comisionada Antonia Urrejola, relatora de la CIDH pa Nicaragua. La CIDH informó que se van axuntar coles víctimes de la represión, esti vienres cumplió un mes. «Llamamos al Estáu de Nicaragua al cese inmediatu de la represión de la protesta, la Comisión fai tamién un llamáu al Estáu a garantizar la independencia y funcionamientu de los medios de comunicación nel país». La relatora, indicó que la misión de la CIDH nel país va ser la observación nel terrén conforme a los derechos humanos, esta ye una visita preliminar. Indicó que se reunira con tolos sectores.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/18/nacionales/2421339-cidh-hara-visites-cuatro-departamento-y-se-reunira-con-estudiantes-y-madres-de-los-asesinaos-en-les protestes-en-nicaragua</ref><ref>http://100noticias.com.ni/cidh-llapada-al cese inmediatu-de-la-represion-en-nicaragua/</ref><ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77126-cidh-empecipia-visita-a-nicaragua</ref> Madres de mozos finaos en protestes interponen denuncia ante la CIDH.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464599-madres-jovenes-finaos-protestes-interponen-dean/</ref> Habíu enfrentamientos, protestes, ingresu de «dellos encapuchaos armaos» a la parroquia San José en Matiguás, Matagalpa y zarros de cais en Nueva Guinea, Jinotega y otros departamentos nicaraguanos.<ref>{{Cita web |url=https://www.laprensa.com.ni/2018/05/18/nacionales/2421210-ruta-de-managua-a-nueva-guinea-esta-llena-de-tranques |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180522021402/https://www.laprensa.com.ni/2018/05/18/nacionales/2421210-ruta-de-managua-a-nueva-guinea-esta-llena-de-tranques |fechaarchivu=2018-05-22 }}</ref><ref>http://100noticias.com.ni/jinotega-amanecio-so-ataque-de-antimotines-y-alteries-sandinistas/</ref><ref>http://100noticias.com.ni/denuncien-asediu-de-alteries-armaes-en-parroquia-de-matiguas-matagalpa/</ref> León, Carazo, Matagalpa y Jinotega tán baxu tranques o con falta de productos, por causa de la crisis en Nicaragua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464535-tranques-desabastecimiento-situacion-dellos-depart/</ref> El diálogu sigue realizándose nel so segundu día.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464576-dialogo-nicaragua-obispos-estudiantes-lleguen-semin/</ref><ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77118-delincuentes-de-la derecha-violen-alcuerdos-en-masaya-y-asedian-a-la-policia</ref> Antes de llegada al diálogu hubo fregadures ente los estudiantes universitarios y miembros de la prensa oficial.<ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77128-manifestantes-violentos-afrellen-a-periodistes-en-la entrada-del seminariu nacional</ref> Los participantes de la mesa del diálogu nacional de Nicaragua algamaron un alcuerdu —el primeru al que lleguen— al declarar una tregua de dos díes y consensuar el cese de la violencia, xusto cuando cumple un mes del empiezu de les protestes contra'l Gobiernu de Daniel Ortega.<ref>https://www.rtve.es/noticias/20180519/gobiernu-oposicion-nicaragua-alcuerden-tregua-dos-dias/1736220.shtml</ref> Los estudiantes universitarios anuncien que siguen les marches y les protestes de forma pacífica. El 19 de mayu hubo marches en delles ciudaes de Nicaragua en conmemoración de los muertos nes protestes qu'afectaron al país centroamericanu mientres un mes.<ref>http://100noticias.com.ni/tregua-nun aplica-pa-manifestaciones-pacificas-diz-coalicion-universitaria/</ref> Na nueche del 19 de mayu de 2018, hubo un ataque contra estudiantes de la Universidá Nacional Agraria (UNA) que protestaron cerca de los terrenes de la universidá -que'l so rector acusó a la Policía Nacional, que de la mesma lo negó-, y que dexó'l menos ocho mancaos. Los estudiantes que tán atrincheraos na UNA y los residentes de los vecinderos informaron qu'un policía y miembros de los mozos sandinistas atacaron el campus, allugáu cerca del Aeropuertu Internacional Augusto C. Sandino.<ref>https://www.lavanguardia.com/internacional/20180520/443731576840/nicaragua-amanez-con-denuncia-de-rotura-de-tregua-y-cidh-constata-4-mancaos.html</ref> La Comisión Interamericana de Derechos Humanos recibió miles de denuncies de la población y realiza investigaciones en Matagalpa y otros llugares onde hubo una represión escesiva contra les protestes antigubernamentales. El 20 de mayu hubo protestes pacífiques en delles ciudaes de Nicaragua y denuncióse la violación per parte de la Policía nicaraguana de la tregua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464869-arboles-vida-protestes-nicaragua/</ref><ref>http://100noticias.com.ni/marcha-pacifica-escontra-metrocentro-esti domingu/</ref> L'ataque perpetáu'l sábadu pela nueche contra los estudiantes que permanecen atrincheraos na Universidá Nacional Agraria (UNA) dexaron siquier ocho mancaos, dos d'ellos de gravedá, como confirmaron los estudiantes d'esi campus, qu'esti domingu recoyeron pruebes de l'agresión que foi documentada pola Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH). Los estudiantes universitarios señalen a los partidarios del gobiernu so la direición de comandantes de la policía como los responsables de l'agresión, sicasí, la institución, al traviés d'una nota oficial, informó que nun tenía presencia na zona. Seis mancaos fueron atendíos nel puestu médicu del campus al cargu de los estudiantes y otros dos nuevos, mancaos por firíes de bala, fueron treslladaos a un hospital.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464865-protestes-nicaragua-crisis/</ref> Manifestantes nicaraguanos balten más estructures de metal llamáu «árboles de la vida», que son símbolos del gobiernu d'Ortega.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/20/nacionales/2422425-nicaraguenses-botan-cinco-arboles-de-la vida-en-un-solo-dia</ref> El 21 de mayu, El diálogu nacional sigue nel so tercer día onde se solicitó l'arrenunciu d'Ortega y la so esposa y el gobiernu nicaraguanu, solicitando la torna a la normalidá. La Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), güei emite un informe preliminar sobre les investigaciones de asoceder nes protestes en Nicaragua. La CIDH rexistró siquier 76 persones muertes poles protestes en Nicaragua, más de 800 mancaos y denunciando fechos graves y violaciones a los derechos humanos per parte del Gobiernu de Nicaragua. Inclúi la visita oficial de la CIDH a Nicaragua. Los representantes de la organización atopar en Managua, Masaya, León y Matagalpa.<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/21/nacionales/2422590-la-policia-nacional-uso-armes-de-fueu-cidh</ref><ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464893-cidh-informe-protestes-nicaragua/</ref> La CIDH fixo 15 encamientos al estáu nicaraguanu<ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/21/nacionales/2422735-cidh-fai-15-encamientos-al estáu-de-nicaragua-al-concluyir-la so visita preliminar-de-cuatro-dias</ref>, que fueron aceptaes pola mesa del diálogu nacional: «El diálogu nacional fai sos los encamientos del informe preliminar de la CIDH», según una resolución aprobáu a mano alzada mientres la continuación d'esi foru.<ref>{{cita publicación|apellíos=S.L.|nome=Titania Cía. Editorial,|títulu=Mesa de diálogu fai sos encamientos de la CIDH a Estáu de Nicaragua - Martes, 22 Mayu 2018 01:36|url=https://www.elconfidencial.com/ultima-hora-en-vivo/2018-05-22/mesa-de-dialogo-fai-sos-encamientos-de-la-cidh-a-estáu-de-nicaragua_1525386/|fechaaccesu=29 de mayu de 2018|periódicu=El Confidencial|idioma=es}}</ref>. Estes inclúin el cese inmediatu de represión, garantía a dereches de protesta, creación d'un mecanismu d'investigación internacional sobre los fechos de violencia, «desmantelar los grupos parapoliciales y adoptar midíes pa torgar que sigan operando grupos de terceros armaos qu'acaten y hostiguen a la población civil», ente otros.<ref>{{cita publicación|títulu=Les 15 encamientos de la CIDH al gobiernu tres condena de violar derechos humanos|url=https://www.lajornadanet.com/index.php/2018/05/21/les-15-encamientos-de-la-cidh-al gobiernu-tres-condena-de-violar-derechos-humanos/|fecha=21 de mayu de 2018|fechaaccesu=29 de mayu de 2018|periódicu=La Jornada|idioma=es-ES}}</ref> ==== Suspensión del diálogu y nuevos enfrentamientos (23-30 de mayu) ==== El [[23 de mayu]] la [[Conferencia Episcopal de Nicaragua]] suspendió indefinidamente'l diálogu por cuenta de la incapacidá de llegar a alcuerdos. El canciller [[Denis Moncada]], representante del gobiernu nel diálogu, refugó los planteamientos de los sectores civiles, empresariales y estudiantiles declarando: «Ye una axenda que al vela na so forma concentrada llévanos a un solu puntu: el diseñu d'una ruta pa un golpe d'Estáu. La ruta pa camudar el gobiernu de Nicaragua al marxe de la Constitución.» Al nun dase'l consensu, los obispos suxirieron la creación d'una comisión mista de 6 persones, por que se llogre un consensu y supérese el impase.»<ref>{{cita publicación |títulu=Suspenden la mesa de Diálogu Nacional ente gobiernu de Nicaragua y oposición por "falta de consensu"|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-44233964|periódicu=[[BBC|BBC Mundu]]|fecha=24 de mayu de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> Per otru llau, los universitarios, empresarios y sociedá civil pidieron que s'alderique sobre una Llei Marco, que dexaría adelantrar les eleiciones, prohibir la reelección presidencial y camudar al Conseyu Supremu Eleutoral (CSE).<ref>http://100noticias.com.ni/suspenden-dialogo-nacional-ante-falta-de-consensu/</ref> Al rematar el fallíu diálogu periodistes pro-gubernamentales acosaron y asediaron a participantes de la sociedá civil del diálogu.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=o_yjavMGe_s</ref> La oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos (ONX-Derechos Humanos) aportunó en que'l Gobiernu de Nicaragua autorice una visita d'esti organismu, pa «arrexuntar de primer mano información alrodiu de los incidentes amenaos arriendes de les manifestaciones públiques» d'abril y mayu.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465192-onu-nicaragua-protestes-derechos-humanos/</ref> La Federación Internacional de Derechos Humanos (FIDH), unvió un mensaxe al presidente Daniel Ortega nel qu'espresa la urxencia de la entrada de la ONX a Nicaragua pa dar continuidá a les investigaciones sobre les graves violaciones a los derechos humanos nel marcu de la represión a la que foi sometida'l país dende'l pasáu 18 d'abril.<ref>http://100noticias.com.ni/fidh-gobierno-de-nicaragua-tiene-que-autorizar-con-urgencia-visita-de-la-onu/</ref> El Secretariu Xeneral de la Organización d'Estaos Americanos (OEA) Luis Almagro, unvió un mensaxe sobre la situación de Nicaragua, nel cual resalta les xestiones realizaes pol organismu, refuga la mentira y manipulación de ciertos grupos políticos, y repite el so compromisu de lluchar pola Democracia, la Xusticia y plena vixencia de los Derechos Humanos en Nicaragua y afirmo que la única salida ye la eleutoral.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465135-lluis-almagro-crisis-nicaragua-eleiciones/</ref><ref>https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77302-mensaxe-del secretariu xeneral-de-la-oea-sobre-situacion-de-nicaragua</ref> Simpatizantes del Gobiernu enfrentar con bales de plomu, morteros y cuchiellos a manifestantes nos tranques de León, Chinandega y Madriz. Un muertu y 31 mancaos son les consecuencies de los choques. Yalaguina y Juigalpa tamién se rexistraron ataques.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465196-protestes-nicaragua-crisis-sandinistas/</ref><ref>http://100noticias.com.ni/decenes-de mancaos varios-de-gravedá-en-leon-tres-ataque-de-alteries-del gobiernu/</ref><ref>https://www.laprensa.com.ni/2018/05/24/nacionales/2424274-regimen-orteguista-vuelve a entamar-agresion-armada-contra-civiles-en-nicaragua</ref><ref>https://confidencial.com.ni/arrecian-tranques-de-llabradores-y-autoconvocados/</ref> Súpose qu'hubo otru fináu nes protestes.<ref>https://www.voanoticias.com/a/nicaragua-nuevos-enfrentamientos-muertos-/4408881.html</ref> El comité en Sofitu a les Madres d'abril» y la Coalición Universitaria convocaron a una marcha nacional que se va realizar el próximu 30 de mayu, pa rindir homenaxe a les toles muyeres que perdieron a los sos fíos mientres les protestes.<ref>https://confidencial.com.ni/madres-de-abril-convoquen-a-marcha-el-30-de-mayu/</ref> Na mañana del 24 de mayu, un grupu de persones convocaes pol Movimientu Estudiantil 19 d'Abril manifestar na rotonda Jean Paul Genie, de Managua, pa esixir democratización en Nicaragua y xusticia polos finaos nes protestes. Los participantes detienen el tráficu per unos minutos pa entonar l'himnu nacional y los conductores suenen les sos bocines en respaldu a la manifestación.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465203-autoconvocados-demanden-xusticia-muertos-protestes/</ref> En [[Leon, Nicaragua|León, Nicaragua]] reportóse qu'Alejandra Álvarez Gil, estudiante de sestu añu de la carrera de medicina, foi secuestrada per unos hores por grupos allegaos del gobiernu.<ref>https://confidencial.com.ni/alteries-fsln-imponen-terror-muerte-y-secuestru-en-leon/</ref> El 25 de mayu la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH) concedió midíes cautelares a 13 estudiantes de Nicaragua que la so vida consideren que tán en peligru y que participaron nes protestes contra'l gobiernu de Daniel Ortega. La CIDH, un órganu autónomu de la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA), anunció nun comunicáu eses midíes cautelares destinaes a protexer a los estudiantes y a los sos familiares por cuenta de qu'atópense nuna situación de gravedá y urxencia, yá que los sos derechos a la vida ya integridá personal tán en riesgu».<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465352-cidh-concede-midíes-cautelares-13-estudiantes-nic/</ref> El Gobiernu d'Estaos Xuníos apuró a Nicaragua a implementar «por completu les encamientos de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) pa evitar más violencia nes protestes contra'l Gobiernu del presidente Daniel Ortega.<ref>http://100noticias.com.ni/eeuu-urge-a-nicaragua-a-implementar-por completu encamientos-de-la-cidh/</ref> El día 25 de mayu repórtase que Pobladores de Les Maderes realicen tranques de manera gradiada, priorizando'l tresporte de carga con perecederos, ganáu y vehículos particulares. Los manifestantes esclariaron que grupos allegaos al gobiernu tán concentrándose nel empalme de San Benito, pa ver la capacidá de convocatoria y depués instalar otros retenes pa supuestamente xenerar caos ente la población. Los integrantes del Movimientu 19 d'abril d'Abril de Nandaime permanecen na vía principal, dexando'l pasu cada 30 minutos. En Camoapa hai nuevos retenes. Unos d'ellos allugóse en Ranchu Coloráu, onde les cooperatives lácteas dexaron d'atropar la lleche dende'l miércoles qu'amaneció dichu tranque, onde nun dexen la pasa de rutes de tresporte. Reportáronse zarru de cais y víes principales en Esteli, Chontales y otros departamentos de Nicaragua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465263-tranques-carreteres-nicaragua-protestes/</ref> La madrugada del 25 de mayu, foi asesináu'l señor Marlon José Orozco Largaespada de 48 años d'edá, depués de que, según los sos familiares, fora escorríu por un grupu d'aproximao 4 motorizados, por llevar la [[Bandera de Nicaragua]] nel so carru. El fechu asocedió en sector del Madroño, frente a la carpintería allugada nos semáforos de la Plaza la Sabana de Villa Libertad.<ref>http://100noticias.com.ni/managua-maten-a-ciudadanu-supuestamente-por-llevar-bandera-azul-y-blancu-en-el so-vehiculo/</ref> Manifestantes protestaron na ciudá de Managua y soliciten una fuelga nacional a los gremios d'empresarios nicaraguanos por que Daniel Ortega y la so esposa arrenuncie a la xefatura del gobiernu de Nicaragua.<ref>http://www.eluniversal.com/internacional/10338/esixen-a-empresarios-de-nicaragua-dir-a paru nacional-hasta-que-se-vaya-ortega</ref> Nos díes siguientes miles de persones participen en protestes que bloquien carreteres y glayen cantaraes contra Ortega, con cuatro persones asesinaes mientres los enfrentamientos.<ref>http://www.bbc.com/news/world-latin-america-44269498</ref> Nes postreres 72 hores rexistráronse en [[Managua]] desapaiciones, persecuciones, asesinatos y ataques de grupos armaos que se movilicen en carrocetes o motocicletes. La madrugada d'esti domingu 27 de mayu de 2018 de 2018 la UCA foi atacada a morterazos: l'oxetivu «yera matu», denunció la rectoría.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465658-escuadrones-muerte-nicaragua-protestes/</ref> N'unu fechu que recordo enforma a la Dictadura de Somoza aprecio El cuerpu ensin vida d'una persona del sexu masculín foi atopáu nuna cuneta na Cuesta El Plomu, con evidentes signos de tortura, mientres un vixilante que llegaría a atacar a los estudiantes de la Universidá Nacional Autónoma de Nicaragua (XUNAN-Managua) morrió la nueche del 25 de mayu.<ref>http://100noticias.com.ni/asesinatu-de mozu atopáu-en-la cuesta-el plomu-recuerda-tortures-de-somoza/</ref><ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465560-mozu-apaez-muertu-cuesta-plomu/</ref> Estudiantes que s'atopen atrincheraos en XUNIR-Managua fixeron entrega a la Comisión Permanente de Derechos Humanos (CPDH) de cuatro nuevos que llegaron esti domingu hasta la universidá, a trés d'ellos atopóse-yos ente les sos pertenencies carné que los acredita como miembros de la mocedá sandinista.<ref>http://100noticias.com.ni/atrincheraos-de xunir-managua-apurren-miembros-de-la-js-a-la-cpdh/</ref> El 28 de mayu un grupu d'estudiantes tomó'l control de la Universidá Nacional d'Inxeniería (UNI), sumándose esta cortil a lo qu'asocede en XUNIR Managua y la Universidá Politéunica (Upoli), onde los protestantes tán al mandu de los edificios. Los estudiantes dieron a conocer que tienen el control del recintu universitariu, allugáu nel corazón de Managua.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465676-estudiantes-tómense-uni/</ref> Na madrugada del 28 de mayu infórmose fueron amburaes dos instituciones del Estáu na ciudá de Masaya, la Fiscalía y la Procuradoría, sicasí según la población d'esti conceyu, a dambos edificios sacóse-yos el moblame y archivos dende'l vienres 25 de mayu.El Movimientu 19 d'abril en Masaya informó que fueron los grupos de choque allegaos del gobiernu son los culpables.<ref>http://100noticias.com.ni/alteries-del gobiernu-quemen-fiscalia-y-procuraduria-de-masaya/</ref> La Conferencia Episcopal de Nicaragua (CEN) convocó a la primer sesión de trabayu de la comisión mista, pal 28 de mayu, buscando destrabar el diálogu nacional tres el impás, surdíu pola falta de consensu ente les partes.<ref>https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465660-dialogo-protestes-nicaragua-comision/</ref> ==== Marcha del Día de les Madres ==== {{AP|Masacre del Día de les Madres}} El [[30 de mayu]], [[Día de la Madre|Día de les Madres]], Día de les Madres en Nicaragua, efectuóse la marcha que partió dende la rotonda Jean Paul Genie, na carretera a Masaya, hasta los semáforos de la UCA, na interseición de la [[Pista de La Resistencia]] y l'Avenida Universitaria.<ref>{{cita publicación |títulu=Movilización Nacional n'Honor a les Madres d'Abril|url=https://www.facebook.com/events/2054066568201614|periódicu=[[Facebook]]|fechaaccesu=4 de xunu de 2018}}</ref> Nesta avenida una parte foi escontra'l norte y al llegar a la redoma del nuevu [[Estadiu Nacional Dennis Martínez]] la manifestación foi atacada a balazos disparaos dende dichu estadiu por policías y paramilitares armaos con [[Fusil de francotirador Dragunov|fusiles Dragunov]] y fusiles d'asaltu [[AK-47]], siendo la [[masacre del Día de les Madres]]. La masacre tamién asocedió en Estelí y Masaya.<ref>{{cita publicación|títulu=El rifle Dragunov l'arma usada p'asesinar a los manifestantes nicaraguanos|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/01/nacionales/2428533-el rifle-dragunov-l'arma usada-pa-asesinar-los manifestantes-nicaraguenses|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fechaaccesu=31 de mayu de 2018}}</ref> Según el gobiernu los incidentes en distintos llugares del país dexaron 199 mancaos y 15 muertos: 7 en [[Managua]], 3 en [[Chinandega]], 4 en [[Estelí]] y 1 en [[Masaya]].<ref>{{cita publicación|títulu=Nicaragua confirma 15 muertos en protestes d'últimos dos día|url=https://www.excelsior.com.mx/global/nicaragua-confirma-15-muertos-en-protestes-de-ultimos-dos-dias/1242359|periódicu=[[Excélsior]]|allugamientu=[[Managua]]|5=|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> En Managua, dempués de los ataques, morrió d'un disparu l'atleta de sambo (arte marcial rusu) Kevin Antonio Coffin Reyes, que ganara medaya d'oru nos Xuegos Olímpicos Centroamericanos de 2017<ref>{{cita publicación|títulu=Muerre d'un disparu medayista d'oru en pasaos Xuegos Centroamericanos de Managua de 2017|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465978-juegos-centroamericanos-muerte-disparo/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=21 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621194113/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/465978-juegos-centroamericanos-muerte-disparo/|archivedate=2018-06-21}}</ref> De resultes de la masacre la Conferencia Episcopal suspendió'l diálogu hasta que cesara la represión y les protestes siguieron.<ref>{{cita web |url=http://www.theguardian.com/world/2018/may/31/nicaragua-peace-talks-daniel-ortega-abandoned-mothers-day-protest|títulu=Nicaragua: peace talks with Ortega abandoned after 11 killed at protest |apellíu=Phillips |nome=Tom |fecha=31 de mayu de 2018|website=[[The Guardian]] |idioma=en|urlarchivu=|fechaarchivu=|dead-url=|fechaaccesu=1 de xunu de 2018}}</ref> === Xunu === El [[1 de xunu]] un grupu de persones atacó al delegáu del [[Sistema Llocal d'Atención Integral en Salú]] (SILAIS) en [[Masaya]], interceptando'l so coche y prendiéndo-y fueu a este.<ref>{{cita publicación|títulu=Delincuentes atenten contra vida del delegáu del Silais Masaya|url=http://canal6.com.ni/2018/06/01/delincuentes-atenten-contra-vida-del delegáu-del-silais-masaya/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=1 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> El [[3 de xunu]] en [[Masaya]], la población empezó a arrodiar con barricaes la estación policial, que'l so xefe ye'l comisionado Ramón Avellán, y dende entós hasta güei cada nueche los manifestantes emiten mensaxes per mediu de megáfonos, según música del cantante nicaraguanu [[Carlos Mejía Godoy]] y del grupu venezolanu [[Guaraguao]].<ref>{{cita publicación|títulu=Los virales mensaxes nocherniegos al comisionado Ramón Avellán en Masaya|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467069-virales-mensaxes-nocherniegos-comisionado-ramon-avell/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> El mesmu día 3 de xunu pela nueche hubo un ataque de les fuercies antidisturbios y de paramilitares en Masaya, polo que sonaron les campanes de les ilesies de l'Asunción y San Miguel n'alerta pol ataque na zona del Parque Central; los pobladores tamién denunciaron la presencia d'una avioneta que sobrevoló la ciudá pocu antes del ataque, asi como'l sobrevuelu de drones a los que quixo baltase con banzones disparaos por fondes.<ref>{{cita publicación|títulu=Masaya sufre nuevu ataque armáu y pobladores denuncien usu de drones y avioneta|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466296-masaya-ataque-armáu-drones/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=4 de xunu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> Na madrugada del [[4 de xunu]] un grupu armáu atacó a la Policía Nacional nel [[departamentu de Masaya]] con armes de fueu caseru y morteros, finando un axente de policía por un disparu na cabeza.<ref>{{cita publicación|títulu=Grupo delincuenciales asesinen a oficial de la policía de Masaya|url=http://canal6.com.ni/2018/06/04/grupos-delincuenciales-asesinen-a-oficial-de-la-policia-de-masaya/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=4 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> Na madrugada del [[8 de xunu]] un grupu de persones quemó les instalaciones de la radio estatal [[Radio Nicaragua]]. El gobiernu responsabilizó a un grupu delincuencial entamáu y pagu pola derecha qu'opera nes instalaciones de XUNIR Managua». Según [[El Nuevo Diario]] dellos pobladores del sector aseguraben que se trataba de persones desconocíes».<ref>{{cita publicación|títulu=Desconocíos quemen Radio Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466662-desconocíos-quemen-radiu-nicaragua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=8 de xunu de 2018|fechaaccesu=9 de xunu de 2018}}</ref> Según la Policía Nacional, grupos armaos atacaron l'hospital Fernando Vélez Paiz en [[Managua]], una persona morrió mientres una disputa ente miembros de grupos armaos en [[Jinotega]] y en [[Jinotepe]] morrió un mozu militante sandinista al estrellase cola so moto contra unu de los vehículos utilizaos pa un tranque.<ref>{{cita publicación|títulu=Nuevu sandinista muerre en tranque en Jinotepe|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77851-mozu-sandinista-muerre-en-tranque-en-jinotepe|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=9 de xunu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref><ref name="policia9xunu">{{cita publicación|títulu=Policía Nacional da a conocer últimos actos terroristes y del crime entamáu perpetaos por grupos delincuenciales|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77855-policia-nacional-da-a-conocer-ultimos-actos-terroristes-y-del crime entamáu-perpetaos-por grupos-delincuenciales|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=9 de xunu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref> El [[9 de xunu]] pela mañana un grupu armáu atacó un puestu policial en [[El Jicaral]] ([[Departamentu de León|León]]) onde secuestraron a trés axentes y robaron una carroceta patrulla.<ref name="policia9xunu"/> A la nueche quemaron la delegación del [[Ministeriu Agropecuariu de Nicaragua|Ministeriu Agropecuariu]] en [[Jinotega]].<ref>{{cita publicación|títulu=Quemen delegación del MAG en Jinotega|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:77867-quemen-delegacion-del-mag-en-jinotega|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=9 de xunu de 2018|fechaaccesu=10 de xunu de 2018}}</ref> El [[11 de xunu]] la Policía Nacional llevó a cabu una operación en [[Managua]] pa desallugar los tranques, dando llugar a fuertes enfrentamientos. Dos axentes fueron tirotiaos y unu d'ellos morrió por un disparu.<ref>{{cita publicación |títulu=Derecha golpista asesina a Policía y causen graves mancadures a otru|url=http://canal6.com.ni/2018/06/12/derecha-golpista-asesina-a-policia-y-causen-graves-mancadures-a-otru periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=12 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=L'oriente de Managua espierta con roxura: Pum, pum, pum|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466895-oriente-managua-ataques-roxura/|periódico=El Nuevo Diario|fechaaccesu=11 de xunu de 2018}}</ref> Delles persones que llevantaren les barricaes fueron mancaes y otres prindaes polos atacantes<ref>{{cita publicación|títulu=Varios mancaos y secuestraos tres ataque policial nes barricaes de los barrios orientales de Managua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/11/nacionales/2433619-policias-ataquen-barricaes-en-el-eden-y-larreynaga|periódicu=La Prensa|fechaaccesu=11 de xunu de 2018}}</ref> Mientres la nueche en [[Jinotepe]] un grupu de persones atacaron l'hospital Rexonal Santiago, secuestraron a trés persones y mataron a dos militares sandinistas retiraos.<ref>{{cita publicación|títulu=Una madrugada de terror en Jinotepe Carazo|url=http://canal6.com.ni/2018/06/12/una madrugada-de-terror-en-jinotepe-carazo/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=12 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> La madrugada del [[12 de xunu]] estudiantes de XUNIR Managua denunciaron recibir un ataque de policías y paramilitares armaos con armes de gran calibre. Los estudiantes fueron sollertaos por habitantes del barriu Casimiro Sotelo.<ref>{{cita publicación|títulu=Estudiantes de XUNIR Managua denuncien ataque de policías y paramilitares|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/466930-estudiantes-xunan-managua-ataque/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=12 de xunu de 2018|fechaaccesu=12 de xunu de 2018}}</ref> El mesmu día pela tarde el COSEP anunció, nuna conferencia de prensa, un paru nacional qu'empezaría a les 0 hores del xueves [[14 de xunu]].<ref>{{cita publicación|títulu=Paro nacional pal xueves|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467003-paru-nacional-nicaragua-crisis/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> El [[13 de xunu]] pela nueche les ciudaes de Diriamba y Jinotepe, nel departamentu de Carazo, fueron atacaos por policías y paramilitares. L'ataque asocedió poques hores dempués de dellos policías desertaren de la delegación policial de Diriamba; los pobladores denunciaron el sobrevuelu d'una avioneta nun fechu similar al asocedíu en Masaya.<ref>{{cita publicación|títulu=Pobladores denuncien ataque simultáneu en Diriamba y Jinotepe, y sobrevuelu d'avioneta|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467095-pobladores-denuncien-ataque-simultaneo-diriamba-ji/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=14 de xunu de 2018}}</ref> El [[14 de xunu]] realizóse un [[zarru patronal]] de 24 hores, llamáu ''«paru nacional»'', convocáu pol [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]], la [[Fundación Nicaraguana pal Desenvolvimientu Económico y Social]], la [[Unión de Productores Agropecuarios de Nicaragua]], la [[Federación d'Asociaciones de Ganaderes de Nicaragua]] y otros grupos de l'apocayá creada [[Alianza Cívica pola Xusticia y la Democracia]].<ref>{{cita publicación |nome=Lucydalia|apellíu=Baca Castellón|títulu=Paro nacional nun tien d'afectar salariu de los trabayadores, según Códigu del Trabayu|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/14/economia/2435127-paru-nacional-nun tien d'afectar-salariu-de-los trabayadores-segun-codigo-del trabayu periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=14 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> La convocatoria foi refugada pola patronal de la pequeña y mediana empresa [[Conimipyme]],<ref>{{cita publicación|títulu=Conimipyme refuga la desestabilización económica causada por COSEP y Amcham|url=http://canal6.com.ni/2018/06/13/conimipyme-refuga-la-desestabilizacion-economica-causada-por-cosep-y-amcham/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> y la [[Central Sandinista de Trabayadores]].<ref>{{cita publicación|títulu=Trabayadores por cuenta propia refuguen paru d'empresa privada|url=http://canal6.com.ni/2018/06/13/trabajadores-por-cuenta-propia-refuguen-paru-d'empresa privada/|periódicu=[[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]]|fecha=13 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018}}</ref> El [[15 de xunu]] abrióse un conflictu internu na xunta direutiva de [[Conimipyme]] a raigañu del allugamientu del so presidente, Leonardo Torres, favorable al gobiernu. La xunta direutiva destituyó a Torres del so cargu de presidente. Sicasí, Torres declaró que la destitución foi un actu illegal, una y bones la xunta direutiva nun tenía competencia pa faela y emitió un comunicáu oficial declarando nula la so destitución.<ref>{{cita publicación|nome=Mabel|apellíu=Calero|títulu=Destitúin al presidente de Conimipyme, Leonardo Torres|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/16/economia/2436492-destitúin-al presidente-de-conimipyme-leonardo-torres|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Conimipyme ratifica a Leonardo Torres como'l so presidente y representante llegal|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:78111-conimipyme-ratifica-a-leonardo-torres-como-el so-presidente-y-representante-llegal|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=18 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> De magar, el restu de miembros de la xunta direutiva de Conimipyme nun reconocen a Leonardo Torres como presidente de la organización, nomando a Dina Lisseth Vives como la so socesora.<ref>{{cita publicación|nome=Lucydalia|apellíu=Baca Castellón|3=títulu afonda crisis en Conimipyme tres suspensión de Leonardo Torres|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/21/economia/2438267-afóndase-crisis-en-conimipyme-tres-suspension-de-leonardo-torres|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]|fecha=21 de xunu de 2018|fechaaccesu=27 de xunu de 2018}}</ref> Leonel Morales, dirixente de la [[Unión Nacional d'Estudiantes de Nicaragua]] (XUNEN) de la [[Universidá Politéunica de Nicaragua|UPOLI]] y contrariu a les protestes, en siendo secuestráu, foi topáu mancáu grave por dellos disparu d'arma de fueu.<ref>{{cita publicación|títulu=Topen gravemente mancáu a mozu secuestráu en Nicaragua|url=https://www.telesurtv.net/news/nuevu-leonel-morales-top%C3%A1u-tres-secuestru-nicaragua-20180614-0003.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=14 de xunu de 2018|fechaaccesu=15 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227165359/https://www.telesurtv.net/news/nuevu-leonel-morales-top%C3%A1u-tres-secuestru-nicaragua-20180614-0003.html|archivedate=2021-02-27}}</ref> El [[15 de xunu]] volver# a entamar el diálogu nacional. Les partes llegaron a un alcuerdu de de seis puntos:<ref>{{cita publicación|títulu=Remoción de tranques ye alcordada en diálogu en Nicaragua|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-dialogo-paz-remocion-definitiva-tranques-20180616-0003.html|periódicu=[[teleSUR]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617042757/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-dialogo-paz-remocion-definitiva-tranques-20180616-0003.html|archivedate=2018-06-17}}</ref> # Apurar la presencia de la [[Comisión Interamericana de Derechos Humanos]] (CIDH). # Convidar al [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos|Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos]] y a la [[Xunión Europea]]. # Cuntar cola [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA). # Llamáu al cese de la violencia de toles partes. # Creación de Comisión de Verificación y Seguridá. # Plan pa llevantar los tranques. El [[16 de xunu]] la mesa de diálogu nacional creó la Comisión de Verificación y Seguridá con tres miembros escoyíos pol gobiernu y otros trés de l'Alianza Cívica.<ref>{{cita publicación|nome=José Isaac|apellíu=Espinoza|títulu=Diálogu en Nicaragua va volver# a entamar el llunes en conformándose meses de trabayu|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467264-dialogo-nicaragua-familia-asesinada-managua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=18 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618075258/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467264-dialogo-nicaragua-familia-asesinada-managua/|archivedate=2018-06-18}}</ref> Mientres la nueche, seis persones, ente elles dos neños, morrieron nuna quema provocada nuna casa nel barriu Carlos Marx de [[Managua]]. Los habitantes que pudieron escapar de la quema denunciaron ser tirotiaos al salir de la casa,<ref name="end15j">{{cita publicación|títulu=Ataque armáu y quema xamusca a siete miembros d'una familia en barrio Carlos Marx, en Managua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467247-ataques-armaos-quema-muertos-managua/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> y señalaron que la quema foi provocáu por policías y paramilitares.<ref>{{cita publicación|url=https://www.ameliarueda.com/nota/amburo-edificiu-managua-dexa-cuatro-adultos-dos-ninos-fin%C3%A1u|títulu=Amburo en Managua dexa a 4 adultos y 2 neños finaos, vecinos responsabilicen a paramilitares|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018|editorial=AmeliaRueda.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226160220/https://www.ameliarueda.com/nota/amburo-edificiu-managua-dexa-cuatro-adultos-dos-ninos-fin%C3%A1u|archivedate=2021-02-26}}</ref> Medios oficiales atribuyeron la quema a «grupos vandálicos de derecha» y denunciaron qu'estos enzancaron l'accesu a los bomberos.<ref>{{cita publicación|títulu=Cuatro persones xamuscaes en quema provocada por delincuentes vandálicos|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:78052-cuatro-persones-xamuscaes-en quema provocada-por delincuentes-vandalicos|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> El secretariu de la OEA, Luis Almagro, calificó la quema de «crime de lesa humanidá.»<ref>{{cita publicación|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/16/politica/2436474-en-vivu-gobiernu-y-sociedá-civil-axusten-democratizacion-del-pais-en-el-dialogo-nacional|títulu=Horrorosu crime centra'l bancia ente Gobiernu y sociedá civil nel diálogu nacional|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=18 de xunu de 2018|periódicu=[[La Prensa (Nicaragua)|La Prensa]]}}</ref> Tres la quema, según la Policía Nacional, un grupu d'encapuchaos atacó a policías y civiles que trabayaben retirando barricaes y quemó a dos persones vives.<ref name="end15j"/><ref>{{cita web |autor=Policía Nacional de Nicaragua|enllaceautor=Policía Nacional de Nicaragua|títulu=NOTA DE PRENSA Non. 66 – 2018|url=http://www.policia.gob.ni/?p=19533|fecha=16 de xunu de 2018|fechaaccesu=16 de xunu de 2018}}</ref> El [[17 de xunu]] foi quemada la casa de la madre de [[José Ramón Sarria Morales]], diputáu del FSLN, na ciudá de [[León (Nicaragua)|León]]. L'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] emitió un comunicáu calificando la quema d'actu terrorista» y anunciando una denuncia formal ante organismo internacionales de derechos humanos.<ref>{{cita publicación|títulu=Vándalos quemen casa de la ma del diputáu sandinista José Ramón Sarria Morales|url=https://www.el19dixital.com/articulos/ver/titulo:78088-vandalos-quemen-casa-de-la mama-del diputáu-sandinista-jose-ramon-sarria-morales|periódicu=[[El 19 Digital]]|fecha=17 de xunu de 2018|fechaaccesu=18 de xunu de 2018}}</ref> El [[20 de xunu]], los organismos internacionales como la Unión Europea (XE), la comisión interamericana de derechos humanos (CIDH) y a la Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos (OACNUDH), confirmaron la invitación del gobiernu de Nicaragua, como requisitu pa siguir trabayando nel dialogo, pa formar parte d'este ya investigar los crímenes de Lesa Humanidá, tres la presión social que los nicaraguanos demandaben y la presión per parte de diplomáticos internacionales, como ye'l casu de Carlos Trujillo, embaxador d'Estaos Xuníos de la OEA, quien s'axuntó'l mesmu día nuna sesión privada col presidente Ortega.<ref>{{cita publicación|apellíos=Diariu|nome=El Nuevu|títulu=Nicaragua convida a ONX, CIDH y Unión Europea a ingresar al país|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467599-crisis-nicaragua-onu-union-europea/|fechaaccesu=2018-06-23|periódicu=El Nuevo Diario|idioma=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621042953/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467599-crisis-nicaragua-onu-union-europea/|archivedate=2018-06-21}}</ref> El [[21 de xunu]] Masaya foi atacada de nuevu por policías y paramilitares, que según testigos, yeren unos 500.<ref>{{cita publicación|títulu=Masaya baxu ataque policial|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467665-masaya-ataque-policial/|periódicu=El Nuevo Diario|fechaaccesu=21 de xunu de 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622004846/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467665-masaya-ataque-policial/|archivedate=2018-06-22}}</ref> Esto fizo que los obispos xunto col nuevu nunciu apostólicu en Nicaragua, Stanislaw Waldemar Sommertag, fueren a dicha ciudá en caravana por que se detuviera l'ataque y fueron recibíos pol pueblu y fixeron una procesión hasta'l Colexu Salesianu del barriu Monimbó.<ref>{{cita publicación|títulu=Pobladores de Masaya salen a les cais pa recibir a obispos|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/467657-obispos-viaxen-masaya-represion/|periódicu=El Nuevo Diario|fecha=21 de xunu de 2018|fechaaccesu=21 de xunu de 2018}}</ref> == Protestes nel esterior == El desenvolvimientu de les protestes contra la reforma del INSS en Nicaragua foi acompañáu de delles protestes nel esterior. Diéronse protestes na embaxada de Nicaragua en [[San Xosé (Costa Rica)|San Xosé]] ([[Costa Rica]]),<ref>{{cita web |url=https://www.teletica.com/191954_dictadura-no-el grito-esesperado-de-los-nicaraguenses-que-protestan-en Costa Rica|títulu="Dictadura non": el berru desesperáu de los nicaraguanos que protesten en Costa Rica {{!}} Teletica|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|sitiuweb=www.teletica.com|idioma=es}}</ref> nos consulaos en [[Miami]]<ref>{{cita publicación |títulu=Sofiten en Miami protestes en Nicaragua|url=https://www.telemundo51.com/noticias/destacados/Sofiten-en-Miami-protestas-en-Nicaragua-480435783.html|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=Telemundo 51|idioma=es}}</ref> y [[Houston]],<ref>{{cita publicación|títulu=EN VIVU {{!}} Cuartu día de protestes en contra del gobiernu de Nicaragua|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/21/politica/2407477-en-vivo-cuarto-dia-de-protestes-en-contra-del gobierno-de-nicaragua|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> y n'otres ciudaes como [[Guatemala (ciudá)|Ciudá de Guatemala]], [[Madrid]] o [[Barcelona]].<ref>{{cita publicación|títulu=Dende Guatemala sumir a les muestres de sofitu pa Nicaragua|url=https://elperiodico.com.gt/nacion/2018/04/21/guatemalianos-sumir-a-las-muestras-de-apoyo-pa-nicaragua/|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=elPeriodico}}</ref> Un grupu de nicaraguanos residentes en Panamá manifestar na [[Cinta Costera]] de la capital panamiega.<ref>http://www.telemetro.com/nacionales/Nicaraguenses-Panama-enfrentamientos-actos-violentos_0_1129087565.html</ref>. N'[[España]] fueron siquier ocho les concentraciones de la comunidá nicaraguana nel país. De les ciudaes más actives nesti sentíu cabo destacar l'andaluza [[Granada]], onde un centenar nicaraguanos y españoles concentráronse pa pidir la paz, llibertá y democracia en Nicaragua lleendo poemes d'escritores nicaraguanos y un manifiestu esixendo que la familia Ortega-Murillo abandone'l poder en Nicaragua.<ref>http://www.granadadigital.es/nicaraguenses-residentes-en-granada-concentrar pa-pidir-la-paz-la-libertad-y-la democracia-en-su-pais/</ref>. Igualmente diéronse protestes en Berlín, Copenhague, Londres, París, San Francisco, California, Nueva York, Washington y en Toronto, Canadá.{{ensin referencies}} == Ciberataques == ''Anonymous Nicaragua'', un grupu del movimientu [[Anonymous]], xunir a les protestes contra'l gobiernu y llanzó la Operación Nicaragua» o «#OpNicaragua». La operación consiste nuna campaña de [[Ataque informáticu|ciberataques]] contra páxina web del gobiernu de Nicaragua o acusaes de ser allegaos a este. La campaña empezó'l [[26 d'abril]] con un ataque que dexó fora de serviciu la páxina de l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]]. Los ataques siguieron contra les páxines de [[Mocedá Presidente]], [[Televicentro (Nicaragua)|Canal 2]] y la [[Procuradoría Xeneral de la República de Nicaragua|Procuradoría Xeneral de la República]], l'[[Institutu Nicaraguanu d'Aeronáutica Civil]], l'[[Institutu Nicaraguanu de Cultura]], [[El 19 Digital]] o [[Canal 6 (Nicaragua)|Canal 6]].<ref>{{cita publicación|títulu=Anonymous ataca sitio web del Gobierno de Nicaragua|url=http://www.ultimahora.com/anonymous-ataca-sitio-web-del gobiernu-nicaragua-n1145024.html|periódicu=[[Última Hora (Paraguay)]]|axencia=[[Axencia EFE]]|fecha=27 d'abril de 2018|fechaaccesu=2 de mayu de 2018}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu='Anonymous' ataca delles webs gubernamentales de Nicaragua|url=http://www.notimerica.com/politica/noticia-anonymous-ataca-delles webs gubernamentales-nicaragua-actuacion-autoridaes-contra-protestes-20180430103305.html|periódicu=[[Europa Press|Notimérica]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=30 d'abril de 2018|fechaaccesu=2 de mayu de 2018}}</ref> Les empreses que brinden el serviciu d'Internet fueron citaes pol ente estatal [[Institutu Nicaraguanu de Telecomunicaciones y Correos]] (Telcor), pa ver qué aiciones se tomen pa conformar una unidá contra hackers. Telcor, convocó a esti provisores a una xunta pa encetar midíes de seguridá en redol a los ataques cibernéticos executaos por hackers internacionales contra portales web del gobiernu y empreses privaes.<ref>{{Cita web |url=http://100noticias.com.ni/telcor-convoca-de-urgencia-a-las-companias-de-internet/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180510193443/http://100noticias.com.ni/telcor-convoca-de-urgencia-a-las-companias-de-internet/ |fechaarchivu=2018-05-10 }}</ref> == Comisión de la Verdá, Xusticia y Paz == El [[29 d'abril]] l'[[Asamblea Nacional de Nicaragua|Asamblea Nacional]] aprobó la creación d'una Comisión de la Verdá.<ref name="comisionverdad-29a">{{cita publicación|títulu=Diputaos aprueben Comisión de la Verdá y dan tres meses pa presentar resultancies|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/462520-comision-verdá-protestes-nicaragua/|fecha=29 d'abril de 2018|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=elnuevodiario.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> La Comisión de la Verdá, Xusticia y Paz foi juramentada pola Asamblea Nacional el [[6 de mayu]] cola misión d'esclariar les muertes mientres les protestes nun máximu de tres meses.<ref>{{cita publicación|títulu=¿Quién son los miembros de la Comisión de la Verdá en Nicaragua?|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463242-comision-verdá-nicaragua-sandinistas/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=6 de mayu de 2018|fechaaccesu=18 de mayu de 2018}}</ref> El [[10 de mayu]] la Comisión de la Verdá indicó que va contautar a la Comisión Interamericana de los Derechos Humanos (CIDH), como parte de les investigaciones que va faer sobre les protestes d'abril, que dexaron siquier 47 persones muertes. Nun comunicáu emitíu'l 10 de mayu , los cinco miembros de la Comisión de la Verdá comprometer a esclariar sobre les muertes, mancaos, encarcelaos, desparecidos y la destrucción d'infraestructura mientres les protestes d'abril.<ref>{{cita publicación|títulu=Comisión de la Verdá de Nicaragua diz que va contautar a la CIDH|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463675-comision-verdá-nicaragua-diz-que-contactara-cidh/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=10 de mayu de 2018|fechaaccesu=18 de mayu de 2018}}</ref> == Reaiciones == === Nacionales === El presidente [[Daniel Ortega]] sostién los dirixentes d'oposición que promueven les protestes tienen como oxetivu «destruyir la imaxe de Nicaragua.» Según Ortega, hai pequeños grupos d'oposición financiaos por [[Estaos Xuníos]] que «tán criminalizando les protestes y poniendo en riesgu la vida de los mesmos rapazos que fueron participar.»<ref>{{cita publicación|url=https://www.telesurtv.net/news/daniel-ortega-mensaje-paz-pueblo-nicaragua-20180421-0014.html|títulu=Daniel Ortega: El diálogu ye necesariu p'algamar la paz|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=[[teleSUR]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180621143828/https://www.telesurtv.net/news/daniel-ortega-mensaje-paz-pueblo-nicaragua-20180421-0014.html|archivedate=2018-06-21}}</ref> La vicepresidenta [[Rosario Murillo]] sofitó esta versión y calificó trés primeres muertes de «[[Delitu d'odio|crimen d'odiu]]».<ref>{{cita publicación|url=https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-conderga-muerte-persones-protestes-20180420-0041.html|títulu=Nicaragua conderga muerte de trés persones en protestes|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=20 d'abril de 2018|periódicu=[[teleSUR]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227165603/https://www.telesurtv.net/news/nicaragua-conderga-muerte-persones-protestes-20180420-0041.html|archivedate=2021-02-27}}</ref>El [[Frente Sandinista de Lliberación Nacional]] tamién sofitó nun comunicáu esta versión.<ref>{{cita web |url=http://www.pcchile.cl/2018/04/24/compartimos-comunicáu-que nos fixo-llegar-el-fsln-sobre-la-situacion-de-la hermana-republica-de-nicaragua/|títulu=Compartimos comunicáu que nos fixo llegar el FSLN sobre la situación de hermanar República de Nicaragua|fecha=24 d'abril de 2018|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|sitiuweb=[[Partíu Comunista de Chile]]|autor=Secretaría Internacional FSLN|enllaceautor=Frente Sandinista de Lliberación Nacional}}</ref> En cuanto al sector priváu, les principales cámares empresariales del país, arrexuntaes nel [[Conseyu Cimeru de la Empresa Privada]] (Cosep), pidiron que «que se garantice'l derechu cívicu a la protesta que tenemos como ciudadanos y esaníciese toa forma de confrontación ente hermanos nicaraguanos».<ref>{{cita publicación|nome1=José Denis|apellíu1=Cruz|nome2=Uriel|apellíu2=Velásquez|nome3=María José|apellíu3=Martínez Rocha|títulu=Empresarios piden parar violencia|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461646-empresarios-protestes-inss-violencia/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018}}</ref> El Conseyu Cimeru de la Empresa Privada, la [[Cámara de Comerciu Americana de Nicaragua]] (AmCham), el [[Conseyu Nicaraguanu del Micro, Pequeña y Mediana Empresa]] (Conimipyme) y la [[Unión Nicaraguana de Responsabilidá Social Empresarial]] (xunise) convocaron una marcha'l día [[23 d'abril]].<ref>{{cita publicación|nome=Manuel|apellíu=Bejarano|títulu=Empresarios convoquen a marcha nacional|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/461724-empresarios-convoquen-marcha-nacional/|periódicu=[[El Nuevo Diario]]|allugamientu=[[Managua]]|fecha=21 d'abril de 2018|fechaaccesu=19 de mayu de 2018}}</ref> L'escritor nicaraguanu [[Sergio Ramírez]], ex-presidente del [[Movimientu Renovador Sandinista]], dedicó-y el premiu Cervantes el [[23 d'abril]] a los «asesinaos nes cais por reclamar xusticia y democracia» y a los mozos que lluchen por que «Nicaragua vuelva ser República».<ref>{{cita publicación|apellíos=|nome=|títulu=Escritor nicaraguanu Sergio Ramírez dedica premiu Cervantes a los “asesinaos nes cais”|url=http://efectococuyo.com/internacionales/escritor-nicaraguense-sergio-ramirez-dedica-premiu-cervantes-a-los-asesinaos-en-les cais/|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=|periódicu=Efectu Cocuyo|páxina=}}</ref> El cantante nicaraguanu residente en [[Méxicu]], [[Hernaldo Zúñiga]], condergó la [[masacre del Día de les Madres]] y solidarizóse coles families de les víctimes del fechu.<ref>{{cita publicación |títulu=Hernaldo Zúñiga: Hai que desactivar l'odiu con urxencia|url= http://www.hoy.com.ni/2018/06/01/hernaldo-zuniga-hai-que-desactivar-l'odiu-con urxencia periódicu=Güei|fechaaccesu=1 de xunu de 2018}}</ref> El movimientu Madres d'abril condergó la masacre. Amanda López de Gahona, madre del periodista [[Ángel Gahona]], asesináu en [[Bluefields]] el [[21 d'abril]], dixo que "nunca pensaron que sería irrespetado el dolor de les madres y de les families que sofitaron la marcha".<ref>{{cita publicación|títulu=Madres d'abril conderguen masacre en Nicaragua|url=http://diariometro.com.ni/nacionales/178371-madres-de-abril-muertes-nicaragua-masacre-daniel-ortega/|periódicu=Diariu Metro|fechaaccesu=12 de xunu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612185129/http://diariometro.com.ni/nacionales/178371-madres-de-abril-muertes-nicaragua-masacre-daniel-ortega/|archivedate=2018-06-12}}</ref> La Rede d'Empresaries de Nicaragua (REN) condergó la masacre nun comunicáu'l 31 de mayu.<ref>{{cita web|títulu=Comunicáu: REN conderga masacre del Día de les Madres|url=https://ren.org.ni/comunicáu-ren-condena-cobarde-masacre-del-dia-de-les madres periódicu=Rede d'Empresaries de Nicaragua|fecha=31 de mayu de 2018|fechaaccesu=13 de xunu de 2018}}</ref> === Internacionales === ==== Gobiernos ==== * '''{{bandera2|Alemaña}}''': El ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Alemaña emitió un comunicáu llamáu a «toles faiciones a arrenunciar de momentu al usu de la fuercia», pidió al gobiernu de Nicaragua «esclarie ensin demoranza y de forma cabal los casos de víctimes fatales». Amás demanda que se garantice'l reestablecimientu de «una cobertoria periodística llibre» y sostién que «les restricciones a la llibertá de prensa per parte del Gobiernu son inaceptables».<ref>{{cita web |url=http://www.dw.com/es/alemania-conderga-usu-de-armes-contra-manifestantes-en-nicaragua/a-43500602|títulu=Alemaña conderga usu d'armes contra manifestantes en Nicaragua|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|sitiuweb=DW|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Arxentina}}''', '''{{bandera2|Brasil}}''', '''{{bandera2|Chile}}''', '''{{bandera2|Colombia}}''', '''{{bandera2|Paraguái}}''' y '''{{bandera2|Perú}}''': Al traviés d'un comunicáu conxuntu, los gobiernos d'Arxentina, Brasil, Colombia, Chile, Paraguay y Perú, manifestaron la so «esmolición y llamenten los actos de violencies» que se protagonizaron los últimos díes nel país centroamericanu. Pronunciaron amás que «faen un urxente llamáu a tolos sectores a deponer la confrontación y cesar los actos de fuercia». «N'especial llamen a les fuercies de seguridá a exercer les sos facultaes cola mayor prudencia pa evitar l'escesivu usu de la fuercia y un escalamiento de la crisis, dexando xenerar un clima que restituya tantu la paz como'l diálogu, imprescindibles pa superar esta grave situación», señala'l comunicáu.<ref>{{cita publicación|títulu=Gobierno de Chile llamenta los actos de violencia en Nicaragua y llapada a evitar un escalamiento de la crisis|url=http://www.latercera.com/politica/noticia/gobiernu-de-chile-llamenta-los actos-de-violencia-en-nicaragua-y-llapada-a-evitar-un-escalamiento-de-la crisis/141787/|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Tercer|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Bolivia}}''': El presidente de Bolivia, Evo Morales, denunció que Nicaragua ye víctima del Imperiu que patrocina y xestiona una guerra (...) en complicidá coles oligarquíes locales».<ref>{{cita web|url=https://www.telesurtv.net/news/evo-morales-denuncia-intereses-foraneos-nicaragua-venezuela-20180510-0041.html|títulu=Evo denuncia intereses foranos detrás de Nicaragua y Venezuela|fechaaccesu=12 de mayu de 2018|sitiuweb=Telesur|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180702011329/https://www.telesurtv.net/news/evo-morales-denuncia-intereses-foraneos-nicaragua-venezuela-20180510-0041.html|fechaarchivu=2018-07-02}}</ref> * '''{{bandera2|Canadá}}''': La ministra d'Asuntos Esteriores de Canadá, [[Chrystia Freeland]], afirmó que Canadá ta «esmolecida poles informaciones de dellos muertos y mancaos nes manifestaciones que se tán produciendo en Nicaragua».<ref>{{cita web |url=https://www.efe.com/efe/america/portada/canada-se-declara-esmolecida-poles muertes-en-manifestaciones-de-nicaragua/20000064-3593468|títulu=Canadá declárase "esmolecida" poles muertes nes manifestaciones de Nicaragua|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=EFE|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Costa Rica}}''': Christian Guillermet, el direutor xeneral de Política Esterior del [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu (Costa Rica)|Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Costa Rica]], fixo un llamáu al gobiernu de Nicaragua por que reconsiderara la so decisión de cerrar dellos medios. El gobiernu d'Ortega respondió con un comunicáu nel qu'aseguraba que les polítiques del so país «nun son competencia de la República de Costa Rica».<ref name=":1" /> Otros políticos costarricanos, como'l presidente electu [[Carlos Alvarado Quesada|Carlos Alvarado]], tamién llamaron a la paz y al diálogu nel país.<ref>{{cita publicación|títulu=Carlos Alvarado fai un llamáu a la paz y al diálogu en Nicaragua|url=https://www.nacion.com/el-pais/politica/carlos-alvarado-fai-un llamáu-a-la paz-y-al/W3PNHRUOXZEZPDHMBDQKIM2OA4/story/|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|periódicu=La Nación, Grupo Nación|idioma=es-LA}}</ref> El [[Partíu de los Trabayadores (Costa Rica)|Partíu de los Trabayadores]] de Costa Rica condergó les aiciones tomaes pol gobiernu de Daniel Ortega<ref>{{cita publicación |títulu=Partíu de los Trabayadores manifestar nes contornes d'Embaxada de Nicaragua|url=https://www.elmundo.cr/partíu-de-los trabayadores-manifestar en-les contornes-de-embaxada-de-nicaragua/|fecha=20 d'abril de 2018|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|periódicu=El Mundo CR|idioma=es-ES}}</ref> y el [[Partíu Aición Ciudadana]] llamó al diálogu nel país.<ref name="europapress23a"/> El domingu 3 de xunu del 2018, mientres la 48 Asamblea Xeneral de la Organización d'Estaos Americanos (OEA) , La Vicepresidenta y canciller de Costa Rica, tomo la voz pa declarar que: "El gobiernu de Costa Rica se rehúsa a guardar callo ante la '''esguilada de violencia en Nicaragua”,''' polo qu'encamentó al gobiernu d'Ortega a “cesar darréu la violencia y la detención arbitraria de los que participen nes protestes”.<ref>{{cita publicación|títulu=Vicepresidenta y canciller de Costa Rica, Epsy Campbell, llamenta crisis de nicas|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/06/12/politica/2434066-vicecanciller-de Costa rica-epsy-campbell-llamenta-crisis-de-nicas|fecha=2018-06-12|fechaaccesu=2018-06-25|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Cuba}}''': El Gobiernu de Cuba defendió al Gobiernu de Nicaragua y denunció «los intentos qu'apunten a desestabilizar a la República de Nicaragua, un país que vive en paz y onde se consiguieron notables meyores sociales, económicos y de seguridá en favor del so pueblu».<ref>{{cita publicación |títulu=Nicaragua defende la paz y Cuba sofitar|url=http://www.granma.cu/mundo/2018-04-29/nicaragua-defende-la paz-y-cuba sofitar-29-04-2018-20-04-12|periódicu=[[Granma (periódicu)|Granma]]|fecha=29 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018}}</ref> * '''{{bandera2|Ecuador}}''': El secretariu particular del presidente d'Ecuador, Juan Sebastián Roldán, espresó qu'un gobiernu venceyáu con muertes de persones nes cais, que tien una lóxica de perennizarse nel poder (...) nun ye un gobiernu que l'Ecuador mira bien».<ref>{{cita web|url=https://www.eluniverso.com/noticias/2018/05/02/nota/6741344/gobiernu-nacional-se-declara-esmolecíu-muertes-protestes-nicaragua|títulu=Gobierno Nacional declárase esmolecíu por muertes en protestes en Nicaragua|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=L'Universu|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|España}}''': El Gobiernu d'España pidió «máxima contención» de les fuercies de seguridá y ufiertó «la so collaboración pal establecimientu d'una vía de diálogu efectivu».<ref name="europapress23a">{{cita web |url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-espana-llama-fin-violencia-nicaragua-ufierta-colaboracion-abrir-via-dialogo-20180423151321.html|títulu=España llama a la fin de la violencia en Nicaragua y ufierta collaboración p'abrir una vía de diálogu|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=Europapress|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Estaos Xuníos}}''': El gobiernu de los Estaos Xuníos llamó a un cese de la violencia en Nicaragua.<ref name=":1" /> Per otra parte, el [[Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos]] anunció posibles sanciones al gobiernu y Nicaragua pola brutal represión a manifestantes y la clausura de medios de comunicación.<ref>{{cita web|url=http://100noticias.com.ni/eeuu-anuncia-sanciones-al gobiernu-de-daniel-ortega-por violaciones-a-los derechos humanos/|títulu=EEUU ANUNCIA SANCIONES AL GOBIERNU DE DANIEL ORTEGA POR VIOLACIONES A LOS DERECHOS HUMANOS {{!}} 100% NOTICIES|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=100noticias.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> Amás, el Departamentu ordenó la salida de familiares de diplomáticos d'Estaos Xuníos en Managua tres los disturbios.<ref>{{cita web|url=http://100noticias.com.ni/eeuu-ordena-a-familiares-de-diplomaticos-salir-de-nicaragua/|títulu=EEUU ORDENA A FAMILIARES DE DIPLOMÁTICOS SALIR DE NICARAGUA {{!}} 100% NOTICIES|fechaaccesu=24 d'abril de 2018|sitiuweb=100noticias.com.ni|idioma=es-ES|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180424202358/http://100noticias.com.ni/eeuu-ordena-a-familiares-de-diplomaticos-salir-de-nicaragua/|fechaarchivu=2018-04-24}}</ref> [[Mike Pence]], [[Vicepresidente de los Estaos Xuníos]] denuncio la «escura nube de tiranía» que pesa sobre los ciudadanos de Cuba, Venezuela y Nicaragua. Pence dixo n'español «¡que viva Cuba llibre!» y condergó la represión» en Nicaragua y Venezuela nun discursu ante la [[Organización de los Estaos Americanos]] (OEA).<ref>https://www.lavanguardia.com/politica/20180507/443366358470/pence-denuncia-la-escura-nube-de-tirania-en-cuba-venezuela-y-nicaragua.html</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463318-mike-pence-denuncia-represion-nicaragua/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180629022257/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/463318-mike-pence-denuncia-represion-nicaragua/ |fechaarchivu=2018-06-29 }}</ref> * '''{{bandera2|Francia}}''': La cancillería francesa manifestó per mediu d'un comunicáu la so esmolición pola convulsa situación en Nicaragua y pidió un esclarecimiento de les desapaiciones y malos tratos denunciaos tres les protestes antigubernamentales de les últimes selmanes.<ref>http://es.rfi.fr/americas/20180510-paris-conderga-la violencia-en-nicaragua-y-pide-esclariar-desapaiciones</ref><ref>https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/nicaragua/evenements/article/nicaragua-09-05-18</ref> * '''{{bandera2|Xapón}}''': El gobiernu de Xapón espresó con esmolición la situación en Nicaragua nel cual produciéronse munches víctimes de ciudadanos. Amás señaló que se solucione «por aciu el diálogu y la concertación, en conformidá colos principios de la democracia».<ref>{{cita publicación|títulu=Xapón espresa esmolición per situación en Nicaragua|url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/464161-japon-nicaragua-protestes-dialogo/|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=14 d'abril de 2018|sitiuweb=elnuevodiario.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Méxicu}}''': La Secretaría de Rellaciones Esteriores de Méxicu informó sobre les protestes en Nicaragua que «apela al cese de la violencia» y fai un llamáu al diálogu.<ref>{{cita publicación |títulu=Méxicu apela cese de violencia que se vive en Nicaragua humanos"|url=https://www.debate.com.mx/mundo/violencia-dialogo-mexico-nicaragua-protestes-20180422-0235.html|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|sitiuweb=Alderica|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Puertu Ricu}}''': El gobernador de Puertu Ricu, [[Ricky Rosselló|Ricardo Rosselló]], manifestó que «En Nicaragua ta produciéndose un atentáu contra los derechos humanos per parte del Gobiernu de Daniel Ortega», per mediu d'un comunicáu de prensa.<ref>{{cita publicación|títulu=Gobernador de Puertu Ricu: En Nicaragua produzse "un atentáu contra los derechos humanos"roduce "un atentáu contra los derechos humanos"|url=https://www.laprensa.com.ni/2018/04/22/politica/2408239-gobernador-de puertu ricu-en-nicaragua-produzse-un atentáu-contra-los derechos humanos|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Prensa|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Rusia}}''': El Ministeriu d'Esteriores de Rusia anunció que los sucesos en Nicaragua «ye un asuntu puramente internu» y alvirtió d'intentos destructivos (...) dende'l exterio». Amás espresó los sos condolencias polos finaos y mancaos nes «violentes manifestaciones».<ref>{{cita publicación |títulu=Rusia alvierte contra intentos destructivos d'interferir na situación en Nicaragua|url=https://mundo.sputniknews.com/americalatina/201804251078206300-moscu-managua-intervencion/|fecha=25 d'abril de 2018|fechaaccesu=12 de mayu de 2018|periódicu=Spunitk|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Uruguái}}''': El [[Ministeriu de Rellaciones Esteriores d'Uruguái]] nun comunicáu anunció que «sofita los llamaos a la reflexón y al diálogu» pa buscar una solución qu'evite los niveles de violencia entendíos nel respetu a la llei y a los derechos individuales».<ref>{{cita web|url=http://www.mrree.gub.uy/frontend/page?1,entamu,ampliacion-ppal2,O,ye,0,PAG;CONC;1961;15;D;situacion-en-nicaragua;1;PAG;|títulu=Situación en Nicaragua|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=mrree.gub.uy}}</ref> * '''{{bandera2|Vaticanu}}''': El [[Francisco (papa)|papa Francisco]] manifestó per mediu d'un discursu la so fonda esmolición ante la violencia que se rexistra en Nicaragua. Pidió al pueblu y gobiernu nicaraguanu que se cese toa violencia» y evítese un inútil derramamiento de sangre».<ref>{{cita web|url=http://100noticias.com.ni/papa-francisco-pide-que s'evite-un-inutil-derramamiento-de-sangre-en-nicaragua/|títulu=PAPA FRANCISCO PIDE "QUE S'EVITE UN INÚTIL DERRAMAMIENTO DE SANGRE" EN NICARAGUA {{!}} 100% NOTICIES|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|sitiuweb=100noticias.com.ni|idioma=es-ES}}</ref> * '''{{bandera2|Venezuela}}''': El presidente de Venezuela, [[Nicolás Maduro]], referir a los sucesos en Nicaragua como una emboscada» contra Daniel Ortega y calificó de grupos violentos».<ref>{{cita publicación |títulu=Maduro afirma que lo asocedío en Nicaragua ye una "emboscada" contra Ortega|url=http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/lo-asocedío-en-nicaragua-ye-una emboscada-contra-ortega-diz-maduro-208632|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|editorial=El Tiempu|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{cita publicación|títulu=Nicolás Maduro: Voi Faer una campaña pa crear conciencia|url=https://www.telesurtv.net/news/nicolas-maduro-arrinca-campana-elecciones-venezuela-20180423-0026.html|fecha=23 d'abril de 2018|fechaaccesu=23 d'abril de 2018|editorial=Telesur|idioma=es-ES}}</ref> ==== Organismos supranacionales ==== * '''{{bandera2|OEA}}''': La OEA pidió nun comunicáu refugu a «tou tipu de violencia» y los asesinatos de los civiles y policía en Nicaragua.<ref>{{cita publicación|títulu=OEA conderga actos violentos y llama a la paz en Nicaragua|url=https://noticieros.televisa.com/ultimas-noticias/oea-conderga-actos-violentos-y-llama-paz-nicaragua/|editorial=televisa.com|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> El 22 de Xunu del 2018, la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (CIDH), presento'l so informe final tres la so visita en Nicaragua, n'El Conseyu Permanente de la OEA, pa dar siguimientu a la situación en Nicaragua. El secretariu xeneral: Luis Almagro, pidió "Adelantrar eleiciones pa Nicaragua". Ente los países qu'asistieron esi día, once d'ellos(Arxentina, Paraguay, Ecuador, Brasil, Canadá, Méxicu, Chile, Costa Rica, Perú, Estaos Xuníos y Colombia) sofitaron l'informe final de la CIDH, y fixeron el llamáu al gobiernu de Nicaragua a "Cesar la violencia" y que "El Dialogo ye la meyor salida a la crisis". * '''{{bandera|ONX}} [[Oficina del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos|OHCHR]]''': La Oficina de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos declaró la so «fonda esmolición» poles muertes mientres les protestes y encamentó a «cumplir les sos obligaciones internacionales garantizar que les persones puedan exercer llibremente los sos derechos a la llibertá d'espresión y a la llibertá de xunta pacífica y asociación».<ref>{{cita publicación|títulu=ONX y AI, esmolecíes polos muertos nes protestes en Nicaragua|url=http://www.dw.com/es/onu-y-ai-esmolecíes-polos muertos-en-les protestes-en-nicaragua/a-43477252|editorial=DW|fechaaccesu=20 d'abril de 2018}}</ref> * '''{{bandera2|XE}}''': Declaró que llamenta los actos de violencia y convocó al diálogu y a la paz social.<ref>{{cita publicación |títulu=DECLARACIÓN LOCAL DE LA UNIÓN EUROPEA SOBRE LA SITUACIÓN EN NICARAGUA|url=https://eeas.europa.eu/delegations/nicaragua/43310/declaraci%C3%B3n-llocal-de-la-uni%C3%B3n-europea-sobre-la-situaci%C3%B3n-en-nicaragua_ye|fechaaccesu=21 d'abril de 2018|editorial=europa.eu|idioma=}}</ref> ==== Otros ==== * '''[[Amnistía Internacional]]''': Los fechos violentos fueron denunciaos por Amnistía Internacional, qu'amás pidió al gobiernu nicaraguanu garantizar los derechos d'espresión y xunta ensin represalies.<ref name=":1" /> * '''[[Human Rights Watch]]''' denunció abusos contra los manifestantes y zarru de medios de comunicación.<ref>{{cita web |títulu=Nicaragua: Protests Leave Deadly Toll|url=https://www.hrw.org/news/2018/04/27/nicaragua-protests-leave-deadly-toll|sitiuweb=[[Human Rights Watch]]|fecha=27 d'abril de 2018|fechaaccesu=30 d'abril de 2018|idioma=inglés}}</ref> * La principal alianza d'oposición de [[Venezuela]], la [[Mesa de la Unidá Democrática]] (MUD), sofitó les protestes en contra del Gobiernu de Daniel Ortega y aseguró que les víctimes de la violencia nesi país centroamericanu son la resultancia del métodu esportáu» pol Executivu venezolanu.<ref>{{cita publicación |títulu=Oposición venezolana: Violencia en Nicaragua ye métodu "esportáu" por Maduro - El Carabobeño|url=https://www.el-carabobeno.com/oposicion-venezolana-violencia-en-nicaragua-es-metodo-exportado-por-maduro/|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=El Carabobeño|idioma=es-ES}}</ref> * El Comité Permanente de la Conferencia Episcopal Panamiega (CEP), solidarizar colos obispos, la mocedá y el pueblu nicaraguanu, llamando al diálogu, per mediu d'un comunicáu oficial.<ref>{{cita publicación|títulu=Iglesia católica panamiega pronúnciase ante protestes en Nicaragua|url=http://laestrella.com.pa/panama/nacional/ilesia-catolica-panamena-pronuncia-ante-protestes-nicaragua/24059677|fecha=22 d'abril de 2018|fechaaccesu=22 d'abril de 2018|periódicu=La Estrella de Panamá|idioma=es}}</ref> * La Confederación de Norteamérica, Centroamérica y el Caribe de Fútbol ([[CONCACAF]]), arriendes de la situación del país, decidió atayar el [[Campeonatu Femenín Sub-17 de la Concacaf de 2018|Campeonatu Femenín Sub-17]] que s'apostaba en [[Managua]], pa garantizar la seguridá de les delegaciones y tou aquel participante de dichu certame.<ref>{{cita web |url=http://www.concacaf.com/es/sub-17-muyeres/concacaf-canciella-el campeonatu femenín-sub-17-de-concacaf-nicaragua-2018|títulu=Concacaf Ataya'l Campeonatu Femenín Sub-17 de Concacaf Nicaragua 2018 Remainder of Concacaf Women's Under-17 Championship 2018 for Security Concerns|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|sitiuweb=www.concacaf.com|idioma=es}}</ref> == Notes == {{llistaref|grupu=lower-alpha}} == Referencies == {{Formatu de referencies|t=20180514230415}} {{llistaref|3}} == Enllaces esternos == {{commons category|2018 Nicaraguan protests}} {{Tradubot|Protestas en Nicaragua de 2018}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Manifestaciones y protestes en Nicaragua]] a5icvyf5vevfavoslavyuc3nbd1sj6f 0 140294 4502761 4476688 2026-07-05T12:52:39Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 0 referencia(es) y marcando 4 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502761 wikitext text/x-wiki {{otros usos|Gobernantes de Méxicu|la llista y xeneralidaes}} {{Ficha de cargu políticu |cargu = [[Gobernantes de Méxicu|Presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos]] |insinia = Mexican Presidential Standard.svg |pie_insignia = Estandarte presidencial de [[Méxicu]] |tam_insinia = 200px |tam_imaxe = 250px |residencia = [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]]<br /><small>(Sede de gobiernu)</small> |sede = {{bandera|Méxicu}} [[Ciudá de Méxicu]], [[Méxicu]] |tratamientu = <li> *Presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos <small>(oficial)</small> |duración = 6 años, ensin posibilidá de [[Reelección presidencial|reelección]] |designáu_por = [[Votu popular]] |creación = [[10 d'ochobre]] de [[1824]] |primeru = [[Guadalupe Victoria]]<br /><small>(10 d'ochobre de 1824)</small> |salariu = [[Pesu mexicanu|$]] 3,115,531/añu<ref>{{Cita web|url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/PEF_2018_291117.pdf|títulu=Decreto de Presupuestu de Egresos de la Federación 2018|fechaaccesu=28 de febreru de 2018|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180720195206/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/PEF_2018_291117.pdf|fechaarchivu=2018-07-20}}</ref> |sitiu = [http://www.presidencia.gob.mx Presidencia de la República] }} El '''presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos''' ye'l titular del [[poder executivu]] de dichu [[Méxicu|país]]. Ye, al empar, [[xefe d'Estáu]] y [[xefe de gobiernu]].<ref>{{Cita web |url=https://www.scjn.gob.mx/sites/default/files/cpeum/documento/2017-03/CPEUM-080.pdf |títulu= Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos, Títulu terceru, Capítulu III, del Poder Executivu, Artículu 80 |fechaaccesu=8 de payares de 2017}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/153_190517.pdf|títulu=Ley Orgánica de l'Alministración Pública Federal|fechaaccesu=8 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180218174304/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/153_190517.pdf|fechaarchivu=2018-02-18}}</ref> Coles mesmes, ye'l comandante supremu de les [[Fuercies armaes de Méxicu|Fuercies Armaes]].<ref>{{Cita web |url=http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/169_061114.pdf |títulu=Ley Orgánica del Exércitu y Fuercia Aérea Mexicana, Artículu 11 |fechaaccesu=8 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171031143448/http://www.diputados.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/169_061114.pdf |fechaarchivu=2017-10-31 }}</ref> Ye escoyíu por aciu [[Sufraxu direutu|votu direutu]] y [[Sufraxu universal|universal]]. Una vegada electu, entra en funciones el 1º d'avientu del añu de la eleición.<ref group=n.>Va Ser hasta'l periodu 2024-2030 que'l Presidente ente en funciones el día 1° d'ochobre del añu de la eleición y va concluyir el 30 de setiembre (esto d'alcuerdu a la última reforma al Artículu 83 Constitucional nel añu 2014).</ref> El so cargu dura un periodu de seis años, ensin posibilidá de reelección<ref>{{cita llibru |apellíos=Myers Gallardo|nome=Alfonso|enllaceautor=|títulu=Cien años d'evolución constitucional. Retos y dilemes de la Constitución mexicana|url=http://biblioteca.diputados.gob.mx/janium/bv/lxiii/ciena_evo_cons.pdf|fechaaccesu=|añu=2017|editorial=Tirant lo Blanch|isbn=978-84-9143-935-6|editor=Llugo, Alberto y Cienfuegos, David|ubicación=Méxicu, Cámara de Diputaos|páxina=259-278|idioma=|capítulu=Reelección en Méxicu ¿ónde tamos? ¿a ónde vamos?}}</ref>; nin siquier nel casu de desempeñalo como interín, provisional o sustitutu. El cargu de Presidente de la República solo ye renunciable por causa grave, que tendrá de ser calificada pol [[Congresu de la Unión]].<ref>{{Cita web |url=https://www.scjn.gob.mx/sites/default/files/cpeum/documento/2017-03/CPEUM-081.pdf |títulu= Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos, Títulu terceru, Capítulu III, del Poder Executivu, Artículu 81 |fechaaccesu=8 de payares}}</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.scjn.gob.mx/sites/default/files/cpeum/documento/2017-03/CPEUM-086.pdf |títulu= Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos, Títulu terceru, Capítulu III, del Poder Executivu, Artículu 86 |fechaaccesu=8 de payares de 2017}}</ref> En casu de muerte, destitución o arrenunciu, asume de manera inmediata y provisional el cargu'l [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|secretariu de Gobernación]] (si l'ausencia ye'l día de tomar de posesión, sería'l presidente del [[Senáu de Méxicu|Senáu]], el mandatariu provisional), dempués, coles reserves que contempla la constitución, correspuende al Congresu nomar un sustitutu o interín. El cargu esiste dende la so inclusión na [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824|Constitución de 1824]], siendo'l so primera titular [[Guadalupe Victoria]] dende'l 10 d'ochobre d'aquel añu. D'últimes 64 individuos ocuparon en 105 periodos distintos la presidencia de la república, yá fora de manera constitucional, provisional, interina, sustituta o inclusive ''de facto''; estos númberos causaos en gran midida pola constante inestabilidá vivida pel país nel so primer sieglu de vida independiente. De tal manera, que nesa primer centuria, solu cinco mandatarios concluyeron el periodu constitucional pal que fueron electos.<ref>{{cita llibru |apellíos= Villalpando |nome= José Manuel|títulu= Historia de Méxicu al traviés de les sos gobernantes|edición= Segunda|fecha= avientu de 2010|editorial= Planeta |ubicación= Méxicu|isbn= 978-970-37-0770-6|páxines= 236-244}}</ref> La vixente [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1917|constitución de 1917]] preve dichu cargu nel so títulu terceru, capítulu terceru y ye encetáu por quince artículos. Nellos especifiquen les obligaciones, facultaes, requisitos y restricciones al cargu; especificaciones que van dende'l mandu de les fuercies armaes, la titularidá de les polítiques esterior, económica, desenvolvimientu social y de seguridá pública, la promulgación y execución de les lleis emitíes pol [[Congresu de la Unión|poder llexislativu]], proponer nomamientos a cargos que riquen aprobación del [[Senáu de Méxicu|Senáu]] o la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|Suprema Corte]], y diverses prerrogativas concedíes n'otros artículos de la mesma carta magna y les lleis federales.<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/89.pdf |títulu=Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos, Títulu terceru, Capítulu III, del Poder Executivu, Artículu 89 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180920162317/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/89.pdf |fechaarchivu=2018-09-20 }}</ref> El presidente ye la cabeza de l'Alministración Pública Federal y ye aidáu por un gabinete compuestu por delles [[Secretaríes d'Estáu de Méxicu|secretaríes d'estáu]], dependencies federales, organismos descentralizaos y empreses paraestatales, que tienen al so cargu diverses carteres d'interés públicu, amás de distintos asesores adscritos a la llamada [[Oficina de la Presidencia de la República (Méxicu)|''Oficina de la Presidencia'']]. La so proteición cuerre al cargu de un [[Estáu Mayor Presidencial]], que ye l'órganu téunicu militar qu'aida al presidente de la República nel llogru d'información xeneral, plania les sos actividaes personales mesmes del cargu, realiza les prevenciones pa la so seguridá, y participa na execución de les actividaes procedentes pa estos efeutos.<ref>{{Cita web |url=http://www.presidencia.gob.mx/oficina-de-la presidencia tao-mayor/ |títulu=Estáu Mayor Presidencial |fechaaccesu=30 de setiembre de 2012 }}</ref> == Desenvolvimientu históricu == [[Ficheru:Guadalupe Victoria - 02.jpg|miniatura|José Miguel Ramón Adaucto Fernández y Félix, meyor conocíu como [[Guadalupe Victoria]], primer presidente de Méxicu 1824-1829|250px]] [[Ficheru:Portrait of president Porfirio Díaz.jpg|miniatura|[[Porfirio Díaz]] el presidente de mayor duración nel cargu (1876, 1877-80, 1884-1911) y que consolidara'l poder de la figura presidencial. Na imaxe atópase sentáu na siella presidencial y portando la banda presidencial.]] [[Ficheru:Vicente Fox flag.jpg|miniatura|derecha|150px|[[Vicente Fox]], electu en [[2000]], primer presidente ayenu al PRI dende 1929.]] El [[30 de xunu]] de [[1813]], [[José María Morelos]] fixo, dende [[Acapulco de Juárez|Acapulco]], un llamáu pa crear nel mes de setiembre un congresu na ciudá de [[Chilpancingo de los Bravo|Chilpancingo]] (anguaño estáu de [[Estáu de Guerrero|Guerrero]]), que'l so propósitu foi crear un gobiernu independiente. Proclamáu como'l ''Supremu Congresu Mexicanu'', foi instaláu'l 14 de setiembre de 1813. Mientres la so apertura, Morelos presentó a l'asamblea un documentu con calter de programa llamáu [[Sentimientos de la Nación]], inspiráu nos ideales de la [[Revolución Francesa]],<ref>{{cita web |títulu=Sentimientos de la nación, de José María Morelos. |url=http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1813_112/Sentimientos_de_la_naci_n_de_Jos_Mar_a_Morelos_145.shtml|fechaaccesu=8 de payares de 2017}}</ref> nel cual declaraba la independencia total de la ''[[Méxicu|América Mexicana]]'' y establecía nos sos artículos les bases d'un gobiernu popular representativu con división de poderes: {{cita|''La soberanía mora orixinariamente nel pueblu, y el so exerciciu na representación nacional compuesta de diputaos escoyíos polos ciudadanos so la forma que prescriba la constitución. Estos trés poderes, llexislativu, executivu y xudicial, nun tienen d'exercer se nin por una sola persona, nin por una sola corporación''.<ref>{{cita web |títulu=Historia de Méxicu: legáu históricu y pasáu recién |url=https://books.google.com/books?id=WbYYZiMANjEC&pg=PA125&sig=AqKCDSqQKvNSGsNdPthB2UdEQ20&hl=es#v=onepage&q&f=false|fechaaccesu=8 de payares de 2017}}</ref>}} A otru día de la so instalación, el 15 de setiembre, el Congresu escoyó a Morelos como'l so ''[[Xeneralísimu]] de les Armes Americanes'', cargu nel que recayía la titularidá del poder executivu insurxente. Darréu, el 24 d'ochobre de 1814 el Congresu emitió la [[Constitución de Apatzingán]], que estableció la división de poderes y que'l [[Poder executivu|executivu]] recayería nel Supremu Gobiernu, compuestu por trés persones que teníen igualdá d'autoridá y responsabilidaes; el gobiernu exercer nuna alternanza de cada cuatro meses. La so autoridá más direuta, amás de la naturaleza executivo y alministrativo, yera garantizar la proteición de los derechos de los ciudadanos: la llibertá, la propiedá, la igualdá y la seguridá. El Supremu Gobiernu foi exercíu por [[José María Cos]], [[José María Liceaga]] y [[José María Morelos]]. Sumió esti órganu colexáu a finales de 1815.<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/1814.pdf|títulu=Decreto constitucional pa la llibertá de l'América Mexicana|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref> El [[4 d'ochobre]] de [[1824]] foi promulgada la [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824|primer Constitución política del Méxicu independiente]] qu'estableció nel so artículu 74: ''Deposítase'l Supremu Poder Executivu de la Federación en solu individuu que denominara "presidente de los Estaos Xuníos Mexicanos'',<ref name="Constitución Federal_1">{{Cita web |url=http://www.diputados.gob.mx/biblioteca/bibdig/const_mex/const_1824.pdf |títulu= Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824 |fechaaccesu=29 de setiembre de 2012}}</ref> dando orixe con esto al réxime de [[Presidencialismo|República Presidencialista]] qu'entá perdura nel país. Nesi mesmu documentu establecieron elementos tales como la creación del cargu de vicepresidente, la prohibición de la reelección continua, pero dexando la reelección alternada a los 4 años d'abandonar el cargu, la duración de 4 años pa exercer el cargu; Y un sistema d'eleición que consistía no siguiente: ''La llexislatura de cada estáu, va escoyer a mayoría absoluta de votos a dos individuos, de los cualos siquier unu, nun va ser vecín del estáu qu'escueye; El qu'axuntara la mayoría de votos quedara como presidente y l'otru como vicepresidente'',<ref name="Constitución Federal_1" /> ye dicir un sistema d'eleición indireuta onde, quien llograra mayor númberu de llexislatures estatales, llograría'l cargu. Les [[Siete Lleis]], constitución del réxime centralista de 1836, establecía nos 34 artículos de la cuarta llei'l mecanismu d'eleición presidencial, onde la Suprema Corte, el Senáu y la Xunta de Ministros nomaríen a trés candidatos cada unu, y la cámara baxa (diputaos) escoyería d'ente los nueve candidatos, al presidente y al vicepresidente. El poder executivo depositar nun presidente que duraría nel cargu 8 años con opción a reelixise y col cargu irrenunciable. Los métodos d'eleición, poderes y facultaes del presidente permanecieron idénticos nes ''Bases Orgániques de 1843'', cola variante de la duración nel periodu presidencial (5 años en llugar de 8).<ref name="Siete_Ley">{{Cita web |url=http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1836_129/Decretu_que_expede_les Lleis Constitucionales_de_l_208.shtml|títulu=Siete Lleis Constitucionales - Cuarta - De la organización del Poder Executivu|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref><ref name="Bases_Orgániques">{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/1843.pdf|títulu=Bases de la organización política de la República Mexicana 1843|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref> L'Acta Constitutiva y de Reformes de 1847, fecha pa restablecer la Constitución de 1824 nel periodu de la Guerra contra la Intervención d'Estaos Xuníos, yá establecía la eleición por sufraxu indireutu del pueblu pal cargu de presidente de la república, pero la inestabilidá política torgó la so correuta aplicación. Dempués de la promulgación de la [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1857|constitución de 1857]] pretendióse la implementación d'un métodu d'eleición más democráticu en [[Méxicu]], pa lo cual amenorgóse la distancia ente'l pueblu y los sos representantes. La llei eleutoral implementó la eleición universal ya indireuta de primer grau, con votu públicu y mayoría relativa nes eleiciones primaries, secretu y de mayoría absoluta pa les eleiciones secundaries. Les eleiciones primaries seríen celebraes l'últimu domingu de xunu, nelles tendríen oportunidá de votar tolos ciudadanos homes mayores de 21 años si yeren solteru, y mayores de 18 años si yeren casaos. Nelles escoyíense a los miembros del colexu eleutoral que tendríen derechu a votar nes eleiciones secundaries, que celebraríense'l llunes siguiente al segundu domingu de xunetu, nel casu de la eleición del presidente. El colexu eleutoral en [[1857]] taba compuestu por 80 eleutores, de cada unu de los 155 distritos eleutorales nos que s'estremaba'l país, refundiando un total de 12,400 eleutores potenciales.<ref>{{Cita web |url=http://historico.juridicas.unam.mx/publica/librev/rev/qdiuris/cont/18/cnt/cnt3.pdf|títulu=La eleición del Presidente de la República na historia constitucional mexicana|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref><ref name="Constitución Federal_2">{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/1857.pdf|títulu=Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1857|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref> Les [[Eleiciones federales de Méxicu de 1917|eleiciones presidenciales de 1917]], que se llevaron a cabu'l día [[5 de febreru]] pa instaurar los poderes federales de la República (tres la promulgación de la Constitución de 1917), fueron les primeres eleiciones en Méxicu en que s'usa'l sufraxu universal y direutu.<ref>{{cita llibru |títulu=Diariu d'alderiques de la Cámara de Diputaos, n'Enciclopedia Parllamentaria de Méxicu|otros=serie IV, vol 3, tom 2|editorial=Cámara de Diputaos|allugamientu=Méxicu|páxines=128.}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://148.206.53.84/tesiuami/UAM0357.pdf|títulu=La eleición presidencial en Méxicu: 1917-2000 Evolución y perspeutiva|fechaaccesu=11 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171112074121/http://148.206.53.84/tesiuami/UAM0357.pdf|fechaarchivu=2017-11-12}}</ref> A lo llargo del [[sieglu XIX]], la inestabilidá política que vivió'l país arriendes de les invasiones [[Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu|norteamericanes]] y [[Segunda intervención francesa en Méxicu|francesa]]; les lluches separatistes en [[Texas]] y [[Centroamérica]]; Según los conflictos ente [[Partíu Lliberal (Méxicu)|lliberales]] y [[Partíu Conservador (Méxicu)|conservadores]] (en cualesquier de les sos variantes como bandos antagónicos: republicanos contra monárquicos y federalistes contra centralistes) causaben golpes d'estáu, revueltes, motinos ya inclusive guerres civiles como la [[Guerra de Reforma]]. Tou lo anterior obligaba a una gran cantidá d'autoridaes electes a dimitir a escasos meses d'exercer la responsabilidá, o a nomar un sustitutu mientres reorganizaben la defensa del país o del réxime. Esto auníu a les complexidaes del sistema llegal mexicanu, una y bones toles constituciones vixentes, contemplaben la socesión interina o provisional del cargu, col solu fechu d'abandonar la capital de la República. Tres la relativa pacificación entamada pol gobiernu de [[Porfirio Díaz]], el presidencialismu mexicanu consolidóse y adquirió el so rol como exa central de la vida política del país, máxima autoridá y símbolu de la república. Una [[Revolución mexicana]] (guerra civil) traxo consigo una nueva [[Constitución de Méxicu|Constitución]] que suprimió de manera definitiva la reelección presidencial (ensin tomar en cuenta la tráxica reelección d'[[Álvaro Obregón]] en 1928), una de les causes históriques del conflictu armáu y quiciabes la única que foi respetada y defendida pol sistema políticu mexicanu; Amás el movimientu armáu favoreció la creación d'un nuevu partíu políticu que práuticamente monopolizó la vida política nacional: el [[Partíu Revolucionariu Institucional]] (PRI). De [[1929]] hasta l'añu [[2000]], tolos candidatos presidenciales del partíu oficial (so les sos distintes sigles [[Partíu Revolucionariu Institucional|PNR/PRM/PRI]]) algamaron la presidencia. Les eleiciones yeren entamaes pol gobiernu, al traviés de la [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|Secretaría de Gobernación]]. Pal procesu eleutoral de [[1994]] creóse'l [[Institutu Federal Eleutoral (Méxicu)|Institutu Federal Eleutoral (IFE)]], anque inda tuvo so la direición de Gobernación. Pa les eleiciones de [[2000]] el IFE llegó ciudadanizado y diose la primer alternanza ente los partíos políticos col trunfu de [[Vicente Fox]] del [[Partíu Aición Nacional]] (PAN).<ref name="villalpando.1">{{cita llibru |apellíos= Villalpando |nome= José Manuel|títulu= Historia de Méxicu al traviés de les sos gobernantes|edición= Segunda Edición|fecha= avientu de 2010|editorial= Planeta |ubicación= Méxicu|isbn= 978-970-37-0770-6|páxines=}}</ref> == Requisitos pa llegar al cargu == [[Ficheru:General Miguel Miramón.jpg|miniatura|derecha|200px|[[Miguel Miramon]] de 27 años, foi'l presidente más nuevu de la historia.]] === Antecedentes === Acordies colos rexímenes constitucionales qu'antecedieron a l'actual carta magna, los requisitos pal exerciciu del cargu variaron. La primer llei suprema (1824) namái pidía nacer nel país, morar nel y tener 35 años, ensin axustar nenguna esceición que pudiera amenar la interpretación o ambigüedá del testu. Les siete lleis centralistes de 1836 foi'l primer réxime n'especificar carauterístiques pa quien pretendiera'l cargu; aumentó la edá mínima riquida a cuarenta, solicitó una esperiencia previa en dalgún cargu civil o militar, pidió que l'individuu comprobara ingresos d'a lo menos cuatro mil pesos añales (considerando la paridá vixente de la dómina) y esixía el nun ser procesáu por delitu dalgunu, especialmente aquellos rellacionaos col usu de recursos públicos. Les bases orgániques de 1843 namái riquíen la nacionalidá por nacencia, la edá de cuarenta y la residencia, pero amás incluyeron una midida innovadora pa la dómina y contrastante pal orixe conservador de la llexislación; esto foi solicitar que l'aspirante a presidente perteneciera al estáu secular, esto ye, ensin venceyo con instituciones eclesiástiques. La constitución de 1857, menguó la edá a trenta y cinco, y retiró los requisitos económicos y d'antecedentes xudiciales, calteniendo'l estatus llaicu del aspirante. El testu orixinal de l'actual carta magna impunxo la obligatoriedá de nun pertenecer al cleru, al exércitu o desempeñar dalgún cargu al momentu de la eleición, ya incluyó un apartáu pa escluyir a tou aquel que participara nun motín, afarada o rebelión; la condición d'orixe por nacencia riquía amás que dambos padres tamién fueren mexicanos por nacencia. Les socesives reformes retiraron l'antecedente de rebelión, ampliaron los periodos de non exerciciu de cargos nel cleru, exércitu y gobierno antes de la eleición, establecieron tiempos mínimos de residencia previa inmediata (1 añu) y permanente (20 años), y retiróse la obligatoriedá de que dambos padres fueren mexicanos por nacencia, dexándola en que polo menos unu d'ellos lo seya.<ref name="Constitución Federal_1" /><ref name="Siete_Ley" /><ref name="Bases_Orgániques" /><ref name="Constitución Federal_2" /><ref>{{Cita web |url=https://www.scjn.gob.mx/sites/default/files/cpeum/documento/2017-03/CPEUM-082.pdf|títulu=Texto reformaos del artículu 82 constitucional|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref> === Actualidá === Según l'artículu 82 de la Constitución de 1917, pa ser Presidente ríquese:<ref>{{Cita web|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/82.pdf|títulu=Artículu 82 de la Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos|fechaaccesu=10 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180619041545/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/82.pdf|fechaarchivu=2018-06-19}}</ref> * Ser ciudadanu mexicanu por nacencia, en plenu gocie de los sos derechos, fíu de padre o madre mexicanos y morar nel país siquier mientres venti años. * Tener 35 años cumplíos a la de la eleición. * Morar nel país mientres tol añu anterior al día de la eleición. L'ausencia del país hasta por trenta díes nun ataya la residencia. * Nun pertenecer al estáu eclesiásticu nin ser ministru de dalgún cultu. * Nun tar en serviciu activu, en casu de pertenecer al Exércitu, seis meses antes del día de la eleición. * Nun ser secretariu o subsecretariu d'Estáu, Fiscal Xeneral de la República, nin titular del poder executivu en dalguna entidá federativa, a menos de que se dixebre del so puestu seis meses antes del día de la eleición. * Nun tar entendíu en dalguna de les causes d'incapacidá establecíes nel artículu 83; (yá ocupar la presidencia de forma sustituta, provisional, interina o constitucional). == Facultaes y obligaciones == === Antecedentes === Anque históricamente'l cargu de presidente de la república tuvo venceyáu al exerciciu de poderes y facultaes, que pudieren identificalo como una figura d'influencia, autoridá o mandu supremu percima de los otros poderes o la llei mesma; esto foi más poles circunstancies d'inestabilidá del sieglu XIX que favorecieron dellos rexímenes autoritarios, sosteníos más pola fuercia de les armes o en delles ocasiones el clamor popular, que por una llexislación qu'asina lo estableciera. Nengún de los testos constitucionales estableció poderes, facultaes o prerrogativas escepcionales pal puestu, inclusive la norma casi siempres foi que tou actu del presidente tuviera supeditáu a l'autoridá del Congresu. Sicasí'l [[Porfiriato]] y la dómina hexemónica del PRI, presentaben la noción d'un poder absoluto del presidente; pero esti deber al control partidista nel Congresu, les gubernaturas y la influyencia sobre'l poder Xudicial, y non a una llexislación autoritaria.<ref name="villalpando.1" /><ref>{{Cita web|url=http://www.convergenciamexico.org.mx/presiden.pdf|títulu=Presidencialismu Mexicanu|fechaaccesu=11 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180328180434/http://www.convergenciamexico.org.mx/presiden.pdf|fechaarchivu=2018-03-28}}</ref> En términos xenerales, tolos testos constitucionales de Méxicu acreditaron al primera mandatariu funciones, prerrogativas y responsabilidaes comúnmente feches en cualquier réxime presidencialista. Esto ye, el mandu supremu de les fuercies armaes, l'alministración y exerciciu de les funciones de gobiernu rellacionaes cola facienda pública, los servicios públicos, la seguridá público y nacional; el nomamientu y remoción de los emplegaos del gabinete, l'exércitu y el serviciu esterior (salvu aquellos que riquen aprobación del Congresu); el diseñu de polítiques públiques pal desenvolvimientu políticu, económicu y social del país; la representación del tao ante la comunidá internacional, la presentación d'iniciatives de llei, la execución de lleis aprobaes pol congresu, l'auxiliu del poder xudicial pal cumplimientu de les sos funciones (la procuración de xusticia federal) y la concesión d'indultos, exenciones, permisos especiales, ente otros. Nel aspeutu de poder como creador d'iniciatives de llei, el denomináu "vetu presidencial" nunca esistió na llexislación mexicana; sicasí los rexímenes conservadores (Siete Lleis 1836 y Bases Orgániques 1843) si punxeron énfasis en que les mociones de revisión (más non vetu) del presidente, reiniciaren el trabayu parllamentariu pal algame de consensos.<ref name="Constitución Federal_1" /><ref name="Siete_Ley" /><ref name="Bases_Orgániques" /><ref name="Constitución Federal_2" /><ref>{{Cita web |url=https://www.scjn.gob.mx/sites/default/files/cpeum/documento/2017-03/CPEUM-089.pdf|títulu=Texto reformaos del artículu 89 constitucional|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref> === Actualidá === Los poderes del presidente de Méxicu tán establecíos, llindaos y numberaos pol artículu 89 de la Constitución:<ref>{{Cita web|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/89.pdf|títulu=Artículu 89 de la Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos|fechaaccesu=10 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180920162317/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/89.pdf|fechaarchivu=2018-09-20}}</ref> * Promulgar y executar les lleis qu'expeda'l Congresu de la Unión, aproviendo na esfera alministrativa a la so exacta observancia; * Nomar y remover llibremente a los [[Secretaríes d'Estáu de Méxicu|Secretarios d'Estáu]], remover a los embaxadores, cónsules xenerales y emplegaos cimeros de Facienda, y nomar y remover llibremente a los demás emplegaos de la Unión, que'l so nomamientu o remoción nun tea determináu otra manera na Constitución o nes lleis; * Nomar, con aprobación del Senáu, a los embaxadores, cónsules xenerales, emplegaos cimeros de Facienda y a los integrantes de los órganos colexaos encargaos de la regulación en materia de telecomunicaciones, enerxía y competencia económica; * Nomar, con aprobación del Senáu, los coroneles y demás oficiales cimeros del Exércitu, Armada y Fuercia Aérea Nacionales; * Nomar a los demás oficiales del Exércitu, Armada y Fuercia Aérea Nacionales con arreglu a les lleis; * Caltener la seguridá nacional, nos términos de la llei respeutiva, y disponer de la totalidá de la Fuercia Armada permanente esto ye del Exércitu, de l'Armada y de la Fuercia Aérea pa la seguridá interior y defensa esterior de la Federación; * Disponer de la Guardia Nacional pa los mesmos oxetos, nos términos que previén la fraición IV del artículu 76; * Declarar la guerra en nome de los Estaos Xuníos Mexicanos previa llei del Congresu de la Unión; * Intervenir na designación del [[Procuradoría Xeneral de la República (Méxicu)|Fiscal Xeneral de la República]] y remover, en términos de lo dispuesto nel artículu 102, Estremáu A, d'esta Constitución; * Dirixir la política esterior y celebrar trataos internacionales, según terminar, denunciar, suspender, modificar, enmendar, retirar reserves y formular declaraciones interpretatives sobre los mesmos, sometiéndolos a l'aprobación del Senáu. Na conducción de tal política, el titular del Poder Executivu va reparar los siguientes principios normativos: l'autodeterminación de los pueblos; la non intervención; la solución pacífica de discutinios; la proscripción de l'amenaza o l'usu de la fuercia nes rellaciones internacionales; la igualdá xurídica de los Estaos; la cooperación internacional pal desenvolvimientu; el respetu, la proteición y promoción de los derechos humanos y la llucha pola paz y la seguridá internacionales; * Convocar al Congresu a sesiones estraordinaries, cuando lo alcuerde la Comisión Permanente; * Facilitar al Poder Xudicial los auxilios que precise pal exerciciu expedito de les sos funciones; * Habilitar toa clase de puertos, establecer aduanes marítimes y fronterices y designar el so allugamientu; * Conceder, conforme a les lleis, indultos a los reos sentenciaos por delitos de competencia de los tribunales federales; * Conceder privilexos esclusivos por tiempu llindáu, con arreglu a la llei respeutiva, a los descubridores, inventores o perfeccionadores de dalgún ramu de la industria; * Cuando la Cámara de Senadores nun tea en sesiones, el Presidente de la República va poder faer los nomamientos de que falen les fraiciones III, IV ya IX, con aprobación de la Comisión Permanente; * En cualquier momentu, optar por un gobiernu de coalición con unu o dellos de los partíos políticos representaos nel Congresu de la Unión. * Presentar a considerancia del Senáu, la terna pa la designación de [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|Ministros de la Suprema Corte de Xusticia]] y someter les sos llicencies y arrenuncios a l'aprobación del propiu Senáu; * Oxetar los nomamientos de los comisionados del organismu garante qu'establez l'artículu 6o. d'esta Constitución fechos pol Senáu de la República, nos términos establecíos nesta Constitución y na llei; * Les demás que-y confier espresamente esta Constitución. Amás de lo anterior, l'artículu 88 dexa la salida temporal, hasta por siete díes, del territoriu nacional pal presidente, ensin autorización. Un periodu mayor rique'l permisu del Senáu o nel so defectu de la Comisión Permanente.<ref>{{Cita web|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/88.pdf|títulu=Artículu 88 de la Constitución política de los Estaos Xuníos Mexicanos|fechaaccesu=11 de payares de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200707222227/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/88.pdf|fechaarchivu=2020-07-07}}</ref> == Socesión == [[Ficheru:Pedro Lascurain.jpg|miniatura|derecha|150px|[[Pedro Lascuráin]] presidente interín mientres 45 minutos el 19 de febreru 1913; ocupó'l cargu en virtú del métodu de socesión inmediata qu'establecía entós la constitución de 1857.<ref>{{Cita web|url=https://www.abc.es/20110126/archivu/abci-pedro-lascurain-presidente-mexico-201101251724.html|títulu=Lascuráin, el presidente que gobernó 45 minutos.|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref>]] === Antecedentes === Los datos históricos que señalen l'exerciciu de la presidencia por 64 individuos en 105 ocasiones, que solo 19 concretaren los sos periodos constitucionales y qu'en dellos años amenárense hasta cuatro cambio de poder, señala'l constante usu de les normatives llegales pa la sustitución inmediata de la presidencia. La primer constitución creo pa ello'l cargu de vicepresidente, tomando como exemplu'l casu d'Estaos Xuníos. Les constituciones conservadores crearon la figura (na práctica'l cuartu poder de la Unión) del Conseyu de Gobiernu, que'l so presidente yera l'inmediatu socesor en casu d'ausencia, muerte o arrenunciu del presidente de la república. La constitución de 1857 depositó dicha alternativa nel presidente de la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|Suprema Corte de Xusticia de la Nación]] (cargu qu'aquellos tiempos tamién yera d'eleición popular indireuta), esto nun principiu, pos les reformes del periodu Porfirista crearon nuevamente'l cargu de vicepresidente. L'actual carta magna suprimió la vicepresidencia, pa tamién evitar eventuales conflictos socesorios, pero mientres munchos años caltuvo una ambigüedá na socesión repentina, pos el testu orixinal nunca especificaba quien y de que manera asumiría la presidencia en casu de muerte o arrenunciu. Dicha situación tuvo que ser contemplada dos veces depués de la so promulgación. Tres la muerte de [[Venustiano Carranza]] y l'arrenunciu de [[Pascual Ortiz Rubio]]; en términos práuticos nun hubo mayor entueyu pos los grupos políticos mayoritarios qu'apoderaben el Congresu (aplicando l'artículu 84) designaron de manera rápida a los socesores, non ensin antes dexar vacante per dellos díes el cargu; sicasí nel aspeutu teóricu, la norma nunca contemplaba momentos d'emerxencia nos cualos nun pudiera o tuviera d'haber vacíu de poder. Nun foi sinón hasta la reforma constitucional de 2014 que s'estableció la socesión inmediata na persona del secretariu de gobernación; sicasí en casu de que la falta temporal o absoluta prodúzase'l día de tomar de posesión, la socesión inmediata va recayer nel presidente de la [[Senáu de Méxicu|Camara de Senadores]].<ref name="Constitución Federal_1" /><ref name="Siete_Ley" /><ref name="Bases_Orgániques" /><ref name="Constitución Federal_2" /><ref>{{Cita web |url=https://www.scjn.gob.mx/sites/default/files/cpeum/documento/2017-03/CPEUM-084.pdf|títulu=Texto reformaos del artículu 84 constitucional|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.revistas.unam.mx/index.php/rep/article/view/18774/17831|títulu=La vicepresidencia en Méxicu|fechaaccesu=11 de payares de 2017}}</ref> === Actualidá === D'alcuerdu al artículu 84 de la Constitución<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/84.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 84 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181123103909/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/84.pdf |fechaarchivu=2018-11-23 }}</ref> en casu de falta absoluta del Presidente de la República, en tanto'l Congresu noma al ''presidente interín o sustitutu'', lo que tendrá d'asoceder nun términu non mayor a sesenta díes, el [[Secretaría de Gobernación (Méxicu)|secretariu de Gobernación]] va asumir provisionalmente la titularidá del Poder Executivu. * Quien ocupe provisionalmente la Presidencia nun va poder remover o designar a los Secretarios d'Estáu ensin autorización previa de la Cámara de Senadores. Coles mesmes, va apurrir al Congresu de la Unión un informe de llabores nun plazu non mayor a diez díes, cuntaos a partir del momentu en que termine'l so encargu. * Cuando la falta absoluta del Presidente asocediera nos dos primeros años del periodu respeutivu, si'l [[Congresu de la Unión]] atopar en sesiones y allegando, cuandoquier, les dos terceres partes del númberu total de los miembros de cada Cámara, va constituyise darréu en Colexu Eleutoral y nomara n'escrutiniu secretu y por mayoría absoluta de votos, un ''presidente interín'', nos términos que disponga la Llei del Congresu. El mesmu Congresu va expedir, dientro de los diez díes siguientes a dichu nomamientu, la convocatoria pa la eleición del Presidente que tenga de concluyir el periodu respeutivu, teniendo de mediar ente la fecha de la convocatoria y la que se señale pa la realización de la xornada eleutoral, un plazu non menor de siete meses nin mayor de nueve. L'asina electu empecipiara'l so encargu y va rindir protesta ante'l Congresu siete díes dempués de concluyíu'l procesu eleutoral. * Si'l Congresu nun tuviera en sesiones, la Comisión Permanente convocar darréu a sesiones estraordinaries por que se constituya en Colexu Eleutoral, nome un ''presidente interín'' y expeda la convocatoria a eleiciones presidenciales nos términos del párrafu anterior. * Cuando la falta absoluta del Presidente asocediera nos cuatro últimos años del periodu respeutivu, si'l Congresu de la Unión atopar en sesiones, designara al presidente sustitutu que tendrá de concluyir el periodu, siguiendo, no conducente, el mesmu procedimientu que nel casu del presidente interín. * Si'l Congresu nun tuviera aconceyáu, la Comisión Permanente convocar darréu a sesiones estraordinaries por que se constituya en Colexu Eleutoral y nome un presidente sustitutu siguiendo, no conducente, el mesmu procedimientu que nel casu del presidente interín. De la mesma manera en casos d'esceición o emerxencia l'artículu 85<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/85.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 85 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210426075409/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/85.pdf |fechaarchivu=2021-04-26 }}</ref> señala: Si antes d'empecipiar un periodu constitucional la eleición nun tuviera fecha o declarada válida, cesara'l Presidente que'l so periodu concluyera y va ser presidente interín el que designara'l Congresu, nos términos del artículu anterior. * Si al empezar el periodu constitucional hubiera falta absoluta del Presidente de la República, va asumir provisionalmente el cargu'l Presidente de la [[Senáu de Méxicu|Cámara de Senadores]], en tanto'l Congresu designa al presidente interín, conforme al artículu anterior. * Cuando'l Presidente solicite llicencia pa dixebrase del cargu hasta por sesenta díes naturales, una vegada autorizada pol Congresu, el secretariu de Gobernación va asumir provisionalmente la titularidá del Poder Executivu. * Si la falta, d'envernada convertir n'absoluta, va procedese como dispón l'artículu anterior. == Eleición == [[Ficheru:Abelardo.rodriguez.jpg|miniatura|derecha|100px|[[Abelardo L. Rodríguez]] últimu presidente sustitutu (1932-34) y polo tanto'l postreru que nun foi electu por votación popular]] D'alcuerdu al artículu 81 de la constitución la eleición del presidente tien de ser direuta y nos términos que disponga la llei eleutoral, ye dicir el procesu rexíu pola ''Llei Xeneral d'Instituciones y procedimientos eleutorales'' y tamién colo establecío nel artículu 41 constitucional<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/81.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 81 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210225195415/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/81.pdf |fechaarchivu=2021-02-25 }}</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.juridicas.unam.mx/legislacion/ordenamiento/ley-xeneral-de-instituciones-y-procedimientos-eleutorales#35445 |títulu=Ley xeneral d'instituciones y procedimientos eleutorales|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/41.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 41 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180619035551/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/41.pdf |fechaarchivu=2018-06-19 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/99.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 99 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181222120816/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/99.pdf |fechaarchivu=2018-12-22 }}</ref>.<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/74.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 74 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20191014212842/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/74.pdf |fechaarchivu=2019-10-14 }}</ref>. En términos xenerales diches normatives establecen los derechos, facultaes, prerrogativas y obligaciones pa ciudadanos, partíos políticos, los poderes de la Unión y les sos dependencies en materia eleutoral. Noma al [[Institutu Federal Eleutoral (Méxicu)|Institutu Nacional Eleutoral]] como organizador, fiscalizador, autoridá y responsable de los procesos eleutorales. Define al [[Tribunal Eleutoral del Poder Xudicial de la Federación (Méxicu)|Tribunal Federal Eleutoral]] como'l calificador ya instancia xurídica pa dirimir los discutinios que surdan de les eleiciones. Mientres la primer etapa del procesu d'eleición, llevar a cabu diverses actividaes ente les que s'atopa les campañes eleutorales, que van tener una duración de noventa díes. Les campañes deben de terminar tres díes antes de la fecha eleutoral y a partir d'esi momentu queda prohibida cualquier espardimientu que s'arrobinen, lo mesmo que de encuestes o estudios estadísticos sobre les eleiciones. Les eleiciones llevar a cabu'l primer domingu de xunetu del añu de la eleición, los caxellos eleutorales abren a les 8:00 y cierren a les 18:00 ensin nengún zarru entemediu. Una vegada cerrada'l caxellu dar# en contabilizar toles boletas eleutorales y a atayar les que sobraren, enllénense les actes onde s'establezan los resultaos y son roblaes de conformidá polos funcionarios de caxellu y los representantes de los partíos políticos, tou integrar nun paquete que ye selláu y que'l presidente del caxellu da en apurrir al Conseyu Distrital, que ye l'organismu encargáu de contabilizar los paquetes eleutorales. La etapa de resultancies y declaraciones de validez de les eleiciones, empecipia cola entrega a los conseyos distritales de la documentación y de los espedientes eleutorales, y conclúi colos cómputos y declaraciones que realicen los conseyos del Institutu Nacional Eleutoral o los resolvimientos del Tribunal Eleutoral. Ye esti postreru quien declara la validez de la eleición y va emitir el dictame que declara presidente electu al candidatu ganador. Finalmente la [[Camara de Diputaos (Méxicu)|Camara de Diputaos]] expede dichu dictame nel diariu oficial de la federación al traviés d'un bandu solemne. La llei mexicana nun contempla métodos de selección interna pa los candidatos nos partíos políticos, y dexa en manes de los estatutos internos d'estos la manera d'escoyelos. Sicasí si proceden especificaciones pa candidatos independientes, como un primer corte (que bien podría interpretase como una ronda primaria) d'aspirantes, nes que los rexistraos primeramente tendrán d'axuntar un determináu númberu de firmes que sofiten la so viabilidá p'apaecer nes boletas. El sistema eleutoral mexicanu nun contempla la segunda vuelta, polo que pal candidatu ganador bastara con superar el númberu de votos del segundu llugar, asina sía por unu solu. == Toma de posesión == Según establecer la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos nel so artículu 87, al tomar posesión del so cargu, ante'l [[Congresu de la Unión]] o nel so defectu, en casu de que'l presidente electu nun pueda rindir protesta ante'l Congresu, va facer ante les meses direutives de la [[Cámara de Diputaos de Méxicu|Cámara de Diputaos]] y de la [[Senáu de Méxicu|Cámara de Senadores]], ante la [[Comisión Permanente del Congresu de la Unión de Méxicu|Comisión Permanente]], o nel postreru de los casos ante'l presidente de la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|Suprema Corte de Xusticia de la Nación]]. Una vegada instalada la sesión de Congresu Xeneral, el presidente electu va deber d'emprestar la siguiente protesta: {{cita|Protesto guardar y faer guardar la Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos y les lleis que d'ella emanen, y desempeñar lleal y patrióticamente el cargu de presidente de la República que'l pueblu confirióme, mirando en tou pol bien y prosperidá de la Unión; y si asina nun lo facer que la Nación demandar<ref>{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/87.pdf |títulu=Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos Artículu 87 |fechaaccesu=10 de payares de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180328222853/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/87.pdf |fechaarchivu=2018-03-28 }}</ref>}} === Orixe === La [[Constitución española de 1812|constitución de Cádiz]], de corte lliberal y productu del [[Guerra de la Independencia Española|movimientu emancipador español]], estableció un ritual ceremonial acompañáu d'un xuramentu solemne por que les autoridaes del imperiu, dende'l rei hasta los alcaldes, asumieren formalmente los sos cargos, anque nel virreinatu de la [[Nueva España]] nunca s'aplicó. Seria este l'antecedente históricu nel que se basó la [[Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824|primer constitución del Méxicu independiente]], la de [[1824]], pa establecer el xuramentu solemne pol que tomaría posesión el presidente de la república. Antes d'esto, l'emperador [[Agustín de Iturbide]] xurara'l so cargu al estilu de la Constitución de Cádiz, frente al congresu y dempués sería coronáu na [[Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu|Catedral Metropolitana]]. [[Guadalupe Victoria]] siendo'l primer presidente, ye en consecuencia'l primeru en tomar posesión formalmente ante'l congresu de la Unión. La norma prevaleció ente toles constituciones y lleis orgániques del estáu mexicanu, inclusive nel segundu imperiu y colos múltiples cambeos de poder del sieglu XIX y la etapa de la revolución.<ref>{{Cita web |url=http://www.razon.com.mx/spip.php?article150503 |títulu=Toma de protesta, ritual de 200 años modificáu cada 6 |fechaaccesu=2 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160420133922/http://www.razon.com.mx/spip.php?article150503 |fechaarchivu=2016-04-20 }}</ref> === Carauterístiques históriques === La ceremonia de toma de posesión según el protocolu previstu na llei, ye un actu solemne nel que'l presidente entrante recibe la [[Banda Presidencial de Méxicu|Banda Presidencial]], símbolu que lu acredita como Presidente Constitucional y que solo él puede portar y facer naquelles ceremonies marcaes pol protocolu políticu y cívicu del país, como ye la receición de les cartes credenciales de los embaxadores d'otros países acreditaos en Méxicu o na ceremonia conmemorativa de la Independencia, ente otros. El ritu desenvolver con gran solemnidá: Primero l'apertura de la sesión xeneral del [[Congresu de la Unión]], dempués la llegada del presidente saliente y minutos más tarde fai la so entrada'l mandatariu recién designáu, dambos acompañaos de comitivas de cortesía, integraos por diputaos y senadores. A la llegada d'ésti, tolos concurrentes pónense de pies, sacante'l presidente de la [[Cámara de Diputaos (Méxicu)|Cámara de Diputaos]] (qu'exerz como presidente de la sesión de Congresu xeneral), que se queda sentáu non por falta de cortesía, sinón como evidencia del respetu mutuu ente los poderes Executivu y Llexislativu. El presidente de la Cámara de Diputaos abría la sesión del Congresu de la Unión y plantegaba la razón llegal del eventu. Nel estráu principal del recintu llexislativu tamién s'atopen sentaos los presidentes del [[Senáu de Méxicu|Senáu]] y la [[Suprema Corte de Xusticia de la Nación (Méxicu)|Suprema Corte de Xusticia]]. Antes de tomar la banda presidencial, llevar a cabu la protesta: el nuevu executivu ponse de pies col brazu derechu n'alto, ante un exemplar de la constitución y el presidente del Congresu, tolos demás asistentes paraos tamién y guardando respetuosu silenciu escuchen el xuramentu de llei. Cuando'l públicu dexar, el Primer Maxistráu recibe la banda presidencial del presidente del Congresu y llee un mensaxe a la Nación. En tolos casos el mensaxe de nuevu Presidente Constitucional empecipió dirixéndose respetuosamente al Poder Llexislativu y al Poder Xudicial según a los demás poderes estatales, municipales y a los invitaos especiales asistentes al actu, tanto nacionales como estranxeros. Terminada esta ceremonia condúzse-y a Palaciu Nacional pa dar pasu al desfile de les fuercies militares. Anque'l ceremonial establecíu pola llei yera solo l'antes mentáu, col pasu de los años y conforme foi estableciéndose entá más el sistema presidencialista y la figura del so titular como exes de la vida política de país, vario notablemente la mesma. Cada presidente realizó distintos eventos pa celebrar el so toma de posesión; inclusive ye importante resaltar que nunca esistió obligatoriedá por un discursu inaugural, y sicasí foi costume de cada presidente dalo frente al congresu o frente audiencies d'invitaos. A los discursos añadieron eventos posteriores que magnificaban o emponderaben la figura presidencial, tales como desfiles, llacuaes, sesiones de presentación y/o toma de protesta del gabinete y concentraciones masives de sofitu popular. Guadalupe Victoria, por casu, al terminar la ceremonia foi a un ''Te Deum''. Hai quien señalen que'l ritual de la socesión presidencial ye un anticipu de lo que s'espera mientres el sexeniu. Por casu, la llegada al poder de [[Lázaro Cárdenas del Río]] carauterizar pola convocatoria masiva, pos fixo la so entrada trunfal al poder el [[1 d'avientu]] de [[1934]] nel [[Estadiu Nacional de Méxicu|Estadiu Nacional]] (que s'allugaba no que queda del Multifamiliar Juárez, na colonia Roma), llugar nel que la banda presidencial dar el presidente interín [[Abelardo L. Rodríguez]], nun eventu qu'atraxo a persones de tolos sectores sociales; ésa foi seique una ventana pa conocer al qu'hasta agora ye unu de los presidentes más populares. Lo anterior nun coincidió con tomar de posesión de [[Miguel Alemán Valdés|Miguel Alemán]], el [[1 d'avientu]] de [[1946]], quien escoyó'l [[Palaciu de Belles Artes (Ciudá de Méxicu)|Palaciu de Belles Artes]] pa recibir el poder y dar el so discursu ante una selecta concurrencia; [[Adolfo Ruiz Cortines]], [[Adolfo López Mateos]] y [[Gustavo Díaz Ordaz]], fixeron lo mesmo. Pero foi con [[Luis Echeverría Álvarez|Luis Echeverría]] col que se modificar dellos pasos del ritual, por casu, la semeya de gabinete, que se realizaba na oficina presidencial foi prindada nel patiu de Palaciu Nacional, y tomar de protesta nel [[Auditoriu Nacional (Méxicu)|Auditoriu Nacional]]. Carauterístiques que se caltuvieron col so socesor. Nos tiempos d'apoxéu del réxime priista, l'eventu incluyía discursos enllargaos, caravanes militares pola [[Ciudá de Méxicu]], curiando l'autu descubiertu del presidente, de la que esti saludaba al públicu; dempués una fotografía oficial del gabinete y el saludu personalizáu de cada unu de los secretarios d'estáu col presidente; la denominada salutación de les Fuercies Armaes nel [[Campo Marte]], en calidá de Comandante Supremu; y remataba yá fora con eventos masivos nel [[Plaza de la Constitución (Ciudá de Méxicu)|Zócalo]] o con llacuaes en [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]], el [[Castiellu de Chapultepec]] o [[Los Pinos (Méxicu)|Los Pinos]]. El [[Palaciu Llexislativu de San Llázaro|recintu llexislativu de San Llázaro]] quedó como sede de tomar de posesión dende l'apuerto de [[Miguel de la Madrid]], que tuvo como convidaos a los Premios Nobel [[Octavio Paz]] y [[Gabriel García Márquez]]; sicasí, foi con [[Carlos Salinas de Gortari]] con quien s'atoparon mandatarios estranxeros ente los invitaos al Congresu de la Unión. Daqué que nun se volvió a repitir dende la salida de Carlos Salinas de Gortari son los desfiles posterior a tomar de protesta. Dempués del xuramentu y la investida de la banda tricolor, el presidente saliente acompañaba al nuevu mandatariu de San Llázaro a Palaciu Nacional, pa tomar la fotografía del nuevu mandatariu. [[Vicente Fox]], el primer presidente ayenu al PRI dende [[1929]], realizó un percorríu peles cais de la Ciudá de Méxicu, una comida cola clase político y empresarial nel [[Muséu Nacional d'Antropoloxía (Méxicu)|Muséu d'Antropoloxía]], un eventu de presentación nel Auditoriu Nacional, verbena popular nel Zócalo y una cena d'estáu nel Castiellu de Chapultepec. De los anteriores eventos, el so socesor namái repitió'l mensaxe oficial nel Auditoriu Nacional.<ref>{{Cita web |url=http://www.oem.com.mx/laprensa/notas/n2626313.htm |títulu=Toma de protesta presidencial, azarosa o festiva |fechaaccesu=2 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160414101958/http://www.oem.com.mx/laprensa/notas/n2626313.htm |fechaarchivu=2016-04-14 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.wikimexico.com/articulo/el ritual-del-poder |títulu=El ritual del poder |fechaaccesu=2 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://mx.news.qa1p.global.media.yahoo.com/blogs/proxecto-ensin-fin/un saludu-ruempe-el protocolu de tomar-de-posesi%C3%B3n-presidencial-202326848.html |títulu=Un saludu ruempe'l protocolu de tomar de posesión presidencial |fechaaccesu=2 d'abril de 2016 }}</ref> === Sedes === Tal como lo establez la [[Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos|Constitución]], la protesta de llei fadrá frente al Congresu de la Unión, y en consecuencia nel edificiu que tenga ésti como sede. D'esta manera'l llugar de tomar de posesión camudó col pasu de los años y dependió inclusive de momentos circunstanciales nos que la sede oficial foi camudada, dacuando por pidimientu del presidente entrante o saliente. [[Guadalupe Victoria]] tomó posesión nel ''Salón de receiciones'' de [[Palaciu Nacional (Méxicu)|Palaciu Nacional]]. Darréu l'antiguu salón de comedies o teatru dientro del mesmu inmueble, foi habilitáu como recintu llexislativu, equí tomaron posesión la mayor parte de los presidentes dende [[1829]] ([[Vicente Guerrero]]) hasta [[1871]] ([[Benito Juárez]] nel so últimu periodu). Nesti ralu solo presentáronse les esceiciones d'aquellos mandatarios, qu'en compañía del congresu, fuxíen ante tómalo de la capital por tropes estranxeres (Intervenciones [[Intervención d'Estaos Xuníos en Méxicu|d'Estaos Xuníos de 1847-48]] y [[Segunda intervención francesa en Méxicu|francesa de 1863-67]]). Nel primer casu tomar de posesión realizar na Academia de San Fernando en Querétaro (1847-48); y mientres el segundu, l'estáu de guerra permanente contra les tropes franceses causaron que'l periodu presidencial de Benito Juárez fuera estendíu dos años más por decretu del Congresu, ensin necesidá de toma de posesión, siendo esta les única ocasión na que nun se realizó l'eventu. [[Sebastián Lerdo de Tejada]] tomo posesión como presidente sustitutu (ante la muerte de Juárez) nel ''Salón Embaxadores'' de Palaciu Nacional. Cola habilitación del antiguu ''Teatru Iturbide'' como recintu parllamentariu, l'agora llamáu [[Palaciu Llexislativu de Donceles]] convertir en sede del congresu y per ende de tomar de posesión hasta 1904, darréu amburóse en 1909. La única esceición foi curiosamente la de la primer presidencia de [[Porfirio Díaz]], proclamáu de facto pol [[Plan de Tuxtepec]] (1876). Mientres se remocicaba l'amburáu Palaciu de Donceles, el [[Palaciu de Minería]] fungió como sede del congresu y de la postrera toma de posesión de Porfirio Díaz en [[1910]]. Rehabilitáu'l Palaciu de Donceles nuevamente foi anfitrión de tomar de protesta, incluyíes dos el mesmu día; Esto asocedió cuando [[Pedro Lascuráin Pared|Pedro Lascuráin]] tomu de forma interina'l cargu mientres 45 minutos el [[23 de febreru]] de [[1913]] y depués ende mesmu apurrió'l poder a Victoriano Huerta. Nesti periodu inclusive tomaron posesión ende los presidente emanados de la [[Convención d'Aguascalientes]]. Col advenimiento de los gobiernos posrevolucionarios, la necesidá de realizar eventu masivos onde se manifestara la rellación ente'l poder y el sofitu popular, per primer vegada decidió treslladase la ceremonia fora del recintu llexislativu. Ante ello'l congresu convirtió see provisional al [[Estadiu Nacional de Méxicu|Estadiu Nacional]], y con esto nun hubo torga llegal pa realizar una masiva toma de protesta frente a 30 mil persones cola llegada al poder de [[Plutarco Elías Calles]] en 1924. L'inmueble escenificó les asunciones de los mandatarios del [[Maximato]] y de [[Lázaro Cárdenas del Río]]. [[Manuel Ávila Camacho]] determinó alloñar de dicha postura de respaldu popular y realizó la so ceremonia en Donceles nuevamente. Tal como se mentó con anterioridá, les sedes socesives seríen el [[Palaciu de Belles Artes (Ciudá de Méxicu)|Palaciu de Belles Artes]] (1946-1964), l'[[Auditoriu Nacional (Méxicu)|Auditoriu Nacional]] (1970 y 1976) y finalmente'l [[Palaciu Llexislativu de San Llázaro]] dende 1982.<ref>{{Cita web |url=http://www.diputados.gob.mx/sedia/sia/re/RE-ISS-06-13.pdf |títulu=RECINTOS DE LA CÁMARA DE DIPUTAOS |fechaaccesu=2 d'abril de 2016}}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.diputados.gob.mx/cronica57/contenido/cont11/zitslaza.html |títulu=De Zitácuaro a San Llázaro |fechaaccesu=2 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20081017073123/http://www.diputados.gob.mx/cronica57/contenido/cont11/zitslaza.html |fechaarchivu=2008-10-17 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://calderon.presidencia.gob.mx/2005/08/de-como-el congresu-llego-hasta-san-lazaro/ |títulu=DE CÓMO EL CONGRESU LLEGÓ HASTA SAN LLÁZARO |fechaaccesu=2 d'abril de 2016 }}</ref> <gallery> File:Antiguo recinto Parlamentario.JPG|Recintu parllamentariu en palaciu Nacional Ficheru:Cámara de Diputados 2012-09-09 03-36-12.jpg|Palaciu de Donceles. Ficheru:ColegioMineriaDF.JPG|Palaciu de Minería. Ficheru:Estadio nacional 1926.jpg|Estadiu Nacional. Ficheru:Bellas_Artes_01.jpg|Palaciu de Belles Artes. Ficheru:Ciudad de Mexico - 1194 - Auditorio Nacional.jpg|Auditoriu Nacional. Ficheru:San lazaro.jpg|Palaciu Llexislativu de San Llázaro. </gallery> == Símbolos == [[Ficheru:SillaPresidencial2.jpg|miniatura|derecha|200px|Reproducción de la primer siella presidencial, nel Muséu de la Revolución Mexicana]] === Banda Presidencial === {{AP|Banda presidencial de Méxicu}} [[Ficheru:Mexican Presidential Standard.svg|derecha|miniatura|200px|Bandera con escudu n'oru ya inscripción "Estaos Xuníos Mexicanos" usada dientro de les diverses oficines del Poder Executivu.]] Nes ceremonies oficiales, los presidentes porten una banda inspirada na bandera nacional, que se denomina "Banda presidencial", que-yos crucia'l pechu, del costazu derechu a la banda esquierda de la cintura y ye l'emblema del so exerciciu como titulares del Poder Executivu Federal. El diseñu, y simbolismu de la Banda presidencial ta reguláu pola Llei sobre l'Escudu, Bandera ya Himnu Nacionales, que nel so artículu 34 establez: {{cita|'''Artículu 34:''' La Banda Presidencial constitúi una forma de presentación de la Bandera Nacional y '''ye emblema del Poder Executivu Federal''', polo que solo va poder ser portada pol Presidente de la República, y va tener los colores de la Bandera Nacional en franxes d'igual anchor asitiaes llonxitudinalmente, correspondiendo'l color de colloráu a la franxa cimera. Va Llevar l'Escudu Nacional sobre los trés colores, bordáu en filo doráu, al altor del pechu del portador, y los estremos de la Banda van rematar con un flecu doráu<ref name="Llei">{{Cita web |url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Federal/pdf/wo13243.pdf |títulu=Ley sobre l'escudu, la bandera y l'himnu nacionales|fechaaccesu=10 de payares de 2017}}</ref>}} Amás establez que debe de ser portada nes ceremonies de trasmisión del poder executivu federal, al rindir el so informe de gobiernu ante'l Congresu de la Unión, na conmemoración del [[Berru de Dolores]] acaldía [[15 de setiembre]] y al recibir les cartes credenciales de los [[embaxador]]es acreditaos ante'l gobiernu mexicanu.<ref name="Llei"/> La banda siempres debe de portase sol sacu, a esceición del día de tresmisión del poder executivu, cuando tanto'l presidente saliente como l'entrante portar sobre'l sacu, dexando que sía vista en tola so estensión, nésta ceremonia, dempués de que'l presidente electu rinde la so protesta de llei, el presidente saliente quítase la banda, se la entrega al presidente del Congresu de la Unión y esti de la mesma la entrega al nuevu presidente, que-y la asitia por sigo mesmu.<ref name="Llei"/> Cada presidente porta una banda propia, que ye iguada siguiendo les midíes de la so complexón física, na ceremonia de trespasu del poder executivu, el presidente saliente porta la banda iguada pal presidente entrante. === Siella presidencial === {{AP|Siella presidencial de Méxicu}} La llamada Siella Presidencial ye unu de los oxetos que popularmente representa'l máximu poder políticu de la República, xunto cola [[Banda Presidencial de Méxicu|banda presidencial]] ye consideráu un distintivu del cargu de Presidente de Méxicu. Como oxetu material y históricu, tuvo siquier dos representantes que nunca fueron oficializaos por decretu, reglamentu o protocolu.<ref name="Union">{{cita publicación|apellíu= Barragán|nome= Sebastián|títulu= La siella del poder: símbolu y tradición|añu= 2013|publicación= UN1ÓN|url= http://www.unionyucatan.mx/articulo/2013/04/22/politica/la siella-del-poder-simbolo-y-tradicion}}</ref> Tamién, esiste un usu retórico y simbólico del términu ''siella presidencial'' a lo llargo de la historia, principalmente, pa referise al cargu presidencial, o al poder políticu conferíu al puestu de Presidente de Méxicu.<ref name="Union" /><ref name="EFE">{{cita publicación|apellíu= Ensin nome|títulu= N'acobiciada Siella presidencial nunca se sentó un mandatariu|añu= 2006|publicación= Axencia EFE|url= http://www.elperiodicodemexico.com/nota.php?id=737|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171111151939/http://elperiodicodemexico.com/nota.php?id=737|archivedate= 2017-11-11|fechaaccesu= 2018-07-02}}</ref> == Residencia Presidencial == {{Imaxe múltiple | posición_tabla = right | direición = vertical | anchu = 250 | semeya1 = MexCity-palaciu.jpg | anchu1 = | testu1 = Palaciu Nacional, sede del Poder Executivu, y primer Residencia Oficial. (1824-1884) | alineación_texto1 = center | semeya2 = Castiellu de Chapultepec.jpg | anchu2 = | testu2 = Castiellu de Chapultepec, segunda Residencia Presidencial (1884-1935) | alineación_texto2 = center }} {{AP|Los Pinos (Méxicu)}} {{VT|Palaciu Nacional (Méxicu)|Castiellu de Chapultepec}} Ye na ''Casa Miguel Alemán'' de la Residencia oficial de los Pinos onde s'atopa'l despachu del presidente [[Enrique Peña Nieto]] xunto coles oficines de los sos collaboradores más cercanos, el Salón Blanco, que s'utiliza como salón de receiciones, y tamién tán la pimpana escalera principal y un comedor con capacidá pa 30 comensales. El [[Palaciu Nacional (Mexico)|Palaciu Nacional]] sigui siendo sede del despachu presidencial, ye usáu pa eventos especiales y ceremonies protocolaries como informes de gobiernu, xuntes con gobernadores, miembros de la sociedá civil, empresarios y líderes políticos o empresariales, receición de xefes d'Estáu y de gobiernu estranxeros, pa les fiestes patries del ''Berru d'Independencia'' el [[15 de setiembre]] y del ''Desfile militar'' del [[16 de setiembre]]; Amás n'otres dómines de los desfiles del día del Trabayu ([[1 de mayu]]) y del Aniversariu de la Revolución ([[20 de payares]]). == Ver tamién == * [[Gobernantes de Méxicu]] * [[Política de Méxicu]] * [[Historia de Méxicu]] * [[Gobernantes de Méxicu por edá]] * [[Gobernantes de Méxicu por llugar d'orixe]] * [[Gobernantes de Méxicu por trayeutoria previa]] * [[Gobernantes de Méxicu por formación y ocupación]] == Nota == {{llistaref|group=n.}} == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == * {{cita llibru |autor= Estaos Xuníos Mexicanos |títulu= Constitución Política de los Estaos Xuníos Mexicanos |añu= 1917 |id= [http://www.constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=5] }} == Enllaces esternos == * [http://www.presidencia.gob.mx Sitiu web oficial de la Presidencia de la República] {{Tradubot|Presidente de Méxicu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Poder Executivu de Méxicu| ]] [[Categoría:Política de Méxicu]] [[Categoría:Presidentes de Méxicu| ]] anbis0l6ujjeew8lh6fvzoy6zqkvxa8 0 140412 4502788 4474746 2026-07-05T17:41:17Z Cardoso 182 4502788 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:ondas sísmicas s p.svg|thumb|Como s'amuesa nesta reproducción d'un [[sismograma]], les [[onda sísmica|ondes '''P''']] rexístrense primero que les ondes '''S''': el [[tiempu]] trescurríu ente dambos intres ye '''Δt'''. Esti valor y el de l'amplitú máxima ('''A''') de les ondes '''S''', dexáron-y a [[Charles Francis Richter]] calcular la magnitú d'un terremotu.]] La '''escala sismolóxica de Richter''', tamién conocida como '''escala de magnitú llocal''' ('''''M''_L'''), ye una [[escala logarítmica]] arbitraria qu'asigna un númberu pa cuantificar la enerxía que llibera un [[terremotu]], denominada asina n'honor del [[sismólogu]] norteamericanu [[Charles Francis Richter]]. La [[sismoloxía]] mundial usa esta escala pa determinar les fuercies de seísmos d'una magnitú ente 2,0 y 6,9 y de 0 a 400 quilómetros de fondura. Anque los medios de comunicación suelen confundir les escales, pa referise a eventos telúricos actuales considérase incorreutu dicir qu'un seísmu «foi de magnitú mayor de 7,0 na escala de Richter», pos los seísmos con magnitú superior a 6,9 mídense dende 1978 cola [[escala sismolóxica de magnitú pel momentu]], que discrimina meyor nos valores estremos. == Desarrollu == Foi desenvuelta por [[Charles Francis Richter]] cola collaboración de [[Beno Gutenberg]] en [[1935]], dambos investigadores del [[Institutu de Teunoloxía de California]], col propósitu orixinal de dixebrar el gran númberu de terremotos pequeños de los menos frecuentes terremotos mayores reparaos en California nel so tiempu. La escala foi desenvuelta pa estudiar namái aquellos terremotos asocedíos dientro d'un área particular del sur de California que los sos sismogramas fueren recoyíos puramente pol [[sismómetro]] de torsión de [[Wood-Anderson]]. Richter reportó primeramente valores con una precisión d'un cuartu d'unidá, sicasí, usó númberos decimales más tarde. {{ecuación| <math>M = \log A + 3 \log (8 \Delta t) - 2.92 = \log_{10} \left({A\cdot\Delta t^3 \over 1.62}\right) \,\!</math> ||left}} onde: :<math>A\,</math> = amplitú de les ondes en [[milímetru|milímetros]], tomada direutamente nel [[sismograma]]. :<math>\Delta t\,</math> = tiempu en [[segundu|segundos]] dende l'entamu de les ondes '''P''' (Primaries) al de les ondes '''S''' (Secundaries). :<math>M\,</math> = magnitú arbitraria pero constante a terremotos que lliberen la mesma cantidá d'enerxía. L'usu del [[llogaritmu]] na escala ye pa reflexar la [[enerxía]] que s'esprende nun terremotu. El llogaritmu incorporáu a la escala fai que los valores asignaos a cada nivel aumenten de forma logarítmica, y non de forma llinial. Richter tomó la idea del usu de llogaritmos na [[magnitú aparente|escala de magnitú estelar]], usada na [[astronomía]] pa describir el rellumu de les [[estrella|estrelles]] y d'otros oxetos celestes. Richter arbitrariamente escoyó un temblón de magnitú 0 pa describir un terremotu que produciría un desplazamientu horizontal máximu de 1&nbsp;μm nun sismograma trazáu por un sismómetro de torsión Wood-Anderson alcontráu a 100&nbsp;km de distancia del [[epicentru]]. Esta decisión tuvo la intención de prevenir la asignación de magnitúes negatives. Sicasí, la escala de Richter nun tenía llende máxima o mínimu, y anguaño habiendo sismógrafos modernos más sensibles, estos comúnmente detecten movimientos con magnitúes negatives. Por cuenta de les llimitaciones del sismómetro de torsión Wood-Anderson usáu pa desenvolver la escala, la magnitú orixinal ''M''_L nun puede ser calculada pa temblones mayores a 6,8. Dellos investigadores propunxeron estensiones a la escala de magnitú llocal, siendo les más populares la magnitú d'ondes superficiales ''M''_S y la [[magnitú de les ondes de cuerpu]] ''M''_b. == Problemes de la escala sismolóxica de Richter == El mayor problema cola magnitú llocal ''M''_L o de Richter anicia en que ye difícil rellacionala coles carauterístiques físiques del orixe del terremotu. Amás, esiste un efeutu de saturación pa magnitúes cercanes a 8,3-8,5, por cuenta de la [[Llei de Gutenberg-Richter|llei de Gutenberg-Richter del escalamiento del espectru sísmicu]] que provoca que los métodos tradicionales de magnitúes (''M''_L, ''M''_b, ''M''_S) produzan estimaciones de magnitúes similares pa temblones que claramente son d'intensidá distinta. A entamos del [[sieglu XXI]], la mayoría de los sismólogos consideró obsoletas les escales de magnitúes tradicionales, siendo estes reemplazaes por una midida físicamente más significativa llamada [[Escala sismolóxica de magnitú pel momento|momentu sísmicu]], que ye más fayadizu pa rellacionar los parámetros físicos, como la dimensión de la [[rotura sísmica]] y la enerxía lliberada pol terremotu. En [[1979]], los sismólogos [[Thomas C. Hanks]] y [[Hiroo Kanamori]], investigadores del [[Institutu de Teunoloxía de California]], propunxeron la [[escala sismolóxica de magnitú pel momento]] (''M''_W), que aprove una forma d'espresar momentos sísmicos que puede ser rellacionada aproximao a les midíes tradicionales de magnitúes sísmiques.<ref name="Hanks1979">{{cita publicación |autor = Hanks TC, Kanamori H |títulu = A moment magnitude scale |revista = [[Journal of Geophysical Research]] |volume = 84 |númberu = B5 |añu = 1979 |páxines = 2348-2350 |url = http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr79d.pdf |idioma = inglés |fechaaccesu = 14 de xineru de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100821063413/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr79d.pdf |fechaarchivu = 21 d'agostu de 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821063413/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr79d.pdf |archivedate = 2010-08-21 }}</ref> == Tabla de magnitúes == La mayor lliberación d'enerxía que pudo ser midida foi mientres el [[Terremotu de Valdivia de 1960|terremotu asocedíu na ciudá de Valdivia (Chile)]], el [[22 de mayu]] de [[1960]], que algamó una magnitú pel momento (''M''_W) de 9,5. De siguío descríbense los efeutos típicos de los seísmos de diverses magnitúes, cerca del epicentru. Los valores son envaloraos y tienen de tomase con estremu procuru, una y bones la intensidá y los efeutos na tierra non solo van depender de la magnitú del seísmu, sinón tamién de la distancia del epicentru, la fondura, el focu del epicentru y les condiciones xeolóxiques (dellos terrenes pueden amplificar les señales sísmiques).<ref name="USGS2009">{{cita web |autor = Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos |enllaceautor = Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos |títulu = FAQ - Measuring Earthquakes |url = http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=2 |fecha = {{fecha|18|02|2009}} |editorial = O. S. Geological Survey |isbn = |ubicación = |idioma = {{enllace idioma|inglés}} |fechaaccesu = {{fecha|29|12|2015}} |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060615014840/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=2 |fechaarchivu = 15 de xunu de 2006 }}</ref> === Efeutos típicos de los seísmos de diverses magnitúes === {| {{tablaguapa}} !Magnitú (''M''_W=Mayores de 6,9 <br /> ''M''_L=De 2,0 a 6,9) !Descripción !Efeutos d'un seísmu !Frecuencia d'escurrimientu |- |Menos de 2,0 |Micro |Los microsismos nun son perceptibles. |Alredor de 8000 per día |- |2,0-2,9 |rowspan="2"|Menor |Xeneralmente nun son perceptibles. |Alredor de 1000 per día |- |3,0-3,9 |Perceptibles de cutiu, pero escasamente provoquen daños. |49&nbsp;000 per añu. |- |4,0-4,9 |Llixeru |Movimientu d'oxetos nes habitaciones que xenera ruíu. Seísmu significativu pero con dañu pocu probable. |6&nbsp;200 per añu. |- |5,0-5,9 |Moderáu |Puede causar daños mayores n'edificaciones débiles o mal construyíes. N'edificaciones bien diseñaes los daños son leves. |800 per añu. |- |6,0-6,9 |Fuerte |Pueden llegar a destruyir árees poblaes, n'hasta unos 160 quilómetros a la redonda. |120 per añu. |- |7,0-7,9 |Mayor |Puede causar serios daños n'estenses zones. |18 per añu. |- |8,0-8,9 |rowspan="2"|Cataclismu |Puede causar graves daños en zones de dellos cientos de quilómetros. |1-3 per añu. |- |9,0-9,9 |Devastadores en zones de dellos miles de quilómetros.<br /> |1-2 en 20 años. |- |10,0+ |Llexendariu o apocalíptico |Nunca rexistráu.<br /> |Na historia de la humanidá (y desque se tienen rexistros históricos de los seísmos) nunca asocedió un seísmu d'esta magnitú. |} === Escala equivalente a la enerxía lliberada === De siguío amuésase una tabla coles magnitúes de la escala y el so equivalente n'enerxía lliberada. {| {{tablaguapa}} border="1" |- bgcolor="#DDD" align="center" style="font-size:110%" ! width="75px" | Magnitú<br />Richter <br />(<math>M_L</math> o <math>M_S</math>) ! width="75px" | Magnitú<br />pel momento ! width="120px" | Equivalencia de<br />la enerxía [[Trinitrotoluenu|TNT]] ! Referencies |----- | –1,5 || ||1 [[Gramu|g]] | Frayatu d'una roca nuna mesa de llaboratoriu. |----- | 1,0 || || 170&nbsp;g | Pequeña esplosión nun sitiu de construcción. |----- | 1,5 || || 910&nbsp;g | Bomba convencional de la [[Segunda Guerra Mundial]]. |----- | 2,0 || || 6&nbsp;[[Quilogramu|kg]] || Esplosión d'un tanque de gas butanu. |----- | 2,2 || || 10&nbsp;kg || Dalgunos de los seísmos diarios na [[Falla de San Andrés]]. |----- | 2,5 || || 29&nbsp;kg | [[Blitz|Bombardéu a la ciudá de Londres]]. |----- | 2,7 || || 64&nbsp;kg || |----- | 3,0 || || 181&nbsp;kg || Esplosión d'una planta de gas.<br />Seísmos qu'asoceden diariamente al interior de la [[Rexón de Tarapacá]] en [[Chile]], xeneralmente nun son sensibles pola so magnitú. |----- | 3,5 || || 455 kg || Esplosión d'una [[Mina (minería)|mina]]. |----- | 4,0 || || 6&nbsp;[[Tonelada|t]]|| [[Bomba atómica]] de baxa potencia.<br />Seísmos qu'asoceden diariamente na zona fronteriza de [[Chile]]-[[Arxentina]] ([[Rexón d'Antofagasta]]-[[Provincia de Jujuy]]-[[Provincia de Salta]]) a gran fondura y polo xeneral nun son sensibles. |----- | 5,0 || || 199&nbsp;t | Terremotu d'[[Albolote]] de 1956 ([[Provincia de Granada|Granada]], [[España]]).<br />[[Terremotu de Berja de 1993]] ([[Provincia d'Almería|Almería]], [[España]]).<br />[[Terremotu de Lorca de 2011]] ([[Rexón de Murcia|Murcia]], [[España]]).<br />[[25 d'avientu de 2017]]([[cerca d'Acapulco, Guerrero]], [[Méxicu]]) |- |5,1 | | |Terremotu provocáu por una [[Prueba nuclear de Corea del Norte de xineru de 2016|prueba nuclear de Corea del Norte de xineru del 2016]]. |- |5,3 | | |Terremotu provocáu por una [[prueba nuclear de Corea del Norte de setiembre de 2016]]. |----- | 5,5 || || 500&nbsp;t | [[Terremotu d'El Calvariu de 2008|Terremotu d'El Calvariu]] ([[Colombia]]) de [[2008]].<br />[[Terremotu de Popayán de 1983|Terremotu de Popayán]] [[1983]] ([[Colombia]]).<br />[[Terremotu del Ríu de la Plata de 1888]] ([[Buenos Aires]], [[Arxentina]] - [[Uruguái]]). |---- | 6,0 || || 1&nbsp;270&nbsp;t | [[Terremotu de Double Spring Flat]] de [[1994]] ([[Nevada]], [[Estaos Xuníos]]). |----- | 6,2 || || | [[Terremotu de Costa Rica de 2009]].<br />[[Terremotu de Morón de 2009|Terremotu del Estáu de Carabobo de 2009]] ([[Venezuela]]).<br />[[Terremotu de Managua de 1972]] ([[Nicaragua]]).<br />[[Terremotu de la Exa Cafetera de 1999]] ([[Colombia]]). |----- | 6,3 || || | [[Terremotu de mar de Alborán de 2016]] ([[Melilla (España)|Melilla]], [[España]]).<br />Terremotu [[Amatrice]] ([[Lazio|Lazio, Italia]]). |----- | 6,4 || || | [[Terremotu de Salta de 2010]] ([[Arxentina]]).<br />[[Terremotu de Taiwán de 2018]]. |----- | 6,5 || || 31&nbsp;550&nbsp;t | [[Terremotu de Northridge de 1994]] ([[California]], [[Estaos Xuníos]]).<br />[[Terremotu de Guerrero de 2011]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de la mariña de Tarapacá de 2009]] ([[Iquique]], [[Chile]]). |----- | 6,6 || || 50&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Colombia de 2015|Terremotu de Los Santos de 2015]] ([[Los Santos (Santander)|Los Santos SD]], [[Colombia]]). |----- | 6,7 || || | [[Terremotu de L'Aquila de 2009]] ([[Italia]]).<br />[[Terremotu de Perú de 2011]] ([[Departamentu de Loreto|Loreto, Perú]]).<br />[[Terremotu de Veracruz de 2011]] ([[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Tecpan]] de [[2014]] ([[Estáu de Guerrero|Guerrero]], [[Méxicu]]). |----- | 6,8 || || | [[Terremotu de Bolivia de 1998]] ([[Aiquile]], [[Bolivia]]). |----- | 6,9 || || | [[Terremotu de Loma Prieta]] de [[1989]] ([[San Francisco (California)|San Francisco]], [[Estaos Xuníos]]).<br />[[Gran terremotu de Hanshin-Awaji|Terremotu de Hanshin-Awaji]] de [[1995]] ([[Kobe]], [[Xapón]]).<br />[[Terremotu de zona pacífica]] en [[Colombia]] (Departamentos de [[Nariño (Colombia)|Nariño]], [[Valle del Cauca]] y [[Cauca (Colombia)|Cauca]]) de [[2013]].<br />[[Terremotu de Guatemala de 2017]]. |----- | || 7,0 || 199&nbsp;000&nbsp;t || [[Terremotu de Cariaco de 1997]] ([[Venezuela]]). |----- [[Terremotu de Constitución de 2010]] (Chile).<br />[[Terremotu de Puertu Príncipe de 2010]] (Haití).<br />[[Terremotos d'El Salvador de 2001]].<br />[[Terremotu de Tehuacán de 1999]] (Méxicu). |----- | || 7,1 || | Terremotu de [[Rexón del Bíu-Bíu|Biobío]]-[[Rexón de la Araucanía|Araucanía]] de [[2010]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu de Punitaqui de 1997]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu d'Alaska de 2016]].<br />[[Terremotu de Puebla de 2017]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu del sur de Perú de 2018]]. |----- | || 7,2 || 250&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Spitak 1988]] ([[Armenia]]).<br />[[Terremotu de Baxa California de 2010]] ([[Mexicali]], [[Baxa California]]).<br />[[Terremotu d'Ecuador de 2010]] (180 quilómetros d'[[Ambato]]).<br />[[Terremotu de Guerrero de 2014]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu d'Oaxaca de 2018]] ([[Méxicu]]). |----- | || 7,3 || | [[Terremotu de Veracruz de 1973]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu d'Hondures de 2009]].<br />[[Terremotu de Xinjiang de 2014]] ([[República Popular China|China]]).<br />[[Terremotu de Kermanshah de 2017]] ([[Irán]]). |----- | || 7,4 || 550&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de La Ligua de 1965]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu de Guatemala de 2012]].<br />[[Terremotos de Guerrero-Oaxaca de 2012]] ([[Oaxaca]], [[Méxicu]]). |----- | || 7,5 || 750&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Caucete 1977]] ([[San Juan (ciudá)|San Juan]], [[Arxentina]]).<br />[[Terremotu d'Oaxaca de 1999]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Guatemala de 1976]].<br />[[Terremotu de Iquique de 2014#Réplica|Réplica del Terremotu de Iquique de 2014]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu d'Afganistán de 2015]]. |----- | || 7,6 || | [[Terremotu de Colima de 2003]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Costa Rica de 2012]].<br />[[Terremotu de Chiloé de 2016|Terremotu de la Isla De Chiloé de 2016]] ([[Chile]]). |----- | || 7,7 || | [[Terremotu de Limón de 1991]] ([[Limón (Panamá)|Limón]], [[Costa Rica]] y [[Bocas del Toro (ciudá)|Bocas del Toro]], [[Panamá]]).<br />[[Terremotu de Orizaba de 1937]] ([[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Tocopilla de 2007]] ([[Tocopilla]], [[Chile]]).<br />[[Terremotu de Méxicu de 1957]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Iquique de 2014#Seísmu del 2 d'abril|Réplica del Terremotu de Iquique de 2014]] ([[Chile]]). |----- | || 7,8 || 1&nbsp;250&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de San Juan de 1944]] ([[San Juan (ciudá)|San Juan]], [[Arxentina]]).<br />[[Terremotu de Sichuan de 2008]] ([[República Popular China|China]]).<br />[[Terremotu de Tarapacá de 2005]] ([[Iquique]], [[Chile]]).<br />[[Terremotu de Nepal d'abril de 2015]].<br />[[Terremotu d'Ecuador de 2016]] ([[Manta (Ecuador)|Manta]], [[Esmeraldas (Ecuador)|Esmeraldas]], [[Ecuador]]).<br />[[Terremotu de Christchurch de 2010|Terremotu de Christchurch]] de [[2016]] ([[Nueva Zelanda]]).<br />[[Terremotu de Sumatra de 2016]]. |----- | || 7,9 || 5&nbsp;850&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Áncash de 1970]] ([[Perú]]). |----- | || 8,0 || 10&nbsp;120&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Perú de 2007]] ([[Pisco (ciudá)|Pisco]], [[Perú]]).<br />[[Terremotu de Algarrobo de 1985]] ([[Chile]]). |----- | || 8,1 || 16&nbsp;460&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Méxicu de 1985]] ([[Michoacán]], [[Méxicu]]). |----- | || 8,2 || | [[Terremotu de Chiapas de 2017]] ([[Méxicu]]). <br /> [[Terremotu de Arica y Iquique de 2014]] ([[Chile]]) <br /> [[Terremotu de Valparaíso de 1906]] ([[Chile]]). |----- | || 8,3 || 50&nbsp;190&nbsp;000&nbsp;t | [[Bomba del Zar]].<br />[[Terremotu de Guatemala de 1942]]. |----- | || 8,4 || 50&nbsp;190&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Coquimbo de 2015]] ([[Chile]]). |----- | || 8,5|| 119&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Sumatra de 2007]].<br />[[Terremotu del sur de Perú de 2001]] ([[Arequipa]], [[Perú]]).<br />[[Terremotu de Valdivia de 1875]] ([[Chile]]). |----- | || 8,6|| 119&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de San Juan de 1894]] ([[San Juan (ciudá)|San Juan]], [[Arxentina]]).<br />[[Terremotu n'Indonesia de 2012|Terremotu de Sumatra de 2012]].<br />[[Terremotu de Vallenar de 1922]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu de San Francisco de 1906]] ([[Estaos Xuníos]]).<br />[[Terremotu de Nueva España de 1787]] ([[Méxicu]]) |----- | || 8,7 || | [[Terremotu de Valparaíso de 1730]] ([[Chile]]). |---- | || 8,8 || 210&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Chile de 2010|Terremotu de Cobquecura de 2010]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu d'Ecuador y Colombia de 1906]]. |---- | || 9,0 || 240&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu y tsunami de Xapón de 2011|Terremotu de Xapón de 2011]]. |----- | || 9,1 || 260&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu del océanu Índicu de 2004]] ([[Sumatra]], [[Indonesia]]). |----- | || 9,2 || 260&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu d'Alaska de 1964|Terremotu de Anchorage de 1964]] ([[Alaska]], [[Estaos Xuníos]]). |----- | || 9,5 || 290&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Valdivia de 1960]] ([[Chile]]). |----- | || 10,0 || 630&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | Envaloráu pal choque d'un [[meteoritu]] predresu de 2&nbsp;[[km]] de diámetru qu'impacte a 25&nbsp;[[km/s]] (90&nbsp;000&nbsp;[[km/h]]). |----- | || 12,0 || 10¹²&nbsp;t<br/ >10⁶&nbsp;[[Megatón|megatones]]<br />1&nbsp;teratón | Quebra de la [[planeta tierra|Tierra]] pel centru.<br />Cantidá d'[[enerxía solar]] recibida diariamente na [[Tierra]]. |----- | || 13,0 || 10⁸&nbsp;[[Megatón|megatones]]<br />100&nbsp;teratones | Impautu na [[península de Yucatán]] que causó'l [[cráter de Chicxulub]] hai 65 millones d'años. |----- | || 25,0 || 1.200,000 trillones de bombes atómiques d'Hiroshima | Impacto de [[Theia (planeta)|Theia]] fai 4&nbsp;530 millones d'años. Nun hai llugar precisu del impautu debíu al tamañu del [[planetoide]].<ref name="Bralower">{{Cita publicación |autor = Bralower, Timothy J. |autor2 = Charles K. Paull |autor3 = R. Mark Leckie |títulu = The Cretaceous-Tertiary boundary cóctel: Chicxulub impact triggers margin collapse and extensive sediment gravity flows |url = http://www.geosc.psu.edu/people/faculty/personalpages/tbralower/Braloweretal1998.pdf |doi = 10.1130/0091-7613(1998)026<0331:TCTBCC>2.3.CO;2 |issn = 0091-7613 |añu = 1998 |volume = 26 |páxines = 331–334 |publicación = Geology |fechaaccesu = {{fecha|28|12|2015}} |idioma = {{enllace idioma|inglés}} |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071128093102/http://www.geosc.psu.edu/people/faculty/personalpages/tbralower/Braloweretal1998.pdf |fechaarchivu = 28 de payares de 2007 }}</ref><ref name="Klaus">{{Cita publicación | doi = 10.1130/0091-7613(2000)28<319:IMWATK>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | añu = 2000 | volume = 28 | páxines = 319–322 | títulu = Impact-induced mass wasting at the K-T boundary: Blake Nose, western North Atlantic | autor = Klaus, Adam | autor2 = Richard D. Norris | autor3 = Dick Kroon | autor4 = Jan Smit | publicación = Geology |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |idioma=inglés }}</ref><ref name="Busby">{{Cita publicación | doi = 10.1130/0091-7613(2002)030<0687:CLACST>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | añu = 2002 | volume = 30 | páxines = 687–690 | títulu = Coastal landsliding and catastrophic sedimentation triggered by Cretaceous-Tertiary bolide impact: A Pacific margin example? | autor = Busby, Cathy J. | autor2 = Grant Yip | autor3 = Lars Blikra | autor4 = Paul Renne |publicación = Geology |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |idioma=inglés }}</ref><ref name="Simms">{{Cita publicación | doi = 10.1130/0091-7613(2003)031<0557:UESFTL>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | añu = 2003 | volume = 31 | páxines = 557–560 | títulu = Uniquely extensive seismite from the latest Triassic of the United Kingdom: Evidence for bolide impact? | autor = Simms, Michael J. | publicación = Geology |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |autor = Simkin, Tom |autor2 = Robert I. Tilling |autor3 = Peter R. Vogt |autor4 = Stephen H. Kirby |autor5 = Paul Kimberly |autor6 = David B. Stewart |títulu = This dynamic planet. World map of volcanoes, earthquakes, impact craters, and plate tectonics. Inset VI. Impacting extraterrestrials scar planetary surfaces |url = http://mineralsciences.si.edu/tdpmap/pdfs/impact.pdf |añu = 2006 |editorial = U.S. Geological Survey |fechaaccesu = 3 de setiembre de 2009 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100120004421/http://mineralsciences.si.edu/tdpmap/pdfs/impact.pdf |fechaarchivu = 20 de xineru de 2010 }}</ref> | |----- | || 32,0 || 1,5×10⁴³ t | Estallíu de rayu gamma de la [[Magnetar]] [[SGR 1806-20]], rexistráu'l 27 d'avientu de 2004.<br/ >Terremotu similar a los de la superficie solar. |} == Usu de les unidaes nos medios de comunicación == Nos medios de comunicación, n'España y n'Iberoamérica, ye corriente la combinación de los términos propios de la midida de magnitú (enerxía) ya intensidá (efeutos), ya inclusive confundir dambos conceutos. Puede oyese que «el terremotu foi de 3,7 graos», emplegando'l términu ''grau'' pa espresar la magnitú, cuando esa unidá o términu ye mesma de la midida d'[[Escala de Mercalli|intensidaes]] na escala de Mercalli, na que nun esisten valores decimales. Otra manera que tamién s'usa pa resolver en falsu esta forma d'indicar la importancia del terremotu ye publicar que'l terremotu tuvo «una magnitú de 3,7 graos»,<ref>{{cita web |url=http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/01/10/andalucia/1357850392_226608.html |títulu=Una contorna de Xaén sufre 1.200 seísmos dende ochobre |fechaaccesu=25 de febreru de 2013 |autor=[[El País]] }}</ref>que resulta igualmente confusa, pos vien ser como dicir que «el corredor de maratón percorrió una distancia de 2 hores y 15 minutos». Tendríen De evitase estes formes, diciendo que «el terremotu tuvo una magnitú de 3,7», o algamó los 3,7 na escala de Richter, anque esta segunda espresión nun ye del tou correuta, pos dende va dalgún tiempu la magnitú de los terremotos midir cola [[escala de magnitú pel momento]], coincidente cola escala de Richter solamente nos terremotos de magnitú inferior a 6.9.<ref>{{cita web |url=http://www.geolsoc.org.uk/en/Geoscientist/Archive/2007%20Issues/June%202007/Off%20the%20Scale |títulu=Off the Scale! |fechaaccesu=25 de febreru de 2013 |autor=Ted Nield. [http://www.geolsoc.org.uk/ The Geological Society of London] }}</ref> == Ver tamién == * [[Terremotu]] * [[Escala de Mercalli|Escala sismolóxica de Mercalli]] * [[Escala sismolóxica de magnitú pel momentu]] * [[Llei de Gutenberg-Richter]] * [[Escala Medvédev-Sponheuer-Kárník]] * [[Escala macrosísmica europea]] (EMS-98) * [[Inxeniería sísmica]] * [[Sismoloxía]] * [[Grandes terremotos del mundu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.iris.edu/seismon/ Monitor Sísmicu en tiempu Real] en Incorporated Research Institutions for Seismology (IRIS) * [http://earthquake.usgs.gov/earthquakes Catálogu sísmicu] del US Geological Survey {{Tradubot|Escala sismológica de Richter}} [[Categoría:Escales sismolóxiques]] [[Categoría:Escales logarítmiques]] e889yec29imxsq6vwk4g8mtjwmwvb7m 4502789 4502788 2026-07-05T17:44:09Z Cardoso 182 4502789 wikitext text/x-wiki {{Ficha xenérica}} [[Ficheru:ondas sísmicas s p.svg|thumb|Como s'amuesa nesta reproducción d'un [[sismograma]], les [[onda sísmica|ondes '''P''']] rexístrense primero que les ondes '''S''': el [[tiempu]] trescurríu ente dambos intres ye '''Δt'''. Esti valor y el de l'amplitú máxima ('''A''') de les ondes '''S''', dexáron-y a [[Charles Francis Richter]] calcular la magnitú d'un terremotu.]] La '''escala sismolóxica de Richter''', tamién conocida como '''escala de magnitú llocal''' ('''''M''_L'''), ye una [[escala logarítmica]] arbitraria qu'asigna un númberu pa cuantificar la enerxía que llibera un [[terremotu]], denominada asina n'honor del [[sismólogu]] norteamericanu [[Charles Francis Richter]]. La [[sismoloxía]] mundial usa esta escala pa determinar les fuercies de seísmos d'una magnitú ente 2,0 y 6,9 y de 0 a 400 quilómetros de fondura. Anque los medios de comunicación suelen confundir les escales, pa referise a eventos telúricos actuales considérase incorreutu dicir qu'un seísmu «foi de magnitú mayor de 7,0 na escala de Richter», pos los seísmos con magnitú superior a 6,9 mídense dende 1978 cola [[escala sismolóxica de magnitú de momentu]], que discrimina meyor nos valores estremos. == Desarrollu == Foi desenvuelta por [[Charles Francis Richter]] cola collaboración de [[Beno Gutenberg]] en [[1935]], dambos investigadores del [[Institutu de Teunoloxía de California]], col propósitu orixinal de dixebrar el gran númberu de terremotos pequeños de los menos frecuentes terremotos mayores reparaos en California nel so tiempu. La escala foi desenvuelta pa estudiar namái aquellos terremotos asocedíos dientro d'un área particular del sur de California que los sos sismogramas fueren recoyíos puramente pol [[sismómetro]] de torsión de [[Wood-Anderson]]. Richter reportó primeramente valores con una precisión d'un cuartu d'unidá, sicasí, usó númberos decimales más tarde. {{ecuación| <math>M = \log A + 3 \log (8 \Delta t) - 2.92 = \log_{10} \left({A\cdot\Delta t^3 \over 1.62}\right) \,\!</math> ||left}} onde: :<math>A\,</math> = amplitú de les ondes en [[milímetru|milímetros]], tomada direutamente nel [[sismograma]]. :<math>\Delta t\,</math> = tiempu en [[segundu|segundos]] dende l'entamu de les ondes '''P''' (Primaries) al de les ondes '''S''' (Secundaries). :<math>M\,</math> = magnitú arbitraria pero constante a terremotos que lliberen la mesma cantidá d'enerxía. L'usu del [[llogaritmu]] na escala ye pa reflexar la [[enerxía]] que s'esprende nun terremotu. El llogaritmu incorporáu a la escala fai que los valores asignaos a cada nivel aumenten de forma logarítmica, y non de forma llinial. Richter tomó la idea del usu de llogaritmos na [[magnitú aparente|escala de magnitú estelar]], usada na [[astronomía]] pa describir el rellumu de les [[estrella|estrelles]] y d'otros oxetos celestes. Richter arbitrariamente escoyó un temblón de magnitú 0 pa describir un terremotu que produciría un desplazamientu horizontal máximu de 1&nbsp;μm nun sismograma trazáu por un sismómetro de torsión Wood-Anderson alcontráu a 100&nbsp;km de distancia del [[epicentru]]. Esta decisión tuvo la intención de prevenir la asignación de magnitúes negatives. Sicasí, la escala de Richter nun tenía llende máxima o mínimu, y anguaño habiendo sismógrafos modernos más sensibles, estos comúnmente detecten movimientos con magnitúes negatives. Por cuenta de les llimitaciones del sismómetro de torsión Wood-Anderson usáu pa desenvolver la escala, la magnitú orixinal ''M''_L nun puede ser calculada pa temblones mayores a 6,8. Dellos investigadores propunxeron estensiones a la escala de magnitú llocal, siendo les más populares la magnitú d'ondes superficiales ''M''_S y la [[magnitú de les ondes de cuerpu]] ''M''_b. == Problemes de la escala sismolóxica de Richter == El mayor problema cola magnitú llocal ''M''_L o de Richter anicia en que ye difícil rellacionala coles carauterístiques físiques del orixe del terremotu. Amás, esiste un efeutu de saturación pa magnitúes cercanes a 8,3-8,5, por cuenta de la [[Llei de Gutenberg-Richter|llei de Gutenberg-Richter del escalamiento del espectru sísmicu]] que provoca que los métodos tradicionales de magnitúes (''M''_L, ''M''_b, ''M''_S) produzan estimaciones de magnitúes similares pa temblones que claramente son d'intensidá distinta. A entamos del [[sieglu XXI]], la mayoría de los sismólogos consideró obsoletas les escales de magnitúes tradicionales, siendo estes reemplazaes por una midida físicamente más significativa llamada [[Escala sismolóxica de magnitú pel momento|momentu sísmicu]], que ye más fayadizu pa rellacionar los parámetros físicos, como la dimensión de la [[rotura sísmica]] y la enerxía lliberada pol terremotu. En [[1979]], los sismólogos [[Thomas C. Hanks]] y [[Hiroo Kanamori]], investigadores del [[Institutu de Teunoloxía de California]], propunxeron la [[escala sismolóxica de magnitú pel momento]] (''M''_W), que aprove una forma d'espresar momentos sísmicos que puede ser rellacionada aproximao a les midíes tradicionales de magnitúes sísmiques.<ref name="Hanks1979">{{cita publicación |autor = Hanks TC, Kanamori H |títulu = A moment magnitude scale |revista = [[Journal of Geophysical Research]] |volume = 84 |númberu = B5 |añu = 1979 |páxines = 2348-2350 |url = http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr79d.pdf |idioma = inglés |fechaaccesu = 14 de xineru de 2009 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100821063413/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr79d.pdf |fechaarchivu = 21 d'agostu de 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821063413/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr79d.pdf |archivedate = 2010-08-21 }}</ref> == Tabla de magnitúes == La mayor lliberación d'enerxía que pudo ser midida foi mientres el [[Terremotu de Valdivia de 1960|terremotu asocedíu na ciudá de Valdivia (Chile)]], el [[22 de mayu]] de [[1960]], que algamó una magnitú pel momento (''M''_W) de 9,5. De siguío descríbense los efeutos típicos de los seísmos de diverses magnitúes, cerca del epicentru. Los valores son envaloraos y tienen de tomase con estremu procuru, una y bones la intensidá y los efeutos na tierra non solo van depender de la magnitú del seísmu, sinón tamién de la distancia del epicentru, la fondura, el focu del epicentru y les condiciones xeolóxiques (dellos terrenes pueden amplificar les señales sísmiques).<ref name="USGS2009">{{cita web |autor = Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos |enllaceautor = Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos |títulu = FAQ - Measuring Earthquakes |url = http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=2 |fecha = {{fecha|18|02|2009}} |editorial = O. S. Geological Survey |isbn = |ubicación = |idioma = {{enllace idioma|inglés}} |fechaaccesu = {{fecha|29|12|2015}} |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20060615014840/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=2 |fechaarchivu = 15 de xunu de 2006 }}</ref> === Efeutos típicos de los seísmos de diverses magnitúes === {| {{tablaguapa}} !Magnitú (''M''_W=Mayores de 6,9 <br /> ''M''_L=De 2,0 a 6,9) !Descripción !Efeutos d'un seísmu !Frecuencia d'escurrimientu |- |Menos de 2,0 |Micro |Los microsismos nun son perceptibles. |Alredor de 8000 per día |- |2,0-2,9 |rowspan="2"|Menor |Xeneralmente nun son perceptibles. |Alredor de 1000 per día |- |3,0-3,9 |Perceptibles de cutiu, pero escasamente provoquen daños. |49&nbsp;000 per añu. |- |4,0-4,9 |Llixeru |Movimientu d'oxetos nes habitaciones que xenera ruíu. Seísmu significativu pero con dañu pocu probable. |6&nbsp;200 per añu. |- |5,0-5,9 |Moderáu |Puede causar daños mayores n'edificaciones débiles o mal construyíes. N'edificaciones bien diseñaes los daños son leves. |800 per añu. |- |6,0-6,9 |Fuerte |Pueden llegar a destruyir árees poblaes, n'hasta unos 160 quilómetros a la redonda. |120 per añu. |- |7,0-7,9 |Mayor |Puede causar serios daños n'estenses zones. |18 per añu. |- |8,0-8,9 |rowspan="2"|Cataclismu |Puede causar graves daños en zones de dellos cientos de quilómetros. |1-3 per añu. |- |9,0-9,9 |Devastadores en zones de dellos miles de quilómetros.<br /> |1-2 en 20 años. |- |10,0+ |Llexendariu o apocalíptico |Nunca rexistráu.<br /> |Na historia de la humanidá (y desque se tienen rexistros históricos de los seísmos) nunca asocedió un seísmu d'esta magnitú. |} === Escala equivalente a la enerxía lliberada === De siguío amuésase una tabla coles magnitúes de la escala y el so equivalente n'enerxía lliberada. {| {{tablaguapa}} border="1" |- bgcolor="#DDD" align="center" style="font-size:110%" ! width="75px" | Magnitú<br />Richter <br />(<math>M_L</math> o <math>M_S</math>) ! width="75px" | Magnitú<br />pel momento ! width="120px" | Equivalencia de<br />la enerxía [[Trinitrotoluenu|TNT]] ! Referencies |----- | –1,5 || ||1 [[Gramu|g]] | Frayatu d'una roca nuna mesa de llaboratoriu. |----- | 1,0 || || 170&nbsp;g | Pequeña esplosión nun sitiu de construcción. |----- | 1,5 || || 910&nbsp;g | Bomba convencional de la [[Segunda Guerra Mundial]]. |----- | 2,0 || || 6&nbsp;[[Quilogramu|kg]] || Esplosión d'un tanque de gas butanu. |----- | 2,2 || || 10&nbsp;kg || Dalgunos de los seísmos diarios na [[Falla de San Andrés]]. |----- | 2,5 || || 29&nbsp;kg | [[Blitz|Bombardéu a la ciudá de Londres]]. |----- | 2,7 || || 64&nbsp;kg || |----- | 3,0 || || 181&nbsp;kg || Esplosión d'una planta de gas.<br />Seísmos qu'asoceden diariamente al interior de la [[Rexón de Tarapacá]] en [[Chile]], xeneralmente nun son sensibles pola so magnitú. |----- | 3,5 || || 455 kg || Esplosión d'una [[Mina (minería)|mina]]. |----- | 4,0 || || 6&nbsp;[[Tonelada|t]]|| [[Bomba atómica]] de baxa potencia.<br />Seísmos qu'asoceden diariamente na zona fronteriza de [[Chile]]-[[Arxentina]] ([[Rexón d'Antofagasta]]-[[Provincia de Jujuy]]-[[Provincia de Salta]]) a gran fondura y polo xeneral nun son sensibles. |----- | 5,0 || || 199&nbsp;t | Terremotu d'[[Albolote]] de 1956 ([[Provincia de Granada|Granada]], [[España]]).<br />[[Terremotu de Berja de 1993]] ([[Provincia d'Almería|Almería]], [[España]]).<br />[[Terremotu de Lorca de 2011]] ([[Rexón de Murcia|Murcia]], [[España]]).<br />[[25 d'avientu de 2017]]([[cerca d'Acapulco, Guerrero]], [[Méxicu]]) |- |5,1 | | |Terremotu provocáu por una [[Prueba nuclear de Corea del Norte de xineru de 2016|prueba nuclear de Corea del Norte de xineru del 2016]]. |- |5,3 | | |Terremotu provocáu por una [[prueba nuclear de Corea del Norte de setiembre de 2016]]. |----- | 5,5 || || 500&nbsp;t | [[Terremotu d'El Calvariu de 2008|Terremotu d'El Calvariu]] ([[Colombia]]) de [[2008]].<br />[[Terremotu de Popayán de 1983|Terremotu de Popayán]] [[1983]] ([[Colombia]]).<br />[[Terremotu del Ríu de la Plata de 1888]] ([[Buenos Aires]], [[Arxentina]] - [[Uruguái]]). |---- | 6,0 || || 1&nbsp;270&nbsp;t | [[Terremotu de Double Spring Flat]] de [[1994]] ([[Nevada]], [[Estaos Xuníos]]). |----- | 6,2 || || | [[Terremotu de Costa Rica de 2009]].<br />[[Terremotu de Morón de 2009|Terremotu del Estáu de Carabobo de 2009]] ([[Venezuela]]).<br />[[Terremotu de Managua de 1972]] ([[Nicaragua]]).<br />[[Terremotu de la Exa Cafetera de 1999]] ([[Colombia]]). |----- | 6,3 || || | [[Terremotu de mar de Alborán de 2016]] ([[Melilla (España)|Melilla]], [[España]]).<br />Terremotu [[Amatrice]] ([[Lazio|Lazio, Italia]]). |----- | 6,4 || || | [[Terremotu de Salta de 2010]] ([[Arxentina]]).<br />[[Terremotu de Taiwán de 2018]]. |----- | 6,5 || || 31&nbsp;550&nbsp;t | [[Terremotu de Northridge de 1994]] ([[California]], [[Estaos Xuníos]]).<br />[[Terremotu de Guerrero de 2011]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de la mariña de Tarapacá de 2009]] ([[Iquique]], [[Chile]]). |----- | 6,6 || || 50&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Colombia de 2015|Terremotu de Los Santos de 2015]] ([[Los Santos (Santander)|Los Santos SD]], [[Colombia]]). |----- | 6,7 || || | [[Terremotu de L'Aquila de 2009]] ([[Italia]]).<br />[[Terremotu de Perú de 2011]] ([[Departamentu de Loreto|Loreto, Perú]]).<br />[[Terremotu de Veracruz de 2011]] ([[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Tecpan]] de [[2014]] ([[Estáu de Guerrero|Guerrero]], [[Méxicu]]). |----- | 6,8 || || | [[Terremotu de Bolivia de 1998]] ([[Aiquile]], [[Bolivia]]). |----- | 6,9 || || | [[Terremotu de Loma Prieta]] de [[1989]] ([[San Francisco (California)|San Francisco]], [[Estaos Xuníos]]).<br />[[Gran terremotu de Hanshin-Awaji|Terremotu de Hanshin-Awaji]] de [[1995]] ([[Kobe]], [[Xapón]]).<br />[[Terremotu de zona pacífica]] en [[Colombia]] (Departamentos de [[Nariño (Colombia)|Nariño]], [[Valle del Cauca]] y [[Cauca (Colombia)|Cauca]]) de [[2013]].<br />[[Terremotu de Guatemala de 2017]]. |----- | || 7,0 || 199&nbsp;000&nbsp;t || [[Terremotu de Cariaco de 1997]] ([[Venezuela]]). |----- [[Terremotu de Constitución de 2010]] (Chile).<br />[[Terremotu de Puertu Príncipe de 2010]] (Haití).<br />[[Terremotos d'El Salvador de 2001]].<br />[[Terremotu de Tehuacán de 1999]] (Méxicu). |----- | || 7,1 || | Terremotu de [[Rexón del Bíu-Bíu|Biobío]]-[[Rexón de la Araucanía|Araucanía]] de [[2010]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu de Punitaqui de 1997]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu d'Alaska de 2016]].<br />[[Terremotu de Puebla de 2017]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu del sur de Perú de 2018]]. |----- | || 7,2 || 250&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Spitak 1988]] ([[Armenia]]).<br />[[Terremotu de Baxa California de 2010]] ([[Mexicali]], [[Baxa California]]).<br />[[Terremotu d'Ecuador de 2010]] (180 quilómetros d'[[Ambato]]).<br />[[Terremotu de Guerrero de 2014]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu d'Oaxaca de 2018]] ([[Méxicu]]). |----- | || 7,3 || | [[Terremotu de Veracruz de 1973]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu d'Hondures de 2009]].<br />[[Terremotu de Xinjiang de 2014]] ([[República Popular China|China]]).<br />[[Terremotu de Kermanshah de 2017]] ([[Irán]]). |----- | || 7,4 || 550&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de La Ligua de 1965]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu de Guatemala de 2012]].<br />[[Terremotos de Guerrero-Oaxaca de 2012]] ([[Oaxaca]], [[Méxicu]]). |----- | || 7,5 || 750&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Caucete 1977]] ([[San Juan (ciudá)|San Juan]], [[Arxentina]]).<br />[[Terremotu d'Oaxaca de 1999]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Guatemala de 1976]].<br />[[Terremotu de Iquique de 2014#Réplica|Réplica del Terremotu de Iquique de 2014]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu d'Afganistán de 2015]]. |----- | || 7,6 || | [[Terremotu de Colima de 2003]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Costa Rica de 2012]].<br />[[Terremotu de Chiloé de 2016|Terremotu de la Isla De Chiloé de 2016]] ([[Chile]]). |----- | || 7,7 || | [[Terremotu de Limón de 1991]] ([[Limón (Panamá)|Limón]], [[Costa Rica]] y [[Bocas del Toro (ciudá)|Bocas del Toro]], [[Panamá]]).<br />[[Terremotu de Orizaba de 1937]] ([[Veracruz de Ignacio de la Llave|Veracruz]], [[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Tocopilla de 2007]] ([[Tocopilla]], [[Chile]]).<br />[[Terremotu de Méxicu de 1957]] ([[Méxicu]]).<br />[[Terremotu de Iquique de 2014#Seísmu del 2 d'abril|Réplica del Terremotu de Iquique de 2014]] ([[Chile]]). |----- | || 7,8 || 1&nbsp;250&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de San Juan de 1944]] ([[San Juan (ciudá)|San Juan]], [[Arxentina]]).<br />[[Terremotu de Sichuan de 2008]] ([[República Popular China|China]]).<br />[[Terremotu de Tarapacá de 2005]] ([[Iquique]], [[Chile]]).<br />[[Terremotu de Nepal d'abril de 2015]].<br />[[Terremotu d'Ecuador de 2016]] ([[Manta (Ecuador)|Manta]], [[Esmeraldas (Ecuador)|Esmeraldas]], [[Ecuador]]).<br />[[Terremotu de Christchurch de 2010|Terremotu de Christchurch]] de [[2016]] ([[Nueva Zelanda]]).<br />[[Terremotu de Sumatra de 2016]]. |----- | || 7,9 || 5&nbsp;850&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Áncash de 1970]] ([[Perú]]). |----- | || 8,0 || 10&nbsp;120&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Perú de 2007]] ([[Pisco (ciudá)|Pisco]], [[Perú]]).<br />[[Terremotu de Algarrobo de 1985]] ([[Chile]]). |----- | || 8,1 || 16&nbsp;460&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Méxicu de 1985]] ([[Michoacán]], [[Méxicu]]). |----- | || 8,2 || | [[Terremotu de Chiapas de 2017]] ([[Méxicu]]). <br /> [[Terremotu de Arica y Iquique de 2014]] ([[Chile]]) <br /> [[Terremotu de Valparaíso de 1906]] ([[Chile]]). |----- | || 8,3 || 50&nbsp;190&nbsp;000&nbsp;t | [[Bomba del Zar]].<br />[[Terremotu de Guatemala de 1942]]. |----- | || 8,4 || 50&nbsp;190&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Coquimbo de 2015]] ([[Chile]]). |----- | || 8,5|| 119&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Sumatra de 2007]].<br />[[Terremotu del sur de Perú de 2001]] ([[Arequipa]], [[Perú]]).<br />[[Terremotu de Valdivia de 1875]] ([[Chile]]). |----- | || 8,6|| 119&nbsp;500&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de San Juan de 1894]] ([[San Juan (ciudá)|San Juan]], [[Arxentina]]).<br />[[Terremotu n'Indonesia de 2012|Terremotu de Sumatra de 2012]].<br />[[Terremotu de Vallenar de 1922]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu de San Francisco de 1906]] ([[Estaos Xuníos]]).<br />[[Terremotu de Nueva España de 1787]] ([[Méxicu]]) |----- | || 8,7 || | [[Terremotu de Valparaíso de 1730]] ([[Chile]]). |---- | || 8,8 || 210&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Chile de 2010|Terremotu de Cobquecura de 2010]] ([[Chile]]).<br />[[Terremotu d'Ecuador y Colombia de 1906]]. |---- | || 9,0 || 240&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu y tsunami de Xapón de 2011|Terremotu de Xapón de 2011]]. |----- | || 9,1 || 260&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu del océanu Índicu de 2004]] ([[Sumatra]], [[Indonesia]]). |----- | || 9,2 || 260&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu d'Alaska de 1964|Terremotu de Anchorage de 1964]] ([[Alaska]], [[Estaos Xuníos]]). |----- | || 9,5 || 290&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | [[Terremotu de Valdivia de 1960]] ([[Chile]]). |----- | || 10,0 || 630&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;t | Envaloráu pal choque d'un [[meteoritu]] predresu de 2&nbsp;[[km]] de diámetru qu'impacte a 25&nbsp;[[km/s]] (90&nbsp;000&nbsp;[[km/h]]). |----- | || 12,0 || 10¹²&nbsp;t<br/ >10⁶&nbsp;[[Megatón|megatones]]<br />1&nbsp;teratón | Quebra de la [[planeta tierra|Tierra]] pel centru.<br />Cantidá d'[[enerxía solar]] recibida diariamente na [[Tierra]]. |----- | || 13,0 || 10⁸&nbsp;[[Megatón|megatones]]<br />100&nbsp;teratones | Impautu na [[península de Yucatán]] que causó'l [[cráter de Chicxulub]] hai 65 millones d'años. |----- | || 25,0 || 1.200,000 trillones de bombes atómiques d'Hiroshima | Impacto de [[Theia (planeta)|Theia]] fai 4&nbsp;530 millones d'años. Nun hai llugar precisu del impautu debíu al tamañu del [[planetoide]].<ref name="Bralower">{{Cita publicación |autor = Bralower, Timothy J. |autor2 = Charles K. Paull |autor3 = R. Mark Leckie |títulu = The Cretaceous-Tertiary boundary cóctel: Chicxulub impact triggers margin collapse and extensive sediment gravity flows |url = http://www.geosc.psu.edu/people/faculty/personalpages/tbralower/Braloweretal1998.pdf |doi = 10.1130/0091-7613(1998)026<0331:TCTBCC>2.3.CO;2 |issn = 0091-7613 |añu = 1998 |volume = 26 |páxines = 331–334 |publicación = Geology |fechaaccesu = {{fecha|28|12|2015}} |idioma = {{enllace idioma|inglés}} |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20071128093102/http://www.geosc.psu.edu/people/faculty/personalpages/tbralower/Braloweretal1998.pdf |fechaarchivu = 28 de payares de 2007 }}</ref><ref name="Klaus">{{Cita publicación | doi = 10.1130/0091-7613(2000)28<319:IMWATK>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | añu = 2000 | volume = 28 | páxines = 319–322 | títulu = Impact-induced mass wasting at the K-T boundary: Blake Nose, western North Atlantic | autor = Klaus, Adam | autor2 = Richard D. Norris | autor3 = Dick Kroon | autor4 = Jan Smit | publicación = Geology |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |idioma=inglés }}</ref><ref name="Busby">{{Cita publicación | doi = 10.1130/0091-7613(2002)030<0687:CLACST>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | añu = 2002 | volume = 30 | páxines = 687–690 | títulu = Coastal landsliding and catastrophic sedimentation triggered by Cretaceous-Tertiary bolide impact: A Pacific margin example? | autor = Busby, Cathy J. | autor2 = Grant Yip | autor3 = Lars Blikra | autor4 = Paul Renne |publicación = Geology |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |idioma=inglés }}</ref><ref name="Simms">{{Cita publicación | doi = 10.1130/0091-7613(2003)031<0557:UESFTL>2.0.CO;2 | issn = 0091-7613 | añu = 2003 | volume = 31 | páxines = 557–560 | títulu = Uniquely extensive seismite from the latest Triassic of the United Kingdom: Evidence for bolide impact? | autor = Simms, Michael J. | publicación = Geology |fechaaccesu=3 de setiembre de 2009 |idioma=inglés }}</ref><ref>{{cita web |autor = Simkin, Tom |autor2 = Robert I. Tilling |autor3 = Peter R. Vogt |autor4 = Stephen H. Kirby |autor5 = Paul Kimberly |autor6 = David B. Stewart |títulu = This dynamic planet. World map of volcanoes, earthquakes, impact craters, and plate tectonics. Inset VI. Impacting extraterrestrials scar planetary surfaces |url = http://mineralsciences.si.edu/tdpmap/pdfs/impact.pdf |añu = 2006 |editorial = U.S. Geological Survey |fechaaccesu = 3 de setiembre de 2009 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20100120004421/http://mineralsciences.si.edu/tdpmap/pdfs/impact.pdf |fechaarchivu = 20 de xineru de 2010 }}</ref> | |----- | || 32,0 || 1,5×10⁴³ t | Estallíu de rayu gamma de la [[Magnetar]] [[SGR 1806-20]], rexistráu'l 27 d'avientu de 2004.<br/ >Terremotu similar a los de la superficie solar. |} == Usu de les unidaes nos medios de comunicación == Nos medios de comunicación, n'España y n'Iberoamérica, ye corriente la combinación de los términos propios de la midida de magnitú (enerxía) ya intensidá (efeutos), ya inclusive confundir dambos conceutos. Puede oyese que «el terremotu foi de 3,7 graos», emplegando'l términu ''grau'' pa espresar la magnitú, cuando esa unidá o términu ye mesma de la midida d'[[Escala de Mercalli|intensidaes]] na escala de Mercalli, na que nun esisten valores decimales. Otra manera que tamién s'usa pa resolver en falsu esta forma d'indicar la importancia del terremotu ye publicar que'l terremotu tuvo «una magnitú de 3,7 graos»,<ref>{{cita web |url=http://ccaa.elpais.com/ccaa/2013/01/10/andalucia/1357850392_226608.html |títulu=Una contorna de Xaén sufre 1.200 seísmos dende ochobre |fechaaccesu=25 de febreru de 2013 |autor=[[El País]] }}</ref>que resulta igualmente confusa, pos vien ser como dicir que «el corredor de maratón percorrió una distancia de 2 hores y 15 minutos». Tendríen De evitase estes formes, diciendo que «el terremotu tuvo una magnitú de 3,7», o algamó los 3,7 na escala de Richter, anque esta segunda espresión nun ye del tou correuta, pos dende va dalgún tiempu la magnitú de los terremotos mídese cola escala de magnitú de momentu, coincidente cola escala de Richter solamente nos terremotos de magnitú inferior a 6.9.<ref>{{cita web |url=http://www.geolsoc.org.uk/en/Geoscientist/Archive/2007%20Issues/June%202007/Off%20the%20Scale |títulu=Off the Scale! |fechaaccesu=25 de febreru de 2013 |autor=Ted Nield. [http://www.geolsoc.org.uk/ The Geological Society of London] }}</ref> == Ver tamién == * [[Terremotu]] * [[Escala de Mercalli|Escala sismolóxica de Mercalli]] * [[Escala sismolóxica de magnitú de momentu]] * [[Llei de Gutenberg-Richter]] * [[Escala Medvédev-Sponheuer-Kárník]] * [[Escala macrosísmica europea]] (EMS-98) * [[Inxeniería sísmica]] * [[Sismoloxía]] * [[Grandes terremotos del mundu]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.iris.edu/seismon/ Monitor Sísmicu en tiempu Real] en Incorporated Research Institutions for Seismology (IRIS) * [http://earthquake.usgs.gov/earthquakes Catálogu sísmicu] del US Geological Survey {{Tradubot|Escala sismológica de Richter}} [[Categoría:Escales sismolóxiques]] [[Categoría:Escales logarítmiques]] rrp8480cr50m5cbv0qy5bzjvkmco0ox 0 140924 4502840 4247131 2026-07-06T03:07:12Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502840 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ranbir Kapoor''' {{nym}} ye un de los actor de [[Bollywood]] y cantante indiu. Ye fíu del actor indiu [[Rishi Kapoor]] y nietu del [[cineasta]] [[Raj Kapoor]]. Miembru de la famosa [[Familia Kapoor]] Debutó en ''[[Saawariya]]'' (2007) de [[Sanjay Leela Bhansali]] y tuvo exítos de taquilla con ''Wake Up Sid'', ''Ajab Prem Ki Ghazab Kahani'' y ''Bachna Ae Haseeno''. Ganóse los aponderamientos de la crítica por ''Rajneeti'' y ''Rocket Singh''. ''Rajneeti'' ye la segunda película más taquillera del añu 2010.<ref>{{Cita web |url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU= |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131021202725/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=312&catName=TGlmZXRpbWU= |fechaarchivu=2013-10-21 }}</ref> Nel 2018 dióse-y la gran oportunidá de protagonizar película "Sanju" que ser basada na biografía d'un gran actor de la India. == Filmografía == {| {{tablaguapa}} |+Key | style="background:#ffc;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | Denotes films that have not yet been released |} {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Añu !style="background:#B0C4DE;" | Película !style="background:#B0C4DE;" | Papel ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- | 2007 | ''[[Saawariya]]'' | Raj | Ganador, Premiu Filmfare al Meyor Debú (Masculín) |- | 2008 | ''Bachna Ae Haseeno'' | Raj Sharma | Película de Romance |- | 2009 | ''Ajab Prem Ki Ghazab Kahani'' |Prem Shankar Sharma |Comedia Musical |- | 2009 | ''Wake Up Sid'' | Siddharth Mehra | Película de Romance |- |2010 | ''Rajneeti'' | Samar Pratap | Suspensu |- |2010 | ''Anjaana Anjaani'' | Akash |Comedia Romántica |- |2011 | ''Rockstar'' | Jordam |Drama |- |2012 | ''Barfi'' | Murphy "Barfi" Johnson | Premiu Filmfare al Meyor Actor |- |2013 | ''[[Bombay Talkies]]'' | Él mesma Apaición especial nel cantar "Apna Bombay Talkies" |- |2013 | ''Yeh Jawaani Hai Deewani'' | Kabir "Bunny" Thapar | Nomáu al Premiu Filmfare al Meyor Actor |- |2013 | ''Besharam'' | Babli | Tamién canta en playback el cantar "Love Ki Ghanti" |- |2014 | ''PK'' | Alien | Apaición especial |- |2015 | ''Roy'' | Roy |Drama |- |2015 | ''Bombay Velvet'' | Johnny Balraj | Suspensu/Drama |- |2015 | ''[[Tamasha]]'' | Vei |Protagonista con [[Deepika Padukone]] |- |2016 | ''Ae Dil Hai Mushkil'' | Ayan | Protagonista con [[Anushka Sharma]] |- |2017 |''Jagga Jasoos'' |Jagga |Protagonista con [[Katrina Kaif]] |- |2018 |''Sanju'' |[[Sanjay Dutt]] |Película basada na vida del actor [[Sanjay Dutt]] |- |TBA |! scope="row" style="background:#FFFFCC;"|''[[Brahmastra]]'' |TBA |Próxima película(con [[Alía Bhatt]]) |- |} == Premios == === [[Premios Filmfare]] === * 2008 - Premiu Filmfare al Meyor Debú (Masculín) - ''[[Saawariya]]'' * 2010 - Premiu Filmfare de los Críticos al Meyor Actuación (Actor) - ''[[Wake Up Sid]]'', ''[[Ajab Prem Ki Ghazab Kahani]]'' y ''[[Rocket Singh: Salesman of the Year]]'' === International Indian Film Academy Awards === * 2008 - [[IIFA Star Debú Award]] - ''[[Saawariya]]''<ref>{{cita web |autor=Bollywood Hungama News Network|títulu=Nominations for IIFA Awards 2010|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/05/08/6211/index.html|fecha=8 de mayu de 2010|editorial=[[Bollywood Hungama]]|fechaaccesu=13 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100511093925/http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/05/08/6211/index.html|fechaarchivu=11 de mayu de 2010}}</ref> === Star Screen Awards === * 2008 - [[Star Screen Award for Most Promising Newcomer – Male]] - ''[[Saawariya]]'' * 2008 - Nokia Future of Entertainment Award === Zee Cine Awards === * 2008 - [[Zee Cine Award for Best Male Debú]] - ''[[Saawariya]]'' === Stardust Awards === * 2008 - [[Stardust Superstar of Tomorrow – Male]] - ''[[Saawariya]]'' * 2010 - [[Stardust Superstar of Tomorrow – Male]] - ''[[Wake Up Sid]]'' y ''[[Ajab Prem Ki Ghazab Kahani]]'' === Apsara Film & Television Producers Guild Awards === * 2008 - Best Male Debú - ''[[Saawariya]]'' * 2010 - Entertainer of the Year<ref>{{cita web |url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/01/08/5831/index.html|títulu=Winners of 5th Apsara Film & Television Producers Guild Awards|autor=Bollywood Hungama News Network|fecha=8 de xineru de 2010|editorial=''[[Bollywood Hungama]]''|fechaaccesu=8 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100111033724/http://www.bollywoodhungama.com/features/2010/01/08/5831/index.html|fechaarchivu=11 de xineru de 2010}}</ref> === Otros premios === * 2007 - Star's Sabsey Favourite Kaun Awards, Sabsey Favourite Naya Hero - ''[[Saawariya]]'' * 2007 - HT Café Film Awards, Best Newcomer Award (Male) - ''[[Saawariya]]'' * 2008 - Samsung Zoom Glam Awards, Glam Debutant (Male) - ''[[Saawariya]]''<ref>{{cita web |autor=[[Times News Network|TNN]]|títulu=Ranbir Kapoor:2008 Glam Debutant|fecha=15 de xineru de 2008|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Entertainment/India_Buzz/Ranbir_Kapoor2008_Glam_Debutant_/articleshow/2698050.cms|editorial=[[The Times of India]]|fechaaccesu=15 de xineru de 2008}}</ref> * 2008 - Bollywood People's Choice Awards, Best Male Debú - ''[[Saawariya]]''<ref>{{cita web|títulu=Planet Bollywood - People's Choice Awards|url=http://planetbollywood.com/Awards/results07.php|editorial=Planet Bollywood|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120219024052/http://planetbollywood.com/Awards/results07.php|fechaarchivu=2012-02-19}}</ref> * 2009 - L'home más sexy de la India - ''[[People]]''<ref>{{cita web |url=http://www.deccanherald.com/content/40359/direction-not-my-first-love.html|títulu=Direction not my first love says Shimit Amin|fecha=9 d'avientu de 2009|obra=Deccan Herald|fechaaccesu=8 de xineru de 2010}}</ref> * 2009 - Indian Television Awards, Best Entertainers Award (con [[Katrina Kaif]])<ref>{{cita web|url=http://www.entertainmentandshowbiz.com/katrina-kaif-and-ranbir-kapoor-together-at-award-function-2009120325110|títulu=Katrina Kaif and Ranbir kapoor together at award function!|fecha=3 d'avientu de 2009|obra=Entertainment & Showbiz|fechaaccesu=18 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091206031721/http://www.entertainmentandshowbiz.com/katrina-kaif-and-ranbir-kapoor-together-at-award-function-2009120325110|fechaarchivu=2009-12-06}}</ref> * 2010 - NDTV Indian of the Year Award, Male Entertainer of the Year<ref>{{cita web |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/new/ioy09/ioyhome09.aspx|títulu=NDTV presents Indian of the Year 2009|fecha=25 de febreru de 2010|obra=[[NDTV]]|fechaaccesu=25 de febreru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100227085646/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/new/ioy09/ioyhome09.aspx|fechaarchivu=27 de febreru de 2010}}</ref> * 2010 - FICCI Frames 2010 Excellence Awards, Entertainer of the Year<ref>{{cita web |autor=Vyavahare, Renuka|url=http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/News/SRK-Rahman-win-Global-Icon-honor/articleshow/5701073.cms|títulu=SRK, Rahman win Global Icon honor|fecha=19 de marzu de 2010|obra=[[Indiatimes]]|fechaaccesu=26 de marzu de 2010|urlarchivu=https://archive.today/20120703040331/http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/News/SRK-Rahman-win-Global-Icon-honor/articleshow/5701073.cms|fechaarchivu=3 de xunetu de 2012}}</ref> *2011 -iffa awards, best actor in rockstar *2012-iffa awards, best actor in Barfi! == Ver tamién == * [[La familia Kapoor]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} {{NF|1982||Kapoor, Ranbir}} {{Tradubot|Ranbir Kapoor}} [[Categoría:Actores y actrices de cine de la India]] [[Categoría:Cantantes de la India]] [[Categoría:Ganadores del premiu Filmfare]] [[Categoría:Persones de Mumbai]] lnr4thyygoks03tv1kl28cibebui1ec 0 141013 4502873 4500759 2026-07-06T08:27:50Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 5 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502873 wikitext text/x-wiki {{persona}} ''' José René Higuita Zapata ''' {{nym}} ye un ex-futbolista y entrenador [[Colombia|colombianu]] quien se desempeñaba como [[porteru|arqueru]]. Ye consideráu como unu de los meyores porteros na historia del fútbol. Anguaño ye l'entrenador de porteros d'[[Atlético Nacional]]. El so particular estilu de xuegu, de porteru xugador, na llinia de [[José Eusebio Soriano]], [[Hugo Gatti]] y la so peculiar personalidá, convertir nun ídolu nel so país mientres les décades de los ochenta y noventa. Foi escoyíu pola [[IFFHS]] como l'octavu meyor [[porteru|golero]] suramericanu del [[sieglu XX]] en [[2004]]. El coraxosu estilu de xuegu de Higuita foi fundamental pa un cambéu clave nes regles del fútbol, pos depués de la so actuación nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1990|Mundial d'Italia 1990]]; con ventureres y espectaculares xugaes per fora del área bien escasamente vistes en partíos de fútbol per parte del porteru y nunca antes vistes nel máximu eventu orbital de fútbol, llevaron a que nun congresu téunicu en Coverciano en 1990 empezar a falar del arqueru-líbero y llegóse a la conclusión que yera necesariu impulsar l'usu de los pies nos porteros. Esto determinó que la [[FIFA]] estableciera la norma pola que, si un futbolista devuelve al so compañeru porteru'l balón colos pies, ésti nun puede recibilo o tocalo coles manes, de lo contrario sanciónase un [[Tiru llibre (fútbol)|tiru llibre indireutu]], que tamién ye conocida como la ''Llei Higuita''.<ref>{{cita web |títulu=René Higuita, el líbero escorpión |url=http://footballcitizens.com/2015/01/22/rene-higuita-el-llibero-escorpion/ |editorial=[http://footballcitizens.com/ Football Citizens] |fecha=22 de xineru de 2015 |fechaaccesu=23 de xineru de 2015}}</ref><ref name="Que "></ref> Higuita ye reconocíu como unu de los meyores porteros de la historia del fútbol suramericano y una figura clave nel ascensu de Colombia dientro del panorama futbolísticu internacional, siendo parte d'una gran xeneración al llau de [[Carlos Valderrama]], [[Freddy Rincón]], [[Adolfo Valencia|Adolfo "el Tren" Valencia]], [[Faustino Asprilla]], [[Leonel Álvarez]], ente otros. Amás, ocupa'l quintu puestu nel escalafón de los porteros más goliadores na historia del fútbol (ocupó'l primer llugar per dellos años) con 41 tantos en xuegos oficiales,<ref>{{cita web |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/los-10-porteros-mas-goliadores-de-historia-galeria-457433 |títulu=Los 10 porteros más goliadores de la historia |fechaaccesu=8 de payares de 2013 |fecha=8 de payares de 2013 |editorial=L'Espectador.com }}</ref> por detrás de [[Rogério Ceni]], [[José Luis Chilavert]], [[Dimitar Ivankov]] y [[Jorge Campos (futbolista)|Jorge Campos]]. == Biografía == Nació en [[Castiella (Medellín)|Castiella]], un barriu de clase media-baxa de la ciudá de [[Medellín (Colombia)|Medellín]]. Fíu d'una madre soltera, María Dioselina Higuita, quien morrería pocos años dempués de la so nacencia, polo que'l pequeñu René foi criáu pola so güela Ana Felisa. La so infancia trescurrió metanes grandes dificultaes económiques, polo que trabayó como vendedor de periódicos y realizó diversos oficios pa ganase la vida. L'actual esposa de René Higuita llámase Magnolia y con ella tien dos fíos, Andrés y Pamela. Amás ye padre de Cindy Carolina, fía de la so primer esposa finada. Nel presente tamién ye un feliz güelu de dos neñes y un neñu. El so ingresu como porteru foi bien anecdóticu. Nun tornéu de la so escuela entamó un partíu nel que se diben a escoyer a los meyores xugadores pal [[Independiente Medellín]]; René yera'l goliador del equipu, pero mancóse'l porteru y nel so llugar poner a él, volviéndose dende entós el dueñu indiscutible del pórticu. == Trayeutoria == === Como Xugador === === Entamos === En [[1981]] foi parte de la Seleición d'[[Antioquia]] sub-16 dirixida por Luis Alfonso Marroquín, qu'a lo postrero saldría campeona de [[Colombia]]. Foi convocáu años dempués a la seleición nacional xuvenil sub-19, que participó nel Suramericanu de Paraguay en 1985, que esllumó pol so fútbol-espectáculu siendo l'empiezu de la nueva era del fútbol colombianu, y cola que clasificaría pal Mundial Xuvenil na Xunión Soviética d'esi mesmu añu. Sicasí, en dichu tornéu Higuita nun pudo xugar yá que tenía una mancadura na manzorga, aun así foi incluyíu na nómina que viaxó a representar a Colombia, asistió como suplente d'[[Eduardo Neñu]]; de casualidá, foi la única ocasión en que'l d'Antioquia yera l'emerxente del bogotanu, pos nes seleiciones de mayores asocedió dafechu al contrariu. === Millonarios === A nivel profesional la so carrera deportiva empecipiar en 1985 en [[Millonarios Fútbol Club|Millonarios]].<ref>{{cita web |url=http://bestiariodelbalon.com/2009/08/12/190/ |títulu=René nuevu y azul (y nel llugar equivocáu) |fechaaccesu=3 d'avientu de 2013 |autor=Bestiario del Balón |fecha=12 d'agostu de 2009 }}</ref> Higuita, dempués de la brillosa figuración cola seleición colombiana nel Suramericanu Xuvenil d'Asunción, llegó al cuadru tricolor y algamó a apostar seis partíos como titular. Dizse que l'estilu de xuegu qu'adoptó y que desenvolvió n'años posteriores, d'abandonar l'arcu col balón apoderáu y amagando rivales, foi una emulación del que fixera nel so momentu'l porteru arxentín [[Alberto Vivalda]], moteyáu 'El Llocu', quien por esi entós cumplía la so última temporada como portera de Millonarios, y con quien Higuita compartiera tamién dellos entrenamientos.<ref>{{cita web |url=http://www.soho.com.co/zona-cronica/articulo/porteru-alberto-llocu-vivalda-la so-historia-muerte-cronica-de-diego-borinsky/37917 |títulu=VIVALDA, L'ARQUERU SUICIDA |fechaaccesu=17 de xunu de 2015 |autor=Revista Soho }}</ref> === Atlético Nacional === En [[1986]] volvió a la so ciudá natal a xugar col Nacional, qu'empezaba a ser dirixíu por [[Francisco Maturana]] y so la so batuta llograría dellos de les sos más importantes trunfos. El [[31 de mayu]] de [[1989]] l'[[Corporación Deportiva Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] coronóse campeón de la [[Copa Libertadores d'América]], el primer trunfu nesti tornéu d'un equipu colombianu. La final, xugada contra'l [[Club Olimpia]] de [[Paraguái]] en [[Bogotá]], definir por aciu tiros de penalti y Higuita atayó cuatro y anotó unu na serie inicial. N'avientu d'esi añu xugó la final de la Copa Intercontinental contra'l [[AC Milan]] d'Italia, teniendo una destacada presentación y perdiendo nel últimu minutu del tiempu de prórroga. Tamién ganó la [[Copa Interamericana]] en [[1990]] con una memorable actuación. === Real Valladolid === En [[1991]] viaxó a [[España]] pa xugar col [[Real Valladolid]], pero nun estimó y abandonó l'equipu a metá de temporada, magar cuntar col enfotu del so entrenador [[Francisco Maturana]]. === Regresu al Nacional === Tornó otra vegada al Nacional col que se coronó campeón de Colombia en [[1994]]. En [[1995]] algamó de nuevu la final de la [[Copa Libertadores d'América]], perdiendo ante'l [[Grêmio|Grêmio de Portoalegre]] de Brasil. Nesi tornéu recuérdase que nes semifinales contra [[Club Atlético River Plate|River Plate]], nel partíu d'ida en [[Medellín (Colombia)|Medellín]], Higuita cobró y anotó un gol de [[tiru llibre (fútbol)|tiru llibre]] col que-y daba la ventaya transitoria al equipu colombianu en dicha serie. La cual definióse nel partíu de vuelta en [[Buenos Aires]] ónde magar la derrota de 1x0 René Higuita tuvo una bien destacada actuación. Empatada la serie entós, tuvo de definise por aciu tiros de penaltis onde nuevamente Higuita atayó'l [[Penalti|cobru]] decisivu. Según el llibru Histories insólites de la Copa Libertadores de Luciano Wernicke, esa foi l'actuación más espectacular d'un arqueru na historia de la competición. === Veracruz y Aucas === Xugó dempués nel [[Club Tiburones Rojos de Veracruz]] de [[Méxicu]] y darréu tornó a Colombia. Depués foi a xugar al club [[Sociedad Deportiva Aucas|Aucas]] d'[[Ecuador]]. === Retiru === Higuita tamién ye recordáu por ser el pioneru de los porteros goliadores, pos mientres la so carrera profesional llegó a marcar 44 goles en partíos oficiales, 37 pela vía del penalti y otros 7 pola del tiru llibre. El récor ostentar [[Rogério Ceni]].<ref>{{cita web |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-13777935 |títulu=L'arqueru goliador Rogerio Ceni que güei en dia defende la valla del Sao Pablo |editorial=El Tiempu |fecha=3 d'abril de 2014}}</ref> El 24 de xineru de 2010 realizó'l so partíu de despidida nel Estadiu Atanasio Girardot, con una asistencia de 21.307 espectadores.<ref>{{cita web |url=http://www.futbolred.com/liga-postobon/noticias/pretemporada2010/ente-llarimes-golazos-y-escorpiones-rene-higuita-le-dijo-adios-al-futbol/7028347 |títulu=Ente llárimes, golazos y escorpiones, René Higuita díxo-y 039;adiós' al fútbol |fechaaccesu=25 de xineru de 2010 |autor=Futbolred |fecha=Domingo 24 de xineru de 2010 }}</ref> === Como Entrenador === Higuita llegó a mediaos del 2011 a territoriu árabe pa ser l'entrenador de porteros del [[Al-Nassr]]. Ellí foi asistente de Pacho Maturana, Poliya da Silva y Raúl Caneda. Hasta qu'en febreru del 2016 asume en propiedá como entrenador del club árabe. == Seleición de Colombia == Amás de la seleición xuvenil de Marroquín que clasificó a la Copa Mundial de l'antigua Xunión Soviética en 1985, René Higuita fixo parte de la seleición sub-23 qu'en 1987 participó nel tornéu preolímpicu de Bolivia, qu'apurría dos cupos pa los Xuegos Olímpicos de Seúl en 1988. Colombia remató cuarta pero yá daba muestres d'una renovación nel so fútbol; destácase que nesta competición el cuadru cafeteru venció 2-0 a Brasil (per primer vegada nun preolímpicu) y el mesmu Higuita detúvo-y un tiru penaltis al delanteru brasilanu [[Bebeto]]. El téunicu yera [[Francisco Maturana]]. Nesi mesmu añu foi convocáu per primer vegada a la [[Seleición de fútbol de Colombia|Seleición de Colombia]] de mayores, tamién dirixida por Maturana pa la [[Copa América]] de [[1987]] celebrada n'Arxentina, cumpliendo una destacada actuación y ocupando el tercer llugar del tornéu por cuenta de la dueña de casa, que cayó 1-2 inclusive teniendo nes sos files a [[Diego Armando Maradona]]. En [[1989]] xuega la [[Copa América]] en Brasil, pero l'equipu queda esaniciáu en primer ronda. Esi mesmu añu la seleición colombiana llogra clasificase al [[Copa Mundial de Fútbol d'Italia 1990|Mundial de fútbol d'Italia 1990]] en repechaje contra {{sel|Israel}}, tres 28 años d'ausencia del máximu certame balompédico. Nel campeonatu orbital de 1990 que se llevó a cabu n'[[Italia]], Higuita atayó una pena máxima contra {{sel|Yugoslavia}} y tuvo una importante actuación contra l'equipu alemán, a lo postrero vencedor del certame. Con ventureres xugaes, escelentes atayaes y un estilu de xuegu únicu (que s'acoplaba al 'llíricu' estilu d'esa seleición colombiana), Higuita taba convirtiéndose nuna de les figures del certame, realizando ventureres aiciones que nunca se vieron nun campeonatu d'esti tipu. Asina, Colombia clasificó a los octavos de final del tornéu per primer vegada na so historia y tuvo d'enfrentar a [[Camerún]]. Nesi partíu hubo una aición nel segundu tiempu suplementariu, cuando los africanos vencíen 1-0, en que'l defensa cafeteru [[Luis Carlos Perea]] devuélve-y el balón a Higuita, ésti recibir y quixo amagar al delanteru [[Roger Milla]], sicasí l'atacante robó-y l'esféricu y por cuenta de esto anotó'l segundu gol col qu'a lo postrero Camerún sacó a Colombia del tornéu orbital. Depués d'esto'l porteru d'Antioquia foi señaláu por dellos sectores de l'afición y de la prensa como'l direutu culpable de la eliminación mundialista, pos ensin la so xugada temeraria la resultancia pudo ser distintu. Xugó la [[Copa América 1991]] onde la seleición colombiana terminó cuarta. Otru momentu amargosu pal arqueru d'Antioquia asocedió na [[Copa América]] de [[1995]] llevada a cabu n'Uruguái. Nel partíu contra Brasil, el volante brasilanu Juninho cobró un tiru d'esquina y Higuita, intentando refugar, introdució'l balón nel arcu colombianu. Foi un autogol insólitu na so carrera. Magar ello, Colombia clasificó a cuartos de final y ellí dexó nel camín a Paraguay nuna serie de penaltis, onde'l cancerbero anotó unu de los disparos y amás tapó'l cobru decisivu. En semifinales l'equipu anfitrión sacó de carrera al conxuntu cafeteru, xugando entós el partíu col tercer puestu contra la seleición d'Estaos Xuníos, que ganó l'equipu colombianu por 4 a 1.<ref>{{cita web |autor=VIMEO |url=https://vimeo.com/123068532 |títulu=AUTOGOL RENÉ HIGUITA |fechaaccesu=24 de marzu de 2015 }}</ref> Con tou y los discutinios, Higuita yera un ídolu nel so país y perdayuri ufiertábense productos cola so imaxe, dende camisetes hasta cuadiernos. Como porteru na seleición Colombia xugó en 68 partíos internacionales, recibió 54 goles y anotó 3; la so última convocatoria a la seleición nacional foi pa la [[Copa América]] de [[1999]], el téunicu yera [[Javier Álvarez Arteaga|Javier Álvarez]] y ellí foi suplente del fináu [[Miguel Calero|Miguel Ángel Calero Rodríguez]]. == Los Escorpiones == El [[8 de setiembre]] de [[1995]] algamaría mayor fama internacional en realizando una llexendaria xugada nel estadiu de [[Estadiu de Wembley (1923)|Wembley]]. Mientres un partíu qu'apostaba la seleición Colombia contra {{sel|Inglaterra}}, Higuita refugó un disparu de [[Jamie Redknapp]] por aciu ''[[L'Escorpión (fútbol)|L'Escorpión]]'', una acrobática y venturera maniobra que yá fai parte de la historia del fútbol. Nésta'l porteru llanza'l so cuerpu escontra alantre y tando nel aire cute'l balón con soler de los botinos, alzando primeramente dambos pies percima del so llombu. El segundu escorpión fízolo contra Alemaña. L'orixe de l'acrobática aición foi mientres la grabación d'un anunciu de televisión de Refrescos Frutiño,<ref>{{cita web |autor=YOUTUBE |url=https://www.youtube.com/watch?v=lp_kqocXJuk |títulu=RENÉ HIGUITA L'ESCORPIÓN FRUTIÑO |fechaaccesu=20 de marzu de 2015 }}</ref> emitíu en Colombia mientres 1990, nel que Higuita apaez como porteru; el d'Antioquia aseguró que la escurrió mientres la realización pa da-y mayor protagonismu al xuegu que practica colos neños actores del comercial, por tratase d'una xugada 'imposible' de ver na vida real. Minutos dempués de terminar el partíu contra Inglaterra, Higuita afirmó: "''Yá que la xente de Frutiño alcordar de la oportunidá que me dio pa faer esa xugada nun anunciu. Ye una xugada que sirve pal espectáculu y seique pa motivar l'equipu. Oxalá, Dios siempres tea con unu. Solo quiero dici-y gracies a los que siempres confiaron en mi''"<ref>{{cita publicación |nome=Gabriel|apellíos=Meluk |títulu=Crónica d'aquella nueche de setiembre nel estadiu de Wembley n'Inglaterra. |url=http://www.eltiempo.com/archivo/documento/CMS-4390935 |obra=Asina rexistró EL TIEMPU'l 'escorpión' de René Higuita en 1995 |editorial=El Tiempu |fecha=setiembre de 1995 |fechaaccesu=24 d'abril de 2013}}</ref> Darréu, nuna entrevista en televisión Higuita reconoció que la parada espectacular y yá mítica del escorpión realizar porque vio al xuez de llinia llevantar el banderín señalando'l fora de xuegu d'un rival, y que depués a la llinia tuvo de gusta-y esa aición pos baxó de forma rápida'l banderín, según pallabres del mesmu xugador.<ref>{{cita web |autor=VIMEO |url=https://vimeo.com/122719934 |títulu=RENÉ HIGUITA EN YO, JOSÉ GABRIEL |fechaaccesu=6 de mayu de 2011 }}</ref> El 22 de xunetu de 2008 dicha xugada foi escoyida nel portal inglés de fútbol ''footy-boots.com'', depués d'una masiva votación per Internet, como la más sobresaliente de la historia del fútbol, lo cual diz enforma de la so espectacularidá. D'esta forma, l'escorpión foi escoyida como la meyor xugada del mundu con 20% de los votos. En payares de 2004 participó nel partíu de despidida del so colega paraguayu [[José Luis Chilavert]]. Tamién tuvo presente na de [[Diego Armando Maradona]], alcuentru onde se robó'l show faciendo la so famosa xugada de "l'escorpión" y anotando un gol de pena máxima. Igualmente facer nos partíos de despidida de [[Mauricio Serna]] y de [[Víctor Hugo Aristizábal]] respeutivamente, nun partíu homenaxe nel estadiu Centenariu na ciudá d'Armenia y nun partíu ente Once Caldas y el Deportivo Pereira. El 21 de setiembre de 2008 Higuita, tapando pal Deportivo Pereira, volvió faer [[l'escorpión (fútbol)|l'escorpión]] nun partíu contra l'Once Caldas, nuna xugada na que [[Ricardo Ciciliano]] cabeció'l balón a un altor y velocidá similar a la del partíu Inglaterra vs. Colombia (cuando Higuita fixo l'escorpión per primer vegada), siendo esta xugada'l deliriu de los espectadores presentes nel [[estadiu Hernán Ramírez Villegas]]. == Escándalos == Los sos problemes públicos empezaron en 1991 cuando foi a visitar a la cárcel de [[La Catedral]] al famosu narcotraficante y xefe del poderosu [[Cartelu de Medellín]], [[Pablo Escobar Gaviria]], quien s'atopaba ellí recluyíu y de quien se declaró públicamente amigu. Pero'l más grave de toos asocedió'l 4 de xunu de 1993 cuando foi arrestáu por tar implicáu nun casu de secuestru. Al paecer, Higuita medió na lliberación de la fía de Luis Carlos Molina Yepes, un amigu de Escobar, quien fuera raptada en vengación por una traición de Molina al capo esixéndo-y un rescate de 3 millones de dólares o una falsa declaración a favor de Escobar ante la Fiscalía, que lo exoneraba de la muerte de los Galeano y los Moncada. La mediación de Higuita foi considerada nel so momentu prohibida pola llei colombiana. Arriendes d'ello, tuvo recluyíu más de seis meses na cárcel Nacional Modelu de [[Bogotá]], lo que-y costó'l so participación cola seleición colombiana nel [[Copa Mundial de Fútbol de 1994|Mundial de EUA 1994]], pos ensin dala dulda Higuita yera'l porteru favoritu del téunicu [[Francisco Maturana]], quien declaró que la seleición Colombia yera bien distinta con Higuita nel campu de xuegu, quien tresmitía enfotu, serenidá y el so estilu d'arqueru-líbero yera perfectu pal sistema defensivu de Colombia. El llugar de Higuita tomar entós el vallecaucano [[Óscar Córdoba]], quien foi tamién el titular nel tornéu orbital celebráu en territoriu d'Estaos Xuníos. Na cárcel Higuita llegó inclusive a faer una fuelga de fame. Darréu, viose arreyáu nuna engarradiella cola comentarista deportivu César Augusto Londoño, a quien dio una puñada nun güeyu cuando lo atopó nun aeropuertu, una y bones esti periodista preguntára-y alrodiu de la so visita al capo Pablo Escobar na cárcel La Catedral. Sicasí, esiste otra versión qu'indica que Higuita quixo esquitase por unos comentarios al paecer malintencionaos que fixera Londoño alrodiu de unes actuaciones deportives sos en que tuvo un rendimientu per debaxo de lo esperao. El [[23 de payares]] de [[2004]], resultó positivu por [[cocaína]] nun exame realizáu tres un xuegu ente'l so equipu, l'[[Sociedad Deportiva Aucas|Aucas]], y l'[[Centro Deportivo Olmedo|Olmedo]]. Como resultancia, la [[Federación Ecuatoriana de Fútbol]] suspender por seis meses. == Televisión == Nel primer semestre de [[2005]], ''Higuita'' participó nel ''[[reality show]]'' "La isla de los famosos: Una aventura pirata" y la so continuación en "La gran apuesta", de la [[RCN Televisión|canal RCN]], dambes adautaciones del formatu ''Survivor'', en compañía de los tamién futbolistes [[Leonel Álvarez]] y [[Ricardo Pérez "El Gatu"]]. Como oxetu personal llevó un toldu. Na primer parte del concursu "La isla de los famosos: Una aventura pirata", quedó ente los 5 finalistes y na continuación, "La gran apuesta" llogró'l segundu llugar. Mientres la so estancia nesti ''reality'' fixo célebres frases como "Si esta ye la guerra, que nun llegue la paz". Los demás participantes del concursu de tele-realidá llamar cariñosamente 'Renato'. Nel segundu semestre de [[2005]], tamién participó del reality "Cambéu Estremu", programa nel cual ''René'' modificó drásticamente la so particular apariencia por una más estilizada, causando conmoción a nivel nacional. "El Llocu" (como lo llamen), someter a procedimientos de liposucción, aumentu de mentón, estética dental, estilista profesional, ente otros. En [[1996]] realizóse una producción llamada "Higuita, sangre sudu y llárimes" empobinada por Darío Vargas y escrita por Manuel Arias. Juan Pablo Franco, nel papel de Higuita, y Patricia Ercole, como la so esposa Magnolia, protagonizaron esta producción de Tevecine. Tamién foi mentáu na película xaponesa Saigo non Yakusoku en [[2009]] onde amás s'utiliza'l so nome como llamatu del arqueru d'un equipu de fútbol que fina y por causa de esto decide secuestrar un edificiu. Tamién unu de los protagonistes de la telenovela [[La seleición]] ta inspiráu nél y n'otros futbolistes de la so dómina. == Torno == El regresu al [[fútbol]] de Higuita diose'l [[21 de xunetu]] de [[2007]], cuando anunció públicamente que xugaría en [[Guaros Fútbol Club|Guaros FC]] na primer división de la lliga de Venezuela. Nel so primer partíu col equipu larense recibió dos goles, unu de Pedro Gudiño y otru Naill Vargas. El choque remató igualáu a dos col [[Monagas Sport Club]] Na segunda xornada'l [[12 d'agostu]], Higuita visitó la ciudá de Caracas, nel alcuentru ente Deportivu Italia y Guaros. El cancerbero recibió un nuevu gol, nel empate a unu, nel que Higuita intentó faer dos espectaculares xugaes al so estilu, que por pocu convertir en tantos del cuadru caraquexu. En [[xineru]] de [[2008]] y tres la so incursión en territoriu venezolanu, Higuita volvió a la so patria y robló col club de [[Categoría Primer B|segunda división]] el [[Deportivu Rionegro]], onde quedó campeón de la [[Categoría Primer B|Primer B]] nel [[Primer B 2008 (Colombia)|2008-I]], y por cuenta del so gran rendimientu foi contratáu pa xugar, con casi 42 años, en [[Categoría Primer A|primer división]] col club [[Deportivo Pereira]].<ref>{{cita web |autor = Colombia Reports |url = http://colombiareports.com/2008/04/01/higuita-wants-to-return-to-colombias-national-team/ |títulu = Higuita wants to return to Colombia's national team |fechaaccesu = 1 d'abril de 2008 |idioma = inglés |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080425061358/http://colombiareports.com/2008/04/01/higuita-wants-to-return-to-colombias-national-team/ |fechaarchivu = 25 d'abril de 2008 }}</ref> Col cuadru matecaña xugó mientres tol [[Tornéu Finalización 2008 (Colombia)|tornéu Finalización 2008]] y el so postreru partíu profesional foi una victoria ante'l [[Junior de Barranquilla|Junior]] por 3-2 el [[26 de payares]] nos cuadrangulares semifinales.<ref>{{cita web |autor=Colombia Fútbol |url=http://www.colombia.com/futbol/autonoticias/Noticies/2008/11/27/DetalleNoticia44188.asp |títulu=Pereira 3-2 Junior: Quintero devuelve les posibilidaes |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 }}</ref> Tres el so pasu pol [[Deportivo Pereira|Pereira]], manifestó les sos intenciones de tornar al [[Atlético Nacional]] pa terminar la so carrera, que nunca concretar.<ref>{{cita web |enllaceautor = Fútbol Red |url = http://www.futbolred.com/premier/noticies/4cuadrangularesi08/rene-higuita-suena-con-terminar-la%20so-carrera-en-atletico-nacional/4215470 |títulu = René Higuita suaña con terminar la so carrera n'Atlético Nacional |fechaaccesu = 11 de setiembre de 2010 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20090607011442/http://www.futbolred.com/premier/noticies/4cuadrangularesi08/rene-higuita-suena-con-terminar-la |fechaarchivu = 2009-06-07 }}</ref> A mediaos del mes de [[xunetu]] de [[2009]], Higuita ye sometíu a un tratamientu pa controla-y una enfermedá causada pol parásitu ''toxoplasma gondii''. L'ex xugador foi recluyíu nel hospital San Vicente de Paúl de [[Medellín (Colombia)|Medellín]], aquexáu d'una recurrente migraña. Los médicos determinaron que la dolencia qu'aquexaba al porteru yera [[toxoplasmosis]].<ref>{{cita web |url=http://www.impre.com/laopinion/deportes/futbol/2009/7/28/enfermed%C3%A1-de-higuita-seria-to-138138-1.html |títulu=Enfermedad de Higuita sería toxoplasmosis |fechaaccesu=25 de xineru de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241207115353/http://www.impre.com/laopinion/deportes/futbol/2009/7/28/enfermed%C3%A1-de-higuita-seria-to-138138-1.html |fechaarchivu=2024-12-07 }}</ref> == Despidida == Tres un añu d'inactividá, René Higuita decidió realizar un partíu de despidida'l 24 de xineru de 2010 nel [[estadiu Atanasio Girardot]] de Medellín.<ref>{{cita web |autor=La Vanguardia |url=http://www.lavanguardia.es/deportes/noticias/20100120/53874707509/el porteru colombianu-rene-higuita-dexa-el-futbol-a-los-43-anos-mundial-real-valladolid-aldo-bobadil.html |títulu=El porteru colombianu René Higuita dexa'l fútbol a los 43 años |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 }}</ref> El partíu ente los equipos Seleición Antioquia y Amigos de René terminó 3-1 con dos goles anotaos pol mesmu René y un refugu executáu cola so reconocida xugada del "Escorpión" ante unu 30.000 espectadores.<ref>{{cita web |autor=Perú 21 |url=http://peru21.pe/noticia/404063/rene-higuita-fixo-escorpion-el so partíu despidida |títulu=René Higuita fixo l'Escorpión” nel so partíu de despidida |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 }}</ref> Higuita xugó cada tiempu del partíu nun equipu y tuvieron presentes [[Oscar Córdoba]], [[Carlos Valderrama]], [[Faustino Asprilla]], [[Adolfo Valencia]], [[Alexis García]], [[Arnoldo Iguarán]], [[Anthony d'Ávila]], [[Néider Morantes]], ente otros. El [[26 de febreru]] de [[2010]] tamién tuvo presente nun partíu amistosu a beneficiu d'[[Haití]], apostáu ente la [[Seleición de fútbol d'Haití|Seleición d'Haití]] y un equipu d'Estrelles Mundiales nel [[Estadiu Cachamay]] de [[Venezuela]], que terminó con un marcador de 4-1.<ref>{{cita web |autor=L'Espectador |url=http://www.elespectador.com/deportes/futbolinternacional/articulo190117-higuita-se-lucio-partido-benefico-de-haiti |títulu=Higuita llucir en partíu a benéficu d'Haití |fechaaccesu=11 de setiembre de 2010 }}</ref> == Como xugador == {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Club !width="170"|País !width="120"|Añu !Partíos !Goles |-align=center |[[Millonarios Fútbol Club|Millonarios]] |{{COL}} |[[1985]] |16 |7 |-align=center |[[Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] |{{COL}} |[[1986]] - [[1991]] |143 |37 |-align=center |[[Real Valladolid Club de Fútbol|Real Valladolid]] |{{ESP}} |[[1991]]- [[1992]] |15 |2 |-align=center |[[Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] |{{COL}} |[[1992]] - [[1997]] |99 |1 |-align=center |[[Tiburones Rojos de Veracruz|Tiburones Rojos]] |{{MEX}} |[[1997]] - [[1998]] |30 |2 |-align=center |[[Deportivo Independiente Medellín|Independiente Medellín]] |{{COL}} |[[1999]] |20 |11 |-align=center |[[Corporación Deportiva Real Cartagena|Real Cartagena]] |{{COL}} |[[2000]] |21 |0 |-align=center |[[Junior de Barranquilla|Atlético Junior]] |{{COL}} |[[2001]] |4 |0 |-align=center |[[Deportivo Pereira]] |{{COL}} |[[2002]] |13 |0 |-align=center |[[So Cauca Fútbol Club|So Cauca]] |{{COL}} |[[2003]] |13 |1 |-align=center |[[Sociedad Deportiva Aucas|Aucas]] |{{ECU}} |[[2004]] |35 |3 |-align=center |[[Guaros Fútbol Club|Guaros FC]] |{{VEN}} |[[2007]] |10 |5 |-align=center |[[Deportivu Rionegro]] |{{COL}} |[[2008]] |10 |3 |- |[[Deportivo Pereira]] |{{COL}} |[[2008]] | | |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !colspan="3"|'''Total''' !441 !39 |} === Goles internacionales === ''Llista de goles y resultancies cola Seleición Colombia.'' {| class="wikitable collapsible" |- ! # !! Fecha !! Llugar !! Adversariu !! Anotación !! Resultáu !! Competición |- | 1. || 19 de mayu de 1988 || [[Estadiu Olímpicu de Helsinki]], [[Ḥélsinki]], [[Finlandia]] || {{fb|FIN}} || '''2'''–1 || 3-1 || [[Amistosu]] |- | 2. || 3 de febreru de 1989 || [[Estadiu Centenariu d'Armenia]], [[Armenia]], [[Colombia]] || {{fb|PER}} || '''1'''–0 || 1–0 || Copa Centenariu d'América |- | 3. || 3 de xunetu de 1989 || [[Sable Fonte Nova]], [[Salvador de Bahia]], [[Brasil]] || {{fb|VEN}} || '''1'''–0 || 4–2 || [[Copa América 1989]] |} ==== Participaciones n'eliminatories al Mundial ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Eliminatories !width="90"|Resultáu !width="35"|PX<ref name="DatosFIFA">{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=3408/index.html |títulu=Estadístiques FIFA de Mario YEPES |autor=FIFA.com |fechaaccesu=14 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111010032819/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=3408/index.html |fechaarchivu=2011-10-10 }}</ref> !width="50"|Goles<ref name="DatosFIFA"/> |-align=center |[[Clasificación de Conmebol pa la Copa Mundial de Fútbol de 1990|Eliminatories Mundial de 1990]] |bgcolor=#CCFFCC|5° llugar |6 |0 |} ==== Participaciones en Copes del Mundu ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Mundial !width="155"|Sede !width="120"|Resultáu !width="60"|PX<ref name="DatosFIFA2">{{cita web |url=http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=44708/index.html |títulu=Estadístiques FIFA de Carlos Valderrama |autor=FIFA.com |fechaaccesu=17 d'avientu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150703145900/http://es.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=44708/index.html |fechaarchivu=2015-07-03 }}</ref> !width="60"|Goles<ref name="DatosFIFA2"/> |-align=center |[[Copa Mundial de Fútbol de 1990]] |{{Italia}} |[[Colombia na Copa Mundial de Fútbol de 1990|Octavos de final]] |4 |0 |} ==== Participaciones en Copa América ==== {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="200"|Copa !width="155"|Sede !width="120"|Resultáu !width="60"|PX !width="60"|Goles |-align=center |[[Copa América 1987]] |{{bandera|Arxentina}} [[Arxentina]] |bgcolor="#cd7f32"|Tercer llugar |4 |0 |-align=center |[[Copa América 1989]] |{{bandera|Brasil}} [[Brasil]] |Primer fase |4 |0 |-align=center |[[Copa América 1991]] |{{bandera|Chile}} [[Chile]] |bgcolor=#87CEFA|Cuartu llugar |7 |0 |-align=center |[[Copa América 1993]] |{{bandera|Ecuador}} [[Ecuador]] |bgcolor="#cd7f32"|Tercer llugar |6 |0 |-align=center |[[Copa América 1995]] |{{bandera|Uruguái}} [[Uruguái]] |bgcolor="#cd7f32"|Tercer llugar |6 |1 |-align=center |[[Copa América 1999]] |{{bandera|Paraguái}} [[Paraguái]] |Cuartos de Final |1 |0 |} == Como Asistente == {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black; !width="200"|Club !width="100"|Añu !width="150"|Asistente De |-align=center |rowspan="5"|[[Al-Nassr]]<br />{{bandera|KSA}} |rowspan="5"|[[2011]] - [[2016]] |[[Francisco Maturana]] |-align=center |[[José Daniel Carreño|Daniel Carreño]] |-align=center |[[Raúl Caneda]] |-align=center |[[Jorge da Silva]] |-align=center |[[Fabio Cannavaro]] |-align=center |[[Atlético Nacional]]</br/>{{bandera|COL}} |[[2017]] - Presente |[[Juan Manuel Lillo|JuanMa Lillo]] |} == Como Entrenador == {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="190"|Club !width="170"|País !width="50"|Añu |-align=center |[[Al-Nassr]] |{{KSA}} |[[2016]] |} == Palmarés == === Campeonatos nacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="160"|Títulu !width="140"|Club !width="140"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Campeonatu colombianu 1994|Campeonatu colombianu]] |[[Corporación Deportiva Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] |{{COL}} |[[1994]] |} === Copes internacionales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="160"|Títulu !width="140"|Club !width="140"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Copa Libertadores 1989|Copa Libertadores]] |[[Corporación Deportiva Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] |{{COL}} |[[1989]] |-align=center |[[Copa Interamericana]] |[[Corporación Deportiva Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] |{{COL}} |[[1990]] |-align=center |[[Copa Interamericana 1997|Copa Interamericana]] |[[Corporación Deportiva Club Atlético Nacional|Atlético Nacional]] |{{COL}} |[[1997]] |} === Como entrenador de porteros === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="160"|Títulu !width="140"|Club !width="140"|País !width="95"|Añu |-align=center |[[Primer División de Arabia Saudita 2013/14|Primer División]] |[[Al Nassr]] |{{KSA}} |[[2014]] |-align=center |[[Copa del Príncipe de Coronar Saudina|Copa del Príncipe]] |[[Al Nassr]] |{{KSA}} |[[2014]] |} === Distinciones individuales === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width="350"|Distinción !width="130"|Añu |-align=center |[[Equipu Ideal d'América#2000|Parte del Equipu Ideal d'América]] |[[1989]] |-align=center |[[Futbolista del añu en Suramérica|Tercer Meyor Xugador d'América]] |[[1989]] |-align=center |[[Equipu Ideal d'América#2001|Parte del Equipu Ideal d'América]] |[[1990]] |-align=center |[[Futbolista del añu en Suramérica|Tercer Meyor Xugador d'América]] |[[1990]] |} == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == {{enllaces deportista}} {{NF|1966||Higuita, Rene}} {{Tradubot|René Higuita}} [[Categoría:Porteros de fútbol]] [[Categoría:Casos de dopaxe en fútbol]] [[Categoría:Futbolistes na Copa Mundial de 1990]] [[Categoría:Futbolistes internacionales de Colombia]] [[Categoría:Persones de Medellín]] 3wq6ehj36paff38dlvxygubbd0mxcxh 0 141184 4502758 4502757 2026-07-05T12:16:45Z ~2026-38308-94 150490 /* Interpretación */ 4502758 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Himnu Nacional de Perú | títulu_alt = ''Somos llibres, seámoslo siempres'' | imagen = Himno Nacional de Perú.jpg | etiqueta = Partitura del Himnu Nacional de Perú | prefixu = Nacional | llugar = {{PER}} | autor = [[José de la Torre Ugarte]] | compositor = [[José Bernardo Alcedo]] | adoptáu = 1821 | hasta = | soníu = United States Navy Band - Cola Nacional de Perú.ogg | títulu_soníu = Himnu Nacional de Perú (instrumental) }} El '''Himnu Nacional de Perú''' ye unu de los [[símbolos patrios de Perú]], que la so lletra pertenez a don [[José de la Torre Ugarte]] y la música a don [[José Bernardo Alcedo]].<ref>Estilizado d'esta forma en munchos documentos, por casu, na Edición Oficial del Himnu Nacional de Perú de 1821.</ref> Foi adoptáu nel añu [[1821]], col títulu de '''''Marcha Nacional de Perú'''''. == Historia == [[Ficheru:Himno Nacional desde 1821.jpg|thumb|Retrato l'Himnu Nacional de Perú dende 1821 cuando llegada don [[Jose San Martín]] en 1821 y [[Simon Bolivar]] en 1824.]] Depués de proclamar la [[Independencia de Perú|independencia]] nacional, el xeneral [[José de San Martín]] convocó a un concursu públicu pa escoyer la ''Marcha Nacional de Perú'', convocatoria que foi publicada'l [[7 d'agostu]] de [[1821]], na Gaceta del Gobiernu. Nel anunciu convocar a tolos profesores de belles lletres, a los compositores y aficionaos polo xeneral, por que dirixan les sos producciones roblaes al Ministeriu de Estáu antes del [[18 de setiembre]], día nel cual una comisión designaría cuál d'elles sería adoptada como la ''Marcha Nacional''. El [[autor]] de la composición escoyida, sería retribuido pol públicu y el gobiernu cola gratitud. Fueron siete les composiciones qu'entraron nel concursu: * La del músicu mayor del [[Batallón Voltígeros de la Guardia|batallón «Numancia»]] * La del maestru Alcedo * La del maestru Huapaya * La del maestru Tena * La del maestru Filomeno * La del padre Aguilar, maestru de capiya de los Agustinianos. * Otra más del maestru Alcedo, coles mesmes hermanu terciariu del Conventu de Santu Domingu. Dichu certame realizar con toa probabilidá nel salón de don José de Riglos, onde se realizaron les pruebes per mediu auditivu, utilizándose para tal fin na clave (non clavicordiu) d'esti amigu íntimu y collaborador de San Martín. Esti postreru, al nun atopar, ente les siete obres escuchaes, una Marcha del so gustu, resolvió adoptar, provisoriamente y de facto, la presentada n'últimu términu por Alcedo, que la so guapura melódica ya impulsu dinámicu probablemente yá conocíos per San Martín en dalguna audición estraoficial recibieron ensin dulda un calor espositivo convincente al traviés de la segunda audición, animada pol proverbial fervor patrióticu del autor. Adoptada la Marcha, procedió Alcedo a la so orquestación y ensayu pola orquesta del Teatru, que pudo asina estrenala oficialmente na nueche del [[23 de setiembre]] de [[1821]], nel Teatru de [[Lima]], nuna función a la qu'asistieron [[José de San Martín|San Martín]] y los próceres de la independencia nacional que nesa fecha atopar na [[Lima|capital]]. La bella voz de la señora [[Rosa Merino]] foi la primera n'entonar esti cantar nacional. L'auditoriu, al escuchar la [[música]] y [[lletra]] del [[Himnu Nacional]], respondió poniéndose de pies sugestionados por [[José Bernardo Alcedo|Alcedo]], que dirixía la orquesta. Les estrofes orixinales fueron compuestes pol poeta [[Rexón Ica|iqueño]] y sanmarquino de la Facultá d'Artes, don [[José de la Torre Ugarte]]. Les estrofes del himnu son un claru testimoniu del fervor patriota del poeta y de los ideales emancipatorios de los peruanos. Esto amuesa un compromisu de los peruanos pola independencia. Diverses publicaciones del himnu fueron operando sutiles cambeos na [[lletra]] y la [[música]], que ye restaurada y nuevamente iguada por [[Claudio Rebagliati]] en [[1869]], a pidíu de [[José Bernardo Alcedo]]. En [[1874]] presentóse una solicitú na que se pidió la convocatoria a un concursu pa reformar la lletra del '''Himnu Nacional''', en vista de les socesives versiones que circulaben, amás de los pequeños defectos que lu atopaben. Dicha iniciativa, entá cuando foi aprobada, nun espolletó, debíu al refugu que xeneró na opinión pública pol enraigono y la reconocencia que'l tiempu diéra-y, faciendo d'ella una tradición yá consolidada. El 8 de mayu de [[1901]], en Lima, apruébase la Edición Oficial restaurada del Himnu Nacional de Perú según díctase de la siguiente manera: {{cita| :"Vistu'l memorial presentáu pol profesor de música don Claudio Rebagliati, manifestando: que'l cantar nacional de Perú, compuesta pol maestru don José Bernardo Alzedo y adoptada pol Supremu Gobiernu en 1821, foi adulterada de magar, por non esistir sinón una partitura pa bandes militares, y qu'en 1869, nun pudiendo'l maestru Alzedo pola so avanzada edá escribir en forma la música del himnu, comisionó al recurrente profesor Rebagliati con esi propósitu, llogrando nel intre el trabayu d'ésti la plena aprobación d'aquél, y teniendo en considerancia: : Que la comisión nomada pol Ministeriu de Gobiernu, en 13 d'abril de [[1900]], compuesta de los profesores don J. M. Valle-Riestra, don Benjamín Castañeda, don F. Francia, don S. Berriola i don Pedro López Árgoma, asegura nel informe que cuerre nestos actuaos, que la restauración del himnu fecha pol profesor Rebagliati, ye aceptable, poles varies razones qu'aduz, ente otres, la de topase ella conforme con una cartina del puñu del maestru Alzedo, Apurrida a la comisión pol profesor don Francisco Filomeno: y : Que ye necesariu poner fin a les alteraciones caprichoses feches nel cantar nacional, por que se caltenga tal como foi iguada pol so autor; :RESUÉLVESE: :1º Apruébase la restauración de la música del himnu patriu (...). :2º Nos actos oficiales nun va poder entonase otru himnu que l'aprobáu por esta resolución, (...). :Rexístrese, comuníquese y publicar; :Robla de S.Y-Zapata."<ref>Rebagliati, 1901, p. 7.</ref> }} Tamién en [[1901]] hubo un nuevu intentu reformista, esta vegada, aprobáu pol gobiernu d'[[Eduardo López de Romaña]], quien, n'aprobando la música del Himnu restaurada por [[Claudio Rebagliati]], dispunxo que se convocara a un concursu pa escoyer una nueva lletra por considerar la orixinal de [[José de la Torre Ugarte]], como agresiva escontra [[España]], teniendo en cuenta que naquellos tiempos les rellaciones ente dambos países yeren cordiales. Dichu concursu ganar el poeta [[José Santos Chocano]], que les sos estrofes col mesmu coru llegaron a cantase nes escueles públiques y publicáronse nos cancioneros populares. Les estrofes del poeta limeñu yeren: {{cita| ::'''I'''<br /> Si Bolívar salvó los abilsos<br /> San Martín coronó l'altitú;<br /> y na historia d'América xúnense<br /> como se xunen arroxu y virtú.<br /> Pol so emblema sagráu la Patria<br /> va tener siempres, n'altares de lluz<br /> cual si fueren dos rayos de gloria,<br /> dos espaes formando una cruz<br /> ::'''II'''<br /> Remembremos a aquellos qu'un día<br /> mandáronnos eterna lleición;<br /> y eponderemos, non en baldíes pallabres<br /> sinón en fechos, la Paz y la Xunión.<br /> ¡Trabayemos! Les manes sangrientes<br /> depurar nesi llabor;<br /> ¡que la guerra ye'l filu que corta,<br /> y el trabayu ye'l nuedu d'amor!<br /> ::'''III'''<br /> El trabayu cinxir lloreos,<br /> si la llucha dionos llibertá.<br /> ¡Trabayemos! ¡Abramos la tierra,<br /> como s'abrir a la lluz la verdá;<br /> arrinquemos l'oru a les mines;<br /> tresformemos la selva en llar;<br /> redimamos el fierro na industria<br /> y poblemos de naves el mar!<br /> ::'''IV'''<br /> A vivir apoderaos ensin gloria,<br /> prefiramos morrer ensin conviciu,<br /> qu'asina namái van ver los nuesos héroes<br /> satisfecha la so noble ambición.<br /> ¡Somos llibres! Glayaron los pueblos;<br /> y la Patria foi llibre a esa voz,<br /> ¡como'l Orbe salió de la Nada<br /> a una sola pallabra de Dios! }} Pero nun pasó enforma tiempu por que nuevamente la opinión pública reclamara l'antigua lletra, siendo tanta la presión que'l [[Congresu de la República de Perú|Congresu peruanu]] viose obligáu en [[1913]] mientres el gobiernu de don [[Guillermo Billingurst]] a declarar intanxible, tantu la [[lletra]] como la [[música]] del Himnu nacional. En [[1959]], a pidíu de [[Raúl Porras Barrenechea]], [[Chabuca Granda]] compunxo un reemplazu pa la primer estrofa del himnu, sicasí, ésta nun s'espublizó. {{cita|Gloria enhiesta en milenios d'historia<br /> foi moldiando'l sentir nacional<br /> y foi'l berru de Túpac Amaru<br /> el que sollerta, el qu'esixe<br /> y el qu'empuxa, escontra la llibertá.<br /> Y el criollu y l'indiu estrechar<br /> anhelantes d'un únicu ideal<br /> y la entrega de la so alma y la so sangre<br /> dio'l blancu y los colloraos<br /> del emblema que al mundu anunció<br /> que soberanu s'irgue'l Perú.<br /> Pa gloria de Dios. }} Mientres el gobiernu militar del xeneral [[Juan Velasco Alvarado]] intentóse modificar el segundu y tercer párrafu. De la mesma forma'l gobiernu de [[Francisco Morales Bermúdez]] dispunxo qu'en ceremonies oficiales y colexos, cantárase la última estrofa en llugar de la primera. Col entamu del segundu gobiernu de [[Fernando Belaúnde Terry]] volvió cantase l'Himnu cola primer estrofa. El [[Tribunal Constitucional de Perú|Tribunal Constitucional]] determinó en xunu de [[2005]] que la primer estrofa del himnu (''Llargu tiempu ...'') nun ye de l'autoría de José de la Torre Ugarte, sinón más bien frutu del [[folclor]] popular y que'l so insertamientu nel himnu espresa la voluntá del pueblu [[Perú|peruanu]] representáu nel [[Congresu de la República de Perú|Parllamentu Nacional]] por aciu la Llei Nᵘ1801; polo que merez caltenese como intanxible.<ref>[http://www.tc.gob.pe/xurisprudencia/2005/00044-2004-AI.html Tribunal Constitucional Plenu Xurisdiccional - Espediente Nᵘ0044-2004-AI/TC]</ref> Sicasí, tamién verificó que s'escluyera la quinta estrofa orixinal del himnu y considerando la llexislación de los [[derechos d'autor]] y la integridá de la obra ordenó que se restituya felicidá quinta estrofa que, na versión actual del himnu, sería la sesta estrofa d'un total de siete. En setiembre de [[2009]], el Gobiernu de Perú dispunxo que se cantara en ceremonies oficiales la última estrofa (''Nel so visu andar sostengan...'') en llugar de la primera, lo cual realizóse'l [[24 de setiembre]] ([[Fuercies Armaes de la República de Perú|Día de les Fuercies Armaes]]) y el [[8 d'ochobre]] ([[Combate naval de Angamos|Día del Combate de Angamos]]). L'himnu cantar cola mano derecha sobre'l pechu, al altor del corazón. En ceremonies, al rematar d'entonalo, el celebrante pronuncia ''¡Viva'l Perú!'' y la concurrencia respuende '¡Viva!' == Lletra == '''Coro:'''<br> ¡Somos libres!<br> ¡seámoslo siempre, seámoslo siempre!<br> y antes niegue sus luces<br> sus luces, ¡sus luces el Sol!<br> Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó,<br> 𝄆 Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó. 𝄇 '''I'''<br> Largo tiempo el peruano oprimido<br> la ominosa cadena arrastró<br> condenado a una cruel servidumbre<br> largo tiempo, largo tiempo,<br> largo tiempo en silencio gimió.<br> Mas apenas el grito sagrado<br> ¡Libertad! en sus costas se oyó<br> la indolencia de esclavo sacude<br> la humillada, la humillada,<br> 𝄆 la humillada cerviz levantó, 𝄇<br> cerviz levantó... '''''Coro''''' '''II'''<br> Y al estruendo de roncas cadenas<br> que escucharon tres siglos de horror,<br> de los libres al grito sagrado<br> que oyó atónito, que oyó atónito,<br> que oyó atónito el mundo, cesó.<br> Por doquier San Martín inflamado,<br> libertad, libertad, pronunció,<br> y meciendo su base los Andes<br> la anunciaron, la anunciaron,<br> 𝄆 la anunciaron, también, a una voz, 𝄇<br> también, a una voz...<br> '''''Coro''''' '''III'''<br> Con su influjo los pueblos despiertan<br> y cual rayo corrió la opinión;<br> desde el istmo a las tierras del fuego,<br> desde el fuego, desde el fuego,<br> desde el fuego a la helada región.<br> Todos juran romper el enlace<br> que Natura a ambos mundos negó,<br> y quebrar ese cetro que España<br> reclinaba, reclinaba,<br> 𝄆 reclinaba orgullosa en los dos, 𝄇<br> orgullosa en los dos... '''''Coro''''' '''IV'''<br> Lima cumple su voto solemne,<br> y, severa, su enojo mostró,<br> al tirano impotente lanzando,<br> que intentaba, que intentaba,<br> que intentaba alargar su opresión.<br> A su esfuerzo saltaron los grillos<br> y los surcos que en sí reparó,<br> le atizaron el odio y venganza<br> que heredara, que heredara,<br> 𝄆 que heredara de su Inca y Señor, 𝄇<br> de su Inca y Señor... '''''Coro''''' '''V'''<br> Compatriotas, no más verla esclava.<br> Si humillada tres siglos gimió,<br> para siempre jurémosla libre,<br> manteniendo, manteniendo,<br> manteniendo su propio esplendor.<br> Nuestros brazos, hasta hoy desarmados<br> estén siempre cebando el cañón,<br> que algún día las playas de Iberia<br> sentirán, sentirán,<br> 𝄆 sentirán de su estruendo el terror, 𝄇<br> de su estruendo el terror...<br> '''''Coro''''' '''VI'''<br> Excitemos los celos de España<br> pues presiente con mengua y furor<br> que en concurso de grandes naciones<br> nuestra patria, nuestra patria,<br> nuestra patria entrará en parangón.<br> En la lista que de éstas se forme<br> llenaremos primero el reglón<br> que el tirano ambicioso Iberino,<br> que la América, que la América,<br> 𝄆 que la América toda asoló, 𝄇<br> toda asoló... '''''Coro''''' '''VII'''<br> En su cima los Andes sostengan<br> la bandera o pendón bicolor,<br> que a los siglos anuncie el esfuerzo<br> que ser libres, que ser libres<br> que ser libres por siempre nos dio.<br> A su sombra vivamos tranquilos,<br> y al nacer por sus cumbres el Sol,<br> renovemos el gran juramento<br> que rendimos, que rendimos,<br> 𝄆 que rendimos al Dios de Jacob, 𝄇<br> al Dios de Jacob... '''''Coro'''''<ref>Rebagliati, 1901, p. 2.; Estilizáu talo como apaez nel facsímil, inclúi acentos distintos y arcaísmos.</ref> == Interpretación == Magar l'Himnu Nacional de Perú consta d'un coru y siete estrofes, estes nun s'interpreten ce por be. Mientres enforma tiempu, interpretóse la primer estrofa y el coru, pero, a partir de [[setiembre]] de [[2009]], a instancies del ministru de defensa Rafael Rei y por solicitú de les fuercies armaes, decidióse que, d'equí p'arriba, entonárase'l coru y la última estrofa. L'Himnu Nacional tamién tien ciertes peculiaridaes nel momentu de la so interpretación, especialmente repeticiones, y ye cantáu polo xeneral de la siguiente manera: {{cita|Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' Estrofa VII: ''En su cima los Andes sostengan / la bandera o pendón bicolor / que a los siglos anuncie el esfuerzo / que ser libres, que ser libres, / que ser libres por siempre nos dio / a su sombra viva-amos tranquilos / y al nacer por sus cumbres el sol / renovemos el gran juramento / que rendimos, que rendimos, / que rendimos al Dios de Jacob, / que rendimos al Dios de Jacob, / al Dios de Jacob.'' Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' ''<big>¡Viva el Perú!</big>}} == Versión en quechua == El [[llingües quechues|quechua]] ye'l segundu [[idioma]] más importante nel [[Perú]], onde ye unu de los idiomes cooficiales. Por esa razón, l'himnu n'[[Idioma español|español]] foi traducíu al [[quechua sureñu]]. He equí dos distintos versiones de traducción, la primera correspuende a Demetrio Túpac Yupanqui y la segunda ye la oficial yá que pertenez a l'[[Academia Mayor de la Llingua Quechua]]. {{cita| '''Demetrio Tupah Yupankip t'ikrasqan'''<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispisqañam kachkanchik<br /> ñawpaq kananchik wiñaypaq,<br /> ñawpaqtaraq pakachun<br /> wach'inta Intinchik pakachun<br /> Sayasunmi ñuqanchik chiqapta<br /> Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa (3 kuti)<br /><br /> '''Yarayma'''<br /> Achka watam piruwanu sarusqa,<br /> qillay waskhata aysapurqan<br /> kamallisqa millay kawsayriyman<br /> achka watam,<br /> unay watam<br /> achka watam ch'inpi llakirqan<br /> Chay chayllapim willka qaparimuy,<br /> qispiriypi k'ancharikamun<br /> rikch'ariymi llapapaq kamakun.<br /> sarunchasqan, sarunchasqan<br /> sarurchasqan qispiyta yallin<br /> saruchasqan qispiyta yallin<br /> qispiyta yallin |col2='''Huk runap t'ikrasqan''' (''Traducción Oficial de l'Academia Mayor de la Llingua Quechua'')<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispichisqan kanchis wiñaypaq, kananchis wiñaypaq <br /> Ñaupaqtaqa k´anchanta, pakachun, k'anchanta inti <br /> Pisisun willkachasqa munayman, <br /> Hanaqchan llaqtanchismi wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman. <br /> (ESTROFA) <br /> Llaqta runan unay wata mat'isqa <br /> Tajyachaqnin waskharta aysarqan <br /> Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi <br /> Unay pacha, unay pacha <br /> Unay pachan phutikuq ch'inllá <br /> Willka qapariynin ñak'aymanta <br /> qespi qocha patapi uyarikun <br /> Ñak'ai warma kayninta chhafchirispan <br /> K'umuchisqa, k'umuchisqa <br /> K'umuchisqa mat'inta hoqarin <br /> Mat'inta hoqarin</small>}} == Ver tamién == * [[Símbolos patrios de Perú]] * [[Bandera de Perú]] * [[Escudu de Perú]] * [[Escarapela de Perú]] == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * Alzedo, José Bernardo (orig.), Rebagliati, Claudio (rede.). Himnu Nacional de Perú: Edición Oficial, Amenorgamientu pa Cantar y Pianu. Ed; Lima: Gregorio 2º Corte S., 1901. * Carlos Raygada (1954). Historia crítica del Himnu Nacional. Juan Mejia Baca & P. L. Villanueva Editor * Julio César Rivera Dávalos. El mitu d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2004. * Julio César Rivera Dávalos. El poder d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2008. * Santiago Agurto Calvo (2004). Llevantando la humildada cerviz. Fondu editorial de la Universidá Wierner. == Enllaces esternos == {{Wikisource|Himnu Nacional de Perú}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2309 Partitura del Himnu Nacional de Perú] {{Tradubot|Himno Nacional del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Perú]] [[Categoría:Himnos de Perú]] l1jg20cc615hhu8dwc3swx9y8pj2pf4 4502877 4502758 2026-07-06T09:25:05Z ~2026-38308-94 150490 4502877 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Himnu Nacional de Perú | títulu_alt = ''Somos llibres, seámoslo siempres'' | imagen = Himno Nacional de Perú.jpg | etiqueta = Partitura del Himnu Nacional de Perú | prefixu = Nacional | llugar = {{PER}} | autor = [[José de la Torre Ugarte]] | compositor = [[José Bernardo Alcedo]] | adoptáu = 1821 | hasta = | soníu = United States Navy Band - Cola Nacional de Perú.ogg | títulu_soníu = Himnu Nacional de Perú (instrumental) }} El '''Himnu Nacional de Perú''' ye unu de los [[símbolos patrios de Perú]], que la so lletra pertenez a don [[José de la Torre Ugarte]] y la música a don [[José Bernardo Alcedo]].<ref>Estilizado d'esta forma en munchos documentos, por casu, na Edición Oficial del Himnu Nacional de Perú de 1821.</ref> Foi adoptáu nel añu [[1821]], col títulu de '''''Marcha Nacional de Perú'''''. == Historia == [[Ficheru:Himno Nacional desde 1821.jpg|thumb|Retrato l'Himnu Nacional de Perú dende 1821 cuando llegada don [[Jose San Martín]] en 1821 y [[Simon Bolivar]] en 1824.]] Depués de proclamar la [[Independencia de Perú|independencia]] nacional, el xeneral [[José de San Martín]] convocó a un concursu públicu pa escoyer la ''Marcha Nacional de Perú'', convocatoria que foi publicada'l [[7 d'agostu]] de [[1821]], na Gaceta del Gobiernu. Nel anunciu convocar a tolos profesores de belles lletres, a los compositores y aficionaos polo xeneral, por que dirixan les sos producciones roblaes al Ministeriu de Estáu antes del [[18 de setiembre]], día nel cual una comisión designaría cuál d'elles sería adoptada como la ''Marcha Nacional''. El [[autor]] de la composición escoyida, sería retribuido pol públicu y el gobiernu cola gratitud. Fueron siete les composiciones qu'entraron nel concursu: * La del músicu mayor del [[Batallón Voltígeros de la Guardia|batallón «Numancia»]] * La del maestru Alcedo * La del maestru Huapaya * La del maestru Tena * La del maestru Filomeno * La del padre Aguilar, maestru de capiya de los Agustinianos. * Otra más del maestru Alcedo, coles mesmes hermanu terciariu del Conventu de Santu Domingu. Dichu certame realizar con toa probabilidá nel salón de don José de Riglos, onde se realizaron les pruebes per mediu auditivu, utilizándose para tal fin na clave (non clavicordiu) d'esti amigu íntimu y collaborador de San Martín. Esti postreru, al nun atopar, ente les siete obres escuchaes, una Marcha del so gustu, resolvió adoptar, provisoriamente y de facto, la presentada n'últimu términu por Alcedo, que la so guapura melódica ya impulsu dinámicu probablemente yá conocíos per San Martín en dalguna audición estraoficial recibieron ensin dulda un calor espositivo convincente al traviés de la segunda audición, animada pol proverbial fervor patrióticu del autor. Adoptada la Marcha, procedió Alcedo a la so orquestación y ensayu pola orquesta del Teatru, que pudo asina estrenala oficialmente na nueche del [[23 de setiembre]] de [[1821]], nel Teatru de [[Lima]], nuna función a la qu'asistieron [[José de San Martín|San Martín]] y los próceres de la independencia nacional que nesa fecha atopar na [[Lima|capital]]. La bella voz de la señora [[Rosa Merino]] foi la primera n'entonar esti cantar nacional. L'auditoriu, al escuchar la [[música]] y [[lletra]] del [[Himnu Nacional]], respondió poniéndose de pies sugestionados por [[José Bernardo Alcedo|Alcedo]], que dirixía la orquesta. Les estrofes orixinales fueron compuestes pol poeta [[Rexón Ica|iqueño]] y sanmarquino de la Facultá d'Artes, don [[José de la Torre Ugarte]]. Les estrofes del himnu son un claru testimoniu del fervor patriota del poeta y de los ideales emancipatorios de los peruanos. Esto amuesa un compromisu de los peruanos pola independencia. Diverses publicaciones del himnu fueron operando sutiles cambeos na [[lletra]] y la [[música]], que ye restaurada y nuevamente iguada por [[Claudio Rebagliati]] en [[1869]], a pidíu de [[José Bernardo Alcedo]]. En [[1874]] presentóse una solicitú na que se pidió la convocatoria a un concursu pa reformar la lletra del '''Himnu Nacional''', en vista de les socesives versiones que circulaben, amás de los pequeños defectos que lu atopaben. Dicha iniciativa, entá cuando foi aprobada, nun espolletó, debíu al refugu que xeneró na opinión pública pol enraigono y la reconocencia que'l tiempu diéra-y, faciendo d'ella una tradición yá consolidada. El 8 de mayu de [[1901]], en Lima, apruébase la Edición Oficial restaurada del Himnu Nacional de Perú según díctase de la siguiente manera: {{cita| :"Vistu'l memorial presentáu pol profesor de música don Claudio Rebagliati, manifestando: que'l cantar nacional de Perú, compuesta pol maestru don José Bernardo Alzedo y adoptada pol Supremu Gobiernu en 1821, foi adulterada de magar, por non esistir sinón una partitura pa bandes militares, y qu'en 1869, nun pudiendo'l maestru Alzedo pola so avanzada edá escribir en forma la música del himnu, comisionó al recurrente profesor Rebagliati con esi propósitu, llogrando nel intre el trabayu d'ésti la plena aprobación d'aquél, y teniendo en considerancia: : Que la comisión nomada pol Ministeriu de Gobiernu, en 13 d'abril de [[1900]], compuesta de los profesores don J. M. Valle-Riestra, don Benjamín Castañeda, don F. Francia, don S. Berriola i don Pedro López Árgoma, asegura nel informe que cuerre nestos actuaos, que la restauración del himnu fecha pol profesor Rebagliati, ye aceptable, poles varies razones qu'aduz, ente otres, la de topase ella conforme con una cartina del puñu del maestru Alzedo, Apurrida a la comisión pol profesor don Francisco Filomeno: y : Que ye necesariu poner fin a les alteraciones caprichoses feches nel cantar nacional, por que se caltenga tal como foi iguada pol so autor; :RESUÉLVESE: :1º Apruébase la restauración de la música del himnu patriu (...). :2º Nos actos oficiales nun va poder entonase otru himnu que l'aprobáu por esta resolución, (...). :Rexístrese, comuníquese y publicar; :Robla de S.Y-Zapata."<ref>Rebagliati, 1901, p. 7.</ref> }} Tamién en [[1901]] hubo un nuevu intentu reformista, esta vegada, aprobáu pol gobiernu d'[[Eduardo López de Romaña]], quien, n'aprobando la música del Himnu restaurada por [[Claudio Rebagliati]], dispunxo que se convocara a un concursu pa escoyer una nueva lletra por considerar la orixinal de [[José de la Torre Ugarte]], como agresiva escontra [[España]], teniendo en cuenta que naquellos tiempos les rellaciones ente dambos países yeren cordiales. Dichu concursu ganar el poeta [[José Santos Chocano]], que les sos estrofes col mesmu coru llegaron a cantase nes escueles públiques y publicáronse nos cancioneros populares. Les estrofes del poeta limeñu yeren: {{cita| ::'''I'''<br /> Si Bolívar salvó los abilsos<br /> San Martín coronó l'altitú;<br /> y na historia d'América xúnense<br /> como se xunen arroxu y virtú.<br /> Pol so emblema sagráu la Patria<br /> va tener siempres, n'altares de lluz<br /> cual si fueren dos rayos de gloria,<br /> dos espaes formando una cruz<br /> ::'''II'''<br /> Remembremos a aquellos qu'un día<br /> mandáronnos eterna lleición;<br /> y eponderemos, non en baldíes pallabres<br /> sinón en fechos, la Paz y la Xunión.<br /> ¡Trabayemos! Les manes sangrientes<br /> depurar nesi llabor;<br /> ¡que la guerra ye'l filu que corta,<br /> y el trabayu ye'l nuedu d'amor!<br /> ::'''III'''<br /> El trabayu cinxir lloreos,<br /> si la llucha dionos llibertá.<br /> ¡Trabayemos! ¡Abramos la tierra,<br /> como s'abrir a la lluz la verdá;<br /> arrinquemos l'oru a les mines;<br /> tresformemos la selva en llar;<br /> redimamos el fierro na industria<br /> y poblemos de naves el mar!<br /> ::'''IV'''<br /> A vivir apoderaos ensin gloria,<br /> prefiramos morrer ensin conviciu,<br /> qu'asina namái van ver los nuesos héroes<br /> satisfecha la so noble ambición.<br /> ¡Somos llibres! Glayaron los pueblos;<br /> y la Patria foi llibre a esa voz,<br /> ¡como'l Orbe salió de la Nada<br /> a una sola pallabra de Dios! }} Pero nun pasó enforma tiempu por que nuevamente la opinión pública reclamara l'antigua lletra, siendo tanta la presión que'l [[Congresu de la República de Perú|Congresu peruanu]] viose obligáu en [[1913]] mientres el gobiernu de don [[Guillermo Billingurst]] a declarar intanxible, tantu la [[lletra]] como la [[música]] del Himnu nacional. En [[1959]], a pidíu de [[Raúl Porras Barrenechea]], [[Chabuca Granda]] compunxo un reemplazu pa la primer estrofa del himnu, sicasí, ésta nun s'espublizó. {{cita|Gloria enhiesta en milenios d'historia<br /> foi moldiando'l sentir nacional<br /> y foi'l berru de Túpac Amaru<br /> el que sollerta, el qu'esixe<br /> y el qu'empuxa, escontra la llibertá.<br /> Y el criollu y l'indiu estrechar<br /> anhelantes d'un únicu ideal<br /> y la entrega de la so alma y la so sangre<br /> dio'l blancu y los colloraos<br /> del emblema que al mundu anunció<br /> que soberanu s'irgue'l Perú.<br /> Pa gloria de Dios. }} Mientres el gobiernu militar del xeneral [[Juan Velasco Alvarado]] intentóse modificar el segundu y tercer párrafu. De la mesma forma'l gobiernu de [[Francisco Morales Bermúdez]] dispunxo qu'en ceremonies oficiales y colexos, cantárase la última estrofa en llugar de la primera. Col entamu del segundu gobiernu de [[Fernando Belaúnde Terry]] volvió cantase l'Himnu cola primer estrofa. El [[Tribunal Constitucional de Perú|Tribunal Constitucional]] determinó en xunu de [[2005]] que la primer estrofa del himnu (''Llargu tiempu ...'') nun ye de l'autoría de José de la Torre Ugarte, sinón más bien frutu del [[folclor]] popular y que'l so insertamientu nel himnu espresa la voluntá del pueblu [[Perú|peruanu]] representáu nel [[Congresu de la República de Perú|Parllamentu Nacional]] por aciu la Llei Nᵘ1801; polo que merez caltenese como intanxible.<ref>[http://www.tc.gob.pe/xurisprudencia/2005/00044-2004-AI.html Tribunal Constitucional Plenu Xurisdiccional - Espediente Nᵘ0044-2004-AI/TC]</ref> Sicasí, tamién verificó que s'escluyera la quinta estrofa orixinal del himnu y considerando la llexislación de los [[derechos d'autor]] y la integridá de la obra ordenó que se restituya felicidá quinta estrofa que, na versión actual del himnu, sería la sesta estrofa d'un total de siete. En setiembre de [[2009]], el Gobiernu de Perú dispunxo que se cantara en ceremonies oficiales la última estrofa (''Nel so visu andar sostengan...'') en llugar de la primera, lo cual realizóse'l [[24 de setiembre]] ([[Fuercies Armaes de la República de Perú|Día de les Fuercies Armaes]]) y el [[8 d'ochobre]] ([[Combate naval de Angamos|Día del Combate de Angamos]]). L'himnu cantar cola mano derecha sobre'l pechu, al altor del corazón. En ceremonies, al rematar d'entonalo, el celebrante pronuncia ''¡Viva'l Perú!'' y la concurrencia respuende '¡Viva!' == Lletra == '''Coro:'''<br> ¡Somos libres!<br> ¡seámoslo siempre, seámoslo siempre!<br> y antes niegue sus luces<br> sus luces, ¡sus luces el Sol!<br> Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó,<br> 𝄆 Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó. 𝄇 '''I'''<br> Largo tiempo el peruano oprimido<br> la ominosa cadena arrastró<br> condenado a una cruel servidumbre<br> largo tiempo, largo tiempo,<br> largo tiempo en silencio gimió.<br> Mas apenas el grito sagrado<br> ¡Libertad! en sus costas se oyó<br> la indolencia de esclavo sacude<br> la humillada, la humillada,<br> 𝄆 la humillada cerviz levantó, 𝄇<br> cerviz levantó... '''''Coro''''' '''II'''<br> Y al estruendo de roncas cadenas<br> que escucharon tres siglos de horror,<br> de los libres al grito sagrado<br> que oyó atónito, que oyó atónito,<br> que oyó atónito el mundo, cesó.<br> Por doquier San Martín inflamado,<br> libertad, libertad, pronunció,<br> y meciendo su base los Andes<br> la anunciaron, la anunciaron,<br> 𝄆 la anunciaron, también, a una voz, 𝄇<br> también, a una voz...<br> '''''Coro''''' '''III'''<br> Con su influjo los pueblos despiertan<br> y cual rayo corrió la opinión;<br> desde el istmo a las tierras del fuego,<br> desde el fuego, desde el fuego,<br> desde el fuego a la helada región.<br> Todos juran romper el enlace<br> que Natura a ambos mundos negó,<br> y quebrar ese cetro que España<br> reclinaba, reclinaba,<br> 𝄆 reclinaba orgullosa en los dos, 𝄇<br> orgullosa en los dos... '''''Coro''''' '''IV'''<br> Lima cumple su voto solemne,<br> y, severa, su enojo mostró,<br> al tirano impotente lanzando,<br> que intentaba, que intentaba,<br> que intentaba alargar su opresión.<br> A su esfuerzo saltaron los grillos<br> y los surcos que en sí reparó,<br> le atizaron el odio y venganza<br> que heredara, que heredara,<br> 𝄆 que heredara de su Inca y Señor, 𝄇<br> de su Inca y Señor... '''''Coro''''' '''V'''<br> Compatriotas, no más verla esclava.<br> Si humillada tres siglos gimió,<br> para siempre jurémosla libre,<br> manteniendo, manteniendo,<br> manteniendo su propio esplendor.<br> Nuestros brazos, hasta hoy desarmados<br> estén siempre cebando el cañón,<br> que algún día las playas de Iberia<br> sentirán, sentirán,<br> 𝄆 sentirán de su estruendo el terror, 𝄇<br> de su estruendo el terror...<br> '''''Coro''''' '''VI'''<br> Excitemos los celos de España<br> pues presiente con mengua y furor<br> que en concurso de grandes naciones<br> nuestra patria, nuestra patria,<br> nuestra patria entrará en parangón.<br> En la lista que de éstas se forme<br> llenaremos primero el reglón<br> que el tirano ambicioso Iberino,<br> que la América, que la América,<br> 𝄆 que la América toda asoló, 𝄇<br> toda asoló... '''''Coro''''' '''VII'''<br> En su cima los Andes sostengan<br> la bandera o pendón bicolor,<br> que a los siglos anuncie el esfuerzo<br> que ser libres, que ser libres<br> que ser libres por siempre nos dio.<br> A su sombra vivamos tranquilos,<br> y al nacer por sus cumbres el Sol,<br> renovemos el gran juramento<br> que rendimos, que rendimos,<br> 𝄆 que rendimos al Dios de Jacob, 𝄇<br> al Dios de Jacob... '''''Coro'''''<ref>Rebagliati, 1901, p. 2.; Estilizáu talo como apaez nel facsímil, inclúi acentos distintos y arcaísmos.</ref> == Interpretación == Magar l'Himnu Nacional de Perú consta d'un coru y siete estrofes, estes nun s'interpreten ce por be. Mientres enforma tiempu, interpretóse la primer estrofa y el coru, pero, a partir de [[setiembre]] de [[2009]], a instancies del ministru de defensa Rafael Rei y por solicitú de les fuercies armaes, decidióse que, d'equí p'arriba, entonárase'l coru y la última estrofa. L'Himnu Nacional tamién tien ciertes peculiaridaes nel momentu de la so interpretación, especialmente repeticiones, y ye cantáu polo xeneral de la siguiente manera: {{cita|Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' Estrofa VII: ''En su cima los Andes sostengan / la bandera o pendón bicolor / que a los siglos anuncie el esfuerzo / que ser libres, que ser libres, / que ser libres por siempre nos dio / a su sombra viva-amos tranquilos / y al nacer por sus cumbres el sol / renovemos el gran juramento / que rendimos, que rendimos, / que rendimos al Dios de Jacob, / que rendimos al Dios de Jacob, / al Dios de Jacob.'' Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' ''<big>¡Viva el Perú!</big>}} == Versión en quechua == El [[llingües quechues|quechua]] ye'l segundu [[idioma]] más importante nel [[Perú]], onde ye unu de los idiomes cooficiales. Por esa razón, l'himnu n'[[Idioma español|español]] foi traducíu al [[quechua sureñu]]. He equí dos distintos versiones de traducción, la primera correspuende a Demetrio Túpac Yupanqui y la segunda ye la oficial yá que pertenez a l'[[Academia Mayor de la Llingua Quechua]]. {{cita| '''Demetrio Tupah Yupankip t'ikrasqan'''<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispisqañam kachkanchik<br /> ñawpaq kananchik wiñaypaq,<br /> ñawpaqtaraq pakachun<br /> wach'inta Intinchik pakachun<br /> Sayasunmi ñuqanchik chiqapta<br /> Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa (3 kuti)<br /><br /> '''Yarayma'''<br /> Achka watam piruwanu sarusqa,<br /> qillay waskhata aysapurqan<br /> kamallisqa millay kawsayriyman<br /> achka watam,<br /> unay watam<br /> achka watam ch'inpi llakirqan<br /> Chay chayllapim willka qaparimuy,<br /> qispiriypi k'ancharikamun<br /> rikch'ariymi llapapaq kamakun.<br /> sarunchasqan, sarunchasqan<br /> sarurchasqan qispiyta yallin<br /> saruchasqan qispiyta yallin<br /> qispiyta yallin |col2='''Huk runap t'ikrasqan''' (''Traducción Oficial de l'Academia Mayor de la Lingua Quechua'')<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispichisqan kanchis wiñaypaq, kananchis wiñaypaq <br /> Ñaupaqtaqa k´anchanta, pakachun, k'anchanta inti <br /> Pisisun willkachasqa munayman, <br /> Hanaqchan llaqtanchismi wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman. <br /> (ESTROFA) <br /> Llaqta runan unay wata mat'isqa <br /> Tajyachaqnin waskharta aysarqan <br /> Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi <br /> Unay pacha, unay pacha <br /> Unay pachan phutikuq ch'inllá <br /> Willka qapariynin ñak'aymanta <br /> qespi qocha patapi uyarikun <br /> Ñak'ai warma kayninta chhafchirispan <br /> K'umuchisqa, k'umuchisqa <br /> K'umuchisqa mat'inta hoqarin <br /> Mat'inta hoqarin</small>}} == Ver tamién == * [[Símbolos patrios de Perú]] * [[Bandera de Perú]] * [[Escudu de Perú]] * [[Escarapela de Perú]] == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * Alzedo, José Bernardo (orig.), Rebagliati, Claudio (rede.). Himnu Nacional de Perú: Edición Oficial, Amenorgamientu pa Cantar y Pianu. Ed; Lima: Gregorio 2º Corte S., 1901. * Carlos Raygada (1954). Historia crítica del Himnu Nacional. Juan Mejia Baca & P. L. Villanueva Editor * Julio César Rivera Dávalos. El mitu d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2004. * Julio César Rivera Dávalos. El poder d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2008. * Santiago Agurto Calvo (2004). Llevantando la humildada cerviz. Fondu editorial de la Universidá Wierner. == Enllaces esternos == {{Wikisource|Himnu Nacional de Perú}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2309 Partitura del Himnu Nacional de Perú] {{Tradubot|Himno Nacional del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Perú]] [[Categoría:Himnos de Perú]] 2px7ifldwgyc5oqpu6p59wnfebj9yij 4502878 4502877 2026-07-06T09:25:19Z ~2026-38308-94 150490 4502878 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Himnu Nacional de Perú | títulu_alt = ''Somos llibres, seámoslo siempres'' | imagen = Himno Nacional de Perú.jpg | etiqueta = Partitura del Himnu Nacional de Perú | prefixu = Nacional | llugar = {{PER}} | autor = [[José de la Torre Ugarte]] | compositor = [[José Bernardo Alcedo]] | adoptáu = 1821 | hasta = | soníu = United States Navy Band - Cola Nacional de Perú.ogg | títulu_soníu = Himnu Nacional de Perú (instrumental) }} El '''Himnu Nacional de Perú''' ye unu de los [[símbolos patrios de Perú]], que la so lletra pertenez a don [[José de la Torre Ugarte]] y la música a don [[José Bernardo Alcedo]].<ref>Estilizado d'esta forma en munchos documentos, por casu, na Edición Oficial del Himnu Nacional de Perú de 1821.</ref> Foi adoptáu nel añu [[1821]], col títulu de '''''Marcha Nacional de Perú'''''. == Historia == [[Ficheru:Himno Nacional desde 1821.jpg|thumb|Retrato l'Himnu Nacional de Perú dende 1821 cuando llegada don [[Jose San Martín]] en 1821 y [[Simon Bolivar]] en 1824.]] Depués de proclamar la [[Independencia de Perú|independencia]] nacional, el xeneral [[José de San Martín]] convocó a un concursu públicu pa escoyer la ''Marcha Nacional de Perú'', convocatoria que foi publicada'l [[7 d'agostu]] de [[1821]], na Gaceta del Gobiernu. Nel anunciu convocar a tolos profesores de belles lletres, a los compositores y aficionaos polo xeneral, por que dirixan les sos producciones roblaes al Ministeriu de Estáu antes del [[18 de setiembre]], día nel cual una comisión designaría cuál d'elles sería adoptada como la ''Marcha Nacional''. El [[autor]] de la composición escoyida, sería retribuido pol públicu y el gobiernu cola gratitud. Fueron siete les composiciones qu'entraron nel concursu: * La del músicu mayor del [[Batallón Voltígeros de la Guardia|batallón «Numancia»]] * La del maestru Alcedo * La del maestru Huapaya * La del maestru Tena * La del maestru Filomeno * La del padre Aguilar, maestru de capiya de los Agustinianos. * Otra más del maestru Alcedo, coles mesmes hermanu terciariu del Conventu de Santu Domingu. Dichu certame realizar con toa probabilidá nel salón de don José de Riglos, onde se realizaron les pruebes per mediu auditivu, utilizándose para tal fin na clave (non clavicordiu) d'esti amigu íntimu y collaborador de San Martín. Esti postreru, al nun atopar, ente les siete obres escuchaes, una Marcha del so gustu, resolvió adoptar, provisoriamente y de facto, la presentada n'últimu términu por Alcedo, que la so guapura melódica ya impulsu dinámicu probablemente yá conocíos per San Martín en dalguna audición estraoficial recibieron ensin dulda un calor espositivo convincente al traviés de la segunda audición, animada pol proverbial fervor patrióticu del autor. Adoptada la Marcha, procedió Alcedo a la so orquestación y ensayu pola orquesta del Teatru, que pudo asina estrenala oficialmente na nueche del [[23 de setiembre]] de [[1821]], nel Teatru de [[Lima]], nuna función a la qu'asistieron [[José de San Martín|San Martín]] y los próceres de la independencia nacional que nesa fecha atopar na [[Lima|capital]]. La bella voz de la señora [[Rosa Merino]] foi la primera n'entonar esti cantar nacional. L'auditoriu, al escuchar la [[música]] y [[lletra]] del [[Himnu Nacional]], respondió poniéndose de pies sugestionados por [[José Bernardo Alcedo|Alcedo]], que dirixía la orquesta. Les estrofes orixinales fueron compuestes pol poeta [[Rexón Ica|iqueño]] y sanmarquino de la Facultá d'Artes, don [[José de la Torre Ugarte]]. Les estrofes del himnu son un claru testimoniu del fervor patriota del poeta y de los ideales emancipatorios de los peruanos. Esto amuesa un compromisu de los peruanos pola independencia. Diverses publicaciones del himnu fueron operando sutiles cambeos na [[lletra]] y la [[música]], que ye restaurada y nuevamente iguada por [[Claudio Rebagliati]] en [[1869]], a pidíu de [[José Bernardo Alcedo]]. En [[1874]] presentóse una solicitú na que se pidió la convocatoria a un concursu pa reformar la lletra del '''Himnu Nacional''', en vista de les socesives versiones que circulaben, amás de los pequeños defectos que lu atopaben. Dicha iniciativa, entá cuando foi aprobada, nun espolletó, debíu al refugu que xeneró na opinión pública pol enraigono y la reconocencia que'l tiempu diéra-y, faciendo d'ella una tradición yá consolidada. El 8 de mayu de [[1901]], en Lima, apruébase la Edición Oficial restaurada del Himnu Nacional de Perú según díctase de la siguiente manera: {{cita| :"Vistu'l memorial presentáu pol profesor de música don Claudio Rebagliati, manifestando: que'l cantar nacional de Perú, compuesta pol maestru don José Bernardo Alzedo y adoptada pol Supremu Gobiernu en 1821, foi adulterada de magar, por non esistir sinón una partitura pa bandes militares, y qu'en 1869, nun pudiendo'l maestru Alzedo pola so avanzada edá escribir en forma la música del himnu, comisionó al recurrente profesor Rebagliati con esi propósitu, llogrando nel intre el trabayu d'ésti la plena aprobación d'aquél, y teniendo en considerancia: : Que la comisión nomada pol Ministeriu de Gobiernu, en 13 d'abril de [[1900]], compuesta de los profesores don J. M. Valle-Riestra, don Benjamín Castañeda, don F. Francia, don S. Berriola i don Pedro López Árgoma, asegura nel informe que cuerre nestos actuaos, que la restauración del himnu fecha pol profesor Rebagliati, ye aceptable, poles varies razones qu'aduz, ente otres, la de topase ella conforme con una cartina del puñu del maestru Alzedo, Apurrida a la comisión pol profesor don Francisco Filomeno: y : Que ye necesariu poner fin a les alteraciones caprichoses feches nel cantar nacional, por que se caltenga tal como foi iguada pol so autor; :RESUÉLVESE: :1º Apruébase la restauración de la música del himnu patriu (...). :2º Nos actos oficiales nun va poder entonase otru himnu que l'aprobáu por esta resolución, (...). :Rexístrese, comuníquese y publicar; :Robla de S.Y-Zapata."<ref>Rebagliati, 1901, p. 7.</ref> }} Tamién en [[1901]] hubo un nuevu intentu reformista, esta vegada, aprobáu pol gobiernu d'[[Eduardo López de Romaña]], quien, n'aprobando la música del Himnu restaurada por [[Claudio Rebagliati]], dispunxo que se convocara a un concursu pa escoyer una nueva lletra por considerar la orixinal de [[José de la Torre Ugarte]], como agresiva escontra [[España]], teniendo en cuenta que naquellos tiempos les rellaciones ente dambos países yeren cordiales. Dichu concursu ganar el poeta [[José Santos Chocano]], que les sos estrofes col mesmu coru llegaron a cantase nes escueles públiques y publicáronse nos cancioneros populares. Les estrofes del poeta limeñu yeren: {{cita| ::'''I'''<br /> Si Bolívar salvó los abilsos<br /> San Martín coronó l'altitú;<br /> y na historia d'América xúnense<br /> como se xunen arroxu y virtú.<br /> Pol so emblema sagráu la Patria<br /> va tener siempres, n'altares de lluz<br /> cual si fueren dos rayos de gloria,<br /> dos espaes formando una cruz<br /> ::'''II'''<br /> Remembremos a aquellos qu'un día<br /> mandáronnos eterna lleición;<br /> y eponderemos, non en baldíes pallabres<br /> sinón en fechos, la Paz y la Xunión.<br /> ¡Trabayemos! Les manes sangrientes<br /> depurar nesi llabor;<br /> ¡que la guerra ye'l filu que corta,<br /> y el trabayu ye'l nuedu d'amor!<br /> ::'''III'''<br /> El trabayu cinxir lloreos,<br /> si la llucha dionos llibertá.<br /> ¡Trabayemos! ¡Abramos la tierra,<br /> como s'abrir a la lluz la verdá;<br /> arrinquemos l'oru a les mines;<br /> tresformemos la selva en llar;<br /> redimamos el fierro na industria<br /> y poblemos de naves el mar!<br /> ::'''IV'''<br /> A vivir apoderaos ensin gloria,<br /> prefiramos morrer ensin conviciu,<br /> qu'asina namái van ver los nuesos héroes<br /> satisfecha la so noble ambición.<br /> ¡Somos llibres! Glayaron los pueblos;<br /> y la Patria foi llibre a esa voz,<br /> ¡como'l Orbe salió de la Nada<br /> a una sola pallabra de Dios! }} Pero nun pasó enforma tiempu por que nuevamente la opinión pública reclamara l'antigua lletra, siendo tanta la presión que'l [[Congresu de la República de Perú|Congresu peruanu]] viose obligáu en [[1913]] mientres el gobiernu de don [[Guillermo Billingurst]] a declarar intanxible, tantu la [[lletra]] como la [[música]] del Himnu nacional. En [[1959]], a pidíu de [[Raúl Porras Barrenechea]], [[Chabuca Granda]] compunxo un reemplazu pa la primer estrofa del himnu, sicasí, ésta nun s'espublizó. {{cita|Gloria enhiesta en milenios d'historia<br /> foi moldiando'l sentir nacional<br /> y foi'l berru de Túpac Amaru<br /> el que sollerta, el qu'esixe<br /> y el qu'empuxa, escontra la llibertá.<br /> Y el criollu y l'indiu estrechar<br /> anhelantes d'un únicu ideal<br /> y la entrega de la so alma y la so sangre<br /> dio'l blancu y los colloraos<br /> del emblema que al mundu anunció<br /> que soberanu s'irgue'l Perú.<br /> Pa gloria de Dios. }} Mientres el gobiernu militar del xeneral [[Juan Velasco Alvarado]] intentóse modificar el segundu y tercer párrafu. De la mesma forma'l gobiernu de [[Francisco Morales Bermúdez]] dispunxo qu'en ceremonies oficiales y colexos, cantárase la última estrofa en llugar de la primera. Col entamu del segundu gobiernu de [[Fernando Belaúnde Terry]] volvió cantase l'Himnu cola primer estrofa. El [[Tribunal Constitucional de Perú|Tribunal Constitucional]] determinó en xunu de [[2005]] que la primer estrofa del himnu (''Llargu tiempu ...'') nun ye de l'autoría de José de la Torre Ugarte, sinón más bien frutu del [[folclor]] popular y que'l so insertamientu nel himnu espresa la voluntá del pueblu [[Perú|peruanu]] representáu nel [[Congresu de la República de Perú|Parllamentu Nacional]] por aciu la Llei Nᵘ1801; polo que merez caltenese como intanxible.<ref>[http://www.tc.gob.pe/xurisprudencia/2005/00044-2004-AI.html Tribunal Constitucional Plenu Xurisdiccional - Espediente Nᵘ0044-2004-AI/TC]</ref> Sicasí, tamién verificó que s'escluyera la quinta estrofa orixinal del himnu y considerando la llexislación de los [[derechos d'autor]] y la integridá de la obra ordenó que se restituya felicidá quinta estrofa que, na versión actual del himnu, sería la sesta estrofa d'un total de siete. En setiembre de [[2009]], el Gobiernu de Perú dispunxo que se cantara en ceremonies oficiales la última estrofa (''Nel so visu andar sostengan...'') en llugar de la primera, lo cual realizóse'l [[24 de setiembre]] ([[Fuercies Armaes de la República de Perú|Día de les Fuercies Armaes]]) y el [[8 d'ochobre]] ([[Combate naval de Angamos|Día del Combate de Angamos]]). L'himnu cantar cola mano derecha sobre'l pechu, al altor del corazón. En ceremonies, al rematar d'entonalo, el celebrante pronuncia ''¡Viva'l Perú!'' y la concurrencia respuende '¡Viva!' == Lletra == '''Coro:'''<br> ¡Somos libres!<br> ¡seámoslo siempre, seámoslo siempre!<br> y antes niegue sus luces<br> sus luces, ¡sus luces el Sol!<br> Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó,<br> 𝄆 Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó. 𝄇 '''I'''<br> Largo tiempo el peruano oprimido<br> la ominosa cadena arrastró<br> condenado a una cruel servidumbre<br> largo tiempo, largo tiempo,<br> largo tiempo en silencio gimió.<br> Mas apenas el grito sagrado<br> ¡Libertad! en sus costas se oyó<br> la indolencia de esclavo sacude<br> la humillada, la humillada,<br> 𝄆 la humillada cerviz levantó, 𝄇<br> cerviz levantó... '''''Coro''''' '''II'''<br> Y al estruendo de roncas cadenas<br> que escucharon tres siglos de horror,<br> de los libres al grito sagrado<br> que oyó atónito, que oyó atónito,<br> que oyó atónito el mundo, cesó.<br> Por doquier San Martín inflamado,<br> libertad, libertad, pronunció,<br> y meciendo su base los Andes<br> la anunciaron, la anunciaron,<br> 𝄆 la anunciaron, también, a una voz, 𝄇<br> también, a una voz...<br> '''''Coro''''' '''III'''<br> Con su influjo los pueblos despiertan<br> y cual rayo corrió la opinión;<br> desde el istmo a las tierras del fuego,<br> desde el fuego, desde el fuego,<br> desde el fuego a la helada región.<br> Todos juran romper el enlace<br> que Natura a ambos mundos negó,<br> y quebrar ese cetro que España<br> reclinaba, reclinaba,<br> 𝄆 reclinaba orgullosa en los dos, 𝄇<br> orgullosa en los dos... '''''Coro''''' '''IV'''<br> Lima cumple su voto solemne,<br> y, severa, su enojo mostró,<br> al tirano impotente lanzando,<br> que intentaba, que intentaba,<br> que intentaba alargar su opresión.<br> A su esfuerzo saltaron los grillos<br> y los surcos que en sí reparó,<br> le atizaron el odio y venganza<br> que heredara, que heredara,<br> 𝄆 que heredara de su Inca y Señor, 𝄇<br> de su Inca y Señor... '''''Coro''''' '''V'''<br> Compatriotas, no más verla esclava.<br> Si humillada tres siglos gimió,<br> para siempre jurémosla libre,<br> manteniendo, manteniendo,<br> manteniendo su propio esplendor.<br> Nuestros brazos, hasta hoy desarmados<br> estén siempre cebando el cañón,<br> que algún día las playas de Iberia<br> sentirán, sentirán,<br> 𝄆 sentirán de su estruendo el terror, 𝄇<br> de su estruendo el terror...<br> '''''Coro''''' '''VI'''<br> Excitemos los celos de España<br> pues presiente con mengua y furor<br> que en concurso de grandes naciones<br> nuestra patria, nuestra patria,<br> nuestra patria entrará en parangón.<br> En la lista que de éstas se forme<br> llenaremos primero el reglón<br> que el tirano ambicioso Iberino,<br> que la América, que la América,<br> 𝄆 que la América toda asoló, 𝄇<br> toda asoló... '''''Coro''''' '''VII'''<br> En su cima los Andes sostengan<br> la bandera o pendón bicolor,<br> que a los siglos anuncie el esfuerzo<br> que ser libres, que ser libres<br> que ser libres por siempre nos dio.<br> A su sombra vivamos tranquilos,<br> y al nacer por sus cumbres el Sol,<br> renovemos el gran juramento<br> que rendimos, que rendimos,<br> 𝄆 que rendimos al Dios de Jacob, 𝄇<br> al Dios de Jacob... '''''Coro'''''<ref>Rebagliati, 1901, p. 2.; Estilizáu talo como apaez nel facsímil, inclúi acentos distintos y arcaísmos.</ref> == Interpretación == Magar l'Himnu Nacional de Perú consta d'un coru y siete estrofes, estes nun s'interpreten ce por be. Mientres enforma tiempu, interpretóse la primer estrofa y el coru, pero, a partir de [[setiembre]] de [[2009]], a instancies del ministru de defensa Rafael Rei y por solicitú de les fuercies armaes, decidióse que, d'equí p'arriba, entonárase'l coru y la última estrofa. L'Himnu Nacional tamién tien ciertes peculiaridaes nel momentu de la so interpretación, especialmente repeticiones, y ye cantáu polo xeneral de la siguiente manera: {{cita|Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' Estrofa VII: ''En su cima los Andes sostengan / la bandera o pendón bicolor / que a los siglos anuncie el esfuerzo / que ser libres, que ser libres, / que ser libres por siempre nos dio / a su sombra viva-amos tranquilos / y al nacer por sus cumbres el sol / renovemos el gran juramento / que rendimos, que rendimos, / que rendimos al Dios de Jacob, / que rendimos al Dios de Jacob, / al Dios de Jacob.'' Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' ''<big>¡Viva el Perú!</big>}} == Versión en quechua == El [[llingües quechues|quechua]] ye'l segundu [[idioma]] más importante nel [[Perú]], onde ye unu de los idiomes cooficiales. Por esa razón, l'himnu n'[[Idioma español|español]] foi traducíu al [[quechua sureñu]]. He equí dos distintos versiones de traducción, la primera correspuende a Demetrio Túpac Yupanqui y la segunda ye la oficial yá que pertenez a l'[[Academia Mayor de la Llingua Quechua]]. {{cita| '''Demetrio Tupah Yupankip t'ikrasqan'''<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispisqañam kachkanchik<br /> ñawpaq kananchik wiñaypaq,<br /> ñawpaqtaraq pakachun<br /> wach'inta Intinchik pakachun<br /> Sayasunmi ñuqanchik chiqapta<br /> Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa (3 kuti)<br /><br /> '''Yarayma'''<br /> Achka watam piruwanu sarusqa,<br /> qillay waskhata aysapurqan<br /> kamallisqa millay kawsayriyman<br /> achka watam,<br /> unay watam<br /> achka watam ch'inpi llakirqan<br /> Chay chayllapim willka qaparimuy,<br /> qispiriypi k'ancharikamun<br /> rikch'ariymi llapapaq kamakun.<br /> sarunchasqan, sarunchasqan<br /> sarurchasqan qispiyta yallin<br /> saruchasqan qispiyta yallin<br /> qispiyta yallin |col2='''Huk runap t'ikrasqan''' (''Traducción Oficial de l'Academia Mayor de la Lengua Quechua'')<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispichisqan kanchis wiñaypaq, kananchis wiñaypaq <br /> Ñaupaqtaqa k´anchanta, pakachun, k'anchanta inti <br /> Pisisun willkachasqa munayman, <br /> Hanaqchan llaqtanchismi wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman. <br /> (ESTROFA) <br /> Llaqta runan unay wata mat'isqa <br /> Tajyachaqnin waskharta aysarqan <br /> Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi <br /> Unay pacha, unay pacha <br /> Unay pachan phutikuq ch'inllá <br /> Willka qapariynin ñak'aymanta <br /> qespi qocha patapi uyarikun <br /> Ñak'ai warma kayninta chhafchirispan <br /> K'umuchisqa, k'umuchisqa <br /> K'umuchisqa mat'inta hoqarin <br /> Mat'inta hoqarin</small>}} == Ver tamién == * [[Símbolos patrios de Perú]] * [[Bandera de Perú]] * [[Escudu de Perú]] * [[Escarapela de Perú]] == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * Alzedo, José Bernardo (orig.), Rebagliati, Claudio (rede.). Himnu Nacional de Perú: Edición Oficial, Amenorgamientu pa Cantar y Pianu. Ed; Lima: Gregorio 2º Corte S., 1901. * Carlos Raygada (1954). Historia crítica del Himnu Nacional. Juan Mejia Baca & P. L. Villanueva Editor * Julio César Rivera Dávalos. El mitu d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2004. * Julio César Rivera Dávalos. El poder d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2008. * Santiago Agurto Calvo (2004). Llevantando la humildada cerviz. Fondu editorial de la Universidá Wierner. == Enllaces esternos == {{Wikisource|Himnu Nacional de Perú}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2309 Partitura del Himnu Nacional de Perú] {{Tradubot|Himno Nacional del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Perú]] [[Categoría:Himnos de Perú]] h6pchcmq19rt6ur2w0971pv1p0p3q82 4502879 4502878 2026-07-06T09:31:28Z ~2026-38308-94 150490 4502879 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Himnu Nacional de Perú | títulu_alt = ''Somos llibres, seámoslo siempres'' | imagen = Himno Nacional de Perú.jpg | etiqueta = Partitura del Himnu Nacional de Perú | prefixu = Nacional | llugar = {{PER}} | autor = [[José de la Torre Ugarte]] | compositor = [[José Bernardo Alcedo]] | adoptáu = 1821 | hasta = | soníu = United States Navy Band - Cola Nacional de Perú.ogg | títulu_soníu = Himnu Nacional de Perú (instrumental) }} El '''Himnu Nacional de Perú''' ye unu de los [[símbolos patrios de Perú]], que la so lletra pertenez a don [[José de la Torre Ugarte]] y la música a don [[José Bernardo Alcedo]].<ref>Estilizado d'esta forma en munchos documentos, por casu, na Edición Oficial del Himnu Nacional de Perú de 1821.</ref> Foi adoptáu nel añu [[1821]], col títulu de '''''Marcha Nacional de Perú'''''. == Historia == [[Ficheru:Himno Nacional desde 1821.jpg|thumb|Retrato l'Himnu Nacional de Perú dende 1821 cuando llegada don [[Jose San Martín]] en 1821 y [[Simon Bolivar]] en 1824.]] Depués de proclamar la [[Independencia de Perú|independencia]] nacional, el xeneral [[José de San Martín]] convocó a un concursu públicu pa escoyer la ''Marcha Nacional de Perú'', convocatoria que foi publicada'l [[7 d'agostu]] de [[1821]], na Gaceta del Gobiernu. Nel anunciu convocar a tolos profesores de belles lletres, a los compositores y aficionaos polo xeneral, por que dirixan les sos producciones roblaes al Ministeriu de Estáu antes del [[18 de setiembre]], día nel cual una comisión designaría cuál d'elles sería adoptada como la ''Marcha Nacional''. El [[autor]] de la composición escoyida, sería retribuido pol públicu y el gobiernu cola gratitud. Fueron siete les composiciones qu'entraron nel concursu: * La del músicu mayor del [[Batallón Voltígeros de la Guardia|batallón «Numancia»]] * La del maestru Alcedo * La del maestru Huapaya * La del maestru Tena * La del maestru Filomeno * La del padre Aguilar, maestru de capiya de los Agustinianos. * Otra más del maestru Alcedo, coles mesmes hermanu terciariu del Conventu de Santu Domingu. Dichu certame realizar con toa probabilidá nel salón de don José de Riglos, onde se realizaron les pruebes per mediu auditivu, utilizándose para tal fin na clave (non clavicordiu) d'esti amigu íntimu y collaborador de San Martín. Esti postreru, al nun atopar, ente les siete obres escuchaes, una Marcha del so gustu, resolvió adoptar, provisoriamente y de facto, la presentada n'últimu términu por Alcedo, que la so guapura melódica ya impulsu dinámicu probablemente yá conocíos per San Martín en dalguna audición estraoficial recibieron ensin dulda un calor espositivo convincente al traviés de la segunda audición, animada pol proverbial fervor patrióticu del autor. Adoptada la Marcha, procedió Alcedo a la so orquestación y ensayu pola orquesta del Teatru, que pudo asina estrenala oficialmente na nueche del [[23 de setiembre]] de [[1821]], nel Teatru de [[Lima]], nuna función a la qu'asistieron [[José de San Martín|San Martín]] y los próceres de la independencia nacional que nesa fecha atopar na [[Lima|capital]]. La bella voz de la señora [[Rosa Merino]] foi la primera n'entonar esti cantar nacional. L'auditoriu, al escuchar la [[música]] y [[lletra]] del [[Himnu Nacional]], respondió poniéndose de pies sugestionados por [[José Bernardo Alcedo|Alcedo]], que dirixía la orquesta. Les estrofes orixinales fueron compuestes pol poeta [[Rexón Ica|iqueño]] y sanmarquino de la Facultá d'Artes, don [[José de la Torre Ugarte]]. Les estrofes del himnu son un claru testimoniu del fervor patriota del poeta y de los ideales emancipatorios de los peruanos. Esto amuesa un compromisu de los peruanos pola independencia. Diverses publicaciones del himnu fueron operando sutiles cambeos na [[lletra]] y la [[música]], que ye restaurada y nuevamente iguada por [[Claudio Rebagliati]] en [[1869]], a pidíu de [[José Bernardo Alcedo]]. En [[1874]] presentóse una solicitú na que se pidió la convocatoria a un concursu pa reformar la lletra del '''Himnu Nacional''', en vista de les socesives versiones que circulaben, amás de los pequeños defectos que lu atopaben. Dicha iniciativa, entá cuando foi aprobada, nun espolletó, debíu al refugu que xeneró na opinión pública pol enraigono y la reconocencia que'l tiempu diéra-y, faciendo d'ella una tradición yá consolidada. El 8 de mayu de [[1901]], en Lima, apruébase la Edición Oficial restaurada del Himnu Nacional de Perú según díctase de la siguiente manera: {{cita| :"Visto el memorial presentado por el profesor de música don Claudio Rebagliati, manifestando: que la canción nacional del Perú, compuesta por el maestro don José Bernardo Alcedo y adoptada por el Supremo Gobierno en 1821, ha sido adulterada desde entonces, por no haber existido sino una partitura para bandas militares, y que en 1869, no pudiendo el maestro Alcedo por su avanzada edad escribir en forma la música del himno, comisionó al recurrente profesor Rebagliati con ese propósito, obteniendo en seguida el trabajo de éste la plena aprobación de aquél, y teniendo en consideración: : Que la comisión nombrada por el Ministerio de Gobierno, en 13 de abril de 1900, compuesta de los profesores don J. M. Valle-Riestra, don Benjamín Castañeda, don F. Francia, don S. Berriola y don Pedro López Aliaga, asegura en el informe que corre en estos actuados, que la restauración del himno hecha por el profesor Rebagliati, es aceptable, por las varias razones que aduce, entre otras, la de hallarse ella conforme con una cartina del puño del maestro Alcedo, Proporcionada a la comisión por el profesor don Francisco Filomeno: y : Que es necesario poner fin a las alteraciones caprichosas hechas en la canción nacional, para que se conserve tal como fue arreglada por su autor; :SE RESUELVE: :1º Apruébase la restauración de la música del himno patrio (...). :2º En los actos oficiales no podrá entonarse otro himno que el aprobado por esta resolución, (...). :Regístrese, comuníquese y publíquese; :Rúbrica de S.E-Zapata."<ref>Rebagliati, 1901, p. 7.</ref> Tamién en [[1901]] hubo un nuevu intentu reformista, esta vegada, aprobáu pol gobiernu d'[[Eduardo López de Romaña]], quien, n'aprobando la música del Himnu restaurada por [[Claudio Rebagliati]], dispunxo que se convocara a un concursu pa escoyer una nueva lletra por considerar la orixinal de [[José de la Torre Ugarte]], como agresiva escontra [[España]], teniendo en cuenta que naquellos tiempos les rellaciones ente dambos países yeren cordiales. Dichu concursu ganar el poeta [[José Santos Chocano]], que les sos estrofes col mesmu coru llegaron a cantase nes escueles públiques y publicáronse nos cancioneros populares. Mientres el gobiernu militar del xeneral [[Juan Velasco Alvarado]] intentóse modificar el segundu y tercer párrafu. De la mesma forma'l gobiernu de [[Francisco Morales Bermúdez]] dispunxo qu'en ceremonies oficiales y colexos, cantárase la última estrofa en llugar de la primera. Col entamu del segundu gobiernu de [[Fernando Belaúnde Terry]] volvió cantase l'Himnu cola primer estrofa. El [[Tribunal Constitucional de Perú|Tribunal Constitucional]] determinó en xunu de [[2005]] que la primer estrofa del himnu (''Llargu tiempu ...'') nun ye de l'autoría de José de la Torre Ugarte, sinón más bien frutu del [[folclor]] popular y que'l so insertamientu nel himnu espresa la voluntá del pueblu [[Perú|peruanu]] representáu nel [[Congresu de la República de Perú|Parllamentu Nacional]] por aciu la Llei Nᵘ1801; polo que merez caltenese como intanxible.<ref>[http://www.tc.gob.pe/xurisprudencia/2005/00044-2004-AI.html Tribunal Constitucional Plenu Xurisdiccional - Espediente Nᵘ0044-2004-AI/TC]</ref> Sicasí, tamién verificó que s'escluyera la quinta estrofa orixinal del himnu y considerando la llexislación de los [[derechos d'autor]] y la integridá de la obra ordenó que se restituya felicidá quinta estrofa que, na versión actual del himnu, sería la sesta estrofa d'un total de siete. En setiembre de [[2009]], el Gobiernu de Perú dispunxo que se cantara en ceremonies oficiales la última estrofa (''En su cima los Andes sostengan...'') en llugar de la primera, lo cual realizóse'l [[24 de setiembre]] ([[Fuercies Armaes de la República de Perú|Día de les Fuercies Armaes]]) y el [[8 d'ochobre]] ([[Combate naval de Angamos|Día del Combate de Angamos]]). L'himnu cantar cola mano derecha sobre'l pechu, al altor del corazón. En ceremonies, al rematar d'entonalo, el celebrante pronuncia ''¡Viva'l Perú!'' y la concurrencia respuende '¡Viva!' == Lletra == '''Coro:'''<br> ¡Somos libres!<br> ¡seámoslo siempre, seámoslo siempre!<br> y antes niegue sus luces<br> sus luces, ¡sus luces el Sol!<br> Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó,<br> 𝄆 Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó. 𝄇 '''I'''<br> Largo tiempo el peruano oprimido<br> la ominosa cadena arrastró<br> condenado a una cruel servidumbre<br> largo tiempo, largo tiempo,<br> largo tiempo en silencio gimió.<br> Mas apenas el grito sagrado<br> ¡Libertad! en sus costas se oyó<br> la indolencia de esclavo sacude<br> la humillada, la humillada,<br> 𝄆 la humillada cerviz levantó, 𝄇<br> cerviz levantó... '''''Coro''''' '''II'''<br> Y al estruendo de roncas cadenas<br> que escucharon tres siglos de horror,<br> de los libres al grito sagrado<br> que oyó atónito, que oyó atónito,<br> que oyó atónito el mundo, cesó.<br> Por doquier San Martín inflamado,<br> libertad, libertad, pronunció,<br> y meciendo su base los Andes<br> la anunciaron, la anunciaron,<br> 𝄆 la anunciaron, también, a una voz, 𝄇<br> también, a una voz...<br> '''''Coro''''' '''III'''<br> Con su influjo los pueblos despiertan<br> y cual rayo corrió la opinión;<br> desde el istmo a las tierras del fuego,<br> desde el fuego, desde el fuego,<br> desde el fuego a la helada región.<br> Todos juran romper el enlace<br> que Natura a ambos mundos negó,<br> y quebrar ese cetro que España<br> reclinaba, reclinaba,<br> 𝄆 reclinaba orgullosa en los dos, 𝄇<br> orgullosa en los dos... '''''Coro''''' '''IV'''<br> Lima cumple su voto solemne,<br> y, severa, su enojo mostró,<br> al tirano impotente lanzando,<br> que intentaba, que intentaba,<br> que intentaba alargar su opresión.<br> A su esfuerzo saltaron los grillos<br> y los surcos que en sí reparó,<br> le atizaron el odio y venganza<br> que heredara, que heredara,<br> 𝄆 que heredara de su Inca y Señor, 𝄇<br> de su Inca y Señor... '''''Coro''''' '''V'''<br> Compatriotas, no más verla esclava.<br> Si humillada tres siglos gimió,<br> para siempre jurémosla libre,<br> manteniendo, manteniendo,<br> manteniendo su propio esplendor.<br> Nuestros brazos, hasta hoy desarmados<br> estén siempre cebando el cañón,<br> que algún día las playas de Iberia<br> sentirán, sentirán,<br> 𝄆 sentirán de su estruendo el terror, 𝄇<br> de su estruendo el terror...<br> '''''Coro''''' '''VI'''<br> Excitemos los celos de España<br> pues presiente con mengua y furor<br> que en concurso de grandes naciones<br> nuestra patria, nuestra patria,<br> nuestra patria entrará en parangón.<br> En la lista que de éstas se forme<br> llenaremos primero el reglón<br> que el tirano ambicioso Iberino,<br> que la América, que la América,<br> 𝄆 que la América toda asoló, 𝄇<br> toda asoló... '''''Coro''''' '''VII'''<br> En su cima los Andes sostengan<br> la bandera o pendón bicolor,<br> que a los siglos anuncie el esfuerzo<br> que ser libres, que ser libres<br> que ser libres por siempre nos dio.<br> A su sombra vivamos tranquilos,<br> y al nacer por sus cumbres el Sol,<br> renovemos el gran juramento<br> que rendimos, que rendimos,<br> 𝄆 que rendimos al Dios de Jacob, 𝄇<br> al Dios de Jacob... '''''Coro'''''<ref>Rebagliati, 1901, p. 2.; Estilizáu talo como apaez nel facsímil, inclúi acentos distintos y arcaísmos.</ref> == Interpretación == Magar l'Himnu Nacional de Perú consta d'un coru y siete estrofes, estes nun s'interpreten ce por be. Mientres enforma tiempu, interpretóse la primer estrofa y el coru, pero, a partir de [[setiembre]] de [[2009]], a instancies del ministru de defensa Rafael Rei y por solicitú de les fuercies armaes, decidióse que, d'equí p'arriba, entonárase'l coru y la última estrofa. L'Himnu Nacional tamién tien ciertes peculiaridaes nel momentu de la so interpretación, especialmente repeticiones, y ye cantáu polo xeneral de la siguiente manera: {{cita|Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' Estrofa VII: ''En su cima los Andes sostengan / la bandera o pendón bicolor / que a los siglos anuncie el esfuerzo / que ser libres, que ser libres, / que ser libres por siempre nos dio / a su sombra viva-amos tranquilos / y al nacer por sus cumbres el sol / renovemos el gran juramento / que rendimos, que rendimos, / que rendimos al Dios de Jacob, / que rendimos al Dios de Jacob, / al Dios de Jacob.'' Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' ''<big>¡Viva el Perú!</big>}} == Versión en quechua == El [[llingües quechues|quechua]] ye'l segundu [[idioma]] más importante nel [[Perú]], onde ye unu de los idiomes cooficiales. Por esa razón, l'himnu n'[[Idioma español|español]] foi traducíu al [[quechua sureñu]]. He equí dos distintos versiones de traducción, la primera correspuende a Demetrio Túpac Yupanqui y la segunda ye la oficial yá que pertenez a l'[[Academia Mayor de la Llingua Quechua]]. {{cita| '''Demetrio Tupah Yupankip t'ikrasqan'''<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispisqañam kachkanchik<br /> ñawpaq kananchik wiñaypaq,<br /> ñawpaqtaraq pakachun<br /> wach'inta Intinchik pakachun<br /> Sayasunmi ñuqanchik chiqapta<br /> Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa (3 kuti)<br /><br /> '''Yarayma'''<br /> Achka watam piruwanu sarusqa,<br /> qillay waskhata aysapurqan<br /> kamallisqa millay kawsayriyman<br /> achka watam,<br /> unay watam<br /> achka watam ch'inpi llakirqan<br /> Chay chayllapim willka qaparimuy,<br /> qispiriypi k'ancharikamun<br /> rikch'ariymi llapapaq kamakun.<br /> sarunchasqan, sarunchasqan<br /> sarurchasqan qispiyta yallin<br /> saruchasqan qispiyta yallin<br /> qispiyta yallin |col2='''Huk runap t'ikrasqan''' (''Traducción Oficial de l'Academia Mayor de la Lengua Quechua'')<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispichisqan kanchis wiñaypaq, kananchis wiñaypaq <br /> Ñaupaqtaqa k´anchanta, pakachun, k'anchanta inti <br /> Pisisun willkachasqa munayman, <br /> Hanaqchan llaqtanchismi wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman. <br /> (ESTROFA) <br /> Llaqta runan unay wata mat'isqa <br /> Tajyachaqnin waskharta aysarqan <br /> Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi <br /> Unay pacha, unay pacha <br /> Unay pachan phutikuq ch'inllá <br /> Willka qapariynin ñak'aymanta <br /> qespi qocha patapi uyarikun <br /> Ñak'ai warma kayninta chhafchirispan <br /> K'umuchisqa, k'umuchisqa <br /> K'umuchisqa mat'inta hoqarin <br /> Mat'inta hoqarin</small>}} == Ver tamién == * [[Símbolos patrios de Perú]] * [[Bandera de Perú]] * [[Escudu de Perú]] * [[Escarapela de Perú]] == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * Alzedo, José Bernardo (orig.), Rebagliati, Claudio (rede.). Himnu Nacional de Perú: Edición Oficial, Amenorgamientu pa Cantar y Pianu. Ed; Lima: Gregorio 2º Corte S., 1901. * Carlos Raygada (1954). Historia crítica del Himnu Nacional. Juan Mejia Baca & P. L. Villanueva Editor * Julio César Rivera Dávalos. El mitu d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2004. * Julio César Rivera Dávalos. El poder d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2008. * Santiago Agurto Calvo (2004). Llevantando la humildada cerviz. Fondu editorial de la Universidá Wierner. == Enllaces esternos == {{Wikisource|Himnu Nacional de Perú}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2309 Partitura del Himnu Nacional de Perú] {{Tradubot|Himno Nacional del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Perú]] [[Categoría:Himnos de Perú]] bdr3sp0pjyc9873e6d0283c241o4n9x 4502880 4502879 2026-07-06T09:32:13Z ~2026-38308-94 150490 4502880 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Himnu Nacional de Perú | títulu_alt = ''Somos llibres, seámoslo siempres'' | imagen = Himno Nacional de Perú.jpg | etiqueta = Partitura del Himnu Nacional de Perú | prefixu = Nacional | llugar = {{PER}} | autor = [[José de la Torre Ugarte]] | compositor = [[José Bernardo Alcedo]] | adoptáu = 1821 | hasta = | soníu = United States Navy Band - Cola Nacional de Perú.ogg | títulu_soníu = Himnu Nacional de Perú (instrumental) }} El '''Himnu Nacional de Perú''' ye unu de los [[símbolos patrios de Perú]], que la so lletra pertenez a don [[José de la Torre Ugarte]] y la música a don [[José Bernardo Alcedo]].<ref>Estilizado d'esta forma en munchos documentos, por casu, na Edición Oficial del Himnu Nacional de Perú de 1821.</ref> Foi adoptáu nel añu [[1821]], col títulu de '''''Marcha Nacional de Perú'''''. == Historia == [[Ficheru:Himno Nacional desde 1821.jpg|thumb|Retrato l'Himnu Nacional de Perú dende 1821 cuando llegada don [[Jose San Martín]] en 1821 y [[Simon Bolivar]] en 1824.]] Depués de proclamar la [[Independencia de Perú|independencia]] nacional, el xeneral [[José de San Martín]] convocó a un concursu públicu pa escoyer la ''Marcha Nacional de Perú'', convocatoria que foi publicada'l [[7 d'agostu]] de [[1821]], na Gaceta del Gobiernu. Nel anunciu convocar a tolos profesores de belles lletres, a los compositores y aficionaos polo xeneral, por que dirixan les sos producciones roblaes al Ministeriu de Estáu antes del [[18 de setiembre]], día nel cual una comisión designaría cuál d'elles sería adoptada como la ''Marcha Nacional''. El [[autor]] de la composición escoyida, sería retribuido pol públicu y el gobiernu cola gratitud. Fueron siete les composiciones qu'entraron nel concursu: * La del músicu mayor del [[Batallón Voltígeros de la Guardia|batallón «Numancia»]] * La del maestru Alcedo * La del maestru Huapaya * La del maestru Tena * La del maestru Filomeno * La del padre Aguilar, maestru de capiya de los Agustinianos. * Otra más del maestru Alcedo, coles mesmes hermanu terciariu del Conventu de Santu Domingu. Dichu certame realizar con toa probabilidá nel salón de don José de Riglos, onde se realizaron les pruebes per mediu auditivu, utilizándose para tal fin na clave (non clavicordiu) d'esti amigu íntimu y collaborador de San Martín. Esti postreru, al nun atopar, ente les siete obres escuchaes, una Marcha del so gustu, resolvió adoptar, provisoriamente y de facto, la presentada n'últimu términu por Alcedo, que la so guapura melódica ya impulsu dinámicu probablemente yá conocíos per San Martín en dalguna audición estraoficial recibieron ensin dulda un calor espositivo convincente al traviés de la segunda audición, animada pol proverbial fervor patrióticu del autor. Adoptada la Marcha, procedió Alcedo a la so orquestación y ensayu pola orquesta del Teatru, que pudo asina estrenala oficialmente na nueche del [[23 de setiembre]] de [[1821]], nel Teatru de [[Lima]], nuna función a la qu'asistieron [[José de San Martín|San Martín]] y los próceres de la independencia nacional que nesa fecha atopar na [[Lima|capital]]. La bella voz de la señora [[Rosa Merino]] foi la primera n'entonar esti cantar nacional. L'auditoriu, al escuchar la [[música]] y [[lletra]] del [[Himnu Nacional]], respondió poniéndose de pies sugestionados por [[José Bernardo Alcedo|Alcedo]], que dirixía la orquesta. Les estrofes orixinales fueron compuestes pol poeta [[Rexón Ica|iqueño]] y sanmarquino de la Facultá d'Artes, don [[José de la Torre Ugarte]]. Les estrofes del himnu son un claru testimoniu del fervor patriota del poeta y de los ideales emancipatorios de los peruanos. Esto amuesa un compromisu de los peruanos pola independencia. Diverses publicaciones del himnu fueron operando sutiles cambeos na [[lletra]] y la [[música]], que ye restaurada y nuevamente iguada por [[Claudio Rebagliati]] en [[1869]], a pidíu de [[José Bernardo Alcedo]]. En [[1874]] presentóse una solicitú na que se pidió la convocatoria a un concursu pa reformar la lletra del '''Himnu Nacional''', en vista de les socesives versiones que circulaben, amás de los pequeños defectos que lu atopaben. Dicha iniciativa, entá cuando foi aprobada, nun espolletó, debíu al refugu que xeneró na opinión pública pol enraigono y la reconocencia que'l tiempu diéra-y, faciendo d'ella una tradición yá consolidada. El 8 de mayu de [[1901]], en Lima, apruébase la Edición Oficial restaurada del Himnu Nacional de Perú según díctase de la siguiente manera: {{cita| :"Visto el memorial presentado por el profesor de música don Claudio Rebagliati, manifestando: que la canción nacional del Perú, compuesta por el maestro don José Bernardo Alcedo y adoptada por el Supremo Gobierno en 1821, ha sido adulterada desde entonces, por no haber existido sino una partitura para bandas militares, y que en 1869, no pudiendo el maestro Alcedo por su avanzada edad escribir en forma la música del himno, comisionó al recurrente profesor Rebagliati con ese propósito, obteniendo en seguida el trabajo de éste la plena aprobación de aquél, y teniendo en consideración: : Que la comisión nombrada por el Ministerio de Gobierno, en 13 de abril de 1900, compuesta de los profesores don J. M. Valle-Riestra, don Benjamín Castañeda, don F. Francia, don S. Berriola y don Pedro López Aliaga, asegura en el informe que corre en estos actuados, que la restauración del himno hecha por el profesor Rebagliati, es aceptable, por las varias razones que aduce, entre otras, la de hallarse ella conforme con una cartina del puño del maestro Alcedo, Proporcionada a la comisión por el profesor don Francisco Filomeno: y : Que es necesario poner fin a las alteraciones caprichosas hechas en la canción nacional, para que se conserve tal como fue arreglada por su autor; :SE RESUELVE: :1º Apruébase la restauración de la música del himno patrio (...). :2º En los actos oficiales no podrá entonarse otro himno que el aprobado por esta resolución, (...). :Regístrese, comuníquese y publíquese; :Rúbrica de S.E-Zapata."<ref>Rebagliati, 1901, p. 7.</ref> }} Tamién en [[1901]] hubo un nuevu intentu reformista, esta vegada, aprobáu pol gobiernu d'[[Eduardo López de Romaña]], quien, n'aprobando la música del Himnu restaurada por [[Claudio Rebagliati]], dispunxo que se convocara a un concursu pa escoyer una nueva lletra por considerar la orixinal de [[José de la Torre Ugarte]], como agresiva escontra [[España]], teniendo en cuenta que naquellos tiempos les rellaciones ente dambos países yeren cordiales. Dichu concursu ganar el poeta [[José Santos Chocano]], que les sos estrofes col mesmu coru llegaron a cantase nes escueles públiques y publicáronse nos cancioneros populares. Mientres el gobiernu militar del xeneral [[Juan Velasco Alvarado]] intentóse modificar el segundu y tercer párrafu. De la mesma forma'l gobiernu de [[Francisco Morales Bermúdez]] dispunxo qu'en ceremonies oficiales y colexos, cantárase la última estrofa en llugar de la primera. Col entamu del segundu gobiernu de [[Fernando Belaúnde Terry]] volvió cantase l'Himnu cola primer estrofa. El [[Tribunal Constitucional de Perú|Tribunal Constitucional]] determinó en xunu de [[2005]] que la primer estrofa del himnu (''Llargu tiempu ...'') nun ye de l'autoría de José de la Torre Ugarte, sinón más bien frutu del [[folclor]] popular y que'l so insertamientu nel himnu espresa la voluntá del pueblu [[Perú|peruanu]] representáu nel [[Congresu de la República de Perú|Parllamentu Nacional]] por aciu la Llei Nᵘ1801; polo que merez caltenese como intanxible.<ref>[http://www.tc.gob.pe/xurisprudencia/2005/00044-2004-AI.html Tribunal Constitucional Plenu Xurisdiccional - Espediente Nᵘ0044-2004-AI/TC]</ref> Sicasí, tamién verificó que s'escluyera la quinta estrofa orixinal del himnu y considerando la llexislación de los [[derechos d'autor]] y la integridá de la obra ordenó que se restituya felicidá quinta estrofa que, na versión actual del himnu, sería la sesta estrofa d'un total de siete. En setiembre de [[2009]], el Gobiernu de Perú dispunxo que se cantara en ceremonies oficiales la última estrofa (''En su cima los Andes sostengan...'') en llugar de la primera, lo cual realizóse'l [[24 de setiembre]] ([[Fuercies Armaes de la República de Perú|Día de les Fuercies Armaes]]) y el [[8 d'ochobre]] ([[Combate naval de Angamos|Día del Combate de Angamos]]). L'himnu cantar cola mano derecha sobre'l pechu, al altor del corazón. En ceremonies, al rematar d'entonalo, el celebrante pronuncia ''¡Viva'l Perú!'' y la concurrencia respuende '¡Viva!' == Lletra == '''Coro:'''<br> ¡Somos libres!<br> ¡seámoslo siempre, seámoslo siempre!<br> y antes niegue sus luces<br> sus luces, ¡sus luces el Sol!<br> Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó,<br> 𝄆 Que faltemos al voto solemne<br> que la patria al Eterno elevó. 𝄇 '''I'''<br> Largo tiempo el peruano oprimido<br> la ominosa cadena arrastró<br> condenado a una cruel servidumbre<br> largo tiempo, largo tiempo,<br> largo tiempo en silencio gimió.<br> Mas apenas el grito sagrado<br> ¡Libertad! en sus costas se oyó<br> la indolencia de esclavo sacude<br> la humillada, la humillada,<br> 𝄆 la humillada cerviz levantó, 𝄇<br> cerviz levantó... '''''Coro''''' '''II'''<br> Y al estruendo de roncas cadenas<br> que escucharon tres siglos de horror,<br> de los libres al grito sagrado<br> que oyó atónito, que oyó atónito,<br> que oyó atónito el mundo, cesó.<br> Por doquier San Martín inflamado,<br> libertad, libertad, pronunció,<br> y meciendo su base los Andes<br> la anunciaron, la anunciaron,<br> 𝄆 la anunciaron, también, a una voz, 𝄇<br> también, a una voz...<br> '''''Coro''''' '''III'''<br> Con su influjo los pueblos despiertan<br> y cual rayo corrió la opinión;<br> desde el istmo a las tierras del fuego,<br> desde el fuego, desde el fuego,<br> desde el fuego a la helada región.<br> Todos juran romper el enlace<br> que Natura a ambos mundos negó,<br> y quebrar ese cetro que España<br> reclinaba, reclinaba,<br> 𝄆 reclinaba orgullosa en los dos, 𝄇<br> orgullosa en los dos... '''''Coro''''' '''IV'''<br> Lima cumple su voto solemne,<br> y, severa, su enojo mostró,<br> al tirano impotente lanzando,<br> que intentaba, que intentaba,<br> que intentaba alargar su opresión.<br> A su esfuerzo saltaron los grillos<br> y los surcos que en sí reparó,<br> le atizaron el odio y venganza<br> que heredara, que heredara,<br> 𝄆 que heredara de su Inca y Señor, 𝄇<br> de su Inca y Señor... '''''Coro''''' '''V'''<br> Compatriotas, no más verla esclava.<br> Si humillada tres siglos gimió,<br> para siempre jurémosla libre,<br> manteniendo, manteniendo,<br> manteniendo su propio esplendor.<br> Nuestros brazos, hasta hoy desarmados<br> estén siempre cebando el cañón,<br> que algún día las playas de Iberia<br> sentirán, sentirán,<br> 𝄆 sentirán de su estruendo el terror, 𝄇<br> de su estruendo el terror...<br> '''''Coro''''' '''VI'''<br> Excitemos los celos de España<br> pues presiente con mengua y furor<br> que en concurso de grandes naciones<br> nuestra patria, nuestra patria,<br> nuestra patria entrará en parangón.<br> En la lista que de éstas se forme<br> llenaremos primero el reglón<br> que el tirano ambicioso Iberino,<br> que la América, que la América,<br> 𝄆 que la América toda asoló, 𝄇<br> toda asoló... '''''Coro''''' '''VII'''<br> En su cima los Andes sostengan<br> la bandera o pendón bicolor,<br> que a los siglos anuncie el esfuerzo<br> que ser libres, que ser libres<br> que ser libres por siempre nos dio.<br> A su sombra vivamos tranquilos,<br> y al nacer por sus cumbres el Sol,<br> renovemos el gran juramento<br> que rendimos, que rendimos,<br> 𝄆 que rendimos al Dios de Jacob, 𝄇<br> al Dios de Jacob... '''''Coro'''''<ref>Rebagliati, 1901, p. 2.; Estilizáu talo como apaez nel facsímil, inclúi acentos distintos y arcaísmos.</ref> == Interpretación == Magar l'Himnu Nacional de Perú consta d'un coru y siete estrofes, estes nun s'interpreten ce por be. Mientres enforma tiempu, interpretóse la primer estrofa y el coru, pero, a partir de [[setiembre]] de [[2009]], a instancies del ministru de defensa Rafael Rei y por solicitú de les fuercies armaes, decidióse que, d'equí p'arriba, entonárase'l coru y la última estrofa. L'Himnu Nacional tamién tien ciertes peculiaridaes nel momentu de la so interpretación, especialmente repeticiones, y ye cantáu polo xeneral de la siguiente manera: {{cita|Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' Estrofa VII: ''En su cima los Andes sostengan / la bandera o pendón bicolor / que a los siglos anuncie el esfuerzo / que ser libres, que ser libres, / que ser libres por siempre nos dio / a su sombra viva-amos tranquilos / y al nacer por sus cumbres el sol / renovemos el gran juramento / que rendimos, que rendimos, / que rendimos al Dios de Jacob, / que rendimos al Dios de Jacob, / al Dios de Jacob.'' Coro: ''Somos libres, seámoslo siempre, / seámoslo siempre / y antes niegue sus luces, / sus luces, sus luces el Sol / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó / que faltemos al voto solemne / que la Patria al Eterno elevó.'' ''<big>¡Viva el Perú!</big>}} == Versión en quechua == El [[llingües quechues|quechua]] ye'l segundu [[idioma]] más importante nel [[Perú]], onde ye unu de los idiomes cooficiales. Por esa razón, l'himnu n'[[Idioma español|español]] foi traducíu al [[quechua sureñu]]. He equí dos distintos versiones de traducción, la primera correspuende a Demetrio Túpac Yupanqui y la segunda ye la oficial yá que pertenez a l'[[Academia Mayor de la Llingua Quechua]]. {{cita| '''Demetrio Tupah Yupankip t'ikrasqan'''<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispisqañam kachkanchik<br /> ñawpaq kananchik wiñaypaq,<br /> ñawpaqtaraq pakachun<br /> wach'inta Intinchik pakachun<br /> Sayasunmi ñuqanchik chiqapta<br /> Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa (3 kuti)<br /><br /> '''Yarayma'''<br /> Achka watam piruwanu sarusqa,<br /> qillay waskhata aysapurqan<br /> kamallisqa millay kawsayriyman<br /> achka watam,<br /> unay watam<br /> achka watam ch'inpi llakirqan<br /> Chay chayllapim willka qaparimuy,<br /> qispiriypi k'ancharikamun<br /> rikch'ariymi llapapaq kamakun.<br /> sarunchasqan, sarunchasqan<br /> sarurchasqan qispiyta yallin<br /> saruchasqan qispiyta yallin<br /> qispiyta yallin |col2='''Huk runap t'ikrasqan''' (''Traducción Oficial de l'Academia Mayor de la Lengua Quechua'')<br /><br /> :'''Qhuchuntin'''<br /> Qispichisqan kanchis wiñaypaq, kananchis wiñaypaq <br /> Ñaupaqtaqa k´anchanta, pakachun, k'anchanta inti <br /> Pisisun willkachasqa munayman, <br /> Hanaqchan llaqtanchismi wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman <br /> Pisisun willkachasqa munayman <br /> Hanaqchan llaqtanchis wiñayman. <br /> (ESTROFA) <br /> Llaqta runan unay wata mat'isqa <br /> Tajyachaqnin waskharta aysarqan <br /> Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi <br /> Unay pacha, unay pacha <br /> Unay pachan phutikuq ch'inllá <br /> Willka qapariynin ñak'aymanta <br /> qespi qocha patapi uyarikun <br /> Ñak'ai warma kayninta chhafchirispan <br /> K'umuchisqa, k'umuchisqa <br /> K'umuchisqa mat'inta hoqarin <br /> Mat'inta hoqarin</small>}} == Ver tamién == * [[Símbolos patrios de Perú]] * [[Bandera de Perú]] * [[Escudu de Perú]] * [[Escarapela de Perú]] == Referencies == === Notes === {{llistaref}} === Bibliografía === * Alzedo, José Bernardo (orig.), Rebagliati, Claudio (rede.). Himnu Nacional de Perú: Edición Oficial, Amenorgamientu pa Cantar y Pianu. Ed; Lima: Gregorio 2º Corte S., 1901. * Carlos Raygada (1954). Historia crítica del Himnu Nacional. Juan Mejia Baca & P. L. Villanueva Editor * Julio César Rivera Dávalos. El mitu d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2004. * Julio César Rivera Dávalos. El poder d'un símbolu patriu, IIPCIAL, Lima 2008. * Santiago Agurto Calvo (2004). Llevantando la humildada cerviz. Fondu editorial de la Universidá Wierner. == Enllaces esternos == {{Wikisource|Himnu Nacional de Perú}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2309 Partitura del Himnu Nacional de Perú] {{Tradubot|Himno Nacional del Perú}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Perú]] [[Categoría:Himnos de Perú]] a0h7nbfuw7svlasnnbvll1st4i4wjnl 0 143013 4502886 4498318 2026-07-06T09:51:37Z ~2026-38308-94 150490 /* Lletra */ 4502886 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = ''Hino Nacional Brasileiro'' | trescripción = | título_ast = Himnu Nacional Brasilanu | imaxe=Hino Nacional Brasileiro (partitura).jpg | llugar = {{BRA}} | autor = [[Joaquim Osório Duque Estrada]] | fecha_lletra = [[1889]] | compositor = [[Francisco Manuel da Silva]] | fecha_música = [[1822]] | adoptáu = [[1890]] | hasta = | multimedia = Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg | título_multimedia = Versión instrumental }} El '''Himnu nacional brasilanu''' ('''''Hino Nacional Brasileiro''''' en portugués) foi compuestu por [[Francisco Manuel da Silva]] depués de que Brasil s'independizara de [[Portugal]] en [[1822]], pero nun foi oficial hasta [[1890]]. El [[himnu]] anterior a este yera'l [[Hino da Independência]] compuestu pol emperador [[Pedro I de Brasil|Pedro I]]. Col establecimientu de la [[república]] en [[1889]], la lletra foi escrita por Joaquim Osório Duque Estrada por que fuera cantada acompañada pola música de [[Francisco Manuel da Silva]]. Col intre del tiempu la lletra sufrió dellos cambeos. == Lletra == {|class="toccolours" cellpadding="10" rules="cols" !Himnu Nacional Brasileiro<br />(''Lletra en portugués'')!!Himnu Nacional de Brasil<br />(''Lletra n'asturianu'') |- !colspan="2" bgcolor="coral"|Primer estrofa |- | Ouviram do Ipiranga, as margens plácidas<br /> De um povo heroico o brado retumbante,<br /> E o sol da Liberdade, em raios fúlgidos,<br /> Brilhou no céu da Pátria nesse instante.<br /> <br /> Se o penhor dessa igualdade<br /> Conseguimos conquistar com braço forte,<br /> Em teu seio, ó Liberdade,<br /> Desafia o nosso peito à própria morte!<br /> <br /> Ó Pátria amada,<br /> Idolatrada,<br /> Salve! Salve!<br /> <br /> Brasil, um sonho intenso, um raio vívido,<br /> De amor e de esperança à terra desce,<br /> Se em teu formoso céu, risonho e límpido,<br /> A imagem do Cruzeiro resplandece.<br /> <br /> Gigante pela própria natureza,<br /> És belo, és forte, impávido colosso,<br /> E o teu futuro espelha essa grandeza.<br /> <br /> Terra adorada<br /> Entre outras mil<br /> És tu, Brasil,<br /> Ó Pátria amada!<br /> <br /> Dos filhos deste solo<br /> És mãe gentil,<br /> Pátria amada,<br /> Brasil!<br /> | Oyeron del [[Riacho Ipiranga | Ipiranga]] les márxenes plácides<br /> d'un pueblu heroicu'l berru retumbante,<br /> y el Sol de la Llibertá, en rayos bravios,<br /> rellumó nel cielu de la Patria nesi intre.<br /> <br />Idea d'igualdá<br /> consiguimos conquistar con brazu fuerte,<br /> nel to senu, oh, llibertá,<br /> desafía el nuesu pechu a la mesma muerte.<br /> <br /> ¡Oh, Patria amada!<br /> ¡Idolatrada!<br /> ¡Salve, salve!<br /> <br /> Brasil, un suañu intensu, un rayu vívido<br /> d'amor y d'esperanza a la tierra baxa,<br /> si nel to formosu cielu, risueño y estenu,<br /> cola imaxe de la Cruz del Sur resplande.<br /> <br /> Xigante pola mesma naturaleza,<br /> Yes bellu, yes fuerte, impávido colosu,<br /> Y el to futuru reflexa esi grandor,<br /> <br /> ¡Tierra adorada!<br /> Ente otros mil, <br /> yes tu, Brasil,<br /> ¡oh, Patria amada!<br /> <br /> De los fíos d'esti suelu <br /> yes madre gentil,<br /> ¡Patria amada,<br /> Brasil!<br /> |- !colspan="2" bgcolor="coral"|Segunda estrofa |- | Deitado eternamente em berço esplêndido,<br /> Ao som do mar e à luz do céu profundo,<br /> Fulguras, ó Brasil, florão da América,<br /> Iluminado ao sol do Novo Mundo!<br /> <br /> Do que a terra mais garrida<br /> Teus risonhos, lindos campos têm mais flores,<br /> "Nossos bosques têm mais vida",<br /> "Nossa vida" no teu seio "mais amores".<br /> <br /> Ó Pátria amada,<br /> Idolatrada,<br /> Salve! Salve!<br /> <br /> Brasil, de amor eterno seja símbolo<br /> O lábaro que ostentas estrelado,<br /> E diga o verde-louro dessa flâmula<br /> - Paz no futuro e glória no passado.<br /> <br /> Mas se ergues da justiça a clava forte,<br /> Verás que um filho teu não foge à luta,<br /> Nem teme, quem te adora, à própria morte.<br /> <br /> Terra adorada<br /> Entre outras mil<br /> És tu, Brasil,<br /> Ó Pátria amada!<br /> <br /> Dos filhos deste solo<br /> És mãe gentil,<br /> Pátria amada,<br /> Brasil!<br /> | Recostado eternamente en trubiecu arrogante,<br /> al soníu del mar y la lluz del cielu eternu,<br /> Refulges, oh Brasil, florón d'América,<br /> Allumáu al sol del Nuevu Mundu.<br /> <br /> Que la tierra más embravecida,<br /> Los tos risueños, llindos campos tienen más flores,<br /> Los nuesos montes tienen más vida,<br /> La nuesa vida, nel to senu, más amores.<br /> <br /> ¡Oh, Patria amada!<br /> ¡Idolatrada!<br /> ¡Salve, salve!<br /> <br /> ¡Brasil, d'amor eterno sías símbolu <br /> la bandera qu'ostentes estrellada! <br /> ¡Y digale al verde loru d'esta bandera <br /> paz nel futuru y gloria nel pasáu!<br /> <br /> Mas si irguir de la Xusticia a la muerte fuerte<br /> Vas Ver qu'un fíu to nun fuxir de la llucha,<br /> nin tarrez, quien te adora, a la mesma muerte,<br /> <br /> ¡Tierra adorada!<br /> Ente otros mil, <br /> yes tu, Brasil,<br /> ¡oh, Patria amada!<br /> <br /> De los fíos d'esti suelu <br /> yes madre gentil,<br /> ¡Patria amada,<br /> Brasil!<br /> |} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{wikisource|Himnu Nacional Brasilanu|oxetu=la preposición=}} {{commons|Hino Nacional do Brasil|Himnu Nacional Brasilanu}} * [http://cafe.naver.com/worldpeaceeye/2304 Partitura del Himnu Nacional de Brasil] * [https://web.archive.org/web/20040701084638/http://www.brasil.gov.br/simbolos/hinos.htm Otros cantares Patrios] - Sitiu del Gobiernu de Brasil * [http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-nacional-brasileiro Páxina com ligação a ficheru MP3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626005702/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-nacional-brasileiro |date=2014-06-26 }}. Sítio del Exércitu de Brasil. {{Tradubot|Himno nacional del Brasil}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Brasil]] [[Categoría:Símbolos de Brasil]] [[Categoría:Música de Brasil]] [[Categoría:Himnos en portugués|Brasil]] qvlu0ov6bhwyechdn8xghiaiiow1nvp 10 143988 4502802 4471477 2026-07-05T20:32:02Z Maiō T. 144960 categoría 4502802 wikitext text/x-wiki {{Subpáxina de documentación}} <!-- Coloca darréu les categoríes al final d'esta páxina, y los interwikis en Wikidata (ver [[Wikipedia:Wikidata]]) --> === Usu === <pre> {{Copa de 32 equipos-2 rondas con global | RD1= | RD2= | RD3= | RD4= | RD5= <!--Fechas--> | dieciseisavos = | octavos = | cuartos = | semifinal = | final = <!-- Dieciseisavos de Final --> | RD1-time01= | RD1-goles01-1= | RD1-goles01-2= | RD1-goles01-agg= | RD1-time02= | RD1-goles02-1= | RD1-goles02-2= | RD1-goles02-agg= | RD1-time03= | RD1-goles03-1= | RD1-goles03-2= | RD1-goles03-agg= | RD1-time04= | RD1-goles04-1= | RD1-goles04-2= | RD1-goles04-agg= | RD1-time05= | RD1-goles05-1= | RD1-goles05-2= | RD1-goles05-agg= | RD1-time06= | RD1-goles06-1= | RD1-goles06-2= | RD1-goles06-agg= | RD1-time07= | RD1-goles07-1= | RD1-goles07-2= | RD1-goles07-agg= | RD1-time08= | RD1-goles08-1= | RD1-goles08-2= | RD1-goles08-agg= | RD1-time09= | RD1-goles09-1= | RD1-goles09-2= | RD1-goles09-agg= | RD1-time10= | RD1-goles10-1= | RD1-goles10-2= | RD1-goles10-agg= | RD1-time11= | RD1-goles11-1= | RD1-goles11-2= | RD1-goles11-agg= | RD1-time12= | RD1-goles12-1= | RD1-goles12-2= | RD1-goles12-agg= | RD1-time13= | RD1-goles13-1= | RD1-goles13-2= | RD1-goles13-agg= | RD1-time14= | RD1-goles14-1= | RD1-goles14-2= | RD1-goles14-agg= | RD1-time15= | RD1-goles15-1= | RD1-goles15-2= | RD1-goles15-agg= | RD1-time16= | RD1-goles16-1= | RD1-goles16-2= | RD1-goles16-agg= | RD1-time17= | RD1-goles17-1= | RD1-goles17-2= | RD1-goles17-agg= | RD1-time18= | RD1-goles18-1= | RD1-goles18-2= | RD1-goles18-agg= | RD1-time19= | RD1-goles19-1= | RD1-goles19-2= | RD1-goles19-agg= | RD1-time20= | RD1-goles20-1= | RD1-goles20-2= | RD1-goles20-agg= | RD1-time21= | RD1-goles21-1= | RD1-goles21-2= | RD1-goles21-agg= | RD1-time22= | RD1-goles22-1= | RD1-goles22-2= | RD1-goles22-agg= | RD1-time23= | RD1-goles23-1= | RD1-goles23-2= | RD1-goles2-agg= | RD1-time24= | RD1-goles24-1= | RD1-goles24-2= | RD1-goles24-agg= | RD1-time25= | RD1-goles25-1= | RD1-goles25-2= | RD1-goles25-agg= | RD1-time26= | RD1-goles26-1= | RD1-goles26-2= | RD1-goles26-agg= | RD1-time27= | RD1-goles27-1= | RD1-goles27-2= | RD1-goles27-agg= | RD1-time28= | RD1-goles28-1= | RD1-goles28-2= | RD1-goles28-agg= | RD1-time29= | RD1-goles29-1= | RD1-goles29-2= | RD1-goles29-agg= | RD1-time30= | RD1-goles30-1= | RD1-goles30-2= | RD1-goles30-agg= | RD1-time31= | RD1-goles31-1= | RD1-goles31-2= | RD1-goles31-agg= | RD1-time32= | RD1-goles32-1= | RD1-goles32-2= | RD1-goles32-agg= <!-- Octavos de Final --> | RD2-time01= | RD2-goles01-1= | RD2-goles01-2= | RD2-goles01-agg= | RD2-time02= | RD2-goles02-1= | RD2-goles02-2= | RD2-goles02-agg= | RD2-time03= | RD2-goles03-1= | RD2-goles03-2= | RD2-goles03-agg= | RD2-time04= | RD2goles04-1= | RD2-goles04-2= | RD2-goles04-agg= | RD2-time05= | RD2-goles05-1= | RD2-goles05-2= | RD2-goles05-agg= | RD2-time06= | RD2-goles06-1= | RD2-goles06-2= | RD2-goles06-agg= | RD2-time07= | RD2-goles07-1= | RD2-goles07-2= | RD2-goles07-agg= | RD2-time08= | RD2-goles08-1= | RD2-goles08-2= | RD2-goles08-agg= | RD2-time09= | RD2-goles09-1= | RD2-goles09-2= | RD2-goles09-agg= | RD2-time10= | RD2-goles10-1= | RD2-goles10-2= | RD2-goles10-agg= | RD2-time11= | RD2-goles11-1= | RD2-goles11-2= | RD2-goles11-agg= | RD2-time12= | RD2-goles12-1= | RD2-goles12-2= | RD2-goles12-agg= | RD2-time13= | RD2-goles13-1= | RD2-goles13-2= | RD2-goles13-agg= | RD2-time14= | RD2-goles14-1= | RD2-goles14-2= | RD2-goles14-agg= | RD2-time15= | RD2-goles15-1= | RD2-goles15-2= | RD2-goles15-agg= | RD2-time16= | RD2-goles16-1= | RD2-goles16-2= | RD2-goles16-agg= <!-- Cuartos de Final --> | RD3-time01= | RD3-goles01-1= | RD3-goles01-2= | RD3-goles01-agg= | RD3-time02= | RD3-goles02-1= | RD3-goles02-2= | RD3-goles02-agg= | RD3-time03= | RD3-goles03-1= | RD3-goles03-2= | RD3-goles03-agg= | RD3-time04= | RD3-goles04-1= | RD3-goles04-2= | RD3-goles04-agg= | RD3-time05= | RD3-goles05-1= | RD3-goles05-2= | RD3-goles05-agg= | RD3-time06= | RD3-goles06-1= | RD3-goles06-2= | RD3-goles06-agg= | RD3-time07= | RD3-goles07-1= | RD3-goles07-2= | RD3-goles07-agg= | RD3-time08= | RD3-goles08-1= | RD3-goles08-2= | RD3-goles08-agg= <!-- Semifinales --> | RD4-time01= | RD4-goles01-1= | RD4-goles01-2= | RD4-goles01-agg= | RD4-time02= | RD4-goles02-1= | RD4-goles02-2= | RD4-goles02-agg= | RD4-time03= | RD4-goles03-1= | RD4-goles03-2= | RD4-goles03-agg= | RD4-time04= | RD4-goles04-1= | RD4-goles04-2= | RD4-goles04-agg= <!-- Final --> | RD5-time01= | RD5-goles01-1= | RD5-goles01-2= | RD5-goles01-agg= | RD5-time02= | RD5-goles02-1= | RD5-goles02-2= | RD5-goles02-agg= }} </pre> Puede cambiase'l color de la plantía y de los bordes colos parámetros {{mono|fondo}} y {{mono|borde}}. === Ver tamién === *[[Plantía:8TeamBracket-Tennis5]] *[[Plantía:16TeamBracket-Compact-Tennis5]] *[[Plantía:16TeamBracket]] <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Les categoríes pónense baxo esta llinia; los interwikis en Wikidata --> [[Categoría:Plantíes pa eliminatories de 32 equipos]] }}</includeonly> mvtgkkb2q73v2ch92c7b9w7qa8ijgys 0 146171 4502772 4419893 2026-07-05T15:20:11Z Ziv 117068 ([[c:GR|GR]]) [[File:Jacques-Louis David 016.jpg]] → [[File:Juliette Récamier, née Bernard - Jacques-Louis David - Musée duLouvre Peintures INV 3708.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 4502772 wikitext text/x-wiki {{persona}} {{problemes artículu|referencies adicionales|wikificar |t=20180307}} [[Ficheru:François Pascal Simon Gérard 003.jpg|thumb|260px|''Semeya de Juliette Récamier sentada'', pol [[François Gérard|barón Gérard]] (1802).]] <div align="justify">'''Juliette''' o '''Julie Récamier''', de nome completu Jeanne Françoise Julie Adélaïde Récamier {{nym}}, foi la organizadora d'un famosu [[salón lliterariu]] nel París [[Directoriu (Francia)|postrevolucionario]] y [[Napoleón Bonaparte|napoleónicu]]. == Biografía == Fía del influyente notariu de Lyon, Jean Bernard y de Marie Julie Matton, casóse en 1793, con 15 años d'edá col cuarentón financieru lionés [[Jacques Récamier]], con importantes negocios con España. Más tarde, afirmaríase que yera fía illexítima de Récamier, protexida por "los sos padres Jean y Marie Julie, teniendo la moza Julie o Juliette una "rellación paternu-filial platónica" col so supuestu padre'l banqueru Jacques.{{ensin referencies}} === Salón lliterariu === L'arriendu pol so home del Castiellu de [[Clichy]] y los sos parques y xardinos anexos, sería siguíu pola compra d'un magníficu palacete na rue Moint Blanc de París que perteneciera al padre de la tamién famosa organizadora de salones [[Madame de Stäel]], once años mayor qu'ella, con quien la xuniría una amistá perdurable mientres más d'una ventena d'años y afigurada nun cuantioso epistolariu. Filósofos como [[Benjamin Constant de Rebecque|Benjamin Constant]], [[Pierre-Simon Ballanche]], [[Charles Augustin Sainte-Beuve]], [[Prosper Brugière de Barante]], (10 de xunu de 1782–22 de payares de 1866) historiador en misiones n'Alemaña, Polonia y España, embaxador en Turín dempués de xunetu de 1830 y en San Petersburgu en 1835, Gran Cruz de la Lexón d'Honor poco primero de la cayida de los Nuevos Borbones Franceses de febreru de 1848, o l'escritor [[Alphonse de Lamartine]], (1790 - 1869), son dalgunos de los almiradores de la so guapura, la so espiritualidá, la so saber escuchar, la so cencellez, la so maestría nel baille, etc. Dempués del golpe d'estáu conocíu como "18 Brumario" qu'asitió a Napoleón Bonaparte a la cabeza del Triunviratu Gobernante, entusiastes del comer y el beber como [[Jean Anthelme Brillat-Savarin]], (Belley, Ducáu de Savoya, 2 d'abril de 1755 - Paris, 1 de febreru de 1826), honráu cola denominación d'un nuevu quesu francés normandu - borgoñón pocu más de 100 años más tarde de la so muerte, al que se xunten otros personaxes como [[Luciano Bonaparte]], (21 de mayu de 1775 - 29 de xunu de 1840), padre de Charles Luciano, l'ornitólogu distinguíu de les aves norteamericana, pero él conocíu como Príncipe de Canín. El suizu [[Fredéric Cesar de La Harpe]], (* 6 d'abril de 1754 Rolle, Cantón de Vaud - † 30 de marzu de 1838 Lausanae, Cantón de Vaud, Suiza), doctor en Derechu pola Universidá Alemana de Tübingen en 1774, preceptor en 1782 hasta 1795 (13 años) del futuru Zar [[Alexandru I de Rusia]] hasta avientu de 1794 por interés de la güela, la Zarina [[Catalina II de Rusia]] y depués por pidimientu del mesmu mozu Zarevich Alexander, y del so hermanu Konstantin en San Petersburgu. Xenerador de la Independencia inicial del Cantón de Vaud y depués de la República Helvética. Viaxeru a Rusia otra vegada p'asesorar al Zar Alexandru I dempués del asesinatu en marzu de 1801 del Zar [[Pablo I de Rusia]]. Reconocencia de la Independencia del Cantón de Vaud polos aliaos europeos a partir de 1814, incluyida Rusia, Cantón - República del que ye conseyeru ente 1814 y 1828. Tamién el padre del matemáticu [[Camille Jordan]], [[Després]], [[Teresa Cabarrús]], tamién llamada nel París revolucionariu ''Madame Tallien'' y ''Notre-Dame de Thermidor'', (31 de xunetu de 1773 nel castiellu de Carabanchel de riba, cerca de Madrid - 15 de xineru de 1835 nel castiellu de Chimay, n'Hainaut, Francia), divorciada pol so home, un marqués francés en 1792, amante depués casada del revolucionariu del Terror Francés [[Jean-Lambert Tallien]], (1767 - 16 de payares de 1820), y , ente otros, del famosu banqueru y vizconde [[Paul François Jean Nicolas Barres]], (30 de xunu de 1755- 29 de xineru de 1829), condergada a muerte na dómina del tarrecible [[Maximilien Robespierre|Robespierre]], que sería pintada pol pintor neo clasicista [[François Gérard]] en 1804, yera fía del banqueru español [[Francisco Cabarrús]] y Lalanne, (Bayonne, Francia, 1752 - † Sevilla 1810), pintáu pol aragonés [[Francisco de Goya]] en 1788. === Otros visitantes === Otru visitante importante yera'l [[Duque d'Orleans]], [[Luis Felipe José d'Orleans]], padre del Rei [[Luis Felipe de Francia]] (París, 6 d'ochobre de 1773 - 26 d'agostu de 1850). Otros visitantes yeren los Príncipes de [[Beaujolais]] y de [[Montpensier]], el Xeneral - Mariscal [[Casa de Bernadotte|Bernadotte]], Rei [[Carlos XIV Juan de Suecia]] ente 1818 y 1844 por convenciones apautaes sueques y europees al morrer [[Carlos XIII de Suecia]] ensin herederos, y que intercede como Xeneral francés ante Napoleón en 1802 pola detención del "padre" de Juliette, el notariu Jean Bernard. Amás la Princesa rusa [[Dolgorouki]], güela de la famosa espiritista y teósofa rusa [[Madame Blavatski]], [[Madame Visconti]], la desterrada por Napoleón [[Anne Louise Germaine Necker]], (París, 22 d'abril de 1766 - París 14 de xunetu de 1817), tamién conocida como [[Madame de Stäel]]. Pero la enemiga de Napoleón, a quien nun-y faía nin casu la bella y virtuosa Juliette, escontra'l so home, desagua nel fundimientu de delles cases de Banca socio de Jacques operando n'España y fai que tenga de vender el palacete de la Rue Mont Blanc con namái 29 años d'edá, (1806). Amás [[Georgiana Spencer]], tamién llamada [[Duquesa de Devonshire]] n'Inglaterra, que toma al casar el títulu del so home, según [[Lord Holland]] y [[Lady Holland]]. Ye con Madame de Stäel nel so famosu Castiellu de [[Coppet]] en Suiza, onde Juliette va morar 5 meses en 1807, Castillo güei visitable de que'l so patronatu formen parte los Duques - Príncipes [[Casa de Broglie|de Broglie]]. Otra visitante frecuente ye la Condesa de [[Boigne]], y l'escritor [[René de Chateaubriand]], visitante d'España cuando acompaña les campañes peninsulares del so padre, a quien Juliette amaría depués mientres más de 20 años hasta la so muerte. Napoleón, qu'asegura en 1809 que "miraría como enemigu personal a tou aquel que frecuentara la casa de Madame Récamier" desterrar a non menos de 200 [[km]] de París en 1811. Retirada a [[Châlons-sur-Marne]] mientres 8 meses frecuenta la compañía de los sos vecinos como los Duques [[de la Rochefoucauld]] y del [[Montmoréncy]], [[Duque de Laval]]. En 1813 Juliette atopar en Roma onde recibe flores tolos díes del escultor [[Antonio Canova]], y mueve al Reinu de Nápoles "ocupáu" como Nuevu Rei pol Xeneral d'aiciones militares n'España, [[Joachim Murat]], (Labastide-Fortunière, 25 de marzu de 1767 - executáu en Pizzo, Italia, 13 d'ochobre de 1815)) y la so esposa la Nueva Reina [[Carolina Bonaparte]], (25 de marzu de 1782 (Ajaccio, Córcega)- 18 de mayu de 1839 (Florencia)), hermana de Napoleón, de Luciano, del recién Nuevu rei n'España [[Xosé I Bonaparte]], pero yá en connivencia colos ingleses p'afrellar al so cuñáu corsu y caltener el so nuevu tronu. Carolina, prindada del encantu personal de Juliette gasayar como Rexente de Nápoles mientres el so home Joachim prepara la guerra contra l'hermanu de Caroline, el so cuñáu, Emperador de Francia. === Xubida al tronu de Napoleón === [[Ficheru:Juliette Récamier, née Bernard - Jacques-Louis David - Musée duLouvre Peintures INV 3708.jpg|thumb|right|300x250px|[[Madame Récamier (pintura)|''Madame Récamier'']], por [[Jacques-Louis David]].]] El 31 de marzu de 1814 capitulaba París la so rindición y el 20 d'abril Napoleón abdicaba en [[Fontainebleau]], xubiendo al tronu de Francia [[Lluis XVIII]]. Los fogosos aproximamientos del politólogu suizu [[Benjamin Constant]], [[Henri-Benjamin Constant de Rebecque]], (Lausana, 25 d'ochobre de 1767 - 8 d'avientu de 1830), yá casi cincuentón, a Juliette, siempres refugaes con cierta elegancia y finura señorial abondo altives como pa dir saliendo del machismu y acoso de Benjamin y los aproximamientos amorosos del yá casi héroe del sieglu pola Guerra n'España y pola decisiva Batalla de Waterloo, non lloñe de Bruxeles, Bélxica, inda por engarrase, [[Thomas Wellesley]], [[Duque de Wellington]], (Dublín, Irlanda, 1 de mayu de 1769 — 14 de setiembre de 1852), bien entráu na cuarentena, debieron de provocar un cambéu radical en [[Benjamin Constant]] quien tuvo "[[los cien díes]]" col recién vueltu Napoleón nel so Conseyu d'Estáu y na Redaición del "Acta Adicional a les Constituciones del Imperiu". Los múltiples desciframientos dende entós del comportamientu de Constant por despecho del coqueteo de Madame Récamier col Gran Héroe Irlandés Thomas Welleley pueden formar parte d'un tratáu de Psiquiatría o de Psicológía del Comportamientu Humanu. Nada podría pagar los desvelos posteriores de Juliette, esitosos, n'evitar el fundimientu políticu y proscripción de Benjamin Constant a nivel européu, que paecía aseguráu. Non otru que'l famosu escritor de les sos conquistes amoroses post matrimoniales, con regalos de ropes y dineros d'elles, [[René de Chateaubriand]], antiguu visitante d'España col so padre militar napoleónicu, podía remover los deseos d'amor de la yá serondiega, (con 42 años), Madame Récamier, escontra 1819, magar tou más nuevu que Chateaubriand, y a quien l'introvertíu y silenciosu filósofu poeta lyonés [[Pierre Simon de Balanche]] amaría en silenciu otros 30 años más. Sería ella quien consiguiría pa Chateaubriand la Embaxada en Berlín, que llueu sería siguida pola de Londres hasta la so encumbramiento como Ministru d'Asuntos Esteriores, onde lu escribía : "La gloria y la felicidá de Francia daten de la mio entrada nel Ministeriu". Muncho más tarde, René sería Embaxador en Roma. Mozos poetes de 20 años, como'l lyonés [[Jean Jacques Ampère]], fíu d'[[André Marie Ampêre]], bebía los vientos amorosos por esta reina de corazones sublimados y domados de deséu. La so mayor amiga, [[Madame de Stäel]], esto ye [[Anne Louise Germaine Necker]], poderosa ya influyente de familia d'antepasaos banqueros y de matrimonios con poderosos financieros basncarios, morriera'l 14 de xunetu de 1817, con unos 52 años d'edá. Los fracasos financieros del supuestu home de Juliette aconseyen que mueva a l'[[Abbaye - aux - Bois]], nun tercer pisu incómodu ya insuficiente con escaleres a prueba d'infartu pa burgueses y homes influyentes ricos que non por eso dexaron de venir a la so casa pa restañar odios políticos y faltes personales. === Viaxe a Italia === De payares de 1823 a mayu de 1825 Juliette viaxa per Italia, reencontránsdose ellí otra vegada, como en 1822 cola británica [[Duquesa de Devonshire]], que va morrer a los pocos meses n'Italia. Reasitiada dempués de vivir siete años nun tercer pisu al primeru, pa mayor comodidá de les sos rodíes y todíos y de los de los sos invitaos, yera Chateaubriand quien llevaba la batuta de falar o oyer nos almitíos a les sos xuntes magar perder los sos poderes alministrativu y gubernamental. [[Saint - Beuve]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Jean Jacques Ampère]], el Duque de [[Victor de Broglie (1785–1870)|Broglie]], el Duque de [[La Rochefoucauld]] , [[Pierre Simon de Balanche]], el pintor [[François Gérard|Gérard]], el Conde de Saint Aulaire, [[Víctor Cousin]], el novelista [[Honoré de Balzac]], el pintor y críticu d'Arte [[Etienne-Jean Delécluze]], (1781 - 1863), el comprometíu políticu y escritor [[Saint - Marc Girardin]], [[Mathieu de Montmoréncy]], el Príncipe [[Augusto de Prusia]] y otros más nuevos, como la escritora [[George Sand]], seudónimu d'[[Amandine-Aurore-Lucille Dupin]], baronesa Dudevant, el viaxeru y escritor anti fundamentalista [[Edgar Quinet]], [[Gustave Drouineau]], el pensador derechiegu y pro - norteamericanu [[Alexis de Tocqueville]], [[Alexis Henri Charles de Clérel]], vizconde de Tocqueville, ( [[29 de xunu]] de [[1805]], Verneuil-sur-Seine (Islla de Francia) — [[16 d'abril]] de [[1859]], Cannes), [[Ozanam]], la poeta bretona [[Elise Mercoeur]], (Saint-Sébastien-sur-Loire, 24 de xunu de 1809 - Paris, 7 de xineru de 1835), el [[Duque de Noailles]], [[Charles Brifaut]], (15 de febreru de 1781 - Dijon Paris 1857)amigu de la pintora y retratista famosa [[Élisabeth Louise Vigée]] o tamién [[Elizabeth Louise Vigée Le Brun]], (16 d'abril de 1755, Paris - 30 de marzu de 1842, Louveciennes), oyíen con respetu les opiniones de la Vieya Guardia Viva de Juliette sobre la que presidía'l vanidosu y egoísta René de Chateaubriand, siempres escasu de dineru pola so forma de vivir. Chateaubriand, paralizáu de mediu cuerpu por hemiplejia camudar a vivir a la Rue du Bac en 1838 y yá septuaxenariu por que Madame Récamier pudiera curialo meyor al tar asina más próximu a la so residencia semifrailuna de l´Abbaye. Madame Récamier, la formosa muyer de principiu de sieglu, casi ciega, moraba de cutiu na casa de los Duques de Noailles viendo cómo René, el casquivano y castigador muyeriegu escastábase adulces como ella. El silenciosu y namoráu filósofu - poeta Ballanche morrería daqué dempués que la esposa de René, siendo soterráu nel nichu de Montmartre de la familia de Juliette por decisión so. Al enviudar René se rumoreaba qu'ufiertara matrimoniu a la so almirada Juliette, pero quiciabes Juliette refugara convertise en sirvienta y enfermera perdiendo la so llibertá de viuda antes deseyada y amada siempres, siempres, mientres más de mediu sieglu, mientres la Revolución, el Direutoriu, el Consuláu, l'Imperiu y los reinaos de los reis restauraos por aliances europees, [[Lluis XVIII]], [[Carlos X de Francia|Carlos X]] y [[Luis Felipe I d'Orleans]]. == Muerte == Chateaubriand morrería'l mesmu añu de les revoluciones europees de [[1848]], que exilaron a enforma, mientres Juliette, anque nun podía ve-y, oyía la so respiración fatigosa antes del óbito. El [[11 de mayu]] de [[1849]] foi la vez de Juliette por causa de una epidemia de [[cólera]] na zona de París y contorna. == Récamier nel arte == Son famosos los sos [[semeya|semeyes]] al cargu de dalgunos de los meyores artistes de la so dómina: el [[pintor áulico]] [[Jacques-Louis David]] (del añu 1800, cuando ella tenía 23 años) y [[François Gérard]] (de 1802, cuando tenía 25 años). == Bibliografía == *Una biografía sobre Madame Récamier y les sos conexones polítiques, lliteraries y artístiques foi publicada en 2 volúmenes pol políticu radical francés y parllamentariu de la 3ª República [[Édouard Herriot]]. *La obra del políticu radical - socialista francés foi afecha por [[Juan Cabal]], pseudónimu de [[José Escofet]], al castellán, editándose xunto con un estudiu sobre la Emperatriz Josefina Behaurnais en mayu de 1957 pola Editorial Mocedá S.A. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Juliette Récamier}} {{NF|1777|1849|Recamier, Juliette}} {{Tradubot|Juliette Récamier}} [[Categoría:Persones de Lyon]] [[Categoría:Escritores de Francia]] [[Categoría:Escritores en francés]] [[Categoría:Salonnière]] 57qf9ljwrakxvcp8il0e3lc8xdpt9a6 0 150262 4502759 4501082 2026-07-05T12:27:18Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 6 referencia(es) y marcando 268 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502759 wikitext text/x-wiki {{ficha xenérica}} La '''presidencia de [[Cristina Fernández de Kirchner]]''' ye'l periodu comprendíu ente'l [[10 d'avientu]] de [[2007]], fecha d'asunción como [[presidenta de la Nación Arxentina]] y el [[10 d'avientu]] de [[2015]], fecha na que terminó'l so segundu mandatu y asumiólu'l so socesor [[Mauricio Macri]] .<ref name="InicioGobiernoCF" /> Llanzó oficialmente la so candidatura [[presidente de la Nación Arxentina|presidencial]] pa les [[Eleiciones de 2007 n'Arxentina|eleiciones de 2007]] el [[19 de xunetu]] de [[2007|dichu añu]]. Ganó les [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2007|eleiciones de 28 d'ochobre de 2007]] en primer vuelta col 45,29% de los votos,<ref name="InicioGobiernoCF">[http://www.lanacion.com.ar/opinion/nota.asp?nota_id=963767 «La mayor caída del votu positivu»], artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'', del 20 de payares de 2007.</ref> asocediendo'l [[10 d'avientu]] al presidente [[Néstor Kirchner]], quien desempeñó'l cargu hasta'l [[10 d'avientu]] de [[2007]], fecha na que les nueves autoridaes nacionales asumieron los sos cargos. Nel periodu 2007-2011, na so primer xestión de gobiernu, foi acompañada pol vicepresidente [[Julio Cobos]], ex [[Gobernadores de Mendoza|gobernador de Mendoza]]. El [[21 de xunu]] de [[2011]] confirmó públicamente'l so postulación pa la reelección. El so compañeru de fórmula foi [[Amado Boudou]], [[Ministeriu d'Economía y Finances Públiques (Arxentina)|Ministru d'Economía y Finances Públiques]] nel periodu 2009-2011.<ref>{{cita web|url=http://www.elargentino.com/nota-145761-Con-Boudou-listas-completas.html|títulu=Con Boudou, listas completas|editorial=El Argentino|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303180351/http://www.elargentino.com/nota-145761-Con-Boudou-listas-completas.html|fechaarchivu=3 de marzu de 2016}}</ref> Nes [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2011|eleiciones presidenciales de 2011]] llogró'l 54,11% de los votos, aportando a un segundu mandatu presidencial nel periodu 2011-2015. == Eleición == [[Imaxe:Elecciones presidenciales de Argentina de 2007.png|miniatura|left|Mapa eleiciones presidenciales de 2007|Resultaos eleiciones 2007, en celeste claro les provincies ganaes pol FPV.]] [[Imaxe:Elecciones presidenciales de Argentina de 2011.png|miniatura|right|Mapa eleiciones presidenciales de 2011 en celeste claro les provincies ganaes pola fórmula del FPV]] El 19 de xunetu de 2007 llanzó oficialmente la so candidatura [[presidente de la Nación Arxentina|presidencial]] pa les [[eleiciones presidenciales d'Arxentina de 2007]].nel [[Teatru Arxentín de La Plata|Teatru Arxentín]] de la ciudá de [[La Plata]] dientro del [[Partíu Xusticialista]]<ref>[http://www.lanacion.com.ar/751161-el/gobierno-ya-impulsa-el perfil-presidenciable-de-cristina-kirchner «El Gobiernu yá impulsa'l perfil presidenciable de Cristina Kirchner»], ''La Nación'', 27 d'ochobre de 2005. Consultáu'l 8 d'agostu de 2011.</ref>El 28 d'ochobre del citáu añu, Cristina conságrase ganadora en primer vuelta col 45,29 % de los votos positivos 8.652.293―con unu de los más folgosos márxenes de ventaya dende la torna de la democracia en 1983. El Frente pa la Victoria superó por más de 22 puntos al so contrincante inmediatu.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/opinion/nota.asp?nota_id=963767 «La mayor cayida del votu positivu»], ''La Nación'', 20 de payares de 2007.</ref>asumiendo'l cargu'l 10 d'avientu de 2007. Cristina Kirchner foi la primer muyer arxentina escoyida pal cargu de presidenta y la segunda n'exercelo. Convirtióse, amás, na ganadora de les primeres eleiciones primaries na historia arxentina, llogrando pocu más del 50% de los votos válidamente emitíos y una ventaya de 38% sobre [[Ricardo Alfonsín]], candidatu de la [[Unión Cívica Radical]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110823083949/http://www.primarias2011.gob.ar/paginas/paginas/dat99/DPR99999.htm Eleiciones Primaries 2011 (Sitiu Oficial).]</ref> Resultó reelecta Presidenta de la Nación n'ochobre de 2011 con más del 54% de los votos y por una diferencia de más de 37 puntos frente al candidatu del [[Frente Ampliu Progresista (Arxentina)|Frente Ampliu Progresista]], [[Hermes Binner]]. D'esta manera, Cristina convirtióse na primer muyer reelecta n'[[América]], llográu la mayor cantidá y porcentaxe de votos nuna eleición dende la torna de la democracia en [[1983]] y la segunda mayor ventaya histórica respectu al candidatu allugáu de segundes, 0.13% per debaxo de la victoria de [[Juan Domingo Perón]] en [[Eleiciones presidenciales d'Arxentina de setiembre de 1973|1973]]. [[Archivu:Cristina con baston y banda.jpg|miniatura|Cristina Fernández depués de producise'l trespasu del mandu presidencial, el 10 d'avientu de 2007. Detrás, el so maríu y predecesor, [[Néstor Kirchner]].]] == Política en Ciencia y Teunoloxía == En ciencia y teunoloxía destáquense dellos puntos, ente ellos la llegalización de patentes per parte del [[Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria|INTA]] de granes y lleche maternizao. Coles mesmes la Llei de Promoción de Software Nacional que se sancionó.<ref>{{Cita web|url=http://www.economiacreativa.com.ar/argentina-reglamentaron-la-nueva-llei-de-promocion-a-la industria-del-software/|títulu=Arxentina – Reglamentaron la nueva llei de promoción a la industria del software {{!}} Economia Creativa|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016|sitiuweb=www.economiacreativa.com.ar}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.abogados.com.ar/llei-de-promocion-de-la industria-del-software-y-el so-recién-modificacion/8899|títulu=Ley de Promoción de la Industria del Software y El so Recién Cambéu|fechaaccesu=9 d'ochobre de 2016|sitiuweb=Abogaos.com.ar}}</ref> creció un 66% la cantidá de recursos humanos dedicaos a la materia; indicó qu'Arxentina tien un índiz de 2,9 cada mil integrantes de la población económicamente activa, dedicaos a la ciencia y a la teunoloxía.<ref>{{cita web |url=https://www.casarosada.gob.ar/informacion/archivo/25819-ciencia-y-teunologia-convirtióse-en-una-politica-de-estáu-afirmo-cristina-fernandez |títulu=“Ciencia y Teunoloxía convirtióse nuna política d'Estáu”, afirmó Cristina Fernández |fecha=23 d'abril de 2012}}</ref> Solo en 2012 les esportaciones de melecines escontra América Llatina crecieron 53 %.<ref>[http://argentina.pmfarma.com/noticias/7036-crez-exportacion-de-melecines-de-argentina-escontra-amlat.html «Crez la esportación d'alimentos d'Arxentina escontra América Llatina»], artículu del 22 d'ochobre de 2012 nel sitiu web PMFarma.</ref> Arxentina fixo meyores en materia científico a partir d'investigaciones llevaes alantre pol Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria (INTA), en convenios con empreses del país y estranxeres y col sofitu económicu del Estáu.<ref name="r los llogros científicos">{{cita noticia|títulu=Una repasada polos llogros científicos qu'asitiaron a l'Arxentina y al INTA ante la mirada del mundu|url=http://www.telam.com.ar/notas/201705/190368-llogros-científicos-inta.html|axencia=Telam|fecha=26 de mayu de 2017}}</ref><ref name="bioteunoloxía inédita">{{cita noticia|apellíos1=Mcdougall|nome1=Federico|títulu=bioteunoloxía inédita y 100% fecha en casa, l'Arxentina revoluciona'l mundu|url=http://www.iprofesional.com/notas/221078-Patria-transgnica-gracies-a-bioteunologa-indita-y-100-fecha-en-casa-la-Arxentina-revoluciona-el mundu|axencia=Infobae|fecha=21/05/15}}</ref> '''SAC-D (Satélite d'Aplicaciones Científiques - D)''' tamién conocíu como '''Aquarius''' pol so principal preséu, foi un [[satélite artificial|satélite]] [[Arxentina|arxentín]] d'observación [[climatoloxía|climática]] y [[oceanografía|oceanográfica]], construyíu por [[INVAP]] y llanzáu el [[10 de xunu]] de [[2011]] por un cohete [[Delta II]], que lo asitió nuna órbita alredor de la Tierra a una altitú de 670&nbsp;km. Contién 7&nbsp;preseos pa estudiar el [[mediu ambiente (biofísicu)|medioambiente]]<!--nun confundir con "mediu ambiente"-->, y un paquete de demostración teunolóxica.<ref name="instruments">{{cita web|url=http://www.conae.gov.ar/eng/satelites/sac-d_instrum.html|títulu=Aquarius/SAC-D Instruments|editorial=CONAE|fechaaccesu=6 de xineru de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090326064501/http://www.conae.gov.ar/eng/satelites/sac-d_instrum.html|fechaarchivu=26 de marzu de 2009}}</ref> El so preséu primariu, [[Aquarius (preséu del SAC-D)|Aquarius]] destináu a midir el salín de los océanos, ye operáu pola [[NASA]] d'[[Estaos Xuníos]]. El SAC-D ye operáu pola [[Comisión Nacional d'Actividaes Espaciales|CONAE]], l'axencia espacial [[Arxentina]]. La misión Aquarius formó amás parte del programa [[Sistema d'Observación de la Tierra|EOS]] de la NASA, destináu a recoyer datos por llargos periodos de tiempu de la superficie de la tierra, la [[biosfera]], l'[[atmósfera]] terrestre, y los océanos. En 2012 llanzóse'l [[Plan Nacional Arxentina Coneutada]], llanzáu mientres la xestión Fernández, construyó 15.453 quilómetros de la Rede Troncal de Fibra Óptica, mercó-yos otros 4494 quilómetros de ductos a les empreses Silica, Giga Rede y Global Crossing, y robló convenios coles telefóniques pa sumar otros 8305 quilómetros a partir d'intercambios. En total, la rede suma 28.252 quilómetros, a lo que tamién va haber qu'amesta-y la rede provincial que se ta montando con financiamiento del gobiernu nacional. Hasta 2014 construyéronse 15.453 nuevos quilómetros de Rede Troncal de [[Fibra Óptica]], el 79,3 per cientu de los 19.480 proyeutaos nes distintes rexones nes que s'estremó al país pa la implementación del plan.<ref name="La fibra óptica en manes del Estáu">{{cita noticia|apellíos1=Krakowiak|títulu=La fibra óptica en manes del Estáu|url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-262857-2014-12-29.html|axencia=Página/12|fecha=29 d'avientu de 2014}}<br> * {{Cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201701/177233-arsat-informo-que-174-llocalidaes-coneutar al plan federal-de-internet.html|títulu=ARSAT informó que 174 llocalidaes coneutar al Plan Federal d'Internet|fechaaccesu=24 de xunetu de 2017|sitiuweb=www.telam.com.ar}}<br> * {{cita noticia|1=títulu completóse'l tendíu de la rede troncal de fibra óptica n'Entre Ríos|url=https://www.elonce.com/seiciones/politicas/408503-se-complet-el tendíu-de-la rede-troncal-de-fibra-ptica-en-ente-ros.htm|axencia=L'Once|fecha=8 de Marzu de 2015}}<br> * {{cita noticia|títulu=Una rede de fibra a puntu d'allumase|url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-262857-2014-12-29.html|axencia=Página/12|fecha=Llunes, 24 de febreru de 2014}}</ref> === Creación del Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible === [[Archivu:Parque_de_las_Ciencias,_Buenos_Aires_01.jpg|miniatura|Parque de les Ciencies nel Polu Científicu Teunolóxicu rematáu en 2015.]] Una de les primeres midíes adoptaes pola presidenta Fernández foi la creación del [[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible|Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Productiva]], designando al so cargu a [[Lino Barañao]], un reconocíu [[bioloxía molecular|biólogu molecular]]. La midida complementóse col anunciu de creación d'un polu científicu-teunolóxicu en [[Buenos Aires]], integráu por trés institutos: Ciencies Sociales y Humanes, Ciencies Biomédiques y Bioteunolóxiques y Ciencies Exactes y Teunolóxiques.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/politica/nota.asp?nota_id=962149 «Ciencia tresformar en ministeriu, de la mano d'un biólogu molecular»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404071645/https://www.lanacion.com.ar/politica/nota.asp?nota_id=962149 |date=2023-04-04 }}, artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'', 14 de payares de 2007.</ref> === Empresa ARSAT y satélites [[ARSAT-1]], [[ARSAT-2]] y [[SAC-D / Aquarius|SAC-D]] === {{AP|ARSAT|l1=ARSAT (Empresa Arxentina de Soluciones Satelitales Sociedá Anónima)}} ARSAT fundóse en 2006 pa caltener los dos asities orbitales arxentines nel espaciu daos pola [[Unión Internacional de Telecomunicaciones]]. La so sede atopase na ciudá de [[Buenos Aires]]. Dependió del [[Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios]].<ref name=Arsat>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-243125-2014-04-01.html |títulu="Ye una gran reconocencia" |fecha=1 d'abril de 2014 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2014 |editorial=Página/12}}</ref> En 2007 empecipióse na operación y prestación de servicios sobre satélites arrendaos.<ref>[http://www.cba24n.com.ar/movil/content/arsat-científicos-denuncien-despidos-masivos-y-persecucion «ARSAT: científicos denuncien despidos masivos y persecución»], artículu del 12 de xineru de 2016 nel periódicu ''[[Cba24n]]'' ([[ciudá de Córdoba (Arxentina)|Córdoba]]). Consultáu'l 13 de xineru de 2016.</ref> En 2013 foi llanzáu Capitán Beto, un [[satélite artificial|nanosatélite artificial]] desendolcau pola empresa [[arxentina]] [[Satellogic]], con sofitu financieru del [[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible (Arxentina)|Ministeriu de Ciencia]] y téunicu de la empresa [[INVAP]], llanzáu'l [[26 d'abril]] de [[2013]], dende'l Centru Espacial de [[Jiuquan]], en [[China]].<ref name="Nanosatélite-Telam">{{cita web|url= http://www.telam.com.ar/notas/201304/15530-el-capitan-beto-el-nanosatelite-arxentín-ya-esta-en-orbita.html|títulu= Yá ta n'órbita "Capitán Beto", el nanosatélite arxentín|fecha= 24 d'abril de 2013|fechaaccesu= 15 de setiembre de 2013|editorial= TELAM}}</ref>Siendo primer nanosatélite desendolcau y producíu na Arxentina. L'Estáu arxentín tresfirió a ARSAT, los activos de la empresa [[Nahuelsat|Nahuelsat&nbsp;S.&nbsp;A.]], qu'esplotaba la posición orbital geoestacionaria 72°&nbsp;oeste al traviés del satélite [[Nahuel&nbsp;1A]], de fabricación estranxera. Dicha posición siguió ocupada hasta principios de [[2010]] pol satélite, hasta qu'esti cumplió la so vida útil.<ref name="lra" /> [[Archivu:ARSAT-2Invpr.jpg|miniatura|Satélite arxentín [[ARSAT-2]], colos colores de la [[bandera arxentina|bandera nacional]].]] ARSAT tien el mandatu de contratar la inxeniería y desenvolvimientu de los sos satélites con manufactura nacional, los que van ser construyíos dientro del marcu del proyeutu Sistema Satelital Xeoestacionario Arxentín de Telecomunicaciones (SSGAT).<ref name=Arsat/> ARSAT a partir de 2010 empezó a trabayar nel satélite [[ARSAT-1]], que'l so desenvolvimientu y ensamblado foi realizáu pol [[INVAP]] en [[San Carlos de Bariloche]], so la direición de [[Thales Alenia Space]].<ref>{{cita web |url=http://www.arsat.com.ar/novedades/mating-satelite-arsat-1 |títulu=Completar con ésitu l'acoplamientu de los módulos de servicios y de comunicaciones del Arsat-1 |editorial=ARSAT |fecha=21 de febreru de 2013 |fechaaccesu=1 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923173914/http://www.arsat.com.ar/novedades/mating-satelite-arsat-1 |fechaarchivu=23 de setiembre de 2015 }}</ref> El so llanzamientu foi realizáu'l 16 d'ochobre de 2014 en [[Guayana Francesa]]. En cuantes que la totalidá del [[software]] foi desenvueltu n'Arxentina.<ref>{{cita web|url=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/segui-en-vivu-la-transmision-del llanzamientu-del-arsat-1|títulu=Llanzaron con ésitu'l Arsat-1, el primer satélite de telecomunicaciones del país|fecha=16 d'ochobre de 2014|editorial=La Voz}}</ref> Tres esto, el país convirtióse nuna de les ocho naciones nel mundu que desenvuelven y producen los sos propios satélites xeoestacionarios y, xunto a [[Estaos Xuníos]], son los dos únicos nel [[continente americanu]].<ref>{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-243125-2014-04-01.html|títulu="Ye una gran reconocencia"|fechaaccesu=30 d'agostu de 2014|fecha=1 d'abril de 2014|editorial=Página/12}}</ref><ref name="lra2">{{cita web|url=http://www.radionacional.com.ar/?p=24749|títulu=El xefe de proyeutu del Arsat 1 esplicó que l'Arxentina ta nel grupu d'ocho países que desenvuelven satélites de telecomunicaciones|fechaaccesu=30 d'agostu de 2014|fecha=26 d'agostu de 2014|editorial=[[LRA Radio Nacional]]}}</ref> Ye'l primer satélite nel so tipu construyíu per un país llatinoamericanu.<ref name="telesursat">{{cita web|url=http://www.telesurtv.net/news/Argentina-fai-lanzamiento-historico-del-satelite-Arsat-1-20141016-0079.html|títulu=Arxentina fai llanzamientu históricu del satélite Arsat-1|fecha=16 d'ochobre de 2014|editorial=[[TeleSUR]]|cita=Un datu destacable d'esti históricu satélite ye que toles sos pieces fueron fabricaes na so mayoría n'Arxentina.|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230417190447/https://www.telesurtv.net/news/Argentina-fai-lanzamiento-historico-del-satelite-Arsat-1-20141016-0079.html|fechaarchivu=2023-04-17}}</ref>El satélite foi llanzáu'l [[16 d'ochobre]] de 2014 col cohete [[Ariane 5]], al cargu de la empresa [[Arianespace]], dende la base espacial establecida na islla de [[Puertu espacial de Kourou|Kouru]] na [[Guayana Francesa]].<ref name="arsat">{{cita web | url = http://www.arsat.com.ar/satelites.html | títulu = Satélites y órbites: plan de capacidá satelital | editorial = Arianespace website | idioma = castellanu | fechaaccesu = 4 de mayu de 2012 | urlarchivu = https://web.archive.org/web/20120815175849/http://www.arsat.com.ar/satelites.html | fechaarchivu = 2012-08-15 }}</ref> El 30 de setiembre de 2015 llanzóse'l satélite [[ARSAT-2]], que cubre tantu [[América del Sur|Suramérica]] como gran parte d'[[América del Norte]]. Anguaño trabayase nel [[ARSAT-3]], satélite que'l so oxetivu va ser tomar tol continente americanu.<ref name="lra">{{cita web |url=http://www.radionacional.com.ar/?p=24749 |títulu=El Xefe de Proyeutu del Arsat 1 esplicó que l'Arxentina ta nel grupu d'ocho países que desenvuelven satélites de telecomunicaciones editorial=[[LRA Radio Nacional]] |fecha=26 d'agostu de 2014 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2014}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.minplan.gob.ar/notas/1349-primeros-satelites-nacionales-comunicaciones-un%20proyecto-arsat-y-invap|títulu=PRIMEROS SATÉLITES NACIONALES DE COMUNICACIONES, UN PROYEUTU DE ARSAT Y INVAP|editorial=minplan.gob.ar|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130606040314/http://www.minplan.gob.ar/notas/1349-primeros-satelites-nacionales-comunicaciones-un|fechaarchivu=2013-06-06}}</ref>En febreru de 2014 remató l'acopláu de los módulos de serviciu y comunicaciones.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/2014/02/14/sociedá-124704-el-satelite-arsat-2-foi-acopláu-con-exito.php |títulu=El satélite ARSAT-2 foi acopláu con ésitu editorial=InfoNews |fecha=14 de febreru de 2014 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2014 }}</ref>El llanzamientu del satélite cuntó col respaldu d'un broker internacional.<ref name=dolce>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-243125-2014-04-01.html |títulu=“Ye una gran reconocencia” |fecha=1 d'abril de 2014 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2014 |editorial=Página/12}}</ref> N'agostu del mesmu añu empezaron los ensayos nel Centru d'Ensayos d'Alta Teunoloxía.<ref>{{cita web |url=http://www.minplan.gob.ar/noticia/15909/los-satelites-arsat-1-y-arsat-2-cumplieron-les sos-pruebes-con-exito.html |títulu=Los satélites Arsat-1 y Arsat-2 cumplieron les sos pruebes con ésitu editorial=Ministeriu de Planificación |fecha=16 de febreru de 2014 |fechaaccesu=30 d'agostu de 2014 }}</ref><ref name=nacionsat>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1735575-cuenta-regresiva-pa-el llanzamientu-del-arsat-1 |títulu=Cunta regresiva pal llanzamientu del ArSat-1 |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=15 d'ochobre de 2014 |fechaaccesu=16 d'ochobre de 2014 }}</ref>Pa xunu de 2015, yá se completara la construcción del satélite de comunicaciones, y atopábase transitando'l periodu de pruebes en [[San Carlos de Bariloche]]. Foi treslladáu a la [[Guyana Francesa]] n'agostu del mesmu añu y llanzáu el 30 de setiembre de 2015 a bordu d'un [[Ariane 5]] dende'l [[Puertu espacial de Kourou]] que cuntó con una inversión estatal de 250 millones de dólares, ufiertando cobertoria d'Internet, datos, telefonía IP y televisión pa tol continente americanu, a diferencia del so antecesor el satélite Arsat 1, llanzáu un añu primero que cubría la superficie de tola Arxentina.<ref name="Arxentina llanzó'l so segundu satélite de comunicaciones">{{cita noticia|títulu=Arxentina llanzó'l Arsat 2, el so segundu satélite de comunicaciones|url=https://www.lanacion.com.ar/1832515-argentina-llanza-el-arsat-2-el so-segundu-satelite-de-comunicaciones|axencia=La Nación|fecha=30 de setiembre de 2015}}<br> * {{cita web|url=http://www.radionacional.com.ar/?p=58402|títulu=Peracaben los detalles de llanzamientu del Arsat 2 pa setiembre editorial=[[LRA Radio Nacional]]|fecha=30 de setiembre de 2015}}<br> * {{cita web |url=http://www.diarioregistrado.com/tec-y-ciencia/121172-el-satelite-de-comunicaciones-arsat-2-ya-esta-construyíu.html |títulu=El satélite de comunicaciones Arsat 2 yá ta construyíu |editorial=Diariu Rexistráu |fecha=7 de xunu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1723108-el-satelite-arxentín-arsat-1-llistu-pa-ser-llanzáu-al espaciu esterior |títulu=El satélite arxentín Arsat-1, llistu pa ser llanzáu al espaciu esterior |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=30 d'agostu de 2014 }}</ref> Tres el llanzamientu de dambos satélites, escontra mediaos de 2014, atopar en procesu de diseñu'l ARSAT 3.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1723108-el-satelite-arxentín-arsat-1-llistu-pa-ser-llanzáu-al espaciu esterior |títulu=El satélite arxentín Arsat-1, llistu pa ser llanzáu al espaciu esterior |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=30 d'agostu de 2014 }}</ref> A mediaos de 2015 empecipiárase la so construcción,<ref name=elcordillerano-29171>{{cita web |url=http://www.elcordillerano.com.ar/index.php/actualidad/item/29171-en-bariloche-invap-yá-trabaya-en-la-construccion-del-nuevu-satelite-arsat-3 |títulu=En Bariloche, INVAP yá trabaya na construcción del nuevu satélite ARSAT 3 |editorial=El Cordillerano |fecha=20 d'agostu de 2015}}</ref> siendo'l so llanzamientu programáu pa 2019.<ref name="arsat3llanzamientu">{{cita noticia |nome= |apellíos= |enllaceautor= |autor= |coautor= |títulu= Arianespace signe avec l'argentin ARSAT |url= http://www.lefigaro.fr/flash-ecu/2015/09/30/97002-20150930FILWWW00395-arianespace-signe-avec-l-argentin-arsat.php |formatu= |axencia= |periódicu= Le Figaro |editorial= |id= |páxina= |númberu= |mes= |añu= 2015 |issn= |fecha= 30 de setiembre de 2015 |fechaaccesu= 1 d'ochobre de 2015 |ubicación= |idioma= francés |cita= D'une masse d'environ 3 tonnes au décollage, ARSAT-3 sera llancé en 2019 par Ariane 5 depuis le centre Spatial guyanais. }}</ref> En setiembre de [[2014]], la CONAE recibió 70 millones de dólares per parte del [[CAF-Banco de Desenvolvimientu d'América Llatina]] pa financiar el proyeutu d'otru nuevu satélite, esta vegada arxentín-brasilanu llamáu SABIA-Mar.<ref name=infoespacialcafprestamo>{{cita noticia|títulu=Arxentina destina 70 millones de dólares al futuru satélite SABIA-Mar|url=http://www.infoespacial.com/latam/2014/09/09/noticia-argentina-destina-70-millones-de-dolares-al futuru-satelite-sabia-mar.html|fechaaccesu=29 d'abril de 2018|axencia=Infoespacial|fecha=9 de setiembre de 2014}}</ref> Pa 2014 empezó'l planiamientu del ARSAT-3K un [[satélite artificial|satélites artificiales]] geoestacionario diseñáu y fabricáu por [[INVAP]] d'[[Arxentina]] pola compañía llocal de telecomunicaciones [[ARSAT]] SA.<ref name=invap-arsatsatellites>{{cita web |url=http://www.invap.com.ar/en/aerospace-and-government/space-projects/arsat-satellites.html |títulu=ARSAT Satellites |editorial=INVAP |fechaaccesu=24 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924035659/http://www.invap.com.ar/en/aerospace-and-government/space-projects/arsat-satellites.html |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref><ref name=nsf-20141006arsat1>{{cita web |url=http://www.nasaspaceflight.com/2014/10/arsat-1-argentina-communicate-heightened-space-ambitions/ |títulu=ArSat-1: Arxentina to communicate its heightened space ambitions |apellíu=Belluscio |nome=Alejandro G.|editorial=NASA SpaceFlight |fecha=6 d'ochobre de 2014 |fechaaccesu=25 d'agostu de 2015}}</ref> Tratar de plataformes pequeñes (4,2 kW de xeneración d'enerxía y 3.000 [[quilogramu|kg]] de masa de llanzamientu) y tres eje estabilizadores diseñaos, fabricaos y probaos dafechu na Arxentina.<ref name=arsat-arsat2design>{{cita web |url=http://satelitesarsat.com.ar/site/default/page/view/arsat2_diseno |títulu=Diseño y fabricación |título-trad=Design and Manufacturing |editorial=AR-SAT S.A. |idioma=castellanu |fechaaccesu=24 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://archive.today/20160727193007/http://satelitesarsat.com.ar/site/default/page/view/arsat2_diseno |fechaarchivu=27 de xunetu de 2016 }}</ref><ref name=arianespace-launchkitVA220>{{cita llibru |url=http://arianespace.com/images/launch-kits/launch-kit-pdf-eng/VA220-launchkit-EN-10-16-2014.pdf |títulu=Launch Kit VA220 Intelsat 30 and ARSAT-1 |editorial=[[Arianespace]] |fecha=ochobre de 2014 |formatu=PDF |fechaaccesu=28 d'agostu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141228200241/http://www.arianespace.com/images/launch-kits/launch-kit-pdf-eng/VA220-launchkit-EN-10-16-2014.pdf |fechaarchivu=28 d'avientu de 2014 }}</ref> Ye capaz de tresportar hasta 350 kg de carga útil con un consumu máximu d'enerxía de 3,4 kW a la fin de la vida. Na actualidá namái s'utiliza la propulsión química, pero ta desenvolviéndose una solución híbrida qu'utilizaría la propulsión bi-propelente pa la elevación de la órbita y la propulsión llétrica pal caltenimientu de la posición. Entámase una versión de propulsión puramente llétrica.<ref name=arglaw-senexp20150175p73>{{cita web |url=http://www.senado.gov.ar/parllamentariu/parllamentaria/368026/downloadPdf |títulu=Ley de desenvolvimientu de la industria satelital |títulu-trad=Satellite industry development bill |formatu=Expediente |númberu=175/15 |fecha=30 de setiembre de 2015 |article=I |páxina=page 73 |editorial=Annex |idioma=castellanu |fechaaccesu=1 de setiembre de 2015}}</ref> En 2015 llanzóse la segunda versión d'esti modelu, con un enfoque híbridu con propulsión bi-propelente pa la elevación escontra la [[órbita geoestacionaria]] y la propulsión llétrica pal caltenimientu de la posición. Coles mesmes, va caltener la masa de llanzamientu de tres tonelaes, pero ameyoraron les capacidaes, siendo capaz de llevar hasta 350 kilogramos de carga útil con un consumu máximu de 7 kW a la fin de la so vida de diseñu.<ref name=arglaw-senexp20150175p96-99>{{cita web |url=http://www.senado.gov.ar/parllamentariu/parllamentaria/368026/downloadPdf |títulu=Ley de desenvolvimientu de la industria satelital |títulu-trad=Satellite industry development bill |tipu=Expediente |númberu=175/15 |fecha=30 de setiembre de 2015 |article=I |páxina=pages 73, 96–99 |editorial=Annex |idioma=castellanu |fechaaccesu=1 de setiembre de 2015}}</ref> Pa fines de 2015, 11.7 millones d'arxentinos usaben siquier un serviciu de ARSAT y la empresa proyeutaba qu'en 2016 seríen más de 21 millones los usuarios.<ref name= millones>{{cita web|url=http://www.infonews.com/nota/268548/mas-de-11-millones-de-argentinos-utilicen|títulu=Más de 11 millones d'arxentinos utilicen servicios de ARSAT|fechaaccesu=1 d'agostu de 2017|autor=Tiempo Argentino|enllaceautor=Tiempo Argentino (diariu fundáu en 2010)|fecha=5 d'avientu de 2015|sitiuweb=http://www.infonews.com/|idioma=|cita=}}</ref><ref name="ARSAT empresta servicios">{{cita noticia|títulu=ARSAT empresta servicios al 30% de la población del país|url=http://revistafibra.info/arsat-empresta-servicios-al-30-de-la-poblacion-del-pais/|axencia=Revista Anfibia (Universidá Nacional de San Martín)|fecha=9 d'avientu de 2015}}</ref> Los téunicos tantu de la [[Comisión Nacional d'Actividaes Espaciales]] como de la [[Comisión Nacional d'Enerxía Atómica]] recibieron un aumentu sosteníu de presupuestu y sueldos. Reinicióse'l proyeutu espacial arxentín col llogru de la puesta n'órbita del [[SAC-D / Aquarius|SAC-D]] en 2011 construyíu casi na so totalidá por [[INVAP]],<ref>{{cita web|títulu=SAC-D/Aquarius|url=http://www.invap.com.ar/es/area-aeroespacial-y-gobierno/proyeutos/satelite-sac-daquarius.html|fechaaccesu=2 de mayu de 2012|editorial=[[INVAP]]}}</ref> según la finalización de la [[Central nuclear Atucha]]. Les tresferencies escontra los investigadores del [[Conseyu Nacional d'Investigaciones Científiques y Téuniques (Arxentina)|CONICET]] multiplicáronse delles vegaes. Estes polítiques d'Estáu, xunto con un programa especial de repatriación, dexó que cientos de científicos ya investigadores tornaren al país.<ref>[https://web.archive.org/web/20111209015309/http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C7868-el-conicet-aumento-el so-presupuestu-600-per cientu-dende-2004.php «Dende 2004, el presupuestu del Conicet aumentó un 600 %»], artículu nel sitiu web Arxentina.ar. Consultáu'l 26 d'agostu de 2011.<br> * [https://web.archive.org/web/20111209021454/http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C6212-ciencia-y-teunologia-una-inversion-fundamental.php «Ciencia y teunoloxía: una inversión fundamental»], artículu nel sitiu web Arxentina.ar. Consultáu'l 26 d'agostu de 2011.<br> * [https://web.archive.org/web/20110824230457/http://www.cnea.gov.ar/noticia.php?id_noticia=416 «Dende 2007, el presupuestu de la CNEA aumentó más del 750 %»], artículu nel sitiu web de la Cnea. Consultáu'l 26 d'agostu de 2011.<br> * [https://web.archive.org/web/20111005194052/http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C4430-yá-suman-768-los científicos repatriaos.php «Yá suman 768 los científicos repatriaos»], artículu nel sitiu web Arxentina.ar. Consultáu'l 6 d'ochobre de 2011.</ref> El Plan Raigaños foi un plan del [[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible]],<ref name="institucional2">[http://www.raices.mincyt.gov.ar/remanes-repatriacion-subsidios-retorno.php «Subsidios Retorno»], artículu publicáu nel sitiu web Raíz, del Ministeriu de Ciencia y Teunoloxía (Buenos Aires).</ref> destináu a establecer redes de conexón ente los científicos arxentinos nel esterior y la ciencia que se desenvuelve na [[Arxentina]], llegando de ser posible a la repatriación de los científicos arreyaos nel programa.<ref name=Fuga_de_celebros/> Empezó en 2003,<ref name="clarin2">[http://www.clarin.com/sociedad/Tornaron-pais-revelar-secretos-proteinas_0_391160909.html «Tornaron al país pa revelar los secretos de les proteínes»], artículu del 16 d'avientu de 2010 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires).</ref> mientres la presidencia de [[Néstor Kirchner]] y foi institucionalizáu al traviés d'una llei mientres la presidencia de [[Cristina Fernández de Kirchner]] en payares de 2008.<ref name=Fuga_de_celebros/> Hasta xunetu de 2011 consiguióse la repatriación de 834&nbsp;científicos<ref name=Repatriaos_Tiempu_Arxentín>{{enllaz rotu|1=[http://tiempo.elargentino.com/notas/los-repatriaos-del programa-raices «Los repatriaos del programa Raigaños»] |2=http://tiempo.elargentino.com/notas/los-repatriaos-del programa-raices |bot=InternetArchiveBot }}, artículu del 29 de xunetu de 2011 nel diariu ''Tiempo Argentino'' (Buenos Aires).</ref><ref name="Bióloga repatriada nᵘ 800">[http://tiempo.elargentino.com/notas/una-biologa-ye-n%C2%BA800-del programa-raices-de-repatriacion-de-científicos «Una bióloga ye la nᵘ 800 del programa Raigaños de repatriación de científicos»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316155613/http://tiempo.elargentino.com/notas/una-biologa-ye-n%C2%BA800-del |date=2011-03-16 }}, artículu del 13 de marzu de 2011 nel diariu ''Tiempo Argentino'' (Buenos Aires).</ref> y el 7 d'ochobre de 2013 presentar a la científica repatriada númberu 1000,<ref name="raices10002">[https://web.archive.org/web/20151004105656/http://www.raices.mincyt.gov.ar/noti_repatriada1000.htm «Presentar a la científica repatriada 1000»], artículu del 7 ochobre de 2013 publicáu orixinalmente nel sitiu web Raíz, del Ministeriu de Ciencia y Teunoloxía (Buenos Aires). Dende avientu de 2015, el sitiu foi práuticamente esmanteláu, anque les sos páxines borraes pueden atopase nel sitiu web Archive (Islandia).</ref> llogrando revertir ―en xunto con otres midíes y programes― l'enclín históricu de [[fuga de celebros]] qu'esistía na Arxentina.<ref name=Fuga_de_celebros/> [[Archivu:Vex-1b.JPG|miniatura|Polu espacial Punta Indiu, inauguráu mientres el so segundu mandatu en 2014..]] En 2014 foi inauguráu'l [[Polu espacial de Punta Indiu]], puertu espacial allugáu sobre la Ruta Provincial Nᵘ 36 en Pipinas, Provincia de Buenos Aires, que cunta con una superficie total de 2.000 m² y ye utilizáu pa testear los prototipos del Tronador II de la CONAE.<ref>{{cita web |url=http://www.conae.gov.ar/index.php/espanol/2014/740-inauguracion-del polu espacial-punta-indiu |títulu=Inauguración del Polu Espacial Punta Indiu |editorial=CONAE - Comisión Nacional d'Actividaes Espaciales |fecha=23 d'avientu de 2014 }}</ref><ref name="Actu inaugural del Polu Espacial Punta Indiu">{{cita noticia|títulu=Actu inaugural del Polu Espacial Punta Indiu|url=http://www.telam.com.ar/notas/201412/89915-de-vido-encabezo-l%27actu|axencia=Telam|fecha=23 d'avientu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230422195256/https://www.telam.com.ar/notas/201412/89915-de-vido-encabezo-l%27actu|archivedate=2023-04-22|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> Nel llugar desenvolvióse la infraestructura terrestre pa misiones satelitales y xeneración de la teunoloxía fayadiza pa la fabricación del cohete Tronador II, primer llanzador de satélites arxentín. Esti puertu espacial dexó a l'Arxentina allugase como una de les 10 naciones del mundu cunten cola teunoloxía pa poner satélites n'órbita, siendo Arxentina l'únicu país d'América Llatina. En 2012 foi llanzáu'l Nucleu d'Accesu a la Conocencia<ref>{{cita web |títulu=Nucleos d'Accesu a la Conocencia |url=http://www.nac.gob.ar/ |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151126124236/http://www.nac.gob.ar/ |fechaarchivu=2015-11-26 }}</ref> (NAC) un programa implementáu como [[política pública]] del [[Estáu Arxentín]], que consiste n'instalar espacios d'inclusión dixital y acercamientu a les [[nueves teunoloxíes]] en distintos puntos del país.<ref>{{cita web|títulu=Conveniu OEI - Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios I|url=http://www.oei.org.ar/forms/contratacion/documentos/LPN_04_2013.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151124163946/http://www.oei.org.ar/forms/contratacion/documentos/LPN_04_2013.pdf|fechaarchivu=2015-11-24}}</ref><ref>{{cita web|títulu=Conveniu OEI - Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios II|url=http://www.oei.org.ar/forms/contratacion/documentos/LPN_03_2013.pdf|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151124153340/http://www.oei.org.ar/forms/contratacion/documentos/LPN_03_2013.pdf|fechaarchivu=2015-11-24}}</ref> Cada unu de los NAC consten d'una sala de capacitación (fornida con ente 10 y 20 ordenadores d'última xeneración), un Microcine, una sala d'Entretenimientu Dixital (fornida con consoles de [[videoxuegos]]) y un Puntu d'Accesu Dixital (PAD), que dexa conexón inalámbrica a Internet. A 2015 funcionaben nel país 277 establecimientos d'esti tipu y hai siquier unu d'ellos en cada provincia.<ref>{{cita web|títulu=Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios|url=http://www.minplan.gob.ar/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090719010000/http://www.minplan.gob.ar/|fechaarchivu=2009-07-19}}</ref> === Teunoloxía de radares militares y civiles === Mientres el so gobiernu destacóse la producción nacional de radares militares y civiles pa control del tráficu aereu y control del narcotráficu construyíos na so totalidá por [[INVAP]].<ref>{{cita web|títulu=Radares|url=http://www.invap.com.ar/es/productos-y-servicios/radares.html|fechaaccesu=2 de mayu de 2012|editorial=[[INVAP]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120516094341/http://www.invap.com.ar/es/productos-y-servicios/radares.html|fechaarchivu=2012-05-16}}<br> * Perasso, V. (2009): [https://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/05/090519_2347_arxentina_drogues_jg.shtml «Arxentina: radares contra'l narcotráficu»], artículu nel sitiu web ''[[BBC Mundo]]'' del 9 de mayu de 2009. Consultáu'l 2 de mayu de 2012.</ref> Ente 2003 y 2010 el CONICET incorporó más de 8000&nbsp;persones, aumentando un 93.2% el so personal. La cantidá d'investigadores en 2003 yera de 3804, amontándose a 6350 en 2010. En 2010 el sueldu permediu de los investigadores foi de $10&nbsp;894 y el de los becarios de $5164, esto representó un aumentu mayor al 500 %.<ref>[http://www.cienciaconcristina.com.ar/2011/03/219/ «Evolución de la inversión en presupuestu y Recursos humanos del área de Ciencia y Teunoloxía»] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121203065024/http://www.cienciaconcristina.com.ar/2011/03/219/ |date=2012-12-03 }}, artículu del 3 de marzu de 2011 nel sitiu web Ciencia con Cristina (Buenos Aires). Consultáu'l 29 d'abril de 2017.</ref> Les tresferencies escontra los investigadores del [[Conseyu Nacional d'Investigaciones Científiques y Téuniques (Arxentina)|CONICET]] (Conseyu Nacional d'Investigaciones Científiques y Téuniques) multiplicáronse delles vegaes. Estes polítiques d'Estáu xunto con un programa especial de repatriación, dexó que tornen al país cientos de científicos ya investigadores.<ref>[http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C7868-el-conicet-aumento-el so-presupuestu-600-per cientu-dende-2004.php «Dende 2004, el presupuestu del Conicet aumentó un 600%»], artículu nel sitiu web Arxentina.ar; consultáu'l 26 d'agostu de 2011.<br> * [https://web.archive.org/web/20111209021454/http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C6212-ciencia-y-teunologia-una-inversion-fundamental.php «Ciencia y teunoloxía: una inversión fundamental»], artículu nel sitiu web Arxentina.ar; consultáu'l 26 d'agostu de 2011.<br> * [https://web.archive.org/web/20110824230457/http://www.cnea.gov.ar/noticia.php?id_noticia=416 «Dende 2007, el presupuestu de la CNEA aumentó más del 750%»], artículu nel sitiu web de la Cnea; consultáu'l 26 d'agostu de 2011.<br> * [http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C4430-yá-suman-768-los científicos repatriaos.php «Yá suman 768 los científicos repatriaos»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005194052/http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C4430-y%C3%A1-suman-768-los |date=2011-10-05 }}, artículu nel sitiu web Arxentina.ar; consultáu'l 6 d'ochobre de 2011.</ref> === Fabricación de productos electrónicos === Dende l'empiezu del so gobiernu instaláronse, principalmente en [[Provincia de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur|Tierra del Fueu]], decenes de fábriques de productos electrónicos complexos como [[Teléfonu móvil|móviles]] y [[ordenador|ordenadores]] de marca nacional.<ref>{{cita web |url = http://www.argentina.ar/_es/economia-y-negocios/C9062-hai-mas-m%C3%B3viles-armaos-en-tierra-del%20fueu-que-en-l%27esterior.php |títulu = Hai más móviles armaos en Tierra del Fueu que nel esterior. |fechaaccesu = 26 d'agostu de 2011 |añu = 2011 |formatu = web |editorial = Arxentina.ar |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111209020055/http://www.argentina.ar/_es/economia-y-negocios/C9062-hai-mas-m%C3%B3viles-armaos-en-tierra-del |fechaarchivu = 2011-12-09 }}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.industria.gob.ar/?p=8768 |títulu= La presidenta inauguró una nueva fábrica d'ordenadores portátiles nacionales. |fechaaccesu= 26 d'agostu de 2011 |añu=2011 |formatu= web |editorial= industria.gob.ar}}</ref>Les empreses aniciaes en Tierra del Fueu colos beneficios de la Llei 19.640 fueron adicionalmente favorecíos pol Decretu 252/2009<ref name="puntoprofesional_1">puntoprofesional.com, [http://www.puntoprofesional.com/P/0650D/DECRETU_252-09.HTM Decreto 252/2009]</ref> que-yos fai una amenorgamientu del 61,47% na tasa d'impuestos internos a partir del 1ᵘ de xunetu de 2009.Una vegada entrada a valir en 2011 producióse una crecedera de la producción electrónica en Tierra del Fueu que, que multiplicó por 7 la producción nos cuatro productos que más crecieron (con al respeutive de igual periodu del añu pasáu) y hasta 20 vegaes en monitores nacionales.<ref name="Importante crecedera de la producción electrónica en Tierra del Fueu">{{cita noticia|títulu=Importante crecedera de la producción electrónica en Tierra del Fueu|url=https://www.eldiario24.com/nota/224975/importante-crecedera-de-la-produccion-electronica-en-tierra-del|axencia=El diariu 24|fecha=19 de xunu de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230414073952/https://www.eldiario24.com/nota/224975/importante-crecedera-de-la-produccion-electronica-en-tierra-del|archivedate=2023-04-14|fechaaccesu=2018-08-03}}</ref>Dende la sanción de la llei, na islla xeneráronse inversiones por 370 millones de dólares,<ref>[http://www.industria.gob.ar/en-un anu-multiplicar por-7-la crecedera-de-la-produccion-electronica-en-tierra-del fueu/] artículu del 18 d'agostu de 2013</ref> la producción de notebooks y netbooks aumentó 200&nbsp;%, la producción de decodificadores 120&nbsp;%, cámares fotográfiques 50&nbsp;%, y equipos d'aire acondicionáu industriales 63&nbsp;%.<ref>[https://web.archive.org/web/20131022003906/http://www.diariobae.com/diario/2013/08/18/31919-produccion-de-electronicos-amóntose-200-en-2013.html «La producción d'electrónicos amontar en 200&nbsp;% en 2013»], artículu del 18 d'agostu de 2013 nel ''Diariu BAE''. Consultáu'l 15 d'abril de 2014</ref> Nesta área tamién sobresalió la creación, a mediaos del 2011, de [[Tecnópolis]], una mega muestra allugada en [[Villa Martelli]] y el Polu Científicu Teunolóxicu en [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]].<ref>{{cita web |url= http://www.mincyt.gov.ar/ministeriu/polocientifico/index.php |títulu= Polu Científicu Teunolóxicu. |fechaaccesu= 3 d'ochobre de 2011 |añu= 2011 |formatu= web |editorial= [[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible]] }}</ref> === Tecnópolis y Polu Científicu Teunolóxicu === {{VT|Tecnópolis|l1=Tecnópolis}} A mediaos del 2011, créase [[Tecnópolis]], una megamuestra allugada en [[Villa Martelli]], siendo la más grande d'[[América llatina|América Llatina]], que se realiza de [[xunetu]] a [[payares]] de cada añu a partir del [[2011]].<ref>{{Cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1389800-que puede percorrese-en-tecnopolis-la-megamuestra-de-ciencia-y-teunologia-que-arrinca-güei/|títulu=Cómo ye Tecnópolis, la megamuestra de ciencia y teunoloxía qu'arrinca güei|fechaaccesu=16 de xunetu de 2011|autor=La&nbsp;Nación}}</ref> y el Polu Científicu Teunolóxicu en [[Palermo (Buenos Aires)|Palermo]],<ref>{{cita web|url=http://www.mincyt.gov.ar/ministeriu/polocientifico/index.php|títulu=Polu Científicu Teunolóxicu|fechaaccesu=3 d'ochobre de 2011|añu=2011|formatu=web|editorial=[[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible]]}}</ref> que toma 45&nbsp;000&nbsp;m² y invertiríense 250 millones de [[Pesu arxentín (moneda)|pesos]].<ref name="lanacion1">[http://www.lanacion.com.ar/1412611-inauguraron-el polu científicu-teunologico «Inauguraron el polu científicu teunolóxicu»], artículu del 7 d'ochobre de 2011 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).</ref> En 2012 inauguráronse los primeres 24&nbsp;000&nbsp;metros cuadraos, y en 2015 cola obra concluyida suman casi 23&nbsp;000&nbsp;metros cuadraos adicionales.<ref>{{cita web |url=http://www.surenio.com.ar/la presidenta-dexo-inauguráu-el vienres-la-segunda-etapa-del polu científicu-teunologico/|títulu=La Presidenta dexó inauguráu'l vienres la segunda etapa del Polu Científicu Teunolóxicu |periódicu=El Sureñu |allugamientu=Tierra del Fueu, Arxentina |fecha=8 de payares de 2015}}</ref> Foi construyíu en delles etapes, la primer etapa, rematada en 2011, incluyó la inauguración de les sedes del Ministeriu de Ciencia, l'Axencia Nacional de Promoción Científica y Teunolóxica, y los Institutos Internacionales Interdisciplinarios pa la Innovación. La segunda etapa foi inaugurada pola presidenta Cristina Fernández en 2015, esta segunda etapa toma una nueva sede del CONICET, el parque de Ciencia y Teunoloxía, etc.&nbsp;^{[[Polu Científicu Teunolóxicu#cite note-1|1]]} "ye la obra d'infraestructura en ciencia más importante de los últimos cincuenta años", sostuvo'l Ministru de Ciencia y Teunoloxía Lino Barañao.^{[[Polu Científicu Teunolóxicu#cite note-2|2]]} el Polu toma 45&nbsp;000&nbsp;m² y invertiríense 250 millones de&nbsp;[[Pesu arxentín (moneda)|pesos]].^{[[Polu Científicu Teunolóxicu#cite note-lanacion-3|3]]} Va cuatro años inauguráronse los primeres 24 mil metros cuadraos, y en 2015 cola obra concluyida suman casi 23 mil metros cuadraos adicionales.^{[[Polu Científicu Teunolóxicu#cite note-4|4]]}[[Archivu:Cristina_Kirchner_en_Tecnópolis_2011-08-17.ogv|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Cristina_Kirchner_en_Tecn%C3%B3polis_2011-08-17.ogv|miniatura|Cristina Kirchner al pie de estudiantes el 17 d'agostu de 2011 en [[Tecnópolis]], presentando la llei de promoción de [[software]] arxentín y apurriendo la [[netbook]] un millón.]] El plan Raigaños (Rede d'Arxentinos Investigadores y Científicos nel Esterior) ―llamáu tamién R@íces― foi un plan del [[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible]]<ref name="institucional">{{cita web|url=http://www.raices.mincyt.gov.ar/institucional.htm|títulu=Raíz - Institucional|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110902174219/http://www.raices.mincyt.gov.ar/institucional.htm|fechaarchivu=2011-09-02}}</ref> destináu a establecer redes de conexón ente los científicos arxentinos nel esterior y la ciencia que se desenvuelve na [[Arxentina]], llegando de ser posible a la repatriación de los científicos arreyaos nel programa.<ref name=Fuga_de_celebros/> Empezó en 2003,<ref name="clarin2"/> mientres la presidencia de [[Néstor Kirchner]] y foi institucionalizáu al traviés d'una llei mientres la presidencia de [[Cristina Fernández de Kirchner]] en payares de 2008.<ref name=Fuga_de_celebros/> Hasta xunetu de 2011 consiguióse la repatriación de 834&nbsp;científicos<ref name=Repatriaos_Tiempu_Arxentín/><ref name="Bióloga repatriada nᵘ 800"/> y el 7 d'ochobre de 2013 presentar a la científica repatriada númberu 1000,<ref name="raices1000">{{cita web |url=http://www.raices.mincyt.gov.ar/noti_repatriada1000.htm |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=3 de mayu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924084435/http://www.raices.mincyt.gov.ar/noti_repatriada1000.htm |fechaarchivu=24 de setiembre de 2015 }} Raigaños - 7 ochobre de 2013</ref> llogrando revertir -en xunto con otres midíes y programes- l'enclín históricu de [[fuga de celebros]] qu'esistía na Arxentina.<ref name=Fuga_de_celebros>[http://www.oei.es/divulgacioncientifica/reportaxes_487.htm «Recula la fuga de celebros arxentinos: la torna al país de científicos arxentinos como política d'Estáu»], artículu de 2010, publicáu nel sitiu web de la [[Organización d'Estaos Iberoamericanos|OEI]] (Organización d'Estaos Iberoamericanos).</ref> Simultáneamente, en dambes xestiones kirchneristas l'Estáu impulsó la política aeroespacial aumentando exponencialmente la inversión nun área considerada estratéxica. Ente los llogros alcanzaos destáquense: la construcción del Pehuensat-1, que col so llanzamientu en 2007 marcó'l primer pasu del Plan Nacional Satelital; la puesta n'órbita en 2011 del Sac-D Aquarius, un satélite pa monitoreo de la biosfera, nun trabayu conxuntu de la Conae, el Invap y la Nasa; el trabayu al pie de Brasil pal desenvolvimientu del Sac-Y, que va constar del SABIA-Mar A y SABIA-Mar B, coles mires de prevención meteorolóxica, estudiu del mar, deforestación y agricultura; tamién s'avanzó nos llamaos “nanosatélites”, llanzando dende China'l pequeñu satélite “Capitán Beto”, qu'órbita a 650 km con fines esperimentales de llibre accesu pa centros educativos y científicos, y “Manolito”, un satélite de similares carauterístiques.<ref>“Plan Nacional Satelital: la presencia arxentina nel espaciu”, Secretaría d'Información Pública,http://argentina.ar/2013/11/21/ciencia-y-teunologia-23732-plannacional-satelital-la presencia argentina-en-l'espaciu.php</ref> Finalmente se dio la puesta n'órbita del Arsat-1, el primer satélite de telecomunicaciones d'América Llatina, que con una inversión de 6500 millones de pesos brinda servicios de telecomunicaciones y, darréu, en setiembre de 2015, el llanzamientu del Arsat-II. Esti segundu satélite de comunicaciones implicó una inversión de 250 millones de dólares y tien una cobertoria continental. D'esta manera, Arxentina quedó incluyida nel grupu de 12 países que producen satélites de telecomunicación. == Política en Cultura == [[Archivu:Correo Central 2015.jpg|left|miniaturadeimagen|El [[Centru Cultural Kirchner]]' inauguráu'l 21 de mayu de 2015, ye'l más importante en tamañu d'[[América Llatina]] y el terceru a nivel mundial.]] {{VT|Centru Cultural Néstor Kirchner|l1=Centru Cultural Néstor Kirchner|Muséu Casa Rosada|l2=Muséu Casa Rosada}} Mientres el so gobiernu construyó'l [[Centru Cultural Néstor Kirchner]] un espaciu p'artes plástiques, espectáculos musicales y esposiciones, que foi inauguráu'l 21 de mayu de 2015. Ye'l más importante en tamañu d'[[América Llatina]] y el terceru a nivel mundial. Tamién se construyó'l [[Muséu Casa Rosada]] emplazado nes antigües galeríes de l'[[Aduana de Taylor]]<ref name="SN">{{cita web|url=http://www.sn-noticias.com.ar/surnoticias/index.php?option=com_content&view=article&id=1312:cristina-inaugura-el muséu-del bicentenariu&catid=72:gobiernu&Itemid=416|títulu=Cristina Fernández de Kirchner inaugura'l Muséu del Bicentenariu|fechaaccesu=20 de payares|autor=|fecha=24 de mayu de 2011 de 2011|obra=SN Noticies}}</ref> de la ciudá de [[Buenos Aires]], inauguráu'l 24 de mayu de 2011<ref name="perfil">{{cita web|url=http://www.perfil.com/contenidos/2011/05/24/noticia_0040.html|títulu=El Muséu del Bicentenariu qu'inauguró CFK|fechaaccesu=20 de payares|autor=|fecha=24 de mayu de 2011 de 2011|obra=Diariu Perfil}}</ref> onde s'esponen unes 10&nbsp;000 pieces históriques. Abrió les sos puertes col nome de Muséu del Bicentenariu<ref>{{cita web|url=http://www.casarosada.gob.ar/la-casa-rosada/museo|títulu=Muséu Casa Rosada|fechaaccesu=1 de xunetu de 2016|autor=Gobiernu d'Arxentina|sitiuweb=casarosada.gob.ar}}</ref> con [[fotografía|fotografíes]], [[pintura|pintures]] y material [[audiovisual]] que recreen nuna llinia de tiempu los distintos periodos históricos del país. Tamién exhibe oxetos históricos topaos n'escavaciones, los restos arqueolóxicos del [[Fuerte de Buenos Aires]]<ref name="perfil" /> y la obra [[mural]] ''[[Exerciciu plásticu]]'' del artista [[Méxicu|mexicanu]] [[David Alfaro Siqueiros]], que data de 1933.<ref name="SN" /> La superficie total del edificiu ye de 5000 metros cuadraos.<ref name="perfil2">{{cita web|url=http://www.perfil.com/contenidos/2011/06/03/noticia_0033.html|títulu=Conoza'l Muséu del Bicentenariu na Rosada|fechaaccesu=20 de payares|autor=|fecha=5 de xunu de 2011 de 2011|obra=Diariu Perfil}}</ref> Tamién fueron construyíos [[Muséu del Llibru y de la Llingua]], el [[Tecnópolis|Parque Tecnópolis]], [[Centru Cultural Julio Le Parc]] en Mendoza, el Muséu de Belles Artes en San Juan, el [[Centru Cultural del Bicentenariu]] y el Centru de Convenciones en Santiago del Estero, Casa de les Cultures en [[Resistencia (ciudá)|Resistencia]], Chaco, Cine Teatru Renzi en [[La Banda]], Centru de la Conocencia en [[Posadas]], Misiones.<ref>{{cita publicación |apellíu= |nome= |títulu=Revista nuestraCultura |añu=Ochobre de 2013 |editorial=Secretaría de Cultura de la Nación Arxentina |páxines=8-9 |númberu=22 |issn= |url=https://issuu.com/secretariadecultura/docs/nuestracultura22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610185011/https://issuu.com/secretariadecultura/docs/nuestracultura22 |archivedate=2020-06-10 |fechaaccesu=2018-08-03 }}</ref> N'agostu de 2015 [[Cristina Fernández de Kirchner]] inauguró 18 nueves sales que suman 3200 m² d'esposición, y la finalización de la remodelación del edificiu del Muséu Nacional de Belles Artes.<ref>{{cita web|url=http://www.minutouno.com/notas/1286087-cristina-inauguro-obres-remodelacion-18-sales-del%20mus%C3%A9u%20nacional-belles-artes|títulu=Cristina inauguró obres de remodelación de 18 sales del Muséu Nacional de Belles Artes|periódicu=M1 (minutouno)|editorial=|fecha=22 d'agostu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20151023053901/http://www.minutouno.com/notas/1286087-cristina-inauguro-obres-remodelacion-18-sales-del|fechaarchivu=2015-10-23}}</ref> Habilitáronse 16 sales de 2845 m² en xunto, onde s'esiben unes 300 obres d'arte del sieglu XX.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=804306|títulu="L'Estáu tien de dar llugares por que'l pueblu apuerte al arte" |periódicu=Diariu Ámbitu Financieru |editorial= |fecha= 22 d'agostu de 2015}}</ref> Mientres esti periodu se reglamentó la Llei de Doblaxe,<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201308/27544-la-reglamentacion-de-la |títulu=La reglamentación de la Llei de Doblaxe ye unu de los grandes llogros del proyeutu nacional |periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies editorial= |fecha=4 d'agostu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422195303/https://www.telam.com.ar/notas/201308/27544-la-reglamentacion-de-la |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> impulsóse la [[Polu Audiovisual|industria audiovisual]],<ref>{{cita web |url=https://www.clarin.com/politica/cristina-creacion-audiovisual-puertu-maderu_0_SJRGwrg2Pmx.html |títulu=Cristina anunció la creación d'un Polu Audiovisual en Puerto Madero |periódicu= Clarín |editorial= |fecha=29 d'agostu de 2012 }}</ref> y empecipiaron les sos tresmisiones les señales televisives [[CINE.AR|INCAA tv]], [[Alcuentru (canal de televisión)|Canal Atopo]] y [[Pakapaka (canal de televisión)|Paka-Paka]]. Coles mesmes encaráronse planes de fomentu a esta industria “xeneraron más de 8.000 puestos de trabayu xenuinos y crearon 100 productores” y pal INCAA fueron contrataes más de 100 mil persones de manera direuta o indireuta. La xestión nacional anterior produció 650 series, y la creación de canales non tradicionales como la páxina Odeon, “El Netflix arxentín”, ente otres coses. Triplicáronse les películes nacionales estrenaes -en 2002 fueron 48 y nel 2015 181- y doblóse el so públicu: de 3.4 millones en 2002 a 7.1 nel 2015. El cine arxentín, nesi añu, tuvo una gran crecedera: el 14% del total de les persones que diben al cine miraben trabayos d'industria nacional.<ref>{{cita web |url=https://web.ultracine.com/cine-arxentín-2015-14-de-cuota-de-mercado/ |títulu=Cine arxentín 2015: 14 % de cuota de mercado |publicación=Ultracine |autor=Mariano Oliveros |fecha=4 de xineru de 2016 }}</ref> Sancionóse la llei del actor, que los asitia como trabayadores en rellación de dependencia –daqué qu'hasta entós yera difícil de reglamentar nesti negociu–, la llei del intérprete, que dexa que los actores cobren pola repetición de los sos trabayos nun mediu y que ye'l sustentu llegal de Sagai, y la llei del doblaxe, qu'afala a que toles películes que sían modificaes al idioma español sían feches por artistes arxentinos y la llei sobre l'actividá teatral, pa entender como obres d'autor nacional a les traducciones y adautaciones d'obres d'autores estranxeros realizaes por traductores y/o adaptadores arxentinos. Empecipiáronse les obres de renovación edilicia y téuniques del históricu [[Cine Gaumont]], adquiríu pol INCAA y tresformáu nel Espaciu INCAA Km. 0. Les sociedaes de xestión, creaes nestos años, reconocen derechos a los actores (Sagai) y a los direutores de cine (DAC), pa ser compensaos monetariamente los primeres pol usu de les sos imáxenes, cada vez qu'un programa o película ye emitíu o repitíu, y los segundos, la reconocencia como autores de les sos films, lo que los habilita tamién a cobrar por ello. Tamién mientres el so xestión produció la creación de la Unidá de Fomentu de Producción televisiva, la señal Incaa TV y la Cinemateca y Archivu de la Imaxe Nacional (Cinain). La medría de los fondos pal Institutu Nacional de Teatru (INT), la llei de Teatru Independiente y la creación del bonaerense Institutu Provincial de Teatru dieron, coles mesmes, nuevu impulsu a les actividaes escéniques (en Capital, de la mesma, encontiaes por Proteatro).<ref name="¿Por qué los actores quieren a Cristina?">{{cita noticia|apellíos1=Sirven|títulu=¿Por qué los actores quieren a Cristina?|url=http://www.lanacion.com.ar/1390124-por-que-los actores-quieren-a-cristina|axencia=La Nación|fecha=17 DE JULIO DE 2011}}<br> * {{cita noticia|títulu=Otru emburrión pal cine arxentín|url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/espectaculos/5-32449-2014-06-07.html|axencia=Página/12|fecha=7 DE XUNU DE 2014}}<br> * {{cita noticia|títulu=Cristina defendió la llei del doblaxe de películes estranxeres|url=https://www.diariopopular.com.ar/politica/cristina-defendio-la llei-del doblaxe-peliculas-estranxeres-n163186|axencia=Diariu Popular|fecha=17 de xunetu de 2013}}</ref> Al respeutive de los Monumentos históricos nacionales, la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández]], na Casa Rosada ordenó la restauración de los salones, los pisos de mosaicu a los cualos faltáben-yos pieces, o les pintures murales que fueren recubiertes con pintura llisa en dalgún momentu del sieglu XX; inauguró una serie de sales temátiques sobre diverses árees de la cultura y la historia arxentina, treslladando d'esos salones les oficines de la Presidencia de la Nación.<ref>[http://www.clarin.com/politica/Cristina-arquiteuta-remocico-Casa-Rosada_0_660533998.html Cristina arquiteuta: remocicó la Casa Rosada con obres por $ 64 millones] clarin.com, 9 de marzu de 2012.</ref> Efeutuáronse los trabayos faltantes nos trés fachaes que quedaren ensin restaurar y recuperáronse les moldures que fueren estropiaes pola vexetación qu'había crecíu sobre'l revoque.<ref>[http://edant.clarin.com/diario/2006/12/29/laciudad/h-05501.htm Yá puede vese el nuevu color de la Casa Rosada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121956/http://edant.clarin.com/diario/2006/12/29/laciudad/h-05501.htm |date=2016-03-04 }} clarin.com, 29 d'avientu de 2007.</ref> Pa los festexos del [[Bicentenariu d'Arxentina|bicentenariu de 2010]] de la [[Revolución de Mayu]] realizáronse dellos cambeos y realizóse l'apertura del Muséu del Bicentenariu na zona restaurada de lo que foi'l patiu de maniobres de l'[[Aduana de Taylor]]. Respectu al Palaciu del Congresu, foi restauráu l'edificiu, que s'atopaba bien deterioráu pola falta de caltenimientu mientres décades. La recuperación de los salones interiores foi entamada en 2008, por aciu un Plan de Caltenimientu y Puesta en Valor de la Cúpula Salón Azul qu'empezó a executase en xineru de 2010 y duró un añu.<ref>{{cita web |url=http://www.parlamentario.com/noticia-39583.html |títulu=Conclúin les obres nel Salón Azul |publicación=El Parllamentariu |fecha=26 de setiembre de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612144420/http://www.parlamentario.com/noticia-39583.html |fechaarchivu=2018-06-12 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/m²/10-2299-2012-06-10.html |títulu=Un plan pal Congresu |publicación=Página/12 |autor=Sergio Kiernan |fecha=9 de xunu de 2012 }}<br> * {{cita web |url=http://www.diagonales.com/nota-182467-Ingenieria-de-la-UNLP-restaurara-el |títulu=Ingeniería robló un conveniu pa la restauración del Congresu |publicación=Diagonales (La Plata) |fecha=8 de xunu de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140808141731/http://www.diagonales.com/nota-182467-Ingenieria-de-la-UNLP-restaurara-el |fechaarchivu=2014-08-08 }}</ref> Impulsóse la restauración, dempués de casi venti años del edificiu de la [[Confitería del Molín|Confitería'l Molín]] que s'atopaba en fuerte riesgu edilicio.<ref name="La Confitería del Molín, rescatada">{{cita noticia|apellíos1=Kiernan|nome1=Sergio|títulu=La Confitería del Molín, rescatada|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-259756-2014-11-13.html|axencia=Página/12|fecha=13 de payares de 2014}}<br> * {{cita noticia |url=http://www.andigital.com.ar/politica/item/41413-dominguez-y-la-expropiacion-de-la-confiteria-del molín-recuperamos-una parte-de-nuesa-historia |títulu=Domínguez y la espropiación de la Confitería del Molín: “Recuperamos parte de la historia”|axencia=ADN Dixital|fecha=12 de payares de 2014}}</ref> Restauróse la Basilica de Luján, unu de los mayores iconos relixosos del país.<ref name="BASILICA DE lUJÁN">{{cita noticia|títulu=Avanza la última etapa de la restauración de la Basilica de Lujan|url=http://www.telam.com.ar/notas/201311/39230-avanza-la etapa final-de-restauracion-de-la-basilica-de-lujan.php|axencia=Telam|fecha=3 de payares de 2013}}<br> * {{cita publicación | url = http://www.casarosada.gov.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=2403&Itemid=1 | títulu = Restauración de la Basílica de Luján | publisher = Presidencia de la nación | date = 2 de febreru de 2006 | fechaaccesu = 11 de febreru de 2009 }}<br> * {{cita noticia|títulu=La histórica restauración de la Basílica entra na so etapa final|url=http://www.elcivismu.com.ar/notas/13208/|axencia=El civismu|fecha=13 de febreru de 2013}}</ref> Rescatóse la "''aduana vieya''" o Aduana de Taylor convirtiéndola nun muséu de 5000 m², onde s'esiben oxetos históricos topaos n'escavaciones, los restos arqueolóxicos del Fuerte de Buenos Aires y la obra mural ''Exerciciu Plásticu'' del artista mexicanu David Alfaro Siqueiros, que foi restaurada.<ref name ="SN"/> En 2010, empezaron les obres de restauración del [[Palaciu de Xusticia de la Nación (Arxentina)]] correspondientes a los frentes llaterales a les cais Viamonte y Lavalle, postreres necesaries por que el esterior del edificiu recupere'l so aspeutu orixinal, yá que s'atopaba deterioráu y esllucíu pola adhesión de sarriu a la so superficie. En marzu de 2010 empezó la restauración del edificiu de los [[Edificiu del Ministeriu d'Obres Públiques (Arxentina)|Ministerios de Desenvolvimientu Social y de Salú]].<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/160000-164999/164955/norma.htm |títulu=Decreto 329/2010 - Declárase a la señora María Eva Duarte de Perón "Muyer del Bicentenariu" |publicación=InfoLeg - Información Llexislativa |editorial= |fecha=8 de marzu de 2010 }}<br> * {{cita web |url=https://www.lanacion.com.ar/1392634-cristina-kirchner-inaugura-una semeya xigante-de-eva-peron |títulu=Cristina Kirchner inauguró un mural sobre Eva Perón |publicación=La Nación |fecha=26 de xunetu de 2011 }}</ref> La restauración de les fachaes sur y norte avanzó a lo llargo de 2011 ya incluyo la instalación de dos grandes [[Murales d'Eva Perón del Edificiu del Ministeriu d'Obres Públiques|murales]].<ref>Martín Granovsky; [http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-172939-2011-07-24.html Los dos miraes d'Evita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822145155/http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-172939-2011-07-24.html |date=2020-08-22 }} Diariu Página/12, 24 de xunetu de 2011</ref> Mientres el so xestión formaron dos grupos de danza: el Ballet Nacional de Danza, que dirixe [[Iñaki Urlezaga]], y la Compañía Nacional de Danza Contemporánea, que dirixe Cristina Gómez Comini. La primera crear en 2014 y la segunda, en 2010.<ref name="Iñaki Urlezaga: “Gustaríame que Cristina venga">{{cita noticia|títulu=Iñaki Urlezaga: “Gustaríame que Cristina venga|url=http://www.perfil.com/espectaculos/inaki-urlezaga-me-gustaria-que-cristina-venga-1122-0071.phtml|axencia=Perfil|fecha=23 de payares de 14}}</ref> Tamién se realizaron importantes inversiones realizaes nel Incaa ([[Institutu Nacional de Cine y Artes Audiovisuales]]), que al 2015 tien 55 sales en tol país, con más de 18.000 butaques, entama 90 festivales, cines móviles y concursos.<ref name="Cristina anunció un conveniu pa refinanciar les deldes de 17 provincies">{{cita noticia|títulu=Cristina anunció un conveniu pa refinanciar les deldes de 17 provincies "a tasa bajísima"|url=http://www.lacapital.com.ar/politica/Cristina-anuncio-un conveniu-pa-refinanciar-les deldes-de-17-provincies-a-tasa-bajisima-20150512-0032.html|axencia=La capital|fecha=12 de mayu de 2015}}</ref> Llegar mientres la so presidencia a la máxima asignación histórica pa la cultura n'Arxentina, el 3,8% del PIB. Les esportaciones culturales arxentines rondaron los 500 millones de dólares, cuantimás aumentaron 150 % les esportaciones del sector audiovisual, lo que convierte al país n'unu de los principales productores de conteníu audiovisual cultural y educativu del mundu.<ref name="Centru Cultural Néstor Kirchner">{{cita noticia|títulu=Centro Cultural Néstor Kirchner|url=http://www.cooptel.com.ar/noticia/cfk-inauguro-el centru cultural-nestor-kirchner-4768|axencia=Cooptel|fecha=22 de mayu de 2015}}</ref> En 2012 llanzóse'l programa Antroxos Federales de l'Allegría, que convocó a más de 2.500.000 arxentinos. L'Estáu sofitó los festexos de 200 llocalidaes del país.Nel esterior, 9 .000.000 de visitantes percorrieron el pabellón arxentín na Expo Shanghai 2010 y más de 600 mil persones visitaron l'espaciu arxentín de Expo Yeosu 2012. Sofitando'l llabor de les 2000 biblioteques populares de tol país, distribuyéronse más de 1.000.000 de llibros y al traviés del Programa Llibros y Cases, de la Secretaría de Cultura de la Nación, distribuyéronse más de 1.800.000 llibros ente 100.000 nueves viviendes populares construyíes pol Estáu nacional. Respectu de la producción editorial, en 2012, rexistrar nel país 27.660 títulos y 97.000.000 d'exemplares. Nos barrios de tol país, creáronse 250 Puntos de Cultura, esto ye, organizaciones sociales y comuñales que realicen proyeutos culturales. Entamáronse cuatro Congreso Arxentinos de Cultura en Mar del Plata, Tucumán, San Juan y Chaco.<ref name="Máxima asignación histórica pa la cultura n'Arxentina, el 3,8% del PIB">{{cita noticia|títulu=Máxima asignación histórica pa la cultura n'Arxentina, el 3,8% del PIB|url=https://www.mundiario.com/articulo/sociedad/maxima-asignacion-historica-cultura-argentina-38-pib/20130911105019010390.html|axencia=Mundidiario|fecha=Máxima asignación histórica pa la cultura n'Arxentina, el 3,8% del PIB}}</ref> Mientres el so gobiernu creóse'l [[Institutu Nacional de la Música]] (INAMU), depués de que'l proyeutu fuera aprobáu por dambes Cámares del Congresu Nacional y promulgao como Llei 26.801. Llogróse la recuperación del estensu catálogu discográficu que perteneció a la empresa Sicamericana S.A., que se desempeñaba comercialmente al traviés de los nomes "Music Hall", "Sazam" y/o "TK", que cuntaba con más de 1.500 discos.<ref>{{Cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201602/137126-institutu-nacional-musica-catalogo-music-hall-discos.html|títulu=L'Institutu de la Música recuperó y devolvió a los sos autores más de 1500 discos|fechaaccesu=28 de xunetu de 2017|sitiuweb=www.telam.com.ar|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230423054913/https://www.telam.com.ar/notas/201602/137126-institutu-nacional-musica-catalogo-music-hall-discos.html|fechaarchivu=2023-04-23}}<br> * {{Cita web|url=https://www.clarin.com/espectaculos/musica/rescataron-discos-grandes-musicos-arxentinos_0_4ks5LK_se.html|títulu=Asina se rescataron 1500 discos de grandes músicos arxentinos|fechaaccesu=28 de xunetu de 2017|apellíu=Clarin.com|sitiuweb=www.clarin.com|idioma=es}}</ref> Creo SINCA (Sistema d'Información Cultural de l'Arxentina), cola más completa información sobre la cultura del país en formatu electrónicu. Mientres la so xestión, la Secretaría promovió la Campaña contra'l Tráficu Ilícitu de Bienes Culturales y entamó'l segundu Congresu Arxentinos de Cultura.<ref>{{cita web |url=http://www.treslineas.com.ar/jose-pepe-naide-puede-afirmar-formula-kirchner-binner-2011-ciencia-ficcion-n-175637.html |títulu=José Pepe Nun "naide puede afirmar qu'una fórmula Kirchner-Binner en 2011 sía ciencia ficción" |obra=Trés lineas |fecha=13 de payares de 2009}}</ref> === Festexos del Bicentenariu de la Revolución de Mayu === {{AP|Bicentenariu d'Arxentina}} [[Archivu:Reapertura_del Teatro_Colón_-_Vista_exterior_del Teatro_(7).jpg|miniatura|Celebraciones del Bicentenariu en 2010.]] Na ciudá de [[Buenos Aires]], el gobiernu nacional entamó'l principal eventu conmemorativo del aniversariu de la [[Revolución de Mayu]], que se desenvolvió principalmente nun tramu de la más importante arteria de la ciudá, l'[[Avenida 9 de Julio]]. El festexu empezó'l día [[21 de mayu]] y remató'l [[25 de mayu]], «Día del Bicentenariu». Magar la conmemoración realizar mientres tou [[2010]] nel país, esti eventu foi l'únicu nel que s'atoparon representaes les provincies y países invitaos.<ref>{{cita web|url=http://www.bicentenario.argentina.ar/es/agenda/grandes-eventos/pasio-del%20bicentenariu-16.php|títulu=Paséu del Bicentenariu|fechaaccesu=19 de mayu de 2010|autor=Bicentenariu.arxentina.ar|fecha=10 de mayu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100514180547/http://www.bicentenario.argentina.ar/es/agenda/grandes-eventos/pasio-del|fechaarchivu=2010-05-14}}</ref> La convocatoria foi masiva con tres millones de persones aconceyaes na Avenida 9 de Julio sede central de los festexos.<ref>{{cita web|url=http://www.perfil.com/contenidos/2010/05/25/noticia_0035.html|títulu=Casi 3 millones de persones nes cais coronaron el Bicentenariu|fechaaccesu=15 de payares de 2010|autor=Perfil.com|idioma=castellanu}}</ref> == Política n'agricultura, ganadería, pesca y alimentación == Respectu al sector agropecuariu la soya, que se constituyó nel principal cultivu d'Arxentina, algamó na temporada 2009-2010 una collecha récor de 52 millones de tonelaes, la collecha del ciclu 2014-2015 presentó una producción de soya de 61,4 millones de tonelaes.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-282937-2015-10-02.html|títulu=Otra collecha record |periódicu= Página/12|editorial= |fecha= 2 d'ochobre de 2015}}</ref> La producción de maíz paso de 23,7 millones de tonelaes producíes na temporada 2010-2011 al récor de 25 millones pa la temporada 2012-2013. Esta crecedera nel sector agropecuariu tamién se vio retrucáu en cultivos menores, como l'arroz y la cebada, qu'algamaron producciones cercanes a les 2 millones de tonelaes nel primer casu, y de 5 millones nel segundu.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18158-en |títulu=Na última década, Arxentina volvió ser potencia agroalimentaria |periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=19 de mayu de 2013 |autor=Gabino Rebagliati |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220810105852/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18158-en |fechaarchivu=2022-08-10 }}</ref> Reparar una fuerte tecnificación nel sector, la venta de maquinaria agrícola aumentó en 2013 un 97.3 % respectu del mesmu periodu del añu anterior.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-226333-2013-08-09.html «Les ventes de maquinaria agrícola crecieron 97 % nel segundu trimestre: el campu se tecnifica con cosecha récor»], diariu ''Página/12'', 9 d'agostu de 2013.</ref> La producción avícola creció de 170 %, la porcina un 109 % y la láctea 43 %.<ref>[http://www.americarne.com/noticias/buscador.php?tipu=unico&id_articulo=5750 «Arxentina: la producción d'aves aumentó 170 % en diez años»], ''Rede Alimentaria'', 25 d'ochobre de 2013.</ref> En 2013 les esportaciones de lleche entero en polvu foi de 213&nbsp;349&nbsp;tonelaes, por un preciu FOB total de 958.4&nbsp;millones de dólares, amontándose al respeutive de los 706.3&nbsp;millones del añu 2012.<ref>[http://supercampo.perfil.com/2013/11/esportaciones-record-de-leche-en-polvo/ «Exportación récor de lleche en polvu»], artículu nel suplementu Supercampo del diariu ''Perfil'' de payares de 2013.</ref>Tamién se verifico una crecedera na producción de productos agroepcuarios non tradicionales y creciera la cantidá d'hectárees que se trabayen con banana, palta y mangu. Amás llévense alantre programes pa incentivar a cultivos como'l [[Passiflora edulis|mburucuyá o maracuyá]] y el [[Carica papaya|mamón o papaya]].<ref name="La producción de frutes tropicales aumenta nel noroeste arxentín">{{cita noticia|apellíos1=Bouhebent|nome1=Facundo|títulu=La producción de frutes tropicales aumenta nel noroeste arxentín|url=http://www.cadena3.com/post_ampliado.asp?post=38414&archivu=55148&sector=42|axencia=Cadena 3|fecha=5 de xineru de 2010}}</ref> Tocantes a la industria vitivinícola el valor de la producción de vinu arxentino foi de 3,4 mil millones de dólares en 2011, de los cualos el 40% espórtase. L'Arxentina ye'l mayor productor de vinu de [[Llatinoamérica]] y el quintu mayor productor en tol mundu,<ref>{{cita web |url=https://latinamericahoy.es/2012/06/06/el vinu-en-america-latina/ |títulu=El vinu n'América Llatina |periódicu=Latin América Güei |editorial= |fecha=6 de xunu de 2012 }}</ref> según el novenu esportador a nivel global.<ref>{{cita web |url=http://www.argentina-excepcion.com/es/guia-viaxe/vinos/historia-vinedo |títulu=Historia del viñéu arxentín |periódicu=Arxentina Esceición |editorial= |fecha= }}</ref> La calidá del vinu arxentino creció nel periodu 2005 2015, ganando terrenal nel mercáu mundial: namái en 2010 les ventes al esterior algamaron los USD$ 650 millones, lo qu'implicó una alza del 17% en rellación al 2009, marcando un nuevu récor históricu. Inauguráronse la Canal Matriz Nuevu Alvear, na Llocalidá de Alvear, una obra destinada a optimizar la infraestructura esistente de riego y drenaxe, algamando una distribución equitativa de riego na zona, con una inversión de 223 millones de pesos, la modernización del Sistema Río Tunuyán Inferior: Área San Martín- Canal Norte, na Llocalidá de Junín y San Martín, qu'implica una inversión de 147 millones de pesos. Otru de los proyeutos inauguraos foi sistema Naciente Chachingo-Pescara, na llocalidá de Maipú y Guaymallén y la modernización Canales Socavón-Frugoni, nes llocalidaes de Les parés y Capitán Montoya, qu'implicó inversiones de 72 millones de pesos.<ref name="Obres de riego">{{cita noticia|títulu=Cristina inauguró obres de riego que demandaron una inversión de más de $530 millones|url=http://www.telam.com.ar/notas/201304/15245-cristina-inauguro-obres-de-riego-a-que-demandaron-una-inversion-de-mas-de-530-millones.php|axencia=Telam|fecha=24 d'abril de 2013}}</ref> [[Archivu:Sembrado de soja en argentina.jpg|thumb|225px|Mientres el so gobiernu hubo una medría na producción agrícola del país]] Tamién s'empezó a investigar ya invertir pa producir [[bioetanol]], envalorando que nel añu 2020, la producción de etanol va proceder un 80 % de la caña d'azucre. Nel país la caña d'azucre ocupa una superficie de 350 mil hectárees (2014). <ref>{{Cita web |url=http://intainforma.inta.gov.ar/?p=23463 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161127152221/http://intainforma.inta.gov.ar/?p=23463 |fechaarchivu=2016-11-27 }}</ref>La industria del biodiésel arxentín nació en 2007. Dende esi momentu, presentó una crecedera constante con inversiones de los 1.200 millones de dólares nos últimos cinco años, esta industria algamó mientres l'añu 2011 alredor de 2,4 millones de tonelaes de producción, esto debió principalemente a la implementación del Programa Nacional de Biocombustibles, en 2010, qu'esixía un amiestu obligatorio de gasoil con biodiésel. A partir de 2010 la industria de biodiésel nel País, xeneró alredor de 2.000 nuevos puestos de trabayos direutos y non menos de 4.000 nuevos puestos indireutos.<ref name="Biodiesel, considerancies pa retomar la crecedera de la industria n'Arxentina">{{cita noticia|apellíos1=Molina|nome1=Claudio|títulu=Biodiesel, considerancies pa retomar la crecedera de la industria n'Arxentina|url=https://biodiesel.com.r/7284/biodiesel-considerancies-pa-retomar-la crecedera-de-la industria-en-argentina|axencia=Biodisel.com|fecha=15 de mayu de 2013}}</ref> Ente 2007 y 2012, la [[inversión estranxera direuta|IED]] (inversión estranxera direuta) empobinada a la minería creció a una tasa añal de 47 %. En 2003, la minería xeneraba 79&nbsp;000&nbsp;puestos de trabayu direutos ya indireutos―, contra los 505&nbsp;000 de 2013. Nel casu de les esportaciones de minerales, qu'en 2003 equivalieron a 2900&nbsp;millones de pesos, en 2013 crecieron a 23&nbsp;059&nbsp;millones. Ente 2003 y 2013, los proyeutos d'inversión n'execución pasaron de 18 qu'había en 2003 a 614 en 2013, ente que la producción de minerales que se multiplicó por diez.<ref>[http://www.telam.com.ar/notas/201305/18155-la-mineria-unu-de-los sectores-que-mas-crecio-ente-2003-y-2013.html «La minería ye unu de los sectores que más creció ente 2003 y 2013»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422232221/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18155-la-mineria-unu-de-los |date=2023-04-22 }}, artículu del 18 de mayu de 2013 nel sitiu web de l'axencia Télam.</ref><ref name="Cepal_27_28">[http://www.cepal.org/publicaciones/xml/5/49845/LaInversionExtranjeraDirectaDocIinf2012.pdf «La inversión estranxera direuta»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019094132/http://www.cepal.org/publicaciones/xml/5/49845/LaInversionExtranjeraDirectaDocIinf2012.pdf |date=2013-10-19 }}, artículu PDF nel sitiu web Cepal, páx.27-28.</ref> La industria pesquero xunto cola [[Pesca comercial|pesca]] aumentó les sos ventes al esterior nos últimos años, refundiando en 2012 un saldu positivu de casi 1500&nbsp;millones de dólares, un 70 % más qu'en 2003.<ref>[https://web.archive.org/web/20131021031717/http://www.srt.gob.ar/noticias/srt/contenidos-srt/noticias/crecedera-de-la industria pesquero-ensin casos mortales-por accidentes-de-trabayu «Crecedera de la industria pesquero ensin casos mortales por accidentes de trabayu»], artículu nel sitiu web SRT (Superintendencia de Riesgos del Trabayu), ensin fecha (presumiblemente de 2012).</ref> Mientres 2013 esportáronse 133&nbsp;000&nbsp;tonelaes de calamares, xenerando ingresos por 1500&nbsp;millones de dólares amontándose un 92 % en comparanza cola temporada 2012, na que se rexistraron 69&nbsp;000&nbsp;tonelaes esportaes, llogrando un récor históricu. Esi añu la esportación pesquera xubió un 17 %.<ref>[http://www.diariobae.com/notas/2032-exportacion-record-de-calamares-genera-ingresos-por-us1-500-m.html «Exportación récor de calamares xenera ingresos por 1500&nbsp;millones de dólares»], ''Diariu BAE'', 14 de marzu de 2014.</ref> pal añu 2014 les esportaciones crecieron fuertemente hasta los 1600&nbsp;millones de dólares<ref name="Pesca, esportación record">{{cita noticia|títulu=Pesca, esportación record|url=http://www.dangdai.com.ar/joomla/index.php?option=com_content&view=article&id=3699:pesca-exportacion-record&catid=24:economia&Itemid=30|axencia=Dangai|fecha=1 de febreru de 2014}}</ref> <ref>[http://www.elintransigente.com/argentina/2015/2/8/esportaciones-pesqueres-superaron-barrera-us1500-millones-293411.html «Les esportaciones pesqueres superaron la barrera de los o$s1500 millones. Axudiquen el llogru a les aiciones acomuñaes del Gobiernu y les empreses del sector»], artículu del 8 de febreru de 2015 nel diariu ''L'Intransixente'' (Buenos Aires).</ref> <ref name="LA PESCA ARXENTINA BATE RECORD D'ESPORTACIONES">{{cita noticia|títulu=LA PESCA ARXENTINA BATE RECORD D'ESPORTACIONES|url=http://www.elfederal.com.ar/la pesca argentina-bate-record-de-esportaciones/|axencia=REVISTA EL FEDERAL|fecha=8 d'avientu de 2014}}</ref> En 5 años la pesca de la merluza creció nel país de 90.000 a 270.000 tonelaes gracies la promulgación de la Llei Nacional de Pesca.<ref name="Cristina reglamentó la Llei Federal de Pesca">{{cita noticia|títulu=Cristina reglamentó la Llei Federal de Pesca|url=http://www.laprensa.com.ar/347823-Cristina-reglamentu-la Llei Federal-de-Pesca.note.aspx|axencia=La Prensa|fecha=17 de payares de 2011}}</ref> la llei, que foi promulgada dexó aportar un criteriu que contempla la previsión económica que tienen que tener les empreses pesqueres, y otorgar seguridá xurídica para diches empreses.<ref name="Cristina reglamentó la Llei de Pesca">{{cita noticia|títulu=Cristina reglamentó la Llei de Pesca|url=https://www.elintransigente.com/argentina/2009/11/17/argentina-31738.html|axencia=El Instransigente (Salta)|fecha=17 de payares de 2009}}</ref> La producción [[silvicultura|forestal y maderera]], principalmente [[Pinus|pinos]] y [[ocalitu|ocalitos]], espandir con centru nes provincies [[mesopotamia (Arxentina)|mesopotámiques]], la productividá tamién tuvo un aumentu considerable. Nos postreros 8&nbsp;años la industria maderero amontó en 132 % la so producción y la de muebles en 115 %.<ref>[https://web.archive.org/web/20131020235935/http://www.laargentinaadiario.com.ar/site/economia/la industria forestal-argentina-amenorgó-les sos-importaciones-la metá.html#sthash.Y9J4xkim.dpuf «La industria forestal arxentina amenorgó les sos importaciones a la metá. Cómo ye'l procesu que dexa sustituyir productos estranxeros, y xenerar puestos de trabayu ya inversiones»], artículu del 22 de setiembre de 2011 nel sitiu web ''L'Arxentina Diariu''.</ref>Ye l'añu 2012 La producción [[silvicultura|forestal y maderera]], principalmente [[Pinus|pinos]] y [[ocalitu|ocalitos]], espandióse na última década, con centru nes provincies [[mesopotamia (Arxentina)|mesopotámiques]], la productividá tamién tuvo un aumentu considerable. En 2012 convitió a l'Arxentina nel mayor productor llatinoamericanu de magaya y celulosa<ref>[http://www.ceur-conicet.gov.ar/pdf/informes/informe13.pdf Informe 13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222021101/http://www.ceur-conicet.gov.ar/pdf/informes/informe13.pdf |date=2014-12-22 }} nel sitiu web Ceur-Conicet.</ref> Nel casu particular del sector industrial [[alimentos|alimenticiu]], desenvolviéronse economíes de tipu agroindustrial, por aciu la creación d'industries de procesáu y envasado, sobremanera de productos [[frutes|frutícolas]], [[hortoliza|hortícolas]], [[lácteos]],<ref>{{cita publicación|apellíu=Depetris|nome=Edith|coautores=''et al.''|títulu=Consistencia d'indicadores d'especialización nel comerciu internacional. Aplicación al casu de la mantega n'Arxentina y Uruguái|añu=2009|publicación=Revista de Métodos Cuantitativos pa la Economía y la Empresa|volume=9|páxina=85-105|issn=1886-516X|url=http://www.upo.es/RevMetCuant/art.php?id=39}}</ref> Nel periodu 2013-2014 algamóse la mayor collecha de la historia, con 105.8&nbsp;millones de tonelaes, una medría de 53&nbsp;% en rellación col entamu de la década. La mesma entidá afirma qu'hubo dellos aumentos récor mientres la última década: la [[cebada]] (900&nbsp;%), el [[maní]] (181&nbsp;%), el [[algodón]] (149&nbsp;%), el [[arroz]] (120&nbsp;%) y el [[maíz]] (99&nbsp;%).<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-237773-2014-01-15.html Récores de colleches], artículu del 15 de xineru de 2014 nel diariu ''[[Página/12]]'' (Buenos Aires).</ref>reparóse amás una fuerte tecnificación nel sector, la venta de maquinaria agrícola aumentó en 2013 un 97.3&nbsp;% respectu del mesmu periodu del añu anterior.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-226333-2013-08-09.html «Les ventes de maquinaria agrícola crecieron 97&nbsp;% nel segundu trimestre: el campu se tecnifica con cosecha récor»], diariu ''Página/12'', 9 d'agostu de 2013.</ref> En 2014 llanzóse'l programes d'estímulu al pequeñu productor de granos, que consistía n'otorgar una compensación económica a pequeños productores de trigu, soya, maíz y/o xirasol qu'haber producíu hasta un total acumuláu de 700&nbsp;tonelaes na campaña 2013/2014. L'algame total del programa foi de $ 2500&nbsp;millones pa 48&nbsp;000&nbsp;productores.<ref>{{cita web |url=http://www.economia.gob.ar/secretaries/comerciu/comerciu-interior/peproductores |títulu=Programa d'Estímulu al Pequeñu Productor de Granos |obra= |editorial=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques |fecha=13 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150613004027/http://www.economia.gob.ar/secretaries/comerciu/comerciu-interior/peproductores |fechaarchivu=13 de xunu de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.economia.gob.ar/wp-content/uploads/2015/03/FAQs-peproductores1.pdf |títulu=¿Qué ye'l Programa d'Estímulu al Pequeñu Productor de Granos? |obra= |editorial=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques - Secretaría de Comerciu |fecha=Marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150710021026/http://www.economia.gob.ar/wp-content/uploads/2015/03/FAQs-peproductores1.pdf |fechaarchivu=10 de xunetu de 2015 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201507/112848-kicillof-reunion-federacion-agraria.html |títulu=Estienden el programa d'estímulu a pequeños productores |obra= |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=15 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200912234600/https://www.telam.com.ar/notas/201507/112848-kicillof-reunion-federacion-agraria.html |fechaarchivu=2020-09-12 }}</ref> La producción pasó de 70,8 millones de tonelaes na campaña 2002/3 a 100 millones en 2010, una xuba del 41 per cientu. La superficie semada creció de 27,4 a 33 millones d'hectárees, ente que la productividá en granos amontóse un 25 per cientu, de 2,9 a 3,6 tonelaes per hectárea. La producción de carne bovino amontar de 2,5 a 2,6 millones de tonelaes.<ref name="KIRCHNER PRESENTARA EN TECNOPOLIS LES MEYORES DEL PLAN ESTRATEGICO AGROALIMENTARIO 2010-2020">{{cita noticia|títulu=Un plan de diez años pa engrandar el campu|url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-176067-2011-09-05.html|axencia=Página/12|fecha=5 de setiembre de 2011}}</ref> En 2014 llanzóse un programa de financiamiento pa proyeutos granibles destinaos a promover la inversión en sectores estratéxicos de la economía, d'Innovación teunolóxica o qu'amiesten valor nes economíes rexonales,<ref>{{cita web |url=http://www.fondear.mecon.gob.ar/ |títulu=Fondu pal Desenvolvimientu Económicu Arxentín |obra= |editorial=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques |fecha=31 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141201161150/http://www.fondear.mecon.gob.ar/ |fechaarchivu=1 d'avientu de 2014 }}</ref> que facilitaría l'accesu al creitu y al financiamiento necesarios pa xenerar un mayor grau d'esportación y un mayor grau de valor amestáu pa la industria nacional.<ref>{{cita web |url=http://www.economia.gob.ar/wp-content/uploads/2015/03/FAQs-peproductores1.pdf |títulu=¿Qué ye'l Programa d'Estímulu al Pequeñu Productor de Granos? |obra= |editorial=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques - Secretaría de Comerciu |fecha=Marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150710021026/http://www.economia.gob.ar/wp-content/uploads/2015/03/FAQs-peproductores1.pdf |fechaarchivu=10 de xunetu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201507/112848-kicillof-reunion-federacion-agraria.html |títulu=Estienden el programa d'estímulu a pequeños productores |obra= |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=15 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200912234600/https://www.telam.com.ar/notas/201507/112848-kicillof-reunion-federacion-agraria.html |fechaarchivu=2020-09-12 }}</ref> El programa consistía n'otorgar una compensación económica a pequeños productores de trigu, soya, maíz y/o xirasol que produxeren hasta un total acumuláu de 700&nbsp;tonelaes na campaña 2013/2014. L'algame total del programa foi de $ 2500&nbsp;millones pa 48&nbsp;000&nbsp;productores,<ref>{{cita web |url=http://www.economia.gob.ar/secretaries/comerciu/comerciu-interior/peproductores |títulu=Programa d'Estímulu al Pequeñu Productor de Granos |obra= |editorial=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques |fecha=13 de xunu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150613004027/http://www.economia.gob.ar/secretaries/comerciu/comerciu-interior/peproductores |fechaarchivu=13 de xunu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.economia.gob.ar/wp-content/uploads/2015/03/FAQs-peproductores1.pdf |títulu=¿Qué ye'l Programa d'Estímulu al Pequeñu Productor de Granos? |obra= |editorial=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques - Secretaría de Comerciu |fecha=Marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150710021026/http://www.economia.gob.ar/wp-content/uploads/2015/03/FAQs-peproductores1.pdf |fechaarchivu=10 de xunetu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201507/112848-kicillof-reunion-federacion-agraria.html |títulu=Estienden el programa d'estímulu a pequeños productores |obra= |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=15 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200912234600/https://www.telam.com.ar/notas/201507/112848-kicillof-reunion-federacion-agraria.html |fechaarchivu=2020-09-12 }}</ref> y finalmente implementóse col nome de Programa d'Estímulu al Pequeñu Productor de Granos (PEPP). === Llei de Tierres === Mientres el so mandatu aprobóse la Llei de Tierres que llinda la venta a estranxeros al 15 % del territoriu nacional. Al momentu de ser promulgada, les provincies taben obligaes a informar nun plazu de 60 díes la cantidá de tierres en manes estranxeres, tanto se tratara de persones físiques como xurídiques.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/190000-194999/192150/norma.htm|títulu=Ley 26.737 - Réxime de Proteición al Dominiu Nacional sobre la Propiedá, Posesión o Tenencia de les Tierres Rurales |editorial=InfoLEG - Información Llexislativa |fecha=Avientu de 2011}}<br> * {{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-188612-2012-02-29.html|títulu=Se reglamentó la Llei de tierres periódicu=Página/12 |fecha=29 de febreru de 2012}}</ref> Cola unificación y actualización del Códigu Civil y Comercial de la República Arxentina concretó'l reconocencia de la propiedá comuñal indíxena. Históricamente los indíxenes yeren desallugaos de les tierres qu'ocupaben por nun acreitar nengún títulu nin reconocencia por parte del Estáu. Nel marcu d'esa normativa se demarcaron 6.600.000 hectárees correspondientes a 653 comunidaes indíxenes de 21 provincies, según estadístiques del Programa de Relevamiento Territorial de Comunidaes Indíxenes del INAI. A esta actividá del Estáu, realizada con participación indíxena, sumó la regularización de los rexistros de propiedá llexítima de 2.400.000 hectárees nes provincies de Jujuy, [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia del Chaco|Chaco]] y [[Salta]], realizada al traviés de programes provinciales y lleis expropiatorias. El nuevu Códigu va dexar tresformar la posesión indíxena demarcada nestos años, yá que nel so artículu 18 preve la sanción d'una llei especial, que va regular l'algame y la instrumentación de la propiedá comuñal, cola so correspondiente titulación.<ref name="9738a7c2">[http://www.lagaceta.com.ar/nota/640774/sociedad/yá-son-mas-600-comunidades-indigenas-rexistraes-tou-pais.html La Gaceta. Yá son más de 600 les comunidaes indíxenes rexistraes en tol país]<br> * [http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/120000-124999/122499/norma.htm COMUNIDAES INDIGENAS, Llei 26.160], Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos de la Nación<br> * [http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/0-4999/804/norma.htm Llei Nᵘ 24.430] <br> * [http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/130000-134999/134025/norma.htm Resolvimientu 587/2007] Creáse el Programa Nacional de "Relevamiento Territorial de Comunidaes Indíxenes - Execución de la Llei Nᵘ 26.160". 25 d'ochobre de 2007</ref> Pa xunu de 2015 relevárense 647 comunidaes indíxenes y 6&nbsp;999&nbsp;443 hectárees, lo qu'equivalía a un 67% del total envaloráu. El Rexistru Nacional de Comunidaes Indíxenes aquel día otorgara personería xurídica a 1380 comunidaes pertenecientes a los hasta entós 32 pueblos indíxenes reconocíos pol Estáu nacional.<ref name="9738a7c2" /> Diose mayor presupuestu al Rexistru Nacional de Comunidaes Indíxenes.<ref>[http://www.jus.gob.ar/media/2940192/mapa_pueblo_nuevu-_1_.jpg Mapa. Rexistru Nacional de Comunidaes Indíxenes]</ref> Coles mesmes, creáronse nueves escueles billingües onde los neños aprienden la so historia ancestral ya instrucción sobre les sos tradiciones culinaries aboríxenes.<ref name="Llaguna Blanca festexó">{{cita noticia|títulu=Laguna Blanca festexó'l so aniversariu con inauguraciones |url=http://www.datachaco.com/noticias/view/38749/Llaguna_Blanca_festexo_el so_aniversariu_con_inauguraciones |axencia=Datachaco |fecha=15 de xunetu de 2014}}<br> * {{cita noticia|apellíos1=Cuneo|nome1=Santiago|títulu=Obres por 200 millones n'hospitales y centru de salú en Chaco|axencia=Telam|fecha=29 d'abril de 2014}}</ref> ===Monotributu social agropecuariu=== En 2009 Cristina Fernández llanzó l'en 2009, de forma gratuita'l Monotributu social agropecuariu , por que les families de los pequeños productores rurales y trabayadores del agru pudieren regularizar la so situación llaboral y tener accesu a la salú, apurras jubilatorios y la posibilidá de facturar. A partir d'ende, unos 50.000 llabradores pudieron tramitalo ya incluyir a les sos families na cobertoria de salú, llegando a un total de cien mil beneficiarios, quien producíen el 60 per cientu de los alimentos consumíos nel mercáu internu. El programa dexó a los pequeños productores la cobertoria social y la posibilidá de xubilase, xunto col accesu a toles prestaciones de salú contemplaes nel Plan Médicu Obligatoriu, la posibilidá de tener una obra social de la so preferencia. Cobertoria sanitaria garantizada pa los titulares y el so grupu familiar. De la mesma faía posible incorporase a la economía formal, emitir factura oficial a persones ya instituciones polos sos productos y servicios, ensin pagar nengún costu tributariu nacional.Los llabradores llograben asina'l derechu a xubilación y cobertoria de salú para ellos y la so familia.<ref name="Monotributo Social Agropecuariu pa l'Agricultura Familiar">{{cita noticia|títulu=Monotributo Social Agropecuariu pa l'Agricultura Familiar|url=https://www.agroindustria.gob.ar/sitio/areas/d_rexistros_y_monotributo_agropecuariu/msa/|axencia=Ministeriu d'agru industria|fecha=2009}}</ref><ref name="El gobiernu esanició un monotributu qu'aprovía apurras jubilatorios a productores rurales">{{cita noticia|títulu=El gobiernu esanició un monotributo qu'aprovía apurras jubilatorios a productores rurales|url=https://infocielo.com/nota/93132/el gobiernu_esanicio_un_monotributo_con_el_que_los_pequeños_productores_accedian_a_apurras_jubilatorios/|axencia=Infocielo|fecha=29 de xunu de 2018}}</ref> == Política en seguridá == [[Archivu:ARA Almirante Brown D 10 (cropped).jpg|left|miniatura|El [[ARA Almirante Brown (D-10)]] lidera la formación nun operativu [[UNITAS]] avientu de 2007.]] Mientres el so mandatu llanzáronse los siguientes operativos: *L''''Operativu Escudo Norte''' Llanzáu en 2007 como parte del plan del Estáu arxentín pa combatir el narcotráficu, tratar de persones y el contrabandu nel norte d'[[Arxentina]].<ref>{{cita web|títulu=Empezó l'Operativu Escudo Norte|url=http://www.minseg.gob.ar/comenz%C3%B3-el-operativu-escudo-norte|obra=minseg.gob.ar|fecha=25 de xunetu de 2011|fechaaccesu=6 d'agostu de 2017}}</ref> Col propósitu de controlar los espacios aéreos, terrestres y fluviales de les provincies del norte arxentín, les fuercies de seguridá y armaes espleguen los sos aviones, helicópteros y radares. Foi creáu en 2011 pol entós gobiernu de la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]], coordinándose col [[Operativu Fortín]] empecipiáu en 2007. * '''Operativa Petrina Sur:''' Tien por oxetivu optimizar el serviciu de seguridá ciudadana na [[Capital Federal]] por aciu la intervención y cooperación ente los cuerpos policiales y les fuercies de seguridá federales. La [[Xendarmería Nacional]] y la [[Prefeutura Naval Arxentina]] exercen funciones de policía y executen les xeres de prevención ya investigación de los delitos nos puntos de mayor incidencia na xeografía de [[Ciudá Autónoma de Buenos Aires|Buenos Aires]].<ref>[https://web.archive.org/web/20150130074258/http://www.gendarmeria.gov.ar/Opcinturonsur/index.html «Operativa Petrina Sur]», artículu del 29 de xunu de 2011 nel sitiu web de la Xendarmería Nacional Arxentina (Buenos Aires). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012</ref><ref>[http://www.infobae.com/notas/590147-Seguridad-Cristina-Kirchner-anunciara-el-Operativu-Cinturon-Sur.html «Seguridá: Cristina Kirchner va anunciar la operativa Petrina Sur»], artículu del 27 de xunu de 2011 nel diariu ''InfoBAE'' (Buenos Aires). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012.</ref>Se sumarón 1.250 efeutivos de [[Prefeutura Naval Arxentina]] con 26 carrocetes, 24 cuatriciclos y 10 patrulleros, a les zones de La Boca, Barraques y Parque Patricios.<ref name="Cristina llanza'l plan de seguridá pa la Ciudá">{{cita noticia|títulu=Salvataje pa Filmus: Cristina llanza'l plan de seguridá pa la Ciudá|url=https://www.urxente24.com/10790-salvataje-pa-filmus-cristina-llanza-el plan-de-seguridá-pa-la ciudá|axencia=Urxente 24|fecha=4 de xunetu de 2011}}</ref> * '''Operativu Centinela:''' Realizar por aciu l'esplegue de seis mil efeutivos de la Xendarmería Nacional nel conurbano. El decretu 2099/2010 instrúi a les fuercies de seguridá de la Nación a «afondar les actividaes de prevención p'abellugar la seguridá ciudadana» con una inversión de 150&nbsp;millones de pesos.<ref>[http://www.lavoz.com.ar/noticias/politica/cristina-punxo-en-marcha-el-operativu-centinela-de-gendarmeria-pa-el-conurbano «Cristina punxo en marcha l'Operativu Centinela de Xendarmería pal conurbano»], artículu del 20 d'avientu de 2010 nel diariu ''La Voz del Interior'' (Córdoba). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012.</ref><ref>[http://www.minseg.gob.ar/operativu-centinela/ «Operativu Centinela»], artículu del 20 d'avientu de 2010 nel sitiu web del Ministeriu de Seguridá (Buenos Aires). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012.</ref> * '''Operativu Escudo Norte:''' Tratar d'un plan pa combatir el narcotráficu, tratar de persones y el contrabandu nel norte del país. Pa detectar a los narcotraficantes (y a cualesquier otru avión qu'ingrese al país ensin informar a les autoridaes) van usase radares militares que dexen la identificación, el siguimientu y la so captura. Pa ello, preve la instalación de 20 radares terrestres del Exércitu, patrullajes con aviones Pucará y l'allugamientu, en [[Ciudá de Santiago del Estero|Santiago del Estero]], del primer radar 3D que la so fabricación foi encargada pol Ministeriu de Planificación.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1391188-cont-militares-contra-el-narcotrafico «Los militares van lluchar contra'l narcotráficu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180131080017/http://www.lanacion.com.ar/1391188-cont-militares-contra-el-narcotrafico |date=2018-01-31 }}, artículu del 21 de xunetu de 2011 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012</ref><ref>[http://www.minseg.gob.ar/operativu-escudo-norte «Operativu Escudo Norte»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102037/http://www.minseg.gob.ar/operativu-escudo-norte |date=2016-03-04 }}, artículu publicáu nel sitiu web del Ministeriu de Seguridá. Consultáu'l 1 de xunetu de 2012.</ref> * '''Operativu Vigía:''' Impon nuevos controles de persones, cargues y encomiendes nel tresporte públicu de pasaxeros de llarga distancia. Por aciu esti operativu, amestar a los dispositivos de seguridá yá esistentes 630&nbsp;axentes suplementarios de la Xendarmería Nacional y 140 de Policía de Seguridá Aeroportuaria, escáneres de rayos&nbsp;X, perros detectores de drogues, domos y cámares fixes d'alta definición.<ref>[http://www.minseg.gob.ar/operativu-vigi «Operativu Vigía»], artículu publicáu nel sitiu web del Ministeriu de Seguridá (Buenos Aires). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012.</ref><ref>[http://www.prensa.argentina.ar/2011/12/29/26961-garre-punxo-en-marcha-el-operativu-vigia.php «Garré punxo en marcha l'Operativu Vigía»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924081343/http://www.prensa.argentina.ar/2011/12/29/26961-garre-punxo-en-marcha-el-operativu-vigia.php |date=2015-09-24 }}, artículu del 29 d'avientu de 2011 nel sitiu web de la Sala de Prensa/Presidencia de la Nación (Buenos Aires). Consultáu'l 1 de xunetu de 2012.</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/1442504-la-terminal-de-retiru-yá-ye-vixilada-como-un aeropuertu «La terminal de Retiru yá ye vixilada como un aeropuertu»], artículu del 22 de xineru de 2012 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires). Consultáu'l 4 de xunetu de 2012.</ref> Pa solucionar un problema de xéneru, pol que les muyeres nun solíen ocupar cargos nes fuercies de seguridá del Estáu,<ref name="LNA1">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1476921-siempres-quixo-ser-policia-y-agora-ye-la xefa-de-la comisaria-52a |títulu=Siempres quixo ser policía y agora ye la xefa de la comisaría&nbsp;52 |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=28 de mayu de 2012 |obra=diariu La&nbsp;Nación }}</ref> el 31 de mayu de 2011 fueron nomaes, per primer vegada na historia, les primeres diez subcomisarias de la [[Policía Federal Arxentina|Policía Federal]].<ref>{{cita web |url=http://www.zonapolicial.com.ar/ver_noticias.php?id_nota=238 |títulu=Históricu: Garré designó muyeres al mandu de Comisaríes de la Federal |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=2 de xunu de 2011 |obra=Zona Policial }}</ref> N'abril de 2011, por aciu el Resolvimientu 167/2011 del Ministeriu de Seguridá, dispúnxose camudar el nome de los trés institutos de formación d'oficiales y suboficiales de la Policía Federal Arxentina que llevaben nomes de bultables represores. El testu del Resolvimientu esclaria que:<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/notas/576302-Nilda-Garre-camúdo-y los-nomes-a-tres-escueles-de-la-Policia-Federal.html |títulu=Nilda Garré camudó-y los nomes a tres escueles de la Policía Federal |fechaaccesu=4 de xunetu de 2012 |fecha=18 d'abril de 2011 |obra=Diariu InfoBAE }}</ref> {{Cita|«nel casu de les instituciones formadores de policías resulta pertinente que les sos denominaciones rellacionar cola trayeutoria de persones que contribuyeron cola so remanar a protexer la vida, les llibertaes, los derechos y les garantíes de los ciudadanos».|Resolvimientu 167/2011 del Ministeriu de Seguridá}} En 2011 foi creáu'l Centru Integral de Xéneru nes fuercies de seguridá d'[[Arxentina]].<ref name="716764ed">{{cita web |url=http://www.minseg.gob.ar/garré-crea-el centru integral-de-xéneru-en-les fuercies-de-seguridad |títulu=Garré crea'l Centru Integral de Xéneru nes Fuercies de Seguridá |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=24 d'ochobre de 2011 |obra=Ministeriu de Seguridá}}</ref><ref name="9fbf8777">{{cita web |url=http://noticias.terra.com.ar/garre-crea-centru-integral-de-xenero-pa-fuercies-de-seguridá,7a6657c8cf633310VgnVCM10000098f154d0RCRD.html |títulu=Garré crea Centru Integral de Xéneru pa fuercies de seguridá |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=24 d'ochobre de 2011 |obra=Portal Terra }}</ref> Aceptóse la llegada d'oficiales [[transexualidá|transexuales]] y [[tresxéneru]] a les fuercies de seguridá, instruyir a les fuercies policiales y de seguridá federales a respetar la identidá de xéneru, tantu de los axentes de los distintos organismos como de los deteníos y de cualquier ciudadanu que realice un trámite nes sos dependencies.<ref name="c9747b19">{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/467493/tucumanos/ |títulu=Los travestis van vistir uniformes femeninos nes Fuercies de Seguridá |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=30 de payares de 2011 |obra=La Gaceta de Tucumán}}</ref> L'oxetivu d'esta midida foi la de combatir conductes [[Transfobia|transfóbiques]] y [[Homofobia|homofóbiques]], con cuenta de concenciar alrodiu de cuestiones de xéneru ya integrar a les persones tresxéneru, travestis y transexuales nel ámbitu llaboral.<ref name="8c2c937c">{{cita web |url=http://tn.com.ar/politica/00074509/los-travestis-podran-usar-uniformes-femeninos-en-les fuercies-de-seguridad |títulu=Los travestis van poder usar uniformes femeninos nes fuercies de Seguridá |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=30 de xunetu de 2012 |obra=Toa Noticies }}</ref><ref name="8471b447">{{cita web |url=http://sur.infonews.com/notas/una-trans-en-la-policia-federal |títulu=Una trans na Policía Federal |fechaaccesu=30 de xunetu de 2012 |fecha=18 d'avientu de 2011 |obra=Revista Miraes al Sur |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120114083948/http://sur.infonews.com/notas/una-trans-en-la-policia-federal |fechaarchivu=14 de xineru de 2012 }}</ref> Na segunda xestión de la presidenta Cristina Fernández de Kirchner, llanzóse'l Programa Federal de Collaboración y Asistencia pa la Seguridá, que'l so principal oxetivu ye poner a disposición de les xurisdicciones provinciales y de la ciudá de Buenos Aires aquelles ferramientes y recursos que coadyuven al combate del delitu y la criminalidad y dexen coles mesmes xenerar ámbitos de coordinación y rellación interjurisdiccional.<ref>{{cita web |url=http://www.eleconomistaamerica.com.ar/politica-eAm-ar/noticias/5089380/08/13/Arxentina-llanza-un programa nacional-contra-la inseguridá.html|títulu=Arxentina llanza un programa nacional contra la inseguridá periódicu=L'Economista América |fecha=23 d'agostu de 2013 }}</ref> Mientres la so xestión llanzó'l programa de radarización. Habilitóse una serie de radares 3D, fabricáu pola empresa estatal INVAP, destináu a detectar vuelos illegales y al control del movimientos d'aeronaves qu'ingresen o salgan del espaciu aereu.<ref>{{cita web|url=http://www.cba24n.com.ar/content/santiago-del estero-cristina-llanza-programa-de-radarizaci%C3%B3n|títulu=Santiago del Estero: Cristina llanza programa de radarización|editorial=Servicios de Radio y Televisión de la Universidá Nacional de Córdoba (SRT)|periódicu=cba24n|fecha=20 de xunetu de 2011}}</ref> Tamién mientres el so xestión desenvolviéronse cuatro coheteras que fueron desenvueltes íntegramente por Fabricaciones Militares y CITEDEF.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201212/682-el ministru-de-defensa-arturo-puricelli-apurro--los-primeros-cuatro-llanzadores-de-cohetes.html |títulu=El ministru de Defensa Arturo Puricelli apurrió los primeros cuatro llanzadores de cohetes periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=8 d'avientu de 2012 }}</ref> Los radares RASIT esplegar nes provincies de Jujuy, Salta, Formosa, Chaco, Corrientes y Misiones, cubriendo la frontera y les principales aveníes d'aproximamientu identificaes por [[Xendarmería Nacional Arxentina]] de Tránsitos Aéreos Irregulares. Los relevos d'escuadrones aeromóviles realícense aproximao cada 30 díes<ref>{{cita web |url=http://www.elliberal.com.ar/ampliada.php?ID=17684 |títulu=Trés aviones "esmucidizos" sumar al Escudu del Norte periódicu=El Lliberal (Santiago del Estero) |fecha=9 de payares de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20111110100352/http://www.elliberal.com.ar/ampliada.php?ID=17684 |fechaarchivu=2011-11-10 }}</ref> pa la vixilancia del territoriu y de llucha contra les incursiones illegales nel país p'atacar el tráficu de drogues nes fronteres.<ref>{{cita web |url=http://www.minseg.gob.ar/comenz%C3%B3-el-operativu-escudo-norte |títulu= Empezó l'Operativu Escudo Norte |periódicu= |editorial=Ministeriu de Seguridá - Presidencia de la Nación |fecha= 25 de xunetu de 2011}}</ref> Fernández preparó una xera qu'incluyera brigaes especializaes n'atacar la [[prostitución infantil]]. Convocó a la&nbsp;[[Eva Giberti|Dra. Eva Giberti]] pa trabayar na redaición de la Llei contra Tratar de Persones, que busca consiguir que les víctimes sían actives y esixan al Estáu la detención del violador.<ref>Giberti, Eva: [http://www.evagiberti.com/programa-les-victimas-contra-les violencies «Víctimes contra les violencies»], artículu nel sitiu web Eva&nbsp;Giberti.com.</ref> El 9 d'abril de 2008 el Congresu sancionó la Llei&nbsp;26.364 de Prevención y Sanción de Tratar de Persones y Asistencia a les sos Víctimes.<ref>[http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/140000-144999/140100/norma.htm Llei de Prevención y Sanción de Tratar de Persones y Asistencia a les sos Víctimes], artículu nel sitiu web Infoleg (Buenos Aires).</ref>En 2012, decretó la llei 26.842, qu'incorporó que les penes por violación o abusu sexual sían de cumplimientu efeutivu ensin importar el casu. Esi mesmu añu creóse'l Conseyu Federal contra Tratar de Persones y el Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos de la Nación qu'habilitó la llinia gratuita 145 pa recibir denuncies dende cualquier puntu del territoriu nacional les 24 hores del día. N'ochobre de 2009, la llei de Servicios de Comunicación Audiovisual, 26.522 encamienta nel so artículu “M” a promover la igualdá nel tratamientu tanto a homes como a muyeres, el tratamientu igualitariu, plural y non estereotipáu, amás d'evitar cualquier discriminación por xéneru o orientación sexual nos medios.En xunetu de 2011, Cristina Fernández de Kirchner dictó'l decretu 936 que promueve la erradicación del espardimientu de mensaxes ya imáxenes qu'aguiyen o fomenten la esplotación sexual, incluyíu'l rubro 59 de los diarios. Tamién s'aprobó la norma qu'agravó la pena del homicidiu d'una muyer o persona trans cuando tea motiváu pola so condición de xéneru. N'agostu de 2008 creó la Oficina de Rescate y Acompañamientu a les persones damnificadas pol Delitu de Trata.<ref>[http://www.jus.gob.ar/areas-tematicas/trata-de-persones.aspx Oficina de Rescate y Acompañamientu a Persones Damnificadas pol Delitu de Trata de Persones], artículu nel sitiu web del Poder Xudicial de la Nación (Buenos Aires).</ref> El 9 d'abril de 2008 el Congresu sancionó la Llei 26.364 de Prevención y Sanción de Tratar de Persones y Asistencia a les sos Víctimes.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/140000-144999/140100/norma.htm |títulu=Ley 26.364 - Disposiciones Xenerales. Derechos de les Víctimes. Disposiciones Penales y Procesales. Disposiciones Finales |periódicu=InfoLeg - Información Llexislativa |editorial= |fecha=Abril de 2008 }}</ref> N'agostu de 2008 la presidenta Fernández creó la Oficina de Rescate y Acompañamientu a les persones damnificadas pol Delitu de Trata.<ref name="y5866f38">{{cita web |url=http://www.jus.gob.ar/noalatrata.aspx |títulu=Programa Nacional de Rescate y Acompañamientu a les Persones Damnificadas pol Delitu de Trata |periódicu= |editorial=Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos |fecha= }}</ref> Nun esistíen hasta 2008 na Arxentina cifres estadístiques oficiales sobre esti delitu, polo que se creó una oficina estadística. En xunetu de 2011 el gobiernu sancionó un decretu que prohibió la publicación d'avisos gráficos d'ufierta sexual nos medios d'información como una midida pa prevenir tratar.<ref>{{cita web |títulu=Los avisos d'ufierta de sexu |url=http://www.diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=468915 |fechaaccesu=16 de xunetu de 2011 |autor=Diariu de Cuyo |fecha=8 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200605173806/https://www.diariodecuyo.com.ar/redirect.jsp |fechaarchivu=2020-06-05 }}</ref><ref name="y5866f38" />El 9 d'Abril de 2008 [[Cristina Fernández de Kirchner]] unvia y apruébase la "Llei Susana Trimarco". Dende la sanción d'esta Llei rescatáronse más de 8.000 Víctimes de Trata.<ref name="50 Principales Lleis sancionaes mientres el Kirchnerismu (2003 a 2015)">{{cita noticia|títulu=Conocé les 50 Principales Lleis sancionaes mientres el Kirchnerismu (2003 a 2015)|url=http://www.latdf.com.ar/2015/11/congresu-conoz-les-50-principales.html|axencia=Portal La Tierra del Fueu|fecha=8 avientu, 2015}}</ref> En payares de 2014 el gobiernu nacional anunció la entrega de 1000 botones antipánico a disposición de la xusticia pa muyeres víctimes de la violencia de xéneru.<ref>[http://www.infonews.com/nota/174463/violencia-de-genero-el gobierno-lanza-botones-antipanico Violencia de xéneru'l gobiernu llanza botones antipánico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215045124/https://www.infonews.com/nota/174463/violencia-de-genero-el |date=2024-12-15 }} InfoNews. Consultáu'l 15 de payares de 2015.</ref>Tambien aprobar en payares de 2012 una llei que castiga con cadena perpetua los crímenes consideraos de xéneru, ello tamién qu'inclúi tanto a muyeres como persones [[Transexualidá|trans]]. Creóse asina'l femicidio como una nueva figura penal, y non como un agravante a un simple<ref name = ahoraesley>[http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-207885-2012-11-15.html El femicidio agora yá ye llei] Página/12. Consultáu'l 15 de payares de 2015.</ref> Nel 2011, al traviés d'un decretu, el Gobiernu Nacional creó la Oficina de Monitoreo de Publicación d'Avisos d'Ufierta de Comerciu Sexual (OM), na órbita del Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos. N'avientu de 2011 aprobó'l nuevu [[Estatutu del Peón Rural]]; n'avientu de 2012 reformar de la Llei de Trata, qu'alzó les penes pa los esplotadores; en marzu de 2013 aprobóse la Llei de Personal de Cases Particulares. A finales de 2012 amplióse y ameyoró la llei del 2008 a la {{Enllaz rotu|1=Llei 26842 |2=http://www.unla.edu.ar/documentos/centros/derechos_humanos/Llei26842.pdf |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}.<ref name=Llei>{{cita web|títulu=PREVENCIÓN Y SANCIÓN DE TRATAR DE PERSONES Y ASISTENCIA A LES SOS VÍCTIMES|url=http://www.acnur.org/t3/fileadmin/scripts/doc.php?file=biblioteca/pdf/6314|fechaaccesu=9 de febreru de 2012}}</ref> Esta llei fixa penes de 3 a 15 años de prisión,<ref>{{cita web|títulu=Cristina promulgó la llei sobre Trata de Persones|url=http://www.argentina.ar/_es/pais/C8426-cristina-promulgo-la%20llei-sobre-trata-de-persones.php|fecha=5 de xunetu de 2011|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120916110559/http://www.argentina.ar/_es/pais/C8426-cristina-promulgo-la|fechaarchivu=2012-09-16}}</ref> anque pueden esistir agravantes qu'amplíen les condenes. Dende la primer sanción de la llei 26.364 en 2008 a principios del 2014 rescatóse 6.339 víctimes d'esplotación llaboral y sexual nel país.<ref name="Brazil y arxentina">{{cita noticia|títulu=Arxentina y Brasil alcuerden combatir trata de persones|url=http://www.lanueva.com/el-pais/751942/argentina-y-brasil-alcuerden-combatir-trata-de-persones.html|editorial=La Nueva|fecha=18 de marzu de 2014|fechaaccesu=23 de marzu de 2014}}</ref> A mediaos del añu 2012, el gobiernu nacional punxo en circulación el AFA plus, un sistema biométrico d'accesu de públicu a los estadios, coles mires d'identificar a violentos por que nun puedan ingresar a los estadios y menguar asina los episodios de violencia. P'asistir a un partíu de fútbol de primer División y del escoyíu arxentín, cada aficionáu tendrá de tar inscritu primeramente nun Padrón Nacional d'Aficionaos. L'empadronamientu va realizase como un trámite personal nes sedes de los clubes, onde cada persona que deseye dir a la cancha tendrá de rexistrase col so nome, semeya, casa, númberu de Documentu Nacional d'Identidá y les sos buelgues dixitales. Empadronáronse 111&nbsp;000 persones.<ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201307/23713-afa-plus-entrara-en-vixencia-el-16-de-agostu-y-solamente-en-primer.html|títulu=AFA Plus va entrar en vixencia'l 16 d'agostu y solamente en Primer|periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies|fecha=4 de xunetu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230421203354/https://www.telam.com.ar/notas/201307/23713-afa-plus-entrara-en-vixencia-el-16-de-agostu-y-solamente-en-primer.html|fechaarchivu=2023-04-21}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1598356-xunetu-grondona-con-el-afa-plus acaben les-entraes-pa-les barres braves |títulu=Julio Grondona: "Col AFA Plus acaben les entraes pa les barres braves" |periódicu=La Nación |fecha=5 de xunetu de 2013 }}</ref> En 2014 promulgóse la Llei de Promoción del Trabayu Rexistráu y Prevención del Fraude Llaboral, que preve la creación de rexistros públicos nel ámbitu del Ministeriu de Trabayu y la sanción d'aquellos emplegadores que nun cumplan col rexistru de los sos trabayadores. Tamién nesi añu, en 2014, votóse esaniciar la posibilidá de que s'escaste la pena a un violador si la so víctima acepta casase con él, figura conocida como avenimientu. En 2015 promulgó la llei 27.046, qu'obliga a asitiar n'aeropuertos, terminales de micros, pasos fronterizos y medios de tresporte públicu una lleenda contra tratar.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/240000-244999/240451/norma.htm|títulu=Ley 27.046 - “La esplotación sexual de neños, neñes y adolescentes y tratar de persones na Arxentina ye un delitu severamente penáu. Denúncielo”. Lleenda obligatoria |editorial= InfoLEG - Información Llexislativa |fecha=Avientu de 2014}}</ref> Según cifres del diariu británicu BBC, de 2015 hubo 6,6 homicidios cada 100&nbsp;000 habitantes, un amenorgamientu del 12% dende 2003, cuando la violencia llegó a tope, metanes una fuerte crisis económica.<ref>{{cita web |url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-37614799|títulu=Qué hai de real y qué d'esaxeráu na "epidemia d'inseguridá" pola que protesta Arxentina |periódicu=BBC Mundu |fecha=11 d'ochobre de 2016}}</ref> En 2007 declaróse la emerxencia nacional en materia de compraventa d'armes de fueu y púnxose en práutica un Programa Nacional d'Entrega Voluntaria d'Armes de Fueu. L'oxetivu del Programa foi la entrega anónima d'armes llegales ya illegales- por parte de los ciudadanos en cuenta de un incentivu económicu pa inutilizarlas y depués destruyiles al traviés de la so fundición.<ref>http://chequeado.com/ultimas-noticias/cfk-esti gobiernu-destruyó--mas-armes-que-ningun-otru/</ref> La cantidá d'armes de fueu sacaes de circulación dende 2003 hasta 2015 foi siete veces mayor a les destruyíes mientres toles Presidencies del periodu 1993-2002; Dende 2003 hasta 2014 na Arxentina destruyéronse 292 mil armes de fueu, frente a les 40 mil destruyíes ente 1993 y 2002, periodu nel que na Arxentina asocedieron los gobiernos de Carlos Menem, Fernando De la Rúa y d'Eduardo Duhalde. Paralelamente destruyéronse 1.175.896 municiones, lo que "alluga al país en líder mundial en materia de desarme de la población civil".<ref name="La ONX premió'l plan de desarme implementáu pol Estáu Nacional">{{cita noticia|títulu=La ONX premió'l plan de desarme implementáu pol Estáu Nacional|url=https://www.minutouno.com/notas/302953-la-onu-premiu-el plan-desarme-implementáu-l'estáu nacional|axencia=Minutouno|fecha=23 d'ochobre de 2013}}</ref>desque asumió'l so gobiernu destruyéronse 151.174 armes y 1.201.086 municiones apurríes de forma anónima por ciudadanos arxentinos dende l'añu 2007,<ref name="Arxentina ye reconocida pola ONX">{{cita noticia|títulu=Arxentina destrúi casi 620 mil armes nun solu añu y ye reconocida pola ONX|url=http://www.eleconomistaamerica.com.ar/sociedá-eAm-arxentina/noticias/5421834/12/13/Arxentina-destrúi-casi-62-mil-armes-en-un-solu-anu-y-ye-reconocida-por-la-ONX.html|axencia=L'economista América|editorial=EUROPA PRESS|fecha=27 d'avientu de 2012}}</ref> Según Diego Fleitas, direutor de l'Asociación de Polítiques Públiques (APP) y autor del documentu “Los planes de recoyida d'armes en Llatinoamérica” publicáu pol [[Bancu Interamericano de Desenvolvimientu]] (BID). “el Gobiernu tuvo una política más clara na tema en comparanza colos anteriores, qu'adoptaron aiciones bien llindaes”. En 2013, l'Arxentina foi premiada pola Oficina de les Naciones Xuníes p'Asuntos de Desarme por esta política.<ref name="Convenção das Nações Unidas contra o Crime Entamáu Transnacional">{{cita publicación|nome1=Convenção das Nações Unidas contra o Crime Entamáu Transnacional|títulu=Programa de desarme d'Arxentina gana premiu de la ONX|publicación=http://www.unodc.org/lpo-brazil/es/frontpage/2013/11/04-programa-de-desarmamento-da-argentina-ganha-premio-da-onu.html|volume=1|númberu=1|páxines=7|fechaaccesu=15 de mayu de 2018}}</ref> Dende la Sedronar desenvolvió un programa pa la prevención del consumu de drogues en ciudaes de la [[Mariña atlántica arxentina|Mariña Atlántica]] y partíos de fútbol arxentino.<ref name="Campaña de prevención">{{cita noticia|títulu=Campaña de prevención del Sedronar na Mariña Atlántica|url=http://www.telam.com.ar/notas/201401/49140-campana-de-prevencion-de-sedronar-en-la|axencia=Telam|fecha=23 de xineru de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230421224503/https://www.telam.com.ar/notas/201401/49140-campana-de-prevencion-de-sedronar-en-la|archivedate=2023-04-21|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> Coles mesmes encaráronse convenios con distintos ONG especializaes na tema, como cola organización Madres en Llucha, pal reacondicionamiento y equipamientu de Centru Preventivu Llocal de les Adicciones (CePLA) nel Barriu Mitre.<ref>http://www.sedronar.gob.ar/noticia/18311/sedronar-implementara-un-cepla-en-el barriu-mitre.html</ref> En 2014 el gobiernu de [[Cristina Fernández de Kirchner]] empezó a implementar como parte del plan de llucha contra les drogues los Centros de Prevención de creación Toxicomaníes en 150 llocalidaes, con un presupuestu de 1.279 millones de pesos, con una inversión de 714 millones de pesos pa la instalación de 60 cases educatives y otros 1279 millones pa 150 centros preventivos.<ref name="inversión de 714 millones de pesos pa la instalación de 60 cases educatives y otros 1279 millones pa 150 centros preventivos.">{{cita noticia|títulu=Recurso pa l'atención|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/243151-67449-2014-04-01.html|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|axencia=Página/12|fecha=1 d'abril de 2014}}</ref> En 2011 empezó la instalación de radares 3D construyíos pol [[Invap]] y la incorporación de tres aviones de combate Pucará que van patrullar el Norte Arxentín pa detectar vuelos irregulares.<ref name="Cristina llanza en Santiago plan de seguridá nacional">{{cita noticia|títulu=Cristina llanza en Santiago plan de seguridá nacional|url=https://www.elliberal.com.ar/noticia/3239/cristina-llanza-santiago-plan-seguridad-nacional|axencia=El Lliberal (Santiago del Estero)|fecha=20 de xunu de 2011}}</ref> Tocantes a la seguridá vial los ministros d'Industria, [[Débora Giorgi]], y d'Interior, Florencio Randazzo, roblaron con fabricantes ya importadores d'automóviles un alcuerdu pa la implementación d'elementos de seguridá nos vehículos nuevos que se vienden na Arxentina, qu'incluyeron l'aplicación de sistemes de anclaje ríxidu nes puertes llaterales traseres, la homologación de les sielles pa neños y la obligatoriedá d'ensayos d'impautos fronteru y traseru, doble bolsa d'aire y sistema antibloqueo de frenos (ABS).<ref name="Nueves midíes de seguridá pa los 0 km">{{cita noticia|títulu=Nueves midíes de seguridá pa los 0 km|url=https://www.infobae.com/2011/06/17/588255-nueves-midíes-seguridá-los-0-km/|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|axencia=Infobae|fecha=17 de xunu de 2011}}</ref> === Armada === [[Archivu:Aviso ARA “Puerto Argentino” (34514727352).jpg|left|miniatura|L'[[ARA Puerto Argentino]] unu de los buques adquiríos en 2015.]] En 2015 foi incorporada a l'Armada'l [[ARA Islas Malvinas (A-24)]] un [[Avisu (buque)|avisu]] de l'[[Armada Arxentina]] de la clase ''Project V92/I Neftegaz'', pa cumplir funciones de patrullaje y suministru de les naves que se dirijen a les bases científiques de [[L'Antártida]].<ref name=lanac>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1851821-llegaron-a-buenos-aires-cuatro-buques-de-origen-ruso-para-la-armada |títulu=Llegaron a Buenos Aires cuatro buques de origen ruso para la Armada |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=5 d'avientu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171229135805/http://www.lanacion.com.ar/1851821-llegaron-a-buenos-aires-cuatro-buques-de-origen-ruso-para-la-armada |fechaarchivu=2017-12-29 }}</ref><ref name=minutu>{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/1457503-la-armada-incorporo-buques-rusos-que-seran-destinados-la-antartida |títulu=La Armada incorporó buques rusos que serán destinados a la Antártida |editorial=Minuto Uno |fecha=5 d'avientu de 2015}}</ref>Foi adquiríos tres un alcuerdu col gobiernu rusu y una empresa estatal rusa col [[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|ministeriu de Defensa]] arxentín xunto colos actuales ''[[ARA Bahía Agradable]]'', ''[[ARA Islas Malvinas]]'' y ''[[ARA Estrecho de San Carlos]]''. Fueron adquiríos pol gobiernu arxentín en 2014 tres un alcuerdu col gobiernu rusu y una empresa estatal rusa col [[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|ministeriu de Defensa]] arxentín, que llevó a l'alquisición de l'ARA ''Puerto Argentino'', xunto colos actuales ''[[ARA Bahía Agradable]]'', ''[[ARA Islas Malvinas]]'' y ''[[ARA Estrecho de San Carlos]]''.<ref name=lanac/> Asina mesmu llevóse a cabu un arreglu y modernización del buque ARA Irizar que lo realizó nel estelleru [[Tandanor]] de [[Buenos Aires]], con entamu de les obres previstu pa payares de 2009, pa rematar con pruebes en xelu n'ochobre de 2011.<ref>[http://infodefensa.com/lamerica/noticias/noticias.asp?cod=2058&n=Sener%20se%20adjudica%20la%20ingeniería%20%20de%20la%20reparación%20y%20modernización%20del%20rompehielos%20de%20la%20Armada%20argentina%20“Almirante%20Irizar” infodefensa:] Sener axudícase la inxeniería del arreglu y modernización del ruempexelos arxentín “Almirante Irizar”|fecha=5 d'avientu de 2015</ref>qu'incluyó'l cambéu de motores y xeneradores por otros nuevos de mayor potencia, aumentu de la capacidá de tresporte de personal de 245 a 313 places y aumentu del área dedicada a llaboratorios d'investigación, de 74 a 415 m².<ref>Gallu, Daniel. [http://www.lanacion.com.ar/1377180-la-reparacion-de-un-buque-unico “La reparación de un buque único”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821033826/http://www.lanacion.com.ar/1377180-la-reparacion-de-un-buque-unico |date=2011-08-21 }}, [[La Nación (Arxentina)|La Nación]], Buenos Aires, 29 de mayu de 2011.</ref> [[Imaxe:Argentina Air Force McDonnell Douglas A-4AR Fightinghawk Lofting-3.jpg|miniaturadeimagen|[[Lockheed Martin A-4AR Fightinghawk]] C-906 nel [[Aeropuertu Internacional Augusto Severo]] el 16 de payares de 2014.]] Nel añu [[2008]] roblóse l'alquisición de 4 aeronaves turbohélices [[Saab 340]] a la empresa [[Suecia|sueca]] [[Saab]], ingresaes ente fines de [[2008]] y fines de [[2009]]. Estes aeronaves tienen por oxetu realizar xeres de tresporte de pasaxeros a zones ensin esplotar por empreses comerciales. En [[2010]] cerróse l'alcuerdu con [[Rusia]] pa la compra de dos Helicópteros [[Mil Mi-17|Mi-171Y]] pa la FAA, qu'ingresaron en payares de [[2011]] y son destinaos a xeres de tresporte nes bases antártiques. A partir del añu [[2010]] anúnciase, que los aviones [[IA-63 Pampa]] van ser repotenciados pa da-y habilidá d'aviones d'ataque llixeru, según tamién la remotorización de la flota d'[[FMA IA-58 Pucará|IA-58 Pucará]]. La flota de Pampes se repotenció. Tamién se llanzó'l proyeutu Pampa III que dexó la xeneración de 400 puestos de trabayu direutos en FADEA (pa inxenieros, téunicos y operarios) y otros 150 nuevos nes 25 Pymes que participaron.<ref>{{cita web |url=http://www.cba24n.com.ar/content/fadea-felippa-asumio-dispuestu-siguir-amenorgando-personal |títulu=Fadea: Felippa asumió dispuestu a siguir amenorgando personal |publicación=cba24n |editorial=Servicios de Radio y Televisión de la Universidá Nacional de Córdoba (SRT) |fecha=6 d'abril de 2016 }}</ref> A partir d'ochobre de 2013 [[Agustín Rossi]] como Ministru de Defensa, reforzó con unos 4.500 efeutivos l'operativu escudo norte, el Fortín II pa operaciones de vixilancia y control del área xeográfica d'interés nacional, y d'operaciones d'ayuda humanitaria y sofitu a la comunidá". Tamién s'empecipió un esplegue radárico que cubre la vixilancia y el control de tol espaciu aereu nortizu con equipos nuevos fabricaos pol Invap y roblóse un contratu de 1.000 millones de pesos pa desenvolver otros 6. El Plan Escudo del Norte perdió operatividad el 31 d'avientu de 2015, una y bones les nueves autoridaes nun anovaron la so vixencia.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/822092-expiro-plan-de control fronterizu-antinarco |títulu=Expiró plan de control fronterizu antinarco |publicación=Diariu Ámbitu Financieru |autor=Edgardo Aguilera |fecha=4 de xineru de 2016 }}</ref> Nel añu 2010 xunto col ministru de Defensa, [[Agustín Rossi]], llevó a cabu'l programa d'equipamientu loxísticu con una inversión de 930 millones de pesos. Gracies a dichu plan se reequiparon 120.000 uniformes multicam, 50.000 correaxes modulares, 23.000 cascos de kevlar, 30 camiones tractores REU M 931 con semirremolque de 25 tonelaes, 18 vehículos de combate M113, 5 vehículos de la familia TAM, totalmente repotenciados y reequipados, 10 camiones REO 2,5 TON, más de 100 acoplaos remolques pa tresporte d'agua, combustible, motos y cuatriciclos, más de 100 carrocetes 4×4 Ford Ranger y F350, 5 vehículos tou terrén Hummer, la modernización del fusil FAL, el tanque arxentín medianu 2C, sistemes de simulación, radares d'observación, incorporóse a encomalo, amás, un helicópteru BELL HUEY II con accesorios y equipamientu d'última xeneración, y como parte del arreglu integral y modernización del parque de vehículos, sumáronse 40 UNIMOG 416 totalmente repotenciados y 5 Jeep Mercedes Benz 230 G.<ref name="Agustín Rossi presenta en sociedá">{{cita noticia|títulu=L'Exércitu incorpora materiales, armamentos y vehículos|url=http://misionesonline.net/2015/03/17/cristina-fernandez-de-kirchner-presento-equipamientu-por casi-mil-millones-de-pesos-pa-el-ejercito-arxentín/|axencia=Misiones.net|fecha=MARZU 17, 2015}}</ref> Tambien realizáronse obres pa modernizar y ampliar la Base Naval Puerto Belgrano, concentrándose los trabayos nos Diques N°&nbsp;1 y Nᵘ&nbsp;2 qu'integren l'Arsenal dexen agospiar pal so caltenimientu y arreglu diverses embarcaciones pertenecientes a l'Armada.<ref name=Compuerta>{{cita web|títulu=PER PRIMER VEGADA EN MÁS DE CIEN AÑOS REPARÓSE UNA COMPUERTA DEL DIQUE N° 2 DE PUERTU BELGRANO|url=http://defensanacional.argentinaforo.net/t1253-per primer vegada-en-mas-de-cien anos reparar una-compuerta-del dique-n-2-de-puertu-belgrano|editorial=Infodefensa|fecha=11/10}}</ref> Tres años dempués remató la primer etapa d'arreglu y modernización del Dique de Carena N°&nbsp;2 con una inversión de 100 millones de pesos. Modernizáronse otros elementos que faen al funcionamientu del Dique N°&nbsp;2.<ref name="Rossi inauguró obres">{{cita noticia|apellíos1=Bouhebent|nome1=Facundo|títulu=Rossi inauguró obres nel Arsenal Naval Puertu Belgrano|url=http://www.telam.com.ar/notas/201505/103849-agustin-rossi--reparaciones-arsenal-naval-puertu-belgrano.html|axencia=Telam|fecha=4 de mayu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230423004043/https://www.telam.com.ar/notas/201505/103849-agustin-rossi--reparaciones-arsenal-naval-puertu-belgrano.html|archivedate=2023-04-23|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> En 2012 Arxentina adquirió componentes militares pa helicópteros, barcos de guerra, aviones, pistoles y radares, como asina tamién d'otru tipu d'equipu pa comunicaciones fortaleciendo l'estáu operativu de los sos FF.AA.<ref name="Venta d'armes a l'Arxentina">{{cita noticia|apellíos1=Niebieskjhikwiat|títulu=Esmolez a Londres la venta d'armes a l'Arxentina|url=https://www.clarin.com/politica/Esmolez-Londres-venta-armas-Arxentina_0_rJLrxxz2DQl.html|axencia=Clarín|fecha=14 de xunu de 2012}}</ref> == Política Ambiental == La política ambiental del Gobiernu de Cristina Kirchner tuvo básicamente como exes la reglamentación de les lleis de montes en 2007 y la sanción de la llei de glaciares en 2010.<ref>{{cita web |url= http://www.ambiente.gov.ar/archivo/web/DB/File/llei_26331_presupuestos_minimos_montes_nativos.pdf |títulu= Testu Llei 26631 de Presupuestos Mínimos de Proteición Ambiental de los Montes Nativos |fechaaccesu= 26 d'agostu de 2011 |añu= 2011 |formatu= web |editorial= Secretaría d'Ambiente y Desenvolvimientu Sustentable |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110903072013/http://www.ambiente.gov.ar/archivo/web/DB/File/llei_26331_presupuestos_minimos_montes_nativos.pdf |fechaarchivu= 3 de setiembre de 2011 }}<br> * [http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-154089-2010-09-30.html «La proteición de glaciares yá ye llei»], ''Página/12'', 30 de setiembre de 2010. Consultáu'l 26 d'agostu de 2011.</ref> Foi promulgada y reglamentada el 23 de febreru de 2009 pol Poder Executivu al cargu de Cristina Fernández de Kirchner. Al traviés d'[[Agua y Saneamientos Arxentinos|AySA]] (Agua y Saneamientos Arxentinos S.A.),<ref>{{cita web |url=http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/110000-114999/114866/texact.htm |títulu=Decreto 304/2006 |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=21 de marzu de 2006 |obra=Ministeriu d'Economía y Finances Públiques}}</ref> empecipióse un programa integral pa la universalización de los servicios d'agua potable y saneamientu pa la población de la Ciudá de Buenos Aires y 17 conceyos del primer gordón del [[Gran Buenos Aires|conurbano bonaerense]]. El plan lleváu alantre por AySA implicó ente los años 2007 y 2015 una inversión executada de $ 26&nbsp;174 millones, 727 obres terminaes que beneficien a 8 millones de persones dientro del área de concesión de la empresa. La cobertoria d'agua potable qu'en 2003 yera del 71,1% de la población pasó al 82% en 2015, incorporando 3&nbsp;881&nbsp;047 habitantes, ente que la cobertoria de cloaques pasó del 43,1% en 2003, al 54,4% en 2015, incorporando al serviciu a 3&nbsp;130&nbsp;225 habitantes.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/803415-aysa-yá-realizo-727-obres-que-beneficien-a-8-millones-de-habitantes |títulu=AySA yá realizó 727 obres que beneficien a 8 millones d'habitantes |publicación= Diariu Ámbitu Financieru|fecha=15 d'agostu de 2015}}</ref> Una de les primeres actividaes foi'l programa nacional pa esaniciar les llámpares incandescentes en 2011, reemplazándoles por llámpares fluorescentes compactes (LFC) de baxu consumu en tolos llares coneutaos a la rede pública y n'edificios públicos. La llei foi orixinalmente promovida por [[Greenpeace]] mientres l'añu 2008 y rápido sofitada pol poder Executivu quien fixo posible el so tratamientu parllamentariu.<ref>{{cita web |url=http://www.greenpeace.org/argentina/es/noticias/Greenpeace-la-implementacion-de-la llei-que-prohibe-la-comercializacion-de-lamparas-incandescentes-ye-un-bon-primer-pasu-pa-llograr-la eficiencia-energetica/ |títulu=Greenpeace: La implementación de la llei que prohibe la comercialización de llámpares incandescentes ye un bon primer pasu pa llograr la eficiencia enerxética |publicación=Greenpeace |fecha=28 d'avientu de 2010 }}</ref><ref name="LN4Mar08">{{cita web|url=http://buscador.lanacion.com.ar/Nota.asp?nota_id=992672&high=PRONUREE|títulu=La Nación 4 March 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110527102344/http://buscador.lanacion.com.ar/Nota.asp?nota_id=992672&high=PRONUREE|fechaarchivu=2011-05-27}}</ref> preve la distribución de 25 millones de llámpares en total.<ref name="LNMar08">{{cita web|url=http://buscador.lanacion.com.ar/Nota.asp?nota_id=995820&high=PRONUREE|títulu=La Nación 15 March 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110527102325/http://buscador.lanacion.com.ar/Nota.asp?nota_id=995820&high=PRONUREE|fechaarchivu=2011-05-27}}</ref><ref name="LN4Mar08" /> dichu plan derivó na llei 26.473 (sancionada'l 21 de xineru de 2009) que prohibe “la importación y comercialización de llámpares incandescentes d'usu residencial”.<ref name="Yá non pueden vendese llámpares incandescentes">{{cita noticia|títulu=Yá non pueden vendese llámpares incandescentes|url=http://fortunaweb.com.ar/2011-06-01-57025-yá-non pueden vendese-lamparas-incandescentes/|axencia=Fortuna web|fecha=1 de xunu de 2011}}</ref><ref name=Enerxía>{{cita noticia|títulu=Aforro d'enerxía: arrinca'l recambiu por llámpares "oficiales"|url=http://www.iprofesional.com/notas/59308-Aforru-de-energia-arrinca-el recambiu-por-lamparas-oficiales|axencia=Infobae|fecha=30 d'avientu de 2007}}</ref> Tamién s'impulsó la enerxía solar, n'abril de [[2011]], inaugurar n'[[Departamentu Ullum|Ullum]], provincia de [[Provincia de San Juan|San Juan]] la Planta Fotovoltaica Pilotu [[Planta solar San Juan I|San Juan I]], l'entós mayor parque d'[[enerxía solar fotovoltaica]] de Llatinoamérica.<ref>{{cita web |url=https://www.tiempodesanjuan.com/sanjuan/2012/1/2/juan-capital-energia-solar-4238.html |títulu=San Juan, capital de la enerxía solar |publicación=Tiempo de San Juan |fecha=2 de xineru de 2012 |autor=Viviana Pastor }}<br> * {{cita web|url=http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C4343-san-juan-sera-la-mayor-fonte-de-energia-solar-de-america-latina.php|títulu=San Juan va ser la mayor fonte d'enerxía solar d'América Llatina|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120121080140/http://www.argentina.ar/_es/ciencia-y-educacion/C4343-san-juan-sera-la-mayor-fonte-de-energia-solar-de-america-latina.php|fechaarchivu=21 de xineru de 2012}}<br> * {{cita web |url=https://www.inti.gob.ar/y-renova/erSO/er25.php |títulu=Nueva planta solar fotovoltaica en San Juan |publicación=y>renova |editorial=INTI - Institutu Nacional de Teunoloxía Industrial |fecha=Mayu de 2011 }}</ref> Al traviés de la cancillería Arxentina caltuvo xunto col restu de los países llatinoamericanos (Arxentina, Brasil, Chile, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Méxicu, Panamá, República Dominicana, y Uruguái) una posición activa a favor de la prohibición de la caza de ballenes y de la proteición de la especie. Créose la Direición Nacional de Promoción (DNPROM), coles mires de diseñar programes y aiciones que conduzan al desenvolvimientu d'iniciatives d'enerxíes anovables, y sanciónose la llei 26.190 xeneráu exenciones impositives mientres un periodu de 15 años. La llei de 2007 ye un complementu de l'anterior y declara d'interés nacional la xeneración d'electricidá que tea destinada a abastecer a un serviciu públicu a partir de cualquier fonte anovable. Esa llei tamién afitó un oxetivu del 8% pal consumu d'enerxía anovable nel periodu de 10 años y ordenó la creación d'un fideicomiso que los sos recursos destinar a pagar una prima pola electricidá producida a partir de recursos anovables.<ref name="Cristina promulgó la llei Guinle d'enerxíes anovables">{{cita noticia |títulu=Cristina promulgó la llei Guinle d'enerxíes anovables |url=http://eldiariodemadryn.com/2015/10/cristina-promulgo-la llei-guinle-de-energias-anovables/ |axencia=El diariu de Madryn |fecha=22 d'ochobre de 2015 }}</ref> Tamién s'incluyó la construcción de la planta d'enerxía eólica Antonio Morán,<ref>{{cita web|url=http://cdm.unfccc.int/Projects/DB/DNV-CUK1132045363.5/view.html|títulu=Project: 0130 Antonio Moren Wind Power Plant Project in Patagonia Region, Arxentina - Crediting Period Renewal Request|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20060829073317/http://cdm.unfccc.int/Projects/DB/DNV-CUK1132045363.5/view.html|fechaarchivu=2006-08-29}}</ref> de 10,56 MW na rexón de la [[Patagonia]]. Los dos proyeutos de pequeña escala esistentes son la producción d'electricidá a partir de biomasa na [http://cdm.unfccc.int/UserManagement/FileStorage/IC6BQGG0PC45FVFS4LGUHGIKRJ3123 Aceitera Xeneral Deheza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418104140/https://cdm.unfccc.int/UserManagement/FileStorage/IC6BQGG0PC45FVFS4LGUHGIKRJ3123 |date=2023-04-18 }} y la recuperación de metanu y xeneración d'electricidá nel vertideru Norte.<ref>{{cita web |url=http://cdm.unfccc.int/filestorage/9/4/K/94KXTNPDHA6Y7EPW5PNZ7YJRMXAOWY/ECOARYES_PDD.pdf?t=WWV8cGJxMnVwfDDIfOBUp7zWUD5xfSrZUxwk |títulu=Methane recovery and effective use of power generation project Norte III-B Landfill |idioma=en |fecha=10 de xineru de 2007 }}</ref> === Llei de proteición de glaciares === {{AP|Llei de proteición de glaciares|l1=Llei de proteición de glaciares}} En 2010 votóse y sancionó una nueva llei de glaciares que foi promulgada'l 28 d'ochobre. Dicha llei 26.639 establez los presupuestos mínimos pa la proteición de los [[glaciar]]es y del ambiente periglacial al envís de caltenelos como reserves estratéxiques de [[recursos hídricos]] pal consumu humanu; pa l'[[agricultura]] y como provisores d'agua pa recárgalo de cuenques hidrográfiques; pa la proteición de la [[biodiversidá]]; como fonte d'información científica y como curiosu turísticu. Los glaciares constitúin bienes de calter [[Bien públicu|públicu]].<ref>[http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/verNorma.do?id=174117 Llei 26.639.] Consultáu'l 1 de marzu de 2011.</ref>El 28 de febreru de 2011 se reglamentó la llei estableciéndose los presupuestos mínimos y la inmediata confección d'un inventariu de glaciares. La llei regula les actividaes dexaes nos glaciares y la so redolada, prohibiendo absolutamente les actividaes industrial y mineru, la construcción d'obres d'arquiteutura ya infraestructura (con esceición de les científiques) y la lliberación de sustancies contaminantes ensin importar el volume de les mesmes.<ref>[http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dsecretaria/Lleis/26418.pdf «Llei de presupuestos mínimos pa la proteición de los glaciares y del ambiente periglacial»], de la Honorable Cámara de Diputaos de la Nación</ref> La llei de glaciares presentada pol senador oficialista [[Daniel Filmus]] foi aprobada'l 30 de setiembre de 2010 pol Congresu y reglamentada en marzu de 2011 pol Poder Executivu nacional publicar nel boletín oficial. El Gobiernu Nacional robló entós un conveniu col [[CONICET]] pa la realización del inventariu de glaciares y convocóse al Institutu Arxentín de Glacioloxía y Nivoloxía (Ianigla), unidá del Conicet con sede en Mendoza. Participaron amás la [[Universidá Nacional de Cuyo]] y los Gobiernos de [[Provincia de Mendoza|Mendoza]] y [[San Juan]], como autoridá d'aplicación.<ref>[http://www.glaciares.org.ar/upload/cronogramainventarionacionalglaciares.pdf Inventariu Nacional de Glaciares y Ambiente Periglacial: Fundamentos y Cronograma d'Execución]</ref> Releváronse 4000 cuerpos de xelu en distintes subcuencas de les provincies de Catamarca, Mendoza, Río Negro, Chubut, Santa Cruz y Tierra del Fueu. En total, la sumatoria d'estos cuerpos cubre una superficie mayor a 3700 km², más de 17 vegaes el tamañu de la Ciudá Autónoma de Buenos Aires. Tamién se robló un conveniu por que los relevamientos sían sometíos a una auditoría esterna per parte d'espertos nacionales o internacionales, ente ellos del Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) de Francia.<ref name="Presenten el primer informe del Inventariu Nacional de Glaciares">{{cita noticia|títulu=Presenten el primer informe del Inventariu Nacional de Glaciares|url=http://www.conicet.gov.ar/presenten-el-primer-informe-del inventariu nacional-de-glaciares/|axencia=Conicet|fecha=4 de marzu de 2013}}</ref> en total Arxentina cuenta con 16.968 cuerpos que representen 8.484 quilómetros cuadraos cubiertos de xelu, siendo'l segundu país d'[[América Llatina]] con más glaciares y unu de los 15 países del mundu con más cuerpos de xelu. === Parques Nacionales === El parque marín costeru Patagonia Austral allugada al norte del [[golfo San Jorge]] ente'l [[cabo Dos Badees]] y la [[islla Quintano]], na [[provincia del Chubut]], [[Arxentina]], la so creación ratificar por llei nᵘ 26&nbsp;446, sancionada'l [[3 d'avientu]] de [[2008]].<ref name="llei">{{cita web|url=http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/145000-149999/149238/norma.htm|títulu=Ley 26.446|fechaaccesu=11 de payares de 2011}}</ref> En 2009 foi creáu so la Llei N.° 26&nbsp;499 el [[parque nacional Campos del Tuyú]], nel [[partíu de General Lavalle]], [[provincia de Buenos Aires]] ([[Arxentina]]), siendo l'únicu Parque Nacional que s'atopa na provincia de Buenos Aires de 3040 ha.<ref>[http://www.buenosaires.travel/Noticia/PRIMER-PARQUE-NACIONAL-BONAERENSE_456.aspx PRIMER PARQUE NACIONAL BONAERENSE: CAMPOS DEL TUYU] Martes, 26 de mayu de 2009</ref><ref>[http://www.redaccionyeditorial.com.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=198:campos-del-tuyu-sera-parque-nacional&catid=1:latest-news Campos del Tuyú va ser Parque Nacional. Martes, 26 de mayu de 2009 19:17]</ref> El [[13 d'avientu]] de [[2012]] al traviés de la Llei nᵘ&nbsp;26&nbsp;817<ref>{{cita web|autor=Boletín Oficial de la República Arxentina nᵘ 32.543|títulu=Ley 26.817|url=http://www1.hcdn.gov.ar/BO/boletin12/2012-12/BO14-12-2012leg.pdf|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|fecha=13 d'avientu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141104081731/http://www1.hcdn.gov.ar/BO/boletin12/2012-12/BO14-12-2012leg.pdf|fechaarchivu=2014-11-04}}</ref> foi creáu'l [[parque interjurisdiccional marín Makenke]] un [[Área protexida|área natural protexida]] de la provincia de [[Provincia de Santa Cruz|Santa Cruz]], con una superficie de 71&nbsp;271 ha.<ref>{{cita web|títulu=Ficha del parque interjurisdiccional marín Makenke|url=http://www.parquesnacionales.gov.ar/parques/ver_noticia.php?id=84|fechaaccesu=10 de mayu de 2013|obra=APN - Alministración de Parques Nacionales|fecha=28 de xunu de 2012|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121003203554/http://www.parquesnacionales.gov.ar/parques/ver_noticia.php?id=84|fechaarchivu=3 d'ochobre de 2012}}</ref> Esi mesmu mes creóse amás el [[parque nacional Montes Petrificados de Jaramillo]]<ref name=ficha>Ver ficha del parque nacional Montes Petrificados de Jaramillo nel sitiu del SIB | Alministración de Parques Nacionales, en [http://www.sib.gov.ar/area/APN*BP*MONTES%20PETRIFICADOS%20DE%20XARAMIELLU].</ref> allugáu al nordeste de la [[provincia de Santa Cruz]], na [[Patagonia arxentina]] y que cunta con 61&nbsp;228 [[Hectárea|ha]]. El 24 d'ochobre de 2014, so la llei 26&nbsp;996 créase'l parque nacional El Impenetrable, un área protexida asitiada nel centru-norte del país. Protexe una muestra representativa del ambiente chaqueño del noroeste de la provincia del Chaco.En 2014 creóse'l parque nacional Patagonia nel noroeste de la provincia de Santa Cruz, entendiendo'l sector sur del departamentu Llagu Buenos Aires, próximu al sector norte del departamentu Río Chicu. Xeográficamente correspuende a parte del pandu del Llagu Buenos Aires, al sur de les llocalidaes de Los Antiguos y Perito Moreno, y al norte de Baxu Cascoxos. En 2014 creóse la [[reserva nacional Pizarro]] na [[provincia de Salta]], nel [[Noroeste arxentín|noroeste]] que protexe una de les últimes muestres de la continuidá forestal llonxitudinal na cual el monte chaqueño occidental con una superficie de 7837&nbsp;[[hectárea|hectárees]].<ref name="Pizarro">[http://www.pizarro.gov.ar/ Reserva nacional Pizarro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213613/http://www.pizarro.gov.ar/ |date=2016-03-04 }} Páxina oficial (consultada'l 10 de payares de 2015).</ref> Allugar nes proximidaes de la llocalidá de [[Xeneral Pizarro]].<ref name="APN">[http://www.parquesnacionales.gob.ar/areas-protexíes/region-noroeste/rn-pizarro/ Reserva nacional Pizarro.] Ficha na páxina de l'Alministración de Parques Nacionales de l'Arxentina (consultada'l 10 de payares de 2015).</ref> Ente'l mandatu del so antecesor y el suyu creáronse ocho Parques Nacionales, aumentando la superficie protexida de territoriu nacional un 24 per cientu,ampliáronse los parques incorporando 900.000 hectárees terrestres y 407.124 hectárees marines, incrementandose un 78 per cientu la cantidá de visitantes. En [[2011]] llanzóse'l Plan Estratéxicu de Turismu, en 2010 aportaron al país más de 5.300.000 de visitantes, y destacóse Arxentina como'l primer destín de países suramericanos.<ref name="Plan Estratéxicu de Turismu">{{cita noticia|títulu=Cristina Kirchner llanzó'l Plan Estratéxicu de Turismu|axencia=La Gaceta (Tucumán)|fecha=30 d'agostu de 2011}}</ref> === Otres polítiques === A partir de 2008 el país menguó la cantidá de gases contaminantes xeneraos. L'enclín al descensu qu'empezó en 2008 caltener nos siguientes años, según datos del Inventariu de Gases d'Efeutu Ivernaderu (GEI) de la [[Convención Marcu de les Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/2031958-cambéu-climatico-los arxentinos-xeneren-cada vegada-menos-gases-contaminantes |títulu=Camudo climáticu: los arxentinos xeneren cada vez menos gases contaminantes |publicación=Diariu La Nación |autor=Laura Rocha |fecha=9 de xunu de 2017 }}</ref> A partir de 2007 llevar a cabo trabayos pal saneamientu del [[Río Matanza-Riachuelo|Regatu]]: pal periodu entendíu ente xunetu de 2008 y avientu de 2009 la media d'inspeiciones sanitaries a establecimientos industriales foi de 66,1 inspeición per mes, ente que mientres l'añu 2011 xubió hasta 850,3 per mes.<ref>{{cita publicación |autor=ACUMAR - Autoridá de Cuenca Matanza Regatu |títulu=Sistemes d'Indicadores otros=Cantidá d'inspeiciones mensuales a establecimientos de la CMR |fecha=Agostu de 2013 |volume= |númberu= |páxines=17 |issn= |url=http://www.acumar.gov.ar/content/documents/3/1483.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141113002020/http://www.acumar.gov.ar/content/documents/3/1483.pdf |archivedate=2014-11-13 |fechaaccesu=2018-08-03 }}</ref><br> En 2012 estenóse'l [[camín de sirga]] nun 80%. Al respeutive de les cloaques les obres realizaes nun 60%, representen la incorporación a la rede de 1.200.000 ciudadanos que viven a la vera del Regatu. Incorporáronse amás 14 unidaes sanitaries fixes y otres 14 móviles y 14 ecopuntos a onde llevar borrafes pal so tratamientu.<ref>{{cita web |url=http://claves21.com.ar/regatu-la ciudá-tien-que-camudar-la villa-21-24/ |títulu=Regatu: “La Ciudá tien que camudar la Villa 21-24” |publicación=Revista Claves21 |autor=Damián Profeta |fecha=27 d'agostu de 2013 }}</ref> A finales del mesmu añu se erradicaron 179 [[Vertideru (basura)|basurales]] a cielu abiertu, reconvirtiéndolos n'espacios verdes, que depués fueron apurríos a los conceyos pal so cuidu.<ref>{{cita web |url=http://www.acumar.gov.ar/pdf/Acumarenmovicmiento3.pdf |otros=La ACUMAR yá erradicó 179 basurales a cielu abiertu |títulu=ACUMAR en movimiento |páxina=8 |fecha=Abril de 2012 |añu=1 |númberu=3 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170830193804/http://www.acumar.gov.ar/pdf/Acumarenmovicmiento3.pdf |fechaarchivu=2017-08-30 }}</ref> En marzu de 2013, 12 mil puesteros de la feria conocida como "La Saladita" fueron reasitiaos y nel llugar qu'ocupaben a la vera del Regatu foi instaláu un mirador. Amás empezaron les obres de reacondicionamiento del edificiu pa la creación de la Universidá del Mediu Ambiente, una biblioteca amiesta y un muséu.<ref>{{cita web |url=http://www.acumar.gov.ar/pdf/revista7.pdf |títulu=ACUMAR en movimiento |páxina=7 y 9 |fecha=Marzu de 2013 |añu=2 |númberu=7 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170830235007/http://www.acumar.gov.ar/pdf/revista7.pdf |fechaarchivu=2017-08-30 }}</ref> En 2012 foi llanzáu'l Plan Bio, qu'escuerre'l cuidu del ambiente y el desenvolvimientu d'enerxíes alternatives. Según cifres oficiales, recoyéronse más de 240.000 llitros d'aceite vexetal usáu pa ser convertíu en [[Biocarburante|biocombustible]]. Escontra 2013 nos conceyos d'[[Avellaneda (Buenos Aires)|Avellaneda]], [[Lomas de Zamora]] y [[Partíu de La Matanza|La Matanza]] produciéronse relocalizaciones de les families que vivíen en villes llogrando la lliberación total del camín de sirga, al traviés del Plan Federal d'Urbanización de Villes y Asentamientos lleváu alantre pol Gobiernu Nacional y que proyeuta la construcción de soluciones habitacionales dientro y fora de la cuenca.<ref>{{cita web |url=http://www.acumar.gov.ar/novedades/1083/acumar-continua-relocalizando-a-les families-que-vivian-en-les-margenes |títulu=ACUMAR sigue relocalizando a les families que vivíen nes márxenes |publicación=ACUMAR |fecha=21 d'ochobre de 2013 }}</ref> Esi mesmu añu en Lanús, empezaron la rellocalización de 73 families al barriu Néstor Kirchner, una parte de los habitantes de la [[Villa 21-24]] fueron camudaos escontra'l complexu habitacional de Castañares y [[Avenida General Paz|General Paz]], en [[Mataderos (Buenos Aires)|Mataderos]].<ref name="www.acumar.gov.ar_1">{{cita web |url=http://www.acumar.gov.ar/novedades/1051/acumar-comenzo-a-relocalizar-les-primeres-families-de-la villa-21-24 |títulu=ACUMAR empezó a relocalizar les primeres families de la Villa 21-24 |publicación=ACUMAR |fecha=17 de setiembre de 2013 }}</ref> Na provincia de Buenos Aires la Nación destinó 60.283 millones pa planes d'obres hídriques y de saneamientu. Nesi marcu, pol Plan AYSA correspuenden 26.714 millones, pol Plan Matanza-Riachuelo 22.430 millones, pol Fondu Hídricu 9.051 millones, Plan Especial La Plata-Berisso-Ensenada 1.950 millones de pesos y pa 36 Obres Hídriques d'Emerxencia por 138 millones. Col llanzamientu del Fondu Hídricu, la inversión de 9.051 millones dexó realizar 138 obres en 45 conceyos, beneficiando a 4 millones d'habitantes. La xera realizada na cuenca del Saláu dexó amás recuperar 2 millones d'hectárees, lo que dexó una mayor producción agrícola-ganadera por o$s 1.600 millones, na cuenca del ríu Areco destináronse 115 millones de pesos.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/803352-en-los-ultimos-12-anos-invirtiéronse-mas-de--60-mil-millones-en-obres-hidricas-pa-la provincia |títulu=Nos postreros 12 años invirtiéronse más de $ 60 mil millones n'obres hídriques pa la Provincia |publicación=Diariu Ámbitu Financieru |fecha=14 d'agostu de 2015}}</ref> <br> En Chascomus realizáronse obres de canalización y ampliación del calce del ríu Saláu na so cuenca baxa, ente'l regueru Los Poronguitos y llaguna Les Flores p'aumentar la capacidá de conducción del ríu a lo llargo de 118 quilómetros d'estensión pa evitar los hinchentes na rexón con una inversión de 1.250 millones de pesos que van dexar recuperar 1.200.000 hectárees granibles pal desenvolvimientu de la producción agrícola-ganadera.<ref>{{cita web |url=https://www.eldia.com/nota/2010-7-22-cristina-inauguro-obres-hidricas-en-chascomus |títulu=Cristina inauguró obres hídriques en Chascomús |publicación=Diariu El Día editorial= |fecha=22 de xunetu de 2010 }}</ref> Coles mesmes ampliáronse les defenses contra hinchentes nes ciudaes de Corrientes y Goya, afeutaes dacuando poles crecíes del ríu Paraná.<ref>{{cita web |url=https://www.ellitoral.com.ar/corrientes/2013-3-26-1-0-0-goya-presentaron-el |títulu=Goya: presentaron el proyeutu final de les defenses y agora van buscar financiamientu |publicación=Diariu El Litoral editorial= |fecha=26 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230414073954/https://www.ellitoral.com.ar/corrientes/2013-3-26-1-0-0-goya-presentaron-el |fechaarchivu=2023-04-14 }}</ref> En 2011 robló'l Decretu 1088/2011 que dio orixe al Programa Nacional de Tenencia Responsable y Sanidá de Perros y Gatos”.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/180000-184999/184639/norma.htm |títulu=Crear el "Programa Nacional de Tenencia Responsable y Sanidá de Perros y Gatos" |publicación=InfoLeg - Información Llexislativa |fecha=19 de xunetu de 2011 }}</ref> La iniciativa establez la tenencia responsable de mascotes y la sanidá de perros y gatos favoreciendo la capadura quirúrxica gratuita y en dambos sexos.<ref name="Gobiernu promueve la capadura gratuita de perros y gatos">{{cita noticia|apellíos1=Franco|nome1=Lilian|títulu=Gobierno promueve la capadura gratuita de perros y gatos|url=http://www.ambito.com/593262-gobiernu-promueve-la-castracion-gratuita-de-perros-y-gatos|axencia=Ambito Financieru|fecha=19 de xunetu de 2011}}</ref> == Política en Vialidad Terrestre y Aérea == {{VT|Axencia Nacional de Seguridá Vial|l1=Axencia Nacional de Seguridá Vial}} [[Archivu:CFKterminalcruceros.jpg|miniatura|Cristina Fernández en 2011 inaugurando una nueva terminal portuaria.]] Nesti aspeutu'l so gobiernu foi una continuación de les obres y planes llanzaos mientres l'alministración del presidente [[Néstor Kirchner]] cuando se llanzó un Plan Vial Nacional que dexó construyir 1300 km de nueves carreteres, pavimentar 4100 km de rutes nacionales y cubrir con obres de caltenimientu la totalidá de la rede vial nacional. Amás, llevóse la cobertoria d'obres de caltenimientu a la totalidá de la rede vial pavimentada, cuando nel 2003 solo algamábase a cubrir el 50% de la mesma. Por cuenta de estes inversiones, dende 2003 al añu 2014 producióse una crecedera del 130% de la rede vial arxentina.<ref name="telam_11">{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201301/3695-el|títulu=El Ministeriu de Planificación destacó les obres d'infraestructura realizaes dende 2003|axencia=Télam|fecha=16 d'agostu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220810121128/https://www.telam.com.ar/notas/201301/3695-el|fechaarchivu=2022-08-10}}</ref> Por iniciativa de Fernández de Kirchner, crear en 2008 l'[[Axencia Nacional de Seguridá Vial]]. Según datos oficiales y d'organizaciones non gubernamentales, nel primer añu, —ente 2008 y 2009—, amenorgóse la cantidá d'accidentes viales fatales más d'un 9%. La meyora nes cifres atribuyir a la medría de los controles y la inversión en concientización llevaes alantre pol organismu. En 2012 l'enclín siguía en descensu; la [[Organización Mundial de la Salú]] (OMS) indicó que'l númberu envaloráu de muertes n'accidentes de tránsitu cada 100&nbsp;000 habitantes na Arxentina yera de 12,6 (el más baxu de Suramérica dempués de [[Chile]], que tien 12,8).<ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201303/10444-argentina-con-bajo-indice-de-muertes-por-accidentes-de-transito-de-sudamerica.html|títulu=Arxentina con baxu índiz de muertes por accidentes de tránsitu de Suramérica|axencia=Telam|fecha=3 d'abril de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241129235307/https://www.telam.com.ar//notas/201303/10444-argentina-con-bajo-indice-de-muertes-por-accidentes-de-transito-de-sudamerica.html|fechaarchivu=2024-11-29}}</ref> El 1 d'ochobre de 2013 sancionóse la resolución 843/2013 por aciu la cual toles unidaes d'autobús cero quilómetros que s'habilitaren en xurisdicción nacional a partir d'esa fecha, tendríen de tar forníes con Aire Acondicionáu.<ref name="Pa viaxar meyor: los nuevos coleutivos tendrán de tener aire acondicionáu">{{cita noticia|títulu=Pa viaxar meyor: los nuevos coleutivos tendrán de tener aire acondicionáu|url=http://www.diarioveloz.com/notas/102016-pa-viaxar-meyor-los-nuevos-coleutivos-deberan-tener-aire-acondicionáu-|axencia=Diario Veloz|fecha=16 d'agostu de 2013}}</ref> === Rede vial === El 6 de xineru de 2009 empezáronse los trabayos pa enanchar l'Avenida General Paz de trés a cuatro carriles el tramu ente'l barriu de [[Liniers (Buenos Aires)|Liniers]] y l'[[Autopista Acceso Norte|Accesu Norte]] con valor de 340 millones de pesos. La obra financiar col aumentu de tarifes de peaxe nos accesos Norte y Oeste.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=436666&seccion=Información%20Xeneral&fecha=06/01/2009|títulu=Empezaron les obres pa enanchar l'avenida General Paz|autor=Diariu Ámbitu Financieru|fecha=6 de xineru de 2009|fechaaccesu=13 d'abril de 2010}}</ref> Depués d'amestar un ramal d'accesu al pie de la [[Estación Miguelete]] los trabayos paralizáronse.<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2009/09/01/laciudad/h-01989607.htm|títulu=Un obrador ermu y el colapsu de tránsitu diariu|fechaaccesu=29 de marzu de 2010|autor=Sánchez, Nora|fecha=1 de setiembre de 2009|editorial=Diariu Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090904225942/http://www.clarin.com/diario/2009/09/01/laciudad/h-01989607.htm|fechaarchivu=2009-09-04}}</ref> En xunetu de 2014 inauguróse un cuartu carril, ente Avenida Balbín y Avenida 25 de Mayo; l'adecuación del nuedu Acceso Norte - Avenida Balbín, y l'adecuación de les cañes del distribuidor Constituyentes. Sumóse'l cuartu carril ente Panamericana y l'avenida San Martín, amestóse una calzada extra pa camiones nel tramu ente l'Acceso Norte y la salida escontra l'avenida Llugones.<ref>{{cita web |url=http://www.larazon.com.ar/ciudá/Avanza-cuartu-carril-Xeneral-Paz_0_675600055.html |títulu=Avanza cuartu carril General Paz |fechaaccesu=8 de mayu de 2015 }}</ref> La segunda etapa incluyó l'enanche de pontes esistentes, la construcción de nueves pontes n'Avenida 25 de Mayu, Ponte FC Xeneral San Martín, Ponte Av. Lope de Vega, Puente Víctor Hugo y Ponte Beiró; y la construcción del 4ᵘ&nbsp;carril hasta Accesu Oeste. Como parte d'esta etapa, a fines del añu 2014, el ministru [[Julio De Vido]] inauguró la nueva ponte sobre General Paz, que demandó una inversión del Estáu nacional superior a los $34 millones y qu'ameyora la conexón vial ente'l partíu de San Martín y los barrios de Villa Pueyrredón y Villa Devoto.<ref>{{cita web |url=http://www.minplan.gob.ar/noticia/18737/de-vido-inauguro-la-nueva-ponte-de-la-av-xeneral-paz.html |títulu=De Vido inauguró la nueva ponte de l'Av. General Paz |editorial=Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios |fecha=12 de xineru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150208181637/http://www.minplan.gob.ar/noticia/18737/de-vido-inauguro-la-nueva-ponte-de-la-av-xeneral-paz.html |fechaarchivu=2015-02-08 }}<br> * {{cita web |url=http://www.obraspublicas.gov.ar/index.php/prensa/noticias/112-de-vido-y-lopez-inauguraron-una-nueva-ponte-metalico-en-la-av-xeneral-paz-y-25-de-mayu |títulu=De Vido y López inauguraron una nueva ponte metálica na Av. General Paz y 25 de Mayu editorial=Secretaría d'Obres Públiques |fecha=12 de xineru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150208181036/http://www.obraspublicas.gov.ar/index.php/prensa/noticias/112-de-vido-y-lopez-inauguraron-una-nueva-ponte-metalico-en-la-av-xeneral-paz-y-25-de-mayu |fechaarchivu=2015-02-08 }}<br> * [http://www.clarin.com/ciudades/cierren-manana-pasáu-Xeneral-Paz_0_1348665356.html «La General Paz cortada güei y mañana: asina balten la ponte»], artículu del 1 de mayu de 2015 nel diariu ''Clarín'' (Buenos Aires).</ref> A fines de 2007 empezó la construcción de l'autovía del Mercosur. El 22 de febreru de 2007 el secretariu d'Obres Públiques de la Nación robló una resolución por que la empresa concesionaria empezara les obres de duplicación de calzada ente Ceibes y Gualeguaychú.<ref name="5b3b89fa" /> El tramu completu foi abiertu al públicu'l 30 de payares de 2009.<ref name="5595y4a0" /> La [[Ruta Nacional 14 (Arxentina)|Ruta Nacional 14]] yera conocida como la ruta de la muerte», polos frecuentes accidentes de tránsitu que se producíen ellí. Depués del so tresformamientu n'autovía, doblóse la capacidá de tránsitu de la mesma, ameyorando significativamente la seguridá vial de los usuarios. El tránsitu en tol so trayeutu supera los 3600 vehículos per día, ente que na [[Ruta Nacional 117 (Arxentina)|Ruta Nacional 117]] el fluxu ye cimeru a los 3500 en cada xornada, siendo más del 50&nbsp;% tránsitu pesáu en dambos casos. Esta estratéxica vía, conocida como la Ruta del Mercosur» ye la principal vía de conexón con Brasil y Uruguái, tresformóse nuna exa d'integración económica y social, promoviendo'l desenvolvimientu de la industria, l'agru y los servicios de tola rexón, especialmente los pueblos y ciudaes de les provincies d'Entre Ríos y Corrientes que s'atopen sobre la mariña del ríu Uruguái.<ref name="http://www.diarionorte.com/article/118691/la ruta-de-la muerte tresformada-en-una-gran-via-">{{cita noticia |títulu=“La ruta de la muerte tresformada nuna gran vía |url=http://www.diarionorte.com/article/118691/la ruta-de-la muerte tresformada-en-una-gran-via- |axencia=Diariu Norte |ubicación=Resistencia (Provincia de Chaco) |fecha=8 de febreru de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.occovi.gob.ar/www/492/19652/autopista-ceibes-gualeguaychu-km-6-km-61-rn-n-14-provincia-de-ente-rios.html |títulu=Autopista Ceibes - Gualeguaychú, Ruta Nacional N° 14, Tramu: KM 6 - KM 61, Provincia d'Entre Ríos editorial=Ministeriu de Tresporte |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160924144300/http://www.occovi.gob.ar/www/492/19652/autopista-ceibes-gualeguaychu-km-6-km-61-rn-n-14-provincia-de-ente-rios.html |fechaarchivu=2016-09-24 }}</ref><br> Los trabayos na autovía ente l'accesu norte a Gualeguaychú (Ruta Provincial 20) y la [[Ponte Internacional Agustín P. Justo - Getúlio Vargas]], allugáu sobre'l [[ríu Uruguái]], que xune Arxentina con [[Brasil]] inclúin tamién la [[Ruta Nacional 117 (Arxentina)|Ruta Nacional 117]], que xune la Ruta Nacional 14 cola mentada ponte. [[Archivu:Trenamardelplata.jpg|thumb|left|210px|Terminal Ferroautomotora de Mar del Plata ya inaugurada en 2009.]] En 2012 construyóse como estensión l'autovía 19, que s'empecipia na [[Ruta Nacional 11 (Arxentina)|Ruta Nacional 11]] y remata na [[Ruta Nacional 158 (Arxentina)|Ruta Nacional 158]]. Cola incorporación del nuevu tramu, quedaron habilitaos nuevos caminos por 118,5 quilómetros.<ref name="Nuevu trayeutu de l'autovía de la ruta nacional 19">{{cita noticia|títulu=Habiliten un nuevu trayeutu de l'autovía de la ruta nacional 19|url=http://www.lacapital.com.ar/habiliten-un-nuevu-trayeutu-la-autoviacutea-la ruta nacional-19-n377024.html|axencia=La Capital (Rosario)|fecha=28 de febreru de 2012}}</ref> Tamién se construyó la moderna [[Terminal Ferro Automotora de Mar del Plata]] con una superficie ye de 17&nbsp;000&nbsp;m², 42 dársenes y 41 boleterías.<ref name="Nueva terminal de ómnibus de Mar del Plata">{{cita web |títulu=Yá funciona la nueva terminal de ómnibus de Mar del Plata |url=http://www.lanacion.com.ar/1211288-yá-funciona-la-nueva-terminal-de-omnibus-de-mar-del-plata |axencia=La Nación |fecha=3 d'avientu de 2009 }}</ref> Los servicios de llarga distancia emprestar ente [[Estación Constitución (Roca)|Constitución]] y [[Terminal FerroAutomotora de Mar del Plata|Mar del Plata]] pola empresa [[Trenes Arxentinos Operaciones]].<ref>[http://www.sateliteferroviario.com.ar/horarios/mardelplata.htm Constitución - Mar del Plata]</ref> Como parte de los festexos del Bicentenariu», la nueva terminal foi rebautizada col nome de «Eva Perón».<ref name ="HISTMDP">{{cita web |url=http://historiademardelplata.com/2011/07/22/cristina-inaugura-g%C3%BCei-la-estacion-de-trenes-y-micros-de-mar-del-plata/ |títulu=Cristina inaugura güei la estación de trenes y micros de Mar del Plata |publicación=Historia de Mar del Plata |fecha=22 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110726084844/http://historiademardelplata.com/2011/07/22/cristina-inaugura-g%C3%BCei-la-estacion-de-trenes-y-micros-de-mar-del-plata/ |fechaarchivu=2011-07-26 }}</ref><ref name = "CLA2207"/> En 2015 invirtiéronse 1300 millones de pesos pa camudar más de 400 quilómetros de víes ya infraestructura ferroviaria ya incorporáronse unidaes 0km pa tol ramal.<ref name ="HISTMDP"/><ref name = "CLA2207">{{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/Cristina_Kirchner-estacion_ferroautomotora-Mar_de la Plata-tren_paráu_0_521948042.html |títulu=Cristina inauguró la terminal de trenes y micros de Mar del Plata nun día con retraso |publicación=Clarín |fecha=22 de xunetu de 2011 }}</ref> El serviciu especial [[Constitución]]-Mar del Plata, colos nuevos trenes [[Talgo (tipu de tren)|Talgo IV]] entró n'operaciones el 29 de xunetu de 2011. Les Talgo IV, formaciones adquiríes, tienen pisos alfombrados, baños químicos, asientos reclinables y xiratorios, coche cafetería, puertes interiores aicionaes electroneumáticamente, lluces centrales nos techos, aire acondicionáu fríu/calor, ventanes hermétiques con doble vidriu, entrada p'auriculares de soníu en cada unu de los asientos, pantalles de LCD y serviciu de cáterin a bordu.<ref>{{cita web |url=http://www.transporte.gov.ar/content/acciones_nuevoserviciodetr_1313792055/ |títulu=Nuevu serviciu de trenes a Mar del Plata editorial= Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160202071436/http://www.transporte.gov.ar/content/acciones_nuevoserviciodetr_1313792055/ |fechaarchivu=2016-02-02 }}</ref> En 2014 inauguróse la nueva traza y pavimentación de 85 quilómetros de la [[Ruta Nacional 150 (Arxentina)|Ruta Nacional 150]], que coneuta les llocalidaes sanjuaninas de Ischigualasto y Huaco. La obra llevóse alantre con una inversión de 1.227 millones de pesos y dexó crear una traza qu'habilita un accesu alternativu al Valle de la Lluna, declaráu Patrimoniu Nacional de la Humanidá pola Unesco. Amás, la ruta foi premiada como la Obra Vial del añu pola Asociación Arxentina de Carreteres.<ref name="Pavimentación de la ruta 150">{{cita noticia|títulu=Inauguren pavimentación de la ruta 150 en San Juan|url=http://www.telam.com.ar/notas/201411/83780-inauguren-pavimentacion-de-85-kilometros-de-la|axencia=Telam|fecha=1 de payares de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230422144703/https://www.telam.com.ar/notas/201411/83780-inauguren-pavimentacion-de-85-kilometros-de-la|archivedate=2023-04-22|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> Vialidad Nacional amás llevó a cabu regularización de la canal esistente que cuerre paralelu a la Ruta Nacional Nᵘ 147 y crucia a la ex Ruta Nacional Nᵘ 146, por aciu la construcción d'un sistema d'alcantarelláu per debaxo de la calzada.<ref>{{cita web |url=http://www.eldiadespuesfm.com.ar/2011/05/una |títulu=Vialidad Nacional presentó la interseición que va realizar nes Rutes Nacionales 146 y ex 147 |publicación=El Día Dempués FM |allugamientu=Provincia de San Luis |fecha=30 de mayu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161012141135/http://www.eldiadespuesfm.com.ar/2011/05/una |fechaarchivu=2016-10-12 }}</ref> N'ochobre de 2015 comemzó la construcción del últimu tramu de la ruta 145 pa coneutar Cuyo con Chile. El 6 de xineru de 2017 inauguróse oficialmente l'últimu tramu.<ref>{{cita web |url=http://www.losandes.com.ar/article/inauguren-oficialmente-la ruta-del pasu-pehuenche |títulu=Tres más de 15 años inauguraron oficialmente l'asfaltáu completu nel pasu Pehuenche |publicación=Diariu Los Andes |fecha=6 de xineru de 2017 }}</ref> En 2014 empezó la obra del accesu Norte que va modificar trazar d'ingresu vehicular dende la Ruta Nacional 143 a la ciudá de San Rafael y va conectase nun futuru nuedu vial cola Ruta Nacional 146.<ref>{{cita web |url=http://www.sitioandino.com.ar/n/92154/ |títulu= Col Presupuestu Nacional 2014, más cerca la mega obra vial pa ingresar a San Rafael pel norte |publicación=Sitio Andín |fecha=26 de setiembre de 2013 |autor=Cristian Pérez Barceló}}</ref> En 2011 foi reasfaltada la ruta 127 que xune Corrientes con Entre Ríos con una inversión cimera a los 250 millones de pesos d'alcuerdu a lo planiao pola [[Direición Nacional de Vialidad]].<ref>{{cita web |url=http://www.cedac.com.ar/noticies-anteriores/direccion-nacional-de-vialidad-invertiran-$60-millones-pa-repavimentar-la |títulu=Direición Nacional de Vialidad - Van Invertir $60 Millones pa repavimentar la Ruta 127 en Corrientes editorial=Cámara Empresaria del Autotransporte de Cargues de Córdoba (CEDAC) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160422093112/http://www.cedac.com.ar/noticies-anteriores/direccion-nacional-de-vialidad-invertiran-$60-millones-pa-repavimentar-la |fechaarchivu=2016-04-22 }}</ref> En 2011 llanzó'l Sistema Únicu de Boletu Electrónicu, meyor conocíu como XUBE, que dexa a cada usuariu cola so respeutiva [[tarxeta intelixente]], abonar los viaxes en [[Coleutivos de Buenos Aires|coleutivos]], [[metro de Buenos Aires|subtes]], [[Trenes Metropolitanos de Buenos Aires|trenes]] y los peaxes, xuntaes a la Rede XUBE', tantu nel tresporte públicu del [[Gran Buenos Aires#Rexón Metropolitana de Buenos Aires (RMBA)|Área Metropolitana de Buenos Aires]] (AMBA) como en [[Mar del Plata]], [[Villa Gesell]], [[Partíu de El Litoral]], [[Pinamar]], [[Bahía Blanca]], [[Gran Corrientes|Corrientes]], [[Ciudá de Neuquén|Neuquén]], [[Ríu Grande (Tierra del Fueu)|Ríu Grande]], [[Ushuaia]], [[Ciudá de Formosa|Formosa]], [[Paraná (Arxentina)|Paraná]], [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]] y [[Jujuy]], ([[Rosario (Arxentina)|Rosario]], [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]], [[Gran Mendoza|Mendoza]], [[Gran Corrientes|Corrientes]], [[Posadas]], [[Gran Resistencia|Resistencia]], [[Ciudá de Salta|Salta]], [[San Miguel de Tucumán]], etc. .<ref>{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-181263-2011-11-15.html |títulu=Si nun XUBE, nun hai subsidios |obra=Página/12}}</ref>Coles mesmes llanzo descuentos pa los usuarios qu'utilicen la tarxeta XUBE, con un 40% de rebaxa para xubilaos, emplegaes doméstiques, ex combatientes de Malvines y pueblos orixinarios. El 1 d'ochobre de 2013 sancionóse la resolución 843/2013 por aciu la cual toles unidaes d'autobús cero quilómetros que s'habiliten a partir d'esa fecha de Xurisdicción Nacional tendrán de tar forníes con Aire Acondicionáu.<ref name="Pa viaxar meyor: los nuevos coleutivos tendrán de tener aire acondicionáu"/> === Ferrocarriles === [[Archivu:Csr_emu_retiro.jpg|miniatura|Formaciones cero quilómetros de la linea Mitre.]] En [[xineru]] de [[2013]] la presidenta Cristina Fernández de Kirchner xunto al ministru Randazzo anunció l'alquisición de [[Unidá llétrica múltiple CSR (Mitre y Sarmiento)|409 coches llétricos]] pa les llinies [[Llinia Mitre|Mitre]] y [[Llinia Sarmiento|Sarmiento]] a la empresa china [[CSR Sifang]].<ref name="Anueven tolos vagones de llinies Sarmiento y San Martín">{{cita noticia |títulu=Anueven tolos vagones de llinies Sarmiento y San Martín |url=http://www.ambito.com/670918-anovaren-todos-los-vagones-de-lineas-sarmiento-y-san-martin |axencia=Ambito financieru |fecha= 10 de xineru de 2013}}<br> * {{cita noticia |url=http://www.mininterior.gov.ar/prensa/prensa.php?i=1500 |títulu=Randazzo al pie de la Presidenta anunciaron un plan p'anovar los vagones del Mitre y Sarmiento |publicación= Ministerio del Interior y Tresporte |fecha= 10 de xineru de 2013}}</ref> En [[mayu]] d'esi mesmu añu, robló con [[CSR Sifang|la mesma empresa]] un nuevu contratu por [[Unidá llétrica múltiple CSR (Roca)|300 coches llétricos]] pa la [[llinia Roca]].<ref>{{cita web |url=http://www.mininterior.gov.ar/prensa/prensa.php?i=1569 |títulu=Randazzo anunció la compra de 300 coches 0 km p'anovar de manera completa la llinia Roca |publicación=Ministeriu del Interior y Tresporte |fecha=23 de mayu de 2013 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1584797-randazzo-anuncio-la compra-de-300-vagones-pa-la-linea-roca |títulu=Randazzo anunció la compra de 300 vagones pa la llinia Roca |publicación=La Nación |fecha=23 de mayu de 2013 }}</ref> En 2014 mientres el gobiernu de Kirchner empecipiáronse los trabayos pa la electrificación de los 52,6&nbsp;quilómetros de vía doble del ramal La Plata y contemplen la intervención de les víes 1 y 2 de los ramales a [[Temperley]] y La Plata.<ref name="Obres electrificación FFCC Roca">{{cita noticia|títulu=Siguen les obres d'electrificación del Ferrocarril Roca|url=http://www.telam.com.ar/notas/201510/124574-trenes-linea-roca.html|axencia=Telam|fecha=23 d'ochobre de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228084250/https://www.telam.com.ar/notas/201510/124574-trenes-linea-roca.html|archivedate=2021-02-28|fechaaccesu=2020-12-22}}<br> * {{cita noticia|títulu=Obres d'electrificación na llinia Roca|url=http://www.infobae.com/2015/09/29/1758830-obres-electrificacion-la-linea-roca|axencia=infobae|fecha=29 de setiembre de 2015}}</ref> La obra encarada pol Estáu Nacional implicó una inversión de 500 millones de dólares, ye parte de la electrificación de 52,6 km de vía doble que van xunir la Capital Federal con [[La Plata]], terminando asina una obra prometida por más de 40 años.<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2015/11/14/1769757-avanza-la-electrificacion-del ferrocarril-roca|títulu=Avanza la electrificación del ferrocarril Roca|axencia=Infobae|fecha=15 de payares de 2014}}</ref> Tamién s'encararon obres d'infraestructura, como la finalización de la primer etapa del viaductu de [[Ringuelet]], que consistió n'esaniciar los terremplenes esistentes na zona, y l'elevación de más de mil metros de vía doble p'ameyorar la circulación.<ref name="Empieza la etapa final de les obres pa electrificar el tren de La Plata a Constitución">{{cita noticia|títulu=Empieza la etapa final de les obres pa electrificar el tren de La Plata a Constitución |url=http://www.eldia.com/la ciudá/empieza-la etapa final-de-les obres-pa-electrificar-el tren-de-la plata-a-constitucion-81401 |axencia=El Día (La Plata) |fecha=6 de setiembre de 2015}}</ref> Escontra 2011 inaugurar cola presencia de la presidenta Cristina Fernández de Kirchner, la terminal de trenes y ómnibus de [[Mar del Plata]], nel mesmu predio de la vieya estación, con capacidá pa un máximu de 1.200 micros y once formaciones ferroviaries per día, con un movimientu mensual de más de 2 millones de pasaxeros. La estación ta allugada ente l'[[Avenida Luro]] y tien una superficie de más de 75 mil m². La obra ferroviaria riquió una inversión de 117 millones de pesos.<ref>{{cita web |url=http://www.impulsonegocios.com/contenidos/2011/07/22/Editorial_14455.php |2=títulu inaugura la nueva terminal de trenes y ómnibus de Mar del Plata |publicación=Impulso - Diariu de Negocios |fecha=22 de xunetu de 2011 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612143421/http://www.impulsonegocios.com/contenidos/2011/07/22/Editorial_14455.php |fechaarchivu=2018-06-12 }}</ref> Nel [[Base Aeronaval Comandante Espora|aeropuertu militar comandante Espora]], la pista 17L/35R de 2410 metros de llargor foi licitada n'avientu de 2012, xunto cola ampliación de la plataforma comercial y nuevu abalizamientos.<ref>[http://obras.orsna.gov.ar/obra/?cat=110 ''Llicitación Pública Nacional N° 3/12 Obres: rehabilitación Pista 17L-35R, cais de rodaxe, ampliación de plataforma comercial y nuevu abalizamientu del aeropuertu.'']</ref>Esi añu la ADIF -Alministración d'Infraestructures Ferroviaries- anunciaba'l recambiu de siquier 55 km de los vieyos rieles electrificaos d'aceru al manganesu de la llinia Mitre por tercer riel d'aluminiu, ante la inminente llegada de trenta trenes nuevos adquiríos a la china CSR pa esa llinia.<ref name="Tercer riel: pioneru, fiable y actual">{{cita noticia|títulu=Tercer riel: pioneru, fiable y actual|url=https://enelsubte.com/noticias/tercer-riel-3237/|axencia=Nel metro|fecha=15 de xunetu de 2014}}</ref> En xunetu de 2015 inauguróse la estación Rosario Sur de la llinia Mitre con una superficie de 1200&nbsp;m². La estación complementar cola renovación total de les víes y el serviciu con formaciones 0 km de la ruta Retiro-Rosario.<ref name="Con Cristina en videoconferencia, quedó inaugurada la estación Rosario Sur">{{cita noticia|títulu=Con Cristina en videoconferencia, quedó inaugurada la estación Rosario Sur|url=http://www.rosario3.com/noticias/Con-Cristina-en-videoconferencia-quedu-inaugurada-la-estacion-Rosario-Sur-20150721-0050.html|axencia=Rosario 3|fecha=21 de xunetu de 2015}}<br> * {{cita noticia|títulu=Cristina va venir a Rosario en mayu a inaugurar la nueva estación de trenes|url=http://elargentinorosario.infonews.com/2015/03/09/rosario-189065-cristina-vendra-a-rosario-en-mayo-a-inaugurar-la-nueva-estacion-de-trenes.php|axencia=L'arxentín, Rosario|fecha=9 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100406/http://elargentinorosario.infonews.com/2015/03/09/rosario-189065-cristina-vendra-a-rosario-en-mayo-a-inaugurar-la-nueva-estacion-de-trenes.php|archivedate=2015-04-02|fechaaccesu=2023-02-14}}</ref> Tou ello enmarcáu na renovación del corredor ferroviariu Buenos Aires-Rosario, cola renovación total de 558 quilómetros de vía ascendente y descendente.<ref>{{cita web|url=http://prensa.argentina.ar/2015/07/21/59526-nueva-estacion-rosario-sur-de-la-linea-mitre.php|títulu=Nueva estación Rosario Sur, de la llinia Mitre |fecha= 21 de xunetu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150724080952/http://prensa.argentina.ar/2015/07/21/59526-nueva-estacion-rosario-sur-de-la-linea-mitre.php|fechaarchivu=24 de xunetu de 2015}}</ref> En 2014 inauguróse la so estensión hasta la ciudá de Luján y Pilar. Retornaba asina'l serviciu de trenes ente [[Luján]] y [[Pilar]], que fuera clausuráu en 1978 mientres la última dictadura.<ref name="Nueva estensión del FFCC San Martín">{{cita noticia|títulu=Cristina inaugura estensión del tren San Martin|url=http://www.telam.com.ar/notas/201406/67278-cristina-inaugura-la-extension-del-ffcc-san-martin.html|axencia=14 de xunu de 2014|fecha=Telam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030105604/https://www.telam.com.ar/notas/201406/67278-cristina-inaugura-la-extension-del-ffcc-san-martin.html|archivedate=2020-10-30|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> En 2015 el serviciu del ferrocarril San Martín empezó a funcionar con 160&nbsp;coches y 24&nbsp;llocomotores cero quilómetros apocayá mercaos.<ref name="Nuevos trenes pa la llinia San Martín">{{cita noticia|títulu=Nuevos trenes pa la llinia San Martín|url=http://www.lanacion.com.ar/1682886-nuevos-trenes-pa-la-linea-san-martin|axencia=La Nación|fecha=17 d'abril de 2014}}<br> * {{cita noticia |títulu=Asina son los nuevos trenes de la Llinia San Martín |url=http://www.infonews.com/nota/140823/asi-son-los-nuevos-trenes-de-la-linea |axencia=Infonews |fecha=23 d'abril de 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612141724/http://www.infonews.com/nota/140823/asi-son-los-nuevos-trenes-de-la-linea |archivedate=2018-06-12 |fechaaccesu=2018-08-03 }}<br> * {{cita noticia|títulu=Tren San Martín: Randazzo recibió 22 coches nuevos|url=https://www.diariopopular.com.ar/politica/tren-san-martin-randazzo-recibio-22-coches-nuevos-n164574|axencia=Diariu Popular|fecha=30 de xunetu de 2013}}</ref> Fueron anovaes por completu la [[estación Hurlingham]] y la de [[Villa Adelina]], nel marcu d'un plan que contemplaba la renovación d'estaciones en Buenos Aires y l'área metropolitana con una inversión de 2000&nbsp;millones de pesos. La llinia foi anovada con 164&nbsp;coches nuevos, 24&nbsp;llocomotores, amontando la capacidá de tresporte nun 37 %.<ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201503/97328-randazzo-hurlingham-tren-san-martn.html|títulu=Randazzo inauguró la estación Hurlingham y anunció que parten los nuevos trenes a Córdoba|axencia=Télam - Axencia Nacional de Noticies|fecha=2 de marzu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210804071654/https://www.telam.com.ar/notas/201503/97328-randazzo-hurlingham-tren-san-martn.html|fechaarchivu=2021-08-04}}</ref> Mientres el gobiernu de Cristina Kirchner mercáronse 40&nbsp;llocomotores, 25&nbsp;coches llétricos y 20&nbsp;trenes diésel. Nel 2014 llevar a cabu la inauguración del primer tramu d'electrificación del ramal ferroviariu Constitución-Quilmes de la llinia Roca, obra paralizada mientres 42 años, tamién foi inaugurada pola presidenta [[Cristina Fernández]], la nueva estación City Bell y un pasu baxu nivel que demandó una inversión de 150 millones de pesos.<ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201512/129214-cristina-inauguro-la-nueva-estacion-de-city-bell-del|títulu=Cristina inauguro la nueva estación de City Bell del tren roca y pasu baxu nivel|axencia=Télam - Axencia Nacional de Noticies|fecha=5 d'avientu de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422144601/https://www.telam.com.ar/notas/201512/129214-cristina-inauguro-la-nueva-estacion-de-city-bell-del|fechaarchivu=2023-04-22}}</ref> Tamién se mercaron 709 nuevos coches cero quilómetros que llegaron a principios del añu 2014 y que reemplazaron a les formaciones de más de 50 años d'antigüedá nes llinies Mitre, Sarmiento, Belgrano Sur y Roca. Esta empresa estatal china ta en 17 países y desembarcó n'Arxentina, cola instalación de dos plantes pa realizar xeres de caltenimientu del material rodante, xenerando fontes de trabayu y apurriendo una importante tresferencia de teunoloxía fundamental nel procesu de recuperación del ferrocarril. Nesta llinia, recuperáronse los talleres de [[Tafí Viejo]] y siguiérense produciendo los vagones de carga diseñaos por [[Fabricaciones Militares]]. En 2013 empezaron les obres de remodelación del ramal Belgrano Sur.<ref name="Obres nel Belgrano Sur">{{cita noticia|títulu=El tren Belgrano Sur va tar atayáu cuatro díes por obres|url=http://www.clarin.com/ciudades/Belgrano-Sur-atayáu-dias-obres_0_1445255664.html|fechaaccesu=20 de mayu de 2018|axencia=Clarín|fecha=8 d'avientu de 2015}}<br> * {{cita noticia|títulu=Remociquen estaciones de la llinia Belgrano Sur|url=http://www.diariopopular.com.ar/notas/203029-remocicaren-estaciones-la-linea-belgrano-sur|axencia=Diariu Popular|fecha=12 de setiembre de 2014}}</ref> En [[2014]] anunciáronse nueves obres na llinia, incluyendo la estensión del ramal ''Buenos Aires - González Catán'' hasta la [[Estación Marcos Paz (Belgrano)|Estación Marcos Paz]].<ref>[http://www.diariopopular.com.ar/notas/193318-vuelve-el tren-20-xunu-20-anos Vuelve'l tren a 20 de Xunu tres 20 años] Diariu Popular</ref> En marzu de 2015 anováronse coches pa la [[Llinia Mitre]], que significaron una inversión de 220 millones, que según mesmes declaraciones yera la más importante nos postreros 50 años na historia del ferrocarril nel país.<ref>{{cita noticia |títulu=Cristina recibió 30 nuevos vagones pal ferrocarril Mitre |url=https://www.notitrans.com/cristina-recibio-30-nuevos-vagones-pa-el ferrocarril-mitre/ |fecha=8 de setiembre de 2014 |publicación=Notitrans }}</ref>La renovación de les formaciones del ferrocarril Mitre, que completó la puesta a nuevu de tol so serviciu al poner en funcionamientu los coches cero quilómetros del ramal Mitre, que se sumó a los ramales de Tigre y José León Suárez, anovaos en payares y xineru respeutivamente.<ref name="telam_2">{{cita noticia|títulu=Cristina celebró la renovación total de la llinia Mitre|url=http://www.telam.com.ar/notas/201502/94543-cristina-facebook-nuevos-trenes-linea-mitre.html|axencia=Telam|fecha=9 de febreru de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210316214246/https://www.telam.com.ar/notas/201502/94543-cristina-facebook-nuevos-trenes-linea-mitre.html|archivedate=2021-03-16|fechaaccesu=2020-12-22}}<br> * {{cita web|url= https://www.eltribuno.com/jujuy/nota/2015-1-31-0-0-0-inauguracion-de-trenes-0-km-florencio-randazzo-cristina-fernandez-de-kirchner-buenos-aires|títulu= Inauguración de trenes 0 Km|publicación= El Tribunu (Salta)|fecha= 31 de xineru de 2015}}</ref> En total l'Estáu invirtió en material rodante 228 millones de dólares pal ramal Retiro-Tigre, doblando la cantidá de tresporte de pasaxeros. La frecuencia de 18/20 minutos; pasó a 14 y depués a 10, instaláronse cámares nel so interior y na cabina del conductor, sistema de suspensión neumática pa mayor confort y sistema de ABS. La vía del ramal [[Retiru]]-[[José León Suárez]] (37 km) y en 2013 y 2014 executáronse'l meyoramientu y cambéu de víes en distintos tramos de los ramales Retiro-Tigre y Retiru-Mitre. Esta obra riquió una inversión de más de 400 millones de pesos.<ref name="Trenes cero quilómetros dempués de cincuenta años">{{cita noticia|títulu=Trenes cero quilómetros dempués de cincuenta años|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-260643-2014-11-26.html|axencia=Página/12|fecha=26 de payares de 2014}}</ref> Pal Ramal José León Suaréz-Retiru Mitre en 2013 llevar a cabu'l recambiu de 36 quilómetros de víes y, en forma paralela, fueron interveníos nueve paso a nivel entendíos nesi sector, anovándose la vía, les llosetes de formigón del encruz vehicular/piatonal y la señalización.<ref name="Empieza la renovación total d'unu de los ramales de la vía mitre">{{cita noticia|títulu=Empieza la renovación total d'unu de los ramales de la vía mitre|url=http://www.telam.com.ar/notas/201309/32738-manana-empieza-la-renovacion-total-de-vias-en-la-linea-mitre.html|axencia=Telam|fecha=13 de setiembre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230422195226/https://www.telam.com.ar/notas/201309/32738-manana-empieza-la-renovacion-total-de-vias-en-la-linea-mitre.html|archivedate=2023-04-22|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> En tantu, nel ramal diesel Victoria-Capiya del Señor ameyoráronse más de 60 km de vía, con una inversión de más de 100 millones de pesos. Camudáronse 327 señales instalando un Sistema de Frenáu Automáticu de trenes.<ref name="pagina12_1">{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-260643-2014-11-26.html |títulu=Trenes cero quilómetros dempués de cincuenta años |publicación=Página/12 |fecha= 26 de payares de 2014}}</ref> En 2014 empezó la obra de renovación de víes.<ref>{{cita web |url=http://www.infobae.com/2014/01/16/1537482-renovacion-vias-la-linea-mitre/ |títulu=Renovación de víes na llinia Mitre |fecha=16 de xineru de 2014}}</ref> Tres la estatización del Ferrocarril Sarmiento empecipióse un procesu de modernización de la rede ferroviaria de servicios interurbanos. En xunetu de 2014 empezó a incorporase'l nuevu material rodante, que cunta con frenos ABS, sistema antiacaballamiento, cámares de vixilancia en coches y cabines de conductores con puertes tresparentes, por que los pasaxeros puedan velos. Tamién cunten aire acondicionáu y puertes intelixentes nos coches que torguen arrincar a la formación si tán abiertes.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201407/71762-sarmiento-trenes-presentacion-florencio-randazzo-cristina-fernandez-de-kirchner.html |títulu=Cristina aseguró que dende güei van poder viaxar 400.000 pasaxeros nel ferrocarril Sarmiento |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=14 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200610080148/https://www.telam.com.ar/notas/201407/71762-sarmiento-trenes-presentacion-florencio-randazzo-cristina-fernandez-de-kirchner.html |fechaarchivu=2020-06-10 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lmcordoba.com.ar/nota/172804_cristina-presenta-formaciones-del |títulu=Cristina presenta formaciones del ferrocarril Sarmiento |publicación=La Mañana de Córdoba |fecha=21 de xunetu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150205152011/http://www.lmcordoba.com.ar/nota/172804_cristina-presenta-formaciones-del |fechaarchivu=2015-02-05 }}</ref> Mientres 2015 realizáronse 253 obres a lo llargo del ramal que xune Once con Moreno al cargu de la Operadora Ferroviaria del Estáu, sumaes a la incorporación de los trenes cero quilómetros que funcionen dende xunetu de 2014 nel marcu de la renovación del sistema ferroviariu que yá se retrucar n'otres llinies como'l Mitre, San Martín y la Roca.<ref>{{cita web |url=https://www.eldestapeweb.com/tres-cuatro-meses-obres-el-sarmiento-volvera-operar-los domingos-n6941 |títulu=Tres cuatro meses d'obres, el Sarmiento volverá operar los domingos |publicación=El Destape |fecha=20 de xunu de 2015 }}</ref> Tocantes a la Llinia Belgrano Norte n'abril de [[2015]] incorporáronse pasu ente pasu 20 trenes "Alerce" fabricaos pol grupu EMEPA, constituyéndose asina la primer compra de nuevos coches de [[Industria arxentino|fabricación nacional]] de tol [[Sieglu XXI|sieglu]] pa esta llinia. Estos [[trenes]] brindaron un serviciu rápidu diferencial con paraes en [[Estación Retiro Belgrano|Retiru]], [[Estación Ciudá Universitaria (Belgrano Norte)|Ciudá Universitaria]] y [[Estación Boulogne Sur Mer|Boulogne Sur Mer]]. Los "Alerce" cunten con [[aire acondicionáu]], cámares de seguridá, sistema d'información auditivu y [[Wi-Fi]] d'accesu gratuitu.<ref>{{cita web |url=http://enelsubte.com/noticias/presentaron-el-primer-coche-motor-alerce-fabricáu-por-emepa/ |títulu=Presentaron el primer coche motor Alerce fabricáu por Emepa |publicación=enelsubte.com |fecha=28 de marzu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.mininterior.gov.ar/prensa/prensa.php?i=3616 |títulu=Randazzo presentó un nuevu tren 0km de fabricación nacional y afirmó que "ye un pasu alantre na recuperación de la industria ferroviario" |publicación=Ministerio del Interior y Tresporte |fecha=25 de marzu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402193121/http://www.mininterior.gov.ar/prensa/prensa.php?i=3616 |fechaarchivu=2015-04-02 }}<br> * {{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201509/120794-el |títulu=El serviciu de Belgrano norte incorporó una parada na estación Boulogne |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=21 de setiembre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230423133643/https://www.telam.com.ar/notas/201509/120794-el |fechaarchivu=2023-04-23 }}</ref> En 2014 empezó la remodelación de les estaciones de la [[llinia Belgrano Sur]]. La obra forma parte del programa de modernización integral, que incluóe la incorporación de trenes diesel nuevos p'andenes elevaos, la renovación de víes y la estensión de Catán a Marcos Paz.<ref name="diariopopular_1">{{cita web |url=https://www.diariopopular.com.ar/la matanza/remocicaren-estaciones-la-linea-belgrano-sur-n203029 |títulu=Van Remocicar estaciones de la llinia Belgrano Sur |publicación=Diariu Popular |fecha=12 de setiembre de 2014 }}</ref> En 2013 el gobiernu nacional robló un contratu cola fábrica [[CNR Corporation]] pa la fabricación de 27 [[Unidá de tren diésel CNR|triplas CNR]] con dos coches motrices y l'entemediu como remolque. Los 81 coches fueron adquiríos en 2013 y la operación tuvo un costu total de 89 millones de [[dólar d'Estaos Xuníos|dólares]].<ref name="pa">{{cita noticia|nome=Tomás|apellíos=Lukin|títulu=Trenes pal Sur|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-229899-2013-09-26.html|obra=Pagina/12|fechaaccesu=12 de payares de 2014}}</ref> Respectu al ramal San Martín, a mediaos del añu [[2013]] empezaron les xeres d'elevación d'andenes en toles estaciones de la llinia. Les xeres inclúin la puesta en valor de la infraestructura y la creación de nuevos abellugos y boleterías. En 2014 per primer primer vegada en 20 años que'l ramal ferroviariu espandir cola vuelta del tren a la estación Manzanares en Pilar y la estación Cabred en Luján reabrieron les sos puertes pa ufiertar un serviciu de tren hasta Retiru. Con eses incorporaciones, el San Martín ampliar con una estensión de 70 quilómetros.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201406/66411-cristina-randazzo-extension-linea-san-martin-lujan-trenes.html |títulu=Cristina inaugura la estensión de la llinia San Martín hasta Luján |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=9 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200610080408/https://www.telam.com.ar/notas/201406/66411-cristina-randazzo-extension-linea-san-martin-lujan-trenes.html |fechaarchivu=2020-06-10 }}</ref> Nel mes d'avientu del añu 2013, empezaron a llegar les primeres formaciones, nueves, d'orixe chinu, mercaes pol Estáu Nacional pa la Llinia San Martín.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201312/45196-continuan-les |títulu=Siguen les obres p'anovar les formaciones na linea San Martín |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=18 de dieciembre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230423022729/https://www.telam.com.ar/notas/201312/45196-continuan-les |fechaarchivu=2023-04-23 }}</ref> L'alquisición del nuevu material rodante significó tamién reformar tolos andenes de les estaciones ente Retiru y Pilar, que taben preparaos pa sirvir a coches con escaleruca, porque les nueves formaciones son con pisu eleváu.<ref>{{cita web |url=http://www.notitrans.com/nota/125464/linea-san-martin-intensif%C3%ADquense-les |títulu=Línea San Martín: intensifíquense les obres d'elevación d'andenes |publicación=Notitrans |fecha=16 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140321145023/http://www.notitrans.com/nota/125464/linea-san-martin-intensif%C3%ADquense-les |fechaarchivu=2014-03-21 }}</ref> Al completase la renovación n'abril de 2014, la llinia cuntaba con material rodante nuevu adquiríu a [[República Popular China|China]]: 160 coches arremolcaos y 24 [[Llocomotora CSR SDD7|llocomotores modelu CSR SDD7]].<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201404/59673-randazzo-trenes-linea-san-martin.html |títulu=La próxima selmana la llinia San Martín va tener 160 coches nuevos |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=16 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200610080134/https://www.telam.com.ar/notas/201404/59673-randazzo-trenes-linea-san-martin.html |fechaarchivu=2020-06-10 }}<br> * {{cita noticia|títulu=Renovación pa la llinia San Martín|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-244255-2014-04-16.html|axencia=Páxina12|fecha=16 d'abril de 2014}}</ref> Respectu al Tren de la Mariña tres la so estatización, volvió respetar la frecuencia d'un serviciu cada 30 minutos y sumó vixilancia nes formaciones, reparáronse tres unidaes que se sumaron a los dos que yá funcionaben.<ref name="El Tren de la Mariña normaliza la so frecuencia de 30 minutos">{{cita noticia|títulu=El Tren de la Mariña normaliza la so frecuencia de 30 minutos|url=http://sanfernando.clarin.com/ciudad/Tren-Mariña-normalicen-frecuencia-vagones_0_991700835.html|axencia=Clarín|fecha=15 de setiembre de 2013}}</ref> Tamién se -y dio un fuerte impulsu a los Talleres Ferroviarios de Tafí Viejo, hasta principios 2015 van reparar en Tafí Vieyu vagones de cargues, en permediu fueron reparaos ente 300 y 400 vagones, polo xeneral cerealeros con tolveras llaterales, coles mires de tresportar 970.000 tonelaes de carga per añu.<ref name="lagaceta_1">{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/561745/sociedad/vida-pasion-cierre-reapertura-talleres-ferroviarios-tafi-vieyu.html |títulu=Vida, pasión, zarru y reapertura de los talleres ferroviarios de Tafí Vieyu |publicación=La Gaceta |fecha=27 de setiembre de 2013}}</ref> Tamién fueron restauraes grandes estaciones ferroviaries, ente elles la Estación Once, onde s'incluyeron un nuevu sistema de refrigeración y calefaición, reordenamientu de locales comerciales, restauración y puesta en valor del edificiu históricu, vinculación col metro de la Llinia A por nuevu escaleres mecániques, nueves oficines nel hall central, nueves boleterías y sistema d'audiu, ramples, etc.<ref name= "ACCRENOV">{{cita web |url=http://transporte.gov.ar/content/acciones_renovacinypuestae_1313781203/ |títulu=Renovación y puesta en valor d'estaciones terminales de ferrocarriles |publicación=Tresporte Públicu |editorial=Ministeriu del Interior y Tresporte |fecha=19 d'agostu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402124224/http://transporte.gov.ar/content/acciones_renovacinypuestae_1313781203/ |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> En 2013 llanzóse un nuevu plan d'obres, complementariu al anterior, ente les meyores realizaes inclúyense: nuevu sistema de refrigeración y calefaición, reordenamientu de locales comerciales, restauración y puesta en valor del edificiu históricu, vinculación col metro de la Llinia A por nuevu escaleres mecániques, nueves oficines nel hall central, nueves boleterías de venta de pasaxes, nuevu sistema d'audiu, ramples pa persones con capacidaes distintes, remodelación de los dos niveles de d'aparcamientu y nuevos baños públicos.<ref>{{cita web |url=http://www.revistaelabasto.com.ar/Estaci%F3nOnce.htm |títulu=Reconstrucción de la Estación Once de Setiembre |publicación= Revista El Abasto |fecha=19 de febreru de 2008}}</ref> Na estación Retiro Mitre a fines de 2014 anovóse'l llume del hall central y empecipiáronse los trabayos de recambiu de los techos vidraos na zona d'andenes. En 2015 ameyoráronse los accesos a los andenes con una nueva llinia de molinetes electrónicos. En 2017 camudáronse los pisos de color bordó ocuro por nuevu baldoses blanques y restauráronse los techos del sector boleterías, el hall central y remataron los trabayos nuna de les bóvedes. Tamién s'incorporó un nuevu llume LED nos andenes y ameyoróse el sistema de soníu. Tocantes a la [[Estación Retiro Belgrano]] En 2011 llevar a cabu una restauración de parte de la estación, onde se reparó parte de la so mampostería perimetral esterna, carpinteríes esteriores, como asina tamién los mecanismos pal so accionamiento; la [[cúpula]], se hidrolavó la so fachada y fueron puestes en valor les sos baldoses orixinales.<ref name= "ACCRENOV"/> === Aeropuertos === En 2013 llevar a cabu l'ampliación del [[Aeropuertu Ambrosio Taravella]], el tercer mayor aeropuertu del país, ampliando la so superficie con 12 000 [[Metru cuadráu|m²]]. Reconstruyéronse 2200 m² de les instalaciones y nueves pontes d'embarque, constrúyense nueves oficines y fueron reconfigurados 5800 m² de superficie de plataforma. L'aeropuertu amplió la capacidá pa brindar serviciu a 2.4 millones de pasaxeros. N'ochobre de 2015 fueron inauguraes nueves instalaciones y sistemes de radares, y una nueva torre de control, con una inversión de 40 millones de pesos.<ref>{{cita web |url=http://viarosario.viapais.com.ar/politica/cristina-cadena-nacional-9-de-ochobre |títulu=Cristina Fernández inauguró obres en delles llocalidaes del país |publicación=Vía Rosario |fecha=9 d'ochobre de 2015 }}</ref> La inversión cuntó col financiamiento del [[Organismu Regulador del Sistema Nacional d'Aeropuertos|ORSNA]] y equipamientu del Ministeriu de Defensa. L'ampliación y remodelación de la terminal de pasaxeros representó una inversión de 300 millones de pesos. La obres fueron financiaes con dineru del fideicomiso de Fortalecimientu del Sistema Nacional d'Aeropuertos, llanzáu mientres la presidencia de Fernández. Instaláronse equipos de teunoloxía d'última xeneración, realizóse l'ampliación de la terminal, y realizáronse ampliaciones y meyores nes puertes d'embarque, cais de rodaxe, mangues, espaciu nel aparcamientu d'automóviles, hangares, pista, sistema ILS, etc.<ref name="Cristina inaugura torre de control">{{cita noticia |títulu=Inverten US$ 4,2 millones en nueva torre de control n'aeropuertu de Córdoba |url=https://www.hosteltur.lat/110520_inverten-us-42-millones-nueva-torre-control-aeropuerto-cordoba.html |axencia=Hostelsur |fecha=15 d'ochobre de 2015 }}</ref> lo que xeneró un impautu económicu na zona por más de 4.079 millones de pesos, y la creación de 11.939 emplegos ente direutos ya indireutos nel añu 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.lavoz.com.ar/negocios/l'aeropuertu-cordoba-xenero-un impautu-economico-superior-4079-millones |títulu=L'aeropuertu Córdoba xeneró un impautu económicu superior a $ 4.079 millones |publicación=La Voz editorial=La Voz del Interior |fecha=11 de xunetu de 2015 }}</ref> Realizáronse obres nos aeropuertos de Bariloche y Esquel, qu'incluyeron la reconstrucción integral de la pista del Aeropuertu Internacional de [[San Carlos de Bariloche]], nes que s'invirtieron 66 millones de pesos y les realizaes nel [[Aeropuertu Internacional Brigadier Xeneral Antonio Parodi|Aeropuertu Brigadier Xeneral Antonio Parodi]] de Esquel, con un presupuestu de 22 millones de pesos.<ref name="Inauguró obres al pie de Cristina">{{cita noticia|títulu=Inauguró obres al pie de Cristina|url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/60139/|axencia=La política Online|fecha=4 d'abril de 2012}}</ref> Nel [[Aeropuertu Internacional de Resistencia|Aeropuertu de Resistencia]] executóse la pavimentación de la cai de rodaxe, del playón del hangar y del accesu a la Escuela d'Educación Téunica Aeronáutica N° 32 que funciona nes mesmes instalaciones.<ref>{{cita web |url=http://datachaco.com/noticias/view/8426 |títulu=Más obres pal Aeropuertu Internacional de Resistencia |publicación= Data Chaco |fecha=21 de setiembre de 2012}}</ref> En 2010 realizóse la remodelación del [[Aeropuertu Almirante Marcos A. Zar]] en Trelew.<ref>{{cita web |url=http://arqa.com/arquiteutura/remodelacion-y-ampliacion-del aeropuertu internacional-de-trelew.html |títulu=Remodelación y ampliación del Aeropuertu Internacional de Trelew |fecha=13 d'ochobre de 2010 }}</ref> En Comodoro Rivadavia realizóse la obra completa de la aeroestación, con una superficie de 7.000 metros cuadraos y con una inversión de de 300 millones de pesos qu'incluyó refaimientos na pista, y la baltadera, pa llevantar les nueves instalaciones, del edificiu actual que databa de 1978.<ref>{{cita web |url=http://www.diariojornada.com.ar/134608/politica/Cristina_anuncio_obres_pa_Chubut_por_mas_de_1500_millones_de_pesos_y_confirmo_la so_visita |títulu=Cristina anunció obres pa Chubut por más de 1.500 millones de pesos y confirmó la so visita |publicación=Diariu Xornada |fecha=24 de xunetu de 2015}}</ref> === Rescate d'Aerolíneas Argentinas === [[Archivu:Airbus A340-313X, Aerolineas Argentinas JP7414557.jpg|miniatura|Avion d'[[Aerolíneas Argentinas]].]] El 24 de xunetu de 2008 la presidenta Fernández presentó un proyeutu de llei de rescate de les empreses [[Aerolíneas Argentinas]] y [[Austral Líneas Aéreas]], pol que s'aprueba l'alcuerdu ente l'Estáu Nacional y el grupu Interinvest del 17 de xunetu de 2008, por aciu el cual l'estáu arxentín adquirió les aiciones d'eses y otres empreses rellacionaes. Aerolíneas Argentinas ye la llinia de bandera» d'Arxentina y fuera privatizada en 1991 mientres el gobiernu de [[Carlos Menem]]. La empresa foi adquirida primero por [[Iberia (aereollinia)|Iberia]] y depués por Marsans, incurriendo en series irregularidaes. El proyeutu presidencial foi aprobáu pol Congresu Nacional el 3&nbsp;de setiembre de 2008 como Llei 26.412,<ref>{{cita web|url= http://www.diputados.gov.ar/|títulu= Expediente: 0018-PE-2008|fechaaccesu=17 de xunetu de 2009|editorial= Cámara de Diputaos de la Nación|añu= 2008}}</ref> dempués que'l Grupu Marsans foi obligáu a retirase de la compañía'l 15 de xunu de 2008, yá que debía 240 millones de dólares (según el Grupu Marsans) o 890 millones de dólares (según el gobiernu arxentín). En 2010 denuncióse penalmente por supuesta "estafa procesal" al fondu especulativu d'Estaos Xuníos Burford Capital y al grupu español Marsans, y en 2015 impulsó una denuncia contra'l Grupu Marsans, el fondu Burford Capital y el bufete d'abogaos [[Alejandro Fargosi]] y Acomuñaos por un presuntu fraude por cuenta de la demanda que presentaron contra l'Estáu arxentín pola espropiación d'Aerolíneas Argentinas y Austral.<ref>{{cita web |url=https://www.hosteltur.com/112811_argentina-denuncia-marsans-ciadi-fraude-caso-Aereollinies.html |títulu=Arxentina denuncia a Marsans ante CIADI por fraude nel casu d'Aereollinia |publicación=Hosteltur |fecha=14 de setiembre de 2015 }}</ref> En tantu, la procuradora de l'Ayalga d'Arxentina, xunto al fiscal contra la Criminalidad Económica y Llaváu d'Activos, presentaron una denuncia penal por presuntu fraude al Estáu arxentín contra los dueños de Marsans y contra unu de los sos dueños Gerardo Díaz Ferrán exsocio de [[Jorge Lanata]], que darréu fueron condergáu como "autores criminalmente responsables d'un delitu contra la Facienda Pública" por 99 millones d'euros del impuestu de sociedaes en 2001, cuando Air Comet mercó Aerolíneas Argentinas.<ref>{{cita web |url=https://www.diarioregistrado.com/politica/el-ex-sociu-de-lanata-condergáu-a-dos-anos-por-balerar-Aereollinies-_a54a765ce42b51y2eea013d39 |títulu=L'ex sociu de Lanata condergáu a dos años por balerar Aereollinia |publicación=Diariu Rexistráu |fecha=28 de mayu de 2014 }}</ref> La empresa foi alministrada por [[Mariano Recalde]]. En xineru de 2010, ocho meses dempués del so estatización, incorporóse la primer aeronave; meses dempués incorporáronse doce aeronaves nueves Boeing 737-700.<ref>[http://aerolatinnews.com/index.php?sector=noticies&noticia=18375 Llegaron los nuevos aviones p'Aerolíneas Argentinas y Austral], Aero Latin News.</ref>El 20 de setiembre de 2010 fueron incorporaes les primeres dos aeronaves Embraer&nbsp;190 p'Austral Líneas Aéreas, nel marcu de l'ampliación y modernización de la flota; en total 22 aeronaves Embraer incorporar a la flota en cinco años.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201510/122057-Aereollinies-arxentines-embraer-certificacion.html |títulu=Aereollinia Arxentines recibió de Embraer certificación pal caltenimientu de los sos aviones periódicu=Télam |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=1 d'ochobre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422002511/https://www.telam.com.ar/notas/201510/122057-Aereollinies-arxentines-embraer-certificacion.html |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> Dende 2009 modernizóse la flota, adquirió simuladores de vuelu y creó nueves rutes de vuelu intercontinentales, nacionales y rexonales.<ref>[http://www.telam.com.ar/notas/201702/178550-Aereollinies-arxentines-record-historico-cantidá-de-pasaxeros-viaxes-xineru-2017-tresporte.html «Aerolíneas Argentinas algamó'l so récor históricu de pasaxeros tresportaos en xineru»], artículu del 2 de febreru de 2017 nel sitiu web de l'axencia Télam (Buenos Aires).</ref> L'aereollinia consiguió tresformase en 2012 nel primer miembru suramericanu de l'[[SkyTeam|alianza SkyTeam]].<ref>[http://www.economiaynegocios.cl/noticias/noticias.asp?id=100027 «Aerolíneas Argentinas incorporar a SkyTeam como primer miembru suramericanu»], artículu del 30 d'agostu de 2012 nel sitiu web Economía y Negocios (Santiago de Chile).</ref> Mientres esi periodu amontáronse la cantidá de vuelos nun 102% gracies a l'ampliación de la flota de 21 a 71 aviones operativos y a la mayor conectividad ente ciudaes del interior, la cantidá de pasaxeros creció un 80 % ente'l periodu 2008-2014, pasando de 5,3&nbsp;millones a 9,7&nbsp;millones.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/785383-eficiencia-del estáu resultaos-records-de-empresas-publicas-en-2014 |títulu=Eficiencia del Estáu: resultaos récores d'empreses públiques en 2014 |periódicu= Diariu Ámbitu Financieru |editorial= |fecha= 6 d'abril de 2015 |autor1=Aixa Ratta |autor2=Santiago Fraschina}}</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/1243369-empezaron-los vuelos-al esterior-dende-la capital «Empezaron los vuelos al esterior dende Buenos Aires»], artículu del 14 de marzu de 2010 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).</ref> Según un informe de febreru de 2011 presentáu pola oficina alemana de JACDEC (Jet Airliner Crash Data Evaluation Centre: centru d'evaluación de datos d'accidentes d'empreses aérees), Aerolíneas Argentinas figura ente les ocho empreses aérees más segures del mundu: British Airways, Air Canada, All Nippon Airways, Qantas, Finnair, Air Lingus, Air New Zeland, Aerolíneas Argentinas, TAP Portugal y [[Cathay Pacific]].^{[[Aerolíneas Argentinas#cite note-68|68]]} Escontra 2013, según l'Asociación Arxentina de Derechu del Turismu, l'aereollinia algamó 100 díes de puntualidá perfecta, coles mesmes, les partíes d'Aerolíneas Argentinas y Austral dende l'[[Aeropuertu de Ezeiza]]&nbsp;tuvieron una puntualidá de 96,6% y les llegaes de vuelos del 97,3%, cifra cimera al 27% de puntualidá que tenía en 2007, antes de ser estatizada.^{[[Aerolíneas Argentinas#cite note-69|69]]} A finales d'esi añu incorporáronse un Boeing 737-800 destináu a vuelos de cabotaxe y rexonales; un Airbus 330-200 y un Airbus 340-200 pa vuelos internacionales. Algamóse asina la meta de 66 aviones operativos.^{[[Aerolíneas Argentinas#cite note-71|71]]} Esi añu la cantidá de vuelos de la empresa aumentó alredor de 20%.^{[[Aerolíneas Argentinas#cite note-72|72]]} === Reestatización de la fábrica d'aviones de Córdoba === [[Archivu:IA-100_despegando_(cropped).jpg|miniatura|IA-100 desapegando]]{{VT|Fábrica Argentina de Aviones «Brigadier Mayor Juan Ignacio San Martín»}} El 17 de marzu de 2009 el Poder Executivo Nacional presentó un proyeutu de reestatización de l'antigua [[Fábrica Militar d'Aviones]] (FMA), empresa pionera n'América Llatina, creada en 1927 mientres el gobiernu radical de [[Marcelo T. de Alvear]] y privatizada en 1995 mientres el mandatu del presidente [[Carlos Menem]] y apurrida so concesión a la empresa d'Estaos Xuníos [[Lockheed Martin]].<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1109695 «Marcha tras n'otra privatización. Reestatizan una fábrica d'aviones»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090322062926/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1109695 |date=2009-03-22 }}, artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 18 de marzu de 2009; consultáu'l 14 de xunetu de 2009.</ref> Depués de la so privatización la empresa foi conocida como Área Material Córdoba. La nacionalización realizar nel ámbitu del Ministeriu de Defensa, al cargu de la ministra [[Nilda Garré]]. El 21 de mayu de 2009 la [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Cámara de Diputaos de la Nación]] dio media sanción a la llei aprobando la nacionalización, por 152&nbsp;votos a favor, 1 en contra y 21&nbsp;astenciones.<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.adn.es/economia/20090521/NWS-0025-Diputaos-Lockheed-nacionalizar-arxentinos-aviones.html «Diputaos arxentinos aprueben nacionalizar fábrica d'aviones de Lockheed»] |2=http://www.adn.es/economia/20090521/NWS-0025-Diputaos-Lockheed-nacionalizar-arxentinos-aviones.html |bot=InternetArchiveBot }}, artículu del diariu ''ADN'' del 21 de mayu de 2009; consultáu'l 14 de xunetu de 2009.</ref> Mientres esti periodu desenvolvióse'l '''IA-100''', un [[avión d'entrenamientu]] biplaza que s'empobina al segmentu d'aviones d'entrenamientu civil y militar y caracterízase por tar fabricáu íntegramente en materiales compuestos ([[composite]]s). En 2015 presentar al públicu un demostrador teunolóxicu.^{[[IA-100#cite note-3|3]]} == Política de Derechos Humanos == [[Archivu:Jardín Madres y Abuelas de Plaza de Mayo en París.jpg|miniatura|Inauguración del Xardín de les Madres y les Güeles de Plaza de Mayu en [[París]]. Na semeya d'esquierda a derecha: la presidenta de [[Güeles de Plaza de Mayu]], [[Cercu B. de Carlotto]], la presidenta de l'Arxentina, Cristina Fernández de Kirchner y l'alcalde de París (7&nbsp;d'abril de 2008).]] Mientres la so presidencia, Cristina Fernández siguió cola política de [[derechos humanos]] del presidente [[Néstor Kirchner]] (2003-2007), que se caracterizara por promover la nulidá de les lleis de [[Llei de Puntu Final|Puntu Final]] y [[Llei d'Obediencia Debida|Obediencia Debida]], impulsaes pol presidente [[Raúl Alfonsín]] (1983-1989), y los [[Indultos realizaos por Carlos Menem|indultos del presidente Carlos Menem]] (1989-1999) que torgaron xulgar a los autores de [[delitos de lesa humanidá]] mientres la [[Procesu de Reorganización Nacional|última dictadura militar]] (1976-1983). La política de derechos humanos de Néstor Kirchner y Cristina Fernández, foi unu de los aspeutos centrales de les sos presidencies. La mesma, polo xeneral, cuntó con un abiertu sofitu de delles organizaciones de derechos humanos como les [[Madres de Plaza de Mayu]] y les [[Güeles de Plaza de Mayu]], ya inversamente foi oxetu de fuertes crítiques per parte de les asociaciones que defenden el remanar de les fuercies armaes mientres la dictadura. Mientres el so primer mandatu producióse la creación del Archivu Nacional de la Memoria; la creación del Espaciu pa la Memoria y pa la promoción y defensa de los Derechos Humanos, nel predio de la ex ESMA; la creación del Centru Cultural Haroldo Conti;la señalización d'alredor de 500 centros clandestinos de detención, l'actualización del Informe Nunca Más, la creación de 20 unidaes d'investigación sobre remortines del terrorismu Tao; la estensión de les polítiques reparatorias pa les persones que sufrieron de manera direuta violaciones a los Derechos Humanos, la desclasificación de distintos archivos de la última dictadura militar; la creación del Centru d'Asistencia Integral a les víctimes del Terrorismu d'Estáu, la Llei Nᵘ 26.061 de Proteición Integral de los Derechos de los Neños, Neñes y Adolescentes; la creación del Rexistru Nacional de Persones Menores Tresmanaes; l'impulsu del Plan Nacional de Derechos Humanos y del Plan Nacional contra la Discriminación y la tipificación de tratar de persones como delitu federal.<ref name="Derechos Humanos">{{cita publicación|url=http://www.fundacion.uocra.org/documentos/recursos/articulos/Duhalde-Los Derechos Humanos-una-politica-de-Estáu-AyA-9-Segunda-nota.pdf|apellíos1=Duhalde|nome1=Eduardo Luis|títulu=Derechos Humanos: una política d'Estáu|publicación=Aules y Andamio|número=13|páxines=9 - 11|editorial=Fundación UOCRA|fecha=9 d'abril de 2011}}</ref> El [[1 de marzu]] de [[2008]], al inaugurar formalmente'l periodu de sesiones del [[Congresu de la Nación Arxentina|Congresu]], Fernández cuestionó la lentitú de la meyora de los xuicios por crímenes de lesa humanidá: {{cita|Yá pasó la hora del [[Poder Executivu]] y la hora del [[Poder Llexislativu]]. Ye la hora de la [[Poder Xudicial|Xusticia]] y viense retrasando dende va demasiáu tiempu.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/03/02/elpais/p-01868632.htm «Autoelogios, crítiques al restu y pocos anuncios nel discursu»], artículu nel [[Diariu Clarín|diariu ''Clarín'']] del 2 de marzu de 2009.</ref>}} La referencia de la presidenta Fernández a la demoranza de la Xusticia pa resolver les causes por delitos contra la humanidá, taba rellacionada cola crítica a la Cámara de Casación Penal realizada pol entós presidente Kirchner, el 26 de marzu de 2007, pola gran demoranza en resolver los recursos que presentaben sistemáticamente los represores acusaos, causando'l paralís de casi toles causes.<ref name="Xuristes y opositores critiquen">{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2007/03/26/elpais/p-00401.htm|títulu=Xuristes y opositores critiquen el mensaxe de Kirchner en La Perla|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|fecha=26 de marzu de 2007|editorial=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090321061058/http://www.clarin.com/diario/2007/03/26/elpais/p-00401.htm|fechaarchivu=2009-03-21}}</ref><ref name="el Gobiernu prime">{{cita web|url=http://www.corrientesonline.com/notix/noticia2007.php?i=03877|títulu=Casación: el Gobiernu prime p'acelerar los xuicios políticos|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|añu=2007|editorial=Corrientes On line}}</ref> El [[17 d'avientu|17]] y [[18 d'avientu]] de [[2008]], la Sala II de la Cámara de Casación Penal, integrada por W. Gustavo Mitchell, Guillermo J. Yacobucci y Luis M. García, por dos votos contra unu (Mitchell), ordenó la lliberación de 21&nbsp;represores acusaos de delitos de lesa humanidá na [[megacausa ESMA]], ente ellos [[Alfredo Astiz]], condergáu a prisión perpetua en Francia, argumentando que s'entepasara'l plazu llegal máximu de prisión preventiva autorizáu pola llei.<ref>La orde de lliberar a los procesaos na megacausa ESMA foi tomada pola Sala II de la Cámara de Casación Penal por aciu les decisiones rexistraes so los númberos 13.684, 13.685, 13.686, 13.722 y 13.726. {{cita web|url=http://www.cij.gov.ar/fallos-destacaos.html|títulu=Buscador de fallos. Fallos de la Cámara Nacional de Casación Penal del 17 y 18 d'avientu de 2008|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|fecha=dic-2008|editorial=Centru d'Información Xudicial}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2008/12/19/elpais/p-01825288.htm|títulu=Ordenen lliberar a Astiz, Acosta y a otros represores de la ESMA|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|fecha=19 d'avientu de 2008|editorial=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090308132011/http://www.clarin.com/diario/2008/12/19/elpais/p-01825288.htm|fechaarchivu=2009-03-08}}</ref> La decisión foi severamente cuestionada por Cristina Fernández el mesmu día que se dieron a conocer los fallos, nun actu realizáu precisamente na [[Escuela de Mecánica de l'Armada|ESMA]], tresformada en centru pa la memoria: {{cita|Ye un día de vergüenza pa los arxentinos, pa la humanidá y tamién pal nuesu Poder Xudicial... Confío en que la Xusticia arxentina coloque al nuesu país nel llugar d'onde nunca tendría de salir... Si piensen que pueden amedraname porque soi una muyer, que lo escaezan: nunca lo van a llograr.<ref>{{cita web|url= http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1082340|títulu= 'Ye un día de vergüenza pa los arxentinos'. Duru cuestionamiento de la presidenta a la decisión xudicial|fechaaccesu= 25 de xunetu de 2009|fecha= 19 d'avientu de 2008|editorial= La&nbsp;Nación|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20081221212905/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1082340|fechaarchivu= 2008-12-21}}</ref>}} El fallu tamién foi criticáu por dirixentes políticos de diversos enclinos y activistes de derechos humanos. [[Taty Almeida]], presidenta de [[Madres de Plaza de Mayo Línea Fundadora]], sostuvo que'l fallu yera «una cachetada, una vergüenza».<ref name="refugu unánime">{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2008/12/19/elpais/p-01825292.htm|títulu=Refugo unánime y crítiques a los camaristas|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|fecha=19 d'avientu de 2008|editorial=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090130030506/http://www.clarin.com/diario/2008/12/19/elpais/p-01825292.htm|fechaarchivu=2009-01-30}}</ref> Pela so parte, la diputada [[Victoria Donda]], nacida y desaposiada de la so identidá na ESMA, acusó al tribunal: «Nun me sospriende, porque ye precisamente esta Cámara de Casación Penal la que tien una estratexa de beneficiar a los xenocides».<ref name="refugu unánime"/> Ragmar Hagelin, padre de l'adolescente [[Dagmar Hagelin]] sumida na ESMA, definió'l fallu como «un sacrilexu», «una cachetada en cada mexella del pueblu arxentín» y sostuvo que «ye una vergüenza nacional qu'haya xueces qu'a esti altor de los fechos tomen una decisión asemeyada».<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1082428 «El fallu de Casación ye una cachetada en cada mexella del pueblu arxentín»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308022228/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1082428 |date=2009-03-08 }}, artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 19 d'avientu de 2008; consultáu'l 25 de xunetu de 2009.</ref> Ante'l fallu, el Poder Executivo Nacional ordenó presentar un recursu estraordinariu ante la Corte Suprema, suspendiendo asina la lliberación de los represores y solicitar nel [[Conseyu de la Maxistratura]] el [[xuiciu políticu]] contra los dos xueces (Yacobucci y García) que votaron a favor na decisión.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1082432|títulu=El Gobiernu va impulsar el xuiciu políticu a los xueces qu'ordenaron lliberar a represores|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|fecha=19 d'avientu de 2008|editorial=La&nbsp;Nación|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090308023339/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1082432|fechaarchivu=2009-03-08}}</ref> El [[29 d'avientu]] de [[2008]] la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación|Corte Suprema]] tomó midíes pa entainar los xuicios de lesa humanidá y simultáneamente culpó al gobiernu y al Congresu poles demorances. Por aciu una alcordada, la Corte reclamó a los xulgaos de tol país l'axilización de los xuicios por violaciones a los [[derechos humanos]] socedíes mientres la postrera [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura militar]],<ref name="Pidíu">[http://criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=16385 «La Corte ordenó entainar xuicios por violaciones a los derechos humanos»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230181422/http://criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=16385 |date=2008-12-30 }}, artículu nel diariu ''[[Crítica de l'Arxentina]]'' del 29 d'avientu de 2008.</ref> La Corte tamién creó nesa ocasión una unidá de superintendencia con facultaes especiales pa monitorear causes pendientes, pidir información a los xueces sobre meyores y demorances nos procesos y establecer midíes qu'eviten demorances.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2008/12/30/elpais/p-01830716.htm «La Corte pidió que s'aceleren los xuicios contra los represores»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310090008/http://www.clarin.com/diario/2008/12/30/elpais/p-01830716.htm |date=2009-03-10 }}, artículu nel diariu ''Clarín'', 2008-12-30.</ref> Na mesma ocasión convidó a los demás poderes públicos, l'Executivu y el Llexislativu, según al Ministeriu Públicu Fiscal, a qu'aceleren les causes.<ref name="Pidíu"/> En 2009, el Poder Xudicial anunció la unviada a xuiciu oral de delles causes de crímenes de lesa humanidá. Ente elles afitóse fecha pal [[10 d'ochobre]], nel Tribunal Oral Federal Nᵘ 5, pa dos de los diez tramos de la [[megacausa ESMA]], correspondientes a la desapaición de les monxes franceses [[Léonie Duquet]] y [[Alice Domon]] y del periodista [[Rodolfo Walsh]], onde van ser enxuiciaos Astiz, Acosta, Rolón, Pernías, ente otros represores.<ref>{{cita web|url=http://www.cij.gov.ar/nota-1301-Lesa-humanidá--hai-289-causes-con-procesaos.html|títulu=Lesa humanidá: hai 289 causes con procesaos|fechaaccesu=25 de xunetu de 2009|fecha=18 de mayu de 2008|editorial=Centru d'Información Xurídica}}</ref>Como parte d'estes polítiques 106 llugares que fueren [[Centru clandestín de detención (Arxentina)|centros clandestinos de detención]] fueron señalizaos pol estáu y convertíos n'espacios pa la memoria.<ref>{{cita web|títulu=Memoria, Verdá y Xusticia|url=http://www.jus.gob.ar/derechoshumanos/memoria-verdá-xusticia.aspx|editorial=Secretaría de Derechos Humanos|fechaaccesu=18 de marzu de 2016}}</ref> Los distintos xuicios, que se lleven a cabu dende l'añu [[2007]], realizáronse al traviés de tol país. Les causes más conocíes son: el [[Casu Simón]], [[Batallón 601]], [[Von Wernich]], [[Etchecolatz]], [[Escuela de Mecánica de l'Armada (centru clandestín de detención)|Centru clandestín ESMA]], [[Primer Cuerpu]], [[Plan Cóndor]], [[Masacre de Margarita Belén]], [[Masacre de Trelew]], [[Tercer Cuerpu]] y [[Barreto, Gonçalves y D'Amico]] (desprendimientu de la causa Riveros). Tamién fueron señalalizados 106 llugares que fueren [[Centru clandestín de detención (Arxentina)|centros clandestinos de detención]] y convertíos n'espacios pa la memoria.<ref>{{cita web|títulu=Memoria, Verdá y Xusticia|url=http://www.jus.gob.ar/derechoshumanos/memoria-verdá-xusticia.aspx|editorial=Secretaría de Derechos Humanos|fechaaccesu=18 de marzu de 2016}}</ref> L'informe añal de [[Human Rights Watch]] correspondiente a 2015 sintetizó la situación de los derechos humanos n'Arxentina de la siguiente manera: {{cita| La situación de los derechos humanos n'Arxentina sigue siendo mista. Magar numberoses llibertaes fundamentales tán protexíes, subsisten problemes, como amenaces a la llibertá d'espresión, ausencia de llexislación refecha sobre llibertá d'información, abusos policiales, deficientes condiciones carcelarias, torgues p'aportar a productos y servicios de salú reproductiva, y la falta de proteición de derechos indíxenes. Arxentina sigue llogrando meyores significatives en materia de derechos de persones LGBT y nel juzgamiento d'abusos cometíos mientres el "terrorismu d'estáu" (1976-1983), magar hubo demorances en dalgunos de los procesos.|[[Human Rights Watch]], 2016<ref>{{cita web|url=https://www.hrw.org/es/world-report/2015/country-chapters/268079|autor=Human Rights Watch|títulu=Arxentina|fecha=2017}}</ref>}} Nel añu 2009, sancionóse la Llei 26.485 («Proteición integral pa prevenir, sancionar y erradicar la violencia contra les muyeres nos ámbitos en que desenvuelvan les sos rellaciones interpersonales») qu'amplió nel país la definición de «violencia contra les muyeres»<ref>{{cita web |url= http://www.jus.gob.ar/media/3128472/Encuesta%20de%20violencies%20contra%20les%20muyeres%20-%20FINAL%2026-10.pdf |títulu=Estudio Nacional sobre Violencies contra les muyeres |publicación=Direición Nacional de Política Criminal en Materia de Xusticia y Llexislación Penal |editorial= |fecha= | otros=Tamién lo fixo con al respeutive de les enunciaciones de los organismos internacionales, categorizándola como “toa conducta, aición o omisión, que de manera direuta o indireuta, tantu nel ámbitu públicu como nel priváu, basada nuna rellación desigual de poder, afecte la so vida, llibertá, dignidá, integridá física, psicolóxica, sexual, económica o patrimonial, como asina tamién la so seguridá personal” }}</ref> En 2015 foi promulgada la llei que dispón la creación del ''Cuerpu d'Abogaes y Abogaos pa Víctimes de Violencia de Xéneru'' (Llei n° 27.210). Tamién foi sancionada la llei 26.842, qu'amplía les condenes pa los delitos de trata, acelera'l procesu xudicial, esanicia'l consentimientu de la víctima como elementu exculpable pal responsable de promover la prostitución y esplotar a la víctima, y crea un Conseyu Federal pa la llucha contra tratar y un Comité Executivu pa l'asistencia a la víctima.<ref>{{cita web|autor=Fondu de muyeres del sur|títulu=Arxentina: Nueva Llei contra tratar de persones|url=http://www.mujeresdelsur.org/sitio/index.php?option=com_content&view=article&id=1447&catid=1&Itemid=112&lang=es|fechaaccesu=23 de mayu de 2013|fecha=23 de xineru de 2013|idioma=castellanu}}</ref> Dende'l Ministeriu públicu fueron creaes cinco procuraduría pa combatir el crime entamáu dende distintes árees especializaes, como la llavadura de dineru, el narcotráficu, la violencia institucional, crímenes contra la humanidá, trata de persona. Foi aprobada la Llei 26.364 de Prevención y Sanción de Tratar de Persones y Asistencia a les sos Víctimes.<ref>[http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/140000-144999/140100/norma.htm Prevención y Sanción de Tratar de Persones y Asistencia a les sos Víctimes] Llei 26.364 Sancionada: 9 d'abril de 2008. Promulgada: 29 d'abril de 2008</ref> y darréu la Llei 26.485 de Proteición integral pa prevenir, sancionar y erradicar la violencia contra les muyeres, promulgada'l día 1 d'abril de 2009.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/150000-154999/152155/norma.htm |títulu=Ley de proteición integral pa prevenir, sancionar y erradicar la violencia contra les muyeres nos ámbitos en que desenvuelvan les sos rellaciones interpersonales |publicación=InfoLeg - Información Llexislativa |fecha=1 d'abril de 2009 }}</ref> En [[2013]], el Senáu convirtió por unanimidá en llei un proyeutu del Poder Executivu qu'inclúi la reconocencia y resarcimiento a les víctimes de los atentaos y bombardeos asocedíos del 16 de xunu al 16 de setiembre de 1955, conocíu como [[Bombardéu de la Plaza de Mayu]]. La midida tamién reconoz a los militares que sufrieron represalies o fueron daos de baxa por non sumase al bombardéu mientres la dictadura autodenominada "Revolución Llibertadora".<ref>{{cita web |url=http://archivo.losandes.com.ar/notas/2009/11/25/un-458737.asp |títulu=Van Indemnizar a les víctimes del bombardéu a Plaza de Mayu en 1955 |publicación=Loa Andes |editorial= |fecha=25 de payares de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160624081446/http://archivo.losandes.com.ar/notas/2009/11/25/un-458737.asp |fechaarchivu=2016-06-24 }}</ref> Les víctimes sobrevivientes recibieron homenaxes del [[Archivu Nacional de la Memoria]].<ref>{{cita web |url=http://www.laprovinciabsas.com.ar/homenaxe-a-les-victimas-del |títulu=Homenaxe a les víctimes del bombardéu a Plaza de Mayu de 1955 |publicación=La Provincia BsAs |fecha=11 de xunu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171223042601/http://www.laprovinciabsas.com.ar/homenaxe-a-les-victimas-del |fechaarchivu=2017-12-23 }}</ref> En 2015 promulgó una llei d'indemnización pa los sobrevivientes y familiares de víctimes del atentáu a la AMIA. La norma foi publicada nel Boletín Oficial y foi promulgada pol Decretu 838/2015.<ref name="AMIA: promulgen la llei d'indemnización a los familiares de les víctimes">{{cita noticia|títulu=AMIA: promulgen la llei d'indemnización a los familiares de les víctimes|url=http://www.telam.com.ar/notas/201505/103700-delegacion-d'asociaciones israelites-arxentines-daia-satisfaccion-llei-indemnizacion-victimas-familiares-atentáu-amia.php|axencia=Telam|fecha=2 de mayu de 2015}}</ref> == Política de derechos individuales == [[Archivu:Enactment of the Egalitarian marriage law.jpg|thumb|Cristina Fernández promulga la llei de Matrimoniu igualitariu]] [[Archivu:Crowd in support of Gay Marriage 2.jpg|thumb|Vixilia a favor de la llei de matrimoniu igualitariu na madrugada del 15 de xunetu de 2010.]] Na so xestión, Cristina Fernández impulsó cambeos en temes rellacionaes a los [[derechos personalísimos]]. En 2010 modificóse la llexislación sobre matrimoniu civil dexando que persones del mesmu sexu puedan [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Arxentina|casase y adoptar]]. En dichu año Arxentina convertir nel segundu país d'América en tener esti derechu y el décimu nel mundu. Escontra 2015 el númberu de matrimonios alzárase a más de 10.000 pareyes.<ref name="A 5 años de la llei de matrimoniu igualitariu, casi 10.000 pareyes casáronse: ¿Qué camudó na familia arxentina?">{{cita noticia|apellíos1=Dema|nome1=Verónica|títulu=A 5 años de la llei de matrimoniu igualitariu, casi 10.000 pareyes casáronse: ¿Qué camudó na familia arxentina?|url=http://www.lanacion.com.ar/1810125-a-5-anos-de-la llei-de matrimoniu igualitariu-casi-10000-pareyes-casáronse-que-cambéu-en-la familia arxentina|axencia=La Nación|fecha=15 de xunetu de 2015}}</ref> Sanciónase la Llei Nᵘ 26.061 de Proteición Integral de los Derechos de los Neños, Neñes y Adolescentes. Un añu dempués modificóse'l Códigu Penal añadiendo la pena de prisión perpetua a [[delitos d'odiu]] motivaos pola [[orientación sexual]] y la [[identidá de xéneru]] o la so espresión.<ref>{{cita web|títulu=Llei 26.791|url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/205000-209999/206018/norma.htm}}</ref> En 2012 el Congresu aprobó la llei 26.743, denominada d'[[Llei d'identidá de xéneru (Arxentina)|Identidá de Xéneru]] pola cual l'Estáu reconoz el derechu a escoyer la mesma identidá siendo esta una vivencia interna ya individual del xéneru tal como cada persona sentir, que puede corresponder o non col sexu asignáu al momentu de la nacencia, incluyendo la vivencia personal del cuerpu». Ente otres coses esta llei dexa que la persona pueda solicitar un nuevu documentu d'identidá rectificáu, siendo'l mesmu oponible a terceros dende la so emisión.<ref>{{cita web|url= http://www.argentina.ar/temas/historia-y-efemerides/20112-cristina-fernandez-de-kirchner-reglamentu-la%20llei-de--identid%C3%A1-de-xenero|títulu= Cristina Fernández de Kirchner reglamentó la Llei d'Identidá de Xéneru|fechaaccesu= 29 de xunetu de 2013|añu= 2012|formatu= webeditorial= arxentina.ar|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20131007104813/http://www.argentina.ar/temas/historia-y-efemerides/20112-cristina-fernandez-de-kirchner-reglamentu-la|fechaarchivu= 2013-10-07}}</ref> Dexa que les persones [[transexual|trans]] (travestis, transexuales y transgéneros) sían inscriptas nos sos documentos personales col nome y el sexu d'eleición, amás ordena que tolos tratamientos médicos d'adecuación a la espresión de xéneru sían incluyíos nel Programa Médicu Obligatoriu, lo que garantiza una cobertoria de les práutiques en tol sistema de salú, tanto públicu como priváu.<ref name="Arxentina aprueba llei de muerte digna ya identidá de xéneru">{{cita noticia|títulu=Arxentina aprueba llei de muerte digna ya identidá de xéneru|url=http://observadorglobal.com/al-dia/argentina-nueva-llei-de-identidá-de-xenero-y-de muerte digna-32929|axencia=L'observador global|fecha=10 de mayu de 2012}}</ref> Ye la única llei d'identidá de xéneru del mundu que, conforme los enclinos na materia, non patologiza la condición trans. La norma señala que'l solicitante tendrá de ser mayor de 18 años, y que los trámites d'actualización de los sos documentos van ser gratuitos y ensin necesidá d'intervención xudicial. Coles mesmes, los hospitales públicos y obres sociales tendrán de cubrir los tratamientos hormonales y les ciruxíes de reasignación xenital ensin tener qu'esperar años a qu'un xuez autorizar. <ref name="Arxentina aprueba lleis de 'muerte digna' y 'identidá de xéneru">{{cita noticia|títulu=Arxentina aprueba lleis de 'muerte digna' y 'identidá de xéneru'|url=https://peru21.pe/mundo/argentina-aprueba-ley-muerte-digna-y-identidá-xenero-27772|agencia=Perú 21|fecha=11 de mayu de 2012}}<br> * {{cita noticia|apellíos1=Rebossio|títulu=Empondero a la llei d'identidá de xéneru|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/sociedad/3-194931-2012-05-26.html|axencia=Página/12|fecha=26 de mayu de 2012}}</ref> Foi creáu'l Centru Integral de Xéneru nes fuercies de seguridá d'[[Arxentina]], coles mires de crear «''espacios d'orientación y asesoramientu en vistes a fortalecer la integración de la muyer y otres cuestiones de xéneru y contemplar les dificultaes que puedan surdir del so insertamientu llaboral''».<ref name="716764ed" /><ref name="9fbf8777" /> Por aciu el dictame 1.181/11, instruyir a les fuercies policiales y de seguridá federales a respetar la identidá de xéneru, tantu de los axentes de los distintos organismos como de los deteníos y de cualquier ciudadanu que realice un trámite nes sos dependencies, brindando un tratu acorde a la identidá auto percibida a les persones qu'asina lo pidan. Les nueves normes fixeron posible tamién l'aceptación d'oficiales [[travestismu|travestis]], [[transexualidá|transexuales]] y [[tresxéneru]] nes fuercies de seguridá nes cualos taben vedaos.<ref name="c9747b19" /><ref name="8c2c937c" /><ref name="8471b447" /> En 2012 Cristina Fernández foi premiada en [[Suecia]] pola so contribución a los derechos y a la igualdá de persones homosexuales pola [[Asociación Internacional de Lesbianes, Gais, Bisexuales, Trans y intersex]] (Ilga) apurriéndo-y la distinción n'[[Estocolmu]].<ref name="Van Premiar a Cristina n'Estocolmo">{{cita noticia|títulu=Van Premiar a Cristina pol so apurra a la igualdá lgbt|url=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/premiaren-cristina-el so-apurra-igualdá-persones-gais#!/|axencia=La Voz|fecha=6 d'avientu de 2012,}}</ref> En 2013 foi aprobada la [[Llei de Reproducción Médicamente Asistida|Llei 26.862 de Reproducción Médicamente Asistida]] tamién conocida como o "Llei Nacional de Fertilización Asistida", promulgada'l 25 de xunu del mesmu añu, por aciu la cual déxense y regulen les más variaes posibilidaes de fecundación ya implantación. Dicha llei inclúi a les muyeres solteres y families homoparentales, demandes impulsaes pola FALGBT.<ref>{{cita web|url=http://www.elmensajerodiario.com.ar/contenidos/comunidá-homosexual-celebra-fertilizacion-asistida-llei_34387.html|títulu=La comunidá homosexual celebra que la fertilización asistida sía llei|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150531054400/http://www.elmensajerodiario.com.ar/contenidos/comunidá-homosexual-celebra-fertilizacion-asistida-llei_34387.html|fechaarchivu=31 de mayu de 2015 |fecha=5 de xunu de 2013 |publicación=El Mensaxeru Diariu}}</ref> En 2014 creóse la Coordinación Nacional de Diversidá Sexual col fin d'impulsar polítiques públiques pa poder promover y garantizar los derechos de les poblaciones LGBT. En 2015, atayóse la prohibición de donar sangre según la orientación sexual de la persona.<ref>{{cita web|títulu=Ministeriu de Salú Resolvimientu 1507/2015|url=https://www.boletinoficial.gob.ar/#!DetalleNorma/132941/20150918|fechaaccesu=15 de mayu de 2017}}<br> * {{cita web|títulu=Dende güei, los homosexuales van poder donar sangre|url=http://www.lanacion.com.ar/1828320-donaciones-sangre-homosexuales|fecha=16 de setiembre de 2015|fechaaccesu=15 de mayu de 2017|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160707143459/http://www.lanacion.com.ar/1828320-donaciones-sangre-homosexuales|fechaarchivu=2016-07-07}}</ref> == Puertos y canales == En 2014 el puertu de La Plata, —el terceru por tráficu del país—, foi ampliáu y modernizáu, con una inversión de 420 millones de dólares, lo que dexó ameyorar la so capacidá operativa en 400 mil contenedores per añu y que van ser darréu 800 mil, incorporando 13 grúes d'última xeneración. Amás de la construcción d'un muelle de 600 metros, una estructura de sablera de más de 15 hectárees d'edificios alministrativos y trabayos sobre la canal d'accesu pal ingresu d'embarcaciones. Esta obra ye considerada la obra portuaria más destacada de l'Arxentina y una de les más importantes d'América Llatina.<ref>{{cita web |url=https://www.minutouno.com/notas/348284-scioli-inaugura-un puertu-la plata |títulu=Scioli inaugura un puertu en La Plata |publicación=Minutouno |fecha= 23 d'avientu de 2014}}<br> * {{cita web |url=http://www.ambito.com/799051-yá-opera-nueva-terminal-del puertu-de-la plata |títulu=Yá opera nueva terminal del puertu de La Plata |publicación=Diariu Ámbitu Financieru |fecha=15 de xunetu de 2015}}</ref> Los trabayos contemplaron amás el dragáu de la canal d'ingresu al Puertu, que va pasar de 28 a 34 pies.<ref>{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/67338/ |títulu=Scioli quier inaugurar antes d'ochobre'l nuevu puertu de La Plata |publicación=La Política Online |fecha=5 de febreru de 2013 }}<br> * {{cita web |url=https://www.diariopopular.com.ar/provincia/scioli-da-y impulsu-al puertu-la plata-n117988 |títulu=Scioli da-y impulsu al puertu de La Plata |publicación=Diariu Popular |fecha=30 de mayu de 2012 }}</ref> Darréu sumóse la Terminal de Contenedores pa operar simultáneamente con dos buques Super Post Panamax, 15 hectárees de sablera pa estiba, cola mayor capacidá disponibles nel pais pa contenedores esfrecíos y cuatro [[Grúa pórtico pa contenedores|grúes pórticu]] tipu Super Post Panamax.<ref>{{cita web |url=http://www.infoplatense.com.ar/nota/2013-12-7-scioli-recorrio-les |títulu=Scioli percorrió les obres en Puertu La Plata |publicación=Infoplatense |fecha=7 d'avientu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20211201100108/https://www.infoplatense.com.ar/nota/2013-12-7-scioli-recorrio-les |fechaarchivu=2021-12-01 }}</ref> En puertu Belgrano modernizáronse otros elementos que faen al funcionamientu del Dique&nbsp;N°&nbsp;2, colo que l'Armada recuperó una pervalible instalación, que xunto col Dique&nbsp;N°&nbsp;1, van facer# posible l'arreglu de buques d'hasta 220 metros d'eslora y 23 de manga.<ref name="Rossi inauguró obres"/> En 2017 tres retayos presupuestarios foi paralizada la recuperación del dique 2 de la base.<ref name="Ampliu plan de retayos en Defensa">{{cita noticia|apellíos1=Porfilio|nome1=Gabriel|títulu=Una filtración devela Ampliu plan de retayos en Defensa|url=http://www.infodefensa.com/latam/2017/03/15/noticia-penera-documentu-internu-ministeriu-defensa-arxentín-proponiendo-amplios-retayos.html|axencia=Infodefensa|editorial=Infodefensa|fecha=15 de marzu de 2017}}</ref> En 2012 mientres la presidencia de Fernández con una inversión de US$ 7 millones, foi construyida la terminal de cruceros nel puertu de Mar del Plata, con 1600 m² na Escollera Norte, pa recibir turistes internacionales, diches obres fueron en paralelu a la draga Mendoza pa recuperar caláu na canal principal y secundario del puertu ente 2009 y 2012. En 2014 les dragues chines empezaron a afondar la canal esterior ya interior del puertu nuna obra con una inversión de 108 millones de pesos. La obra algamó les canales d'accesu marítimu principal y secundariu, que taben invadíos pol bancu de sable que se recuesta sobre la escollera Sur. Trabayar na canal d'accesu interior. La canal esterior principal pasu a un anchu de solera de 100 metros y una fondura de -11,60 metros. La canal esterior secundariu va tener -10,60 metros, similar a la fondura que se va buscar na zona entemedia ente dambes canales. A la canal interior va llevar a un anchu de 100 metros y va ser dragáu a una fondura de -9,80 metros.<ref name="La draga empecipió operaciones">{{cita noticia|títulu=La draga empecipió operaciones nel puertu de Mar del Plata|url=http://www.comex-online.com.ar/noticias/val/53865/la draga-empecipio-operaciones-en-el puertu-de-mar-del-plata.html|axencia=Tresportes y coemrcio esterior.com|fecha=xunetu 17,2014}}</ref> Tamién na mesma década toma impulsó l'Estelleru Naval Federico Contessi y Cía.S.A., Macro SA. y Grupu Newsan, allugáu en cai B Espigón 4 del Puertu de Mar de Plata.<ref name="pesqueros d'última xeneración">{{cita noticia|títulu=Boten dos pesqueros d'última xeneración|url=http://supercampo.perfil.com/2015/09/boten-dos-barcos-pesqueros-de-peracaba-generacion/|axencia=Infocampo}}</ref> Depués de munchos años de casi inactividá, el [[Puerto Rosal]] esperimentó una constante crecedera nes sos actividaes. En 2010 establecióse una nueva zona franca, potenciando la exa loxística Coronel Rosales-Bahía Blanca, poniendo en valor los edificios, los galpones, llume, y tolos servicios, que demandó una inversión de $5 millones.<ref>{{cita web |url=https://www.cronista.com/impresageneral/Con-la-nueva-zona-franca-poténciase-la exa-logistico-Coronel-Rosales-Bahia-Blanca-20101222-0001.html |títulu=Cola nueva zona franca poténciase la exa loxística Coronel Rosales Bahía Blanca |publicación=El Cronista |fecha=22 d'avientu de 2010 }}</ref> Nel puertu de San Nicolás, dende 2013 llevar a cabu la obra que dexó l'allongamientu del Muelle Norte cola construcción d'un pavimentu de formigón armao nun llargor de 250 metros de muelle. Va Ser aptu pa la carga y descarga de productos siderúrxicos, fertilizantes, sólidos a granel, alcohol etílico y deriváu d'hidrocarburos, con una inversión de 250 millones de pesos.<ref>{{cita web |url=http://www.realidad24.com/video/obres-pa-el |títulu=Obres pal puertu de San Nicolás |publicación=Realidá 24 |editorial= |fecha=29 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170205181120/http://www.realidad24.com/video/obres-pa-el |fechaarchivu=2017-02-05 }}</ref> En 2014 empezaron les obres pa repotenciar el [[puertu de Quequén]] al convertir n'autovía'l tramu de la [[Ruta Provincial 88 (Buenos Aires)|ruta 88]] que xune [[Batán (Buenos Aires)|Batán]] con [[Necochea]] y una nueva ponte sobre'l [[ríu Quequén Grande|ríu Quequén]] que reemplaza al Escurra, destruyíu polos hinchentes en 1980.<ref>{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/55736/ |títulu=Scioli quier convertir n'autovía la ruta 88 pa potenciar el puertu de Necochea |publicación=La Política Online |fecha=30 de setiembre de 2011}}</ref> En 2015 empezó la "Ampliación Terminal Puertu de Necochea” con 1,15 hectárees, con una inversión de 5 millones de dólares pa l'ampliación del predio y l'aumentu de la capacidá de la Terminal.<ref>{{cita web |url=http://www.diario4v.com/necochea/2015/10/15/nidera-invertira-millones-puerto-quequen-9130.html |títulu=Nidera va invertir US$ 5 millones en Puertu Quequén |publicación=Diariu Cuatro Viento |fecha=15 d'ochobre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612163311/https://www.diario4v.com/necochea/2015/10/15/nidera-invertira-millones-puerto-quequen-9130.html |fechaarchivu=2018-06-12 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lanoticia1.com/noticia/güei-scioli-llega-necochea-pa-realizar-importantes-anuncios-pa-puertu-quequen-506106271.html |títulu=Necochea: Scioli robló'l trespasu de Puertu Quequén |publicación=La Noticia 1 |fecha=25 de xunu de 2010 }}</ref> En Santa Cruz foi ampliáu'l principal puertu de dicha provincia llevándolo a 600 m x 300 m, incluyendo un sistema que dexa a los buques llimpiar el so sentina ensin contaminar y un estelleru con dique secu, qu'apurre capacidá operativa pa construyir y reparar buques d'hasta 140 metros d'eslora. Les obres tuvieron un costu de [[Nuevu pesu arxentín|$]] 52.000.000, financiáu pol gobiernu de la Provincia de Santa Cruz. Esta ampliación foi inaugurada por [[Cristina Fernández de Kirchner]] y el gobernador [[Daniel Peralta]].<ref>{{cita web |url=https://www.tiemposur.com.ar/nota/30077-la presidenta-inaugurar%C3%A1-la-ampliaci%C3%B3n-del puertu-caleta-paula |títulu=La Presidenta va inaugurar ampliación del Pto. Caleta Paula |publicación=TiempoSur |fecha=2 d'ochobre de 2011}}</ref><br> Fueron amestaes al puertu 211 hectárees por aciu compra de tierres, el puertu pasó de 140 metros d'eslora, a 160 metros dada l'allongamientu del muelle principal en 150 metros llegándose con esto a 600 metros de llargor de frente d'atraque na direición este-Oeste, de dos cofferdams o obres d'entrada, y na escavación del recintu portuariu, que tien na so cota inferior 250 metros na direición Norte-Sur y 455 metros na direición este-Oeste. Como parte de la obra d'ampliación, en 2011 construyóse un muelle d'allistamientu en llau sur xunto al Varaderu y Estelleru, esti frente adicional de 140 metros va dexar cuntar con un frente total d'atraque de 825 metros. La obra d'ampliación demandó casi cuatro años de trabayu, incorporó un elevador de buques (sincrolift), pa reparar barcos d'hasta 140 metros d'eslora, en cuantes qu'en otra área van construyise navíos. El ministru de la Producción de Santa Cruz, Jaime Álvarez, detalló que la obra amplióse 150 metros hasta algamar los 680 metros totales del muelle.<ref name="Cristina inaugura obres en Santa Cruz y Santa Fe">{{cita noticia|títulu=En campaña, Cristina inaugura obres en Santa Cruz y Santa Fe|url=http://www.radiofueguina.com/pais/2011/10/en-campana-cristina-inaugura-obres-en-santa-cruz-y-santa-fe/|axencia=radio 97.6|fecha=2 d'ochobre de 2011}}</ref> Escontra principios de los años 2010, nel [[Puerto Antonio Morán]] empezaba la recuperación d'alredor de 16 ha de tierres ganaes al mar, la construcción d'una segunda dársena, y tamién la instalación de servicios p'atender l'arreglu de buques d'hasta 90 m d'eslora. En [[2011]] empecípiase l'ampliación del puertu que planió una nueva plazoleta fiscal y l'ampliación del muelle por que puedan operar 6 barcos.<ref>{{cita web |url=http://www.comerciomaritimo.com.ar/index.php/provisores/2602-el |títulu=El puertu de Comodoro Rivadavia espera doblar la so actual capacidá operativa |publicación=Comercio Marítimu |editorial=Diariu de negocios d'esportación ya importación |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161106055718/http://www.comerciomaritimo.com.ar/index.php/provisores/2602-el |fechaarchivu=2016-11-06 }}</ref> == Sistemes de riego == Na [[provincia de Mendoza]] modernizóse la Canal Matriz Nuevu Alvear, na llocalidá d'[[General Alvear (Mendoza)|Alvear]], cuenca del [[ríu Atuel]]; el sistema [[Ríu Tunuyán#Cuenca del ríu Tunuyán inferior|Ríu Tunuyán Inferior]], nes ciudaes de [[Junín (Mendoza)|Junín]] y [[San Martín (Mendoza)|San Martín]], que beneficia de manera direuta a 2988 productores y estiéndese nun área de 19.550 hectárees.<ref>{{cita web |url=https://www.esteonline.com.ar/nota_5480.php |títulu=Inauguren obres hídriques en Junín ya impulsen una bodega pa contratistes |publicación=Esti Online (Mendoza) |autor=Javier Disparti |fecha=24 d'abril de 2013}}<br> * {{cita web |url= https://arndiario.com/notas/ver/id/10601/2013-04-16/La+Presidente+inaugura+canal+San+MartiacutenCanal+Norte|títulu=La Presidente inaugura canal San Martín-Canal Norte |publicación= ARN Diariu (Mendoza)|fecha=8 d'abril de 2013}}</ref> <br> Inauguróse'l proyeutu Integral del sistema Naciente Chachingo-Pescara, na llocalidá de [[Maipú (Mendoza)|Maipú]] y [[Guaymallén]] que beneficia a 834 productores, nuna superficie de 8.040 hectárees. Llevar a cabu la modernización de Canales Socavón-Frugoni, nes llocalidaes de [[Las Paredes (Mendoza)|Las Paredes]] y [[Capitán Montoya]], que beneficia a 413 productores nuna superficie de 5.560 hectárees. Estes obres representaron una inversión de más de 500 millones de pesos.<ref>{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/69125/ |títulu=Inauguren en Mendoza obres de riego por más de 500 millones |publicación= La Política Online |fecha=24 d'abril de 2013}}</ref> Na [[provincia de Salta]] llevar a cabu la optimización del área de riego de [[Colonia Santa Rosa (Salta)|Colonia Santa Rosa]], nuna estensión de 51 km de canales qu'abastecen un área d'unes 10 mil hectárees y ameyoren el suministru domiciliariu de los pobladores rurales.<ref>{{cita web |url=https://www.eltribuno.com/salta/nota/2012-8-29-12-6-0-diez-mil-hectareas-con-riego-en-la |títulu=Diez mil hectárees con riego na Colonia |publicación=El Tribunu (Salta) |fecha=29 d'agostu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230414073952/https://www.eltribuno.com/salta/nota/2012-8-29-12-6-0-diez-mil-hectareas-con-riego-en-la |fechaarchivu=2023-04-14 }}</ref> N'ochobre de 2015 realizóse'l llamáu a llicitación pa la construcción del acueductu Llagu Buenos Aires, obra d'infraestructura que travesando'l norte de la [[provincia de Santa Cruz]] llegaría con suministru d'agua hasta [[Caleta Olivia]],<ref name ="ACUEBSAS">{{cita web |url=https://www.tiemposur.com.ar/nota/116913-nacion-borro-del presupuestu-2017-l'acueductu-pa-la zona-norte |títulu=Nación borró del presupuestu 2017 l'acueductu pa zona norte |publicación=Tiempo Sur |fecha=21 de setiembre de 2019 }}</ref> beneficiando a les llocalidaes de [[Puertu Deseyáu]], [[Picu Truncáu]], [[Las Heras (provincia de Santa Cruz)|Las Heras]], [[Jaramillo (Santa Cruz)|Jaramillo]] y [[Ciudá de Perito Moreno|Perito Moreno]], ente otres.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201510/123093-llancen-la-licitacion-pa-la-construccion-de-un |títulu=Llancen la llicitación pa la construcción d'un acueductu que va aprovir agua potable a once llocalidaes |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=9 d'ochobre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230423133647/https://www.telam.com.ar/notas/201510/123093-llancen-la-licitacion-pa-la-construccion-de-un |fechaarchivu=2023-04-23 }}</ref> La obra nun tuvo oferentes,<ref>{{cita web |url=http://www.infoenergia.com.ar/declaren-erma-la-licitacion-pa-la-esperada-obra/ |títulu=Acueductu Llagu Buenos Aires: Declaren erma la llicitación pa la esperada obra |publicación=Infoenergia |editorial= |fecha=Marzu de 2016}}</ref> y la [[Presidencia de Mauricio Macri|nueva xestión]] decidió atayar el proyeutu.<ref name ="ACUEBSAS"/> Na [[provincia de Santiago del Estero]], llevar a cabu en 2011 les obres de reconstrucción del dique Figueroa/Néstor Kirchner, con una inversión de 369 millones de pesos per parte del estáu nacional. Les obres dexen regular l'usu de l'agua recuperando pa la producción agropecuaria unes 30.000 hectárees. Paralelamente llevóse a cabu la construcción de la presa El Cero y el so vertideru, obres de toma sobre la canal Gini y obres de toma pa la canal San Jorge pa impulsar el desenvolvimientu granible agropecuariu na zona centro de la provincia.<ref>{{cita web |url=http://elprogresoweb.com.ar/noticia.php?noticia=2383 |títulu=CFK inaugura'l dique "Nestor Kirchner" |publicación=Diariu El Progresu (Santiago del Estero) |editorial= |fecha=19 d'abril de 2011 }}</ref><br> En 2012, retomóse la construcción del banzáu [[Dique El Bolsón|El Bolsón]], sobre'l [[ríu Albigasta]], que va dexar recuperar pa l'actividá agropecuaria una amplia zona del [[departamentu Choya]], nel suroeste de la provincia de Santiago del Estero.<ref>{{cita web |url=https://www.elliberal.com.ar/noticia/27543/volver# a entamar-obra-dique-bolson-tendra-fuerte-impautu-frias |títulu volver# a entamar la obra del dique El Bolsón que va tener un fuerte impautu en Frías |publicación=El Lliberal (Santiago del Estero) |fecha=25 de xineru de 2012}}</ref> En 2014 foi rematáu l'Acueductu del Oeste, que s'estiende dende la represa de [[Banzáu de Ríu Fondu|Ríu Fondu]] hasta la llocalidá de [[Laprida (Santiago del Estero)|Laprida]], que ye la receptora final, depués de percorrer numberoses llocalidaes y paraxes.<ref>{{cita web |url=https://www.diariopanorama.com/noticia/200246/de-vido-gobernadora-inauguraron-acueductu-oeste-linea-500kv |títulu=De Vido y la Gobernadora inauguraron l'Acueductu del Oeste y la Llinia de 500kV |publicación=Diariu Panorama (Santiago del Estero) |fecha=16 de xunu de 2015}}</ref> L'acueductu de 149,2 quilómetros d'estensión y les sos instalaciones y unidaes hidráuliques y sanitaries accesories brinden suministru d'agua a 20.000 persones de manera direuta y a 90.000 de manera indireuta en zones gustantes a seques.<ref>{{cita web |url=http://www.ele-ve.com.ar/Cristina-inauguro-l'Acueductu-del Oeste-en-Santiago-del Estero.html |títulu=Cristina inauguró l'Acueductu del Oeste en Santiago del Estero |publicación=alce |fecha=Xunu de 2015}}</ref> L'acueductu favorez el suministru d'un área d'unes 500.000 hectárees, creando amás meyores na producción ganadera de los departamentos de [[Departamentu Río Fondu|Ríu Fondu]], [[Departamentu Guasayán|Guasayán]], [[Departamentu Capital (Santiago del Estero)|Capital]], [[Departamentu Silípica|Silípica]], [[Departamentu Choya|Choya]] y [[Departamentu Loreto|Loreto]].<ref>{{cita web |url=http://cuartopoderweb.com/2015/04/la importancia-del acueductu-del oeste/ |títulu=La importancia del Acueductu del Oeste |publicación=Cuartu Poder (Santiago del Estero) |fecha=5 d'abril de 2015 }}</ref> Nel distritu de [[Laboulaye]], [[Provincia de Córdoba (Arxentina)|provincia de Córdoba]], inauguró la obra del acueductu de 150 quilómetros ente la llocalidá d'[[Etruria (Arxentina)|Etruria]] y Laboulaye, que demandó un presupuestu nacional envaloráu en 130 millones de pesos, financiaos por entemediu del Ente Nacional d'Obres Hídriques de Saneamientu.<ref>{{cita web |url=http://www.telediariodigital.net/2011/04/cristina-llego-a-cordoba-pa-inaugurar-obres-en-la provincia/ |títulu=Cristina: “Dende'l 2003, Córdoba recibió más de 105 mil millones de peso” |publicación=Telediariu Dixital |fecha=6 d'abril de 2011 }}</ref> La obra afecta un área con una población aproximada de {{formatnum|50000}} persones.<ref>{{cita web |url= http://www.etruria.gov.ar/nota_info.php?noticia=24&tipu=noticia |títulu= Foi inauguráu l'acueductu Etruria-Laboulaye |publicación= Municipalidá de Etruria |fecha= 16 d'abril de 2011 }}</ref> En [[2010]] foi reconstruyida la [[Central hidroeléctrica Saltu de la Llomba]], sobre'l [[ríu Jáchal]], na [[provincia de San Juan]]. Tratar d'una instalación de producción n'enerxía llétrica del tipu conocíu como "de pasada" —yá que nun provién d'un banzáu— y depués de travesar les turbines, l'agua utilízase para riego.<ref name=SIE>{{cita web |url=http://www.sieye.com.ar/microcentral-hidraulica-salto-de-la llomba.html |títulu=Microcentral hidráulica Saltu de la Llomba |obra=SIEyE, Servicios d'Inxeniería Llétrica y Electromecánica }}<br> * {{cita web |url=http://www.mineria.gov.ar/estudios/irn/snjuan/g-41a.asp |títulu=Provincia de San Juan, cuenca del ríu Jáchal |obra=Páxina de la Secretaría de Minería de la Nación Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090418125413/http://www.mineria.gov.ar/estudios/irn/snjuan/g-41a.asp |fechaarchivu=18 d'abril de 2009 }}</ref> Na [[provincia de Río Negro]] empecipiar en [[Cinco Salto]] la obra de revestimiento de la canal de aducción de la [[Central hidroeléctrica Julián Romero]], en [[Ríu Coloráu (Río Negro)|Ríu Coloráu]] empezó la obra d'arreglu del sistema de riego de la [[Central hidroeléctrica Saltu Andersen]], en [[Barda del Mediu]] empecipióse l'arreglu de les compuertes del [[Dique Ballester]], en [[Cipolletti]] la obra de caltenimientu del revestimiento de la canal de aducción na [[Central hidroeléctrica Cipolletti]] y en [[Campo Grande (Río Negro)|Campo Grande]] la obra de modernización del sistema de riego.<ref>{{cita web |url=https://www.adnrionegro.com.ar/2015/07/proyeuten-obres-hidraulicas-y-de-saneamientu-por-190-millones-de-peso/ |títulu=Proyeuten obres hidráuliques y de saneamientu por 190 millones de peso |publicación=ADN - Axencia Dixital de Noticies |fecha=24 de xunetu de 2015 }}</ref> Pal riego na zona del [[Altu Valle del ríu Negru|Altu Valle]] llevar a cabu'l plan pa la Canal Principal de Cinco Salto, con una inversión de más de 46 millones de pesos,<ref>{{cita web |url=https://www.rionegro.com.ar/region/canal-anovada-en-cinco-salto-antes-de-la-ll-DBRN_7894679 |títulu=Canal anováu en Cinco Salto antes de la llegada de l'agua editorial=Editorial Rio Negru |fecha=24 d'agostu de 2015 }}</ref> y la impermeabilización de la Canal Principal de Ríu Coloráu.<ref>{{cita web |url=http://www.rionegro.gov.ar/?contID=17520 |títulu=El DPA remató trabayos na Canal Principal de Rio Coloriáu |publicación=Departamento Provincial d'Agües - Río Negro |fecha=25 d'agostu de 2014 }}<br> * {{cita web |url=https://www.adnrionegro.com.ar/2015/06/anuncien-la-segunda-etapa-de-impermeabilizacion-de la canal principal-saltu-andersen/ |títulu=Anuncien segunda etapa de impermeabilización de la Canal Salto Andersen |publicación=ADN - Axencia Dixital de Noticies |fecha=24 de xunu de 2015 }}</ref> == Política n'Economía == {| class="toc" border="1" style="text-align:center; float:right; clear:all; margin-right:10px; font-size:85%; margin-left:3px; background: #75AADB" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;text-align:center; float:right; clear:all; margin-right:10px; font-size:85%; margin-left:3px; background: #75AADB&quot;}" href |+'''Poder de compra d'un salariu mínimu de 2003''' '''contra un salariu mínimu de 2013'''<ref>Relevamiento fechu pol diariu ''[[Ámbitu Financieru]]'' (Buenos Aires) sobre la base de precios de mercáu. Fonte: Glikman, Andrea (2013): [http://www.ambito.com/diario/noticia.asp?id=701141 «En 10 años, xubir del salariu mínimu gána-y a inflación real»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305134042/http://www.ambito.com/diario/noticia.asp?id=701141 |date=2016-03-05 }}, artículu del 8 d'agostu de 2013 nel diariu Ámbitu Financieru (Buenos Aires). <br> * [http://www.lanacion.com.ar/1723645-afiten-el salario-minimo-en-4400-pesos «Afiten el salariu mínimu en 4400 pesos»], artículu del 1 de setiembre de 2014 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).<br> * [http://www.ieco.clarin.com/nafta-gasoil-reduccion-preciu-kicillof-de_vido-petroleo_0_1271873081.html «Ye oficial: amenorguen 5 % el preciu de les naftes y el gasoil»], artículu del 23 d'avientu de 2014 nel suplementu ''iEco'' del diariu ''Clarín'' (Buenos Aires).<br> * [http://www.infonews.com/2014/05/30/politica-146831-dende-manana-aumenta-la tarifa-de-los taxis-en-la-ciudad-y-nun refuguen-nueves-medríes.php «El Gobiernu del PRO aumentó un 15 per cientu la tarifa de los taxis na ciudá»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417193450/https://infonews.com/2014/05/30/politica-146831-dende-manana-aumenta-la |date=2023-04-17 }}, artículu del 30 de mayu de 2014 nel diariu ''Infonews'' (Buenos Aires).</ref> | colspan="1" style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |'''Productu o serviciu''' | colspan="2" style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Operativa Petrina Sur" |'''Agostu de 2003 ($260)''' | colspan="2" style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Xendarmería Nacional" |'''Xineru de 2015 ($4400)''' |- href="Ciudá Autónoma de Buenos Aires" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" | | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Operativu Centinela" |Preciu | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |Cantidá per sueldu | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |Preciu | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Operativu Escudo Norte" |Cantidá per sueldu |-href="Ciudá de Santiago del Estero" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1 L de nafta súper | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Operativu Vigía" |$1,89 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |137 llitros | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Policía Federal Arxentina" |$11,70 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |376 llitros |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Arxentina" |1 periódicu | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="transexualidá" |$1,80 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="tresxéneru" |144 exemplares | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Transfobia" |$8 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Homofobia" |550 exemplares |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Xendarmería Nacional Arxentina" |Baxada de bandera taxi | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |$1,28 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="prostitución infantil" |203 viaxes | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |$12,65 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Eva Giberti" |347,8 viaxes |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1 kg de xeláu | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |$22 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |11,8 kg | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |$110 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |40 kg |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1/2 kg de yerba | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Néstor Kirchner" |$1,28 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |203 paquetes | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Chile" |$19,75 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |223,3 paquetes<tr><td style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}">1 kg d'azucre</td><td style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Ansés">$1,32</td><td style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="netbook">196 paquetes</td><td style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}">$7,10</td><td style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}">619,7 paquetes</td></tr> |- href="Aduana de Taylor" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Buenos Aires" |1 L de lleche | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="fotografía" |$1,40 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="pintura" |185 llitros | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="audiovisual" |$8,10 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Fuerte de Buenos Aires" |440 llitros |- href="mural" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1 kg de cenahoria | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Exerciciu plásticu" |$1,30 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Méxicu" |200 kg | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="David Alfaro Siqueiros" |$6,90 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |637 kg |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Aerolíneas Argentinas" |1 kg de llechuga | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Austral Líneas Aéreas" |$0,75 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |346,6 kg | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Iberia (aereollinia)" |$12 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |366 kg |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |25 fardelinos de té<td style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}">$1,59</td> | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |163 caxes | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Fábrica Militar d'Aviones" |$5,30 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Marcelo T. de Alvear" |830,1 caxes |- href="Carlos Menem" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Lockheed Martin" |1 viaxe en coleutivu en Buenos Aires | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Nilda Garré" |$0,75 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |346 viaxes | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina" |$3 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1466,6 viaxes |- | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1 ómnibus Buenos Aires - Mar del Plata | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Tecnópolis" |$40 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Villa Martelli" |6,5 viaxes | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="América llatina" |$240 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="xunetu" |13,75 viaxes |- href="payares" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="2011" |Arriendu departamentu permediu | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Polu Científicu Teunolóxicu (Buenos Aires)" |$500 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Palermo (Buenos Aires)" |0,52 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Pesu arxentín (moneda)" |$3000 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |1,5 |- href="Bec.Ar" | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="bioteunoloxía" |Universidá privada | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="nanoteunoloxía" |$400 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Teunoloxíes de la información y la comunicación" |0,65 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" |$3500 | style="background: #F0F8FF;" data-ve-attributes="{&quot;style&quot;:&quot;background: #F0F8FF;&quot;}" href="Institutu Nacional de Teunoloxía Agropecuaria" |1,25 |} La [[política económica]] que sigue ye expansionista. El [[PIB]] per cápita para [[2011]] midíu en [[paridá de poder adquisitivu]] d'[[Dólar d'Estaos Xuníos|USD]] 17&nbsp;376, ye'l más altu d'[[América Llatina]].<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=10&c=213%2C263%2C268%2C273%2C218%2C278%2C223%2C283%2C228%2C288%2C233%2C293%2C238%2C243%2C248%2C253%2C298%2C258%2C299&s=PPPPC&grp=0&a= FMI - Report for Selected Countries and Subjects]</ref> Mientres la so presidencia tamién se rexistra un aumentu de la Inversión Bruta Interna Fixa: en [[2009]] representó'l 20,6% del [[PIB]] Creció fuertemente en 2010 y 2011, escontra'l 2012 algamó'l nivel récor del 24.1% del [[PIB]], rematando l'añu en 25.1% del PIB.<ref name="bcra">{{cita web|url=http://www.bcra.gov.ar/pdfs/indicadores/Radar.pdf|títulu=Arxentina: RADAR Macroeconómicu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130513113640/http://www.bcra.gov.ar/pdfs/indicadores/Radar.pdf|fechaarchivu=2013-05-13}}</ref> El nivel permediu d'inversión, qu'ente 1993 y 2001 foi del 19 % del PIB, esguiló a una media del 22,5 per cientu ente 2006 y 2011, con un picu del 24,5 % en 2011.<ref name="bcra" /><ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/17-6771-2013-05-01.html|títulu=Reindustrialización |autor= Mariano Kestelboim |publicación=Diariu Página/12 |fecha=28 d'abril de 2013 }}</ref> La [[política cambiaria]] consiste en caltener un [[dólar d'Estaos Xuníos]] alto. Pela so parte, la [[política fiscal]] representa una [[presión tributaria]] percima de la [[Media aritmética|media]] de Llatinoamérica.<ref>{{cita web |url= http://tiempo.elargentino.com/notas/menos-presion-tributaria-que-brasil |títulu= Menos presión tributaria qu'en Brasil. |fechaaccesu= 26 d'agostu de 2011 |añu=2010 |formatu= web |editorial= Diariu [[Tiempo Argentino (diariu de 2010)|Tiempo Argentino]]}}</ref> Mientres el so xestión reformó la Carta Orgánica del Bancu Central pa restituyi-y al organismu'l so rol de promotor de crecedera y emplegu, tal como fuera afiguráu na Carta Orgánica aprobada pola llei 20539 de 1973.<ref>[http://rielfm.com.ar/2010.09.08,osuna-empondero-la-gestion-de-marcu-del-pont-en-el-bcra,31687,imprimir.htm Osuna emponderó la xestión de Marcó del Pont nel BCRA]</ref> El&nbsp;[[PIB]]&nbsp;per cápita pa 2011 midíu en [[paridá de poder adquisitivu]] de [[dólares d'Estaos Xuníos]]&nbsp;17&nbsp;376, foi'l más altu d'[[América Llatina]].&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-166|165]]}<br> Nos niveles de [[Desemplegu n'Arxentina|desemplegu]] reparar una constante baxa mientres esti periodu: 17,3% 2003; 14,8% en 2004; 11,6% en 2005; 8,7% en 2006; 7,9% en 2008.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-167|166]]} En 2011 el desemplegu baxó al 6.7 per cientu, la tasa tocó un mínimu en 20 años, ye'l nivel más baxu dende ochobre de 1991.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-168|167]]} Amás, la desigualdá midida al traviés del Coeficiente de Gini amenorgar de 0,534 en 2003^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-169|168]]} a 0,371 en 2013&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-170|169]]} convirtiéndose nel país más igualitariu d'América Llatina.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-171|170]]} Escontra'l 2011 la Cepal informó que la probeza baxara al 5.7 per cientu y la indigencia al 1.9 per cientu, asitiando a l'Arxentina como'l país con menos probeza de Llatinoamérica y el segundu con menor indigencia.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-172|171]]}La clase media n'Arxentina doblar na última década, destacar amás como'l país llatinoamericanu col mayor aumentu de la so clase media como porcentaxe de la población total, la clase media aumentó nesi periodu de 9.3 millones a 18.6 millones de persones.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-173|172]]} A partir de la crecedera económica los bancos otra vegada ganaron depósitos: pasaron de $169&nbsp;729 n'avientu del 2006, lo qu'implica una crecedera de más del $618&nbsp;617 millones (aproximao 117&nbsp;000 millones de dólares) en 2013.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-190|189]]} La industria automovilística ye'l segundu sector industrial más relevante en términos d'Inversión Estranxera Direuta, nel periodu 2008-2013, rexistróse inversiones por 16&nbsp;900 millones de pesos n'empreses automotrices, empobinaos a la producción de nuevos modelos, ampliación de plantes, desenvolvimientu de provisores y capacitación.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-195|194]]}El sector automotriz, esperimentó mientres la última década una crecedera esponencial de producción de casi'l 400%.&nbsp;^{[[Historia económica d'Arxentina#cite note-196|195]]}Solo na industria, el comerciu y los servicios creáronse unes 200 mil nueves empreses.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/2013/04/30/politica-73198-en-el-dia-del%20trabayador-l%27emplegu-crez-al-maximo-de-los-ultimos-40-anos-1-de-mayu---dia-del%20trabayador.php |títulu=Nel Día del Trabayador, l'emplegu crez al máximu de los postreros 40 años |periódicu=INFONEWS |editorial= |fecha=30 d'abril de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130502233132/http://www.infonews.com/2013/04/30/politica-73198-en-el-dia-del |fechaarchivu=2013-05-02 }}</ref>La producción d'automóviles amontar dende los 169.621 vehículos fabricaos en 2003 al récor históricu de 828.771 unidaes en 2011, lo que representó una crecedera del 388%, y que s'afai al 350% de medría a lo llargo de los diez años previos. La industria automovilística ye'l segundu sector industrial más relevante en términos d'Inversión Estranxera Direuta, nel periodu 2008-2013, rexistráronse inversiones por 16.900 millones de pesos n'empreses automotrices, empobinaos a la producción de nuevos modelos, ampliación de plantes, desenvolvimientu de provisores y capacitación.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18173-el |títulu=El sector automotriz creció en forma esponencial na última década |periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies editorial= |fecha=19 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422002512/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18173-el |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> El 25 de Xunu de 2008 coles mires d'otorgar un fortalecimientu de la Industria Nacional, sanciónase la Llei 26.393 de desenvolvimientu y afitamientu del sector Autopartista Nacional que promovía que les terminales tendrán de cumplir col Conteníu Mínimo Nacional nos sos productos, que va ser del 30% p'automóviles y utilitarios, 25% pa vehículos comerciales llivianos, camiones y ómnibus, amás de beneficios impositivos y simplificación de trámites pa les autopartistas.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/140000-144999/142170/norma.htm |títulu=Ley 26.393 |publicación=InfoLeg |editorial= |fecha=4 de xunetu de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.cpcecba.org.ar/noticias/asi-es-la-nueva-llei-de-fortalecimientu-del-autopartismu/11875/ |títulu=Asina ye la nueva llei de fortalecimientu del autopartismu |publicación=Caxa de previsión Social pa Profesionales en Ciencies Económiques |editorial= |fecha= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230417190444/https://cpcecba.org.ar/noticias/asi-es-la-nueva-llei-de-fortalecimientu-del-autopartismu/11875/ |fechaarchivu=2023-04-17 }}</ref> La Inversión Estranxera Direuta (IED) empobinada a la minería creció a una tasa añal de 47 % ente 2007 y 2012. Los puestos de trabayu, direutos ya indireutos, creaos pola actividá minera pasaron de 79.000 en 2003 a 505.000 en 2013. Nel mesmu periodu los proyeutos d'inversión n'execución pasaron de 18 a 614, ente que la producción de minerales multiplicar por diez.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18155-la-mineria-unu-de-los |títulu=La minería, unu de los sectores que más creció ente 2003 y 2013 |periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies editorial= |fecha=19 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422232221/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18155-la-mineria-unu-de-los |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> El sector de la construcción y el desenvolvimientu inmobiliariu caltuvo na década 2003-2013 una actividá firme y creciente. Nel añu 2002 la construcción cuntaba con 70.000 emplegaos rexistraos y creció hasta los 380.000 en 2013.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/2013/05/18/economia-76500-construccion-peracabar-decada-foi-la-mas-importante-en-50-anos.php |títulu=Construcción: la última década foi la más importante en 50 años |periódicu=Infonews |editorial= |fecha=18 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140502002700/http://www.infonews.com/2013/05/18/economia-76500-construccion-peracabar-decada-foi-la-mas-importante-en-50-anos.php |fechaarchivu=2 de mayu de 2014 }}</ref> Paralelamente, el sector industrial de producción d'electrodomésticos amosó importantes meyores, llegando en dellos rubros a producciones récor.<ref>{{cita web |url=http://www.diariobae.com/diario/2013/04/26/27676-los%20fabricantes-de-lavarropas-proyeuten-record-de-produccion.html |títulu=Los fabricantes de lavarropas proyeuten récor de producción periódicu=Diariu Bae |editorial= |fecha=26 d'abril de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130925185207/http://www.diariobae.com/diario/2013/04/26/27676-los |fechaarchivu=2013-09-25 }}</ref> Respectu al sector agropecuariu la soya, que se constituyó nel principal cultivu d'Arxentina, algamó na temporada 2009/2010 una collecha récor de 52 millones de tonelaes, la producción de maíz paso de 23,7 millones de tonelaes producíes na temporada 2010/2011 al récor de 25 millones pa la temporada 2012/2013.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18158-en |títulu=Na última década, Arxentina volvió ser potencia agroalimentaria |periódicu=Télam - Axencia Nacional de Noticies editorial= |fecha=19 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220810105852/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18158-en |fechaarchivu=2022-08-10 }}</ref> Esta crecedera nel sector agropecuariu tamién se vio retrucáu en cultivos menores, como l'arroz y la cebada, qu'algamaron producciones cercanes a les 2 millones de tonelaes nel primer casu, y de 5 millones nel segundu. Mientres la so xestión la industria testil creció un 9&nbsp;% en 2009 y un 16&nbsp;% nel 2010.<ref>«[https://web.archive.org/web/20150208195331/http://www.comunidadtextil.com/news1/2011/02/la industria testil-argentina-llogru-record-de-produccion/ «La industria testil arxentina llogró récor de producción»], artículu de febreru de 2011 nel sitiu web ''Comunidá Testil''. Consultáu'l 24 de febreru de 2011.</ref> Nel añu 2010 la producción industrial creció un 9.7&nbsp;%, principalmente impulsada pola espansión del 40.6&nbsp;% na industria automovilística. La medría de la venta por unidaes n'avientu de 2010, favoreció l'aumentu del 34.4&nbsp;% na facturación, qu'algamó un total de 7443.9&nbsp;millones de pesos.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1344744-la-produccion-industrial-crecio-97-en-2010 «La producción industrial creció 9.7&nbsp;% en 2010»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180227153504/http://www.lanacion.com.ar/1344744-la-produccion-industrial-crecio-97-en-2010 |date=2018-02-27 }}, diariu ''La Nación''. Consultáu'l 5 d'abril de 2014.</ref> La producción de cementu triplicar en 12&nbsp;años, pasando de cuatro&nbsp;millones de tonelaes a dolce&nbsp;millones.<ref>{{Cita noticia|títulu=La producción de cementu triplicar en doce años|url=http://www.infonews.com/2014/06/29/economia-151477-la-produccion-de-cementu-triplicar en-doce-ano.php|fechaaccesu=26 de febreru de 2018|periódicu=INFOnews|idioma=es}}</ref> En 2011 presentóse'l Plan Estratéxicu Industrial 2020,<ref>{{Cita noticia|títulu=La Presidenta presentó'l Plan Estratéxicu Industrial 2020|url=https://www.casarosada.gob.ar/informacion/archivo/25441-la presidenta-presento-el plan-estrategico-industrial-2020|fechaaccesu=26 de febreru de 2018|periódicu=Casa Rosada|idioma=es-es}}</ref> que proponía midíes p'aumentar la productividá de los principales sectores de la industria arxentino:<ref>{{Cita web|url=http://www.uba.ar/archivos_secyt/image/Plan%20Estrat%C3%A9gico%20Industrial%202020(1).pdf|títulu=Plan Estratéxicu Industrial 2020|sitiuweb=Resume PIUBAD - UBA}}</ref>Mientres la so xestión impulsó distintes llexislaciones sobre incentivos industriales: llei de promoción del software,<ref>{{Cita noticia|apellíos=Olveira |nome=Dolores |títulu=Más de 300 empreses van buscar los beneficios de la llei de software|url=https://www.cronista.com/economiapolitica/-Mas-de-300-empreses-buscaren-los beneficios-de-la llei-de-software-20140307-0056.html|fechaaccesu=26 de febreru de 2018|periódicu=El Cronista|idioma= |fecha=7 de marzu de 2014}}</ref> llei de promoción a la integración de autopartes, programa de desenvolvimientu de provisores pa la industria de petroleu, gas y minería, programa d'adautación competitiva de Pymes, merque municipal, ente otros. Foi una activa negociadora nel ámbitu del [[Mercosur]] y los alcuerdos [[Asociación Llatinoamericana d'Integración|ALADI]] y billaterales con China ya India. ==== Política pa Pymes ==== En 2011 foi llanzáu pol Ministeriu d'Industria'l Programa d'Accesu al Creitu y Competitividá (PACC), pa financiar estudios de mercáu internu y esternu, investigación, diseñu y desenvolvimientu de nuevos productos y servicios, inxeniería d'infraestructura granible, certificación de normes calidable, desenvolvimientu y implementación de software, planes estratéxicos, desarrollos teunolóxicos ya innovadores, ente otros.<ref>{{cita web |url=https://www.casarosada.gob.ar/informacion/archivo/25176-programa-de-accesu-al-credito-y-competitividá-pacc- |títulu=Programa d'Accesu al Creitu y Competitividá (PACC) |publicación= Casa Rosada |editorial= Presidencia de la Nación |fecha=16 de xunu de 2011}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dselectronicos/actes/2007/125OT17_01_R29.pdf|títulu=125ᵘ Periodu Llexislativu Ordinariu. 17ᵘ Sesión Tables. 29ᵘ Xunta Expediente 2843-D-06.|fechaaccesu=17 de xunu de 2009|autor=Cámara de Diputaos de la Nación|fecha=28 de payares de 2007|editorial=Cámara de Diputaos de la Nación}}</ref> El 9 d'avientu de 2009 llanzóse'l Fondu Nacional de Desenvolvimientu pal Micro, Pequeña y Mediana Empresa (Fonapyme) un fideicomiso estatal destináu a financiar proyeutos d'inversión granible en pequeñes y medianes industries. En 2015, el Fonapyme daba dende 1,5 millón de pesos hasta 7 millones de pesos pa financiar proyeutos de pymes. En 2010, esti preséu financió 121 proyeutos por 34 millones de pesos, centrándose na actividá industrial (91%).<ref>{{cita web |url=https://www.cronista.com/impresageneral/10-Entrugues-sobre-los-creditos-Fonapyme-20101209-0037.html |títulu=10 Entrugues sobre los creitos Fonapyme |publicación=El Cronista |fecha=9 d'avientu de 2010 }}</ref> El mesmu añu creóse'l Réxime de Bonificación de Tases, que subsidiada la tasa d'interés de los préstamos bancarios que les pymes pertenecientes a los sectores d'Industria, Comerciu, Construcción y Servicios ciscaben a bancos públicos y privaos pa capital de trabayu, inversiones granibles y demás.<ref>{{cita web |url=http://copal.org.ar/wp-content/uploads/2015/06/sspf.pdf |títulu=Programes d'Asistencia Financiera pa PYMES editorial= Secretaría de la Pequeña y Mediana Empresa y Desenvolvimientu Rexonal |páxina=10 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170516222249/http://copal.org.ar/wp-content/uploads/2015/06/sspf.pdf |fechaarchivu=2017-05-16 }}<br> * {{cita web |url=https://www.eldestapeweb.com/esclusivu-el plan-del gobiernu-destruyir-les pymes-y-beneficiar-los bancos-n39873 |títulu=El plan del Gobiernu pa destruyir a les pymes y beneficiar a los bancos |publicación=El Destape |autor=Jonathan Heguier |fecha=25 de febreru de 2018 }}</ref> En 2010 impleméntase'l Monotributu Social, una nueva categoría tributaria que-yos facilitaba a los entamadores de la economía social la so inclusión al mercáu formal, por aciu la facturación de los sos productos.<ref>{{cita web |url=https://www.desarrollosocial.gob.ar/wp-content/uploads/2015/07/Llei-N---26.565.pdf |títulu=Ley N° 26.565 |editorial=Ministeriu de Desenvolvimientu Social |fecha=21 d'avientu de 2009 }}</ref> D'esta manera, apuerten a una obra social y al sistema previsional. Nel añu 2012 ampliáronse estes midíes, al traviés de: costu cero del Monotributu pa tomadores de [[microcreitu|microcreitos]] y la exención de los monotributistas sociales nel impuestu sobre los ingresos brutos.<ref>{{cita web |url=https://www.desarrollosocial.gob.ar/wp-content/uploads/2015/11/Politicas-Publiques-con Impautu Social-integráu.pdf |títulu=Polítiques Públiques con Impautu Social |editorial=Ministeriu de Desenvolvimientu Social |fecha=Payares de 2015 }}</ref> === Aumentu de la inversión estranxera === La [[inversión estranxera direuta]] na [[Arxentina]] algamó 9726 millones de dólares en [[2008]], esperimentando una gran crecedera con respectu al permediu del periodu [[2004]]-[[2007]] de 5350 millones de dólares.<ref>{{cita web |url=http://www.unsam.edu.ar/escueles/economia/oem/pdf/oem21.pdf |autor=Jorge Remes Lenicov |enllaceautor=Jorge Remes Lenicov |títulu=La Inversión Esterna Direuta n'América Llatina y nel mundu |publicación=Observatorio de la Economía Mundial - Boletín N° 21 |editorial=Escuela d'Economía y Negocio - Universidad Nacional de San Martín |fecha=2015 |páxina=5 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230414073956/http://www.unsam.edu.ar/escueles/economia/oem/pdf/oem21.pdf |fechaarchivu=2023-04-14 }}</ref> Nel primer semestre de 2012, los ingresos de IED al país fueron un 42% superiores a los d'igual periodu de 2011.<ref>{{cita web|url=http://tiempo.infonews.com/2012/11/17/editorial-91055-el%20papel-de-la-inversion-estranxera-direuta-en-america-latina.php|títulu=El papel de la inversión estranxera direuta n'América llatina fecha= 17 de payares de 2012|autor=Eugenia Aruguete|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121119011626/http://tiempo.infonews.com/2012/11/17/editorial-91055-el|fechaarchivu=2012-11-19}}</ref> Mientres l'añu 2012 la inversión estranxera direuta llegó a 12&nbsp;551 millones de dólares, la cifra más alta del periodu 2002-2012. Rexistró un aumentu del 27% respectu del 2011, frente a una crecedera de 6,7% del restu d'[[América Llatina]].<ref name="La inversión estranxera aumentó un 27% en 2012">{{cita noticia|títulu=La inversión estranxera aumentó un 27% en 2012|url=http://www.diariobae.com/diario/2013/05/15/28489-la-inversion-estranxera-direuta-en-la-argentina-aumento-un-27-en-el-2012.html|axencia=BAE|fecha=13 de mayu de 2013}}</ref> La midíes impulsaes pol gobiernu afalaron la reinversión de ganancies nel mercáu internu arxentín, qu'algamaron en 2012 los 7984 millones de dólares, más del doble qu'en 2011.<ref>{{cita web |url=https://www.elmundo.es/america/2013/05/15/argentina/1368631491.html |títulu= Un añu récor pa la inversión estranxera n'Arxentina tres la espropiación a Repsol |publicación=El Mundo |ubicación=España |fecha=15 de mayu de 2013 |autor=Nazaret Castro}}</ref> Arxentina convertir nel quintu país llatinoamericanu con mayor receición de IED, por detrás de Méxicu (12&nbsp;659 millones) y per delantre de Perú (12&nbsp;240 millones).<ref>{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/noticias/val/90786-7/cepal-poles torgues-al-envio-de-utilidaes-la-inversion-estranxera-crecio-un-27.html|títulu=Cepal: poles torgues a la unviada d'utilidaes, la inversión estranxera creció un 27% |publicación= La Política Online |fecha=14 de mayu de 2013}}</ref> Nel últimu añu de xestión kirchnerista, según la CEPAL, na Arxentina los ingresos de IED llegaron a 11.655 millones de dólares, lo que significó un aumentu d'un 130 % respectu del total de 2014.<ref name="La inversión estranxera cayó en tola rexón pero na Arxentina caltúvose estable">{{cita noticia|títulu=La inversión estranxera cayó en tola rexón pero na Arxentina caltúvose estable|url=https://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-301844-2016-06-15.html|axencia=Páxina12|fecha=15 de xunu de 2016}}<br> * {{cita noticia|apellíos1=Grasu|nome1=Genaro|títulu=La inversión estranxera caltúvose estable na Arxentina y cayó na rexón|url=http://www.infonews.com/nota/202354/la-inversion-estranxera-caltúvose-estable|axencia=Infonews|fecha=28 de mayu de 2015}}</ref> === Política llaboral === [[Archivu:Cristina Fernández.jpg|miniatura|Cristina Fernández en 2008 mientres el so primer periodu.]] La política llaboral del Gobiernu de Cristina Kirchner consistió n'afondar la [[negociación coleutiva]] pa regular les [[rellaciones llaborales]], política empecipiada pol presidente Néstor Kirchner. Nel periodu 2003/2014 col Plan Nacional de Regularización del Trabayu (PNRT) se fiscalizaron cerca de 1,4 millones d'establecimientos qu'incluyíen a más de 4 millones de trabayadores inspeccionaos. Mientres el periodu 2003 – 2014 la cobertoria de los emplegadores aseguraos amontóse un 100 % y los trabayadores cubiertos aumentaron un 88 %. Llegóse al récor históricu de casi 9 millones de trabayadores cubiertos pol sistema. En materia de negociación coleutiva pasar de homologar 200 convenios básicamente d'empreses, hasta rexistrar en 2014 cerca de 2000&nbsp;alcuerdos d'actividá y d'empresa. Más del 90 % de los convenios realizar por caña d'actividá económica (y subrama) y los restantes por empresa. Coles mesmes consiguióse la que la cantidá de trabayadores rexistraos sía la mayor en 38 años, anque reconoz que más del 30 % de la [[población activa]] siguen en condiciones precaries. El salariu mínimu creció 1338 % en 10&nbsp;años, siendo según la presidenta un salariu testigu» yá que «tolos convenios tán percima». Ente otres polítiques destáquense los microcreitos pa empresarios ―320&nbsp;000 hasta 2013― y el [[Plan Arxentina Trabaya]] ―qu'amontó la cantidá de cooperatives en más de 6600―.<ref>{{Cita web |url= http://www.trabajo.gov.ar/left/estadisticas/descargas/negColectiva/200803T_negociacionColectiva.pdf |títulu= Estáu de la negociación coleutiva, tercer trimestre |fechaaccesu= 9 de febreru de 2009 |autor= Direición Xeneral d'Estudios y Formulación de Polítiques d'Emplegu |añu= 2008 |editorial= Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social |urlarchivu= https://web.archive.org/web/20110903121312/http://www.trabajo.gov.ar/left/estadisticas/descargas/negColectiva/200803T_negociacionColectiva.pdf |fechaarchivu= 2011-09-03 }}</ref> Tamién s'aumentar les indemnizaciones por [[siniestralidá llaboral|accidentes de trabayu]], modificando'l réxime llegal y esaniciando el tope máximu qu'impunxera la llexislación anterior.<ref name="cfk2013-05-01_01">[http://www.casarosada.gob.ar/images/stories/video/cfk-010313-1.flv «Cristina Fernández de Kirchner ante'l Congresu de la Nación Arxentina na apertura del periodu de sesiones ordinaries 2013»], artículu del 1 de marzu de 2013 nel sitiu web oficial Casa Rosada (Buenos Aires). Consultáu'l 4 d'agostu de 2013.<br> * {{Cita web |url= http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/155000-159999/159765/norma.htm |títulu= Decreto 1694/2009 |fechaaccesu=15 de payares de 2009 |autor=Poder Executivu Nacional |fecha=5 de payares de 2009 |editorial= Infoleg}}</ref> Ente l'añu 2002 y 2010, reparóse una medría del 66% de trabayadores rexistraos, ente que nos periodos previos, dende 1974 hasta 2002, l'aumentu llegó apenes a ser ente 12% y del 15%. Esti aumentu de los emplegos rexistraos fixo recular al emplegu "en negru" o non rexistráu, del 50% que representaba nel añu 2002 a un 35% en 2010. [[Archivu:Monthly_indicator_of_industrial_activity_of_Argentina_between_2007-12_and_2012-11.svg|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Monthly_indicator_of_industrial_activity_of_Argentina_between_2007-12_and_2012-11.svg|miniatura|[[Serie temporal|Serie]] [[Estacionalidad|desestacionalizada]] del [[estimador]] mensual de l'actividá industrial. Base 2006 = 100. Reparar que creció hasta llegar al so máximu en marzu de 2012 con un 35 % más d'actividá industrial.<ref>[https://web.archive.org/web/20110912093446/http://www.indec.gob.ar/argentinaencifras/argentina_en cifres combináu.asp?indice=0 Arxentina en cifres] periodicidad mensual, serie Estimador Mensual Industrial (EMI), nivel xeneral desestacionalizado; publicáu nel sitiu web del Indec. Consultáu'l 5 de febreru de 2013.</ref>]] En 2014 promulgóse la llei de promoción del trabayu rexistráu, pola cual seríen destinaos 4150 millones de pesos en beneficios pa los emplegadores, de los cualos el 65 % taríen dirixíos a les [[microempresa|microempreses]] p'afalales a rexistrar a los sos trabayadores.<ref name="Cristina Kirchner robló un proyeutu de llei de promoción del trabayu rexistráu">{{cita noticia|títulu=Cristina Kirchner robló un proyeutu de llei de promoción del trabayu rexistráu|url=http://www.lanacion.com.ar/1680826-la presidenta-roblo-un-proyecyo-de-llei-de-promocion-del trabayu-en-la-inauguracion-del-salon-de-los pueblos orixinarios|axencia=La Nación|fecha=14 d'abril de 2014}}<br> * {{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/230000-234999/230592/norma.htm |títulu=Ley de Promoción del Trabayu Rexistráu y Prevención del Fraude Llaboral |publicación=InfoLEG |editorial=Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos - Arxentina |fecha=26 de mayu de 2014 }}</ref> Nel añu 2011 la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] alzó al Congresu de la Nación un proyeutu de nuevu Estatutu del Peón Rural, qu'amplía los derechos llaborales de los asalariaos rurales. El proyeutu foi aprobáu polo xeneral por 68 votos a favor y 1 votu en contra. La nueva normativa creó un nuevu réxime previsional qu'amenorga de 65 (60 nel casu de la muyer) a 57 años la edá jubilatoria y a 25 los años d'apurras, ya incorpora una llicencia por paternidá de 30 díes. La llei caltién el réxime de fixación de remuneraciones mínimes determinaes pol Conseyu Nacional de Trabayu Agrariu, que nun van poder ser menores al salariu mínimu vital y móvil, y afita periodos y llugares de pagu. Tamién afita n'ocho hores la xornada llaboral (44 hores selmanales) en llugar de la xornada "de sol a sol" con descansos entemedios, reconoz el pagu d'hores extras, el descansu selmanal y meyor condiciones fayadices d'hixene y seguridá como requisitos básicos de l'actividá.<ref name="Con tolos derechos de los otros trabayadores">{{cita noticia|apellíos1=Premici|nome1=Sebastián|títulu=Con tolos derechos de los otros trabayadores|url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-183939-2011-12-22.html|axencia=Página/12|fecha=22 d'avientu de 2011}}</ref> Hasta entós sobre 1,3 millones de peones rurales, más del 80 % atopar na informalidá. La llei dispunxo cuestiones como la xornada llaboral d'ocho hores, terminó col conceutu de "trabayu de sol a sol" y afitó la edá jubilatoria en 57 años.<ref name="Lleis llaborales">{{cita noticia|apellíos1=Cufré|nome1=David|títulu=Ley llaborales|axencia=Páxina12|fecha=14 de marzu de 2015}}</ref> En 2013 aprobóse'l Réxime Especial de Contratu de Trabayu de Cases Particulares, que crea un réxime llaboral pa les emplegaes doméstiques, a les que se-yos reconocen los mesmos derechos de los que gocia'l restu de los trabayadores, como vacaciones pagues, llicencia per maternidá y por enfermedá, indemnización per despidu, y una xornada de trabayu de 48 hores selmanales a lo más yá que hasta esi momentu l'antigua llei reconocíalos menos derechos que al restu de los emplegaos, esta llei algama a un millón de trabayadores. Enantes mientres 60 años el serviciu adomo remanar por decretu que consideraba al personal doméstico totalmente distintu al restu de los trabayadores.<ref name="Promulgen la llei pa emplegaes doméstiques">{{cita noticia|apellíos1=Arriaga|títulu=Promulgen la llei pa emplegaes doméstiques|url=http://www.lanacion.com.ar/1572054-promulgen-la llei-pa-emplegaes-adomes|axencia=La Nación|fecha=12 d'abril de 2013}}<br> * {{cita noticia|títulu=Cristina promulgó la llei d'emplegaes doméstiques pa igualar derechos llaborales|url=http://www.lavoz901.com.ar/despachos.asp?cod_des=168996&ID_Seccion=70&fecemi=12/04/2013&Titular=cristina-promulgo-la llei-de-emplegaes-adomes-pa-igualar-derechos-llaborales.html|axencia=La Voz|fecha=12 d'abril de 2013}}</ref> En 2003 capacitar en programes del Estáu 15.119 trabayadores, pasando en 2012 a 316.738 trabayadores. En total asistieron a cursos y talleres de formación profesional más de 2.4 millones de trabayadores. Poner en marcha'l Plan Nacional de Regularización del Trabayu (PNRT) por aciu el cual se fiscalizaron 900 mil empreses y más de 3 millones de trabayadores. En 2008 sancionóse la llei 26.390 qu'establez que los neños menores a 16 años tienen el derechu fundamental a nun trabayar. En 2013 sancionóse una llei que tipificó como delitu l'aprovechamientu económicu de los menores, con penes de prisión de 1 a 4 años.<ref name="Lleis llaborales"/> A partir de la Llei 26.364 creóse una ferramienta contra'l trabayu en condiciones de servidume como norma fundamental pal remanar contra'l trabayu esclavu. Desenvolviéronse aiciones de fiscalización y control, cuantimás sobre los sectores que más utilicen esta práutica illegal, el rural y el testil.<ref name ="Una Década">{{cita web |url=http://www.trabajo.gob.ar/downloads/destacaos/131104_notes_una-decada-ganada.pdf |títulu=Balance de 2003 a la fecha - Una década de trabayu. Una década ganada. |publicación=Informes especiales |editorial=Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social |fecha=25 d'ochobre de 2013 }}</ref> En 2012 sancionóse la Llei de Daños por Accidentes Profesionales en beneficiu y en cuidu de los derechos de los trabayadores. Incorporar al llistáu d'enfermedaes profesionales otres como les hernies, toradures y várices que nun taben y que son frecuentes en distintes actividaes llaborales.<ref name ="Una Década"/> En 2012 llanzóse la iniciativa EMPLEARTEC pa fomentar mayor cantidá y meyor emplegu nes árees de software y teunoloxía a nivel nacional, aumentar la competitividá del sector y del restu de sectores granibles; contribuyir a la inclusión social ya insertamientu llaboral; amenorgar la [[fienda dixital]] y contribuyir na construcción d'una sociedá integrada, inclusiva y competitiva, integraos nes metes del Foru de Software dientro del Plan Estratéxicu 2020 y del Plan Estratéxicu de Formación Continua: Innovación y Emplegu 2020. De los 21.000 beneficiarios de los cursos dende l'añu 2006, más del 65% consiguió trabayu o ameyoró la so situación llaboral.<ref name="Cristina Kirchner llanzó'l programa de formación continua Empleartec">{{cita noticia|títulu=Cristina Kirchner llanzó'l programa de formación continua Empleartec|url=https://www.elintransigente.com/argentina/2012/10/15/cristina-kirchner-llanzo-programa-formacion-continua-empleartec-151673.html|axencia=L'Intransixente|fecha=15 d'ochobre de 2012}}</ref> === La crisis económica mundial de 2008-2009 === La [[crisis económica de 2008-2009]], empecipiada nos [[Estaos Xuníos]], tuvo'l so primer efeutu na Arxentina col aumentu esponencial del preciu internacional de los granos. El 23 de setiembre, nel so discursu na 63ª&nbsp;[[Asamblea Xeneral de la ONX]], la presidenta Fernández denominó a la crisis como'l [[Efeutu Jazz]], aludiendo al so orixe n'[[Estaos Xuníos]], en clara contraposición a les denominaciones que los centros económicos utilizaron pa denominar a les crisis anteriores que s'aniciaben en países emerxentes, como fueron el [[Efeuto Tequila]], [[Efeutu Caipirinha]], el [[Efeutu Arroz]] y el mesmu [[Efeutu Tangu]], como se conoció la crisis arxentina de 1998-2002. La presidenta cuestionó tamién a los «gurúes económicos» que defendíen el modelu económicu d'Estaos Xuníos y criticaben les midíes anticrisis tomaes polos presidentes [[Eduardo Duhalde]] y [[Néstor Kirchner]], pa ratificar la so adhesión de fondu al enfoque [[desarrollismu|neodesarrollista]] de les mesmes.<ref name="Les midíes">{{cita publicación|nome=|apellíu=|enllaceautor=|coautor=|títulu=Cristina Fernández de Kirchner: "Les midíes contracícliques nun son nengún plan B, son pa siguir sosteniendo'l nuesu plan A"|url=http://www.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=244940&ID_Seccion=18|publicación=|editorial=DERF|fecha=27 de xineru de 2001|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110531165929/http://www.derf.com.ar/despachos.asp?cod_des=244940&ID_Seccion=18|archivedate=2011-05-31}}</ref> N'ochobre d'esi añu la presidenta punxo en marcha un Comité de Crisis d'altu nivel, pa realizar un monitoreo permanente de la emerxencia y encamentar midíes, integráu pol Xefe de Gabinete, el ministru d'Economía, los presidentes del Bancu Central y de la Comisión Nacional de Valores, y el titular de la AFIP (Alministración Federal d'Ingresos Públicos).<ref name="comité">{{cita publicación|nome=|apellíu=|enllaceautor=|coautor=|títulu=Crack financieru internacional. Massa analizó la crisis col comité d'emerxencia|url=http://200.82.82.212/index.php?secc=nota&nid=12012&pagina=2|publicación=|editorial=Crítica|fecha=7 d'ochobre de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215142153/http://200.82.82.212/index.php?secc=nota&nid=12012&pagina=2|archivedate=2009-02-15}}</ref> A partir del 26 de payares, la presidenta Fernández anunció en diverses etapes un plan anticrisis compuestu poles siguiente aiciones:<ref name="plancrisis1">{{cita publicación|nome=|apellíu=|enllaceautor=|coautor=|títulu=Cristina llanzó'l plan B» anticrisis y obres públiques por $71&nbsp;000 millones|url=http://www.agrositio.com/vertext/vertext.asp?id=94859&se=1|publicación=|editorial=Agrositio|fecha=26 de payares de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215120234/http://www.agrositio.com/vertext/vertext.asp?id=94859&se=1|archivedate=2009-02-15}}</ref><ref name="plancrisis2">{{cita publicación|nome=Guillermina|apellíu=Fossati|enllaceautor=|coautor=|títulu=El plan anticrisis que llanzó la presidenta, so la lente de los analistes y empresarios|url=http://economia.infobaeprofesional.com/notas/75135-El plan anticrisis-que-llanzo-la presidenta-so-la lente-de-los analistes-y-empresarios.html?cookie|publicación=|editorial=Infobae|fecha=26 de payares de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090223092156/http://economia.infobaeprofesional.com/notas/75135-El plan anticrisis-que-llanzo-la Presidenta-so-la lente-de-los analistes-y-empresarios.html?cookie|fechaarchivu=23 de febreru de 2009}}</ref> * Creación d'un [[Ministeriu d'Industria (Arxentina)|Ministeriu de Producción]]. * Paquete anticrisis integráu por trés ferramientes: ** Moratoria tributaria y amenorgamientu de retenciones pal agru; ** Blanquéu, promoción y sostenimientu del trabayu rexistráu pa les [[pyme]]s; ** Blanquéu y repatriación de capitales. * Creitos públicos de fomentu a la producción y al consumu, con una asignación de 13&nbsp;200&nbsp;millones de pesos (4400&nbsp;millones de dólares), asignaos al traviés de la banca privada, a baxu interés. Los fondos asignar col siguiente detalle: xeladeres y otros bienes del llar (3500&nbsp;millones de pesos), automóviles (3000&nbsp;millones de pesos), pequeñes y medianes empreses (3000&nbsp;millones de pesos), campu (1700&nbsp;millones de pesos), industria (1250&nbsp;millones de pesos), camiones (650&nbsp;millones de pesos). Nun segundu anunciu asignáronse creitos al turismu ensin interés (330&nbsp;millones de pesos) y de bienes de consumu (200&nbsp;millones de pesos).<ref name="plancrisis4">{{cita publicación|nome= Guillermina|apellíu=Fossati|enllaceautor=|coautor=|títulu=Tercer cuota del plan oficial anticrisis|url=http://criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=15533|publicación=|editorial= Crítica|fecha=12 d'avientu de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009}}</ref> * Plan d'obra pública, por 21&nbsp;000&nbsp;millones de dólares, col fin d'impulsar el restu de la economía y doblar los puestos de trabayu nel sector, creando unos 360&nbsp;000&nbsp;emplegos. [[Archivu:Cristina Fernandez y Obama.jpg|miniatura|[[Barack Obama]] y Cristina Fernández na xunta del [[G20]] en 2009.]] El plan foi sofitáu poles dos centrales sindicales ([[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]]<ref name="plancrisis3">{{cita publicación|nome=Guillermina|apellíu=Fossati|enllaceautor=|coautor=|títulu=Midíes anticrisis / Les repercusiones. La CGT sofita, pero pide doble indemnización y una suma fixa|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1077572|publicación=|editorial=La&nbsp;Nación|fecha=5 d'avientu de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090215131333/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1077572|archivedate=2009-02-15}}</ref> y [[Central de Trabayadores de l'Arxentina|CTA]]), la [[Unión Industrial Arxentina]] qu'arrexunta a los empresarios industriales, y [[CONINAGRO]], qu'arrexunta a les [[cooperativa|cooperatives]] rurales. Foi criticáu pola [[Sociedá Rural Arxentina]] (SRA) y la [[Federación Agraria Arxentina]] (FAA),qu'arrexunten a los propietarios y productores rurales.<ref name="plancrisis5">{{cita publicación|nome=|apellíu=|enllaceautor=|coautor=|títulu=Cristina Fernández de Kirchner anuncia un plan de 13&nbsp;200 millones de pesos pa encarar la crisis|url=http://es.wikinews.org/wiki/Cristina_Fern%C3%A1ndez_de_Kirchner_anuncia_un plan_de_13.200_millones_de_pesos_pa_encarar_la crisis|publicación=|editorial=Wikinews|fecha=5 d'avientu de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009}}</ref> Pela so parte, n'ochobre de 2008, el [[Fondu Monetariu Internacional]] anunció que decidió nun incluyir a l'Arxentina nel Plan Anticrisis del organismu, «polos sos antecedentes negativos», faciendo referencia a la catástrofe económicu-social carecida mientres la [[Crisis d'avientu de 2001 n'Arxentina|crisis de 1998-2002]], cuando la economía del país yera dirixida d'alcuerdu a les pautes del Fondu.<ref>{{cita publicación|nome=|apellíu=|enllaceautor=|coautor=|títulu=El FMI escluyó a l'Arxentina d'un plan d'ayuda financiera|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1064516|publicación=|editorial=La&nbsp;Nación|fecha=5 d'avientu de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201203620/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1064516|archivedate=2008-12-01}}</ref> Por cuenta de que l'Arxentina integra'l [[G20]], Cristina representó al país nos cumes d'esa instancia mundial mientres la [[crisis económica de 2008-2009]]. Ente les midíes propuestes por Cristina destacóse la d'incorporar al G20 a la [[Organización Internacional del Trabayu]] (OIT),<ref>{{cita web |editorial= OIT|fecha= 21 d'abril de 2009|títulu= 90 aniversariu: Arxentina va proponer incorporación de OIT al G20|url=http://www.oit.org.pe/index.php?option=com_content&view=article&id=2293:90-aniversariu-argentina-propondrncorporacie-oit-al-g20&catid=117:ultimas-noticias&Itemid=1305}}</ref> propuesta que se concretó nel tercer cume realizáu en [[Pittsburg]] en setiembre de 2009.<ref>{{cita web|editorial= Infobae|fecha= 1 d'agostu de 2009|títulu= La OIT va participar del G20|url= http://www.infobae.com/contenidos/463772-101275-0-La-OIT-va participar-del-G20}}</ref> La presión de Cristina y [[Lula]] nel segundu cume realizáu en [[Londres]] n'abril de 2009, dexó tamién que se quitar de la declaración final la mención emponderadora de la [[flexibilidá llaboral]] que se faía nel borrador del documentu.<ref>{{cita web |editorial= Infobae|fecha= 2 d'abril de 2009|títulu= Brasil y Arxentina llogren escluyir del alcuerdo alusión a flexibilidá llaboral|url=http://www.eleconomista.es/flash/noticias/1142278/04/09/Brasil-y-Argentina-logran-escluyir-del alcuerdu-alusion-a flexibilidá llaboral.html}}</ref> Paralelamente llanzóse un programa que promovía el recambiu de xeladeres y lavarropas antiguos por modelos nuevos d'industria nacional de gran eficiencia enerxética. Podíen llograse con descuentos d'hasta un 25 % y financiar l'otru 75 % col plan de 12 cuotes ensin interés de . Los electrodomésticos más eficientes, dexaríen abaratar el gastu añal na factura d'electricidá de los llares y promocionar l'usu responsable de la enerxía. Coles mesmes otres midíes adoptaes fueron la creación del [[Ministeriu d'Industria (Arxentina)|Ministeriu de Producción]], moratoria tributaria y amenorgamientu de retenciones pal agru, blanquéu, promoción y sostenimientu del trabayu rexistráu pa les [[Pequeña y mediana empresa|pymes]], blanquéu y repatriación de capitales y creitos públicos de fomentu a la producción y al consumu, con una asignación de 13&nbsp;200&nbsp;millones de pesos (4400&nbsp;millones de dólares), asignaos al traviés de la banca privada, a baxu interés. En 2014 llanzóse la llei de proteición al consumidor al pie de un paquete de lleis que teníen como oxetivu brindar ferramientes por que los consumidores conozan los sos derechos, dispongan de mayor información sobre precios y carauterístiques de los bienes y servicios, con una nueva Xusticia del Consumidor pa entainar la resolución de conflictos nes rellaciones de consumu.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201409/77455-lleis-de-defensa-del |títulu=Ley de Defensa al Consumidor: conocé de qué traten publicación= Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=9 de setiembre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422002509/https://www.telam.com.ar/notas/201409/77455-lleis-de-defensa-del |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> A pesar de la crisis internacional, el comerciu esterior arxentín y en particular les esportaciones siguieron creciendo fuertemente, les [[Exportación|exportación]] totalizaron en 2008 los 70.589 millones de dólares y les [[Importación|importaciones]] llegaron a 57&nbsp;413&nbsp;millones de dólares, el saldu netu de la balanza comercial foi de 13&nbsp;176&nbsp;millones de dólares.<ref>{{cita web |url=http://www.iri.edu.ar/publicaciones_iri/anuariu/Anuariu%202009/Amnor/Panorama%20Comercial%20Arxentín%20N%2058%20a%F1o%202008.pdf |títulu=Panorama Comercial Arxentín Nᵘ58 Añu 2008 |obra= |editorial=Institutu de Rellaciones Internacionales - UNLP |fecha= }}</ref> Nel añu 2009 les esportaciones llegaron a US$ 56.555,<ref>{{cita web |url=http://www.cadena3.com/contenido/2010/02/28/47886.asp |títulu=Abrupta cayida de les esportaciones arxentines mientres 2009 |periódicu=Cadena 3 Arxentina |editorial= |fecha=1 de marzu de 2010}}</ref> en tantu en 2010 engataron 68.500 millones de dólares.<ref>{{cita web |url=http://www.consultoradni.com/evolucion-d'esportaciones arxentines-2005-2010/ |títulu=Evolución d'Esportaciones Arxentines 2005-2010 |obra= |editorial= |fecha=12 de mayu de 2011 |autor=“DNI” – Desenvuelvo de Negocios Internacionales }}</ref> algamando en 2011 un récor de US$ 84.295 millones, amontándose un 24% en términos interañales.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/economia/informes_economicos/archivos/Ranking_expo_x_sectore.pdf |títulu=Exportación 2011: pierde terrenal el sector enerxéticu y la producción agrícola esplica'l 62% de la crecedera |obra=Rankings Sectoriales - Esportaciones por Sector editorial= |fecha=6 de marzu de 2012 }}</ref> Ente 2003 y 2011 hubo una crecedera del 260% nes esportaciones de manufactures d'orixe industrial (MOI), una crecedera d'esportaciones de productos primarios del 212% y 182% de les manufactures d'orixe agropecuariu.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/17-6754-2013-04-18.html |títulu=Modelos neolliberales |periódicu=Página/12 |editorial= |fecha=18 d'abril de 2013 |autor=Diego Rubinzal}}</ref> == Política en Comunicación == {{VT|Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual}} Mientres la presidencia de Cristina Kirchner aldericóse y aprobó por sectores oficialistas y opositores la [[Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual]] que reemplaza a l'antigua Llei de Radiodifusión 22.285 creada pola [[Procesu de Reorganización Nacional|última dictadura]]. Poco dempués de sancionada la llei, suspendióse judicialmente l'aplicación del Art. 161, qu'impon como llende un añu dende la fecha de reglamentación por que los propietarios de los grandes medios audiovisuales ayenen [[activu (contabilidá)|activos]] p'afaese a la mesma; tres un fallu de la Corte Suprema de Xusticia,<ref>[http://www.prensa.argentina.ar/2012/05/23/30870-la-afsca-afirmo-que-el fallu-de-la corte-ratifica-el-espiritu-plural-de-la llei-de-medios.php «La AFSCA afirmó que'l fallu de la Corte ratifica l'espíritu plural de la Llei de Medios»], artículu del 23 de mayu de 2012 nel sitiu web ''Prensa Arxentina''.</ref> la llei entró dafechu a valir el 29 d'ochobre de 2013.<ref name="FLL12">{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-232398-2013-10-29.html|títulu=La Corte Suprema declaró constitucional la Llei de Medios|fechaaccesu=2 de payares de 2013|fecha=29 d'ochobre de 2013|obra=Diariu Página/12}}</ref> De resultes de la llei, concediéronse 1000 nueves llicencies de radio y televisión, y creáronse cerca de 100&nbsp;000&nbsp;puestos de trabayu.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/2013/11/03/politica-106803-la |títulu=La Llei de Medios avanzó con más de mil nueves llicencies de radio y televisión |fecha=3 de payares de 2013 |publicación=InfoNews |autor=Franco Mizrahi |urlarchivu=https://archive.today/20131110232741/http://www.infonews.com/2013/11/03/politica-106803-la |fechaarchivu=2013-11-10 }}</ref> Arxentina atopar en plena migración escontra la [[Televisión Dixital Terrestre|televisión dixital abierta]] y esto, al pie de la nueva llei de medios audiovisuales, dio como resultáu la multiplicación de la cantidá de [[Televisión Dixital Terrestre n'Arxentina|señales audiovisuales]]<ref>{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-184575-2012-01-02.html|títulu=La señal que se multiplica|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=2 de xineru de 2012|obra=Página/12}}<br> * {{cita web|url=http://www.telam.com.ar/nota/32703/|títulu=Reelaboran los pliegos pa concursos públicos pa la televisión dixital abierta|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=24 de xunetu de 2012|obra=Axencia de Noticies Télam|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120728043626/http://telam.com.ar/nota/32703|fechaarchivu=2012-07-28}}<br> * {{cita web|url=http://tiempo.infonews.com/notas/fines-de-2011-habra-16-nueves-canales-de-television-de-aire|títulu=A fines de 2011 va haber 16 nueves canales de televisión d'aire|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=3 d'ochobre de 2011|obra=Tiempo Argentino}}</ref> y espacios rellacionaos a la creación estatal de conteníu y demás,<ref>{{cita web|url=http://edicioncuyo.com/novedades/index/llei-de-medios|títulu=La Llei de Medios en plena vixencia|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=22 de mayu de 2012|obra=Universidá Nacional de Cuyo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220326044315/http://edicioncuyo.com/novedades/index/llei-de-medios|fechaarchivu=2022-03-26}}<br> * {{cita web|url=http://tiempo.infonews.com/notas/llei-de-medios-empieza-llamáu-concursu-de-llicencies-de-tv-abierta|títulu=Ley de Medios: empieza'l llamáu a concursu de llicencies de TV abierta|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=12 de payares de 2011|obra=Tiempo Argentino}}</ref> principalmente nel interior del país, onde inda se peracaben productos de la televisión de [[Buenos Aires]]. Otros aspeutos que resalten son l'apaición de dellos nuevos diarios de tirada nacional,<ref>{{cita web|url=http://www.elsoldecorrientes.com/noticia.php?numbero=346|títulu=Nuevos medios|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=|obra=El Sol de Corrientes}}</ref> y la despenalización de los llevantos ya inxuries pa espresiones d'interés públicu, tema venceyada a la [[llibertá d'espresión]] y la [[llibertá de prensa]].<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1191619-diputaos-aprobo-la-despenalizacion-de-llevantos-y-injuria|títulu=Diputaos aprobó la despenalización de llevantos ya inxuries|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=28 d'ochobre de 2009|obra=La&nbsp;Nación}}<br> * {{cita web|url=http://edant.clarin.com/diario/2009/11/20/elpais/p-02044763.htm|títulu=Destaquen la despenalización de los llevantos ya inxuries|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=20 de payares de 2009|obra=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303171236/http://edant.clarin.com/diario/2009/11/20/elpais/p-02044763.htm|fechaarchivu=2016-03-03}}<br> * {{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elmundo/4-187772-2012-02-17.html|títulu=La despenalización de la crítica|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=17 de febreru de 2012|obra=Página/12}}<br> * {{cita web|url=http://www.diariojudicial.com/contenidos/2010/03/05/noticia_0008.html|títulu=La llei que despenalizó los llevantos ya inxuries yá s'aplica: sobreseyeron a un llexislador|fechaaccesu=1 de setiembre de 2012|fecha=4 de marzu de 2010|obra=Diariu Xudicial}}</ref> Finalmente, el [[29 d'ochobre]] de [[2013]], cuatro años y diecinueve díes dempués de la promulgación de la Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual, la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación (Arxentina)|Corte Suprema de Xusticia]] dictó un fallu final de 392 páxines nel que determinó la validez de los cuatro artículos en cuestión y la constitucionalidá xeneral de la llei. Amás, resolvió que los plazos pal total cumplimientu de la llei atopábense entós vencíos dende'l [[7 d'avientu]] de [[2012]], polo qu'obligaba l'adecuación topárense entepasando la llende de llicencies, dando pasu a l'[[Aplicación de la Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual|aplicación efeutiva ya inmediata]] de la totalidá de la Llei de Medios n'Arxentina.<ref name="FLL1">{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-232398-2013-10-29.html |títulu=La Corte Suprema declaró constitucional la Llei de Medios |fechaaccesu=2 de payares de 2013 |fecha=29 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu Página/12 }}<br> * {{cita web |url=http://www.infobae.com/2013/10/29/1519730-la corte suprema-declaro-constitucional-la llei medios |títulu=La Corte Suprema declaró constitucional la Llei de Medios |fechaaccesu=2 de payares de 2013 |fecha=29 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu InfoBAE }}<br> * {{cita web |url=http://www.clarin.com/politica/Corte-declaro-constitucional-Llei-Medios_0_1019898332.html |títulu=La Corte declaró constitucional la Llei de Medios |fechaaccesu=2 de payares de 2013 |fecha=29 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu Clarín }}<br> * {{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1633615-la corte suprema-declaro-constitucional-la llei-de-medios |títulu=La Corte Suprema declaró constitucional la llei de medios |fechaaccesu=2 de payares de 2013 |fecha=29 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu La&nbsp;Nación }}<br> * {{cita web |url=http://www.eltribuno.info/Jujuy/337977-La Corte-declaro-la constitucionalidá-de-la Llei-de-Medios.note.aspx |títulu=Ley de Medios: el fallu completu de la Corte Suprema de Xusticia |fechaaccesu=2 de payares de 2013 |fecha=29 d'ochobre de 2013 |obra=Diariu El Tribunu }}</ref> === Llei de servicios de comunicación audiovisual === {{AP|Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual}} Nel añu [[2007]], Cristina Fernández de Kirchner prometió na so plataforma eleutoral presentar un proyeutu de llei de radiodifusión que reemplazara la sancionada pola [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura militar]] nel añu [[1980]]. El puntu fuera incluyíu tamién na plataforma eleutoral de [[Néstor Kirchner]], pero finalmente nun pudo llevase a cabu mientres el so mandatu.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=950222|títulu=La téunica de "copiar/pegar", clave na plataforma eleutoral del oficialismu|fechaaccesu=20 d'agostu de 2012|fecha=17 d'agostu de 2012|obra=Diariu La&nbsp;Nación|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230404152056/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=950222|fechaarchivu=2023-04-04}}</ref> Dos años más tarde, el [[18 de marzu]] de [[2009]], la presidenta Fernández fixo públicu'l so proyeutu de Llei de Radiodifusión, nun actu realizáu'l [[Teatru Arxentín de La Plata]],<ref>{{cita web|url=http://www.eldia.com.ar/edis/20090318/20090318085541.htm|títulu=Cristina: llei va dexar que toos tengan derechu a la espresión|fechaaccesu=19 de setiembre de 2009|fecha=18 de marzu de 2009|obra=Diariu El Día}}</ref> proyeutu que tomaba como base los 21 puntos básicos pol derechu a la comunicación consensuaos pola [[Coalición por una Radiodifusión Democrática]],<ref>[https://web.archive.org/web/20081011051555/http://www.radiografica.org.ar/2008/04/22/la-coalicion-por-una-radiodifusion-democratica-foi-recibida-pola presidenta/ La Coalición por una Radiodifusión Democrática foi recibida pola presidenta]</ref> un grupu de más de 300 organizaciones sociales, comuñales, de derechos humanos, sindicales y de [[Pequeña y mediana empresa|pequeñes y medianes empreses]] que, tres meses de trabayu en xunto, propunxeron el día [[27 d'agostu]] de [[2004]] una llista de 21 puntos básicos que, según el so criteriu, tenía de tener la nueva llei de [[radiodifusión]] que reemplazara a la sancionada pola últimu dictadura militar.<ref>{{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-41633-2004-09-28.html|títulu=La llei de radiodifusión|fechaaccesu=15 de setiembre de 2012|fecha=28 de setiembre de 2004|obra=Diariu Página/12}}</ref> Foi unviáu n'agostu de 2009 pa reemplazar l'anterior Llei de Radiodifusión del gobiernu ''de facto''. Dichu proyeutu taba basáu nuna propuesta de ventiún puntos que fuera presentada pola [[Coalición por una Radiodifusión Democrática]] en [[2004]] y aldericada mientres un añu en 24 foros que se desenvolvieron a dichu fin en distintos puntos del país. El proyeutu de llei foi presentáu na [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Cámara de Diputaos]] y aprobáu por esta instancia depués de que se-y realizaren más de 100 cambeos, alquiriendo d'esta manera la media sanción. Nel [[Senáu de la Nación Arxentina|Senáu]], foi aprobáu por 44 votos a favor y 24 en contra, convirtiéndose en llei. Sicasí, el [[Grupu Clarín]] impugnó l'aplicación de cuatro artículos de la Llei (41, 45, 48 y 161) por aciu l'usu de socesives [[Midida cautelar|midíes cautelares]], cuestionando aspeutos que llindaben l'acumuladura de llicencies de televisión por [[Frecuencies de les canales de televisión|aire]] y por [[Televisión per cable|cable]] y qu'obligaben a la desinversión, d'aquellos grupos económicos que se toparen más allá d'eses llimitaciones (ente ellos el mesmu Grupu Clarín). Esta postura de la empresa paralizó la plena aplicación de la Llei mientres más de cuatro años, mientres los que'l Grupu Clarín llogró evitar la so propia adecuación a los artículos 41, 45, 48 y 161, calteniendo nel ínterin la posesión de la totalidá de les sos llicencies de medios de comunicación. Finalmente, el [[29 d'ochobre]] de [[2013]], cuatro años y diecinueve díes dempués de la promulgación de la Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual, y en pasando'l procesu por distintes instancies xudiciales, la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación (Arxentina)|Corte Suprema de Xusticia]] dictó un fallu final de 392 páxines nel que determinó la validez de los cuatro artículos en cuestión y la constitucionalidá xeneral de la llei. Amás, resolvió que los plazos pal total cumplimientu de la llei atopábense entós vencíos dende'l [[7 d'avientu]] de [[2012]], polo qu'obligaba l'adecuación y consecuente desinversión d'aquellos [[Grupu d'empreses|grupo económicos]] que se toparen entepasando la llende de llicencies, poniendo fin al llargu discutiniu xudicial y dando pasu a l'[[Aplicación de la Llei de Servicios de Comunicación Audiovisual|aplicación efeutiva ya inmediata]] de la totalidá de la Llei de Medios n'Arxentina.<ref name="FLL12"/><ref name="FLL22">{{cita web|url=http://www.infobae.com/2013/10/29/1519730-la corte suprema-declaro-constitucional-la llei medios|títulu=La Corte Suprema declaró constitucional la Llei de Medios|fechaaccesu=2 de payares de 2013|fecha=29 d'ochobre de 2013|obra=Diariu InfoBAE}}<br> * {{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/Corte-declaro-constitucional-Llei-Medios_0_1019898332.html|títulu=La Corte declaró constitucional la Llei de Medios|fechaaccesu=2 de payares de 2013|fecha=29 d'ochobre de 2013|obra=Diariu Clarín}}<br> * {{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1633615-la corte suprema-declaro-constitucional-la llei-de-medios|títulu=La Corte Suprema declaró constitucional la Llei de Medios|fechaaccesu=2 de payares de 2013|fecha=29 d'ochobre de 2013|obra=Diariu La&nbsp;Nación}}<br> * {{cita web|url=http://www.eltribuno.info/Jujuy/337977-La Corte-declaro-la constitucionalidá-de-la Llei-de-Medios.note.aspx|títulu=Ley de Medios: el fallu completu de la Corte Suprema de Xusticia|fechaaccesu=2 de payares de 2013|fecha=29 d'ochobre de 2013|obra=Diariu El Tribunu}}</ref> La composición del fallu de la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación (Arxentina)|Corte Suprema de Xusticia]] foi la siguiente: Seis voto pola afirmativa (Dres. [[Ricardo Lorenzetti]], [[Elena Highton]], [[Enrique Petracchi]], [[Juan Carlos Maqueda]], [[Raúl Zaffaroni]] y [[Carmen Argibay]], cola salvedá de que Dres. Maqueda y Argibay facer con delles considerancies respeuto de los plazos d'adecuación) y unu pola negativa [[Carlos Fayt]], el fallu establecía que ye llexítima una llei qu'afite llendes xenerales ''a priori'', porque d'esa manera favorez la llibertá d'espresión al torgar la concentración nel mercáu. Los xueces consideren qu'esti tipu de regulaciones ye una práutica internacionalmente espublizada y aceptada. Citen numberosos precedentes de la Corte Interamericana de Derechos Humanos, la Declaración de Principios sobre la llibertá d'Espresión de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos, según fallos nacionales ya internacionales.<ref>{{cita web |url=http://www.cij.gov.ar/nota-12394-La Corte Suprema-declar--la constitucionalidá-de-la Llei-de-Medios.html |títulu=La Corte Suprema declaró la constitucionalidá de la Llei de Medios |fecha=29 d'ochobre de 2013 |publicación=CIJ - Centru d'Información Xudicial |editorial=Axencia de Noticies del Poder Xudicial }}</ref> === Política de telecomunicaciones === El 1 de xunu de de 2012 publicó la resolución qu'obliga a les empreses de telefonía móvil a cobrar les llamaes dende'l momentu que'l receptor atiende y non desque se marca'l númberu como faíen enantes, una midida reiteradamente solicitada polos movimientos de defensa del consumidor.<ref>{{cita web |url=http://www.elcomercial.com.ar/index.php?option=com_content&view=article&id=78746:cfkcambios-en-la-facturacion-de-móviles&catid=72&Itemid=73 |títulu=CFK:Cambeos na facturación de móviles |publicación=Diariu El Comercial |fecha=1 de xunu de 2012 }}</ref> En marzu de 2012, la presidenta Cristina Kirchner anunció que partir del 30 de marzu d'esi añu empezaría a rexir en tol país la portabilidad numbérica de los teléfonos móviles, que dexa a los usuarios camudar de compañía calteniendo'l númberu.<ref>{{cita web |url=https://www.diariouno.com.ar/pais/cristina-anuncio-que-la-portabilidad-numerica-regira-el-30-marzu-20120314-n103346.html |títulu=Cristina anunció que la portabilidad numbérica va rexir dende'l 30 de marzo |publicación=Diariu Unu |fecha=14 de marzu de 2012 }}</ref> El [[Plan Nacional Arxentina Coneutada]] llanzáu mientres la xestión Fernández construyó 15.453 quilómetros de la Rede Troncal de Fibra Óptica, adquirió otros 4494 quilómetros de ductos a les empreses Silica, Giga Rede y Global Crossing, y robló convenios coles compañíes telefóniques pa sumar otros 8305 quilómetros a partir d'intercambios. En total la rede algamó una estensión de 28.252 quilómetros, a lo que se sumaríen les redes provinciales en construcción, financiaes con fondos del gobiernu nacional. Hasta 2014 instalóse'l 79,3 % de los 19.480 km proyeutaos nes distintes rexones nes que s'estremó al país pa la implementación del plan.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-240482-2014-02-24.html |títulu=Una rede de fibra a puntu d'allumase |publicación=Página/12 |fecha=24 de febreru de 2014 }}<br> * {{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201410/82117-el |títulu=El Plan Nacional de Telecomunicaciones Arxentina Coneutada tendió más de 30000 quilómetros de fibra óptica |publicación=Télam |fecha=18 d'ochobre de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230421054257/https://www.telam.com.ar/notas/201410/82117-el |fechaarchivu=2023-04-21 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-262857-2014-12-29.html |títulu=La fibra óptica en manes del Estáu |publicación=Página/12 |autor=Fernando Krakowiak |fecha=29 d'avientu de 2014 }}</ref> En 2015 completóse'l tendíu de la rede troncal de fibra óptica n'Entre Ríos con 1.768 quilómetros que se suman a otros 1.000 que yá taben esplegaos, colo cual llégase a casi 2.800 quilómetros que van brindar serviciu a 150 ciudaes y pueblos de la provincia, con una inversión de 300 millones de pesos.<ref>{{cita web |url=https://www.elonce.com/seiciones/politicas/408503-se-complet-el tendíu-de-la rede-troncal-de-fibra-ptica-en-ente-ros.htm |2=títulu completóse'l tendíu de la rede troncal de fibra óptica n'Ente Río |publicación=Elonce (Entre Ríos) |fecha=8 de marzu de 2015 }}</ref> === Despenalización de los llevantos ya inxuries pa espresiones d'interés públicu === El 11 de setiembre de 2009 la presidenta Fernández presentó na [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Cámara de Diputaos de la Nación]] un proyeutu de llei col fin de despenalizar los llevantos ya inxuries pa espresiones d'interés públicu.<ref name="Proyeutu">{{cita web|url=http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dsecretaria/Periodu2009/PDF2009/TP2009/0025-PE-09.pdf|títulu=Proyeutu de Llei 0025-PE-2009|fechaaccesu=21 de payares de 2009|autor=[[Poder Executivu Nacional (Arxentina)|Poder Executivu Nacional]]|fecha=11 de setiembre de 2009|editorial=[[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina]]}}<br> * [http://www.clarin.com/diario/2009/09/12/elpais/p-01997100.htm «Cristina unvió un proyeutu pa despenalizar llevantos ya inxuries»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915171726/http://www.clarin.com/diario/2009/09/12/elpais/p-01997100.htm |date=2009-09-15 }}, artículu nel diariu ''Clarín'' del 12 de setiembre de 2009; consultáu'l 21 de payares de 2009.</ref> El proyeutu rellacionar cola [[llibertá d'espresión]] y la [[llibertá de prensa]] y respondió a un fallu de la [[Corte Interamericana de Derechos Humanos]] del 2 de mayu de 2008, nel casu ''Eduardo Kimel c/ Arxentina'', al periodista arxentín [[Eduardo Kimel]], condergáu a un añu de prisión, nel añu 2000, polos sos cuestionamientos a un xuez realizaes nuna investigación periodística sobre la [[Masacre de San Patriciu|masacre de los sacerdotes palotinos na ilesia de San Patriciu]] en 1976, mientres la [[Procesu de Reorganización Nacional|dictadura militar que gobernaba nesi momentu]], publicada como llibru sol títulu de ''La masacre de San Patriciu''.<ref name="Proyeutu"/> El proyeutu propunxo derogar l'artículu 112 del Códigu Penal vixente nesi momentu, qu'establecía'l llamáu «delitu de llevantos o inxuries tapaes»,<ref>Códigu Penal, Art. 112 (antes de la so derogación): «El reu de llevantu o inxuria equívoca o tapada que refugara dar en juicio explicación satisfactories sobre ella, va sufrir del mínimum a la metá de la pena correspondiente al llevantu o inxuria manifiesta».</ref>y amestar nel testu de los restantes artículos referíos a los delitos de [[llevantu|llevantos]] y [[inxuries]], que «en nengún casu van configurar delitu les espresiones referíes a asuntos d'interés públicu o les que nun sían asertives».<ref name="Proyeutu"/> El proyeutu adoptó una posición radical na materia, despenalizando absolutamente tou tipu d'espresiones, cuando tean referíes a asuntos d'interés públicu o nun sían asertives. D'esa manera'l proyeutu foi más allá de la [[doctrina de la real malicia]], qu'estableciera la [[Corte Suprema de Xusticia de la Nación Arxentina|Corte Suprema de Xusticia de la Nación]],<ref>{{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/280020/Tribunales/Defenden_doctrina_real_malicia.html|títulu=Defenden la doctrina de la real malicia |publicación=La Gaceta |fecha=8 de xunetu de 2008}}</ref> que sostién que nel casu de los periodistes, había que probar que sabíen que la noticia yera falsa, o siquier, que tuvieron una bultable imprudencia'l momentu de verificar la so veracidá como nun haber 'chequeado' les fontes.<ref>Corte Suprema de Xusticia de la Nación Arxentina. Fallos 314:1517.</ref> El proyeutu foi aprobáu pola Cámara de Diputaos na sesión del 28 d'ochobre de 2009,<ref>{{cita web|url=http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dsecretaria/Periodu2009/PDF2009/SANCIONES/0025-PE-2009.pdf|títulu=Media sanción del proyeutu de Llei 0025-PE-2009|fechaaccesu=21 de payares de 2009|autor=[[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina]]|fecha=28 d'ochobre de 2009|editorial=[[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina]]}} * {{cita web|url=http://www1.hcdn.gov.ar/proyeutos_search/proyeutosd.asp?whichpage=1&fromForm=1&chkFirmantes=on&ChkTramite=on&proy_expdip=0025-PE-2009&proy_expsen=0063-CD-2009|títulu=Expediente 0025-PE-2009|fechaaccesu=21 de payares de 2009|fecha=2009|editorial=[[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina]]}}</ref> con 154&nbsp;votos a favor, 12&nbsp;en contra (d'ellos 4 de [[Propuesta Republicana|Propuesta Republicana-PRO]]), 2&nbsp;astenciones, y l'ausencia de 91&nbsp;diputaos.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1191619|títulu=Diputaos aprobó la despenalización de llevantos ya inxuries|fechaaccesu=21 de payares de 2009|fecha=28 d'ochobre de 2009|editorial=La&nbsp;Nación|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230418155309/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1191619|fechaarchivu=2023-04-18}}<br> * {{cita web|url=http://www1.hcdn.gov.ar/dependencies/dselectronicos/actes/2009/127OT08_05_R14.pdf|títulu=Sesión del 28-10-2009|fechaaccesu=21 de payares de 2009|fecha=28 d'ochobre de 2009|editorial=[[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina]]}}</ref> Nel [[Senáu de la Nación Arxentina|Senáu]] el proyeutu foi votáu'l 18 de payares de 2009, siendo aprobáu por unanimidá de los 51 senadores presentes, anque tuvieron ausentes 21 senadores.<ref>{{cita web|url=http://knightcenter.utexas.edu/blog/?q=ye/node/5846|títulu=Arxentina esanicia delitos de llevantos ya inxuries del so Códigu Penal|fechaaccesu=21 de payares de 2009|fecha=28 d'ochobre de 2009|editorial=Knight Center for Journalism. University of Texas}}</ref> El [[Comité pa la Proteición de los Periodistes]], entidá internacional con sede en Nueva York, felicitó a les autoridaes arxentines pola sanción de la llei, señalando que «ye un pasu importante escontra la meyora de la llibertá d'espresión n'Arxentina y marca un finxu na campaña pa despenalizar el bilordiu n'América Llatina».<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2009/11/20/elpais/p-02044763.htm|títulu=Aval internacional a la sanción de la llei que protexe la llibre espresión. Destaquen la despenalización de los llevantos ya inxuries|fechaaccesu=21 de payares de 2009|fecha=20 de payares de 2009|editorial=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20091123080809/http://www.clarin.com/diario/2009/11/20/elpais/p-02044763.htm|fechaarchivu=2009-11-23}}</ref> === Declaración d'utilidá pública de la producción y comercialización de papel pa diarios === Coles mires de asegurar l'accesu igualitariu al papel pa diariu, y esaniciar les restricciones d'un insumo básicu pa la llibertá d'espresión,<ref>{{cita web |url=http://www.ellibertario.com/2012/12/20/destacaron-produccion-de-la-camara-de-diputaos-de-la-nacion-mientres-2012/ |títulu=Destacaron producción de la Cámara de Diputaos de la Nación mientres 2012 |publicación=El Llibertariu (Jujuy) |fecha=20 d'avientu de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304094633/http://www.ellibertario.com/2012/12/20/destacaron-produccion-de-la-camara-de-diputaos-de-la-nacion-mientres-2012/ |fechaarchivu=2016-03-04 }}</ref> declarar en 2010 d'utilidá pública la producción y comercialización de papel pa diarios, onde [[Papel Prensa S.A.]] ye l'únicu provisor local.<ref>{{cita web|url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/470847/Politica/|títulu=Declaren d'interés públicu la venta de papel pa diarios|fechaaccesu=22 d'agostu de 2012|fecha=23 d'avientu de 2011|obra=La Gaceta}}</ref> La midida cuntaba col respaldu de distintes asociaciones venceyaes a medios gráficos como Diarios y Periódicos Rexonales Arxentinos (DYPRA) y La Federación Asociativa de Diarios y Comunicadores Cooperativos de la República Arxentina (FADICCRA),<ref>{{cita web |url=http://www.lavoz901.com/despachos.asp?cod_des=114983 |títulu=El proyeutu de democratización de la industria del papel alderícase esti xueves en Paraná |publicación=La Voz editorial= |fecha=22 de setiembre de 2010}}</ref> que los sos miembros sollertaben sobre los sobreprecios nel papel, situación que ponía en riesgu la continuidá de medios gráficos non venceyaos como accionistes a la única productora del insumo.<ref>{{cita web |url=http://diariolamanana.com.ar/noticias/informacion-general/los |títulu=Los aumentos nel papel pa diarios atenten contra la Llibertá de Prensa |publicación=Diariu La Mañana de Bolívar |fecha=10 d'ochobre de 2010 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230418144730/https://www.diariolamanana.com.ar/noticias/informacion-general/los |fechaarchivu=2023-04-18 }}<br> * {{cita web |url=http://www.arbia.org.ar/nov-detalle.php?nov=1125&Papel_pa_diarios_ye_Ley |títulu=El Senáu Nacional convirtió en Llei'l proyeutu que declara d'interés públicu la fabricación, comercialización y distribución de papel pa diarios y amás ratificó'l marcu que regula la norma |publicación=ARBIA - Asociación de Radiodifusoras Bonaerenses y del Interior de la República Arxentina |fecha=22 d'avientu de 2011 }}</ref> El proyeutu foi interpretáu alternativamente por dellos periodistes como una forma de control de la prensa.<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/proyecto-control-papel-criticas-periodistes_0_612538776.html|títulu=El proyeutu de control de papel suma crítiques de periodistes|fechaaccesu=|apellíu=Alfie|nome=Alejandro|fecha=20 d'avientu de 2011|obra=Diariu Clarín}}<br> * {{cita web |url=https://www.lanacion.com.ar/1435081-ye-llei-el control-del papel-pa-diarios |títulu=El Gobiernu va tener el control total del mercáu de papel pa diarios |publicación=Diariu La Nación |apellíu=Ybarra |nome=Gustavo |fecha=23 d'avientu de 2011 }}</ref> == Política Sanitaria == Foi sancionada'l 1 de xunu de 2011 la Llei Nacional Antitabacu, pa la "regulación de la publicidá, producción y consumu de los productos ellaboraos con tabacu". Tratar de la Llei Nᵘ 26.687, promulgada'l 13 de xunu de 2011. Decretaba la obligación de que nos ataos apaezan alvertencies sobre'l riesgu de fumar, eses lleendes tendrán d'ocupar el 30 per cientu de la parte cimera de cada unu de los llaos del paquete y anovase cada 6 meses. Establecía amás que les tabacaleras van tar obligaes a asitiar nos ataos imáxenes —van ocupar el 70 per cientu d'unu de los llaos del paquete— , la prohibición total de publicidá o promoción de marques de pitos al traviés de cualquier mediu de comunicación masivu, cada atáu tamién tendrá de traer el númberu del serviciu telefónicu gratuitu que se va habilitar pa dexar de fumar, la prohibición de venta de pitos a menores de 18 años, la prohibición de les máquines espendedores de pitos.<ref>{{Cita web |url=http://www.clarin.com/diario/2005/08/09/sociedad/s-03001.htm |títulu=Cola nueva llei antitabacu non podrá fumase nel llugar de trabayu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100505054428/http://www.clarin.com/diario/2005/08/09/sociedad/s-03001.htm |fechaarchivu=2010-05-05 }}</ref>N'avientu de 2007 establecióse'l Programa Nacional de Control de Tabacu, prohibiéndose la venta a menores d'edá. En siendo sancionada'l 1 de xunu de 2011 la Llei Nacional Antitabacu, pa la "regulación de la publicidá, producción y consumu de los productos ellaboraos con tabacu. En 2005 fumaba'l 29,7% de la población adulta, y en 2013 esa proporción baxó al 25,1%. Nel casu de los mozos, el consumu de pitos menguó del 24,5% correspondiente al añu 2007 al 19,6% en 2012 -lo que representó 30 mil fumadores menos. Dende'l puntu de vista sanitariu provocó l'aumentu del 53% nel preciu final del pitu a partir de xubir del impuestu fixu al tabacu, con esti aumentu evitaríense 2.500 muertes per añu, 4,500 infartos, 1.500 accidentes cerebrovasculares y 1.100 casos de cáncer. Amás, Arxentina dexa de tener los pitos más baratos de Llatinoamérica, pa ponese nel nivel de los países vecinos. La mesma encuesta señala que la esposición habitual al fumu de tabacu ayenu baxó del 52% en 2005 al 36,3% en 2013, ente que nos llugares de trabayu pasó del 34% al 25%, y en chigres o restoranes del 47,2% al 25,1% nel mesmu periodu.<ref name=tabacu>{{cita noticia|títulu=Logro y desafíos del control del tabacu n'Arxentina|url=http://www.telam.com.ar/notas/201605/149358-tabacu-argentina-opinion-angueira.html|axencia=Telam|fecha=30 de mayu de 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230422232218/https://www.telam.com.ar/notas/201605/149358-tabacu-argentina-opinion-angueira.html|archivedate=2023-04-22|fechaaccesu=2021-02-10}}</ref> Amplióse la llei de Pesquisa Neonatal amestando la fibrosis quística, la galactocemia, la hiperplasia suprarrenal conxénita, el defectu de biotinidasa, la retinopatía del prematuru, el mal de Chagas y la sífilis.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/941295-rixe-dende-ayeri-la |títulu=Rixe dende ayeri la llei de pesquisa neonatal obligatoria |publicación=La Nación |autor=Fabiola Czubaj |fecha=6 de setiembre de 2007 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141223151006/http://www.lanacion.com.ar/941295-rixe-dende-ayeri-la |fechaarchivu=2014-12-23 }}</ref> En 2008 impulsóse y aprobó la conocida "Llei d'Obesidá" qu'estableció la prevención, el diagnósticu y el tratamientu de la obesidá, la bulimia y l'anorexa van ser cubiertos polos planes médicos d'obres sociales y firmes de medicina prepagas.<ref name="Llei Obesidá">{{cita noticia|apellíos1=Ybarra|nome1=Gustavo|títulu=El Congresu aprobó la llei d'obesidá|url=http://www.lanacion.com.ar/1039518-el congresu-aprobo-la llei-de-obesidá|axencia=La Nación|fecha=14 d'agostu de 2008}}</ref> unu de los puntos más importantes qu'establez ye que la obesidá ye una enfermedá y un problema de salú pública, suxeta a polítiques de gobiernu. D'esta miente, llibera a la persona gruesa de ser culpable de tar enferma. La llei implica que los tratamientos pa baxar de pesu tán incluyíos nel Programa Médicu Obligatoriu (PMO) lo cual significa que'l sistema de salú pública, les obres sociales, les mutuales y les empreses de medicina prepaga, tienen que faese cargu de los mesmos. Esto inclúi les alternatives quirúrxiques como la manga gástrica”, el by-pass y la banda gástrica ajustable. En 2014 establecióse que la vacuna contra'l virus del papiloma humanu (VPH) va formar parte del calendariu oficial d'inmunización, d'equí p'arriba, dende los once años, les neñes van recibir en forma gratuita la vacuna contra'l papiloma humanu, yá que se trata de la segunda causa de muerte por cáncer ente les muyeres.<ref>{{cita web |url=http://www.msal.gob.ar/images/stories/bes/graficos/0000000449cnt-2014-02_lineamientos-tecnicos-vph-2014.pdf |títulu=Vacuna contra'l virus papiloma humanu (VPH) - Lineamientos Téunicos |publicación= |editorial=Programa Nacional de Control d'Enfermedaes Inmunoprevenibles |fecha=Febreru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180618203641/http://www.msal.gob.ar/images/stories/bes/graficos/0000000449cnt-2014-02_lineamientos-tecnicos-vph-2014.pdf |fechaarchivu=2018-06-18 }}</ref> Amás d'estableció'l Programa Sumar, Plan Nacer, Salú Maternu Infantil, Programa Remediar, Programa Nacional de Salú Sexual. Arxentina llogró menguar la mortalidá maternu infantil del 4,4 per mil al 3,2 per mil, y la tasa de mortalidá infantil del 16,5 per mil a 10,8 per mil, gracies a planes de salú gratuitos pa muyeres y neños. En tantu, la mortalidá maternu infantil menguó del 4,4 per mil al 3,2 per mil. Y tou esto tuvo que ver con grandes planes, como'l Plan Nacer, y Plan Sumar, qu'establecieron una cobertoria territorial y gratuito. El Plan Sumar, que se creó en 2012 incluyó a neños de 6 a 9 años, adolescentes de 10 a 19, y muyeres de 20 a 64 años, y que siguió al Plan Nacer, llanzáu en 2004 y que cubrió a embarazaes y neños de 0 a 6 años. Adicionalmente tres anomalíes conxénites (llabiu leporino, piebot y displasia de cadril) que se sumaron a les prestaciones gratuites pa les persones que nun tengan obra social.<ref name="Apertura sesiones">{{cita noticia|títulu=Cristina numberó llogros del Gobiernu y terminó eufórica|url=http://www.losandes.com.ar/article/en-vivu-cristina-fala-en-el-congreso-pa-la-habilitar-el periodu-de sesiones ordinaries<|agencia=Los Andes|fecha=Domingo, 1 de marzu de 2015}}</ref> Pa 2015 La tasa de mortalidá infantil baxó a un díxitu en 2015 per primer vegada en 25 años, al allugase en 9,7.<ref name="La mortalidá infantil baxó a un díxitu per primer vegada">{{cita noticia|títulu=La mortalidá infantil baxó a un díxitu per primer vegada en 25 años|url=http://www.telam.com.ar/notas/201701/177232-la mortalidá infantil-descendio-en-2015-a-un-digito-per primer vegada-en-25-anos.html|axencia=Telam|fecha=19 de xineru de 2015}}</ref> El 4 de Mayu de 2011 el Congresu sanciona la Llei 26.682 de Regulación de la Medicina Prepaga qu'estableció que la obligación de que les empreses de medicina prepaga cubran los planes de cobertoria médicu-asistencial del Programa Médicu Obligatoriu (PMO) y el sistema con prestaciones básiques pa persones con discapacidá, tamién amontó los derechos de los usuarios al establecer que los usuarios de prepagas pueden rescindir en cualquier momentu'l contratu celebráu, ensin llimitación y ensin penalidá dalguna de parte de la empresa, tamién establecía qu'a los mayores de 65 años con siquier diez años d'antigüedá na cobertoria nun se-yos puede aumentar la cuota.<ref name="Los principales puntos de la nueva llei de medicina prepaga">{{cita noticia|títulu=Los principales puntos de la nueva llei de medicina prepaga|url=http://www.ambito.com/582811-los-principales-puntos-de-la-nueva-llei-de-medicina-prepaga|axencia=Ambito Financieru|fecha=16 de mayu de 2011}}</ref> Mientres el so xestión produció la inclusión d'homes adultos d'ente 20 y 64 años nel Programa Sumar, ampliación que tomó a más de cuatro millones de varones de tol país que nun tienen cobertoria social. El plan de servicios de salú incluyó 6 llinies de cuidáu –control periódicu de salú; detección de riesgu d'enfermedaes cróniques non transmisibles (hipertensión, diabetes, cardiovasculares y renal); detección de riesgu y diagnósticu de cáncer colorrectal; salú mental; sofitu y siguimientu en casos d'alcoholismu y consumu de sustancies, y promoción de vezos saludables, salú sexual y reproductiva, y prevención de mancadures esternes, amás d'accesu a cerca de 50 nueves prestaciones de salú, amás d'incluyir la vacuna contra la difteria y el tétanos; la vacuna contra la hepatitis B; la Doble viral/ triple viral que inmuniza escontra'l [[sarampión]] y la [[rubéola]]; amás de la vacuna antigripal y escontra'l [[neumococu]].<ref>[http://www.msal.gob.ar/sumar/index.php/component/content/article/6-destacaos-slide/491-presidenta-de-la-nacion-punxo-en-marcha-ampliacion-del-sumar-pa homes mayores-de-20-ano Presidenta de la Nación punxo en marcha ampliación del Sumar pa homes mayores de 20 años]</ref> Punxo en marcha en [[2014]] l'Institutu de Medicina Tropical que va funcionar na zona de la Triple Frontera, na ciudá misionera de Puerto Iguazú, y que va sirvir pal control y prevención d'enfermedaes que se desenvuelven en climes templaos tales como Chagas, Leishmaniasis, Paludismu y Dengue.<ref>{{cita web |url=https://www.casarosada.gob.ar/informacion/archivo/1236-cristina-fernandez-punxo-en-marcha-l%27institutu-de |títulu=Cristina Fernández punxo en marcha l'Institutu de Medicina Tropical y anunció la inclusión de la vacuna contra'l HPV nel calendariu oficial |publicación= |editorial= |fecha=10 de febreru de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170916011208/https://www.casarosada.gob.ar/informacion/archivo/1236-cristina-fernandez-punxo-en-marcha-l%27institutu-de |fechaarchivu=2017-09-16 }}</ref> En 2013 reglamentó la Llei nacional de Salú Mental que garantiza los derechos de les persones usuaries de servicios mentales y establez la responsabilidá estatal de favorecer tratamientos comuñales, y el zarru de manicomios públicos y privaos pal añu 2020, d'alcuerdu a lo alcordao per distintos países, ente ellos Arxentina, no que se conoz como Consensu de Panamá.<ref name="Llei Salú Mental">{{cita web|títulu=Especialistes y funcionarios destacaron la reglamentación de la llei nacional de salú mental|url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/19350-especialistes-y-funcionarios-destacaron-la-reglamentacion-de-la|idioma=castellanu|fechaaccesu=29 de mayu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230423022729/https://www.telam.com.ar/notas/201305/19350-especialistes-y-funcionarios-destacaron-la-reglamentacion-de-la|fechaarchivu=2023-04-23}}</ref> Impulsó la '''Llei 26.862''' de [[Llei de Reproducción Médicamente Asistida|Reproducción Médicamente Asistida]] tamién conocida como ‘Llei Nacional de Fertilización Asistida', promulgada'l 25 de xunu de 2013 por aciu la cual déxense y regulen les más variaes posibilidaes de [[fecundación]] ya implantación, y habilítase ensin mayores recaldos la [[criopreservación]] del material xenético y d'embriones. Por esta llei les instituciones de salú tienen d'incorporar como prestaciones obligatories y brindar a los sos afiliaos o beneficiarios, la cobertoria integral ya interdisciplinaria del abordaxe, el diagnósticu, les melecines y les terapies de sofitu y los procedimientos y les téuniques que la [[Organización Mundial de la Salú]] defini como de reproducción médicamente asistida.<ref>{{cita web |url=http://www.salud.gob.ar/dels/entraes/accesu-integral-los procedimientos-y-tecnicas-medico-asistenciales-de-tecnicas-de |títulu=Accesu integral a los procedimientos y téuniques médicu-asistenciales de téuniques de reproducción humana asistida |publicación=Diccionario Enciclopédicu de la Llexislación Sanitaria Arxentina |apellíu=Straw |nome=Cecilia }}</ref> Tal cobertoria va ser brindada tamién p'aquelles persones qu'entá nun queriendo llevar alantre la inmediata consecución d'un embaranzu, por problemes de salú o por tratamientos médicos o intervenciones quirúrxiques, puedan ver comprometíes la so capacidá de procrear nel futuru. La normativa dispón amás, la incorporación nel Programa Médicu Obligatoriu (PMO), d'estos procedimientos, según los de diagnósticu, melecines y terapies de sofitu, colos criterios y modalidaes de cobertoria qu'estableza l'autoridá d'aplicación. A fines de 2014, el gobiernu de Cristina Fernández de Kirchner llanzó'l Plan Nacional de Medicina Nuclear - Nucleovida, que prevía invertir 4300 millones de pesos pa centros de diagnósticu por imáxenes y tratamientu d'enfermedaes como'l cáncer, coles mires de "ampliar nun 40% l'equipamientu en medicina nuclear pa cubrir les necesidaes de la población y garantizar l'accesu equitativo a esta teunoloxía en tol país".El plan incluyó la construcción de Centros de Medicina Nuclear y Radioterapia, col apurra de la empresa estatal INVAP y la Comisión Nacional d'Enerxía Atómica (CNEA), en distintes provincies. El de La Pampa inclúi un sector dedicáu a la producción de radioisótopos y radiofármacos foi construyíu con una inversión por más de 400 millones de pesos, nel Centru de Medicina Nuclear de Formosa invirtiéronse 528 millones de pesos, el de Santiago del Estero invirtiéronse más de 300 millones de pesos en 2015 , y finalmente el Centru de Medicina Nuclear de Río Gallegos con una inversión de 328 millones na so construcción y equipamientu.<ref name="Elefantes blancos: casi llistos dende 2015, hai 13 hospitales ensin funcionar">{{cita noticia|apellíos1=Sarmiento|nome1=Gustavo|títulu=Elefantes blancos: casi llistos dende 2015, hai 13 hospitales ensin funcionar|url=https://www.tiempoar.com.ar/nota/elefantes-blancos-casi-llistos-dende-2015-hai-13-hospitales-ensin-funcionar|axencia=Tiempu.ar|fecha=10 de xunu de 2018}}</ref> Per mediu del Decretu 421/2013 del 19 d'abril de 2013 promulgóse la Llei N° 26.845, de Promoción pa Tomar de Conciencia Sobre la Relevancia Social de la Donación d'Órganos, que tenía por oxetu promover en tolos niveles y modalidaes del sistema educativu propuestes y aiciones pa tomar de conciencia sobre la relevancia social de la donación d'órganos y texíos para tresplante, con calter voluntariu, altruista, desinteresáu y solidariu.<ref name="Llei de Promoción de Donación d'Órganos">{{cita noticia|títulu promulgóse la Llei de Promoción de Donación d'Órganos|url=http://diarioepoca.com/327808/Promúlgose-la Llei-de-Promocion-de-Donacion-de-Organos/|axencia=La dómina|fecha=23 d'abril de 2013}}</ref>La política de donación d'órganos y tresplante foi una continuación de la del so predecesor; n'ocho años Arxentina esperimentó una crecedera notable y sostenío na xeneración de donantes y el tresplante d'órganos, productu de la implementación d'innovadores polítiques públiques de procuración. N'ocho años de xestión del ciclu inauguráu por Néstor Kirchner y siguíu pola Presidenta Cristina Fernández de Kirchner, la tasa de donantes per millón d'habitantes doblóse, lo qu'implicó que l'últimu añu rexistrárase una tasa de tresplantes del 32.2 por millón d'habitantes a 2010, siendo segundu país en Llatinoamérica en cantidá de tresplantes.<ref>{{cita web |url=http://www.msal.gob.ar/prensa/index.php?option=com_content&view=article&id=234:busto-villar-impulsar-la-donacion-y-el-tresplante-de-organos-ye-reafitar-l'ayuda-al-projimo-y-la solidaridá&catid=6:destacaos-slide234 |títulu=Busto Villar: “Impulsar la donación y el tresplante d'órganos ye reafitar l'ayuda al próximu y la solidaridá” |publicación=Ministerio de Salú |fecha=27 de payares de 2011 }}</ref> Pa 2013 Arxentina atopar a la vanguardia en Latinoamerica en donación d'órganos.<ref name="L'Arxentina, a la vanguardia na rexón en donación d'órganos">{{cita noticia|apellíos1=Chávez|nome1=Valeria|títulu=L'Arxentina, a la vanguardia na rexón en donación d'órganos|url=http://www.infobae.com/2013/05/29/712979-l'argentina-la vanguardia-la-region-donacion-organos/|axencia=Infobae|fecha=29 de mayu de 2013}}</ref> Darréu en 2016 la tasa de donantes d'órganos per millón d'habitantes menguó en 2016 hasta'l so nivel más baxu nuna última década.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/noticias/ciencia/la tasa-de-donantes-de-organos-cai-per primer vegada-en-10-anos.phtml |títulu=La tasa de donantes d'órganos cai per primer vegada en 10 años |publicación=Perfil |autor=Florencia Ballarino |fecha=11 de marzu de 2017}}</ref> En 2014 creóse la Rede Federal Pública d'Alta Complexidá, integrada por 17 hospitales que cumplen los estándares calidable, coordinada per un Centru Nacional, y con un enfoque rexonal. Más de 3.500 neños y neñes operaos de cardiopatíes conxénites dende 2010. Amenorgamientu de la llista d'espera nun 80% con al respeutive de la esistente en 2003, foi'l primer programa d'América Llatina en cuntar con evaluaciones esternes y rigoroses del so impautu.<ref name="Programa de salú para neños, adolescentes y muyeres">{{cita publicación|títulu=Programa de salú para neños, adolescentes y muyeres|fecha=2 de febreru de 2013|url=http://www.msal.gob.ar/sumar/index.php/component/content/article/6-destacaos-slide/370-la presidenta-llanzo-programa-de-salud-para-ninos-adolescentes-y-muyeres-}}</ref>A partir del 4 d'avientu de 2014, [[Arxentina]], convertir nel primer país d'América en prohibir la producción y venta de grases ''trans'' en tol so territoriu, sumándose a [[Suiza]] y [[Dinamarca]].<ref>{{cite press release| títulu = Arxentina, el primer país en prohibir la producción y venta de grases trans| date = 10 de xunetu de 2014| url = http://www.telam.com.ar/notas/201407/70632-comida-alimentos-grases-trans-alimentacion-onu.html| fechaaccesu = 10 de xunetu de 2014| archiveurl = https://web.archive.org/web/20230423133636/https://www.telam.com.ar/notas/201407/70632-comida-alimentos-grases-trans-alimentacion-onu.html| archivedate = 2023-04-23}}</ref> En total amplióse'l calendariu a 15 vacunes gratuites arreglaes pol Estáu y en 2014 añadióse la vacuna contra eñ neumococu pa los neños, con una inversión de 40 millones de dólares. En 2003 el país tenía más de 60 mil caso de hepatitisB.<ref name="Amplíase cobertoria en melecines pa xubilaos del PAMI"/> == Política social == Foi llanzáu'l plan de trabayu “Arxentina Trabaya”, onde sectores vulnerables realizaben obres de meyora n'espacios públicos, coles mesmes qu'aportaben a la capacitación práutica n'oficios, terminalidad educativa y controles de salú. Otra llinia d'aición específica del Programa “Arxentina Trabaya” foi llamáu “Elles Faen” empobinada a les muyeres sacupaes, priorizando xefes de llar con fíos con discapacidaes, en situación de violencia de xéneru, y que viven en villes y asentamientos o barrios emerxentes; por considerar que constituyíen nucleu duru” de la vulnerabilidá y exclusión socio-ocupacional. D'esta manera, estes muyeres sumar al trabayu cooperativu, la meyora de los sos barrios y apuerten terminar los sos estudios y a capacitase n'oficios, creando oportunidaes d'inclusión socio-ocupacional y de desenvolvimientu de capacidaes humanes y sociales.<ref name="Impautu-Social">{{cita web |url=https://www.desarrollosocial.gob.ar/wp-content/uploads/2015/11/Politicas-Publiques-con Impautu Social-integráu.pdf |títulu=Polítiques Públiques con impautu social |publicación= |editorial=Ministeriu de Desenvolvimientu |fecha=12 de payares de 2015 }}</ref> Mientres el so xestión estendieron los beneficios del PAMI na cobertoria de melecines del 40/50 del preciu al 70/80 per cientu. En 2004 el PAMI cubría namái a 9 mil xubilaos la medicación al 100 per cientu llegando a cubrir en 2014 a 1.102.450 xubilaos.<ref name="Amplíase cobertoria en melecines pa xubilaos del PAMI">{{cita noticia|títulu=Cristina anunció cobertoria en melecines pa xubilaos del PAMI|url=https://www.24siete.info/nota-168772-economia-cristina_anuncio_cobertoria_en_melecines_pa_xubilaos_d'el_pami.html|fecha=360 de mayu de 2014}}</ref> === Política escontra persones con discapacidá === No que fai a la integración de les persones con discapacidá, implementáronse distintes llinies d'aición nel marcu de la Convención sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá”, xunto con organismos non gubernamentales, gobiernos provinciales y municipales col oxetivu incluyir a les persones con discapacidá por aciu el sofitu a actividaes deportives, culturales, educatives y llaborales. La República Arxentina ratificó la Llei Nᵘ 26378 de la Convención Internacional sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá y el so protocolu facultativu en mayu del añu 2008.<ref>{{cita web |url=http://cdi.mecon.gov.ar/bases/docelec/az2086.pdf |títulu=Polítiques Sociales del Bicentenariu - Tomu I - Un Modelu Nacional y Popular |publicación= |editorial=Ministeriu de Desenvolvimientu Social de la Nación Arxentina |fecha=13 de xunu de 2013}}</ref> === Polítiques escontra la tercer edá === Llanzar mientres el so segundu gobierno'l Programa de Capacitación en Cuidadores Domiciliarios, por aciu el cual capacitáronse 30.000 persones, pa fortalecer el sistema d'atención progresivu; y desenvolvióse la carrera d'Especialización en Xerontoloxía Comuñal ya Institucional, que forma a profesionales nes distintes provincies del país. Amás producióse la creación d'un Plan Nacional pa la Llucha contra la enfermedá del Alzheimer y otres llocures. === Polítiques escontra los pueblos orixinarios === Impulsóse la participación de los pueblos orixinarios y la defensa de les sos cultures ya identidaes, destacar la continuación del Conseyu de Participación Indíxena que fuera creáu pol anterior gobiernu nel añu 2004. Ello dexa la eleición d'asamblees democrátiques convocaes y sofitaes pol Institutu Nacional d'Asuntos Indíxenes, conformaes por dos integrantes por pueblos y por provincia, en representación de les comunidaes. Dichos representantes participen na formulación de les polítiques pa cada pueblu orixinariu y nos revelamientos territoriales. Otru puntu relevante foi la sanción de la Llei 26.160 y la so prórroga, qu'ordenó la suspensión de los desallugu y el relevamiento de les tierres qu'ocupen les comunidaes indíxenes de forma tradicional, actual y pública. Relevándose más de 4,6 millones d'hectárees y más de 495 comunidaes. Amás foi incluyíu n'en el nuevu Códigu Civil y Comercial el derechu a la posesión y propiedá comuñal de les tierres de les comunidaes y pueblos indíxenes.<ref name="Impautu-Social"/> == Política Distributiva == === Xeneralización de la asignación familiar por fíu === El [[28 d'ochobre]] de 2009, Cristina Kirchner sancionó'l Decretu&nbsp;1602/09 creó l'[[Asignación Universal por Fíu]], estableciendo la xeneralización de la asignación familiar por fíu pa tolos neños menores de 18&nbsp;años que los sos padres atopar sacupaos o trabayen na economía informal por una remuneración que nun sía cimera al salariu mínimu, vital y móvil, incluyendo los monotributistas sociales.<ref>{{cita web|url = http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/155000-159999/159466/norma.htm|títulu = Decreto 1602/2009. Incorpórase'l Subsistema non Contributivu de Asignación Universal por fíu pa Proteición Social|fechaaccesu = 1 de payares de 2009|autor =Cristina Fernández de Kirchner|fecha = 29 d'ochobre de 2009|editorial = Infoleg}}</ref> Pa percibir el beneficiu, los padres tienen d'acreitar cumplir el plan de vacunación obligatoriu hasta los 4&nbsp;años d'edá y el cumplimientu de la educación obligatoria dende los 5&nbsp;años d'edá y hasta los 18&nbsp;años. A partir de mayu de 2011 estender a les muyeres embarazaes dende 12 selmanes de xestación. La midida foi decidida col fin de cubrir les necesidaes mínimes de tolos neños del país que s'atopen so la llinia de [[probeza]]. El ministru de Trabayu [[Carlos Tomada]] consideró que se trata d'una estensión del sistema de [[seguridá social]] que nuna primer etapa'l plan taría en condiciones d'esaniciar la probeza estrema (indigencia) y amenorgar considerablemente la probeza (canasta mínima vital).<ref>El Destape, América 24, 01-11-2009, 23:50</ref> Esta midida dende'l puntu de vista de la [[distribución de la renta]] ye progresiva, amás asitió a Arxentina como'l país con meyor seguridá social de Llatinoamérica.A partir de mayu de&nbsp;[[2011]], les prestaciones complementar con en llanzamientu de la «asignación universal por embaranzu (AUE) pa proteición social», que se da a les futures madres que s'atopen nos dolce o más selmanes de&nbsp;[[Embarazo|xestación]].^{[[Asignación Universal por Fíu#cite note-2|2]]} A mediaos del añu 2013, más de 3,5&nbsp;millones de&nbsp;[[neñu|neños]]&nbsp;y&nbsp;[[Adolescencia|adolescentes]]&nbsp;atopábense cubiertos por esta asignación.^{[[Asignación Universal por Fíu#cite note-3|3]]} Según estudios del Centru d'Estudios ya Investigaciones Llaborales, dependiente del&nbsp;[[Conseyu Nacional d'Investigaciones Científiques y Téuniques (Arxentina)|CONICET]]&nbsp;(Conseyu Nacional d'Investigaciones Científiques y Téuniques), la probeza total del país gracies a la AUH amenorgar del 26,0 % al 22,6 % en 2010, sacando de la probeza ente 1,4 y 1,8&nbsp;millones de persones, de les cualos ente 0,7 y 1,1&nbsp;millones yeren menores.^{[[Asignación Universal por Fíu#cite note-P121-26|26]]}^{[[Asignación Universal por Fíu#cite note-CONICET1-27|27]]}Los controles sanitarios de crecedera y desenvolvimientu en neños aumentaron nun 21% nel periodu 2009/2010.La AUH dexó averar a la población de sectores vulnerables a los centros de salú, garantizando'l derechu de los neños a realizase controles de crecedera y desenvolvimientu y cumplir col calendariu de vacunación.<ref>{{cita web |url=http://www.ecumenica.org.ar/wordpress/informe-sobre-impautu-y-implicancias-de-la-asignacion-universal-por fíu/ |títulu=Informe sobre impacto y implicancias de la Asignación Universal por Fíu |publicación=Asociación Ecuménica de Cuyo |fecha=2 de mayu de 2012 }}</ref> Siguiendo'l mesmu enclín, la indigencia menguó del 7,5 % al 3,4 %. Amás la fienda ente ricos y probes, que depués de la crisis económica de&nbsp;[[2002]]&nbsp;asitiar en 39,4&nbsp;vegaes, cayó dende 24,8&nbsp;vegaes (en 2009) hasta 14&nbsp;vegaes (en 2010), llegando al nivel más baxu dende 1986 y asitiando a Arxentina nuevamente como'l país más igualitariu de&nbsp;[[Llatinoamérica]]. Per otra parte, el númberu de mozos escolarizaos a nivel nacional aumentó un 27 %..^{[[Asignación Universal por Fíu#cite note-P121-26|26]]}^{[[Asignación Universal por Fíu#cite note-CONICET1-27|27]]} Esos dos requisitos, implementaos pola presidenta Cristina Fernández de Kirchner, tuvieron dos resultaos inmediatos: l'aumentu de la cantidá de neños escolarizaos (cumpliendo l'asistencia mínima) y l'amenorgamientu de la muertes infantiles por cuenta de causes evitables, debíu a la obligatoriedá del calendariu de vacunes.<ref>[https://www.diarioregistrado.com/politica/la-auh-aumento-la-escolarizacion-y-la-proteccion-social_a54a7606b42b51y2eea004fd6 «La Asignación Universal por Fíu aumentó la escolarización y la proteición social. A cinco años del so implementación, el beneficiu instrumentado pol gobiernu nacional aumentó la escolarización y la proteición social a más de 3,5&nbsp;millones de mozos»], artículu publicáu'l 29 d'ochobre de 2014 nel periódicu ''Diariu Rexistráu'' (Buenos Aires).</ref> Como impautu educativu'l porcentaxe de quien asisten a la escuela secundaria xubió de 84,9 a 88 % nos dos primeros años a partir de la implementación del programa.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-190566-2012-03-28.html |títulu= L'impautu de la asignación por fíu - Un intentu de desprestixar |publicación= Página/12 |autor= Daniel Filmus |fecha= 28 de marzu de 2012}}</ref> Según una investigación coordinada por seis universidaes nacionales, tomando casos en 7 provincies, comprobóse una reincorporación efeutiva a la escuela de 130.000 neños que taben fuera del sistema educativu y ameyoróse l'índiz d'asistencia a los distintos establecimientos educativos,<ref>{{cita web |url= http://www.diarioregistrado.com/politica/el-verdaderu-impautu-de-la-auh_a54a7622a42b51y2eea00b4b9 |títulu= El verdaderu impautu de la AUH |publicación= Diariu Rexistráu |fecha= 23 de marzu de 2012 }}</ref> el ausentismu na provincia de Buenos Aires baxó un 39,8 %, en tantu amontar nun terciu l'ingresu a les universidaes públiques nacionales d'estudiantes pertenecientes a sectores vulnerables.<ref>{{cita web |url=http://www.ungs.edu.ar/ms_idh/wp-content/uploads/2011/11/Resume-Executivu-de-la-Investigaci%C3%B3n-AUH2.pdf |títulu=Analís de los primeros impautos nel Sector Educación de la Asignación Universal por Fíu (AUH) na Provincia de Buenos Aires |autor1=Nora Gluz |autor2=Inés Rodríguez Moyano |editorial=Universidá Nacional de Xeneral Sarmiento |fecha=Avientu2010 - Xunetu 2011 }}<br> * {{cita web |url=http://observatorio.anses.gob.ar/noticia/anses-recibio-el premiu-isalud-por-la-asignacion-universal-por fíu-pa-proteccion-social-y-por-la-asignacion-por embaranzu-77 |títulu=Anses recibió'l premiu ISALUD pola Asignación Universal por Fíu pa Proteición Social y pola Asignación por Embaranzu |fecha=2 d'avientu de 2011 |publicación=ANSES - Alministración Nacional de la Seguridá Social }}</ref> === Amenorgamientu de la probeza === Nun procesu empecipiáu por [[Néstor Kirchner]] dende'l 2003 hasta'l 2009, dobló la clase media na Arxentina, que pasó dende los 9,3 millones a los 18,6 millones nesi últimu añu, según datos del Bancu Mundial. Esto tresformó a l'Arxentina nel país con mayor crecedera de dichu segmentu de la población en toa América Llatina.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el bancu mundial-l'argentina-doblo-la so clase media-ente-2003-y-2009 |títulu=Según el Bancu Mundial, Arxentina dobló la so clase media ente 2003 y 2009 |obra=Diariu La&nbsp;Nación |fecha=13 de payares de 2012 |cita=L'Arxentina dobló ente 2003 y 2009 la so clase media y ye'l país llatinoamericanu col mayor porcentaxe de crecedera d'esi segmentu de población, según un informe espublizáu güei pol Bancu Mundial.<br />El documentu tamién indicó que la clase media n'América Llatina y el Caribe pasó de 103 millones de persones en 2003 a 152 millones en 2009, lo qu'implica un aumentu de 50 per cientu, y algama asina al 30 per cientu de la población rexonal.<br />Nel casu d'Arxentina, l'estudiu detalló que la clase media engató nesi periodu de 9,3 millones a 18,6 millones de persones. Al respeutu, precisó qu'esi aumentu de más de 9,3 millones de persones "representa un 25 per cientu de la población total d'Arxentina ". "Ye'l mayor porcentaxe de crecedera de la clase media en tola rexón mientres la última década, siguíu per Brasil con 22 per cientu y Uruguái con 20 per cientu", sorrayó. }}</ref> Ente'l 2006 y 2009 la probeza n'Arxentina menguó de 21% a 11.3%.<ref>[http://www.eclac.org/cgi-bin/getProd.asp?xml=/prensa/noticias/comunicaos/8/41798/P41798.xml&xsl=/prensa/tpl/p6f.xsl&base=/tpl/top-bottom.xsl CEPAL.] Consultáu'l 2 de marzu de 2011.</ref> Según l'área xeográfica, el porcentaxe de persones probes nel [[área urbana]] ye del 11.4%, nel [[área metropolitana]] 9,6% y nel restu del área urbana del 13.3%,<ref>[https://web.archive.org/web/20110406104307/http://websie.eclac.cl/infest/ajax/cepalstat.asp?carpeta=estadisticas CEPAL.] Consultáu'l 2 de marzu de 2011.</ref> Ente los años 2010 y 2011 la probeza siguió amenorgándose del 8.6% al 5.7%, p'allugase como la más baxa d'América Llatina.<ref name="probes" /> Según un informe de 2012 de la [[Comisión Económica p'América Llatina y el Caribe]], la [[probeza]] allugar en 5.7%, lo qu'allugándose como la más baxa n'América llatina, detrás d'[[Uruguái]] (6.7%) y Chile (11.4%). La [[indigencia]] menguó del 7,2% al 1,9%.<ref name="probes">[http://elcomercio.pe/actualidad/1502182/noticia-ocho-millones-llatinoamericanos-dexaron-probes-2011 Ocho millones de llatinoamericanos dexaron de ser probes], El Comerciu (Perú).</ref> === Reestatización del Sistema Previsional === {{AP|Alministradora de Fondos de Xubilaciones y Pensiones}}El 21 d'ochobre de 2008, la presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] anunció qu'alzaba un proyeutu al [[Congresu de la Nación Arxentina|Congresu]] pa poner fin al sistema de AFJP y entamar un nuevu sistema de repartu estatal de xubilaciones y pensiones, escurríu pol entós direutor de l'[[Alministración Nacional de la Seguridá Social|ANSÉS]], [[Amado Boudou]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1061801-con-criticas-a-las-afjp-cristina-kirchner-roblo-el |títulu=Con crítiques a les AFJP, Cristina Kirchner robló'l proyeutu pa poner fin a la xubilación privada |publicación=La Nación editorial= |fecha=21 d'ochobre de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140408215655/http://www.lanacion.com.ar/1061801-con-criticas-a-las-afjp-cristina-kirchner-roblo-el |fechaarchivu=2014-04-08 }}<br> * {{cita web |url=http://www.perfil.com/noticias/contenidos/2008/10/21/noticia_0041.phtml |títulu=El video del anunciu de Cristina sobre la estatización de les AFJP: "Va Haber fuertes presiones" |publicación=Perfil |fecha=21 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.laseptima.info/noticias/11198 |títulu=Esanicien les AFJP y toles xubilaciones pasen al Estáu |publicación=El Séptimu |allugamientu=San Juan |fecha=21 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/31469/ |títulu=Los detalles del proyeutu qu'esanicia les AFJP |publicación=La Politica Online |fecha=21 d'ochobre de 2008 }}</ref> Esta decisión encontar nel fechu de que la [[Constitución Arxentina]] (nel so artículu&nbsp;14&nbsp;bis) ordena que la seguridá social sía dada pol Estáu<ref>[http://www.ara.mil.ar/archivos/Docs/constitucion_nacional.pdf «Constitución de la Nación Arxentina»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130612235840/http://www.ara.mil.ar/archivos/Docs/constitucion_nacional.pdf |date=2013-06-12 }}, publicada nel sitiu web de l'Armada Arxentina (Buenos Aires). Consultáu'l 26 de xunetu de 2012</ref> y na poca eficiencia del sistema priváu, una vegada que yera'l mesmu Estáu quien yá pagaba, nesi momentu y na práutica, la mayor parte de les xubilaciones.<ref name="P12" /><ref>{{cita web |url=http://www.economiaynegocios.cl/noticias/noticias.asp?id=55141 |títulu=Gobierno arxentín tomaría participación accionaria en 40 empreses tres estatización de AFJP |publicación=Economía y Negocios |editorial=El Mercurio |fecha=24 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.diarionogoya.com.ar/wp/2008/11/02/afjp-utres-en-el |títulu=AFJP: Utres no fondero de la patria |publicación=Diariu Nogoyá |otros=Fonte: Crítica Dixital |fecha=2 de payares de 2008 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130207093304/http://www.diarionogoya.com.ar/wp/2008/11/02/afjp-utres-en-el |fechaarchivu=2013-02-07 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-114034-2008-10-27.html |títulu=Lo que vien dempués de les AFJP |publicación=Página/12 |autor=Tomás Lukin |fecha=27 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-114254-2008-10-31.html |títulu=AFJP, la realidá |publicación= |autor=José Luis Di Lorenzo |fecha=31 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/114432-36365-2008-11-04.html |títulu=AFJP: el deterioru ante la crisis |publicación=Página/12 |autor=Julio C. Gambina |fecha=4 de payares de 2008 }}</ref> [[Archivu:CFK Wall Street.jpg|300px|miniatura|La presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]] xunto a [[Amado Boudou]], l'entós titular de l'[[Ansés]] (Alministración Nacional de la Seguridá Social) y darréu vicepresidente de la Nación.]] Un día dempués de la unviada al Congresu del proyeutu de reestatización de los fondos, el titular de la Unidá Fiscal d'Investigaciones de la Seguridá Social (UFISES), el fiscal Guillermo Marijuán, presentó una denuncia ante'l xuez federal Claudio Bonadío na qu'acusaba a diez entidaes AFJP de «''alministración fraudulenta arriendes de la presunta lliquidación de bonos del Estáu''».<ref name="P12">{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-113708-2008-10-21.html |títulu=El xuez Bonadío prohibe a les AFJP operar por 7 díes |fechaaccesu=31 de mayu de 2013 |fecha=21 d'ochobre de 2008 |obra=Diariu Página/12}}</ref> La supuesta maniobra de les AFJP consistía n'esprendese de los títulos de delda pública y llograr dólares, ante la inminente estatización de los fondos qu'alministraben. La operación consistiría na venta a baxu preciu de bonos públicos, por un total de 140 millones de dólares. Esto produciría, según el barruntu del fiscal, una dilapidación de los fondos de los xubilaos, el llogru de dineru n'efeutivu per parte de les AFJP y l'alza de la moneda d'Estaos Xuníos.<ref name="LNA">[http://www.lanacion.com.ar/1062919-las-afjp-podran-volver mover-fondos-a-partir-del llunes «Les AFJP van poder volver mover fondos a partir del llunes»], artículu del 24 d'ochobre de 2008 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires). Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref><br> Arriendes de esta presentación, el xuez Claudio Bonadío prohibió a les AFJP operar por siete díes, dictando orde de «non&nbsp;anovar» hasta que s'esclariara esta situación, ordenando delles investigaciones en rellación col posible ilícitu.<ref name="P12" /><ref name="LNA" /><ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/noticias/contenidos/2008/10/21/noticia_0038.phtml |títulu=Un xuez federal "conxeló" a les AFJP por siete díes |publicación=Diariu Perfil |editorial= |fecha=21 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.ambito.com/423260-xusticia-ordeno-allanar-10-afjp-por-supuesta-liquidacion-de-bono |títulu=Xusticia ordenó allanar 10 AFJP por supuesta lliquidación de bono |publicación=Diariu Ámbitu Financieru |editorial= |fecha=22 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lanueva.com/nota/2008-10-22-10-0-0-denuncien-a-las-afjp-por presunta-defraudacion |títulu=Denuncien a les AFJP por presunta defraudación |publicación=Diariu La Nueva Provincia |allugamientu=Bahía Blanca |fecha=22 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://archivo.lavoz.com.ar/08/10/21/seiciones/economia/nota.asp?nota_id=442824 |títulu=La Xusticia prohibe a les AFJP modificar la so cartera de veceres |publicación=La Voz |allugamientu=Córdoba (Arxentina) |fecha=22 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/nota-52587/ |títulu=Denuncien a 10 AFJP por defraudación |publicación=La Política Online |fecha=21 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/296438/economia/afjp-non-podran-operar-proximos-siete-dias.html |títulu=Les AFJP nun van poder operar los próximos siete díes |publicación=La Gaceta |allugamientu=Tucumán |fecha=22 d'ochobre de 2008 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-113899-2008-10-24.html |títulu=Maniobres más que sospechoses |publicación=Página/12 |autor=Irina Hauser |fecha=24 d'ochobre de 2008 }}</ref> Magar l'amenaza per parte del representante de les AFJP de recurrir a aiciones llegales, el proyeutu foi unviáu pa la so apreciación a la [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Cámara de Diputaos]], siendo aprobáu por esta cámara'l 7 de payares de 2008, por 160 votos afirmativos, 75 negativos y dos abstención.<ref>Diariu Perfil (7 de payares de 2008). «[http://www.perfil.com/contenidos/2008/11/06/noticia_0022.html Diputaos aprobó la estatización de los fondos del sistema de xubilación privada]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu Página/12 (7 de payares de 2008). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-114658-2008-11-07.html Escontra'l principiu del fin pa les AFJP]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref><ref name="Aiciones llegales">{{cita noticia|títulu=Les AFJP anuncien que van tomar aiciones llegales|url=http://www.lanacion.com.ar/1062135-las-afjp-afirmen-que-tomaren-toes-les aiciones-que-sían-necesaries-pol cambéu-en-del-regimen-previsiona|axencia=La Nación|fecha=22 d'ochobre de 2008}}</ref> Tres la so aprobación en Diputaos, el proyeutu foi empuestu al [[Senáu de la Nación Arxentina|Senáu]], onde se sometió a votación na nueche del 19 de payares del mesmu añu, siendo sancionáu por una amplia mayoría,<ref>Diariu La&nbsp;Nación (21 de payares de 2008). «[http://www.lanacion.com.ar/1072498-ye-llei-la-estatizacion-de-les xubilaciones Ye llei la estatización de les xubilaciones]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> 46 votos afirmativos, contra 18 negativos y una astención.<ref>Diariu Clarín (19 de payares de 2008). «[http://edant.clarin.com/diario/2008/11/20/um/m-01806182.htm El Senáu punxo fin a les AFJP y convirtió en llei la reestatización de les xubilaciones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170114032520/http://edant.clarin.com/diario/2008/11/20/um/m-01806182.htm |date=2017-01-14 }}» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu Página/12 (21 de payares de 2008). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-115405-2008-11-21.html Les AFJP yá son otra alcordanza de los '90]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu La&nbsp;Nación (21 de payares de 2008). «[http://www.lanacion.com.ar/1072094-en-tiempu-record-púnxose-fin-a-las-afjp En tiempu récor, púnxose fin a les AFJP]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu Página/12 (22 de payares de 2008). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-115443-2008-11-22.html Les AFJP fuéronse goliaes]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> Con esta sanción per parte de Senáu, el proyeutu convertíase entós na Llei 26.425, que estatizaba el sistema provisional y ponía fin a los Alministradores de Fondos de Xubilaciones y Pensiones (AFJP). Esta Llei entró en vixencia tres la so publicación nel [[Boletín Oficial de la República Arxentina]] el 9 d'avientu de 2008.<ref>Diariu La&nbsp;Nación (9 d'avientu de 2008). «[http://www.lanacion.com.ar/1078871-el fin-de-las-afjp-yá-ye-oficial El fin de les AFJP yá ye oficial]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> Anque la decisión de estatizar les AFJP ayudara a la cayida nes aiciones na [[Bolsa de Madrid]] d'empreses españoles que nesi momentu teníen intereses n'Arxentina, como [[Telefónica]] y [[Repsol]] (que controlaba [[YPF]], empresa que más tarde vendría tamién a ser reestatizada), l'embaxador español en [[Buenos Aires]], [[Rafael Estrella]] consideró'l trespasu de les AFJP al estáu nacional «una decisión soberana del gobiernu arxentín» y sostuvo na ocasión qu'esi trespasu «nun afecta pa nada al gobiernu español, nin a les rellaciones cola Arxentina».<ref>Diariu Unu Mendoza (25 d'ochobre de 2008). «[http://www.diariouno.com.ar/edimpresa/nota.php?id=195970 El fin de les AFJP nun resintió la rellación d'España y Arxentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730100216/https://www.diariouno.com.ar/edimpresa/nota.php?id=195970 |date=2020-07-30 }}» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu (25 d'ochobre de 2008). «[http://prensa.cancilleria.gov.ar/noticia.php?id=17085518 Asegura España que la tema AFJP nun afecta les rellaciones]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu El Día (25 d'ochobre de 2008). «[http://www.eldia.com.ar/edis/20081025/elpais15.htm Efeutu AFJP: baxen el tonu a les tensiones con España]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu Página/12 (25 d'ochobre de 2008). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/subnotas/2-36183-2008-10-25.html España nun ve problemes]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> Al respeutu de la estatización de los fondos jubilatorios, la presidenta Cristina Fernández de Kirchner afirmó que «Cuando los recursos de los trabayadores taben en manes de los privaos, pagar 12&nbsp;200 millones de dólares en comisiones, más de 50&nbsp;000 millones de pesos».<ref>Diariu Clarín (9 de xunetu de 2010). «[http://www.clarin.com/politica/estatizacion-AFJP-Ganancies-movilidad-xubilaciones_0_295170723.html La estatización de les AFJP, Ganancies y la movilidá de les xubilaciones, na antoxana de los festexos]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> Pela so parte, el nuevu titular de l'[[Ansés]] (Alministración Nacional de la Seguridá Social), [[Diego Bossio]], aseguró que «si les AFJP esistieren [al día de güei], seríen usureres»,<ref>Diariu Página/12 (15 de xunetu de 2011). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-172288-2011-07-15.html Si les AFJP esistieren, seríen usureres]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> y el vicepresidente [[Amado Boudou]] (quien precediera a Diego Bossio al mandu de la Ansés), afirmó qué «si siguieren les AFJP sería un drama […] pa les persones que se xubilaren nesti tiempu, yá que los sos fondos nun valdríen nada».<ref>Minutu Neuquén (17 de mayu de 2009). «[http://www.minutoneuquen.com/notas/canales/9/209.asp Si siguieren les AFJP, sería un drama]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> Más allá d'estes declaraciones de funcionarios, acordies con un informe de Ansés publicáu a mediaos de 2011, el capital del [[Fondu de Garantía de Sustentabilidad]] doblárase dende la estatización de les AFJP,<ref>Diariu Tiempo Argentino (17 de xunetu de 2011). «[http://tiempo.infonews.com/notas/desde-que-las-afjp-se-estatizaron-fondu-de-garantia-de-anses-dóblose Desque les AFJP se estatizaron, el Fondu de Garantía de la ANSÉS doblóse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424140737/http://tiempo.infonews.com/notas/desde-que-las-afjp-se-estatizaron-fondu-de-garantia-de-anses-d%C3%B3blose |date=2014-04-24 }}» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref><ref name="diarioregistrado_1">Diariu Rexistráu (31 d'agostu de 2011). «[http://www.diarioregistrado.com/Politica/52559-los fondos-de-ex-afjp-aumentaron-el-95-dende-el so-estatizacion.html Los fondos d'ex AFJP aumentaron el 95% dende'l so estatización]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref>y el fondu p'abellugar el pagu de xubilaciones superó los 200&nbsp;000&nbsp;millones de pesos. La cifra ye más del doble de lo qu'atroparen les AFJP cuando dexaron d'operar n'avientu de 2008. Catorce años d'alministración privada d'apurrir previsionales concluyeron con un saldu de 98&nbsp;224 millones de pesos, ente que, en menos de dos años, l'Estáu llogró más que doblar esi monto, que naquél momentu llegó a 201&nbsp;027 millones de pesos.<ref name="pagina12_12">Diariu Página/12 (10 d'avientu de 2011). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-183093-2011-12-10.html El doble de lo que dexaron les AFJP]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref>Hasta xineru de 2011, la ANSeS tenía recursos corrientes y de capital por un total de 180.600 millones de [[Pesu (Arxentina)|pesos]].<ref>{{cita web |url=http://www.anses.gob.ar/prensa/informes/2011/INFORME_FGS_ENERO-2011_AC.PDF |títulu=Ejecución de caxa Acumulada a xunu 2009 |autor= |editorial=ANSES |fecha=30 de xunu de 2009 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110902203544/http://www.anses.gob.ar/prensa/informes/2011/INFORME_FGS_ENERO-2011_AC.PDF |fechaarchivu=2 de setiembre de 2011 }}</ref> El valor de los Fondos de Garantía de Sustentabilidad algamaba, hasta'l [[2013]], $ 206.377 millones de pesos. Desque ANSES estatizó les ex AFJP, el valor de dichos fondos aumentó 157 %.<ref>http://www.anses.gob.ar/noticia/bossio-destacl-que-los recursos-del fondu-de-garantla-de-anses-son-de-todos-los arxentinos-501</ref> Tres la estatización de los fondos hubo una ampliación del algame de la Seguridá Social, ente ellos la Llei de Movilidá Jubilatoria, [[PROG.R.es.AR.]], [[PRO.CRE.AR]], [[Coneutar Igualdá]], l'[[Asignación Universal por Fíu]] y la Asignación por Embaranzu pa Proteición Social, ARGENTA y el récor de pagu de sentencies.<ref>{{cita noticia |títulu=Récor de pagu de sentencies jubilatorias por más de $5.200 millones no que va del 2014 |url=http://www.telam.com.ar/notas/201409/78478-sentencies-jubilatorias-anses.html |periódicu=Telam |fecha= |fechaaccesu=14 de marzu de 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230421054620/https://www.telam.com.ar/notas/201409/78478-sentencies-jubilatorias-anses.html |archivedate=2023-04-21 }}<br> * {{cita noticia |títulu=Récor de sentencies jubilatorias de la ANSES |url=http://www.infonews.com/2014/09/17/politica-162746-record-de-sentencies-jubilatorias-de-la-anses.php |periódicu=InfoNews |fecha=17 de setiembre de 2014 |fechaaccesu=14 de marzu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://anses.gob.ar/noticia/nuevu-record-de-pagu-de sentencies xudiciales-222 |títulu=Nuevu récor de pagu de sentencies xudiciales |fechaaccesu=14 d'abril de 2015 |fecha=8 d'abril de 2015 |obra= |idioma=castellanu |cita=Mientres el periodu xineru - marzu de 2015 rexistróse un nuevu récor en materia de resolución de sentencies xudiciales per parte de la ANSES. }}</ref> Seis AFJP anunciaron qu'empecipiaríen xuicios.<ref>Diariu La&nbsp;Nación (19 de xunu de 2011). «[http://www.lanacion.com.ar/1382521-los-duenos-de-seis-afjp-fueron-a-xuiciu-contra-l'estáu Los dueños de seis AFJP fueron a xuiciu contra l'Estáu]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * Diariu La&nbsp;Nación (12 de febreru de 2011). «[http://www.lanacion.com.ar/1349232-afjp-ensin respuesta oficial-apurrir-voluntarios-van-a-la corte AFJP: ensin respuesta oficial, apurrir voluntarios van a la Corte]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> Finalmente la Corte respondió por en fallu unánime la estatización, frente al reclamu d'un priváu de Arauca Bit, según el fallu "Esta Corte comparte los fundamentos y conclusiones del dictame de la señora Procuradora Fiscal", esclariaron na resolución los xueces [[Ricardo Lorenzetti]], [[Elena Highton de Nolasco]], [[Enrique Santiago Petracchi|Enrique Petracchi]], [[Eugenio Raúl Zaffaroni|Raúl Zaffaroni]] y [[Juan Carlos Maqueda]].<ref>Diariu Xudicial (16 de febreru de 2010). «[http://www.diariojudicial.com/contenidos/2010/02/17/noticia_0002.html La estatización de les AFJP llegó a la Corte Suprema]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012<br> * {{cita web |url=https://www.diariopopular.com.ar/politica/la corte suprema-respuendo por-la-estatizacion-las-afjp-n151286 |títulu=La Corte Suprema respondió por la estatización de les AFJP |publicación=Diariu Popular |fecha=27 de marzu de 2013 }}</ref> === Creación del Fondu de Garantía y Sustentabilidad === El 4 d'avientu de 2008 promulgóse la Llei 26.425<ref>{{Cita web|url=http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/145000-149999/148141/norma.htm|títulu=INFOLEG|fechaaccesu=8 d'ochobre de 2016|sitiuweb=www.infoleg.gov.ar}}</ref> que nel so artículu primero dispón la unificación del Sistema Integráu de Xubilaciones y Pensiones nun únicu réxime previsional públicu denomináu [[Sistema Integráu Previsional Arxentín]] ('''SIPA'''). Les disposiciones reglamentaries terminaron de configurar el nuevu sistema y el total de los fondos alministraos poles AFJP trespasar n'especie al '''FGS''', que redefine la so denominación: Fondu de Garantía de Sustentabilidad del Sistema Integráu Previsional Arxentín. El '''FGS''' ta compuestu por diversos tipos d'activos financieros. Nel momentu del trespasu, 5 d'avientu de 2008, taba valuáu en 98&nbsp;224 millones de pesos; a avientu de 2012, el so valuación xube a 244&nbsp;700 millones de pesos. Según diversos estudios la nacionalización del sistema previsional y la estatización de los fondos de les AFJP dexó una alministración de los recursos más tresparente xenerando resultancies positives, amontando los recursos ya incluyendo más persones al sistema previsional. Dende'l so estatizacion diose una crecedera de les inversiones del Fondu de Garantía de Sustentabilidad que pasó de $ 98&nbsp;083 millones en 2008 (últimu añu priváu) a $ 482&nbsp;660 millones en 31 d'ochobre de 2014, significando una crecedera del 392,1%.<ref name="ambito"/> Coles mesmes el capital del [[Fondu de Garantía de Sustentabilidad]] doblárase dende la estatización de les AFJP<ref name="diarioregistrado_1"/><ref>Diariu Tiempo Argentino (17 de xunetu de 2011). «[http://tiempo.infonews.com/notas/desde-que-las-afjp-se-estatizaron-fondu-de-garantia-de-anses-dóblose Desque les AFJP se estatizaron, el Fondu de Garantía de la ANSES doblóse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424140737/http://tiempo.infonews.com/notas/desde-que-las-afjp-se-estatizaron-fondu-de-garantia-de-anses-d%C3%B3blose |date=2014-04-24 }}» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> y el fondu p'abellugar el pagu de xubilaciones superó los 200 mil millones de pesos. La cifra ye más del doble de lo qu'atroparen les AFJP cuando dexaron d'operar n'avientu de 2008. Catorce años d'alministración privada d'apurrir previsionales concluyeron con un saldu de 98&nbsp;224 millones de pesos, ente que, en menos de dos años, l'Estáu llogró más que doblar esi monto, que naquél momentu llegó a 201&nbsp;027 millones de pesos.<ref name="pagina12_1"/> El [[Fondu de Garantía de Sustentabilidad]] (FGS) de l'[[Anses]] atropó, pal añu 2013, un total de {{nowrap|280 567 millones}} de pesos. El monto del FGS, un stock que'l Gobiernu concibe como reaseguro del sistema de seguridá social, triplicar dende la estatización de los fondos qu'antes taben en poder de les AFJP<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-220028-2013-05-15.html |títulu=Sofito pa los xubilaos |fechaaccesu=3 de xunu de 2012 |fecha=15 de mayu de 2013 |obra=Diariu Página/12}}</ref> y engatando hasta los 482&nbsp;660&nbsp;millones n'ochobre de 2014, una crecedera del 392,1%.<ref name="ambito" /> En cuanto al númberu d'afiliaos, gracies a la llei 25.994, dictada pola presidenta arxentina [[Cristina Fernández de Kirchner]], incorporar al sistema previsional más de 2,5 millones de persones qu'hasta entós taben escluyíes de la cobertoria. En 2003, mientres el réxime priváu había 3,5 millones de xubilaos y pensionados, y destinábase un 4,5 % del PIB a jubilacones. Nos últimos cinco años, l'universu de xubilaos pasó de 3,2 millones a 5,6 millones<ref name="porcentajePBI">{{cita noticia|nome=Ernesto|apellíos=Mattos|3=títulu destínase un 7,4% del PIB a xubilaos, liderando la rexón|url=http://www.infonews.com/2013/08/11/economia-91337-destínase-un-74-del-pbi-a-xubilaos-liderando-la-region.php|periódicu=[[INFOnews]]|fecha=11 d'agostu de 2013|fechaaccesu=14 de marzu de 2015}}</ref> sol sistema estatal Arxentina algamó en 2015 los niveles de cobertoria jubilatoria más altos d'[[América Llatina]]. Un informe del [[Bancu Mundial]] destacó la política de proteición social al señalar que l'haber jubilatorio mínimu yera equivalente a 442 dólares, ye'l más altu de toa América Llatina.<ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201502/95529-bancu-mundial-argentina-haber-minimo-jubilatorio-mas-alto-de--america-latina.html|títulu=http://www.telam.com.ar/notas/201502/95529-bancu-mundial-argentina-haber-minimo-jubilatorio-mas-alto-de--america-latina.html|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230423054932/https://www.telam.com.ar/notas/201502/95529-bancu-mundial-argentina-haber-minimo-jubilatorio-mas-alto-de--america-latina.html|fechaarchivu=2023-04-23}}</ref> === Planes de vivienda === Al respeutive de la construcción de [[vivienda pública|viviendes sociales]], a setiembre de 2011 concluyir en tol país más de 630&nbsp;000&nbsp;soluciones habitacionales que beneficien alredor de 2&nbsp;800&nbsp;000&nbsp;persones. Los planes más importantes son el Programa Federal de Construcción de Viviendes con más de 166&nbsp;000&nbsp;viviendes, el Fondu Nacional de la Vivienda con más de 160&nbsp;000 y el Programa Federal Meyor Vivir con más de 75&nbsp;000. Nel añu 2012 creóse'l plan ''PRO.CRE.AR'' que tien como oxetivu la construcción de 100&nbsp;000&nbsp;viviendes en cuatro años y creitos a baxes tases pa families que yá tienen un terrén propiu<ref>{{cita web |url = http://www.vivienda.gov.ar/documentos/avance/resumen_meyora_300911.zip |títulu = Estáu de meyora de la construcción de viviendes al 30 de setiembre de 2011. |fechaaccesu = 30 d'ochobre de 2011 |añu = 2011 |formatu = pdf |editorial = Subsecretaría de Desenvolvimientu Humanu y Vivienda |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20111103060447/http://www.vivienda.gov.ar/documentos/avance/resumen_meyora_300911.zip |fechaarchivu = 3 de payares de 2011 }}</ref> == Política enerxética == [[Archivu:Una foto de la presa.jpg|miniatura|260x260px|Represa Punta Negra inaugurada en 2013.]] Unu de los primeros planes foi'l total reemplazu a nivel nacional de les [[llámpara incandescente|llámpares incadescentes]] poles de [[llámpara fluorescente compacta|so consumu]], de resultes baxó'l consumu domiciliariu d'enerxía llétrica. Ye plan incluyó la entrega gratuita de tres lámpara por llar. Darréu implementóse al traviés de la [[norma IRAM]]&nbsp;11900 l'etiquetáu enerxéticu de los artefautos llétricos. Triplicóse'l permediu añal d'inversión (a valores constantes) na distribución y tresporte d'enerxía, fundamentalmente con apurras del Estáu,<ref>Álvarez, Gustavo (2015): [http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/cash/40-8389-2015-03-29.html «Inversiones enerxétiques: espansión de la rede de xeneración y tresporte d'electricidá»], artículu del 29 de marzu de 2015 nel suplementu ''Cash'' del diariu ''[[Página/12]]'' (Buenos Aires).</ref> poner en marches obres, que son parte del plan estratéxicu lleváu alantre pol Gobiernu Nacional al envís d'aprovir d'enerxía llétrica al Sistema Arxentín de Interconexón (SADI). La central col ciclu combináu va apurrir 840&nbsp;[[megavatios|MW]] al Sistema Integráu Nacional, por aciu dos&nbsp;turbines a gas y una turbina a vapor, que pueden utilizar gas o diésel.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201403/54567-continuan-les |títulu=Siguen les obres de la Central térmica d'Ensenada |publicación=Télam |fecha=9 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422152735/https://www.telam.com.ar/notas/201403/54567-continuan-les |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> <br> Coles mesmes construyéronse cinco centrales, la tercer llinia Yacyretá-Buenos Aires ―qu'inclúi 250&nbsp;quilómetros del tramu a [[Mercedes (Corrientes)|Mercedes]]―; la estación tresformadora 500 a 132&nbsp;[[quilovatios|kW]] Mercedes, y la llinia 132&nbsp;[[quilovatios|kW]] para anillar Curuzú Cuatiá y Montes Caseros, con una inversión total de 461&nbsp;millones de dólares.<ref>[http://www.telam.com.ar/notas/201503/99378-anillo-energetico-cristina-fernandez-de-kirchner-inauguracion-linea-alta-tension.html «Cristina Fernández de Kirchner inauguró la llinia d'alta tensión del aniellu enerxéticu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423133645/https://www.telam.com.ar/notas/201503/99378-an%C3%ADu-energetico-cristina-fernandez-de-kirchner-inauguracion-linea-alta-tension.html |date=2023-04-23 }}, artículu de marzu de 2015 nel sitiu web de l'axencia [[Télam]] (Buenos Aires).</ref> Esto acompañóse cola construcción de decenes de nueves centrales llétriques que se xunen al Sistema Interconectáu Nacional. Concluyóse xunto al [[Paraguái]] la construcción de la [[represa de Yacyretá]], concluyóse'l proyeutu [[Central nuclear Atucha&nbsp;II]], instaláronse casi 4500&nbsp;quilómetros de llinies d'extra alta tensión (LEAT) y alredor de 5000&nbsp;km d'alta tensión (AT) y media tensión (MT). Amás, hasta 2003, la rede arxentina tenía un esquema nel que taba dixebráu en dos sistemes, el "nacional" (SADI) y el patagónico. Pero la rede camudó sustancialmente el so diseñu a partir de 2007, cuando'l Sistema Patagónico incorporar al SADI; depués, construyóse'l tercer tramu: la llinia Yacyretá-Buenos Aires, lo que dexó utilizar la mayor xeneración de Yacyretá; más tarde, realizóse la interconexón NEA-NOA, colo que se llogró'l zarru norte del SADI. Darréu, sumóse la construcción de la interconexón Comahue-Cuyo, con una crecedera nos últimos seis años, periodu nel que s'amestaron casi 9000&nbsp;km de llinies.<ref>Laclau, Cecilia (2012): [http://eenergetica.com.ar/web/la-argentina-electrica-a-venti-ano-de-la-privatizacion/ «L'Arxentina llétrica a venti años de la privatización»], artículu de 2012 nel sitiu web Y.&nbsp;Enerxética (Buenos Aires).</ref>Mientres la so xestión l'Estáu retomó progresivamente la planificación enerxética nacional, y pasu ente pasu, la regulación y participación na xestión del mercáu ampliáu de la enerxía, y, cola renacionalización de YPF, el control soberanu de la esploración, esplotación, industrialización y comercialización d'hidrocarburos. ente 2003 y 2011 la potencia instalada aumentó un 42% y el récor de demanda de potencia un 53%; coles mesmes se dio la terminación de Yacyretá, recuperación de l'actividá nuclear Atucha II y de l'actividá carbonífera nacional, sumáronse 4244 quilómetros nuevos de llinies de 500 Kv, los llares con enerxía llétrica amontáronse un 21,9% -2,15 millones de llares incorporaos- y los llares con accesu a gas por redes amontáronse un 28,9% -1,65 millones de llares incorporaos-.<ref name="Polítiques enerxétiques">{{cita noticia|apellíos1=Bernal|nome1=Federico|títulu=La única “crisis enerxética” na Arxentina ye la del modelu neolliberal|url=http://www.infonews.com/nota/21459/la-unica-crisis-energetica-en-l'axencia=Infonews|fecha=13 de Mayu de 2012}}</ref> En 2011 na ciudá de [[Río Cuarto (provincia de Córdoba)|Río Cuarto]] (provincia de Córdoba) inaugúrase l'ampliación de la central termoeléctrica Modesto Maranzana, con inversión d'alredor de 200&nbsp;millones de pesos, compuesta por dos&nbsp;turbogrupos en p, de 35&nbsp;MW cada unu.<ref name="lmcordoba_1"/> En 2012 inauguróse la central [[Guillermo Brown]], allugada nes contornes de la ciudá bonaerense de [[Bahía Blanca]], que demandó una inversión de 550 millones de dólares pa la compra, instalación y puesta n'operación de dos turbines a gas yá apurren 580 megavatios a la ufierta esistente nel Sistema Interconectáu Nacional.<ref name="telam_2"/> En 2007 empecipióse la construcción de la primera turbina termoeléctrica a carbón de l'Arxentina, qu'implicó una inversión de más de 9000&nbsp;millones de pesos y dio trabayu a más de 2800&nbsp;persones.<ref>[http://www.telam.com.ar/notas/201509/118720-cristina-central-termoelectrica-rio-turbio.html «Cristina inauguró una central termoeléctrica: "Río Turbio ye más enerxía pa los arxentinos"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026075529/http://www.telam.com.ar/notas/201509/118720-cristina-central-termoelectrica-rio-turbio.html |date=2015-10-26 }}, artículu del 4 de setiembre de 2015 publicáu nel sitiu web de l'axencia Télam.</ref> Gracies a les inversiones realizaes nel últimu tiempu, YCRT, no que multiplicó 2,5&nbsp;vegaes la so producción respeuto al 2011. Nel añu 2012 incorporáronse seis tuneladores. Pa 2013 algamó una producción de 450&nbsp;000&nbsp;tonelaes de carbón.<ref name="Reserves de Río Turbio">[http://www.telam.com.ar/notas/201309/32998-el xacimientu-de-rio-turbio-tien-reserves-pa-garantizar-150-anos-de-produccion-sustentable.html «El xacimientu de Río Turbio tien reserves pa garantizar 150 años de producción sustentable»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810104605/https://www.telam.com.ar/notas/201309/32998-el |date=2022-08-10 }}, artículu del 17 de setiembre de 2013 nel sitiu web de l'[[axencia Télam]] (Buenos Aires).</ref> Escontra payares de 2013 realícense obres de caltenimientu de la caldera 03 cola incorporación d'accesorios d'última teunoloxía pa optimizar la capacidá de producción d'enerxía. Gracies a les inversiones realizaes, YCRT multiplicó 2,5 vegaes la so producción respeuto al 2011. Pa 2013 la mina cunta con una reserva proyeutada de 450 millones de tonelaes de carbón.<ref name="Reserves de Río Turbio"/> En 2015 la presidenta Cristina Fernández de Kirchner inauguró una central termoeléctrica.<ref>[http://www.elpatagonico.com/cristina-inauguro-la central-termoelectrica-rio-turbio-n1288749 «Cristina inauguró la central termoeléctrica de Río Turbio»], artículu del 4 de setiembre de 2015 nel diariu ''El&nbsp;Patagónico'' ([[Comodoro Rivadavia]]).</ref> ya interconectar al sistema llétricu nacional. La central va xenerar 240&nbsp;[[megavatios|MW]] d'enerxía a partir del carbón proveniente del xacimientu Río&nbsp;Turbiu, anque tamién va poder funcionar a [[gas natural]]. La inversión total pal desenvolvimientu de la central xube a los 700&nbsp;millones de dólares.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-277762-2015-07-24.html «Río Turbio calez calderes: sigue la puesta a puntu de la central térmica de Santa Cruz»], artículu del 24 de xunetu de 2015 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires).</ref><ref>[http://www.enorsai.com.ar/politica/18627-otru-bisnes--pa-macri--el-carbon-de-rio-turbio-nun sirve-y-busca-importalo-de-chile.html «Otru "bisnes" (business): Macri afirma que'l carbón de Río Turbio "nun sirve", y busca importalo de Chile. El presidente de la Nación ta dispuestu a afondar la importación de too tipu de insumos en desterciu de les opciones nacionales. Tres el negociu del gas qu'enllordió a Aranguren, agora Macri busca importar carbón del país vecín»], artículu del 11 de mayu de 2016 publicáu nel sitiu web En&nbsp;Orsai (Buenos Aires).</ref> El [[Ministeriu de Planificación]] anunció en xunetu de 2007 la construcción de cinco plantes térmiques nueves, con una capacidá total de 1,6 GW y una inversión global de 3250 millones US$. Estes plantes de turbina de xeneración dual (gas o fuel oil) van tar allugaes en [[Ensenada]] (540 MW), [[Necochea]] (270 MW), [[Campana (ciudá)|Campana]] (540 MW), [[Ciudá de Santa Fe (Arxentina)|Santa Fe]] (125 MW) y [[Córdoba (Arxentina)|Córdoba]] (125 MW), y espérase qu'empiecen a operar en 2008.<ref>{{cita web|url=http://aristotelizar.com/web/2007/07/19/anuncien-la-construccion-de cinco centrales-electricas-que-produciran-1600-megavatio/|títulu=Aristotelizar online news}}</ref> A lo último, [[Enarsa]] llanzó apocayá la llicitación d'once pequeñes unidaes de xeneración tresportables (15-30 MW caúna) y de tres unidaes xeneradores mayores (50-100 MW) pa instalar en barcaces. Estes nueves unidaes, que'l so aprecio base entá se desconoz, van apurrir ente 400 y 500 MW de nueva capacidá de xeneración.<ref>{{cita web |url=http://www.electroindustria.com/nuevu/noticia.asp?inf_id=5997|títulu=Electroindustria }}</ref> En 2011 na ciudá de [[Río Cuarto (ciudá)|Río Cuarto]] inaugúrase l'ampliación de la Central Termoeléctrica Modesto Maranzana, con inversión d'alredor de 200 millones de pesos, compuesta por dos Turbogrupos en p de 35 MW, cada unu.<ref name="lmcordoba_1">{{cita web|url=https://www.elsol.com.ar/cristina-fernandez-viaxa-a-cordoba-pa-inaugurar-obres.html|títulu=Cristina Fernández viaxa a Córdoba pa inaugurar obres|publicación=El Sol|fecha=6 d'abril de 2011}}</ref> En 2015 inauguróse la Central Guillermo Brown, allugada nes contornes de la ciudá bonaerense de [[Bahía Blanca]], que demandó una inversión de 550 millones de dólares pa la compra, instalación y puesta n'operación de dos turbines a gas, qu'apurren 580 megavatios a la ufierta esistente nel Sistema Interconectáu Nacional.<ref name="telam_3">{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201509/121128-gobiernu-nacional-energia-cristina-fernandez-de-kirchner-inauguracion-central-termoelectrica-guillermo-brown.html|títulu=Cristina inauguró la central Guillermo Brown, que yá apurre 580 megavatios al Sistema Interconectáu Nacional|publicación=Télam|fecha=23 de setiembre de 2015|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220810114741/https://www.telam.com.ar/notas/201509/121128-gobiernu-nacional-energia-cristina-fernandez-de-kirchner-inauguracion-central-termoelectrica-guillermo-brown.html|fechaarchivu=2022-08-10}}</ref> Nel periodu 2003/2015 el sistema arxentín sumó 11&nbsp;300 megavatios, 51% más de la potencia instalada en 2003. Tamién se concretó'l tendíu de 5500 quilómetros de llinies d'alta tensión que venceyaron 10 provincies, incluyendo rexones que taben per fora del Sistema Interconectáu Nacional (ENSIN); l'ampliación de gasoductos troncales, la incorporación de les enerxíes anovables, la creación de ENARSA y la recuperación de YPF en 2012. Tamién se produció un cambéu de fuercies na matriz enerxética al traviés d'estos 11 años, dexó que l'Estáu arxentín pasara de tener una presencia del 7 al 45%, el capital priváu nacional pasara del 13 al 30% ente que les empreses estranxeres baxaron la so participación del 80 al 25%.<ref>{{cita web|url=http://www.eldestapeweb.com/en-11-anos executaron obres-energeticas-146000-millones-n5686|títulu=En 11 años executaron obres enerxétiques por $ 146.000 millones|publicación=El Destape|fecha=11 de mayu de 2015}}</ref> En 2014 amplióse'l sistema de tresmisión de 500&nbsp;[[kilovoltio|kV]] nuna estensión de 368&nbsp;km de llinia. Una de les ampliaciones de la rede dar cola entrada en serviciu de la llinia que xune les estaciones de Lavalle y de Santiago na provincia de Santiago del Estero, la que dexa ameyorar la confiabilidad y seguridá de suministru de la demanda na zona. L'otru nuevu venceyu foi la entrada de la llinia de 500&nbsp;[[kilovoltios|kV]], en dos tramos, ente les estaciones de [[Choele Choel]] (en Ríu&nbsp;Negru) y [[Bahía Blanca]] (nel sur de la provincia de Buenos Aires).<ref>{{cita web |url=http://portalweb.cammesa.com/Documentos%20compartíos/Informes/Informe%20Añal%202015.pdf|títulu=Carauterístiques del Mercáu mientres l'Añu 2015 |publicación= Informe Añal 2015 |editorial =CAMMESA - Compañía Alministradora del Mercáu Mayorista Llétricu S.A.|páxina=7}}</ref> Impulsóse la construcción el Gasoductu del Nordeste, que va llevar [[gas natural]] a les provincies de [[provincia del Chaco|Chaco]], [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[provincia de Formosa|Formosa]], [[provincia de Misiones|Misiones]], norte de [[provincia de Salta|Salta]] y norte de [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]] úniques zones del país qu'inda nun cunten con esti serviciu. Al traviés del Plan Enerxéticu Nacional 2007-2019, Arxentina empezó a amenorgar la participación hidrocarburífera na matriz primaria y, paralelamente, inauguráu una política n'enerxíes alternatives y anovables esitosa. Na actualidá, la ufierta nuclear ya hidráulica supera'l 8%, coles anovables eólica y biocombustibles en fuerte ascensu. Pa 2015 prevese que les primeres pasen al 17% y les segundes a más del 8%. Cola Llei 26.190, aprobada pol gobiernu d'o Llei de Réxime de fomentu nacional pal usu de fontes anovables d'enerxía destinada a la producción d'enerxía llétrica. Con esta normativa, aprobada a fines de 2006, el país dio'l primera y estratéxicu pasu nel insoslayable camín de la diversificación enerxética.<ref>{{cita web |url=http://www.enarsa.com.ar/index.php/es/comunicadosenarsa/450-78-la-esitosa-diversificacion-de-la-matriz-energetica-nacional |títulu=La esitosa diversificación de la matriz enerxética nacional |autor=Federico Bernal |fecha=18 de febreru de 2013 |publicación=ENARSA |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150924000532/http://www.enarsa.com.ar/index.php/es/comunicadosenarsa/450-78-la-esitosa-diversificacion-de-la-matriz-energetica-nacional |fechaarchivu=2015-09-24 }}</ref> Encaráronse una gran cantidá d'obres públiques, como la inversión n'enerxía por más de 80&nbsp;000 millones de pesos, instalando más de 8700 megavatios, tendiendo más de 4000 quilómetros de llinies d'alta tensión y ampliando en 20 millones la capacidá de los gasoductos.<ref>{{cita web|url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18178-argentina-tien-el|títulu="Arxentina tien el consumu d'enerxía per capita más altu de la rexón y solo importa un 8%"|publicación=Télam|fecha=19 de mayu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422001548/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18178-argentina-tien-el|fechaarchivu=2023-04-22}}</ref> ENARSA construyó ente 2011 y 2014 el parque Llomba Blanca IV, en redoma de la ciudá de [[Rawson]]. El proyeutu, constituyíu por cuatro módulos de 50 MW, ye unu de los más importantes d'enerxía eólica de Suramérica. Implicó una inversión de 126 millones de dólares, que xenera enerxía abonda p'abastecer el consumu añal de casi 70&nbsp;000 llares, y va evitar la emisión a l'atmósfera d'unes 128&nbsp;000 tonelaes añales de CO₂. De la mesma, va implicar un aforru añal en combustible de 48 millones de m³ de gas natural (equivalente al consumu de 40&nbsp;000 llares) o bien de 45&nbsp;875 m³ de gasoil. El terrén de 4&nbsp;100 hectárees contién 17 aeroxeneradores.<ref>{{cita web|url=http://www.enarsa.com.ar/index.php/es/comunicadosenarsa/470-poner%20en-marcha-el%20primer-modulo-del%20parque-eolico-llomba-blanca|títulu=Poner en marcha'l primer módulu del parque eólicu Llomba Blanca|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160311005603/http://www.enarsa.com.ar/index.php/es/comunicadosenarsa/470-poner|fechaarchivu=2016-03-11|fecha=xunetu de 2013}}<br> * {{cita web |url=http://www.diariojornada.com.ar/74828/politica/El parque_eolico_Llomba_Blanca_yá_comenzo_a_producir_energia |títulu=El parque eólicu Llomba Blanca yá empezó a producir enerxía |publicación=Diariu Xornada |fecha=23 de xunetu de 2013 }}</ref> En 2013 habilitóse'l [[Parque eólicu El Tordillo]], allugáu a 40 km. al oeste de Comodoro Rivadavia, na Provincia de Chubut, alministráu conxuntamente ente Vientos de la Patagonia I S.A., empresa perteneciente a ENARSA y a la Provincia de Chubut –titular del proyeutu–; va tener al so cargu la operación del primer parque eólicu de potencia, construyíu y conectáu a la rede con teunoloxía nacional.<ref>{{cita web|url=http://www.enarsa.com.ar/index.php/es/comunicadosenarsa/476-87-habil%C3%ADtose-el%20parque-eolico-el-tordillo|2=títulu habilitóse'l Parque Eólicu El Tordillo|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160307230332/http://enarsa.com.ar/index.php/es/comunicadosenarsa/476-87-habil%C3%ADtose-el|fechaarchivu=2016-03-07|títulu=Archived copy}}<br> * {{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201309/33473-el |títulu=El sistema interconectáu nacional suma 3 megavatios col ingresu del Parque Eólicu El Tordillo |publicación=Télam |fecha=20 de setiembre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230421203358/https://www.telam.com.ar/notas/201309/33473-el |fechaarchivu=2023-04-21 }}</ref> Coles mesmes la empresa hidrocarburifera YPF so la xestión estatal cuadruplicó los pozos d'esploración y aumentó la perforación de pozos n'o ntercio. Los pozos exploratorios pasaron de 21 a 31, una crecedera del 48 per cientu, y los d'esplotación de 363 a 478,32% más.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-229424-2013-09-20.html |títulu=Disparen contra YPF |publicación=Página/12 |autor=Claudio Scaletta |fecha=20 de setiembre de 2013}}</ref> En 2014 el presidente de YPF, Miguel Galuccio, foi gallardoniáu col BRAVO Business Awards´2014 como “Ceo of the Year”, un reconocíu premiu que da'l grupu Latin Trade, pol so desempeñu al mandu de YPF.<ref name="854dd865" >[http://www.telam.com.ar/notas/201411/84630-galuccio-foi-premiáu-como-ceo-del anu-en-america-latina-por-el-desempeno-en-ypf.html Galuccio foi premiáu como CEO del añu en America Llatina pol desempeñu en YPF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230422195237/https://www.telam.com.ar/notas/201411/84630-galuccio-foi-premi%C3%A1u-como-ceo-del |date=2023-04-22 }} Télam, 8 de payares de 2014</ref> Hacia l'añu 2015 YPF algamó un 62,5&nbsp;% de participación nel mercáu arxentín de naftes premium y 55,7&nbsp;% de nafta súper.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/202222/ypf-lidera-el mercáu-de-ventes-de-naftes |títulu=YPF lidera'l mercáu de ventes de naftes ''premium'' |publicación=Infonews |fecha=27 de mayu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=https://www.elonce.com/seiciones/economicas/419270-ypf-increment-les sos-ventes-de-nafta-premium.htm |títulu=YPF amontó les sos ventes de nafta Premium |publicación=Elonce |allugamientu=Paraná |fecha=26 de mayu de 2015 }}</ref> Producióse paralelamente un procesu de renacionalización del negociu d'hidrocarburos. En 2012, produzse la estatización de YPF, la más importante empresa d'hidrocarburos del país, en 2013 el grupu arxentín Bridas mercó los negocios de l'americana ExxonMobil na Arxentina, Paraguay y Uruguái, incluyendo 530 boques de expendio n'Arxentina.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1647166-adios-a-les estaciones-esso-agora llamárense-axion-energy «Adios a les estaciones Esso»], ''Diariu La Nación'', 3 de marzu de 2014.</ref> En 2015 l'arxentina Pampa Enerxía mercó la filial brasilana Petrobras Arxentina por o$s 892 millones y alredor de 100 estaciones de serviciu.<ref>[http://www.ambito.com/848745-pampa-energia-oficializo-compra-de-petrobras-arxentina Pampa Enerxía oficializó compra de Petrobras Arxentina], ''Diariu Ambito Financieru'', 3 d'avientu de 2015.<br> * {{Cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201607/156790-pampa-energia-toma-control-activos-petrobras-argentina-capital-accionario.html |títulu=Pampa Energia tomó y control formal de Petrobras Arxentina |fecha=27 de xunetu de 2016 |publicación=Télam |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20210302183708/https://www.telam.com.ar/notas/201607/156790-pampa-energia-toma-control-activos-petrobras-argentina-capital-accionario.html |fechaarchivu=2021-03-02 }}</ref> === Aforru d'enerxía === Los problemes de suministru d'enerxía nes acabadures del añu [[2007]] llevó a cabu un plan d'aforru d'enerxía. El plan propúnxose reemplazar les [[llámpara incandescente]] poles de [[llámpara fluorescente compacta|so consumu]], y ―por sanción del Congresu dispúnxose l'atrasu de 60&nbsp;minutos de la hora oficial a partir del [[30 d'avientu]] d'esi mesmu añu, cambéu que perduró hasta'l día [[16 de marzu]] de [[2008]]. De resultes viéronse baxaos los consumos d'enerxía llétrica, principalmente nes hores pico. Dende 2009 tolos edificios públicos deben obligatoriamente utilizar llámpares so consumu. Mientres 2008 y 2009 implementóse l'etiquetáu enerxéticu de refrixeradores, conxeladores, motores llétricos y equipos d'aire acondicionáu. N'avientu de 2009 aprobóse la [[norma IRAM]]&nbsp;11900 que va tender al etiquetáu enerxéticu de too edificiu que solicite'l serviciu de gas natural por rede. Concretáronse dos centrales térmiques de ciclu combináu nes provincies de Buenos Aires y Santa Fe, concluyóse la construcción de la [[Represa de Yacyretá]]) al xubir la cota a 83&nbsp;msnm qu'implica un 50% más de xeneración hidráulica y atópase en fase de terminación la tercer central nuclear d'[[Central nuclear Atucha|Atucha 2]]. Al pie de esto tópense n'obra delles centrales térmiques de ciclu combináu en delles capitales provinciales de 300&nbsp;[[megavatiu|MW]] caúna pa reforzar el Sistema Interconectáu Nacional. Llamar a llicitación internacional pa la construcción de centrales d'hasta 30&nbsp;MW caúna por aciu [[enerxíes anovables]] (solar térmica, eólica, minihidráulica, otres) por un total de 1500&nbsp;MW de potencia instalada. === Gasoductu del Nordeste === En febreru de 2011 abrióse la llicitación pa la construcción del Gasoductu del Nordeste que va llevar [[gas natural]] a les provincies de [[Provincia del Chaco|Chaco]], [[Provincia de Corrientes|Corrientes]], [[Provincia de Formosa|Formosa]], [[Provincia de Misiones|Misiones]], norte de [[Provincia de Salta|Salta]] y norte de [[Provincia de Santa Fe|Santa Fe]] úniques zones del país qu'inda nun cunten con esti serviciu. === Procesu d'espropiación de Repsol YPF y creación de la empresa YPF Teunoloxía S.A. === [[Archivu:CFK proyecto expropiación YPF 2012-04-16.ogv|miniatura|Cristina Kirchner nel so discursu antes d'unviar al [[Senáu de la Nación Arxentina]] el Mensaxe númberu 529 pal tratamientu del proyeutu de llei que declara d'utilidá pública a la petrolera [[Repsol YPF]] y pola cual decídese [[Espropiación|espropiar]] el 51% de los sos [[Aición (finances)|aiciones]].]] ==== Espropiación de Repsol YPF ==== Na última selmana de marzu de 2012, dellos gobiernos provinciales espropiaron árees con xacimientos petroleros que taben en concesión de [[Repsol YPF]], por cuenta de la baxa producción de la empresa y a la falta d'inversiones rexistrada mientres munchos años. Tres árees fueron retiraes o "espropiaes" a la petrolera: na [[provincia de Neuquén]], una llamada "Don Ruiz" de 109,1 [[Quilómetru cuadráu|km²]] y Chihuido de la Salina Sur y Portezuelo Mines, que suman en total una superficie de 242,4 km².<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1461029-otra-quita-pa-ypf-en-neuquen-suman-trés-en-una selmana Otra quita pa YPF en Neuquén: suman trés nuna selmana] La&nbsp;Nación.</ref> Arriendes d'ello, les aiciones de YPF decayeron un 15% nes bolses.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1461708-ypf-derrumbar en-la bolsa-tres-un-nuevu-quite-de-areas-en-chubut YPF derrumbóse 15% na Bolsa, tres una nueva quita d'árees en Chubut] La&nbsp;Nación.</ref> Darréu, les provincies de [[Provincia de Chubut|Chubut]], [[Provincia de Mendoza|Mendoza]], [[Provincia de Neuquén|Neuquén]], [[Provincia de Río Negro|Río Negro]] y [[Provincia de Santa Cruz|Santa Cruz]] retiraron les concesiones a Repsol YPF.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1461484-chubut-va-por-toes-les concesiones-de-ypf|títulu=Chubut va por toles concesiones de YPF|publicación=La Nación|fecha=1 d'abril de 2012|autor=Ana Tronfi}}<br> * {{cita web |url=http://www.eldia.com.ar/edis/20120330/ypf-anuncio-afayu-petroleo-demanda-chubut-economia0.htm |títulu=YPF anunció un afayu de petroleu y demanda a Chubut |publicación=El Día (La Plata) |fecha=30 de marzu de 2012 }}<br> * {{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1456490-chubut-y-santa-cruz-quitaron-la-concesion-de-areas-esplotaes-por-ypf |títulu=Chubut y Santa Cruz quitaron la concesión d'árees esplotaes por YPF |publicación=La Nación |fecha=15 de marzu de 2012 }}</ref> El 16 d'abril, Cristina Fernández unvia'l proyeutu al [[Congresu de la Nación Arxentina|Congresu Nacional]], nel cual declárase de "interés públicu y nacional" al "autoabastecimiento d'hidrocarburos" y polo tanto'l gobiernu nacional n'usu de les sos facultaes constitucionales espropia'l 51% de les aiciones de Repsol YPF, argumentando que se trata de «una recuperación de la soberanía» y «nun ye un modelu de estatización sinón de recuperación de la soberanía. Siguimos calteniendo'l modelu de [[Sociedá anónima]] y el d'una conducción profesionalizada».<ref>{{cita web|url=http://www.clarin.com/politica/Convoquen-empresarios-actu-Casa-Gobiernu_0_683331851.html|títulu=Cristina presentó'l proyeutu pa espropiar el 51% de YPF|publicación=Clarín|fecha=16 d'abril de 2012}}</ref> La YPF nacionalizada so la xestión de&nbsp;[[Miguel Galuccio]]&nbsp;inspiró enfotu nos mercaos internacionales de petroleu, atrayendo cuantiosas inversiones estranxeres dende compañíes como&nbsp;[[Chevron Corporation|Chevron]]&nbsp;y&nbsp;[[Dow Chemical]], ente otres, desenvolviendo'l segundu depósitu más grande del mundu de recursos non convencionales de gas y el cuartu de petroleu, y la esploración del&nbsp;[[Xacimientu petrolíferu Vaca Muerta|xacimientu Vaca Muerta]].^{[[YPF#cite note-72|71]]}^{[[YPF#cite note-73|72]]} A empiezos de 2013 la firma anunció que diba a reinvertir el 90% de les sos utilidaes. Esi añu llogró que les reserves crecieren 10,6% y en 2014 otru 11,9%^{[[YPF#cite note-74|73]]} So la xestión estatal, la empresa cuadruplicó los pozos d'esploración respeuto del permediu de los trés años anteriores, y aumentó la perforación de pozos d'esplotación de 290 añales, ente 2009-11, a 384 en 2012, un 33 per cientu más. Si compara'l periodu xunu de 2012-mayu de 2013 col añu inmediatu anterior, los pozos exploratorios pasaron de 21 a 31, una crecedera del 48 per cientu, y los d'esplotación de 363 a 478, 32 per cientu más^{[[YPF#cite note-76|75]]} En 2014 el presidente de YPF, Miguel Galuccio, foi gallardoniáu col BRAVO Business Awards´2014 como "Ceo of the Year", un reconocíu premiu que da'l grupu Latin Trade, pol so desempeñu al mandu de YPF.^{[[YPF#cite note-77|76]]} Hacia l'añu&nbsp;[[2015]]&nbsp;YPF algamó un 62,5 % de participación de mercáu arxentín de naftes premium y 55,7 % de nafta súper.^{[[YPF#cite note-78|77]]}^{[[YPF#cite note-79|78]]} esi mesmu añu anunció'l descubrimientu d'un nuevu pozu petroleru nos Los Caldenes, na provincia de Río Negro, con recursos envaloraos en 40 millones de barriles.^{[[YPF#cite note-80|79]]}^{[[YPF#cite note-81|80]]} Nos primeros trés años de xestión per parte de la YPF nacionalizada pasar de los O$S 2000 millones d'inversión en 2011 a los O$S 6000 millones envaloraos pa 2015.^{[[YPF#cite note-82|81]]}^{[[YPF#cite note-83|82]]} Nel marcu del "Plan Nuclear Arxentín", aumentó la potencia bruta de la Central atucha 357 MW a 362 MW.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201403/55922-atucha-i-la-primer-central-nuclear-latinoamericana-cumple-40-anos.html |títulu=Atucha I, la primer central nuclear llatinoamericana, cumple 40 años |publicación=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=19 de marzu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422213238/https://www.telam.com.ar/notas/201403/55922-atucha-i-la-primer-central-nuclear-latinoamericana-cumple-40-anos.html |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> Anguaño cunta con una potencia llétrica bruta de 363 megavatios llétricos y emplega amiestu d'uraniu natural (0,72%) y uraniu llevemente arriquecíu al 0,85%.<ref>{{cita web |url=http://www.na-sa.com.ar/centrales/atucha |títulu=Atucha I: Presidente Juan Domingo Perón |publicación=Nucleoeléctrica Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150425234027/http://www.na-sa.com.ar/centrales/atucha |fechaarchivu=2015-04-25 }}<br> * {{cita web |url=http://www.cronista.com/economiapolitica/Atucha-I-y-II-yá-lleven-los nomes-de-Juan-Peron-y-Nestor-Kirchner-20140514-0131.html |títulu=Atucha I y II yá lleven los nomes de Juan Perón y Néstor Kirchner |publicación=El Cronista (Buenos Aires) |fecha=14 de mayu de 2014 }}</ref> Tamién se sancionó la Llei Nᵘ 26.566 que sofita les actividaes pa la construcción d'una cuarta central nuclear y el reacondicionamiento pa enllargar el funcionamientu de la Central Nuclear Banzáu. El procesu constó de tres etapes. La primera que yá s'executó, ye la "evaluación de vida" o "evaluación d'estáu", consistió n'esaminar como taben los componentes de planta. La segunda fase tamién rematada, verificáronse los cambeos que son necesarios y mercáronse tolos equipos y materiales necesarios. En xineru de 2015 empezó la tercer etapa implica parar la planta y realizar los trabayos de recambiu de los componentes de la central, ente ellos los tubos de presión del reactor. Los téunicos d'esi Departamentu de la [[Comisión Nacional d'Enerxía Atómica]] llevaron alantre'l desenvolvimientu y implementación de la teunoloxía de fabricación componentes nucleares, procesu nel qu'Arxentina ye unu de los pocos países del mundu que puede faelo per fora de Canadá. Con esti desenvolvimientu, xenérase una meyora significativa na industria metalurxa arxentina, al siguir el procesu actual de sustitución d'importaciones empezáu a partir de 2003 ya instalase como provisor mundial esos materiales. Amás, va significar instalase como un nuevu provisor na materia tanto a nacional como internacional.<ref>{{cita web |url=http://www.diariobae.com/notas/50935-teunologia-local-extendera-vida-util-de%20central%20nuclear-banz%C3%A1u-y-xestara-un%20merc%C3%A1u%20nacional.html |títulu=Teunoloxía local va estender vida útil de Central Nuclear Banzáu y va xestar un mercáu nacional |publicación=BAE Negocios (Buenos Aires) |fecha=4 de xineru de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150714083420/http://www.diariobae.com/notas/50935-teunologia-local-extendera-vida-util-de |fechaarchivu=2015-07-14 }}</ref> Llanzóse un Plan vial Nacional, que dende'l 2003 a la fecha'l Gobiernu Nacional realizó una fuerte inversión n'obres d'infraestructura que dexó construyir 1.300 km de nueves carreteres, pavimentar 4.100 km.de rutes nacionales y cubrir con obres de caltenimientu la totalidá de la rede vial nacional. Amás, llevóse la cobertoria d'obres de caltenimientu a la totalidá de la rede vial pavimentada, cuando nel 2003 solo algamábase a cubrir el 50% de la mesma. Gracies a estes inversiones dende 2003 al añu 2014 produció una crecedera del 130% de la rede vial arxentina. En 2016 la direición decreto un aumentu del 500% en tolos peaxes de rutes y autopistes nacionales.<ref name="telam_1">{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201301/3695-el |títulu=El Ministeriu de Planificación destacó les obres d'infraestructura realizaes dende 2003 |fecha=6 de xineru de 2013 |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220810121128/https://www.telam.com.ar/notas/201301/3695-el |fechaarchivu=2022-08-10 }}</ref> El 22 de febreru de 2007 roblóse una resolución por que la empresa concesionaria empezara les obres de duplicación de calzada ente Ceibes y Gualeguaychú.<ref name="5b3b89fa">{{Cita web|apellíu=Arxentina Municipal|nome=|añu=22 de febreru de 2007|títulu=Entre Ríos: El llunes empiecen les obres nel tramu de ruta Ceibes-Gualeguaychú|url=http://www.argentinamunicipal.com.ar/despachos.asp?cod_Des=6579&id_seccion=62|fechaaccesu=31 d'avientu de 2009|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120118172345/http://www.argentinamunicipal.com.ar/despachos.asp?cod_Des=6579&id_seccion=62|fechaarchivu=2012-01-18}}</ref> El tramu completu foi abiertu al públicu'l 30 de payares de 2009.<ref name="5595y4a0">{{Cita web|apellíu=APF - Axencia de Noticies d'Entre Ríos|nome=|añu=1 d'avientu de 2009|títulu=Habilitóse provisoriamente la totalidá de l'autovía Gualeguaychú - Ceibes|url=http://www.apfdigital.com.ar/despachos.asp?cod_des=138813|fechaaccesu=31 d'avientu de 2009}}</ref> Sicasí, depués del so tresformamientu n'autovía doblóse la capacidá de tránsitu de la mesma, ameyorando significativamente la seguridá vial de los usuarios. Cabo destacar que'l tránsitu en tol so trayeutu supera los 3.600 vehículos per día, ente que na RN Nᵘ 117 el fluxu ye cimeru a los 3.500 en cada xornada, siendo más del 50% tránsitu pesáu en dambos casos. Esta estratéxica vía, conocida tamién como la "Ruta del Mercosur" por ser la principal vía de conexón con Brasil y Uruguái, tresformóse nuna exa d'integración económica y social, promoviendo'l desenvolvimientu de la industria, l'agru y los servicios de tola rexón, especialmente los pueblos y ciudaes de les provincies d'Entre Ríos y Corrientes que s'atopen sobre la mariña del ríu Uruguái.<ref>{{cita web |url=http://www.diarionorte.com/article/118691/la ruta-de-la muerte tresformada-en-una-gran-via-|títulu=“La ruta de la muerte tresformada nuna gran vía |publicación=Diariu Norte (Resistencia) |fecha= 8 de febreru de 2015}}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.occovi.gob.ar/www/492/19652/autopista-ceibes-gualeguaychu-km-6-km-61-rn-n-14-provincia-de-ente-rios.html |títulu=Autopista Ceibes-Gualeguaychú, Ruta Nacional N° 14, Tramu: km 6-km 61, Provincia d'Ente Río |publicación=Órganu de Control de Concesiones Viales (OCCOVI) |fecha= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160924144300/http://www.occovi.gob.ar/www/492/19652/autopista-ceibes-gualeguaychu-km-6-km-61-rn-n-14-provincia-de-ente-rios.html |fechaarchivu=2016-09-24 }}</ref> ==== Creación de YPF Teunoloxía S.A. ==== {{VT|YPF|l1=YPF Teunoloxía S.A.}} El 5 d'avientu de 2012, Cristina Kirchner anunció la creación de la empresa YPF Teunoloxía S.A., que'l so oxetivu ye'l desenvolvimientu teunolóxicu nel sector de petroleu y gas. El capital accionario de la empresa ta constituyíu por un 51% por YPF y 49% pol CONICET. En payares l'inauguró Y-TEC creada por YPF, el Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible y el CONICET, y un modernu edificiu de 11&nbsp;000 metros cuadraos, que se va dedicar a investigaciones teunolóxiques aplicaes, principalmente a la producción del petroleu y gas non convencional. N'avientu de 2014, la empresa YPF Teunoloxía llanzó'l "Estudiu del recursu enerxéticu marín de la Patagonia Austral" coles mires d'estender el desenvolvimientu de fontes alternatives de xeneración d'enerxía y conocer más sobre'l potencial del Mar Arxentín en materia enerxético. Esi añu los ingresos ordinarios de $ 141&nbsp;942 millones aumentaron 57,5%, y la utilidá operativa llegó a $19&nbsp;742 millones, una medría del 64,3%.<ref>{{cita web |url= http://www.diariojornada.com.ar/126045/economia/A_trés_aos_de_ser__recuperada_YPF_sigui_creciendo |títulu=A tres años de ser recuperada, YPF sigue creciendo |publicación=Diariu Xornada (Chubut) |fecha=27 d'abril de 2015 }}</ref> Hacia l'añu [[2015]] YPF algamó un 62,5% de participación nel mercáu arxentín de naftes premium y 55,7% de nafta súper.<ref>{{cita web |url=http://www.infonews.com/nota/202222/ypf-lidera-el mercáu-de-ventes-de-naftes-premium |títulu=YPF lidera'l mercáu de ventes de naftes premium |publicación=Infonews |fecha=27 de mayu de 2015 }}<br> * {{cita web|url=http://www.elonce.com/seiciones/economicas/419270-ypf-increment-les sos-ventes-de-nafta-premium.htm|títulu=YPF amontó les sos ventes de nafta Premium|publicación=Elonce (Entre Ríos)|fecha=26 de mayu de 2015}}</ref> Esi mesmu añu anunció'l descubrimientu d'un nuevu pozu petroleru en Los Caldenes, na provincia de Río Negro, con recursos envaloraos en 40 millones de barriles.<ref>{{cita web|url=http://www.lanueva.com/el-pais/813817/ypf-anunciu-que-descubrio-un-nuevu-pozu-petrolifero-en-rio-negru.html|títulu=YPF diz que topó un nuevu pozu petrolíferu en Río Negro|publicación=La Nueva Provincia (Bahía Blanca)|fecha=25 de mayu de 2015}}<br> * {{cita web|url=http://neuquenalinstante.com.ar/2015/05/28/ypf-suma-millonaries-inversiones-en-la cuenca-neuquina/|títulu=YPF suma millonaries inversiones na Cuenca Neuquina|publicación=Neuquén al Intre (Neuquén)|fecha=28 de mayu de 2015}}</ref> Nos primeros trés años de xestión per parte de la YPF nacionalizada pasar de los O$S 2000 millones d'inversión en 2011 a los O$S 6000 millones envaloraos pa 2015.<ref>{{cita web|url=http://www.tiempodesanjuan.com/elpais/2015/10/10/tien-nuevu-super-pozo-vaca-muerta-107039.html|títulu=YPF tien un nuevu super pozu en Vaca Muerta|publicación=Tiempo de San Juan (San Juan)|fecha=10 d'ochobre de 2015}}<br> * {{cita web|url=http://www.rionegro.com.ar/diario/ypf-topo-un-super-pozu-de-petroleo-en-neuquen-7965308-10948-nota.aspx|títulu=YPF topó un súper pozu de petroleo en Neuquén|publicación=Diariu Río Negro|fecha=8 d'ochobre de 2015}}</ref> == Política Educativa == La política educativa del gobiernu de Cristina Fernández foi una continuación de la xestión de Néstor Kirchner. El porcentaxe del [[Productu Internu Brutu]] destináu a educación creció dende'l 3,64% en 2003 a 6,02% en 2010. En términos absolutos, pasó de 14&nbsp;501&nbsp;millones de pesos en 2003 a 89&nbsp;924&nbsp;millones de pesos en 2010, un 520% más.<ref name="pag12edu">[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-157800-2010-11-30.html «Construyir nel país como mil escueles»], artículu nel diariu ''Página/12'' del 30 de payares de 2010.</ref> Yá pal 2012 el porcentaxe del [[Productu Internu Brutu]] destináu a educación creció dende'l 3,64 % en 2003 a 6,81 % en 2012.<ref name="Presupuestu2">[http://www.parlamentario.com/bank/uploads/0015-JGM-2012.pdf Presentación del proyeutu de presupuestu pal añu 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408212057/http://www.parlamentario.com/bank/uploads/0015-JGM-2012.pdf |date=2014-04-08 }}, del 14 de setiembre de 2012; publicáu nel sitiu web Parllamentariu.com (Buenos Aires). Amuesa la crecedera del presupuestu n'educación.</ref>^{[[Sistema educativu d'Arxentina#cite note-3|3]]} Según datos del censu de 2010, la tasa d'analfabetismu ye del 1.9%, siendo la segunda más baxa de Llatinoamérica.^{[[Sistema educativu d'Arxentina#cite note-4|4]]}^{[[Sistema educativu d'Arxentina#cite note-5|5]]} Na última década creáronse 9 nueves universidaes, ente que el egreso d'estudiantes universitarios aumentó un 68%.^{[[Sistema educativu d'Arxentina#cite note-6|6]]} Según datos del Programa Naciones Xuníes pal desenvolvimientu (PNUD), nel añu 2011 el 99,0% de la población de 6 a 11 años asistía al nivel primariu y, el 96,5% de los mozos de 12 a 14 años asistía al nivel secundariu. La Llei d'Educación Nacional, que dexó la reestructuración de la primaria y la secundaria y el fin de les polítiques focalizadas y asistencialistas; destacar la participación de más 750.000 docentes y 700 organizaciones de la sociedá civil y la reglamentación qu'establez que'l presupuestu d'educación nun puede ser menor al 6% del PIB.<ref name=":0">[http://www.me.gov.ar/doc_pdf/llei_de_educ_nac.pdf LLEI N° 26.206 - Llei d'Educación Nacional]</ref> Creóse'l Programa de Voluntariáu Universitariu, qu'antes del añu 2010 financiara más de 2.000 proyeutos, col fin d'integrar la conocencia teórica y práuticu aprendíu nos claustros de la Universidá Pública coles problemátiques más urxentes del país.<ref>[https://web.archive.org/web/20150101033412/http://portales.educacion.gov.ar/spu/voluntariáu-universitariu/ Voluntariáu Universitariu - Ministeriu d'Educación de la Nación]</ref> El presupuestu pa universidaes nacionales pasó de $1.992 millones en 2003 a $13.258 millones en 2011. De les 9 Universidaes Nacionales creaes dende 2003, 6 tán allugaes nel Gran Buenos Aires (La [[Universidá Nacional Arturo Jauretche]] en Florencio Varela; la [[Universidá Nacional d'Avellaneda]]; Universidá Nacional de Moreno; Universidá Nacional del Oeste, en Merlo, y la Universidá Nacional de José C. Paz) y 3 nel restu del país (la [[Universidá Nacional del Chaco Austral]]; [[Universidá Nacional de Villa Mercedes]], en San Luis y la [[Universidá Nacional de Tierra del Fueu, Antártida ya Islles del Atlánticu Sur]]). En 2015 el ministru de Educación Alberto Sileoni, propunxo a tolos sos pares del país que les clases empezaren el 29 de febreru y remataren el 16 d'avientu pa cumplir con un calendariu educativu de 190 díes de clases, cola necesidá d'afitar un calendariu escolar lo más estenso posible.<ref>{{cita web |url=http://www.ellitoral.com/index.php/diarios/2015/10/01/educacion/EDUC-01.html |títulu=Añu bisiestu con “yapa”: piden empecipiar les clases el 29 de febrero |publicación=El Litoral |fecha=1 d'ochobre de 2015 }}</ref> === Programa Coneutar Igualdá === {{AP|Coneutar Igualdá}} Dende 2010 l'[[Ansés]] (Alministración Nacional de la Seguridá Social) empecipió un plan d'entrega y puesta en funcionamientu de dos millones de [[netbook]]s con accesu a Internet a toles escueles públiques primaries y secundaries del país. Hasta'l 1 de xunetu de 2015 apurriéronse 5&nbsp;millones d'ordenadores, y amás construyéronse 1428&nbsp;aules dixitales en tol país.^{[[Coneutar Igualdá#cite note-3|3]]} El programa recibió premios nel estranxeru y de distintos organismos internacionales, ente ellos una distinción del Programa de Naciones Xuníes pal Desenvolvimientu (PNUD), y pol cume Iberoamericana, ente otros.<ref>{{Cita noticia|títulu=Premien en Cume Iberoamericana a programa arxentín Coneutar Igualdá|url=http://espanol.upi.com/Noticies-destacaes/2012/11/16/Premien-en Cume Iberoamericana-a programa arxentín-Coneutar-Igualdá/UPI-59551353066000/|fechaaccesu=7 de payares de 2016|periódicu=UPI|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150704125409/http://espanol.upi.com/Noticies-destacaes/2012/11/16/Premien-en Cume Iberoamericana-a programa arxentín-Coneutar-Igualdá/UPI-59551353066000/|fechaarchivu=4 de xunetu de 2015}}</ref> Tamién llanzó'l Programa de Respaldu a Estudiantes d'Arxentina (PROG.R.es.AR) el 22 de xineru de 2014<ref>{{cita web |url=http://presidencia.gob.ar/component/content/article/108-gobiernu-informa/27317-progresar-anses-establecio-requisitos-y-plazos-pa-presentar-certificaos |títulu=PROG.R.es.AR.: Ansés estableció requisitos y plazos pa presentar certificaos |fechaaccesu=14 de marzu de 2015 |fecha=17 de marzu de 2014 |idioma=castellanu }}</ref> La iniciativa xenera oportunidaes d'inclusión social y llaboral pa moces que deseyen empecipiar o rematar los sos estudios, siguir una educación cimera y/o realizar esperiencies de formación y capacitación llaboral.<ref>{{cita noticia|títulu="El plan Progresar va muncho más allá de los mozos que nun trabayen nin estudien", aseguró Bossio|url=http://www.telam.com.ar/notas/201401/49380-bossio-dixo-que-el|periódicu=Telam|fecha=26 de xineru de 2014|fechaaccesu=14 de marzu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230422203841/https://www.telam.com.ar/notas/201401/49380-bossio-dixo-que-el|archivedate=2023-04-22}}</ref><ref>Destaquen a l'Arxentina como "país modelu" na rexón por inversión pública escontra nuevos {{enllaz rotu|Progresar|http://www.progresar.gob.ar/noticia/destaquen-a-l'argentina-como-pais-modelu-en-la-region-por-inversion-publica-escontra-los-jovenes-22}}</ref> A payares taben inscriptos 550.000 mozos.<ref>{{cita web |url=http://prensa.argentina.ar/2014/12/29/55570-la-anses-realizo-un%20balance-del%20programa-progresar.php |títulu=La ANSÉS realizó un balance del Programa Progresar |fechaaccesu=14 de marzu de 2015 |fecha=29 d'avientu de 2014 |idioma=castellanu |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150121000027/http://prensa.argentina.ar/2014/12/29/55570-la-anses-realizo-un |fechaarchivu=2015-01-21 }}</ref>En marzu de 2015, amplióse la cantidá de mozos cubiertos pol programa a 1.280.000.<ref>{{cita web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=782416 |títulu=Cristina anunció xubas en planes pa estudios periódicu=Ámbitu Financieru |fechaaccesu=14 de marzu de 2015 |fecha=12 de marzu de 2015 |idioma=castellanu }}</ref> === Plan de Finalización d'Estudios Primarios y Secundarios (FINES) === Tamién se destacar el llanzamientu del Plan de Finalización d'Estudios Primarios y Secundarios (FINES) pa finalización de la [[Sistema educativu d'Arxentina#Niveles y Modalidad|Escuela Primaria]] y [[Sistema educativu d'Arxentina#Niveles y Modalidad|Escuela Secundaria]] lleváu a cabu pol gobiernu nacional a partir del añu 2008, d'algame nacional que funcionó en toles xurisdicciones d'[[Arxentina]].<ref>{{Cita web|url=http://www.desarrollosocial.gob.ar/tramiteensenayaprende|títulu="Arxentina Trabaya, Enseña y Apriende"|fechaaccesu=20 de febreru de 2016|sitiuweb=http://www.desarrollosocial.gob.ar/|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171012103421/http://www.desarrollosocial.gob.ar/tramiteensenayaprende|fechaarchivu=2017-10-12}}</ref> Invirtióse 7000&nbsp;millones de pesos n'equipamientu pa escueles téuniques, distribuyéronse más de 54&nbsp;millones de llibros. La inversión en salarios docentes universitarios foi de 19&nbsp;000&nbsp;millones de pesos en 2012 siendo la medría salarial de más del 1000 % dende 2001.<ref name="cfk2013-05-01_012">{{cita web|url=http://www.casarosada.gob.ar/images/stories/video/cfk-010313-1.flv|títulu=Cristina Fernández de Kirchner ante'l Congresu de la Nación Arxentina na apertura del periodu de sesiones ordinaries 2013|fechaaccesu=4 d'agostu de 2013|fecha=1 de marzu de 2013}}</ref> Ente los años 2008 y 2015, 0.6&nbsp;millones d'estudiantes remataron los estudios de secundaria.<ref>[http://www.fines2.com.ar/index.php/notas/35-testos-de-interes/362-q600-mil-adultos-terminaron-el-secundariu-pola iniciativa-del plan-finesq#.VsgObfLhDIU «Pola iniciativa del plan Fines, 600&nbsp;000&nbsp;adultos terminaron el secundariu»], artículu del 20 de febreru de 2016 nel sitiu web Fines2 (Buenos Aires).</ref> Nel añu 2013, el plan algamara a 1.39&nbsp;millones de persones, con 14&nbsp;682&nbsp;sedes y 128&nbsp;365&nbsp;tutores en tou en país, y habíen egresado 400&nbsp;000&nbsp;estudiantes.<ref>[http://www.diariopopular.com.ar/notas/146893-mas-400-mil-persones-terminaron-los sos-estudios-el plan-fines «Más de 400 000 persones terminaron los sos estudios col plan Fines»], artículu del 17 de febreru de 2013 nel ''Diariu Popular'' (Buenos Aires). Consultáu'l 20 de febreru de 2016.</ref> === Programa Bec.Ar === En xunetu de 2013 apurriéronse 264 beques del programa [[Bec.Ar]], que tien por oxetivu especializar a profesionales arxentinos n'Universidaes del esterior n'árees como [[bioteunoloxía]], [[nanoteunoloxía]] y [[Teunoloxíes de la información y la comunicación|TIC]]s, ente otres. El programa tien una duración inicial de cuatro años y entama especializar a mil profesionales d'árees denominaes «estratéxiques» pal desenvolvimientu del país.<ref>{{cita web|url=http://www.cfkargentina.com/becar-posgrados/|títulu=Apurre de beques Bec.Ar pa posgrados nel estranxeru|fechaaccesu=29 de xunetu de 2013|añu=2013|formatu=web|editorial=cfkargentina.com}}<br> * {{cita web|url=http://bec.ar/que-ye-becar_p199|títulu=Qué ye Bec.ar|fechaaccesu=29 de xunetu de 2013|añu=2013|formatu=web|editorial=bec.ar}}</ref> === Construcción d'escueles === Dempués del [[Plan Quinquenal n'Arxentina|Plan Quinquenal]] del [[Primer Gobiernu de Perón|Gobiernu de Perón]] ente 1947 y 1951 (qu'abrió 8000&nbsp;escueles),<ref>{{cita web|url=http://www.lariojaesnoticia.com.ar/share_noticia.asp?id=4447&acc=Imprimir|títulu=Estrategia y planificación del primer peronismu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304201104/http://www.lariojaesnoticia.com.ar/share_noticia.asp?id=4447&acc=Imprimir|fechaarchivu=2016-03-04}}</ref> el ralu ente 2003 y 2010 ye'l segundu periodu de mayor construcción d'escueles de la historia arxentina. Ente 1969 y 2003 los distintos gobiernos nacionales financiaron la construcción d'un total de 427&nbsp;escueles, ente que ente 2003 y 2010 construyéronse más 1880 escueles que beneficiaron a mediu&nbsp;millón d'alumnos,<ref>[http://www.infobae.com/notas/695802-Afirmen-que-mayores-gastos-en-Educacion-nun dieron-resultaos.html «Afirmen que mayores gastos n'Educación nun dieron resultancies»], artículu del 10 de febreru de 2013 nel diariu ''Infobae'' (Buenos Aires).</ref> amás de la entrega de 2&nbsp;millones de [[netbook]]s a alumnos secundarios. === Creación de nueves universidaes y aumentu de los recursos === Ente les iniciatives más resonantes del FPV atópase la creación de diecisiete universidaes nacionales, la nacionalización de la Universidá Pedagóxica de la Provincia de Buenos Aires.<ref name= "Terigi">{{cita web |url=http://library.fes.de/pdf-files/bueros/argentinien/13019.pdf |títulu= Polítiques públiques n'Educación tres doce años de gobiernu de Néstor Kirchner y Cristina Fernández |publicación=Analís |númberu=16 |editorial=Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) |autor=Flavia Terigi |fecha=Avientu de 2016 |isbn=978-987-46367-5-1}}</ref> La crecedera d'apurrir del Estáu a la educación dexó aumentar les tresferencies a les [[Universidaes nacionales d'Arxentina|universidaes nacionales]] y la creación de nueves universidaes como la Universidá Aeroportuaria de Ezeiza,<ref>[http://www.lavoz.com.ar/noticias/politica/cristina-fernandez-inaugura-universidá-aeroportuaria-ezeiza «Cristina Fernández inaugura la Universidá Aeroportuaria de Ezeiza»], artículu del 8 de payares de 2011 nel diariu ''La Voz'' (Córdoba).</ref> la [[Universidá Nacional d'Avellaneda]],<ref>[http://www.impulsobaires.com.ar/nota.php?id=113022 «Cristina inaugura ciclu lectivu n'Universidá d'Avellaneda»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926162856/http://www.impulsobaires.com.ar/nota.php?id=113022 |date=2013-09-26 }}, artículu anónimu del 29 de marzu d'un añu ensin especificar, nel sitiu web Impulso Buenos Aires.</ref> la [[Universidá Nacional de José Clemente Paz|Universidá Nacional de José&nbsp;C.&nbsp;Paz]]<ref>[http://www.casarosada.gob.ar/informacion/discursos/22684-blank-91624061 «Inauguración de la Universidá de José C. Paz»], discursu pronunciáu por Cristina Fernández el 1 d'ochobre del 2010; publicáu nel sitiu web de la Casa Rosada (Buenos Aires).</ref> la [[Universidá Nacional Arturo Jauretche]], la [[Universidá Nacional de Moreno]], la [[Universidá Nacional de Tierra del Fueu]], la [[Universidá Nacional de Villa Mercedes]], la [[Universidá Nacional del Chaco Austral]], la [[Universidá Nacional de Río Negro]] y la [[Universidá Nacional del Oeste]].<ref>[http://www.casarosada.gob.ar/informacion/discursos/25402-pallabres-de-la presidenta-en-la-inauguracion-de-la universidá-de-merlo «Pallabres de la presidenta na inauguración de la Universidá de Merlo»], discursu del 16 de setiembre del 2011 publicáu nel sitiu web de la Casa Rosada (Buenos Aires).</ref> Amás d'aumentu de los recursos destinaos a otres universidaes, como la [[Universidá de La Matanza]], que'l so presupuestu creció un 820 %.<ref>[http://tn.com.ar/politica/cristina-sobre-la universidá-de-la matanza-dende-el mio-gobiernu-los recursos-aumentaron-un-820-por-cie_274391 «Cristina sobre La Matanza: "Dende'l mio Gobiernu, los recursos de la universidá aumentaron un 820 %"»], artículu del 1 d'ochobre de 2012 nel sitiu web de la canal televisiva TN (Buenos Aires).</ref> Esti aumentu viose reflexáu na formación de nuevos institutos d'investigación. En 2014 diose'l llanzamientu del plan Progresar, destináu a mozos de 18 a 24 años que nun tienen trabayu, trabayen informalmente o perciben un salariu menor del mínimu vital y móvil y que'l so grupu familiar atópese nes mesmes condiciones. A payares del 2014, PROGRESAR cuenta con más de 550&nbsp;000 mozos que cobren la prestación y 1&nbsp;284&nbsp;809 inscriptos.<ref>{{cita web|url=http://prensa.argentina.ar/2014/12/29/55570-la-anses-realizo-un%20balance-del%20programa-progresar.php|títulu=La ANSÉS realizó un balance del Programa Progresar|fechaaccesu=14 de marzu de 2015|fecha=29 d'avientu de 2014|idioma=castellanu|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150121000027/http://prensa.argentina.ar/2014/12/29/55570-la-anses-realizo-un|fechaarchivu=2015-01-21}}</ref> En marzu de 2015, anuncióse l'ampliación de la cantidá de mozos cubiertos pol programa a 1&nbsp;280&nbsp;000.<ref>{{cita web|url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=782416|títulu=Cristina anunció xubas en planes pa estudios|fechaaccesu=14 de marzu de 2015|fecha=12 de marzu de 2015|idioma=castellanu|periódicu=Ámbitu Financieru}}</ref> Coles mesmes el total de persones qu'asisten a universidaes públiques creció un 39 per cientu ente 2008 y 2015. La matrícula tuvo un significativu aumentu, que superó llargamente'l ritmu de crecedera de la población arxentina. Ente 2008 y 2015, la cantidá d'estudiantes de baxos ingresos nel total de inscriptos al sistema universitariu creció un 47 per cientu pal quintil 1 ( el 20% de la población más probe) y un 95 per cientu pal quintil 2.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/118613-los miles-de-estudiantes-que-vidal-nun ve |títulu=Los miles d'estudiantes que Vidal nun ve |publicación=Diariu Página/12 |editorial= |fecha=1 de xunu de 2018 |autor=Inés Fornassero}}</ref> Llei d'obligatoriedá de la sala de 4 años promulgada en 2015, que declara obligatoria la educación inicial pa neños/as de cuatro años nel sistema educativu nacional.Llei de Implementación Efeutiva de la Responsabilidá del Estáu nel Nivel d'Educación Cimera de 2015, que reforma la llei 24521 d'Educación Cimera estableciendo l'accesu llibre y irrestricto” a los estudios de grau estatales, prohibiendo exámenes eliminatorios y aranceles. Tamién se llanzó'l programa “Ponele títulu al to Secundariu”, un siguimientu intensivu d'alumnos que, cursando l'últimu añu de la educación secundaria, tienen asignatures pendientes. Nesti marcu tituláronse gracies al plan 52.845 alumnos. La población 25-29 años con secundaria completa pasu a total país ente Años 2003 y 2013 del 58,9% al 71,4% en 2013. Nel periodu foi notable la evolución de la matrícula d'educación téunica secundaria: pasó de 487.000 estudiantes en 2005 a 595.000 en 2012.<ref name= "Terigi"/> === Programa de beca Thomas Bridges === {{AP|Beca Thomas Bridges|l1=Beca Thomas Bridges}} Creáu en 2015, ye un programa de beques por que los mozos residentes nes [[islles Malvines]] cursen los sos estudios universitarios nel territoriu continental arxentín. El programa empezó a funcionar el 1 de setiembre del mesmu añu.<ref>{{cita web|url=http://portales.educacion.gov.ar/spu/noticias/presentacion-de-les beques-thomas-bridges-pa-residentes-de-les islles-malvinas/|títulu=Presentación de les Beques Thomas Bridges pa residentes de les Islles Malvines|editorial=Secretaría de Polítiques Universitaries}}</ref> === Consumos culturales === Según datos de la Cámara Arxentina del Llibru, la industria editorial arxentina produxera nel 2007 más de 380 nuevos títulos per selmana, al llanzar al mercáu 19.791 novedaes ente xineru y avientu d'esi añu,<ref>{{cita web |url=http://camaradellibro.com.ar/estadisticas/PDF/Estadisticas%202007.pdf |títulu=Estadístiques del llibru 2007 |editorial=Cámara Arxentina del Llibru |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160820075815/http://camaradellibro.com.ar/estadisticas/PDF/Estadisticas%202007.pdf |fechaarchivu=2016-08-20 }}</ref> aumentando en 2011 al terminar el so primer mandatu a 26.676 novedaes añales publicaes. Respectu del orixe de la impresión, el 94% de los rexistros son declaraos como impresos dientro del país ente que solo'l 6% rexistrar nel esterior. Pa 2014, —últimu añu de mandatu añal completu—, la cantidá de novedaes de llibros impreses alzárase a 28.010. Coles mesmes tamién creció la producción y consumu de llibros, pasando de 68.52 millones de llibros vendíos en 2007, a 128.92 millones en 2014.<ref>{{cita web |url=http://camaradellibro.com.ar/estadisticas/PDF/Estadisticas2014.pdf |títulu=Informe de producción del llibru arxentín - 2014 |editorial=Cámara Arxentina del Llibru |fecha=19 de marzu de 2015 |páxina=4 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160820060029/http://camaradellibro.com.ar/estadisticas/PDF/Estadisticas2014.pdf |fechaarchivu=2016-08-20 }}</ref> == Política Llaboral == [[Archivu:Somavía Cristina Kirchner - Reunión de Ministros de Trabajo en Argentina - 2009.jpg|miniatura|Inauguración de la XVI Conferencia Interamericana de Ministros de Trabayu (CIMT) de la [[OEA]], celebrada en [[Buenos Aires]] en 2009. D'esquierda a derecha.: [[Jorge Taiana]] (ministru de Rellaciones Esteriores d'Arxentina), Cristina Fernández de Kirchner (presidenta d'Arxentina), [[Carlos Tomada]] (ministru de Rellaciones de Trabayu d'Arxentina) y [[Juan Somavía]] (direutor xeneral de la [[OIT]]).]] En 2008, la [[desocupación]] caltener en niveles similares a los que s'atopaba l'añu anterior, pasando del 8,4 % nel primer trimestre al 7,3 % nel cuartu trimestre d'esi añu, la tasa más baxa dende [[ochobre]] de [[1992]], según datos del [[Indec]] (Institutu Nacional d'Estadística y Censos).<ref>Fonte: [[Indec]], Encuesta Permanente de Llares Continua.</ref> Faía'l cuartu trimestre de 2012 la desocupación menguó al 6.9 %. Pal 2012 el trabayu informal (non rexistráu) amenorgar a un 34,5 %,<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-203406-2012-09-14.html|títulu=El trabayu en negru caltener nel 34,5 per cientu |publicación= Página/12 |fecha= 14 de setiembre de 2012 }}</ref> depués de que llegara al 49,5 % nel primer semestre del 2003.<ref>[http://www.eldia.com.ar/edis/20080512/20080512202359.htm «Cristina anunció baxa del desemplegu»], artículu nel diariu ''El Día'' del 12 de mayu de 2008.</ref> El gobiernu de Cristina Fernández afondó la política de xeneralización de la [[negociación coleutiva]] pa regular les [[rellaciones llaborales]] qu'empecipiara'l presidente Néstor Kirchner. Rematáu'l tercer trimestre de 2008, el Ministeriu de Trabayu había homologado 890 [[conveniu coleutivu|convenios coleutivos]] y alcuerdos, una cifra que significó un aumentu del 24 %, comparáu col mesmu periodu de 2007,<ref name="Informe negociación coleutiva 3T08">{{cita web |url = http://www.trabajo.gov.ar/left/estadisticas/descargas/negColectiva/200803T_negociacionColectiva.pdf |títulu = Estáu de la Negociación Coleutiva, Tercer Trimestre |fechaaccesu = 9 de febreru de 2009 |autor = Direición Xeneral d'Estudios y Formulación de Polítiques d'Emplegu. |añu = 2008 |editorial = Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social de la República Arxentina, páx. |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110903121312/http://www.trabajo.gov.ar/left/estadisticas/descargas/negColectiva/200803T_negociacionColectiva.pdf |fechaarchivu = 2011-09-03 }}</ref> y del 324 % comparáu con 2004.<ref>{{cita web |url = http://www.trabajo.gov.ar/left/estadisticas/descargas/negColectiva/200803T_negociacionColectiva.pdf |títulu = Estáu de la Negociación Coleutiva, Tercer Trimestre |fechaaccesu = 9 de febreru de 2009 |autor = Direición Xeneral d'Estudios y Formulación de Polítiques d'Emplegu. |añu = 2008 |obra = Gráficu 1 |editorial = Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social de la República Arxentina, páx. 5 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20110903121312/http://www.trabajo.gov.ar/left/estadisticas/descargas/negColectiva/200803T_negociacionColectiva.pdf |fechaarchivu = 2011-09-03 }}</ref> Más del 90 % de los convenios realizar por caña d'actividá económica (y subrama) y los restantes por empresa. Les cláusules más habituales fueron les salariales, pero tamién se rexistró un aumentu de la cantidá de cláusules sobre «regulación de les rellaciones llaborales» na empresa y «condiciones de trabayu», que nel III trimestre representaron el 20 % y el 17 % de les cláusules totales, incluyéndose ente elles la creación de «comités d'hixene y seguridá» y cláusules especiales de non [[discriminación]].<ref name="Informe negociación coleutiva 3T08" /> La crecedera de la presencia [[sindicatu|sindical]] nel sistema de rellaciones llaborales, impulsó cambeos nos planes d'estudios de delles universidaes, col fin d'incluyir mayor información y analís sobre los sistemes, regles y téuniques de [[diálogu social]] na xestión de los [[recursos humanos]] de les [[empresa|empreses]].<ref>{{cita web |url = http://www.udesa.edu.ar/files/RRHH/Almuerzo-13-JUN-07-fuelga-subtes.ppt |títulu = Recurso humanos nuna redolada de poder sindical |fechaaccesu = 9 de febreru de 2009 |apellíu = Robles |nome = Alberto José |añu = 2008 |obra = Recursos humanos |editorial = [[Universidá de San Andrés]] }}</ref> Nel añu 2011 [[Cristina Fernández de Kirchner]] alzó al Congresu de la Nación un proyeutu de nuevu Estatutu del Peón Rural, qu'amplía los derechos llaborales de los asalariaos rurales. El proyeutu foi aprobáu polo xeneral por 68 votos a favor y 1 votu en contra. La nueva normativa creó un nuevu réxime previsional qu'amenorga de 65 (60 nel casu de la muyer) a 57 años la edá jubilatoria y a 25 los años d'apurras, ya incorpora una llicencia por paternidá de 30 díes. La llei caltién el réxime de fixación de remuneraciones mínimes determinaes pol Conseyu Nacional de Trabayu Agrariu, que nun van poder ser menores al salariu mínimu vital y móvil, y afita periodos y llugares de pagu. Tamién afita n'ocho hores la xornada llaboral (44 hores selmanales) en llugar de la xornada "de sol a sol" con descansos entemedios, reconoz el pagu d'hores extras, el descansu selmanal y meyor condiciones fayadices d'hixene y seguridá como requisitos básicos de l'actividá.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-183939-2011-12-22.html |títulu= Con tolos derechos de los otros trabayadores |publicación=Página/12 |autor= Sebastián Premici |fecha= 22 d'avientu de 2011}}</ref> En 2013, creóse'l Réxime d'emplegaes doméstiques, que reconoz a les emplegaes doméstiques derechos y beneficios amparaos pola Llei de Contratu de Trabayu en rellación a les xornaes, indemnizaciones, llicencies y proteición del trabayu de menores. <ref>{{cita web |url=http://www.rosarionet.com.ar/rnetw/nota117860 |títulu=Ye llei'l nuevu Réxime de Trabayu Domésticu |publicación=RosarioNet |fecha=14 de marzu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180618230218/http://www.rosarionet.com.ar/rnetw/nota117860 |fechaarchivu=2018-06-18 }}<br> * {{cita web |url=http://www.casi.com.ar/content/por aciu-la llei-26844-establezse-un-nuevu-r%C3%A9gimen-especial-de-contratu-de-trabayu-pa-el títulu=Por aciu la llei 26844, establezse un nuevu "Réxime especial de contratu de trabayu pal personal de cases particulares" |publicación=Colexu d'Abogaos de San Isidro |fecha=12 d'abril de 2013 }}</ref> En 2013 llanzóse'l programa llaboral “Elles faen”, destináu en forma preferencial a muyeres soles, con fíos a cargu, o que fueren víctimes de violencia de xéneru, con remuneración mensual básica pa capacitase na construcción de viviendes y poder aportar, nun futuru cercanu, a una vivienda.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/105380-elles-yá-nun pueden-faer |títulu=Elles yá nun pueden faer |publicación=Página/12 |autor=Carlos Rodríguez |fecha=2 d'abril de 2018 }}</ref> Les cooperativistes teníen de realizar xornaes llaborales previstes nel programa Ingreso Social con Trabayu y teníen de cumplir con capacitaciones y terminalidad educativa. Entaináronse los trámites d'inscripción nel réxime denomináu Monotributu Social, que dexó a los microemprendedores aportar a una obra social y a la xubilación, pudiendo coles mesmes emitir factures poles sos ventes.<ref>“Guía emponedora pal monotributista social” [http://www.claudiabernazza.com.ar/htm/mds/guia_mono_alas.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123112404/http://www.claudiabernazza.com.ar/htm/mds/guia_mono_alas.pdf |date=2018-11-23 }}</ref> === Polítiques escontra la niñez y la mocedá === Mientres el so presidencia creóse'l Conseyu Federal de la Mocedá coles mires de desenvolver les polítiques de mocedá, que faigan posible la construcción de ciudadanía en valores tales como solidaridá, equidad, compromisu, xusticia, responsabilidá, ética ya identidá nacional y la Llei de Promoción y Regulación de los Centros de Desenvolvimientu Infantil ,Llei 26.233-2007, con un criteriu integral de proteición de los neños y neñes, empobinaes a favorecer la crianza, el desenvolvimientu, el cuidu y la educación de la primer infancia, a partir del fortalecimientu y la creación de los Centros de Desenvolvimientu Infantil que funcionen n'ámbitos comuñales, n'instituciones públiques que dependen delas árees sociales de los gobiernos provincial y municipal, nos Centros Integradores Comuñales, Centros de Salú, ente otres modalidaes. Esta llei estableció ente otres pautes qu'en toles sales o seiciones en que tea estremáu'l Centru D'Infancia, siquier unu de los educadores o educadores hayan alcanzáu títulu docente terciariu o universitariu y qu'a lo menos la metá de los educadores o educadores del CDI hayan alcanzáu títulu docente terciariu o universitariu.Que'l 80% del personal del CDI participe d'actividaes de capacitación rexistraes a lo llargo d'un añu. Que la totalidá del personal que desenvuelve xeres nel CDI tea debidamente inscripto nun rexistru institucional. Que'l personal adulto que realiza xeres nos CDI facer en xeres y actividaes venceyaes direutamente a la estimulación y el desenvolvimientu físicu, cognitivu, llingüísticu y socioemocional de les neñes y los neños. Qu'en les sales o actividaes destinaes neñes y neños d'hasta 1 años de vida la proporción d'educador/a por neñu/a sía de 1 adultu por cada 5 neños o menos.<ref>{{cita web |url=https://www.desarrollosocial.gob.ar/wp-content/uploads/2015/10/Estandares-de-inclusion-COCEDIC-Conseyu-federal.pdf |títulu=Estándares d'Inclusión pa los Centros de Desenvolvimientu Infantil |editorial=Ministeriu de Desenvolvimientu Social |fecha=26 d'ochobre de 2015 }}</ref> === Migraciones llaborales === El gobiernu de Cristina Fernández siguió col [[Plan Patria Grande]] empecipiáu nel gobiernu anterior, col fin d'otorgar documentos a los inmigrantes en situación irregular. En 2008 apurriéronse documentos arxentinos a 144&nbsp;549&nbsp;persones, sumando d'esa manera la cantidá de 714&nbsp;907&nbsp;inmigrantes regularizaos, desque se punxo en marcha'l plan en 2006.<ref>{{cita web |url = http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-119729-2009-02-09.html |títulu = Nos últimos trés años, 700&nbsp;000 persones pidieron la residencia. Dende Paraguay y Bolivia, y tamién d'Estaos Xuníos |fechaaccesu = 9 de febreru de 2009 |apellíu = Kollmann |nome = Raúl |fecha = 9 de febreru de 2009 |editorial = Página/12 }}</ref> La cifra representa casi la metá de los estranxeros rexistraos nel censu de 2001 (1&nbsp;531&nbsp;940). La regularización masiva d'inmigrantes y la consecuente posibilidá de que puedan faer valir los sos derechos (sindicalización, asociación, demandes llaborales, etc.) tien un fuerte impautu nel [[mercáu de trabayu]], una y bones los estranxeros suelen ocupar los emplegos que s'atopen nos pasos salariales más baxos ya informales, polo qu'una meyora nos mesmos, impacta direutamente en tola escala salarial.<ref>{{cita llibru|apellíos=Varios|editorial=Organización Internacional del Trabayu|títulu=Los trabayadores y los trabayadores migrantes|edición=Educación Obrera Nᵘ 129|añu=2002|ubicación=Xinebra}}</ref> === Reestatización de les xubilaciones y pensiones === El [[21 d'ochobre]] de [[2008]] la presidenta Cristina Fernández anunció qu'alzaba un proyeutu al [[Congresu de la Nación Arxentina|Congresu Nacional]] pa poner fin al sistema d'[[AFJP]], un réxime priváu de pensiones y xubilaciones que constituyera una de les principales midíes de la política xeneralizada de [[privatización|privatizaciones]] llevada alantre pol presidente [[Carlos Saúl Menem|Menem]].<ref>{{cita web |url=http://www.economiaynegocios.cl/noticias/noticias.asp?id=55141|títulu=Gobierno arxentín tomaría participación accionaria en 40&nbsp;empreses tres estatización de AFJP }}</ref> El proyeutu foi aprobáu pol Parllamentu'l [[20 de payares]] con sofitu de delles fuercies d'oposición como los [[Partíu Socialista (Arxentina)|Partíu Socialista]] y l'[[Coalición Cívica ARI|ARI]], votando en contra del mesmu'l [[Propuesta Republicana|PRO]], la [[Coalición Cívica (confederación)|Coalición Cívica]] y la [[Unión Cívica Radical]]. La llei dio orixe a un nuevu Sistema Integráu Previsional Arxentín (SIPA).<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-115340-2008-11-20.html «El Senáu aprobó la eliminación de les AFJP por 46&nbsp;votos a favor y 18&nbsp;en contra»], artículu nel diariu ''Página/12'' del 20 de payares de 2008.</ref> Dende'l so estatizacion diose una crecedera de les inversiones del Fondu de Garantía de Sustentabilidad que pasó de $ 98.083 millones en 2008 (últimu añu priváu) a $ 482.660 millones en 31 d'ochobre de 2014, significando una crecedera del 392,1%.<ref name="ambito">{{Cita noticia|apellíos=ambito.com|títulu=Eficiencia del Estáu: resultaos récores d'empreses públiques en 2014|url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=785383|fechaaccesu=3 de xineru de 2018|periódicu=ambito.com|idioma=es-AR}}</ref> coles mesmes el capital del [[Fondu de Garantía de Sustentabilidad]] doblárase dende la estatización de les AFJP<ref>Diariu Tiempo Argentino (17 de xunetu de 2011). «[http://tiempo.infonews.com/notas/desde-que-las-afjp-se-estatizaron-fondu-de-garantia-de-anses-dóblose Desque les AFJP se estatizaron, el Fondu de Garantía de la ANSES doblóse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424140737/http://tiempo.infonews.com/notas/desde-que-las-afjp-se-estatizaron-fondu-de-garantia-de-anses-d%C3%B3blose |date=2014-04-24 }}» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref><ref>Diariu Rexistráu (31 d'agostu de 2011). «[http://www.diarioregistrado.com/Politica/52559-los fondos-de-ex-afjp-aumentaron-el-95-dende-el so-estatizacion.html Los fondos d'ex AFJP aumentaron el 95% dende'l so estatización]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> y el fondu p'abellugar el pagu de xubilaciones superó los 200 mil millones de pesos. La cifra ye más del doble de lo qu'atroparen les AFJP cuando dexaron d'operar n'avientu de 2008. Catorce años d'alministración privada d'apurrir previsionales concluyeron con un saldu de 98.224 millones de pesos, ente que, en menos de dos años, l'Estáu llogró más que doblar esi monto, que naquél momentu llegó a 201.027 millones de pesos.<ref>Diariu Página/12 (10 d'avientu de 2011). «[http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-183093-2011-12-10.html El doble de lo que dexaron les AFJP]» Consultáu'l 27 de xunetu de 2012</ref> === Aumentu de les indemnizaciones por accidentes de trabayu === El 5 de payares de 2009 la presidenta Fernández dictó'l Decretu 1694/2009 aumentando les indemnizaciones por [[Siniestralidá llaboral|riesgos del trabayu]] y modificando el réxime llegal (Llei 24.557) col fin de correxir les falles del sistema establecíu mientres el gobiernu del presidente [[Carlos Menem]]― y la gran cantidá de fallos xudiciales declarando inconstitucionales les sos normes (caso Castillo, Milone y Aquino, ente otros).<ref name="Decretu 1694">{{cita web|url = http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/155000-159999/159765/norma.htm|títulu = Decreto 1694/2009|fechaaccesu = 15 de payares de 2009|autor =Poder Executivu Nacional|fecha = 5 de payares de 2009|editorial = Infoleg}}</ref> El decretu esanicia'l tope máximu qu'impunxera la llexislación anterior pa la renta periódica, afitáu en 180&nbsp;000&nbsp;pesos (aproximao 50&nbsp;000&nbsp;dólares d'Estaos Xuníos) y establez pela cueta que la mesma suma va ser considerada como pisu mínimu, pal valor de la vida humana o la incapacidá total. Tamién s'aumentar daqué más d'un 100 % los montos que la llei prevía como suma fixa, en casos d'incapacidaes cimeres al 50 % y muerte.<ref name="Decretu 1694" /> La norma tamién implementa un sistema de supervisión de los servicios médicos emprestaos poles aseguradores de riesgu de trabayu (ART), ante la gran cantidá de quexes sobre les mesmes, y habilita la creación de ARTs, ensin beneficiu d'arriquecimientu.<ref name="Decretu 1694" /> Nel sector de los trabayadores, el Decretu 1694/09 cuntó col sofitu poles dos centrales sindicales ([[Confederación Xeneral del Trabayu de la República Arxentina|CGT]] y [[Central de Trabayadores de l'Arxentina|CTA]]).<ref name="Silvia Stang">{{cita web|url = http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1195525|títulu = Sofito gremial y refugu empresarial. Afiten indemnizaciones mínimes pa los accidentes de trabayu|fechaaccesu = 15 de payares de 2009|autor = Silvia Stang|fecha = 6 de payares de 2009|editorial = La&nbsp;Nación|urlarchivu = https://archive.today/20121229205705/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1195525|fechaarchivu = 2012-12-29}}</ref> Nel sector de los emplegadores, la respuesta foi variada: ente que la UIA, la Sociedá Rural y la Cámara de Comerciu cuestionaron la norma,<ref name="Silvia Stang" /> la [[Confederación Arxentina de la Mediana Empresa]] (CAME), sofitó'l decretu.<ref>{{cita web|url = http://www.redcame.org.ar/index.php/came/noticia/1316|títulu = Ley de Riesgos del Trabayu: el decretu ufierta más respuestes qu'una reforma tratada pol Congresu|fechaaccesu = 15 de payares de 2009|fecha = 10 de payares de 2009|editorial = Confederación Arxentina de la Mediana Empresa|urlarchivu = https://web.archive.org/web/20091118185948/http://www.redcame.org.ar/index.php/came/noticia/1316|fechaarchivu = 18 de payares de 2009}}</ref> == Política deportiva == [[Archivu:EstadioUnicoLaPlata Interior June2014.jpg|left|miniatura|Estadio únicu de la Plata dafechu restauráu.]] El 11 de febreru de 2008, Cristina Fernández anunció l'entamu de les carreres [[Rally Dakar de 2009|Dakar n'Arxentina]]. Dende 2009 y de manera ininterrumpida, la competencia realiza cada añu nel continente y Arxentina siempres formó parte del percorríu.<ref name="55ca3b4y">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1852730-los-12-momentos-deportivos-en-12-anos-del-kirchnerismu |títulu=Los 12 momentos deportivos en 12 años del kirchnerismu |publicación=La Nación editorial= |fecha=10 d'avientu de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160813193655/http://www.lanacion.com.ar/1852730-los-12-momentos-deportivos-en-12-anos-del-kirchnerismu |fechaarchivu=2016-08-13 }}</ref> Diose un marcáu calquier na xestión deportiva arxentina tantu cuando Néstor Kirchner foi presidente y na continuidá de la so alministración cola presidenta Cristina Fernández. En 2003 el deporte arxentino tenía asignada la suma de 26 millones de pesos. El so presupuestu amontar hasta finales de 2009 en casi un 400%. Cola creación del Enard buscóse xenerar recursos pa les beques de los atletes d'alta competencia. Amás apuntóse específicamente al deporte social como política central de la so aición. En 2010 créase l'Ente Nacional de Desenvolvimientu Deportivu del que dependen 5 programes: la Asignación universal al deporte, el empoderamiento de la muyer nel deporte, la comisión anti dopaxe, y la profundización y xerarquización de competencies xuveniles. Paralelamente establecióse un cupu nuevo y femenín por que aquelles persones que tengan ente 18 y 29 años y les muyeres ocupen el 40 per cientu de la representación nes comisiones direutives d'instituciones deportives.<ref>{{cita web |url=http://perio.unlp.edu.ar/node/5651 |títulu=Claudio Morresi: “El deporte nun ye entretenimientu y negociu, ye una ferramienta más pal desenvolvimientu humanu” |publicación=Facultá de Periodismu y Comunicación Social de la Universidá Nacional de La Plata |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180620001741/http://perio.unlp.edu.ar/node/5651 |fechaarchivu=2018-06-20 }}</ref> Establecióse amás el cupu femenín y la llende a les reeleiciones indefiníes en clubes y federaciones, qu'habilitaben que los dirixentes permanecieren nel cargu mientres plazos indeterminables, al establecer mandatos de cuatro años, con una única posibilidá de reelección. <br> Escontra fines del 2015 creóse l'Institutu Nacional del Deporte y l'Actividá Física.<ref>{{cita web |url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/250000-254999/254345/norma.htm |títulu= Ley del Deporte |publicación=InfoLeg - Información Llexislativa |fecha=3 de payares de 2015}}</ref><ref name="La llei del deporte">{{cita noticia|apellíos1=Leza|nome1=Germán|títulu=La llei del deporte ye un enigma abiertu a futuru|url=https://www.lanacion.com.ar/1847572-la llei-del deporte-ye-un enigma abiertu-a-futuru|axencia=La Nación|fecha=21 de payares de 2015}}</ref> El 11 d'agostu de 2009, depués de que l'[[Asociación del Fútbol Arxentino]] rompiera'l so contratu d'emisión cola empresa [[TyC Sports]], el gobiernu nacional propúnxo-y l'alquisición de los derechos ufiertando 600 millones de pesos (el contratu anterior con TyC yera de 268 millones de pesos). La principal condición sería la tresmisión de tolos partíos en direutu.<ref>{{cita web |url= http://www.perfil.com/contenidos/2009/08/11/noticia_0012.html|títulu= Televisación del fútbol: la AFA ruempe con Clarín y acomúñase col Gobiernu|fechaaccesu=6 de payares de 2009 |autor= Perfil.com|fecha= 6 de payares de 2009|idioma= castellanu}}</ref> y que l'escedente de ganancia por publicidá y comercialización destinar al deporte amateur. Asina l'Estáu Nacional adquirió los derechos d'emisión del fútbol de primer división y creó'l [[Fútbol pa toos (programa gubernamental)|Fútbol pa toos]], coles mires de "dexar l'accesu llibre y gratuito de la televisión abierta en tol territoriu de la República Arxentina" a los torneos entamaos pola AFA.<ref>{{cita web |url=http://www.lapoliticaonline.com/nota/38677/ |títulu= Publiquen el contratu cola AFA pola televisación del fútbol |publicación=La Política Online |fecha=2 de setiembre de 2009}}</ref> A fines del 2009 creóse'l [[Ente Nacional d'Altu Rendimientu Deportivu]] (ENARD) qu'empezó a funcionar n'agostu de 2010, codirixíu igualitariamente pol [[Comité Olímpicu Arxentín]] y la [[Secretaría de Deportes de la Nación]]. La so función ye alministrar los recursos económicos y d'infraestructura necesarios pal deporte d'altu rendimientu y la representación internacional deportiva.<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1417631-la-evolucion-del deporte arxentino|títulu=La evolución del deporte arxentino|fecha=25 d'ochobre de 2011|obra=La Nación}}</ref> La iniciativa foi aprobada por amplia mayoría nel Congresu de la Nación.<ref>{{cita web |url=https://www.lanacion.com.ar/2086320-el-enard-aseguro-financiamiento-por-el-2018-pero-que-ocurrira-depués |títulu=El Enard aseguró financiamiento del Estáu pa 2018, ¿pero qué va asoceder depués? |publicación=La Nación |autor1=Fernando Czyz |autor2=Germán Leza |fecha=29 de payares de 2017 }}</ref> A partir de la puesta en marcha del ENARD, unos 1.659 deportistes fueron becaos, ente los que s'atopen 894 d'altu rendimientu.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201305/18685-el |títulu="Tolos atletes reconocen lo que fizo Néstor Kirchner pol deporte" |publicación=Télam |editorial=Axencia Nacional de Noticies |fecha=23 de mayu de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230421054303/https://www.telam.com.ar/notas/201305/18685-el |fechaarchivu=2023-04-21 }}</ref> El 24 de febreru de 2011 la presidenta, al traviés del Conseyu Federal de Comunicación Audiovisual, robló un conveniu pol cual lliberóse la tresmisión de tolos eventos deportivos d'interés masivu. Ente los eventos alcordaos destáquense la participación arxentina en campeonatos mundiales, olímpicos y panamericanos, toles instancies finales d'esos torneos, torneos de fútbol entamaos pola [[Confederación Suramericana de Fútbol|Confederación Suramericana]]. Alcuentros de fútbol [[Primer B Nacional|Nacional B]], [[Arxentín A]], [[Tornéu Arxentín B|Arxentín B]] y [[tornéu del Interior]] onde l'equipu participante tenga relevancia. [[Turismu Carretera]], [[Turismu Competición 2000|TC2000]] y [[Top Race]]. [[Lliga Nacional de Baloncestu]] y los torneos locales de [[Campeonatu Arxentín de Rugby|rugby]] y [[Lliga A1 de Vóley Arxentín|vóley]] pa la zona onde l'equipu tenga relevancia. Esi mesmu añu'l país entamó la [[Copa América 2011]] con una inversión del gobiernu nacional na construcción y la remodelación d'estadios. Cristina acompañó a Daniel Scioli na reinauguración del [[Estadio Ciudad de La Plata|estadiu Únicu de la Plata]], envalórase que la inversión na copa foi cercana a los 100 millones de dólares.<ref name="55ca3b4y" /> Esi mesmu añu sanciónase la Llei que instituye l'Ente Nacional del Deporte y otra qu'actualiza la Llei Nacional del Deporte, dando llugar asina a la creación de la Asignación Universal por Fíu nel Deporte,<ref>{{cita web |url=http://colegioabogadosazul.org.ar/info/nota/1670-llei-27201-asignacion-universal-por fíu-en-el deporte |títulu= Ley 27201 Asignación Universal por Fíu nel Deporte |publicación=Colexu d'Abogaos del Departamentu Xudicial d'Azul editorial= |fecha=Payares de 2015 }}</ref> un suplementu adicional pa cada persona menor d'edá o persona con discapacidá, ente los seis y dieciséis años d'edá, que perciba la Asignación Universal por Fíu pa proteición social y va ser destináu direutamente al pagu de la cuota nos clubes o asociaciones civiles deportives onde'l beneficiariu practique deportes.<ref>{{cita web |url=https://lasrosasdigital.com.ar/noticia/6578/ye-llei-la-asignacion-universal-por fíu-en-el deporte-segun-proyecto-de-la-dip-n |títulu=Ye llei la Asignación Universal por Fíu nel Deporte, un proyeutu de la Dip. Nac. Claudia Giaccone |publicación=Las Rosas Dixital |allugamientu=Las Rosas (Santa Fe) |fecha=29 d'ochobre de 2015 }}</ref> A partir de les obres realizaes y les distintes meyores, el país foi sede de los Suramericanos Escolares y los [[Xuegos Parapanamericanos|Parapanamericanos]] y llogró en xunto col gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires ser la sede de los [[Xuegos Olímpicos de la Mocedá de Buenos Aires 2018|Xuegos Olímpicos Xuveniles 2018]]. Se instituyeron les bases de la llei 27.201 que crea'l Enaded pa la implementación de la asignación universal por deporte y la llei 27.202 qu'actualiza la Llei del Deporte.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-300516-2016-05-29.html |títulu=“Va Ser bien difícil consiguir una medaya dorada” |publicación= Página/12 |autor=Gustavo Veiga |fecha=29 de mayu de 2016}}</ref> En 44 años, —11 olimpiaes, dende [[Xuegos Olímpicos de Melbourne 1956|Melbourne 1956]] hasta [[Xuegos Olímpicos de Sydney 2000|Sydney 2000]]—, llográronse 14 medayes; en 8 años —3 olimpiaes, del 2004 al 2012—, el país llogró 16 medayes.<ref>{{cita web |url=https://www.elintransigente.com/argentina/2012/8/16/cristina-kirchner-cerca-olimpico-el deporte-politica-estáu-142868.html |títulu=Cristina Kirchner cerca del oru olímpico: "El deporte ye política d'Estáu" |publicación=L'Intransixente |editorial= |fecha=16 d'agostu de 2012}}</ref> == Política comunicacional == Mientres el so gobiernu concediéronse 1000 nueves llicencies de radio y televisión, y creáronse cerca de 100&nbsp;000&nbsp;puestos de trabayu. Otros aspeutos que resalten son l'apaición de dellos nuevos diarios d'algame nacional.<ref>{{cita web |url=http://www.elsoldecorrientes.com/noticia.php?numbero=346 |títulu=Nuevos medios |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha= |obra=El Sol de Corrientes}}</ref> Aprobóse la despenalización de los llevantos ya inxuries pa espresiones d'interés públicu, tema venceyada a la [[llibertá d'espresión]] y la [[llibertá de prensa]].<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1191619-diputaos-aprobo-la-despenalizacion-de-llevantos-y-injuria |títulu=Diputaos aprobó la despenalización de llevantos ya inxuries |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=28 d'ochobre de 2009 |obra=La Nación }}<br> * {{cita web |url=http://edant.clarin.com/diario/2009/11/20/elpais/p-02044763.htm |títulu=Destaquen la despenalización de los llevantos ya inxuries |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=20 de payares de 2009 |obra=Clarín |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160303171236/http://edant.clarin.com/diario/2009/11/20/elpais/p-02044763.htm |fechaarchivu=2016-03-03 }}<br> * {{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elmundo/4-187772-2012-02-17.html |títulu=La despenalización de la crítica |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=17 de febreru de 2012 |obra=Página/12 }}<br> * {{cita web |url=http://www.diariojudicial.com/contenidos/2010/03/05/noticia_0008.html |títulu=La llei que despenalizó los llevantos ya inxuries yá s'aplica: sobreseyeron a un llexislador |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=4 de marzu de 2010 |obra=Diariu Xudicial }}</ref> Llevar a cabu la migración escontra la [[Televisión Dixital Terrestre|televisión dixital abierta]] y esto, al pie de la nueva llei de medios audiovisuales, dio como resultáu la multiplicación de la cantidá de [[Televisión Dixital Terrestre n'Arxentina|señales audiovisuales]],<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-184575-2012-01-02.html |títulu=La señal que se multiplica |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=2 de xineru de 2012 |obra=Página/12 }}<br> * {{cita web |url=http://www.telam.com.ar/nota/32703/ |títulu=Reelaboran los pliegos pa concursos públicos pa la televisión dixital abierta |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=24 de xunetu de 2012 |obra=Axencia de Noticies Télam |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120728043626/http://telam.com.ar/nota/32703 |fechaarchivu=2012-07-28 }}<br> * {{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/notas/fines-de-2011-habra-16-nueves-canales-de-television-de-aire |títulu=A fines de 2011 va haber 16 nueves canales de televisión d'aire |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=3 d'ochobre de 2011 |obra=Tiempo Argentino }}</ref> y espacios rellacionaos a la creación estatal de conteníu.<ref>{{cita web |url=http://edicioncuyo.com/novedades/index/llei-de-medios |títulu=La Llei de Medios en plena vixencia |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=22 de mayu de 2012 |obra=Universidá Nacional de Cuyo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220326044315/http://edicioncuyo.com/novedades/index/llei-de-medios |fechaarchivu=2022-03-26 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://tiempo.infonews.com/notas/llei-de-medios-empieza-llamáu-concursu-de-llicencies-de-tv-abierta |títulu=Ley de Medios: empieza'l llamáu a concursu de llicencies de TV abierta |fechaaccesu=1 de setiembre de 2012 |fecha=12 de payares de 2011 |obra=Tiempo Argentino}}</ref> Realizáronse 1.132 reserves de frecuencies de radios pa conceyos, diéronse más de mil autorizaciones y llicencies a radios AM y FM y televisión abierta y paga y más de 650 de radio AM y FM al sector priváu; ente que s'apurrieron les 23 llicencies pa radios de baxa frecuencia en zones d'alta vulnerabilidá social y llamóse a concursu pa 1.052 frecuencies de radio en tol país, recibieron l'autorización pa poner en marcha 175 radios y canales de televisión; de la que fueron autorizaes 35 radios y una canal pa los pueblos orixinarios.<ref name="creáronse 100 mil puestos de trabayu en cuatro años">{{cita noticia|títulu=Creáronse 100 mil puestos de trabayu en cuatro años|url=http://www.telam.com.ar/notas/201311/40426-cre%C3%A1ronse-100-mil-puestos-de-trabayu-en-4-anos-con-la|axencia=Telam|fecha=12 de payares de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230422033009/https://www.telam.com.ar/notas/201311/40426-cre%C3%A1ronse-100-mil-puestos-de-trabayu-en-4-anos-con-la|archivedate=2023-04-22|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref> Pa favorecer les comunicaciones foi llanzáu'l BugSat 1, un micro-satélite [[Arxentina|arxentín]] llanzáu en 2014.<ref>{{cita web |url=https://www.geoconnexion.com/news/bugsat-1-gets-ready-for-launch/ |títulu=BugSat-1 gets ready for launch |publicación=GeoConnexion |idioma=en |fecha=2 de xunu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160821021734/http://www.geoconnexion.com/news/bugsat-1-gets-ready-for-launch/ |fechaarchivu=2016-08-21 }}<br> * [http://www.infonews.com/nota/150188/dende-rusia-argentina-llanza-el so-tercer-satelite Dende Rusia, Arxentina llanza'l so tercer satélite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418172712/https://infonews.com/nota/150188/dende-rusia-argentina-llanza-el |date=2023-04-18 }} - InfoNews</ref> foi llanzáu dende'l sitiu 13 de la [[base área de Dombarovsky]], en [[Rusia]], el 19 de xunu de 2014 por un cohete [[Dnepr-1]]<ref>{{cita web |url=http://r4uab.ru/?p=6684 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=11 d'agostu de 2016 |urlarchivu=https://archive.today/20140702084709/http://r4uab.ru/?p=6684 |fechaarchivu=2 de xunetu de 2014 }}</ref>Establecióse amás que pa 2019 toles canales de TV abierta d'algame nacional (América TV, TV Pública, Canal 9, Telefe y Canal 13) tendrán de tresmitir usando l'estándar de Televisión Dixital Terrestre que'l país adoptó en 2009 (l'estándar ISDB-T). En 2010 declarar d'interés públicu la producción, comercialización y distribución del insumo básicu pa los diarios la llei obliga a la única productora de pasta celulosa y papel pa diarios del país, a cubrir el 100% de la demanda interna d'Arxentina y a vender la so insumo al mesmu preciu pa tolos diarios independientemente de la so ideoloxía.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-152170-2010-08-28.html |títulu=Papel pa tolos diarios, ensin distinciones |publicación=Página/12 |apellíu=Premici |nome= Sebastián |fecha= 28 d'agostu de 2010 }}</ref> Dictar en 2014 la llei&nbsp;26.522 ―col fin de favorecer la independencia de los medios de comunicación― ordena que'l mandatu del titular de RTA asolápese» dos años col del presidente de la Nación. En 2014, Kirchner presentó al Congresu un proyeutu de llei que proponía amenorgar el pagu del IVA pa les pequeñes y medianes empreses de medios de comunicación. El proyeutu tuvo como oxetivu asegurar la sobrevivencia de les pequeñes empreses de comunicación, lo que tiende a beneficiar la pluralidá y la diversidá nos medios, siendo finalmente aprobáu por dambes cámares. La norma estableció que los pequeños medios con una facturación añal d'hasta 63 millones de pesos paguen una alícuota de 2,5 % de IVA, ente que aquellos medianos que facturen ente 63 millones y 126 millones de pesos tendrián una tasa de 5 %.<ref name="El Senáu convirtió en llei'l proyeutu p'amenorga-y el IVA a los medios">{{cita noticia|títulu=El Senáu convirtió en llei'l proyeutu p'amenorga-y el IVA a los medios|url=http://www.iprofesional.com/notas/195377-iva-medios-senado-El Senáu-convirtio-en-llei-el proyecto-p'amenorga-y-el-IVA-a-los medios|axencia=Infobae|fecha=4 de setiembre de 2014}}</ref> En 2010 llanzóse INCAA TV la señal de cine del [[Institutu Nacional de Cine y Artes Audiovisuales]], operada por [[Radio y Televisión Arxentina]]. Foi inaugurada'l 28 d'avientu de 2010 pola Presidenta [[Cristina Fernández de Kirchner]]. La canal tresmite películes mientres les 24 hores, nuna proporción del 70 per cientu de películes arxentines, 20 d'iberoamericanes y 10 per cientu n'otres llingües.<ref name="CLAINCAA">{{cita web|url=http://www.clarin.com/sociedad/medios/Cristina-Kirchner-INCAA-TV-Gobierno_0_398360391.html|títulu=Cristina Kirchner llanzó INCAA TV, la nueva canal dixital del Gobiernu|fecha=28 d'avientu de 2010|autor=Diariu Clarín|fechaaccesu=1 de mayu de 2013}}</ref> <br> La programación tien dende películes clásiques de la dómina dorada del cine nacional, hasta les más nueves películes estreno de tolos xéneros (drama, comedia, ciencia ficción, terror y aición) con reconocíos actores.<ref name="CLAINCAA"/> El 25 de payares de 2015, el gobiernu arxentín inauguró un serviciu de streaming col nome de Odeón, dedicáu a espublizar namái producciones arxentines, tantu de ficción como documentales. Foi presentáu por Cristina Fernández de Kirchner como "El Netflix criollu" con 700 hores de conteníu. Dos años dempués Odeón pasó a llamase CINE.AR Play, pa esa fecha tenía aproximao 500.000 usuarios, 600 películes, incluyendo llargumetraxes y curtiumetraxes y 500 hores de series arxentines.<ref>{{cita web |url=https://losandes.com.ar/article/chau-incaa-tv-y-odeon-tresformar en-el-multiplataforma-cine-ar |títulu=Chau Incaa TV y Odeón: van tresformar na marca multiplataforma "Cine.Ar" |publicación=Diariu Los Andes |fecha=31 de marzu de 2017 }}</ref> == Política eleutoral == El 9 de xunetu de 2009, Cristina Fernández de Kirchner convocó a un ampliu procesu de diálogu políticu, meses dempués productu d'estos alcuentros, ellaboróse un proyeutu de Llei que sirvió pal tratamientu de más de cien proyeuto venceyaos, de los que fueron incorporaos numberosos apurras, dar# en la sanción de la Llei N° 26.571 de Democratización de la Representación. Esta llei implementó'l sistema de primaries abiertes, simultánees y obligatories. Foi sancionada'l 2 d'avientu de 2009.<ref>{{cita web |url=http://www.mininterior.gov.ar/asuntos_politicos_y_alectorales/dine/infogral/archivos_legislacion/Llei_26571.pdf |títulu=Ley 26.571 |editorial=Senáu y Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina |fecha=2 d'avientu de 2009 }}</ref> La llei establecía eleiciones primaries nes que cada agrupación política presenta los sos candidatos, pudiendo tener una o más llinies internes. La ciudadanía va escoyer ente los candidatos d'orde nacional (presidente, senadores y diputaos) de les agrupaciones del partíu que deseye. Los partíos políticos presenten a tolos sos pre-candidatos a tolos sos cargos a escoyer y los ciudadanos voten a los sos pre-candidatos preferíos pa competir por dichu cargo. <br> Coles mesmes establecióse la distribución gratuita de publicidá eleutoral de forma equitativa, que van ser sorteaos públicamente y la Direición Nacional Eleutoral del Ministeriu del Interior va distribuyir ente los partíos políticos, dirtrubuyendo el 50% de los espacios ente tolos partíos políticos y el 50% restante en forma proporcional a la cantidá de votos llograos na eleición xeneral anterior. la llei tuvo un total de 110 artículos y escorría los oxetivos de xenerar una mayor democratización al interior de los partíos políticos y la so apertura a la sociedá, aprovir de mecanismos y regles institucionales que contribuyan a la estabilidá y representatividá de los partíos políticos, amenorgar les asimetríes ente fuercies polítiques per mediu de la regulación de los mecanismos de financiamiento de los partíos y les campañes eleutorales, y racionalizar y modernizar dellos aspeutos de l'alministración eleutoral.<ref>{{cita llibru |títulu=El desafíu de la reforma política: regles que camuden el xuegu eleutoral |apellíu1=Tullio |nome1=Alejandro |apellíu2=Álvarez Traviesu |nome2=María Florencia |edición=1ª |añu=2015 |editorial=Prometeo Llibros |isbn=9789875747357}}</ref> El 2 de payares de 2012 Cristina Kirchner robló'l decretu de promulgación de los cambeos a la llei 26.774 de Ciudadanía Arxentina.<ref>{{cita web |url=http://www.consejosdederecho.com.ar/ciudadaniargentina.htm |títulu=Ley de Ciudadanía Arxentina |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180811153538/http://www.consejosdederecho.com.ar/ciudadaniargentina.htm |fechaarchivu=2018-08-11 }}</ref> El proyeutu aprobáu, impulsáu pola Presidenta, modificó siete lleis: los númberu 346, 17.671, 19.945, 23.298, 25.432, 26.215 y 26.571 en pos d'habilitar a los mozos de 16 y 17 años a votar n'eleiciones nacionales, establez que'l votu pa esos nuevos eleutores va ser optativu, dicha llei dexó ampliar el derechu a votu pa 500.000 mozos que fueron habilitaos a exercer el so votu,<ref name="Votu Nuevu">{{cita noticia|títulu=Fechos destacaos del gobiernu de Fernandez|url=http://www.telam.com.ar/notas/201412/88265-cristina-fernandez-de-kirchner-fechos-destacaos-gobiernu.html|axencia=Telam|fecha=9 d'avientu de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230421224503/https://www.telam.com.ar/notas/201412/88265-cristina-fernandez-de-kirchner-fechos-destacaos-gobiernu.html|archivedate=2023-04-21|fechaaccesu=2020-12-22}}</ref>representando alredor del 3 per cientu del padrón eleutoral.<ref name="El votu a partir de los 16 años convertir en llei">{{cita noticia|títulu=El votu a partir de los 16 años convertir en llei|url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/518133/politica/voto-partir-16-anos-se-convirtio-llei.html|axencia=La Gazeta|fecha=01 Nov 2012}}</ref>L'aprobación de la llei 26.774 punxo a Arxentina nel selectu grupu de países y rexones que dexen votar a los ciudadanos de 16 y 17 años. Brasil, dende 1988, y Ecuador, dende 2007, Austria, [[Bolivia]],<ref>[https://www.elpais.com/articulo/internacional/Morales/quier/rebaxar/ano/edad/votar/Bolivia/elpepuint/20070302elpepuint_12/Tes Morales quier rebaxar a 16 años la edá pa votar en Bolivia], El País, 2 de marzu de 2007.</ref> Chile,<ref>[https://web.archive.org/web/20080621170221/http://www.senado.cl/prontus_senáu/site/artic/20071227/pags/20071227160206.html Mozos podríen tener derechu a votu dende los 16 años], Senáu de Chile, 27 d'avientu de 2007.</ref> el Reinu Xuníu,<ref>[https://www.elmundo.es/elmundo/2003/12/07/internacional/1070797266.html Blair estudia rebaxar la edá llegal pa votar de 18 a 16 años], El Mundo, 7 d'avientu de 2003.</ref> [[Venezuela]].<ref>[http://www.fmcenteresnoticia.com.ve/node/1912 AN aprobó baxar de 18 a 16 años edad pa votar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003151731/http://www.fmcenteresnoticia.com.ve/node/1912 |date=2008-10-03 }}, FM Center, 11 d'ochobre de 2007.</ref> Grecia,<ref>[https://www.abc.es/internacional/abci-tsipras-consigue-aprobacion-nueva-eleutoral-griega-mayoria-simple-201607221626_noticia.html Tsipras consigue l'aprobación de la nueva llei eleutoral griega por mayoría simple] ABC Internacional, 22 de xunetu de 2016</ref> y [[España]].<ref>[https://www.elmundo.es/espana/2016/04/19/57164y21ca47419c318b4635.html La mayoría del Congresu, a favor de que voten los mayores de 16 años] El Mundo, 19 d'abril de 2016</ref> Esta llei foi aprobada con 131 votos a favor, 2 en contra y 1 astención. En 2015 llanzar ente otres midíes pa entainar el conteo y garantizar una mayor tresparencia l'aplicación de sobres inviolables pa treslladar les telegrames, mayor participación de los fiscales y siguimientu por GPS en tiempu real de camiones nel repliegue d'urnes son dalgunes de les midíes que se van adoptar per primer vegada p'asegurar la tresparencia y "reafitar la llexitimidá" de la eleición presidencial d'esi añu. Establecióse que los fiscales partidarios tengan accesu a los equipos necesarios pa poder siguir en tiempu real tol procesu, y que puedan tar presentes nos centros de receición, dixitalización y tresmisión de les telegrames d'escrutiniu.<ref>{{cita web |url=https://losandes.com.ar/article/-habra-controles-ineditos-para-asegurar-la-transparencia-de-los-comicios |títulu=Va Haber controles inéditos p'asegurar la tresparencia de los comicios |publicación=Los Andes |fecha=23 d'ochobre de 2015 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123082807/https://www.losandes.com.ar/article/-habra-controles-ineditos-para-asegurar-la-transparencia-de-los-comicios/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> === Reforma y unificación del Códigu Civil y Comercial === Mientres l'últimu añu del so primer mandatu favoreció la reforma y unificación del Códigu Civil y Comercial, dambos redactáu por Dalmacio Vélez Sársfield en 1869. A principios de 2011, por aciu el decretu presidencial 191/2011, constituyóse la "Comisión pa la Ellaboración del Proyeutu de Llei de Reforma, Actualización y Unificación de los Códigos Civil y Comercial de la Nación", integrada pol presidente de la Corte Suprema de la Nación Arxentina, Ricardo Lorenzetti, la Vicepresidente d'esi cuerpu ([[Elena Highton de Nolasco]]) y l'ex miembru de la Suprema Corte de Xusticia de la Provincia de Mendoza, [[Aída Kemelmajer de Carlucci]]. El 8 d'agostu del añu 2012 fórmase una comisión axunta con miembros de dambes cámares p'analizar la reforma y actualizar dambos códigos tres más de 140 años en vixencia. El nuevu códigu va tener 2671 artículos.<ref>{{cita web |url=http://www.biblioteca.jus.gov.ar/ProyectoCivil-Parte1.pdf|títulu=Proyeutu de Códigu Civil |editorial=Biblioteca del Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos de la Nación |fecha=27 d'agostu de 2004}}</ref><br> Realizáronse distintes audiencies públiques en delles provincies coles mires de democratizar y ampliar l'alderique sobre los cambeos.<ref>{{cita web|url=http://www.lt10dixital.com.ar/noticia/idnot/155357/elnuevocodigocivilbuscaresolverproblemasdelagente.html|títulu="El nuevu Códigu Civil busca resolver problemes de la xente”|fecha=29 de setiembre de 2012|publicación=Radio Universidá Nacional de la Mariña}}</ref> Ente los cambeos presentaos más relevantes atópense la incorporación de la unión convivencial, sumada a la figura del [[Matrimoniu ente persones del mesmu sexu n'Arxentina|matrimoniu igualitariu]], que da a los sos partes derechos similares a los del matrimoniu. El nuevu Códigu determinó que'l matrimoniu nun tendrá de cumplir un plazu mínimu pa desfacer por aciu divorciu, y va bastar con qu'unu de los cónyuges solicite'l divorciu por que ésti puédase llevar a cabu. <br> La incorporación d'Alcuerdos prenupciales contemplando la posibilidá de que les pareyes puedan alcordar, antes del matrimoniu, la manera en que se van partir los bienes en casu de divorciu. Amás los fíos van poder llevar como apellíu tanto'l de la so madre como'l del so padre. <br> Tamién s'aceleró a 90 díes el trámite de l'adopción, el nuevu códigu modifica l'estatutu de l'adopción, dexando l'accesu a dereches de persones soles o que nun tean llegalmente casaes. Tamién incorporó na llei de Responsabilidá parental, qu'establez que la rellación ente padres y fíos tien de sometese al interés cimeru del neñu. Consagra la participación progresiva del menor nes decisiones sobre la so persona.<ref>{{cita web |url=https://www.sanjuan8.com/pais/estos-son-los-principales-cambeos-que-hoy-entren-vixencia-el-nuevu-codigo-civil-y-comercial-n1083277.html |títulu=Estos son los principales cambeos que güei entren en vixencia col nuevu Códigu Civil y Comercial |publicación=SanJuan8 |autor=Daniela Jacamo |fecha=1 d'agostu de 2015 }}</ref> <br> Tocantes a la parte comercial coles nueves normes, va ser posible formar una sociedá unipersonal, integrada por una sola persona, pa favorecer a les [[Pequeña y mediana empresa|pymes]] y [[Microempresa|microemprendedores]].<ref name="Nuevu Códigu">{{cita noticia|títulu=10 cambeos clave del nuevu códigu qu'entra en vixencia'l 1° d'agostu|url=https://www.clarin.com/sociedad/nuevu_codigo_civil-ricardo_lorenzetti-elena_highton_de_nolasco_0_S16lEnFw7x.html|axencia=Clarín|fecha=7 d'abril de 2015}}</ref> Incorpora la [[Llei de Reproducción Médicamente Asistida|Reproducción humana asistida]], onde los fíos nacíos por diches téuniques van ser tamién fíos de quien emprestara'l so consentimientu previu, tamién se preve que les xeres de cuidu personal que realiza'l proxenitor qu'asumió'l cuidu personal del fíu tienen un valor económicu. Derechos personalísimos: Reconozse espresamente los derechos a la dignidá, intimidá, honor ya imaxe, ente otros.<ref>{{cita web |url=http://www.iprofesional.com/notas/197357-Puntu-per-puntu-los cambeos-que-lleguen-con-el-nuevu-Cdigo-Civil-pa-l'arxentín-de-a-pie?page_y=0 |títulu=Puntu por puntu, los cambeos que lleguen col nuevu Códigu Civil pal arxentín d'a pies |publicación=IP profesional |apellíos1=Albornos|nome1=Sebastian|fecha=7 d'ochobre de 2014}}</ref> el nuevu Códigu Civil introdució fuertes cambeos por que pueda dexase a quien se prefiera una porción del heriedu independientemente del venceyu.<ref>{{cita noticia|apellíos1=Albornos|nome1=Sebastian|títulu=Herederos: el nuevu Códigu Civil llega con fuertes cambeos por qu'usté pueda dexa-y "más dineru" a quien prefiera|url=http://www.iprofesional.com/notas/145712-Herederos-el-nuevu-Cdigo-Civil-llega-con-fuertes-cambeos-pa-que-usté-pueda-dexa-y-ms-dineru-a-quien-prefiera|axencia=IP profesional|fecha=15 d'ochobre de 2012}}</ref> Tamién llegaliza la subrogación de banduyu, per primer vegada n'Arxentina dexaráse la maternidá per subrogación.<ref name="10 cambeos clave del nuevu códigu qu'entra en vixencia'l 1° d'agostu">{{cita noticia|títulu=10 cambeos clave del nuevu códigu qu'entra en vixencia'l 1° d'agostu|url=https://www.clarin.com/sociedad/nuevu_codigo_civil-ricardo_lorenzetti-elena_highton_de_nolasco_0_S16lEnFw7x.html|axencia=Clarín|fecha=7 d'abril de 2015}}</ref> Incorpora la Propiedá comuñal indíxena, nueves normes con un réxime específicu de defensa del consumidor. Incorpórense modernes formes de contratación, como los contratos d'arbitraxe, axencia comercial, concesión comercial, franquicies y leasing.<ref name="20 cambeos clave códigu civil">{{cita noticia|autor=Laura Leonelli Morey|títulu=20 cambeos clave códigu civil|url=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/20-cambeos-clave-codigo-civil|axencia=La Voz del Interior|fecha=2 d'agostu de 2013}}</ref> === Digesto Xurídicu Arxentín === Mientres el 2010 y 2011 el poder executivo presentó'l primera [[Digesto]] Xurídicu que se realizó nel país. De 32&nbsp;204 lleis qu'entendía'l sistema llexislativu, solo quedaron 3134. Pa la realización del mesmu esixó l'analís de tola llexislación nacional dictada dende 1853 col fin de depurar y ordenar les lleis y decretos vixentes. Más de 200 profesionales trabayaron dende l'añu 2005 nesti proyeutu de depuración y ordenamientu xurídicu que ye'l primeru realizáu en Llatinoamérica.<ref>{{cita web |url=http://www.prensa.argentina.ar/2011/07/12/21573-cristina-fernandez-presento-el |títulu=Cristina Fernández presentó'l primera Digesto Xurídicu Arxentín |publicación=Secretaría de Comunicación Pública |fecha=12 de xunetu de 2011 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110818020231/http://www.prensa.argentina.ar/2011/07/12/21573-cristina-fernandez-presento-el |fechaarchivu=2011-08-18 }}</ref> === Otres árees === Nun contestu de diversificación y xeneralización del usu d'internet y dispositivos móviles, se instituyó dende diverses dependencies la innovación teunolóxica, canales de comunicación que primeramente nun esistíen: optimización nel accesu a xestiones y trámites online, buelga dixital,<ref>{{cita noticia |títulu=Diego Bossio detalló cómo va ser el pagu a xubilaos |url=http://www.infobae.com/2015/01/16/1621363-diego-bossio-detallo-como-sera-el pagu xubilaos-el sistema-buelga-dixital |periódicu=Infobae |fecha=16 de xineru de 2015 |fechaaccesu=13 d'abril de 2015 }}</ref> Programa de Visita Segura pa identificar la identidá d'axentes del estáu que visiten les cases, ente otros.<ref>{{cita noticia |títulu=Un nuevu Programa dexa identificar los axentes que visiten cases |url=http://www.infobae.com/2014/10/16/1602185-xubilaos-un-nuevo-programa-dexa-identificar-los axentes-que-visiten-cases |periódicu=Infobae |fecha=16 d'ochobre de 2014 |fechaaccesu=13 d'abril de 2015 }}</ref> Llevar a cabo modificaciones nel diseñu del pasaporte, qu'incluyó la novedá d'un [[Circuitu integráu|chip]],<ref>{{cita web |títulu=Pasaporte arxentín, el más modernu del mundu |url=http://www.argentina.ar/_es/pais/C12521-pasaporte-arxent%C3%ADn-el-mas-modernu-del%20mundu.php |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121004032513/http://www.argentina.ar/_es/pais/C12521-pasaporte-arxent%C3%ADn-el-mas-modernu-del |fechaarchivu=2012-10-04 }}</ref> tresformándose l'Arxentina n'unu de los primeros países llatinoamericanos n'implementar el [[pasaporte biométrico]].<ref>{{cita web |url=http://www.cronista.com/negocios/El pasaporte arxentín-unu-de-los-mas-poderosos-del mundu-20150422-0038.html|títulu=El pasaporte arxentín, unu de los más poderosos del mundu |fechaaccesu=4 d'abril de 2017 |fecha=22 d'abril de 2015 |publicación=El Cronista}}</ref> En 2008 decidió retirase el DNI llibrucu y llanzóse un nuevu cambéu; cola nueva versión del DNI cada persona va poder tener incorporaos los datos de la so historia clínica, d'[[ANSES]], de PAMI y de la tarxeta [[XUBI]], lo que va simplificar y va ameyorar los trámites evitando papeles y múltiples identificaciones. Según l'entós ministru d'Interior fixéronse casi 38 millones de documentos, 4 millones de pasaportes, llegando a los estándares de los países más desenvueltos del mundu en materia d'identidá.<ref name="nuevu DNI, con chip intelixente">{{cita noticia|títulu=Florencio Randazzo anunció un nuevu DNI, con chip intelixente|url=http://www.lanacion.com.ar/1705106-florencio-randazzo-anunciu-un-nuevu-dni-con-un-chip-intelixente|axencia=La Nación|fecha=27 de xunu de 2014}}</ref> Un añu dempués incorporóse'l númberu de CUIL (Códigu Únicu d'Identificación Llaboral) al envés, lo que simplifica trámites y aforra tiempu.<ref name="El DNI suma más cambeos: va incorporar el númberu de CUIL">{{cita noticia|títulu=El DNI suma más cambeos: va incorporar el númberu de CUIL|url=http://www.perfil.com/politica/el-dni-de-randazzo-suma-mas-cambios-incorporara-el-numbero-de-cuil-0912-0039.phtml|axencia=Perfil|fecha=12de setiembre de 2014}}</ref> Amás resolvió modificar la resolución qu'afita les pautes que tien de tener la fotografía del Documentu Nacional d'Identidá coles mires de garantizar el respetu pola llibertá de xéneru, relixón y cultura de les persones.<ref name="Afiten cambeos na semeya del DNI pa respetar derechu a eleición de xéneru, relixón y cultura">{{cita noticia|títulu=Afiten cambeos na semeya del DNI pa respetar derechu a eleición de xéneru, relixón y cultura|url=http://www.diarioveloz.com/notas/16504-afiten-cambios-la-semeya-del-dni-respetar-derecho-eleccion-genero-religion-y-cultura|axencia=Diario Veloz.24/7|fecha=24 de xineru de 2011}}</ref>El nuevu sistema terminó col sistema de sellos nel DNI y foi reemplazáu por un códigu de barres, amás sirve pa evitar los cambeos d'identidá y defraudaciones y pal esclarecimiento de delitos porque s'identifica coles buelgues dactilares y les sos impresiones faciales.<ref name="Conocé cómo va ser el nuevu DNI">{{cita noticia|títulu=Sintonía más fina: conocé cómo va ser el nuevu DNI|url=http://www.mdzol.com/nota/372536-sintonia-mas-fina-conoz-como-sera-elnuevo-dni/|axencia=Mdzol|fecha=27 de marzu de 2012}}</ref><br> El nuevu DNI ye íntegramente ellaboráu pol Estáu, incorporó 30 midíes de seguridá dixital ya informática y amenorgó'l tiempu de llogru a cinco díes. Como midida de seguridá, nos nuevos DNI la fotografía nun ta pegada sobre'l papel, sinón impresa. Amás, les libretas tienen una marca holográfica y fibres sensibles a rayos infrarroxos, al estilu de los pasaportes. == Política Internacional == Mientres los gobiernos de Cristina Fernández, Arxentina caltuvo la rellación estrecha colos miembros del [[Mercosur]], amosándose tamién cercana de mandatarios suramericanos como [[Evo Morales]], [[Lula Da Silva]][[José Mujica]] y [[Rafael Correa]]. Arxentina dio prioridá a la participación nos Cumes de xefes d'estáu del [[Grupu de los 20 (países industrializaos y emerxentes)|G20]] -creada depués del españíu de la [[Crisis financiera de 2008|crisis mundial de 2008]]. Ellí propunxo al pie de Brasil y a pidíu de les organizaciones sindicales internacionales, la inclusión nel G20 de la [[Organización Internacional del Trabayu]], propuesta que foi aprobada pol grupu. En 2011 Cristina Kirchner exerció la presidencia del [[Grupu de los 77]]. En 2008 roblóse'l [[Tratáu constitutivu de Unasur|tratáu constitutivu]] de la [[Unasur]] que constituyó per primer vegada na historia un bloque de naciones suramericanes. En 2010 l'Arxentina participó na creación de la [[Comunidá d'Estaos Llatinoamericanos y Caribeños]] (Celac), primer vegada na historia que se llogró conformar un organismu rexonal, ensin la participación d'[[Estaos Xuníos]]. Mientres el so mandatu la Unasur xugó un papel importante na [[crisis política en Bolivia de 2008]], la [[crisis diplomática ente Colombia y Venezuela de 2010]] y na [[30S (Ecuador)|crisis política d'Ecuador de 2010 conocida como 30S]]. En 2009 la Cancillería arxentina presentó a les Naciones Xuníes un pidíu d'espansión de la [[plataforma continental]], que toma un área de 1&nbsp;782&nbsp;500&nbsp;km², equivalente a más de la metá del territoriu remanecíu que sería aprobada años más tarde pola Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes.<ref>{{cita web|url=http://www.plataformaargentina.gov.ar/userfiles/userfiles/folletu-actual2016-enllaz-banner.pdf|títulu=La llende más estensa de l'Arxentina y la nuesa frontera cola humanidá|obra=COPLA|fecha=2016}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.un.org/depts/los/clcs_new/submissions_files/arg25_09/arg2009y_summary_esp.pdf||títulu=Llende esterior de la plataforma continental. Presentación arxentina|obra=Presidencia de la Nación Arxentina|fecha=2009}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2016/03/27/1799924-argentina-suma-territoriu-la-onu-aprobo-estender-la plataforma-maritima|títulu=Arxentina suma territoriu|obra=Infobae|fecha=27 de marzu de 2016|fechaaccesu=27 de marzu de 2016}}</ref> n'abril de 2010, [[Dmitri Medvédev]] realizó la primer visita d'un xefe d'Estáu rusu a l'Arxentina.<ref name="theprovince_1">{{enllaz rotu|1=[http://www.theprovince.com/business/Medvedev+stakes+ground/2909087/story.html Medvedev stakes new ground] |2=http://www.theprovince.com/business/Medvedev+stakes+ground/2909087/story.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref> El 6 d'avientu de 2010, el gobiernu arxentín reconoció a Palestina como un [[Estáu de Palestina|estáu llibre ya independiente]].<ref>[https://www.elmundo.es/america/2010/12/06/argentina/1291654532.html El Mundo. Consultáu'l 6 d'avientu de 2010.]</ref> Otru razgo tresversal foi la incorporación de la cuestión de DD.HH. a un nivel de proyeición rexonal ya internacional vía la participación activa del país nos organismos internacionales. Exemplu d'ello fueron les presentaciones conxuntes a la Comisión de Derechos Humanos de ONX d'Arxentina y Francia de la Convención Internacional pa la Proteición de toles Persones contra les Desapaiciones Forzaes”, que entró a valir n'avientu de 2010, y la per Arxentina y Suiza, que plantegó l'establecimientu d'un mandatu pa la creación d'una nueva relatoría: el Relator Especial pa la Promoción de la Verdá, la Xusticia, l'Arreglu y les Garantíes de Non Repetición, que promueve l'asistencia téunica y el desenvolvimientu del derechu, nel casu de llagunes normatives, y les bones práutiques. La iniciativa foi aprobada por resolución 18/7 del CDH en 2011. Asu vegada, Arxentina presentó, en marzu de 2009 y ochobre de 2010, dos proyeutos nel ámbitu del CDH de ONX (Resolvimientos 10/26 y 15/5) coles mires d'afalar a los Estaos a utilizar la xenética forense y les meyores científiques colos fines d'identificar los restos de persones víctimes de violaciones graves a los Derechos humanos.<ref name="The axes of Cristina Fernández´s external action: changes towards a new horizon or changes to consolidate the course?">{{cita publicación|apellíos1=Busso|nome1=Anabella|títulu=The axes of Cristina Fernández´s external action: changes towards a new horizon or changes to consolidate the course?|publicación=Revista de rellaciones Internacionales nᵘ 50/2016|volume=1|númberu=140|páxina=140}}</ref> Foi fortalecíu'l venceyu rexonal cola creación de la Unión de Naciones Suramericanes (UNASUR), carauterizada pola concertación política y la multidimensionalidá de les sos árees de trabayu, onde Arxentina participó viviegamente al momentu d'estabilizar situaciones conflictives que marcaron la rexón. Foi al traviés de la UNASUR que'l gobiernu de Fernández convocó a los sos pares pa tratar la situación de les bases militares d'Estaos Xuníos en Colombia en 2008. Nel casu de quebres democráticos, como la destitución del Presidente Zelaya n'Hondures en 2009 y del Presidente Llugo en 2012, el gobiernu arxentín sofitó a la UNASUR y acompañó les midíes de refugo. Otra amenaza desestabilizadora contenida dende la UNASUR foi l'intentu de golpe d'Estáu per parte de les fuercies de seguridá internes al Presidente Rafael Correa en 2010, cuando se sublevó'l Reximientu de Policía Quito.El MERCOSUR en tantu, consolidóse como exa prioritaria de la política esterior kirchnerista tanto a nivel económicu como políticu.<ref>Cuadiernos de Política Esterior Arxentina (Nueva Dómina), 123, xineru-xunu 2016, páxs. 3-22 ISSN 0326-7806 - ISSN 1852-7213</ref> El gobiernu atopó un altu respaldu a la cuestión de Malvines, que nuevamente foi enarboliada como tema prioritaria de la política esterior arxentina. Espresar identificación de la tema nos documentos de los foros como UNASUR, América del Sur-Países Árabes (ASPA), América del Sur-África (ASA), el G77+China y la CELAC, indiquen l'interés del gobiernu arxentín por evidenciar l'aval internacional al reclamu sobre la soberanía de les islles.<ref>CORIGLIANO, F. (2008). Híbridos teóricos y el so impautu na política esterior: El casu de los gobiernos de Néstor y Cristina Kirchner, en Boletín ISIAE, 47, CARI, Buenos Aires.</ref> === Rellación col continente Africanu === No que fai a les rellaciones institucionales, cabo señalar que s'abrir cuatro representaciones diplomátiques nel continente y robláronse numberosos alcuerdos que revelen l'acercamientu: nel periodu 2003-2015 suscribiéronse 67 alcuerdos, que representen casi'l 46% de la totalidá de los alcuerdos roblaos con África Subsaḥariana en tola historia. Tocantes a visites d'altu nivel, destácase la de la Presidenta a Angola en 2012 y los más d'una docena de viaxes de Cancilleres y Vicecancilleres a Sudáfrica, Kenia, Angola, Etiopía, Senegal, Costa de Marfil, Djibouti, Tanzania, República Democrática d'El Congu y Guinea Ecuatorial, principalmente a partir de 2007. Abriéronse Embaxaes n'Angola (2005), Etiopía (2012) y Mozambique (2013) y el Consuláu de Johannesburgu (2010); amás el país ingresó en calidá d'observador de la Unión Africana (UA) en 2009 y de la Comunidá Económica d'Estaos d'África Occidental (ECOWAS) en 2010. Esti remanar se contrapone al zarru de les representaciones na década previa: Costa de Marfil, Etiopía y Tanzania (1991), Zaire (1992) y Gabón (1993). La intención d'acercamientu políticu tamién s'espresó na participación arxentina nos procesos de inter-rexonalismu inauguraos nos alboreceres del sieglu XXI. Nos Cumes ASPA y RUSTI37, Arxentina repitió la importancia de la cooperación Sur-Sur y el multilateralismu como mecanismos efeutivos p'algamar consensos cola meta de promover el desenvolvimientu en dambes rexones y reformes nos organismos internacionales. La nueva importancia dada a Africa, coles mires de diversificar los mercaos d'esportación pal país espresar na balanza comercial con África Subsaḥariana foi históricamente favorable p'Arxentina, afondándose esti enclín mientres les alministraciones kirchneristas. Ente 2003 y 2012, d'un total esportáu de 633 mil millones de dólares pasar a 2.314 millones, en tantu les importaciones namái aumentaron de 122 millones a 654 millones. Arxentina foi calificada nesti periodu pola Comisión Económica pa África de Naciones Xuníes como un emerging partner (Afican Development Bank et. al., 2011) en tantu foi considerada como una economía emerxente que les sos rellaciones económiques con África crecieron rápido, brindando a los socios africanos asistencia téunica diseñada nel Sur y aproviendo bienes de consumu accesibles y bienes de capital.<ref>Cuadiernos de Política Esterior Arxentina (Nueva Dómina), 123, xineru-xunu 2016, páxs. 17 ISSN 0326-7806 (edición impresa) - ISSN 1852-7213</ref><ref>AFRICAN DEVELOPMENT BANK, ORGANISATION FOR ECONOMIC CO-OPERATION AND DEVELOPMENT, UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME, UNITED NATIONS ECONOMIC COMMISSION FOR AFRICA (2011). African Economic Outlook 2011: Africa and Its Emerging Partners, OECD Publishing</ref> === Rellación con Brasil === L'alministración Néstor Kirchner asitió a Brasil como una prioridá de política esterior y les rellaciones con Brasil fueron consideraes estratéxiques, dicha política foi siguida por Fernández.<ref name="Moraes">[http://www.lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/25894/000755381.pdf A Cooperação Brasil-Arxentina nel área militar: da autonomia das Forças Armadas às relações estratégicas (1978-2009)] Moraes, Rodrigo Fracalossi. UFRS. Retrieved on 2010-11-30.</ref> Fernández de Kirchner foi la invitada d'honor nes celebraciones del Día de la Independencia que tuvo llugar el [[7 de setiembre]] de [[2008]] y foi testigu del desfile militar en Brasília. A otru día, caltuvo conversaciones col Presidente Lula sobre una variedá d'asuntos billaterales, incluyendo la enerxía, la defensa y la cooperación nuclear.<ref name="G15">[http://www.g15.org/bulletinseptember08.pdf Arxentina, Brazil consolidate relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726011617/http://www.g15.org/bulletinseptember08.pdf |date=2011-07-26 }} [[G15]]. Retrieved on January 17, 2008.</ref><ref>{{enllaz rotu|1=[http://npsglobal.org/eng/index.php/news/139-peaceful-uses/564-brazil-and-arxentines-nuclear-cooperation.html, Brazil and Argentina's Nuclear Cooperation] |2=http://npsglobal.org/eng/index.php/news/139-peaceful-uses/564-brazil-and-arxentines-nuclear-cooperation.html, |bot=InternetArchiveBot }} NPS Global. Retrieved on 2009-06-23.</ref> El 22 de febreru de 2008, los dos países establecieron una comisión binacional pal arriquecimientu conxuntu d'uraniu con fines d'enerxía nuclear.<ref name="G15"/><ref>[http://www.forbes.com/feeds/afx/2008/02/22/afx4686939.html Arxentina, Brazil pledge nuclear ties] [[Forbes]]. Retrieved on 2009-07-14.</ref> === Rellaciones con Estaos Xuníos === {{VT|Actividaes de la CIA n'Arxentina}} [[Archivu:Cristina Fernández with Barack Obama in Cannes 2011.jpg|miniatura|Cristina Fernández con [[Barack Obama]] mientres la [[Cume del G-20 de Cannes]].]] En xunu de 2007, los Estaos Xuníos y l'Arxentina modernizaron un alcuerdu billateral d'aviación civil p'actualizar les salvaguardias de seguridá y dexar un aumentu significativu de les frecuencies de vuelu ente los dos países. Trés díes depués d'asumir el mandu, producióse'l casu [[Antonini Wilson]] onde s'afayaron 800 000 dólares empobinaos pa la campaña eleutoral unviaos dende [[Venezuela]].<ref name="ElCorreo2">[http://www.correoperu.com.pe/paginas_nota.php?nota_id=60896&seccion_nota=9 «Venezuela unvió delles maletes a l'Arxentina»], en ''El Comerciu'' (Perú). [22-12-2007].</ref><ref>{{cita web|url=http://edant.clarin.com/diario/2007/12/14/elpais/p-00601.htm''Cristina:|títulu="Son operaciones basura y nun voi dexar primir"''}}</ref>deteriorándose les rellaciones diplomátiques ente [[Estaos Xuníos]] y [[Arxentina]].<ref>[http://www.clarin.com/diario/2008/02/01/elpais/p-00301.htm «El Gobiernu diz que'l venceyu con EE.&nbsp;UU. tase "ordenando"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020064129/http://edant.clarin.com/diario/2008/02/01/elpais/p-00301.htm |date=2012-10-20 }}, artículu nel diariu ''Clarín'' del 1 de febreru de 2008.</ref> A pesar d'ello'l país caltuvo una rellación cordial anque autónomo al respeutive de los Estaos Xuníos.<ref>PIGNATTA, M.Y. (2010). Identidá y política esterior. Esplorando'l casu arxentín, en BUSSO, A, (comp.). Fuercies fondes ya identidá. Reflexones sobre'l so impautu na política esterior: un percorríu de casos, UNR Editora, v. 2, Rosario</ref> El 25 de febreru de 2009 el nuevu direutor de la [[CIA]], [[Leon Panetta]], designáu por [[Barack Obama]], refiriéndose a l'Arxentina, Ecuador y Venezuela, al citar a un informante ensin identificar, señaló que «hai dellos problemes serios a los que tenemos qu'emprestar atención n'América Llatina qu'arreyen inestabilidá económica».<ref>Les declaraciones de Leon Panetta fueron realizaes nuna conferencia de prensa. De siguío trescríbense la versión orixinal n'inglés de la parte na que se realizaron les declaraciones sobre Arxentina y la so traducción al español:<br />'''Versión orixinal (n'inglés):'''<br />'''"Q''': Can you talk a little bit about this daily economic briefing that you're doing? Admiral Blair referred a little bit to ― as he said, obviously, this is the biggest threat. And he talked about, for example, you don't want the cost of living in China to go below a certain level. That would cause some instability. Is that ― would you say that's one of the big issues? Or could you ― what are some of the concerns you have worldwide with that?<br />'''DIR. PANETTA''': Well, you know, I mean, I think it's obvious that as we've seen the impact of a worldwide recession occur throughout the world. And it's beginning, obviously, to have impacts not only in China and other countries throughout Europe, but I just met with someone from Latin America who discussed the fact that there are some serious problems that we have to pay attention to in Latin America that involve economic instability. So clearly it's related; what happens in the economy and what's happening as a result of that is affecting the stability of the world. And as an intelligence agency, we've got to pay attention to that because we have to know whether or not the economic impacts in China or Russia or any place else are in fact influencing then the policies of those countries when it comes to foreign affairs and when it comes to the issues that we care about. So I think that's the purpose. The purpose is to try to give policy-makers a feel for what is going on so that they can take it into consideration as they make the decisions they have to make on policy.<br />'''Q''': Well, what countries in Latin America? What was this person telling you?<br />'''DIR. PANETTA''': The concern particularly involved Arxentina, Ecuador, and Venezuela.<br />'''Versión traducida al español:'''<br />'''Pregunta''': ¿Puede falar un pocu sobre esti informe económicu diariu qu'ustedes tán realizando? L'almirante Blair refirióse un pocu a ello cuando dixo que obviamente esta ye la mayor amenaza. Y dixo, por casu, qu'ustedes nun quieren que'l costu de vida en China baxe de ciertu nivel. Eso podría causar dalguna inestabilidá. ¿Diría usté qu'esi ye unu de les grandes temes? ¿O podría usté (dicir) cuálos son dalgunes de les mayores preocupciones mundiales que tienen nesto?<br />'''DIR. PANETTA''': Bonu, ustedes saben, quiero dicir, pienso que ye obviu que como vemos l'impautu d'una recesión mundialmente estendida asocede a lo llargo del mundu. Y ta empezando, obviamente, a tener impautos non solo en China y otros países a les llongura d'Europa, pero acabo d'axuntame con daquién d'América Llatina quien sostuvo qu'hai dellos problemes serios a los que tenemos qu'emprestar atención n'América Llatina qu'arreyen inestabilidá económica. Díxose con claridá; lo qu'asocede na economía y lo que ta asocediendo como resultáu d'ello ta afectando la estabilidá del mundu. Y como una axencia d'intelixencia, tenemos qu'emprestar atención a eso porque tenemos que saber si los impautos económicos en China o Rusia o en cualesquier otru llau tán o nun influyendo les polítiques d'esos países en materia d'asuntos esternos o en materia de los asuntos que nos esmolecen. Asina que pienso qu'esi ye'l propósitu. El propósitu ye tratar de brinda-y a los que faen les polítiques una impresión de qué ye lo que ta asocediendo de cuenta que puedan tomalo en considerancia mientres tomen les decisiones que tienen de tomar sobre les polítiques.<br />'''P''': Bien, ¿qué países d'América Llatina? ¿Quién foi esta persona que lo dixo?<br />'''DIR. PANETTA''': La esmolición arreya particularmente a Arxentina, Ecuador, y Venezuela.<br />Fonte:{{cita web|url= http://www.montereyherald.com/ci_11784733?source=most_viewed|títulu= Transcript of Leon Panetta's meeting with the press Wednesday|fechaaccesu= 28 de febreru de 2009|autor= Federal News Service|fecha= 25 de febreru de 2009|editorial= The Monterey County Herald|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140903184809/http://www.montereyherald.com/ci_11784733?source=most_viewed|fechaarchivu= 2014-09-03}}.</ref> El ministru [[Jorge Taiana]] convocó al embaxador d'Estaos Xuníos y espresó la so disconformidá.<ref>{{cita web|url= https://www.elpais.com/articulo/internacional/Cristina/Fernandez/vive/primer/fregadura/Administracion/Obama/elpepuint/20090227elpepuint_7/Tes|títulu= Cristina Fernández vive la so primer fregadura cola Alministración Obama|fechaaccesu=28 de febreru de 2009|apellíu= Rebossio|nome= Alejandro|fecha= 27 de febreru de 2009|editorial= El País}}</ref> El 27 de febreru, Leon Panetta comunicar col embaxador arxentín n'Estaos Xuníos, [[Héctor Timerman]], pa pidir esculpes al gobiernu y al pueblu arxentín, y pa confirmar que'l datu comentára-ylo un funcionariu llatinoamericanu», que la so identidá nun reveló.<ref name="P12 Panetta">{{cita web|url= http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-120706-2009-02-28.html|títulu= El direutor de la CIA llamó al embaxador Héctor Timerman. Panetta pidió esculpes|fechaaccesu=28 de febreru de 2009|fecha= 28 de febreru de 2009|editorial= Página/12}}</ref> {{cita|Estaos Xuníos tien y quier caltener una bona rellación cola Arxentina y nun hai esplicación pal error que cometí. Preguntáronme de qué países me falaron y respondí ensin pensalo... Lo que dixi nun representa la posición del gobiernu d'Estaos Xuníos, pero tampoco la mía personal.|[[Leon Panetta]].<ref name="P12 Panetta" />}} Esi mesmu día, l'embaxador d'Estaos Xuníos na Arxentina, [[Earl Anthony Wayne]], esplicó-y al ministru Taiana que «los comentarios del direutor de la CIA nun fueron una espresión de la opinión del gobiernu de los Estaos Xuníos sobre l'Arxentina», confirmando tamién que los mesmos provinieron d'un funcionariu estranxeru que nun identificó, y depués entamó con Taiana, una axenda de trabayu conxuntu de la presidenta Fernández y el presidente Obama na xunta del [[Grupu de los 20 (países industrializaos y emerxentes)|Grupu de los 20]].<ref name="P12" /> El 1 de marzu de 2010, la secretaria d'Estáu de los [[Estaos Xuníos]], [[Hillary Clinton]], realizó una visita a l'Arxentina onde s'entrevistó cola presidenta Fernández, pa depués dar dambes una conferencia de prensa. Dambos países afixeron coincidencies empobinaes a temes como l'ayuda humanitaria ante'l [[terremotu d'Haití de 2010]], la llucha contra'l terrorismu internacional, les polítiques d'estímulu frente a la [[Crisis económica de 2008-2010|crisis económica mundial de 2008-2010]] y los programes de [[seguridá nuclear]]. Un fechu destacáu de la xunta foi'l pidíu de mediación a [[Hillary Clinton]] per parte de Cristina Fernández, y la manifestación d'aquella de tar dispuesta a faer lo que sía necesariu por qu'Arxentina y Gran Bretaña sentar a axustar. Na xunta tamién se plantegaron estremar frente a la posición de dambos países ante la situación n'[[Hondures]]. Na conferencia de prensa, Hillary Clinton felicitó al gobiernu arxentín pola so política de desendeudamiento y el baxu nivel de delda esterna alcanzáu.<ref name="clarin.com" /><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-141264-2010-03-02.html «Hillary aceptó mediar per Malvines»], artículu en diariu ''Página/12'' del 2010-03-02; consultáu'l 2010-03-05.</ref><ref>[http://www.ambito.com/noticia.asp?id=510323 «Conferencia de prensa de Hillary y Cristina. Hillary Clinton emponderó la economía arxentina»], artículu nel diariu ''[[Ámbitu Financieru]]'' del 2 de marzu de 2010; consultáu'l 5 de marzu de 2010.</ref> En 2011 mientres un cume en Francia tanto Fernández como Obama decidieron brindar una declaración conxunta en axuntándose en Cannes y rellanzaron la rellación billateral ente los dos países. Con Estaos Xuníos tenemos una rellación normal y serio”, dixo Cristina n'abril de 2010, nel Cume de Seguridá Nuclear en Washington. Obama respondió con cuenta de esi añu, con una cuota más d'amistá: “Cristina Kirchner ye una gran amiga”, dixo, averando entá más los venceyos ente dambos países."<ref name="Con Estaos Xuníos tenemos una rellación normal y serio">{{cita noticia|títulu=Cristina: “Con Estaos Xuníos tenemos una rellación normal y serio|url=http://www.elancasti.com.ar/nacionales/2010/4/13/cristina-con estaos xuníos-tenemos-relacion-normal-seria-116073.html|axencia=El Ancasti|fecha=, 13 d'abril de 2010}}</ref>En payares de 2015, l'entós embaxador, Noah Mamet, decidiera un operativu especial de doble vez p'amenorgar los tiempos d'espera pal otorgamiento del documentu de VISAR a ciudadanos arxentinos.<ref name="Donald Trump endurez la entrada d'arxentinos a Estaos Xuníos">{{cita noticia|apellíos1=Barreiro|títulu=Donald Trump endurez la entrada d'arxentinos a Estaos Xuníos|url=https://elpais.com/internacional/2017/02/01/argentina/1485909042_485196.html|axencia=El Pais (España)|fecha=1 FEB 2017}}</ref> === Xestiones humanitaries polos rehenes de les [[Fuercies Armaes Revolucionaries de Colombia|FARC]] === [[Archivu:Madonna, Betancourt and Fernández de Kirchner.jpg|miniatura|La cantante [[Madonna (cantante)|Madonna]], [[Íngrid Betancourt]] y Cristina na [[Casa Rosada]].]] La primer mandataria intervieno nes xestiones relatives al [[alcuerdu humanitariu|truecu humanitariu]] de los rehenes de les [[FARC]] na [[República de Colombia]], problema sobre'l qu'había veníu trabayando dende un tiempu antes d'asumir, cuando convidó al país a la madre d'[[Íngrid Betancourt]], en mayu de 2007.<ref>[http://www.168hores.com.ar/070530/070530_92.htm «A más de 5 años del secuestru de la so fía. La madre de Íngrid Betancourt axuntar con Cristina y estimó'l so sofitu»], artículu nel diariu ''[[168 Horas]]'', 30 de mayu de 2007.</ref> Yá asumíu'l poder como presidenta, dispunxo que'l so maríu, el ex-presidente [[Néstor Kirchner]], integrara [[Operación Emmanuel|la misión humanitaria]] que viaxó a un conceyu colombianu pa instrumentar el truecu, anque finalmente'l mesmu nun pudo realizase nesa ocasión. N'abril de 2008 viaxó a [[París]] pa participar na Marcha Blanca pola llibertá de Betancourt.<ref>{{cita publicación|nome=|apellíu=|enllaceautor=|autor=|coautor=|títulu= París ver de blancu pa pidir a les FARC la llibertá de Ingrid Betancourt|url= http://www.20minutos.es/noticia/366681/0/bruni/betancourt/farc/|formatu=|publicación=|editorial= 20 Minutos|id=|páxina=|páxina=|fecha= 9 d'abril de 2008|fechaaccesu=9 de febreru de 2009|idioma=|cita=Cristina Fernández de Kirchner y Carla Bruni participaron na "Marcha Blanca" de París por Ingrid Betancourt.}}</ref> El gobiernu francés estimó'l compromisu arxentín.<ref>[http://diarionco.com/blog/index.php/internacionales/2008/01/17/p13066 «Francia anovó'l so agradecimientu a l'Arxentina polos rehenes de les FARC»], artículu nel ''DiarioNCO'' del 17 de xineru de 2008.</ref> Una vegada lliberaes, les rehenes [[Clara Rojas]] y [[Consuelo González de Perdomo|Consuelo González]], viaxaron a l'Arxentina pa estimar a la presidenta les xestiones que contribuyeron a la so lliberación.<ref>[http://infobae.com.ar/contenidos/358785-100799-0-Los dos colombianes-lliberaes-los guerrilleros-les FARC-visitar%Y1n-la-Arxentina «Les rehenes lliberaes poles FARC van visitar l'Arxentina»], artículu ''Infobae'', xineru de 2008</ref> Lo mesmo fixo Ingrid Betancourt n'avientu de 2008,<ref name="Betancourt con CFK">{{cita publicación|nome= Atilio|apellíu= Bleta|enllaceautor= |autor= |coautor= |títulu= Betancourt estimólu a Cristina les xestiones pa la so lliberación|url= http://www.clarin.com/diario/2008/12/03/elpais/p-01815062.htm|formatu= |publicación= |editorial= Clarín|id= |páxina= |fecha= 3 d'avientu de 2008|fechaaccesu= 9 de febreru de 2009|idioma= |cita= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20081206063709/http://www.clarin.com/diario/2008/12/03/elpais/p-01815062.htm|archivedate= 2008-12-06}}</ref> depués de ser lliberada en xunetu d'esi añu, oportunidá na que-y manifestó a la presidenta Fernández: {{cita|Te debo enforma a ti y al presidente Kirchner. Por eso quixi tar equí pa espresar el mio gratitud en forma personal.|[[Ingrid Betancourt]].<ref name="Betancourt con CFK"/>}} === Xestiones con Cuba p'autorizar a [[Hilda Molina]] a salir d'esi país === Ente les xestiones humanitaries llevaes alantre pola presidenta Fernández atopen les que realizara ante'l gobiernu de [[Cuba]] por que esti autorizara a la médica [[Hilda Molina]] a salir d'esi país, col fin de visitar a la so madre enferma, al so fíu y a los sos dos nietos arxentinos, residentes na Arxentina. Cristina Fernández empecipiara les xestiones en 2004, hasta que'l [[12 de xunu]] de [[2009]] el gobiernu cubanu emitió l'autorización solicitada. El 14 de xunu, Hilda Molina llegó a l'Arxentina, estimando a la presidenta y al pueblu arxentín poles xestiones realizaes.<ref>{{cita web|url= http://www.clarin.com/diario/2009/06/14/elpais/p-01938776.htm|títulu= Tres l'autorización a viaxar del gobiernu cubanu. Hilda Molina llega a l'Arxentina y Cristina recibió a la so familia|fechaaccesu= 14 de xunu de 2009|fecha= 14 de xunu de 2009|editorial= Clarín|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090617052733/http://www.clarin.com/diario/2009/06/14/elpais/p-01938776.htm|fechaarchivu= 2009-06-17}}</ref> === Propuesta arxentina y resolución del [[Mercosur]] pa flexibilizar la patente de la vacuna contra la [[Gripe AH1N1|gripe A]] === {{VT|Pandemia de gripe A (H1N1) de 2009 n'Arxentina}} Nel cume [[Mercosur]] realizada'l [[24 de xunetu]] de 2009, la presidenta d'Arxentina Cristina Fernández reclamó «una suerte de llevantamientu o suspensión en materia de derechu de [[patente]]» de la [[vacuna contra la influenza|vacuna contra'l gripe]] A (H1N1), pa poder atender a toles persones afeutaes pola [[pandemia de gripe A (H1N1) de 2009]] a precios socialmente razonables, por cuenta de que'l llaboratoriu que tien el monopoliu de la patente nun tien la capacidá pa producir de momentu toles vacunes que se precisen. Fernández informó tamién que tanto l'Arxentina como Brasil taben en condiciones d'empezar ensin dilaciones a producir la vacuna contra'l virus.<ref name="CFK patentes">{{cita web|editorial= Los Andes|allugamientu= Mendoza|fecha= 24 de xunetu de 2009|títulu= La presidenta pide que los llaboratorios lliberen la patente de la vacuna contra'l gripe AH1N1|url= http://www.losandes.com.ar/notas/2009/7/24/un-436721.asp|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20140425172540/http://www.losandes.com.ar/notas/2009/7/24/un-436721.asp|fechaarchivu= 25 d'abril de 2014}}</ref> Esi mesmu día los xefes de gobiernu del Mercosur ampliáu (Arxentina, Bolivia, Brasil, Chile, Venezuela, Paraguay y Uruguái) aceptaron la propuesta arxentina y emitieron una decisión, considerada inédita pola prensa, na qu'esixeron la «flexibilización» de les regles internacionales sobre patentes con cuenta de que dexar la fabricación de la vacuna cuando un país afeutáu pola pandemia precisar.<ref>{{cita web|editorial= Clarín|fecha= 24 de xunetu de 2009|títulu= Arxentina, Brasil, Paraguay, Uruguái, Venezuela, Bolivia y Chile. Gripe A: piden lliberar patentes pa poder producir la vacuna y el antiviral|url= http://www.clarin.com/diario/2009/07/25/sociedad/s-01965219.htm|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20090728085056/http://www.clarin.com/diario/2009/07/25/sociedad/s-01965219.htm|fechaarchivu= 2009-07-28}}</ref> Textualmente la resolución aprobáu pol Cume del Mercosur diz: {{cita|En casu de que se riquir, tienen d'activase los mecanismos rellacionaos coles flexibilidaes contemplaes polos Alcuerdos sobre los Aspeutos de Propiedá Intelectual y el Comerciu (ADPIC).<ref>{{cita web|editorial= News|fecha= 24 de xunetu de 2009|títulu= Mercosur pide melecines contra'l gripe A ensin patentes|url= http://www1.voanews.com/spanish/news/latin-america/Mercosur-pide-melecines-contra-gripe-A-patentes--51617007.html}}</ref>}} === Posición y remanes ante'l golpe d'Estáu n'[[Hondures]] === {{VT|Golpe d'Estáu n'Hondures|l1=Golpe d'Estáu de 2009 n'Hondures}} El [[28 de xunu]] de [[2009]], ante'l [[golpe d'Estáu]] n'[[Hondures]] que destituyó al presidente constitucional [[Manuel Zelaya]], la presidenta Fernández adoptó una estricta política de condena, definiendo l'aición como una torna a la barbarie»<ref>{{cita web |editorial= La República|allugamientu=Montevideo|fecha= 29 de xunu de 2009|títulu= Presidenta arxentina: "El golpe n'Hondures ye una torna a la barbarie"|url=http://www.larepublica.com.uy/mundo/370738-presidenta-argentina-el golpe-en-honduras-ye-torna-a-la barbarie}}</ref> y un golpe cívicu mediáticu»,<ref>{{cita web |editorial= Canal Sur|fecha= 8 de xineru de 2010|títulu= Cristina Kirchner refugó'l golpe d'estáu n'Hondures|url=http://www.canalsur.com/index.php?nro=90411&canal=&xenero=}}</ref> y propunxo desconocer tanto a les autoridaes golpistes, como al gobiernu surdíu de les eleiciones convocaes pol gobiernu golpista, reclamando la restitución del presidente depuestu. La posición arxentina foi coordinada con [[Brasil]], ya impúnxose como posición xeneral nel [[Mercosur]], la [[Unasur]] y la [[OEA]].<ref>{{cita web |editorial= La República|allugamientu=Montevideo|fecha= 20 de payares de 2009|títulu= L'alcuentru Lula Cristina|url=http://www.larepublica.com.uy/mundo/389282-l'alcuentru-lula-cristina}}</ref> === Soberanía de les [[Islles Malvines]] === {{AP|Cuestión de les islles Malvines|2=Esploraciones petroleres sobre mares de les Islles Malvines|3=Crisis diplomática pola soberanía de les islles Malvines nos años 2010|4=Referéndum sobre la soberanía de les Islles Malvines de 2013}} El 3 de febreru de 2010 la cancillería arxentina realizó una protesta formal ante la decisión de [[Gran Bretaña]] d'instalar una plataforma marítima pa esplorar xacimientos petrolíferos nel área de les [[Islles Malvines]]. L'Arxentina reclama la soberanía sobre les islles Malvines qu'exerció hasta 1833, cuando foi ocupada per Estaos Xuníos y Gran Bretaña socesivamente. Anguaño, les islles Malvines atopar ente los [[Territoriu non autónomu|territorios non autónomos]]<ref>{{cita web|títulu=Llista de territorios non autónomos|url=http://www.un.org/es/decolonization/nonselfgovterritories.shtml|fechaaccesu=13 d'agostu de 2013|obra=[[Naciones Xuníes]]}}</ref>a ser descolonizados so supervisión de les [[Naciones Xuníes]].<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1228945|títulu=Protesta ante Londres pol petroleu de Malvines. Busquen detener la esploración nes islles editorial=La&nbsp;Nación|fecha=3 de febreru de 2010|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100412163607/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1228945|fechaarchivu=2010-04-12}}</ref> Esi mesmu día altos dirixentes de la oposición axuntar en Gran Bretaña col gobiernu pa consolidar rellaciones con esi país, ente ellos los diputaos [[Adrián Pérez]], de la [[Coalición Cívica (confederación)|Coalición Cívica]], y [[Oscar Aguad]], presidente del bloque de la [[Unión Cívica Radical]]. Los llexisladores arxentinos fueron severamente cuestionaos pol gobiernu de Cristina Fernández, por emprestase a una operación política» británica, col fin de sofitar la esguilada británica na disputa pola soberanía de les islles.<ref>{{cita web|url=http://www.criticadigital.com.ar/impresa/index.php?secc=nota&nid=37903|títulu=Fuentes de la cancillería acusar d'emprestase a una "operación política". Un viaxe de diputaos a Londres desamarró'l discutiniu editorial=Crítica|fecha=3 de febreru de 2010|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20190113122533/http://www.criticadigital.com.ar/impresa/index.php?secc=nota&nid=37903|fechaarchivu=2019-01-13}}</ref> La presidenta Cristina Fernández respondió a la decisión británica con una prohibición d'utilizar puertos arxentinos p'aprovir bienes a les islles Malvines y solicitó'l sofitu al reclamu arxentín per parte de los demás países llatinoamericanos. Los 32 países [[llatinoamericanu|llatinoamericanos]] y del Caribe manifestaron por unanimidá'l so sofitu a los «llexítimos derechos de la República Arxentina na disputa de soberanía col Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte relativa a la cuestión de les islles Malvines», n'ocasión de la II&nbsp;Cume d'América Llatina y el Caribe sobre Integración y Desenvolvimientu, realizada'l 23 de febreru, y declararon que la presencia inglesa nesos territorios constitúin una «intrusión».<ref>{{cita web|url=http://www.inforegion.com.ar/vernota.php?id=200866&dis=1&sec=1|títulu=Unánime respaldu al reclamu per Malvines nel cume d'América Llatina y el Caribe|editorial=Inforegión|fecha=24 de febreru de 2010|fechaaccesu=5 de marzu de 2010}}</ref> El gobiernu arxentín punxo de manifiestu que'l sofitu a l'Arxentina inclúi a delles naciones que fueron colonies ingleses ya integren el [[Mancomunidá de Naciones|Commonwealth británicu]], como [[Xamaica]], [[Barbados]] y [[Belize]]. Nel so discursu ante'l cume, Cristina Fernández denunció que: {{cita|Los que tienen un sillón permanente nel Conseyu de Seguridá de la ONX pueden violar sistemáticamente los resolvimientos d'esi organismu, y el restu de los países vense obligaos a cumpliles so pena de ser consideraos un país enemigu, interveníos bélicamente o interveníos políticamente los sos gobiernos.<ref>[http://www.larazon.com.ar/notas/2010/02/23/02146138.html «Cume d'América Llatina y el Caribe. Malvines: Cristina consiguió en Méxicu'l respaldu de la rexón»], artículu en diariu ''La Razón'' del 24 de febreru de 2010, consultáu'l 5 de marzu de 2010.</ref>}} Finalmente, el 1 de marzu de 2010, la secretaria d'Estaos de los [[Estaos Xuníos]], [[Hillary Clinton]], realizó una visita a l'Arxentina onde recibió con prestu el pidíu de Cristina Fernández pa mediar ante Gran Bretaña. Hillary Clinton dixo que'l diferendo poles Malvines ye un asuntu que tien de ser resueltu ente'l Reinu Xuníu y Arxentina» y «si hai dalguna manera en que podemos ayudar pa facilitar esti esfuerciu, tamos llistos a faelo».<ref name="clarin.com">{{cita web|url=http://www.clarin.com/diario/2010/03/05/elpais/p-02152408.htm|títulu=Polémica polos algames de les pallabres de la canciller d'Estaos Xuníos. La zigzagueante posición de Hillary Clinton|editorial=Clarín|fecha=5 de marzu de 2010|autor=Barón, Ana|fechaaccesu=5 de marzu de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100416053238/http://www.clarin.com/diario/2010/03/05/elpais/p-02152408.htm|fechaarchivu=2010-04-16}}</ref> Tanto la postura Hillary Clinton, como'l sofitu unámime de los países llatinoamericanu y caribeñu, foi considerada como un trunfu históricu pa la posición arxentina y causó «desconciertu y consternación» en Gran Bretaña.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2010/03/04/elpais/p-02151995.htm «Malvines: enoxu n'Inglaterra pola ufierta de Hillary Clinton. La visita de la funcionaria a Buenos Aires causó movición en Gran Bretaña»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510120305/http://www.clarin.com/diario/2010/03/04/elpais/p-02151995.htm |date=2010-05-10 }}, artículu de María Laura Avignolo en diariu ''Clarín'' del 2010-03-05, consultáu'l 2010-03-05.</ref> No que fai a la soberanía de les [[Islles Malvines]] el gobiernu caltuvo una constante presencia na [[Organización de les Naciones Xuníes]], quien siempres falló favorable a Arxentina. Ante la esguilada de tensión pola esploración petrolífera de les mesmes per parte de [[Gran Bretaña]], la presidenta respondió con una prohibición d'utilizar puertos arxentinos p'aprovir bienes a les islles Malvines, posición sofitada pola [[Unasur]] nel so conxuntu. Esti reclamu foi escucháu por [[Hillary Clinton]], quién s'amosó personalmente dispuesta a mediar, situación que causó desconciertu nos británicos. Cabo mentar qu'Arxentina llogró'l respaldu de la comunidá llatinoamericana y el Caribe en redol a la postura de recuperar les islles por aciu la vía pacífica ente que'l Reinu Xuníu al traviés de los dichos del so [[primer ministru británicu]] [[David Cameron]] señalaron que la soberanía de les Malvines decidir los mesmos isleños pol so derechu d'autodeterminación. A pesar de la militarización del océanu Atlánticu Sur denunciada pol gobiernu arxentín ante les Naciones Xuníes, el primer ministru Cameron respondió que dichu unvió de buques nun ye una aición de militarización de la rexón de les islles y l'Atlánticu sur, sinón son partes d'exercicios rutinarios.<ref>[http://tn.com.ar/internacional/00082205/gran-bretana-admitio-que-tien-armes-nucleares-en-las-malvinas Gran Bretaña dio a entender que tien armes nucleares en Malvines] Toa Noticies - 10 de febreru de 2012</ref><ref>[http://www.clarin.com/politica/ALBA-soberania-Londres-embrivo-esplegue_0_640736177.html Mientres l'ALBA sumir al sofitu pola soberanía, Londres embrivió l'esplegue militar] clarín.com - 5 de febreru de 2012</ref> En setiembre de 2015 llanzóse la Beca Thomas Bridgeses un programa de [[Beca (subvención)|beques]] creáu pol [[gobiernu d'Arxentina]] y lleváu a cabu pola Subsecretaría de Xestión y Coordinación de Polítiques Universitaries del [[Ministeriu d'Educación (Arxentina)|Ministeriu d'Educación]], por que mozos residentes nes [[islles Malvines]] realicen los sos estudios universitarios nel territoriu continental arxentín.<ref name=beca>{{cita web |url=http://becas-thomasbridges.sspu.gob.ar/index.html |títulu=Beques Thomas Bridges |editorial=beques-thomasbridges.sspu.gob.ar |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160309202940/http://becas-thomasbridges.sspu.gob.ar/index.html |fechaarchivu=2016-03-09 }}</ref><ref name=nacion>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1824312-malvinas-impulsa-el gobiernu-beques-pa-los-islenos |títulu=Malvines: impulsa'l Gobiernu beques pa los isleños |editorial=[[La Nación (Arxentina)]] |fecha=2 de setiembre de 2015 }}</ref> === Espansión de la plataforma continental === [[Archivu:Mapa_Argentino_según_presentación_CLPC-ONU_-_2009.png|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Mapa_Arxentín_seg%C3%BAn_presentaci%C3%B3n_CLPC-ONU_-_2009.png|left|miniatura|281x281px|Mapa oficial de la [[plataforma continental arxentina]] ellaboráu en 2009 pola Cancillería arxentina, que formó parte del pidíu d'estensión de la frontera de la [[plataforma continental]] aprobáu poles Naciones Xuníes en 2016. En verde claro puede trate la plataforma continental so soberanía nacional.]] En 2009 la Cancillería arxentina presentó a les Naciones Xuníes un pidíu d'espansión de la [[plataforma continental]], que toma un área de 1&nbsp;782&nbsp;500 km², equivalente a más de la metá del territoriu remanecíu, aplicando les regles establecíes na [[Convención de les Naciones Xuníes sobre'l Derechu del Mar]] (CONVEMAR), vixente p'Arxentina dende 1995. L'área reclamada correspuéndese tamién cola zona na que s'atopen les [[Islles Malvines]] y demás islles del Atlánticu Sur sobre les qu'Arxentina caltién una disputa de soberanía con [[Gran Bretaña]]. En marzu de 2016 les Naciones Xuníes aprobó'l pidimientu arxentín por unanimidá.<ref>{{cita web|url=http://www.plataformaargentina.gov.ar/userfiles/userfiles/folletu-actual2016-enllaz-banner.pdf|títulu=La llende más estensa de l'Arxentina y la nuesa frontera cola humanidá|fecha=2016|obra=COPLA}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.un.org/depts/los/clcs_new/submissions_files/arg25_09/arg2009y_summary_esp.pdf|títulu=Llende esterior de la plataforma continental. Presentación arxentina|fecha=2009||obra=Presidencia de la Nación Arxentina}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/2016/03/27/1799924-argentina-suma-territoriu-la-onu-aprobo-estender-la plataforma-maritima|títulu=Arxentina suma territoriu|fechaaccesu=27 de marzu de 2016|fecha=27 de marzu de 2016|obra=Infobae}}</ref> === Desgraviu al [[Paraguái]] === En 2007, cuando Cristina yera primer dama, emponderó nun discursu públicu al presidente paraguayu [[Francisco Solano López]] (1826-1870), calificando a la Triple Alianza como una triple traición a los intereses de [[Llatinoamérica]] frente a los [[imperialismu|imperialismos]]. A ello sumóse'l 14 de setiembre de 2007 la imposición del nome «Mariscal Francisco Solano López» al Grupu d'Artillería Blindao 2, una unidá militar del Exércitu Arxentín con asientu en [[Rosario del Balta]] ([[provincia d'Entre Ríos]]).<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.soldadosdigital.com/2007/138-payares/nota_principal.htm «En presencia del xefe del exércitu del Paraguay bauticen unidá militar arxentina n'honor al prócer paraguayo Francisco Solano López»] |2=http://www.soldadosdigital.com/2007/138-payares/nota_principal.htm |bot=InternetArchiveBot }}, artículu na revista ''Soldaos Dixital'' de payares de 2007.</ref> El 25 de febreru de 2010, mientres la inauguración de la [[represa de Yacyretá]], la presidenta mentó la devolución per parte de [[Juan Domingo Perón]] de los trofeos de la [[Guerra de la Triple Alianza]]. Tamién lo contextualizó como una señal d'amistá col [[Paraguái]]. === Desgraviu al [[Perú]] === El 22 de marzu de 2010 la presidenta Fernández viaxó al [[Perú]] col oxetivu central de desagraviar a esi país y normalizar les rellaciones, depués de que'l ex-presidente [[Carlos Menem]] y l'ex-ministru [[Domingo Cavallo]], realizaren en 1995 una operación de [[Escándalu per venta d'armes a Ecuador y Croacia|contrabandu]] d'armes a [[Ecuador]], realizada de manera illegal y tapada cuando esos países calteníen un conflictu estremeru con episodios d'enfrentamientu armáu, estropiando seriamente les rellaciones ente l'Arxentina y el Perú.<ref name="Report Peru">{{cita web|url=http://reportperu.wordpress.com/2010/03/19/presidenta-argentina-visítanos a-los-15-anos-de-la-traicion-de-menem-de-vender-armes-a-ecuador/|títulu=Presidenta arxentina visítanos a los 15 años de la traición de Menem de vender armes a Ecuador|fecha=19 de marzu de 2010|editorial=Report Perú|fechaaccesu=26 de marzu de 2010}}</ref> L'Arxentina y el Perú caltuvieron una siguida política d'aliances dende los tiempos de la [[Guerres de la Independencia Hispanoamericana|independencia]], compartiendo inclusive al mesmu padre de la patria, [[José de San Martín]]. El Perú, pela so parte, dio una fuerte muestra de la so solidaridá con Arxentina, cuando mientres la [[Guerra de Les Malvines]] (1982), ufiertó armamentos y combatientes pa enfrentar a [[Gran Bretaña]], actu que la sociedá arxentina valoró n'alto grau. Por estes razones la operación del ex-presidente Menem fuera vista como una [[traición]] histórica de l'Arxentina contra'l Perú.<ref name="Report Peru" /> Nesa oportunidá Cristina Fernández entrevistar col presidente de Perú [[Alan García]] manifestando: {{cita|Con poques naciones (l'Arxentina tien) rellaciones tan importantes como cola quería hermana República de Perú, con tantos llazos históricos comunes. Esta ye una visita de desgraviu institucional y arreglu históricu que debíamos a nós los arxentinos y a los nuesos hermanos peruanos. Siento que toi cumpliendo un mandatu de tol pueblu arxentín pa reafitar la importancia de consolidar la unidá de la rexón como una unidá que non solo tenga basamentos económicos.|Cristina Fernández de Kirchner<ref name="El Día">[http://www.eldia.com.ar/edis/20100322/20100322075750.htm «Perú: Cristina ufiertó desgraviu en nome de pueblu arxentín»], artículu en ''El Día'' del 22 de marzu de 2010; consultáu'l 26 de marzu de 2010.</ref>}} El presidente [[Alan García]], pela so parte, espresó: {{cita|Foi un enojoso incidente qu'enxamás tuvo d'asoceder, pero nun camuda l'amistá col pueblu arxentín. Anovamos el nuesu ciñu y cercanía, y saludamos que podamos faer munches coses xuntos.|[[Alan García]]<ref name="El Día"/>}} === Arxentín en Secretaría Xeneral de la [[Unasur]] === {{VT|Secretaría Xeneral de Unasur|l1=Secretaría Xeneral de Unasur}} El 3 de mayu de 2010, la política esterior del gobiernu arxentín llogró que'l ex-presidente [[Néstor Kirchner]] fuera escoyíu por unanimidá como primer secretariu xeneral de la [[Unión de Naciones Suramericanes]].<ref>{{cita web|url= http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1261034|editorial= La&nbsp;Nación|títulu= Kirchner xuró como secretariu xeneral de la Unasur y Mujica almitió "el costu políticu" d'acompañar la designación|fecha= 4 de mayu de 2010|fechaaccesu= 25 de xunu de 2010|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20100809165305/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1261034|fechaarchivu= 2010-08-09}}</ref> === Discursu ante'l 2ᵘ Congresu de la Confederación Sindical Internacional === El 24 de xunu de 2010 la presidenta Cristina Fernández foi convidada pola [[Confederación Sindical Internacional]] (CSI) a falar ante'l so segundu Congresu, celebráu en [[Vancouver]] ([[Canadá]]). La so presencia ante la máxima instancia del movimientu obreru mundial, producir en momentos que'l sindicalismu internacional taba lluchando por incluyir una axenda favorable a los trabayadores nel [[G20]], col fin de dar pasu a un nuevu modelu de crecedera con [[xusticia social]], que reemplace al neolliberalismu. Depués de que la presidenta Cristina Fernández de Kirchner falara ante la [[Confederación Sindical Internacional]] (CSI), la so nueva presidenta, l'australiana [[Sharan Barrow]] dixo les siguientes pallabres: {{cita|Díxi-yos, ye una maraviyosa muyer. Y pa l'Arxentina tienen muncha suerte de tenela como presidenta. Nós, pela nuesa parte adoptamos el so lideralgu alredor del mundu. Ella saber: emplegu, proteición social, servicios públicos; estes coses son importantes. Son importantes pa la vida de la xente, son importantes pa la economía, pa los mecanismos de la demanda. Nós sabemos que la presidenta d'Arxentina puede enseña-yos a esos que n'Europa tán siguiendo'l vieyu trucu del retayu. L'axuste ye'l centru de la cuestión. Quiero apurri-y un osu, ye un símbolu canadiense, ye un símbolu de los pueblos orixinarios. Significa «arrogancia», significa «paciencia», significa «una escelente maestra». Qué más puede dicise d'una maraviyosa muyer, que non solo ye la presidenta d'Arxentina, sinón qu'amás na xunta del G20 que se va realizar esta selmana, yo sé qu'ella va llevantase pa poner el trabayu decente, l'emplegu, el Pactu Global pol Emplegu, y les midida qu'ella nos tresmitió, nel corazón del comunicáu final, con toos nós, y les nueses families y la estabilidá del futuru económicu, en mente. Mientres lu estimo a la presidenta, puedo dici-yos que, al pie de ella atopa Carlos Tomada. Ye'l so ministru y un bien bon amigu nuesu tamién. Carlos, realmente apreciamos la to amistá. P'aquellos líderes y presidentes que nun comparten los nuesos valores, dicímos-yos que yá ye tiempu de que se vaigan. A la to presidenta dicímos-y que nós queremos que la presidenta Cristina Fernández de Kirchner, calténgase de pies, porque'l poder del Estáu ye l'únicu poder democráticu capaz de llograr una globalización xusta.|Sharan Barrow, presidenta de la Confederación Sindical Internacional<ref>{{cita web|url=http://www.youtube.com/watch?v=2Dyou_z4A60&feature=youtube_gdata |editorial= YouTube |títulu= Discursu completu de Cristina Fernández de Kirchner ante la Confederación Sindical Internacional |fecha= 24 de xunu de 2010| fechaaccesu= 25 de xunu de 2010}}</ref>}} === Rellaciones billaterales cola Federación Rusa === Mientres la so xestión Arxentina y Rusia estrecharon los sos llazos billaterales en tolos ámbitos: políticu, económicu y cultural. Esto vese reflexáu nes visites de Putin y el penúltimu presidente Medvedev n'abril del 2010 y xunetu del 2014 respeutivamente.<ref name="theprovince_1">{{enllaz rotu|1=[http://www.theprovince.com/business/Medvedev+stakes+ground/2909087/story.html Medvedev stakes new ground] |2=http://www.theprovince.com/business/Medvedev+stakes+ground/2909087/story.html |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="ArgentinaRussia">{{cita noticia|títulu=Russia moves to support Arxentina through new debt crisis|url=http://www.argentinanews.net/index.php/sid/223750117/scat/d9ed072d737073b4/ht/Russia-moves-to-support-Arxentina-through-new-debt-crisis|fechaaccesu=13 de xunetu de 2014|editorial=''Arxentina News.Net''}}</ref> En 2010, Rusia dexó a l'Arxentina dos helicópteros d'asaltu [[Mi17]], qu'empresten serviciu na séptima Brigada de la [[Fuercia Aérea Arxentina]].En xunetu de 2014, como parte d'un viaxe a América Llatina, [[Vladímir Putin]] visitó [[Buenos Aires]], axuntándose con [[Cristina Fernández de Kirchner]]. Mientres la visita oficial celebráronse dellos alcuerdos de cooperación, ente ellos el desenvolvimientu conxuntu de xacimientos de petroleu y gas en [[Vaca Muerta]] y la construcción d'una represa na [[Patagonia]]. Amás, nun alcuerdu establecióse qu'empreses ruses participaríen nel desenvolvimientu de la tercer [[central nuclear Atucha]].<ref>[http://www.perfil.com/politica/Feliz-con-la visita-de-Putin-CFK-espera-conquistar-a-Rusia-con Vaca Muerta-20140712-0081.html Feliz cola visita de Putin, CFK espera conquistar a Rusia con Vaca Muerta] - [[Diariu Perfil]] (12 de xunetu de 2014).</ref> === Rellaciones billaterales cola República Popular China === [[Archivu:Xi Jinping y Cristina Fernández en Argentina.jpg|thumb|250px|Cristina Kirchner y Xi Jinping.]] Por cuenta de la visita de [[Xi Jinping]] a l'Arxentina, en 2015 roblóse un conveniu ente [[Arxentina]] y [[China]] que promovió la instalación d'una [[Telepuerto|estación terrenal]] na [[provincia de Neuquén]] pa formar parte de la [[Rede d'Espaciu Fondu de China]]. Amás, fueron ratificaos tres acuerdo principales de [[cooperación]]: unu na tema nuclear, pa construyir [[Atucha III]] con asistencia financiera y equipamientu d'aquel país, otru referíu a [[minería]], y el terceru, de cooperación aeroespacial.<ref>{{cita web|url=http://diariodecuyo.com.ar/home/new_noticia.php?noticia_id=665547|títulu=1 L'alianza con China editorial=Diariu de Cuyo|fecha=21 d'abril de 2015|idioma=castellanu}}</ref> La estación terrenal que se constrúi en cercaníes de la llocalidá neuquina de Los Llábanos ye un equivalente a la [[Deep Space Network]] de la [[NASA]] y a la [[Estación de Malargüe]] de la rede [[ESTRACK]] de l'[[Axencia Espacial Europea]].<ref name="lavoz_1">{{Cita noticia|apellíos=|nome=|títulu=Estación china da-y a l'Arxentina "una posibilidá única" pa esplorar l'espaciu|url=http://www.lavoz.com.ar/ciudadanos/estacion-china-da-y la-argentina-una posibilidá-unica-pa-esplorar-l'espaciu|fecha=|fechaaccesu=12 de xineru de 2017|periódicu=La Voz del Interior|páxina=}}</ref> Ye un proyeutu de cooperación inter gubernamental con fines pacíficos. Va Favorecer la esploración de la lluna.<ref>{{cita web|url=http://tn.com.ar/economia/l'embaxador chinu-sobre-la base-en-neuquen-queremos-llegar-a-la lluna-y-faer-la caminada_584290|títulu=L'embaxador chinu, sobre la base en Neuquén: "Queremos llegar a la Lluna y faer la caminada"|editorial=[[Toa Noticies]]|fecha=21 d'abril de 2015|idioma=castellanu}}</ref> La estación va ser utilizada tamién trabayar en proyeutos internacionales y convidar a la comunidá internacional a trabayar dende Arxentina na esploración del espaciu.<ref name="lavoz_1"/> Gracies a la estación espacial Arxentina va tener beneficios per parte de CONAE como l'accesu gratuitu d'usu de l'antena pa desenvolvimientu de proyeutos nacionales y de cooperación rexonal ya internacional, como tamién la participación arxentina en programes d'esploración interplanetaria y, por aciu esta estación de sofitu, al programa d'esploración de la lluna y Marte,<ref name="minplan_1">{{cita web |url=http://www.minplan.gob.ar/noticia/14725/argentina-y-china-roblaron-un |títulu=Arxentina y China roblaron un alcuerdu pa la creación d'una estación de misiones espaciales chines en Neuquén |editorial=Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios |fecha=24 d'abril de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140603125716/http://www.minplan.gob.ar/noticia/14725/argentina-y-china-roblaron-un |fechaarchivu=2014-06-03 }}</ref> va podese, amás desenvolver actividaes cola [[Universidá Nacional del Comahue]] y la [[Universidá Teunolóxica Nacional]], a partir del usu compartíu de la estación.<ref name="lavoz_1"/> En 2014 Gobiernu robló un alcuerdu con China pa construyir la central nuclear Atucha III en Zárate que diba dar trabayu a 5000 persones Atucha IV, pa potenciar l'estratéxicu sector pal país. El financiamiento del 85% corría por cuenta de China.<ref name="Macri ataya alcuerdos nucleares con China de Atucha III y IV. Queden 5000 persones ensin trabayu">{{cita noticia|títulu=Macri ataya alcuerdos nucleares con China de Atucha III y IV. Queden 5000 persones ensin trabayu|url=http://www.enorsai.com.ar/politica/24825-macri-ataya-alcuerdos-nucleares-con-china-de-atucha-iii-y-iv-queden-5000-persones-ensin-trabayu.html|axencia=En orsai|fecha=20 de mayu de 2018}}</ref>Finalmente l'alcuerdu complementar con otru robláu en 2015 por 14.000 millones de dólares d'inversión China n'Arxentina pa la construcción dos centrales nucleares la nueva central va significar a l'Arxentina un aforru de 1 500 millones de dólares na compra de combustibles fósiles per añu.<ref name="agua d'inversiones chines">{{cita noticia|títulu=Arxentina y China roblen conveniu por o$s 14.000 millones pa construcción dos centrales nucleares|url=http://www.ambito.com/816000-argentina-y-china-roblen-conveniu-por-us-14000-millones-pa-construccion-dos-centrales-nucleares|axencia=Ambito Financieru|fecha=15 de payares de 2015}}</ref> == Ministerios y Secretaríes d'Estáu == El miércoles [[14 de payares]] de [[2007]], entá na etapa de transición, dar a conocer el gabinete de ministros pal so gobiernu. De los 12&nbsp;escoyíos, 7 yá ocupaben carteres nel gobiernu de [[Néstor Kirchner]] y 5 asumieron per primer vegada un ministeriu. {|class="toccolours" style="float: auto; font-size:88%; width:900px; background:F5F5F5; margin:auto; align:center;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;">[[Archivu:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Xefatura de Gabinete y Ministerios del<br>Gobiernu de Cristina Fernández de Kirchner</span> |- style="font-weight:bold;" !Cartera !Titular !Periodu |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- |[[Xefatura de Gabinete de Ministros (Arxentina)|Xefatura de Gabinete de Ministros]] |[[Alberto Ángel Fernández|Alberto Fernández]]<br />[[Sergio Massa]]<br />[[Aníbal Fernández]]<br />[[Juan Manuel Abal Medina (fíu)|Juan Manuel Abal Medina]]<br />[[Jorge Capitanich]]<br />[[Aníbal Fernández]]<br /> |10 d'avientu de 2007-23 de xunetu de 2008<br />23 de xunetu de 2008-7 de xunetu de 2009<br />8 de xunetu de 2009-10 d'avientu de 2011<br />10 d'avientu de 2011-20 de payares de 2013<br />20 de payares de 2013-26 de febreru de 2015<br />26 de febreru de 2015-9 d'avientu de 2015<br /> |- !style="background:#DCDCDC;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu del Interior y Tresporte de la República Arxentina|Ministeriu del Interior y Tresporte]] |[[Florencio Randazzo]] |10 d'avientu de 2007-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu de la República Arxentina|Ministeriu de Rellaciones Esteriores, Comerciu Internacional y Cultu]] |[[Jorge Taiana]]<br />[[Héctor Marcos Timerman|Héctor Timerman]] |10 d'avientu de 2007-19 de xunu de 2010<br />22 de xunu de 2010-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Defensa (Arxentina)|Ministeriu de Defensa]] |[[Nilda Garré]]<br />[[Arturo Puricelli]]<br />[[Agustín Rossi]] |10 d'avientu de 2007-15 d'avientu de 2010<br />15 d'avientu de 2010-30 de mayu de 2013<br />30 de mayu de 2013-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu d'Economía y Finances Públiques (Arxentina)|Ministeriu d'Economía y Finances Públiques]] |[[Martín Lousteau]]<br />[[Carlos Rafael Fernández|Carlos Fernández]]<br />[[Amado Boudou]]<br />[[Hernán Lorenzino]]<br />[[Axel Kicillof]] |10 d'avientu de 2007-25 d'abril de 2008<br />25 d'abril de 2008-7 de xunetu de 2009<br />8 de xunetu de 2009-10 d'avientu de 2011<br />10 d'avientu de 2011-20 de payares de 2013<br />20 de payares de 2013-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu d'Industria (Arxentina)|Ministeriu d'Industria]] |[[Débora Giorgi]] |26 de payares de 2008-9 d'avientu de 2015<ref>[http://www.clarin.com/diario/2008/11/26/um/m-01810721.htm «Cristina Kirchner tomó-y xuramentu a Débora Giorgi como nueva ministra de la Producción»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126121845/http://www.clarin.com/diario/2008/11/26/um/m-01810721.htm |date=2009-01-26 }}, ''Clarín'', 26 de payares de 2008.</ref> |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Turismu (Arxentina)|Ministeriu de Turismu]] |[[Enrique Meyer]] |1 de xunetu de 2010-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Planificación Federal, Inversión pública y Servicios (Arxentina)|Ministeriu de Planificación Federal, Inversión Pública y Servicios]] |[[Julio de Vido]] |10 d'avientu de 2007-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Seguridá (Arxentina)|Ministeriu de Seguridá]] |[[Nilda Garré]]<br />[[Arturo Puricelli]]<br />[[María Cecilia Rodríguez]] |15 d'avientu de 2010-30 de mayu de 2013<br />30 de mayu de 2013-2 d'avientu de 2013<br />2 d'avientu de 2013-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos (Arxentina)|Ministeriu de Xusticia y Derechos Humanos]] |[[Aníbal Fernández]]<br />[[Julio Alak]] |10 d'avientu de 2007-7 de xunetu de 2009<br />8 de xunetu de 2009-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social d'Arxentina|Ministeriu de Trabayu, Emplegu y Seguridá Social]] |[[Carlos Tomada]] |10 d'avientu de 2007-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Salú y Ambiente (Arxentina)|Ministeriu de Salú y Ambiente]] |[[Graciela Ocaña]]<br />[[Juan Luis Manzur]]<br />[[Daniel Gollán]] |10 d'avientu de 2007-29 de xunu de 2009<br />29 de xunu de 2009-26 de febreru de 2015<br />26 de febreru de 2015-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Desenvolvimientu Social (Arxentina)|Ministeriu de Desenvolvimientu Social]] | [[Alicia Kirchner]] |10 d'avientu de 2007-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu d'Educación, Ciencia y Teunoloxía (Arxentina)|Ministeriu d'Educación]] |[[Juan Carlos Tedesco]]<br />[[Alberto Sileoni]] |10 d'avientu de 2007-20 de xunetu de 2009<br />20 de xunetu de 2009 -9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Ciencia, Teunoloxía ya Innovación Granible]] |[[Lino Barañao]] |10 d'avientu de 2007-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu de Cultura (Arxentina)|Ministeriu de Cultura]] |[[Teresa Parodi]] |7 de mayu de 2014-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Ministeriu d'Agricultura, Ganadería, Pesca y Alimentación (Arxentina)|Ministeriu d'Agricultura, Ganadería, Pesca y Alimentación]] |[[Julián Domínguez]]<br />[[Norberto Yahuar]]<br />[[Carlos Casamiquela]] |1 d'ochobre de 2009-10 d'avientu de 2011<br />10 d'avientu de 2011-20 de payares de 2013<br />20 de payares de 2013-9 d'avientu de 2015 |} {|class="toccolours" style="float: auto; font-size:88%; width:900px; background:F5F5F5; margin:auto; align:center;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;">&nbsp;[[Archivu:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|35px|border|Estandarte presidencial]]</div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Secretaríes d'Estáu del<br>Gobiernu de Cristina Fernández de Kirchner</span> |- style="font-weight:bold;" !Cartera !Titular !Periodu |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- |[[Secretaría Xeneral de la Presidencia|Secretaría Xeneral]] |[[Oscar Parrilli]]<br />[[Aníbal Fernández]]<br />[[Eduardo de Pedro]] |10 d'avientu de 2007-16 d'avientu de 2014<br />16 d'avientu de 2014-26 de febreru de 2015<br />26 de febreru de 2015-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#DCDCDC;" colspan="3"| |- |[[Secretaría Llegal y Téunica]] |[[Carlos Zannini]] |10 d'avientu de 2007-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Secretaría d'Intelixencia del Estáu]] |[[Héctor Icazuriaga]]<br />[[Oscar Parrilli]] |10 d'avientu de 2007-16 d'avientu de 2014<br />16 d'avientu de 2014-9 d'avientu de 2015 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Secretaría de Cultura (Arxentina)|Secretaría de Cultura]] (alzada a ministeriu). |[[José Nun]]<br />[[Jorge Coscia]] |10 d'avientu de 2007-8 de xunetu de 2009<br />8 de xunetu de 2009-7 de mayu de 2014 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- |[[Sedronar]] |[[José Ramón Granero]]<br />[[Rafael Bielsa (políticu)|Rafael Bielsa]]<br />[[Juan Carlos Molina]]<br />[[Gabriel Lerner]] |10 d'avientu de 2007-10 d'avientu de 2011<br />30 d'avientu de 2011-20 de marzu de 2013<br />30 de payares de 2013-14 de mayu de 2015<br />19 de mayu de 2015-9 d'avientu de 2015 |} == Imaxe del Gobiernu y la oposición == [[Archivu:Manifestación_en_apoyo_a_Cristina_Fernández_de_Kirchner_-_9_de_diciembre_de_2015_-_005.jpg|miniatura|300px|L'últimu día del so mandatu, una manifestación de sofitu y agradecimientu axuntó cientos de miles de manifestantes na [[Plaza de Mayu]].]] [[Archivu:Despedida_de_Cristina_Fernandéz,_en_2015.png|miniatura|310px|L'últimu día del so mandatu, una manifestación de sofitu axuntó cientos de miles de manifestantes na [[Plaza de Mayu]].]] Mientres la so xestión, la imaxe presidencial foi fluctuante. El [[Paru agropecuario patronal n'Arxentina de 2008|paru de les patronales agropecuaries]] de 2008 y la derogación del sistema de retenciones móviles pol Congresu, significó una cayida sobremanera ente los sectores medios y altos. Por cuenta de ello, al rematar el conflictu, dellos medios de comunicación y políticos opositores sostuvieron que'l kirchnerismu yera «un cadabre políticu al que solamente faltaba pone-y fecha d'entierru».<ref name="Blanck 2008">[http://www.clarin.com/diario/2008/11/08/elpais/p-01798516.htm «El malhumor social y la cerrazón oficial, frente a un tiempu difícil»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811184028/http://edant.clarin.com/diario/2008/11/08/elpais/p-01798516.htm |date=2010-08-11 }}, artículu del periodista Julio Blanck en diariu ''Clarín'', 18 de payares de 2008.</ref> Pasaos unos meses y yá empecipiada la [[Crisis económica de 2008|crisis económica mundial de 2008]], tamién la oposición algamaría altes tases d'imaxe negativa, anque ciertes figures opositores como'l vicepresidente Julio Cobos superaben en popularidá.<ref name="Blanck 2008" />A pesar d'ello a fines de payares de [[2008]] yera la candidata preferida polos [[arxentinos]] ―según una encuesta realizada por [[Canal 26 (Arxentina)|Canal 26]] na so páxina web― na cual figura col 32,43 % de les preferencies, siguida por [[Elisa Carrió]] con 23,67 % y [[Mauricio Macri]] col 23,39 %.<ref name="26noticies_1">[http://www.26noticias.com.ar/index.php?p=encuesta&idSeccion=123 «Si les eleiciones pa presidente fueren esti domingu, ¿a qué candidatu votaría?»], encuesta publicada'l 23 de payares de 2008 nel sitiu web de la Canal&nbsp;26 (Buenos Aires).</ref> Tamién la oposición algamaría altes tases d'imaxe negativa, anque ciertes figures opositores como'l vicepresidente Julio Cobos superaben en popularidá a la presidenta.<ref name="Blanck 2008"/>Un sondéu de la encuestadora CEOP publicáu en payares de 2009 alluga la imaxe positiva de la presidenta ente'l 46% y el 52%.<ref name="diarioc_1"/>en tantu la encuestadora CEOP nel so informe publicáu en payares de 2009 allugaba la imaxe positiva de la presidenta ente'l 46 % y el 52 %.<ref name="diarioc_1">{{cita web|url=http://www.diarioc.com.ar/inf_xeneral/Segun_una_consultora_crez_la imaxe positiva_de_Cristina_Kirchner/128686|títulu=«Según una consultora, crez la imaxe positiva de Cristina Kirchner».}}</ref> En [[2009]], Fernández de Kirchner foi considerada pola revista ''[[Forbes]]'' como la oncena ente les cien muyeres más poderoses del mundu.<ref name="forbes1">{{cita web|url=http://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_The-100-Most-Powerful-Women_Rank.html|títulu=The 100 most powerful women - Forbes.com|fechaaccesu=17-dic-2009|fecha=19 d'agostu de 2009|publicación=[[Forbes]] (n'inglés)}}</ref><ref name="forbes2">{{cita web|url=http://www.forbes.com/lists/2009/11/power-women-09_Cristina-Fernandez_MFXX.html|títulu=#11 Cristina Fernández - Forbes.com|fechaaccesu=17-dic-2009|fecha=19 d'agostu de 2009|publicación=[[Forbes]] (n'inglés)}}</ref> Xubió dos asities más con respectu al añu anterior, 2008.<ref>{{cita web|url=http://www.forbes.com/lists/2008/11/biz_powerwomen08_Cristina-Fernandez_MFXX.html|títulu=The 100 most powerful women: #13 Cristina Fernández|fechaaccesu=17-mar-2009|fecha=27 d'agostu de 2008|publicación=[[Forbes]] (n'inglés)}}</ref> En 2015 ocupó'l puestu 16 en dichu ranking.<ref name="forbes_1">[https://www.forbes.com/profile/cristina-fernandez-de-kirchner/?list=power-women Forbes - Profile - Cristina Fernández de Kirchner ]. Forbes.</ref> En marzu de 2011, una encuesta de Ipsos-Mora y Araujo, publicada nos diarios [[Diariu Perfil|Perfil]] d'Arxentina y [[El Mundo (España)|El Mundo]] d'España, allugó un a Fernández con un 64 % d'imaxe positiva.<ref>{{cita web|url=http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0559/articulo.php?art=28026&ed=0559|títulu=Cristina xube y avérase a la mesma adhesión que tenía cuando asumió|fechaaccesu=7 d'abril de 2011|autor=Javier Calvo|fecha=27 de marzu de 2011|obra=Diariu Perfil|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20110824205152/http://www.diarioperfil.com.ar/edimp/0559/articulo.php?art=28026&ed=0559|fechaarchivu=2011-08-24}}<br> * {{cita web|url=https://www.elmundo.es/america/2011/03/27/argentina/1301261601.html|títulu=La imparable popularidá de Cristina Fernández|fechaaccesu=7 d'abril de 2011|autor=Ramy Wurgaft|fecha=29 de marzu de 2011|obra=Diariu El Mundo}}</ref> El final del so mandatu, en 2015, representó la transición con mayor nivel d'adhesión a un mandatariu saliente dende la vuelta de la democracia en 1983, con una masiva manifestación nel so sofitu.<ref name="Cristina termina'l so mandatu col 60 per cientu de sofitu">{{cita noticia|títulu=Cristina termina'l so mandatu col 60 per cientu de sofitu|url=http://www.telam.com.ar/notas/201506/107150-cristina-imaxe-positiva-eleiciones-consultoras-artemio-lopez.html|axencia=Telam|fecha=1 de xunu de 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810105738/https://www.telam.com.ar/notas/201506/107150-cristina-imaxe-positiva-eleiciones-consultoras-artemio-lopez.html|archivedate=2022-08-10|fechaaccesu=2020-12-22}}<br> * {{cita web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/1-75593-2015-12-06.html|títulu=La imaxe de Cristina Fernández de Kirchner|publicación=Página/12|autor=Raúl Kollmann|fecha=6 d'avientu de 2015}}<br> * {{cita web |url=http://www.hispantv.com/noticias/argentina/33760/fernandez-terminara-el so-mandatu-con-60--de-popularidad |títulu=Fernández va terminar el so mandatu con 60 % de popularidá |publicación=HispanTV |fecha=2 de xunu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2015/06/150622_arxentina_cristina_fernandez_popularidá_irm |títulu=El secretu detrás de la popularidá de Cristina Kirchner na Arxentina |publicación=BBC Mundo |fecha=26 de xunu de 2015 |autor=Ignacio de los Reyes }}</ref> == Crítiques y discutinios == {{VT|Fondu del Bicentenariu}} {{problemes|aldericáu|non neutral}} El so gobiernu foi criticáu por diversos motivos: nel planu económicu pola intervención estatal na economía, la nacionalización del [[Corréu Arxentín]], [[Aerolíneas Argentinas]], [[YPF]] y les [[AFJP]],<ref>{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1326153-la-escesiva-intervencion-estatal-afuega-la-economia-dixo-la-uia|títulu=La escesiva intervención estatal afuega la economía, dixo la UIA|autor=Francisco Olivera|publicación=Diariu La Nación|fecha=19 de payares de 2010}}</ref> por usar el [[gastu públicu]] con fines [[distribución del ingresu|redistributivos]],<ref name="musgravepp14">Richard Musgrave: ''Facienda Pública teórica y aplicada'', cit., t. IV, § 2, páx. 14. Na so obra, Richard Musgrave cita al gastu públicu como un preséu p'aumentar la [[demanda amestada]] y conducir la economía al plenu emplegu. Puede devasar el nivel del productu disponible y producir [[inflación]],</ref> pol usu de los subsidios como forma indireuta d'aumentar la demanda, según el so posterior retiru.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1403124-subsidios-pa-toos-inxustos-y-caros «Subsidios pa toos, inxustos y caros»], artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 4 de setiembre de 2011. Consultáu'l 14 d'avientu de 2011.</ref><ref name="musgravepp261">Richard Musgrave: ''Facienda Pública teórica y aplicada'', cit., t. XII, § 1, páx. 261.<br> * [http://www.ieco.clarin.com/economia/montana-control-plata-crez_0_163183688.html «Subsidios: un monte de plata que crez ensin nengún control»], artículu nel diariu ''Clarín'' del 1 d'avientu de 2009; consultáu'l 14 d'avientu de 2011.</ref> <br> Mientres el so mandatu'l permediu mundial de subsidios a la enerxía llétrica yera (en 2015) de 640 dólares per habitante, en tanto Arxentina subsidiaba a cada habitante con 413 dólares, hasta 2015, el 35 % menos que'l permediu mundial, y menor a los 515 dólares que destinaba Chile en subsidiu per habitante.<ref name="INFORME DEL FMI DESMIENTE A MACRI: LOS SUBSIDIOS ENERXÉTICOS NUN YEREN ALZAOS N'ARXENTINA">{{cita noticia|títulu=INFORME DEL FMI DESMIENTE A MACRI: LOS SUBSIDIOS ENERXÉTICOS NUN YEREN ALZAOS N'ARXENTINA|url=http://www.planbnoticias.com.ar/index.php/2018/04/30/informe-del-fmi-desmiente-a-macri-los subsidios-energeticos-nun yeren-alzaos-en-argentina/|axencia=PlanbNoticias|fecha=30 abril, 2018}}</ref><ref name= "montenegropp192"> Maximiliano Montenegro, ''Ye la ekonomía, estúpidu'', cit., t. XI, § 3, páx. 192.<br> * [http://www.slideshare.net/CarinaRaffin/resume-iva-de-argentinadoc#btnNext Resume IVA. Réxime Tributariu LLEI 23.349 I.V.A (Impuestu al Valor Agregáu)]. Raffin, Carina Paola.</ref> <br> Tamién foi criticada pol usu de reserves pa pagar la delda esterna, lo que llevó a una confrontación con [[Martín Redrado]], que terminó col arrenunciu de tea'l [[29 de xineru]] de [[2010]].<ref name="y00bd382">{{cita web|url= http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/160000-164999/161506/norma.htm|títulu= Decreto (DNU) 2010/2009 de Creación del Fondu del Bicentenariu pal Desendeudamiento y la Estabilidá|fechaaccesu= 24 d'ochobre de 2010|autor= Poder Executivu Nacional|fecha= 14 d'avientu de 2009|editorial= Infoleg}}<br> * {{cita web|url= http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/160000-164999/162676/norma.htm|títulu= Decreto (DNU) 18/2010 de Remoción del presidente del Bancu Central|fechaaccesu= 24 d'ochobre de 2010|autor= Poder Executivu Nacional|fecha= 7 de xineru de 2010|editorial= Infoleg}}<br> * [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1227491&pid=8206014&toi=6255 «Con fuertes crítiques, Redrado arrenunció al BCRA, pero'l Gobiernu yá adelantró que nun va aceptar la dimisión»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410190010/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1227491&pid=8206014&toi=6255 |date=2023-04-10 }}, artículu en diariu ''La&nbsp;Nación''.<br> * [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1227543 «Aníbal Fernández: "La presidenta va esperar a que s'expedir la comisión"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204000555/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1227543 |date=2010-02-04 }}, artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación''.<br> * [http://www.infobae.com/politica/498880-101275-0-Ma%C3%B1ana-asumir%C3%A1-039en-comisi%C3%B3n039-la-nueva-titular-del-BCRA «Mañana va asumir "en comisión" la nueva titular del BCRA»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515095959/http://www.infobae.com/politica/498880-101275-0-Ma%C3%B1ana-asumir%C3%A1-039en-comisi%C3%B3n039-la-nueva-titular-del-BCRA |date=2012-05-15 }}, artículu nel diariu ''Infobae'', 2009-02-03.</ref> Mientres el so mandatu les provincies de San Luis, [[provincia de Santa Fe|Santa Fe]] y Córdoba demandaron a la Nación polos fondos coparticipables.<ref>[http://agenciasanluis.com/2012/08/san-luis-pionera-en-el reclamu-por-el-15-de-coparticipacion-ante-la corte suprema-de-xusticia-de-la-nacion/ «San Luis pionera nel reclamu pol 15 % de coparticipación ante la Corte Suprema de Xusticia de la Nación»], artículu nel sitiu web de l'Axencia de Noticia San Luis, 23 d'agostu de 2012.<br> * [http://www.ambito.com/diario/noticia.asp?id=647975 «Santa Fe va ampliar ante Corte demanda a Nación»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424140416/http://www.ambito.com/diario/noticia.asp?id=647975 |date=2014-04-24 }}, artículu del 23 de xineru de 2013 nel diariu ''Ámbitu Financieru''.<br> * [http://www.lanacion.com.ar/1601056-jose-manuel-de-la-sota-presento-una-segunda-demanda-contra-gobiernu-ante-la corte «José Manuel De la Sota presentó una segunda demanda contra'l Gobiernu ante la Corte Suprema»], artículu del 14 de xunetu de 2013 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).<br> * [http://www.infobae.com/notas/664345-Pa-Zaffaroni-un fallu-de-la Corte-non-resolvera-la engarradiella-por-coparticipacion.html «Pa Zaffaroni, un fallu de la Corte nun va resolver la engarradiella por coparticipación»], artículu del 13 d'agostu de 2012 nel diariu ''Infobae'' (Buenos Aires).</ref> Criticóse la poca cantidá de conferencies de prensa y l'escesivu l'usu de la [[cadena nacional]],<ref>{{cita web|url= http://www.diariouno.com.ar/contenidos/2011/06/21/noticia_0080.html|títulu= Diputaos reclamen conferencies de prensa editorial= Diariu Unu|fecha= 21 de xunu de 2011|fechaaccesu= 23 d'agostu de 2012}}<br> * {{cita web|url= http://www.clarin.com/congresu/Diputaos-reclamen-conferencies-prensa_0_700729960.html|títulu= Diputaos reclamen conferencies de prensa editorial= Clarín|fecha= 15 de mayu de 2012|fechaaccesu= 23 d'agostu de 2012}}</ref> La so xestión foi llomada por Vargas Llosa como de "marcáu corte [[populista]]".<ref name="tn_1">[http://tn.com.ar/politica/vargas-llosa-critico-a-los-kirchner-de-populismu-demagogia-y-corrupcion_043833 «Vargas Llosa criticó a los Kirchner de "populismu, demagoxa y corrupción"»], artículu nel sitiu web ''TN'' (del Grupu Clarín), 10 d'ochobre de 2010.<br> * [http://www.clarin.com/politica/Binner-gestion-Cristina-Menem-populistes_0_657534324.html «Pa Binner, la xestión de Cristina paecer a la de Menem: "Son populistes"»], artículu nel diariu ''Clarín'', 4 de marzu de 2012.<br> * Openheimer, Andrés (Miami, 2013): [http://www.lanacion.com.ar/1545733-cristina-mas-populista-y-menos-popular «Cristina, más populista y menos popular»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914222242/http://www.lanacion.com.ar/1545733-cristina-mas-populista-y-menos-popular |date=2016-09-14 }}, artículu del 15 de xineru de 2013 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).<br> * Morales Solá, Joaquín (2012): [http://www.lanacion.com.ar/1515544-cont-kirchnerismu-y-chavismu-cada vegada-mas-asemeyaos «Kirchnerismu y chavismu, cada vez más asemeyaos»], artículu del 9 d'ochobre de 2012 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).<br> * [https://elpais.com/elpais/2012/04/02/opinion/1333392978_373776.html «Pel mal camín: Cristina Fernández degrada la economía arxentina coles sos amenaces velaes de nacionalizaciones»], artículu del 3 d'abril de 2012 nel diariu ''El País'' (Madrid).</ref> Según un informe periodísticu hubo irregularidaes y perdes por 1400 millones en Faadea.<ref name="investiga">{{cita web|url= http://www.clarin.com/politica/Fabrica-Aviones-Cordoba-investiguen-millonaries_0_1547845553.html|títulu= Fábrica d'Aviones de Córdoba: investiguen perdes millonaries|fechaaccesu= 19 d'ochobre de 2016|fecha= 28 de marzu de 2016|obra= Clarín|doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref>Según Clarín hubo una supuesta esviadura por 300 millones, contrataciones y supuestes compres irregulares. Arriendes de ello la Xusticia Federal de Córdoba empecipió d'oficiu una investigación por presunta defraudación.<ref name="investiga"/> [[Archivu:Cacerolazo en Avenida Santa Fe y Callao (Jueves 19 de Septiembre) 3.jpg|miniatura|Protesta contra la presidenta en setiembre de 2012.]] Enfrentó trés multitudinaries manifestaciones en dellos puntos del país: una denominada 13S, el 13 de setiembre de 2012,<ref>{{cita web|url=http://tn.com.ar/sociedad/cortes-y-protestes-en-distintos-puntos-del-pais_271097|títulu=Multitudinaries protestes en distintos puntos del país}}</ref><ref>{{cita web|url=http://tn.com.ar/tnylagente/movilizacion-en-cordoba_271146|títulu=Movilización en Córdoba|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180612162918/https://tn.com.ar/tnylagente/movilizacion-en-cordoba_271146|fechaarchivu=2018-06-12}}</ref> el 8 de payares de 2012, denominada «[[8N]]»,<ref name="CNN">{{cita web|url=http://cnnespanol.cnn.com/2012/11/08/empezaron-les protestes-contra-les-politicas-del gobiernu arxentín/|títulu=Arxentina foi escenariu de multitudinaries protestes contra les polítiques del gobiernu}}<br> * Peregil, Francisco (2012): [http://internacional.elpais.com/internacional/2012/11/09/actualidad/1352424270_273193.html «Los arxentinos vuelven salir a la cai contra les polítiques de Cristina Fernández»], artículu del 9 de payares de 2012 nel diariu ''El País'' (Madrid). Consultáu'l 27 de payares de 2012.<br> * {{cita web|url=http://www.infobae.com/2012/11/09/1061140-8n-masivu-cacerolazo-contra-el gobiernu arxentín-tou-el-pais|títulu=8N: masivu "cacerolazo" contra'l Gobiernu arxentín en tol país}}<br> * {{cita web|url=http://www.urgente24.com/207061-el-8n-yá-ye-global-roma-paris-madrid-barcelona|títulu=El #8N yá ye global: Roma, París, Madrid, Barcelona}}</ref> el 18 d'abril de 2013 denominada «18A»,<ref name="cacerolazo">{{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1573998-cacerolazo-18a|títulu=Cacerolazo 18A: multitudinaries protestes contra'l Gobiernu en tol país|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170927112851/http://www.lanacion.com.ar/1573998-cacerolazo-18a|fechaarchivu=2017-09-27}}<br> * {{cita web|url=http://www.espanol.rfi.fr/americas/20130419-multitudinaria-manifestacion-contra-el gobiernu-de-cristina-kirchner|títulu=Multitudinaria manifestación contra'l gobiernu de Cristina Kirchner}}</ref> y el «18F», el 18 de febreru de 2015, cuando'l fiscal [[Alberto Nisman]] apaeció muertu.<ref>{{cita web|url=http://www.huffingtonpost.es/2015/01/20/concentraciones-arxentina_n_6505216.html|títulu=Muerte d'Alberto Nisman: Protestes por toa Arxentina contra'l Gobiernu de Cristina Fernández}}<br> * {{cita web|url=https://www.abc.es/internacional/20150119/abci-cola-redes-sociales-201501192354.html|títulu=Cacerola y manifestaciones contra Cristina Kirchner pola muerte del fiscal que lu acusó de encubrimiento terrorista}}<br> * {{cita web|url=http://www.larioja.com/internacional/201501/21/manifestaciones-contra-cristina-tou-20150121002632-v.html|títulu=Manifestaciones contra Cristina en tol país}}<br> * {{cita web|url=http://www.20minutos.com/noticia/20106/0/argentina-manifestacion/pidir-aclaracion/muerte-nisman-fiscal-presidenta-terrorismu/|títulu=Manifestaciones contra Kirchner pola muerte del fiscal que lu acusó de tapar terrorismu}}<br> * {{cita web|url=http://www.lanacion.com.ar/1769423-18f-cola-nisman|títulu=Cola 18F: so l'agua, miles de persones movilizar colos fiscales y la familia de Nisman a Plaza de Mayu}}</ref><ref name="lanacion_2">[http://www.lanacion.com.ar/1524773-los cartelos-de-los manifestantes-en-el-8n «Los cartelos de los manifestantes nel 8N»], artículu del 11 de payares de 2012 nel diariu ''La&nbsp;Nación'' (Buenos Aires).</ref> Les conseñes y reclamos de los manifestantes fueron principalmente la corrupción, la inflación,<ref name="CNN" />la inseguridá,<ref name="lanacion_1">{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1524773-los cartelos-de-los manifestantes-en-el-8n |títulu=Los cartelos de los manifestantes nel 8N |fechaaccesu=11 de payares de 2012 |editorial=La&nbsp;Nación }}</ref> les presuntes meyores contra la Xusticia, el supuestu proyeutu de modificar la Constitución pa dexar una "re-reelección" de la presidenta,y la llimitación pal xiru al esterior de ganancies.<ref name="CNN"/><ref name="elsoldecorrientes_1">{{cita web |url=http://www.elsoldecorrientes.com/noticia.php?numbero=6644|títulu=Multitudinaries manifestaciones contra Cristina en tol país }}</ref> L'agrupación La Solano Lima, perteneciente a la mocedá del [[Propuesta Republicana|PRO]], exhibió imáxenes de funcionarios del so gobiernu con traxes de presidiarios y colgando d'una forca.<ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-207456-2012-11-09.html «Los cartelos, los cantitos y los videos»], artículu del 9 de payares de 2011 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). Consultáu'l 25 de xineru de 2013. {{cita|Unu d'esplegar más grandes corrió por cuenta de l'agrupación La Solano Lima, venceyada col llexislador PRO [[Cristian Ritondo]], que llevaba un camión con una pantalla xigante. Dende Santa Fe y Callao podíen vese videos, ente ellos unu onde cuatro cuerpo coles cares de Cristina Fernández, Amado Boudou, Guillermo Moreno y Aníbal Fernández, vistíen traxe a rayes y colgaben d'una lluria.}}</ref><ref>Tratar d'un video o imaxe con música publicáu l'añu anterior en [[Twitter]] pol llexislador del PRO, [[Cristian Ritondo]].[http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-167530-2011-05-04.html «Exabrupto porteño y marcha tras»], artículu del 4 de mayu de 2011 nel diariu ''Página/12'' (Buenos Aires). {{cita|Ayeri pela tarde, Ritondo xubió al so Twitter un video realizáu por La Solano Lima (una agrupación qu'asonsaña a La Cámpora, que formaron dellos mozos del PRO) nel qu'apaecen imáxenes de la presidenta Cristina Fernández y de los ministros Aníbal Fernández y Amado Boudou colgaos d'una forca mientres s'escucha un cantar que'l so estribillu diz: «Primero que se vaigan toos presos vamos colgar del pescuezo.}}</ref> === Inflación === [[Archivu:Salary_variation_of_Argentina_2007-12_2012-04.svg|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Salary_variation_of_Argentina_2007-12_2012-04.svg|miniatura|Variación del [[Coeficiente (matemátiques)|coeficiente]] [[Salariu|salarial]] a nivel país. Base cuartu trimestre 2001&nbsp;=&nbsp;100. Reparar una recomposición ininterrumpida del [[Salariu mínimu, vital y móvil|salariu real]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110912093446/http://www.indec.gob.ar/argentinaencifras/argentina_en cifres combináu.asp?indice=0 Arxentina en cifres] periodicidad mensual, serie Coeficiente de Variación Salarial; publicáu nel sitiu web del Indec. Consultáu'l 2 de febreru de 2013.</ref>]] Cristina Fernández de Kirchner asumió con una crisis institucional nel [[Indec]] (Institutu Nacional d'Estadística y Censos) interveníu en xineru de 2007 pol Secretariu de Comerciu Interior [[Guillermo Moreno]], cuestionándose la verosimilitud de los índices de costu de vida.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1146904&pid=6813914&toi=6487 «Cristina respondió por la manipulación de les estadístiques del Indec»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230418155307/https://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1146904&pid=6813914&toi=6487 |date=2023-04-18 }}, artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 2009-07-04.<br> * [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1147626 «Sofita ATE los dichos de Bevacqua y busca neutralizar "un maquillaxe" nel Indec»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090712002952/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1147626 |date=2009-07-12 }}, artículu nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 6 de xunetu de 2009.<br> * [http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-92575-2007-10-07.html «Siete alternatives d'inflación»], artículu de [[Marcelo Zlotogwiazda]] nel diariu [[Página/12|''Página/12'']] del 7 d'ochobre de 2007.</ref> El [[Fondu Monetariu Internacional]] amenació con sanciones si nun se correxía» l'índiz.<ref name="imf-bloomberg">{{Cita web |url=http://www.bloomberg.com/news/2013-02-01/argentina-becomes-first-nation-censured-by-imf-on-inflation-data.html |títulu=Arxentina is first nation censured by IMF for economic data |idioma=en }}<br> * {{cita web |url=http://www.mdzol.com/nota/680759-alverten-que-el-kirchnerismu-manipolio-20-puntos-el-pbi/ |títulu=Alverten que'l kirchnerismu manipolió 20 puntos el PIB |fecha=30 de xunu de 2016 |publicación=MDZ Diariu de Mendoza }}<br> * [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1037227 «Los industriales creen que la inflación supera'l 25%»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419012742/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1037227 |date=2009-04-19 }}, artículu de Francisco Olivera nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 7 d'agostu de 2008.</ref><ref name="sietecasepp205a207">Sietecase, Reynaldo (2012): ''Kamikazes'', cit., t. VII, § 6, páxs. 205 a 207.</ref><ref name="economist_1">{{cita web |url=http://www.economist.com/node/21548229 |títulu=The price of cooking the books |fecha=25 de febreru de 2012 |editorial=The Economist }}<br> * {{cita web|url=http://edant.clarin.com/diario/2007/09/27/elpais/p-01001.htm|títulu=Conflictu INDEC: un club de muyeres ye'l mayor dolor de cabeza pa Moreno|fechaaccesu=22 d'agostu de 2012|fecha=27 de setiembre de 2007|obra=Clarín|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160304115822/http://edant.clarin.com/diario/2007/09/27/elpais/p-01001.htm|fechaarchivu=2016-03-04}}<br> * {{cita web |url=http://internacional.elpais.com/internacional/2015/03/27/actualidad/1427490866_101379.html |títulu=Arxentina dexa de cuntar probes |publicación=El País |fecha=27 de marzu de 2015 |autor=Alejandro Rebossio }}</ref> La [[inflación]] foi en 2012 según l'[[Institutu Nacional d'Estadística y Censos (Arxentina)|INDEC]] (Institutu Nacional d'Estadística y Censos) del 10.7% añal. L'índiz sirve pa determinar el monto que'l gobiernu decidió pagar en conceutu d'intereses de la denominada [[delda esterna]], en función del CER (Coeficiente de Estabilización de Referencia). Dellos observadores y dirixentes políticos sostuvieron que tanto'l gobiernu arxentín, como grupos económicos privaos acreedores de títulos de la delda esterna, puxen por influyir na forma en que se calculen los índices nel Indec, col fin d'amenorgar la delda esterna nel casu del gobiernu, y de aumentar nel casu de los acreedores. Per otru llau, esisten investigaciones y fallos xudiciales que determinaron el calter illexítimu y fraudulento d'una gran parte de la llamada «delda esterna».<ref>[https://web.archive.org/web/20130601185132/http://www.laeditorialvirtual.com.ar/Pages/Ballesteros_JuicioSobreDeudaExterna/Ballesteros_001.htm «Sentencia dictada pol Xuez Jorge Ballesteros nel xuiciu penal Olmos, Alejandro c/ Martínez de Hoz y otros s/ Defraudación»], 13 de xunu de 2000.<br> * [http://www.asteriscos.tv/noticia-5655.html «"Inflación INDEC" dexó aforrar 4200 millones de pesos»], artículu en ''Asteriscos'' del 7&nbsp;de mayu de 2007.<br> * {{cita web |url= http://www.criticadigital.com/index.php?secc=nota&nid=26949 |títulu= La lóxica del absurdu |fechaaccesu=25 de xunetu de 2009 |apellíu= Montenegro |nome= Maximiliano |fecha= 24 de xunetu de 2009 |editorial= [[Crítica de l'Arxentina]] }}<br> * {{cita web |url=http://www.mec.gub.uy/innovaportal/v/87740/61/mecweb/segun-investigador-aburuyes-estadisticas-del-kirchnerismu-despintaba-una probeza mayor?3colid=11323&breadid=11323|títulu=Según investigador, aburuyes estadístiques del kirchnerismu despintaba una probeza mayor |publicación=MEC - Ministeriu d'Educación y Cultura Uruguái |fecha=1 de xunu de 2016 }}</ref> Pela so parte el gobiernu defendió la so posición argumentando que lo que camudó foi la metodoloxía de relevamiento: amenorgóse la canasta que s'utiliza como base d'analís de 818&nbsp;productos a 440, esaniciando artículos de luxu y servicios como capadura de felinos, viaxes a [[Cancún]] y serviciu domésticu.<ref name="montenegropp276a278">Montenegro, Maximiliano (2011): ''Ye la ekonomía, estúpidu'', cit., t. XIX, § 4, páxs. 276 a 278.</ref> Otru de los puntos destacaos ye la creación de programes de distribución d'alimentos a preciu de costu. Ente ellos «Carne pa toos», «Lácteos pa toos» y «Milaneses pa toos». El Gobiernu defendió la so posición diciendo que lo que camudó foi la metodoloxía de relevamiento: amenorgóse la canasta que s'utiliza como base d'analís de 818&nbsp;productos a 440, esaniciando artículos de luxu y servicios como capadura de felinos, viaxes a [[Cancún]] y serviciu domésticu. Sobre esta tema, el vicepresidente [[Amado Boudou]] afirmó: «Claramente [el serviciu domésticu] nun ye parte del costu de vida [...] ¿Sabi cómo lo midíen? Telefónicamente, ente trés o cuatro amigos, pa ver cuántu pagaba cada unu na so casa».<ref name="montenegropp276a278"/><ref name=probeza>{{cita noticia|títulu=Informe revela que la probeza algamó'l 30 %|url=http://www.eldia.com/el-pais/casi-un-30-de-los arxentinos-son-probes-701090|axencia=El día|fecha=14 de xunetu de 2015}}</ref> Llanzóse'l Programa de Precios Cuidaos, qu'entró en vixencia'l 1 de xineru de 2014 incluyendo una cesta básica de 302 productos comercializaos en tol territoriu arxentín,<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201401/48491-el |títulu=El programa de "Precios Cuidaos" llega a tola Arxentina |obra= |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=17 de xineru de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230422232218/https://www.telam.com.ar/notas/201401/48491-el |fechaarchivu=2023-04-22 }}</ref> nel cual alcordóse la incorporación de productos a la canasta de les grandes cadenes de supermercaos, nuevos provisores a les cadenes rexonales y amás, llegar a un alcuerdu con mayoristas y distribuidores empobináu a beneficiar a pequeños almacenes barriales y comercios de proximidá de tol país. D'esta manera dispúnxose una mayor cobertoria xeográfica, d'un estratu más ampliu de comercios y d'inclusión de nueves variedaes de productos, como ye'l casu de los alimentos pa pacientes celiacos.<ref>{{cita web |url=http://www.minutouno.com/notas/329238-precios-curiaos-la llista completa-productos-celiacos |títulu=Precio Cuidaos: la llista completa de productos pa celiacos |obra= |editorial= |fecha= 10 de xunetu de 2014}}</ref> El programa consistió en series d'alcuerdos voluntarios que garanticen una rentabilidá razonable, a precios convenientes d'una cantidá determinada de productos.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1684899-cristina-kirchner-la xente-quier-mercar-dientro-de precios cuidaos-y-non-per fora |títulu=Cristina Kirchner: "Precios Cuidaos convirtióse nuna política de marketing" |obra= |periódicu=La Nación |fecha=24 d'abril de 2014 }}</ref> Tamién se llanzó la Rede de Comercios de Proximidá, un programa federal qu'incorpora comercios de proximidá, feries populares, mercaos concentradores y pequeños productores a la política de Precios Cuidaos. Foi puesta en marcha n'abril de 2014, la Rede tuvo presencia en 19 provincies del país con 4682 comercios xuntaos y 27 mayoristas rexonales. Amás, sumó 667&nbsp;productos de 118 pequeños productores en 14 provincies qu'amplíen la ufierta de bienes a precios curiaos pa poner de pies d'igualdá a los pequeños y medianos empresarios colos grandes; que los sectores más débiles de la cadena granible y comercial pudieren competir n'igualdá de condiciones.<ref>{{cita web |url=http://www.telam.com.ar/notas/201405/62489-llancen-la |títulu=Llancen la Rede Federal de Comercios de Proximidá |obra= |editorial=Télam - Axencia Nacional de Noticies |fecha=9 de mayu de 2014 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230421054229/https://www.telam.com.ar/notas/201405/62489-llancen-la |fechaarchivu=2023-04-21 }}</ref> Según datos de la [[Pontificia Universidá Católica Arxentina Santa María de los Buenos Aires|UCA]] de marzu de 2015, la xestión dexaría alredor del 30 % de probeza, similar a la que dexó'l [[menemismu]] na década de 1990.<ref>{{Cita web |url=http://www.infobae.com/2015/03/27/1718619-el-kirchnerismu-dexara-un nivel-probeza-similar-al-los-90 |títulu=El kirchnerismu va dexar un nivel de probeza similar al de los 90 |publicación=Infobae |fecha=27 de marzu de 2015 |autor=Nicolás Cachanosky |fechaaccesu=10 de payares de 2016 }}</ref> === Cambeos nes retenciones a la esportación y el paru agropecuario === [[Archivu:Humo en Buenos Aires-2424784303.jpg|thumb|250px|Buenos Aires, [[Plaza Xeneral San Martín (Buenos Aires)|Plaza San Martín]], mientres la fumareda (19 d'abril de 2008) en plenu conflictu.]] {{AP|Paru agropecuario patronal n'Arxentina de 2008}} El [[11 de marzu]] de [[2008]], nun contestu de fuerte aumentu nacional ya internacional del preciu de los alimentos, influyíos polos movimientos especulativos nos mercaos de ''commodities'' de los Estaos Xuníos nos momentos previos a la [[crisis económica de 2008-2009]], el [[ministru d'Economía]], [[Martín Lousteau]], anunció un nuevu sistema de retenciones móviles a les esportaciones de cuatro producto y los sos derivaos con un amontó de la tasa de retención sobre la [[soya]] y el [[xirasol]], amenorgándose llevemente les correspondientes al [[maíz]] y al [[trigu]], conocida como Resolvimientu&nbsp;125.<ref name="R125">{{cita web|url =http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/verNorma.do?id=138567|títulu = Resolución 125 / 2008, Ministeriu d'Economía y Producción|fechaaccesu =25 de mayu de 2008|fecha =10 de marzu de 2008|editorial = Infoleg}}</ref> La midida tenía como oxetivu atenuar les oscilaciones sópites de los precios internacionales, combatir la llamada «sojización» del campu arxentino y caltener la política de dólar altu».<ref name="R125"/>Adicionalmente anunciáronse incentivos pa la industria llechero y una mesa de negociación pal sector de la carne bovino. Mientres el conflictu produció l'arrenunciu del Ministru d'Economía [[Martín Lousteau]], autor de les midíes.<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www2.lavoz.com.ar/nota.asp?nota_id=183933 «Martín Lousteau arrenunció al Ministeriu d'Economía»,] |2=http://www2.lavoz.com.ar/nota.asp?nota_id=183933 |bot=InternetArchiveBot }} ''La Voz'', 25 d'abril de 2008.</ref> La midida foi refugada por cuatro organizaciones del sector [[emplegador]] de la producción [[agricultura|agru]]-[[ganadería|ganadera]] qu'a partir del [[13 de marzu]] declararon un [[zarru patronal|paru patronal]] con [[Bloquéu de víes de comunicación terrestre|bloqueos de rutes]], que s'estendería mientres 129&nbsp;díes.<ref name="bbc1">{{cita web |url = http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_7303000/7303470.stm |títulu = Arxentina: campu desafía a Cristina |fechaaccesu = 26 de marzu de 2008 |apellíu = Seitz |nome = Max |editorial = BBC mundu. |idioma = castellanu }}</ref> En tanta Organizaciones de pequeños propietarios y tenedores de tierres, polo xeneral fora de la rexón pampeana, establecieron distancia de lo dispuesto poles cuatro entidaes, acusándoles de defender puramente los intereses del so propiu sector, y refugaron el lock out; ente elles el [[Foru Nacional d'Agricultura Familiar]] ([[Foru Nacional d'Agricultura Familiar|FONAF]]), la Mesa Nacional d'Organizaciones de Productores Familiares d'Arxentina,<ref>{{cita web |url = http://www.actividadesjg.wordpress.com |títulu = El Mocase, ente la distancia y l'alloñanza |fechaaccesu = 28 de marzu de 2008 |editorial = Na sienda del Che, revista de la Mocedá Guevarista |idioma = castellanu}}</ref> el [[Movimientu Agrariu Misioneru]] ([[Movimientu Agrariu Misioneru|MAM]]), el [[Movimientu Llabrador de Córdoba]],<ref>{{cita web |url = http://www.anred.org/curtia.php3?id_curtiu=3326 |títulu = Paro nel campu: Declaración del Movimientu Llabrador de Córdoba |fechaaccesu = 26 de marzu de 2008 |editorial = axencia de noticies en red |idioma = castellanu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080406105939/http://www.anred.org/curtia.php3?id_curtiu=3326 |fechaarchivu = 6 d'abril de 2008 }}</ref> el Movimientu Llabrador de Formosa, el Movimientu Llabrador de Jujuy, el Movimientu Llabrador de Misiones, el [[Movimientu Llabrador de Santiago del Estero]], etc.<ref>{{cita web |url = http://www.anred.org/curtia.php3?id_curtiu=3325 |títulu = Delles memories ante les protestes del "campu arxentino" |fechaaccesu = 26 de marzu de 2008 |editorial = Axencia de noticies en red |idioma = castellanu |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20080406105948/http://www.anred.org/curtia.php3?id_curtiu=3325 |fechaarchivu = 6 d'abril de 2008 }}</ref> y el [[Movimientu Nacional Llabrador Indíxena]],<ref>{{cita web |url = http://www.pagina12.com.ar/diario/economia/2-130096-2009-08-17.html |títulu = “Con menos retenciones, hai más soya” |fechaaccesu = 17 d'agostu de 2009 |editorial = Página/12 |idioma = castellanu}}</ref> y el [[Frente Nacional Llabrador]] que manifestó'l so refugo al paru agropecuario entamáu por SRA, FAA, CRA y CONINAGRO.<ref>[http://www.fisyp.org.ar/modules/news/article.php?storyid=58 «El Frente Nacional Llabrador pidió un fondu tresformamientu de les condiciones de producción. Los productores invisibles»], artículu nel sitiu web del Frente Nacional Llabrador, 3 de xunu de 2008.</ref> Miles de manifestantes en tol país salieren a les cais tantu pa oponese como pa sofitar les midíes del gobiernu, llegando a enfrentamientos ente partidarios de Luis de Elía y un manifestante.<ref>{{cita web |títulu = Piqueteros K y manifestantes volvieron enfrentase na Plaza |autor = Horacio Aizpeolea |edición = [[diariu Clarín|diariu ''Clarín'']], 27 de marzu de 2008 |url = http://www.clarin.com/diario/2008/03/27/elpais/p-01637440.htm |fechaaccesu = 27-mar-2008 |urlarchivu = https://web.archive.org/web/20150803031000/http://edant.clarin.com/diario/2008/03/27/elpais/p-01637440.htm |fechaarchivu = 2015-08-03 }}</ref> Paralelamente'l Gobiernu propunxo destinar 1.500 millones de pesos (500 millones de dólares) pa compensar a los pequeños y medianos empresarios, según a quien s'atoparen más lloñe de los puertos, y fomentar la producción llechero y ganadero, amenazada pola espansión de la soya.<ref>{{cita publicación |nome= |apellíu= |enllaceautor= |coautor= |títulu=Les retenciones, más subsidios y crear nuevos organismos |url=http://www.clarin.com/diario/2008/03/29/elpais/p-00601.htm |publicación= |editorial=Clarín |fecha= |fechaaccesu=30 de marzu de 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080725160943/http://www.clarin.com/diario/2008/03/29/elpais/p-00601.htm |archivedate=2008-07-25 }}</ref> El [[17 de xunu]] Fernández unvió al Congresu'l proyeutu con cuenta de que sía'l [[Congresu de la Nación Arxentina|Poder Llexislativu]] el que resuelva la situación. Na madrugada del [[17 de xunetu]], la [[Cámara de Senadores de la Nación Arxentina|Cámara de Senadores]], nuna votación desempatada pol [[vicepresidente de la Nación Arxentina|vicepresidente de la Nación]], refugó'l proyeutu que fuera primeramente aprobáu con cambeos pola [[Cámara de Diputaos de la Nación Arxentina|Cámara de Diputaos]]. El [[18 de xunetu]] la presidenta de la Nación ordenó dexar ensin efeutu'l Resolvimientu&nbsp;125/08,tres ello dirixentes ruralistas dieron per termináu'l conflictu.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1031390&pid=4762206&toi=6255 «Cristina va dexar ensin efeutu'l polémicu resolución 125»,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309023717/http://www.lanacion.com.ar/1031390-derogaron-la-polemica-resolucion-125 |date=2012-03-09 }} ''La&nbsp;Nación'', 18 de xunetu de 2008.<br> * [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1031446&pid=4762206&toi=6256 «Prestu con matices nel campu»,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409194534/http://www.lanacion.com.ar/1031446-satisfaccion-con-matices-en-el-campo |date=2014-04-09 }} ''La&nbsp;Nación'', 18 de xunetu de 2008.</ref> === Situación del vicepresidente Julio Cobos === [[Archivu:Cristina.fernandez.ogv|miniatura|Cristina Fernández de Kirchner inaugura les sesiones ordinaries del Parllamentu Arxentín (1ᵘ&nbsp;de marzu de 2010).]] El votu de desempate del vicepresidente [[Julio Cobos]] en contra del proyeutu de retenciones a les esportaciones agropecuaries, llevó a una rotura política ente él y Fernández de Kirchner y a un realineamiento políticu d'un sector de los llamaos [[radicales K]],{{ensin referencies}} lideraos por Cobos, quien s'allugó na oposición entá ensin dexar d'ocupar el cargu de Vicepresidente. El fechu produció una situación anómala, yá que porque per un sitiu Cobos allugóse como unu de los principales referentes de la oposición, pero per otru llau, na so condición de vicepresidente, tenía de reemplazar a la Presidenta cada vez qu'esta s'ausentara del país, atopándose en condiciones de tomar nesi casu midíes contraries a la llinia política del Poder Executivu. Pocos díes antes, [[Elisa Carrió]] ―una de les principales dirixentes de la oposición― acusara a Cobos de formar parte d'una combalechadura golpista contra la presidenta Fernández, xunto col ex-presidente [[Eduardo Duhalde]].<ref>{{cita web|url= http://www.criticadigital.com.ar/index.php?secc=nota&nid=6879&pagina=4|títulu= Más crítiques al vice. Agora, a Cobos péga-y hasta Carrió|fechaaccesu= 25 de mayu de 2009|fecha= 4 de xunetu de 2008|editorial= Crítica Dixital|urlarchivu= https://web.archive.org/web/20080802162533/http://www.criticadigital.com.ar/index.php?secc=nota&nid=6879&pagina=4|fechaarchivu= 2008-08-02}}</ref> El [[21 de setiembre]] de [[2008]] Julio Cobos, n'exerciciu de la presidencia de la Nación pola mor del viaxe de la presidenta a Nueva York, recibió al xefe de Gobiernu de la Ciudá de Buenos Aires, [[Mauricio Macri]], unu de los principales líderes opositores, y tresmitió al xefe de Gabinete un reclamu financieru de Macri, col que la presidenta discrepaba.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1052598 «Cobos recibió a Macri y xeneró más tensión col Gobiernu»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215134255/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1052598 |date=2009-02-15 }}, artículu de José Ignacio Lladós nel diariu ''La&nbsp;Nación'', 22 de setiembre de 2008.</ref> Otru casu similar producir n'ocasión de la sanción del proyeutu de llei presentáu pola presidenta Fernández, reestatizando el sistema de xubilaciones y pensiones que privatizara'l presidente [[Carlos Menem]]. El proyeutu foi aprobáu en dambes cámares del Congresu y, en payares de 2008, al momentu de ser [[promulgación|promulgáu]] como llei pol Poder Executivu, la presidenta atopábase realizando una xira per África del Norte, razón pola cual taba siendo reemplazada pol vicepresidente Cobos. Nesa circunstancia, el partíu [[Propuesta Republicana|PRO]] ([[Mauricio Macri|macrismu]]) pidió-y a Cobos que [[vetu|vetara]] la llei sancionada pol Congresu.<ref>[http://www.perfil.com/contenidos/2008/11/20/noticia_0036.html «Mientres Cristina nun ta... piden al "presidente" Cobos que vete la llei antiAFJP»], artículu nel diariu ''Perfil'', del 20 de payares de 2008.</ref> Sicasí Cobos negar a faelo sofitando'l re estatización del sistema de xubilaciones. Esta situación, que dexaría al vicepresidente dexar ensin efeuto decisiones tomaes pola presidenta, o tomar decisiones que la presidenta desaprueba, xeneró un bancia ente políticos, periodistes y especialistes. Dalgunos sostuvieron que, por razones morales, el vicepresidente tendría d'arrenunciar.<ref>[http://www.criticadigital.com.ar/index.php?secc=nota&nid=15950&pagina=3 «Pichetto: "Cobos ye insostenible"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923092935/http://www.criticadigital.com.ar/index.php?secc=nota&nid=15950&pagina=3 |date=2018-09-23 }}, artículu nel diariu ''Crítica Dixital'', del 29 d'avientu de 2008.</ref> Otros cavilgaron que la ''[[Constitución de la Nación Arxentina|Constitución Nacional]]'' nun prohibe que'l vicepresidente realice actos opuestos al presidente, y que polo tanto ta habilitáu pa faelo.<ref>[http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1075087 «Cobos: "Solo van sacame muertu"»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221170652/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1075087 |date=2009-02-21 }}, artículu del periodista [[Joaquín Morales Solá]] nel diariu ''La&nbsp;Nación'' del 28 de payares de 2008.</ref> === Conflictu ente'l gobiernu y el Grupu Clarín === {{AP|Discutinios ente'l Grupu Clarín y el kirchnerismu}} Mientres el [[Paru agropecuario patronal n'Arxentina de 2008]], el [[Grupu Clarín]] caltuvo una llinia editorial crítica contra Cristina Kirchner y tomó abiertamente partíu polos sectores opuestos al gobiernu. Políticos oficialistas interpretaron qu'esta toma de partíu tuvo una importancia crucial na derrota del gobiernu nesa oportunidá.<ref name="LdS">{{cita web|url=http://www.libresdelsur.org.ar/archivo/?article6822|títulu=Clarín, so emoción violenta|fechaaccesu=22 d'agostu de 2012|fecha=25 de setiembre de 2009|obra=[[Movimientu Llibres del Sur]]}}</ref> Sicasí'l multimedios foi unu de los principales beneficiaos y receptores de la pauta oficial.<ref>{{cita web |url=http://borderperiodismu.com/2016/08/26/ganadores-y-perdedores-en-la repartida-de-la pauta oficial-que-el gobiernu-quier-regular/ |títulu=Ganadores y perdedores na repartida de la pauta oficial que'l Gobiernu quier regular |publicación=Border Periodismu |autor=Daniel Seifert |fecha=26 d'agostu de 2016 }}<br> * {{cita web|url=http://www.perfil.com/contenidos/2010/11/17/noticia_0021.html|títulu=Alberto Fernández revela la política de medios del Gobiernu y la rotura con Clarín|fechaaccesu=23 d'agostu de 2012|fecha=17 de payares de 2011|obra=Diariu Perfil}}</ref><ref name="MM">Montenegro, Maximiliano, Ye la ekonomía, estúpidu, Buenos Aires, Planeta, 2011, páx. 100.</ref> El gobiernu acusó a [[diariu Clarín (Buenos Aires)|''Clarín'']] y [[diariu La&nbsp;Nación (Buenos Aires)|''La&nbsp;Nación'']] de tendenciosos y de protexer los intereses de poderosos grupos económicos.<ref name="MM" /> ente que'l diariu acusó al so gobiernu de "desacreitar a los medios de comunicación como contrapesu na democracia".<ref>{{cita web|url=http://edant.clarin.com/diario/2009/10/04/opinion/o-02011830.htm|títulu=64 años creyendo nel país y construyendo medios arxentinos|fechaaccesu=23 d'agostu de 2012|autor=Grupu Clarín|fecha=4 d'ochobre de 2009|editorial=Clarín}}</ref>Según l'informe que realiza mensualmente la organización [[Reporteros ensin fronteres]], que a avientu de 2010 asitia a la llibertá de prensa n'[[Arxentina]] na mesma escala d'Europa.<ref>[http://es.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html Informe de la web oficial de Reporteros ensin fronteres.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023065248/http://es.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html |date=2010-10-23 }} Consultáu'l 26 de febreru de 2011.</ref><ref>[http://tiempo.elargentino.com/notas/aponderamientos-pa-argentina-y-criticas-al grupu-clarin Diariu Tiempo Argentino: Aponderamientos pa l'Arxentina y crítiques al Grupu Clarín.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301042312/http://tiempo.elargentino.com/notas/aponderamientos-pa-argentina-y-criticas-al |date=2011-03-01 }} Consultáu'l 26 de febreru de 2011.</ref> Según [[Néstor Kirchner]], el conflictu deber a que'l kirchnerismu nun aceptó la presión del [[Grupu Clarín]] por que nun fuera candidata a presidente nin por que'l gobiernu operara por que'l grupu pudiera mercar la empresa [[Telecom Arxentina|Telecom]], manifestada de manera personal a Néstor Kirchner por [[Héctor Magnetto]], CEO del grupu empresarial,<ref>{{cita llibru|títulu=Entrevista a Néstor Kirchner|fecha=24 de xineru de 2010|editorial=Programa 6,&nbsp;7,&nbsp;8|autor=Kirchner, Néstor}}</ref> y la mesma Cristina.<ref>{{cita web|url=http://www.lapoliticaonline.com/noticias/val/75200/cristina-esplosiva-%E2%80%9Cmagnetto-primo-para-que-nun sía-candidata.html|títulu=Cristina esplosiva: "Magnetto primió por que nun sía candidata"|fechaaccesu=23 d'agostu de 2012|fecha=24 de xunetu de 2011|editorial=La Política On line}}</ref> El 31 d'agostu de 2010, el [[Boletín Oficial de la República Arxentina|''Boletín Oficial'']] publicó'l Decretu 1210/2010, que dispón a la Secretaría de Derechos Humanos poner a disposición del Poder Xudicial l'informe ''Papel Prensa&nbsp;SA: la verdá'', y qu'intervenga como parte querellante nes causes que resulten y nes que s'investigue la comisión de [[delitos de lesa humanidá]] en perxuiciu de quien fueren integrantes de roblar Papel Prensa&nbsp;SA y d'otres persones coles qu'aquellos teníen dalguna vinculación.<ref>[http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/170000-174999/171211/norma.htm Decreto 1210/2010] de la presidenta Cristina F. de Kirchner alrodiu de Papel Prensa.</ref> N'abril de 2011 la Unidá Fiscal Federal de La Plata, qu'intervien en casos de [[terrorismu d'Estáu]], calificó como «crime de lesa humanidá a los fechos qu'arrodiaron la tresferencia d'aiciones de la empresa Papel Prensa ente 1976 y 1977». Los fiscales Rodolfo Marcelo Molina y Hernán Schapiro destacaron que «les pruebes revelen que los fechos denunciaos podríen ser parte d'aiciones persecutories y trescalaes por espurios intereses económicos»,<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-168055-2011-05-12.html |títulu=La causa de Papel Prensa pasó a la Xusticia de la Capital |obra=Diariu Página/12 |fecha=12 de mayu de 2011 }}</ref> en rellación a los presuntos crímenes rellacionaos cola alquisición de Papel Prensa por Clarín y La&nbsp;Nación.<ref>{{cita web|url=http://www.argentina.ar/_es/pais/C4475-papel-prensa-la%20verd%C3%A1.php|títulu=Papel Prensa: La Verdá|fechaaccesu=22 d'agostu de 2012|fecha=16 de setiembre de 2010|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20121110095120/http://www.argentina.ar/_es/pais/C4475-papel-prensa-la|fechaarchivu=2012-11-10|obra=Axencia de Noticies AEN (Arxentina en Noticies)}}</ref> Fernández dixo que s'investigaría l'alquisición de Papel Prensa, argumentando que la familia Graiver vendiera la empresa en siendo extorsionada por miembros de la última dictadura militar. Cabo destacar qu'estos dos diarios caltuvieron una posición a favor de la dictadura.<ref>{{cita web|url=http://www.ajb.org.ar/spip.php?article2073|títulu=El rol de Papel Prensa|fechaaccesu=22 d'agostu de 2012|apellíu=Rodríguez Villafañe|nome=Miguel|cita=El control que los grupos Clarín y La&nbsp;Nación tienen sobre Papel Prensa impon-y condiciones leoninas a cientos de publicaciones en tol país. La disputa pol papel. El rol del Estáu. Lo que diz la Corte Suprema.|obra=Asociación Xudicial Bonaerense}}</ref> El [[24 de marzu]] de 2010 la presidenta Fernández anunció que sofitaría a les [[Güeles de Plaza de Mayu]] en casu de qu'estes decidieren denunciar al Poder Xudicial arxentín ante tribunales internacionales, por cuenta de les maniobres dilatorias ya irregulares na causa contra [[Ernestina Herrera de Noble]], propietaria del [[Grupu Clarín|multimedio Clarín]], pol presuntu secuestru y robu d'identidá de dos fíos de [[Desapaición forzada|sumíos]] a los que fadría pasar como fíos, una de les causes más retrasaes dientro de les investigaciones rellacionaes col [[tráficu de ñácaros nel Procesu de Reorganización Nacional]], na que se concluyó que diches persones nun yeren fíos de nengún de los sumíos que'l so ADN tuviera rexistráu na base de datos oficial. Tres el fin de la so presidencia, Julio Blanck, editor xefe del [[Diariu Clarín]], mientres una entrevista dixo "Fiximos periodismu de guerra" y reveló que fixeron "mal periodismu" pero que fueron "bonos faciendo guerra".<ref name='"periodismu de guerra" contra Cristina'>{{cita noticia|títulu="Periodismu de guerra" contra Cristina|url=https://www.diarioregistrado.com/politica/editor-de-clarin-reconoce-que-fixeron--periodismu-de-guerra--contra-cristina_a57bc5y894717bf89217c6875|axencia=Diariu rexistráu|fecha=23 d'agostu de 2016}}</ref> <ref name="lanacion_1"/> En 2007 el diariu ''[[La&nbsp;Nación (Buenos Aires)|La&nbsp;Nación]]'' comparó a Solano López con [[Adolf Hitler]], lo que provocó una respuesta enérxica na intelectualidá paraguaya y tamién ente intelectuales d'esquierda polo xeneral.<ref>[http://argentina.indymedia.org/news/2007/12/571424 «Discutiniu sobre la Guerra de la Triple Alianza»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916095027/http://argentina.indymedia.org/news/2007/12/571424 |date=2017-09-16 }}, artículu en Indymedia d'avientu de 2007.</ref>Al respeutu, Cristina Fernández espresó: {{cita|Dalgún mediu de comunicación, fundáu seique por unu de los qu'encabezó aquella triple traición, criticóme duramente. Nun importa, la verdá histórica nun puede tapase con editoriales. Ta escrita, desgraciadamente a sangre y fueu nel corazón del pueblo paraguayu.|Cristina Fernández de Kirchner}} [[Archivu:Cristina.fernandez.ogv|link=https://es.wikipedia.org/wiki/Fichero:Cristina.fernandez.ogv|miniatura|Cristina Fernández de Kirchner inaugura les sesiones ordinaries del Parllamentu Arxentín (1ᵘ&nbsp;de marzu de 2010).]] == Causes xudiciales mientres la so presidencia == === Causa Ciccone === {{AP|Casu Ciccone}} En 2012, Laura Muñoz, —ex pareya d'Alejandro Vandenbroele, y travesando la etapa de separación—, acusó al vicepresidente [[Amado Boudou]] d'adquirir al traviés de José María Núñez Carmona la firma The Old Fund SA propiedá de Vandenbroele, por aciu tráficu d'influencies y arriquecimientu ilícitu. L'empresariu Vandenbroele declaró nun conocer «nin siquier de vista al vicepresidente Amado Boudou» y afirmó que'l banqueru Raúl Moneta apurrió'l dineru pa llevantar la quiebra de la empresa qu'agora ye la Compañía de Valores Suramericana.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/noticias/politica/amáu-boudou-quier-denunciar-a-la-testigu-clave-de-la causa-ciccone.phtml |títulu=Boudou quier denunciar a la testigu clave de la causa Ciccone |publicación=Diariu Perfil |fecha=2 de febreru de 2018 }}<br> * {{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-208025-2012-11-17.html |títulu=La otra cara de la ex-Ciccone |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=17 de payares de 2012 |obra=Diariu Página/12 |apellíu1=Hauser |nome1=Irina |apellíu2=Kollmann |nome2=Raúl }}<br> * {{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-207961-2012-11-16.html |títulu=Vandenbroele axudicar a Moneta |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=16 de payares de 2012 |obra=Diariu Página/12 |nome1=Irina |apellíu2=Kollmann |nome2=Raúl }}<br> * {{cita web |url=http://tn.com.ar/politica/vandenbroele-ye-absolutamente-falsu-que-sía-testaferru-del-senor-vicepresidente_084799 |títulu=Solicitada de Vandenbroele: "Nun soi testaferru nin amigu del vicepresidente" |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=5 de marzu de 2012 |publicación=Toa Noticies }}</ref> Tanto Vandenbroele como Moneta negaron tener rellación direuta con Boudou.<ref name="Ciccone">Sobre l'alegada rellación con Vanderbroele y Moneta.<br> * {{cita web |url=http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2012/4/edicion_1249/contenidos/noticia_5240.html |títulu=Boudou denunció una combalechadura mediático y xudicial na so contra |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=6 d'abril de 2012 |obra=Diariu La Capital |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20140222061026/http://www.lacapital.com.ar/ed_impresa/2012/4/edicion_1249/contenidos/noticia_5240.html |fechaarchivu=2014-02-22 }}<br> * {{cita web |url=http://www.diarioveloz.com/notas/52866-vandenbroele-nego-ser-testaferru-boudou |títulu=Vandenbroele negó ser testaferru de Boudou |fechaaccesu=2 de marzu de 2013 |fecha=16 de mayu de 2012 |obra=Diariu Rápida }}<br> * {{cita web |url=http://www.lagaceta.com.ar/nota/578531/politica/tou-esto-gran-mentira-afirmo-boudou.html |títulu=“Tou esto ye una gran mentira”, afirmó Boudou |publicación=La Gaceta |fecha=8 de febreru de 2014 }}</ref> En payares de 2013 el fiscal ante la Cámara de Casación, Javier De Luca, emitió un dictame favorable a la defensa de Boudou, por que zarru el casu.<ref>{{Cita noticia |títulu=Pal fiscal del casu, el delitu nun esistió |periódicu=Página/12 |fecha=22 de payares de 2013 |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-234115-2013-11-22.html |apellíu=Kollmann |nome=Raúl }}</ref> Finalmente n'agostu de 2016 el fiscal Jorge Di Lello solicitó que'l casu fuera eleváu a xuiciu oral y públicu,<ref>{{cita web|url=http://www.infobae.com/politica/2016/08/18/amáu-boudou-va-a xuiciu oral-pol casu-ciccone/|títulu=Amado Boudou va a xuiciu oral pol Casu Ciccone|publicación=Infobae|fecha=18 d'agostu de 2016}}<br> * {{cita web |url=http://www.perfil.com/noticias/politica/habiliten-el xuiciu oral-contra-amáu-boudou-por-ciccone.phtml |títulu=Habiliten el xuiciu oral contra Amado Boudou por Ciccone |publicación=Diariu Perfil |fecha=8 d'agostu de 2017 }}</ref> que dio empiezu n'ochobre de 2017.<ref>{{cita web|url= https://www.pagina12.com.ar/66759-xustu-antes-de-les eleiciones |títulu= Xustu antes de les eleiciones |fecha=3 d'ochobre de 2017 |publicación= Página/12}}</ref> === Causa Accidente ferroviariu d'Once de 2012 === {{AP|Accidente ferroviariu d'Once de 2012}} El 29 d'avientu de 2015 los exsecretarios de Tresporte [[Ricardo Jaime]] y [[Juan Pablo Schiavi]] fueron condergaos a 6 y 8 años de prisión y inhabilitación especial perpetua por dichu accidente al pie de Claudio Cirigliano, el extitular de [[Trenes de Buenos Aires|TBA]], el conductor del tren y direutivos de la empresa.<ref>{{cita web |url=https://www.infobae.com/2015/12/29/1779702-quien-son-los-21-condergaos-la traxedia-once/ |títulu=Quién son los 21 condergaos pola traxedia d'Once |publicación=Infobae |fecha=29 d'avientu de 2015 }}<br> * {{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/ultimas/20-253320-2014-08-19.html |títulu=Un guarda deteníu nel xuiciu pola Traxedia d'Once |publicación=Página/12 |fecha=19 d'agostu de 2014 }}<br> * {{cita web|url=http://www.lmneuquen.com.ar/noticias/2014/4/15/traxedia-de-once-cirigliano-responsabilizo-al-motorman_221583|títulu=Tragedia d'Once: Cirigliano responsabilizó al motorman|publicación=LMNeuquen|fecha=15 d'abril de 2014}}</ref> === Causa por presuntos sobreprecios n'obres viales === Acusóse a la so xestión de sobreprecios na obra pública asignada a [[Lázaro Báez]],<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1912790-pa-marijuan-la%20fortuna-de-baez-tendria-orixe-en-los%20sobreprecios-en-la%20obra-publica-y-la-evasion-fiscal |títulu=Pa Marijuan, la fortuna de Báez tendría orixe nos sobreprecios na obra pública y el fuximientu fiscal |publicación=Diariu La Nación |fecha=26 de xunu de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20170918065301/http://www.lanacion.com.ar/1912790-pa-marijuan-la |fechaarchivu=2017-09-18 }}</ref> Según un informe de Vialidad Nacional del gobiernu de [[Mauricio Macri]], la metá de les 51 obres daes por 16&nbsp;000 millones de pesos al Grupu Austral en Santa Cruz quedaron inconclusas a avientu de 2015, el 90% doblaren y casi triplicáu'l plazu d'obra inicial.<ref>{{cita web |url=http://www.lanacion.com.ar/1885468-la%20met%C3%A1-de-les%20obres%20daes-a-lazaro-baez-ent%C3%A1-esta-inconclusa |títulu=La metá de les obres daes a Lázaro Báez entá ta inconclusa |publicación=Diariu La Nación |autor=Mariela Arias |fecha=2 d'abril de 2016 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20160405150231/http://www.lanacion.com.ar/1885468-la |fechaarchivu=2016-04-05 }}<br> * {{cita web |url= http://www.clarin.com/politica/Obres-publiques-auditoria-Cristina-parada_0_1607239297.html |títulu= Obres públiques: l'auditoría que pidió Cristina yá se fixo y dexar mal parada |publicación= Diariu Clarín |autor= Lucía Salinas |fecha= 4 de xunetu de 2016 }}</ref> D'alcuerdu al testimoniu del contador auditor Bianchi na causa “nun se realizó un analís integral a los efeutos de verificar los valores de mercáu d'esi momentu” la auditoria foi realizada ordenada por Javier Iguacel, politico de Camudemos designáu na DVN, quien más tarde sería denunciáu por sobreprecios en favor del primu del Presidente Angelo Calcaterra, la "auditoria" realizar nun plazu de solu quince díes. Segun la denuncia de los mesmos auditores l'auditoría sobre la que Iguacel basó la so denuncia nun verificó los valores de mercáu d'esi momentu y fíxose de forma azotada.<ref>{{cita web |url=http://www.eldisenso.com/politica/macri-sigue-camudando-figurines-el-imputado-iguacel-reemplazara-a-aranguren/ |títulu=Macri sigui camudando figurines: l'imputáu Iguacel va reemplazar a Aranguren |publicación=El Disenso |fecha=16 de xunu de 2018 }}</ref> Sicasí, la mesma auditoría de la Direición Nacional de Vialidad fecha pol mesmu macrismu confirma la conclusión xeneral de la Unidá d'Auditoría Interna, que sostién que «non se evidencian defectos constructivos de relevancia, como asina tampoco xeres que fueren certificaes ensin executase, salvo unos pocos casos puntales.» L'informe indica qu'en dellos casos paralizar en payares de 2015 arriendes de que se frenaron los pagos, n'otros terminaron nun noventa per cientu y n'otros el mesmu testu indica que taba xustificada la paralización; por casu, porque nun se concretara una espropiación de terrenes, daqué que nun taba en manes de les empreses de Báez sinón del gobiernu provincial. Les empreses de Báez portáronse esautamente como otres contratistes que tienen obres inconclusas y paralizaes, con porcentaxes entá menores de meyora. Los encargaos de l'auditoría tampoco atoparon sobreprecios y fueron emponderadores cola calidá de les obres.<ref>{{cita web |url=https://www.pagina12.com.ar/13084-una causa-en-el reinu-del-reves |títulu=Una causa nel reinu del revés |obra=Diariu Página/12 |fecha=5 de xunetu de 2017 }}</ref> Por esta causa sería llamada a indagatoria en 2016 y darréu imputada.<ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/citen-a-indagatoria-a-cristina-y--y-inhiben-los bienes.phtml|títulu=Citen a indagatoria a Cristina y -y inhiben los bienes |publicación=Diariu Perfil |fecha=12 de setiembre de 2016}}<br> * {{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/la llista-de-los-exfuncionarios-y-empresarios-k-imputaos.phtml|títulu=Los exfuncionarios y empresarios K citaos pola Xusticia |publicación=Diariu Perfil |fecha=12 de setiembre de 2016}}</ref> <!-- === Causa pola venta de dólares a futuru === {{ap|Casu per venta de dólares a futuru}} El 13 de mayu de 2016 el xuez Bonadío procesó a Cristina Fernández y a otros exfuncionarios por defraudación a títulu de «autoría mediata», aplicáu nel pasáu pa procesar al dictador [[Jorge Rafael Videla]],<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-299342-2016-05-14.html |títulu=Bonadío sacóse'l gustu de procesar a CFK |obra=Diariu Página/12 |fecha=14 de mayu de 2016 }}</ref><ref>{{cita web |url=http://www.perfil.com/politica/20160520-0018.html |títulu=Cristina, procesada pola tesis xurídica que condergó a Videla |obra=Diariu Perfil |fecha=20 de mayu de 2016 }}</ref> foi confirmáu'l 11 de payares de 2016 pola Cámara Federal, que la ex-presidenta nun apeló,<ref name="destape">{{cita web |url= http://www.eldestapeweb.com/forgar-futuru-la-camara-federal-confirmo-el procesamientu-cristina-kirchner-n22618 |títulu=Dólar futuru: La Cámara Federal confirmó'l procesamientu de Cristina Kirchner |fechaaccesu= 15 de payares de 2016}}</ref> <ref>{{cita web |url= http://www.eltribuno.info/confirmen-procesamientu-cristina-forgar-futuru-n786649 |títulu= Confirmen procesamientu a Cristina por dólar futuru|fechaaccesu= 15 de payares de 2016|obra = El Tribunu | allugamientu=Salta|doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref><ref>{{cita web |url=https://es.scribd.com/document/330769184/Fallu-confirma-procesamientos-en-la causa-Forgar-Futuru#from_embed |títulu= Resolución del 11 de payares de 2016|fechaaccesu= 15 de payares de 2016 |apellíu= Cámara Federal d'Apelaciones Sala II |fecha= 11 de payares de 2016|doi= |urlarchivu= |fechaarchivu= |cita= }}</ref> Paralelamente Cristina Fernández solicitó'l [[xuiciu políticu]] de Bonadío ante'l [[Conseyu de la Maxistratura]], pola allanadura del Bancu Central pa buscar información que yá fuera presentada, por enxuiciar a los responsables de la operatoria orixinal y non a los responsables de la [[devaluación]] que xeneró les perdes pal Estáu nacional, y porque el mesmu xuez Bonadío autorizara'l pagu de los dólares a futuru que la so creación —según el mesmu— configuraría un delitu.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-297037-2016-04-15.html |títulu=CFK reclamó la destitución del xuez Bonadio |obra=Diariu Página/12 |fecha=15 d'abril de 2016 }}</ref> El 5 de mayu, Cristina Fernández pidió la indagatoria al vicejefe de Gabinete, Mario Quintana, y al direutor del Bancu Central, Pablo Curat, por participar na decisión de devaluar y de determinar el preciu final de los dólares futuru en celebrando contratos de dólares a futuru, colo que llograríen beneficios económicos de les sos propies decisiones como funcionarios.<ref>{{cita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-298631-2016-05-06.html |títulu=Con nuevos denunciaos |obra=Diariu Página/12 |fecha=6 de mayu de 2016 }}</ref> --> {{Socesión | predecesor = [[Kirchnerismu#Presidencia de Néstor Kirchner|Presidencia de Néstor Kirchner]] | títulu = [[Archivu:Standard of the President of Argentina Afloat.svg|70px]]<br/>Presidencia de Cristina Kirchner | socesor = [[Presidencia de Mauricio Macri]] | periodu = 2007 - 2015 }} == Notes == <references group='nota'/> == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía == * {{cita llibru|apellíu=Godio|nome=Julio|apellíu2=Carbayos|nome2=Alberto José|títulu=El tiempo de CFK. Entre la movilización y la institucionalidad|editorial=Corregidor|allugamientu=Buenos Aires|añu=2008|idioma=castellanu|isbn=978-950-05-1767-6}} * {{cita llibru|apellíu=Russo|nome=Sandra|enllaceautor=Sandra Russo (escritora arxentina)|títulu=La Presidenta: historia de una vida|fechaaccesu=16 d'agostu de 2011|idioma=castellanu|edición=segunda|añu=2011|editor=Daniel Guebel|editorial=Sudamericano|allugamientu=Buenos Aires|isbn=978-950-07-3623-7}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández de Kirchner}} {{wikisource|idioma=es|nome=Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández de Kirchner|preposición=de}} {{Wikiquote|Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández de Kirchner}} {{Wikinoticias|Categoría:Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Fernández de Kirchner}} * [http://www.casarosada.gov.ar/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 CasaRosada.gov.ar] (portal de la Presidencia de la Nación Arxentina) {{es}} * [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur argentina/cristina_fernandez_de_kirchner CIDOB.org] (biografía nel sitiu de la fundación CIDOB) {{es}} * [https://web.archive.org/web/20121130110830/http://www.senado.gov.ar/web/senador/biografia.php?id_sena=212&iOrden=0&iSen=ASC Senáu.gov.ar] (biografía de Fernández de Kirchner nel sitiu del Senáu de la Nación Arxentina) {{es}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Política d'Arxentina|Presidencia de Cristina Fernández de Kirchner]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] h02phdiv33es1myp966z384guevz2qk 0 150452 4502819 4202990 2026-07-06T00:57:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502819 wikitext text/x-wiki Les '''races de perru [[alerxa|hipoalerxéniques]]''' son [[races canines]] (o crucies de races) que se diz son más segures qu'otres races p'aquelles persones alérxiques, anque según un artículu del [[New York Times]] los alergólogos creen que "toles teoríes sobre races segures son namái espresiones de deseos".<ref name="howhypo">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B07Y0D61Y3DF936A35751C0A961958260&n=Top/News/Science/Topics/Animals ''Nonallergenic Dog? Not Really'' by Denise Grady, New York Times, February 5, 1997]</ref>Los alergólogos reconocen que dacuando un paciente alérxicu en particular puede tolerar un ciertu tipu de perru, pero esiste consensu nel sentíu que "la suerte que tuvieron dalgunos na eleición de les sos mascotes nun puede ser xeneralizada a un patrón que s'axuste a toles persones y toles races de perros."<ref name="howhypo" /> Pa la mayoría de les persones el principal [[alérxenu]] ye una [[proteína]] que s'atopa na [[cuspia (líquidu)|cuspia]] y la [[caspa]] y escoriaciones de la piel del perru, producida poles [[glándula sebácea|glándules sebáceas]].<ref name="ChicagoTribune">[http://www.chicagotribune.com/news/local/chi-first-puppynov11,0,7575925.story Allergist offers advice on Obama dog alderique]</ref>Según les declaraciones del Dr. Wanda Phipatanakul, xefe del Comité d'Alérxenos Internos de la ''American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology'' a la revista [[U.S. News & World Report]] "Entá si usté tien un perru ensin pelo, el mesmu va producir alérxenu de toes formes,".<ref name="usnews">[http://health.usnews.com/articles/health/healthday/2008/11/14/first-family-will-have-tough-time-finding.html First Family Will Have Tough Time Finding Hypoallergenic Dog, by Amanda Gardner, US News and World Report, November 14, 2008]</ref> La creencia de que delles races de perros son hipoalerxéniques basar na idea qu'estos animales secretan menos alérxenos irritantes qu'otres races, anque nun esiste evidencia científica seria que soporte esta idea. Les races que pierden el pelo en menor cantidá créese tamién que son hipoalerxéniques, yá que se cree que la caspa y escoriaciones de la piel del perru y la so cuspia xúntense a pode y nun son lliberaes al mediu ambiente; pero esto nun foi demostráu. <!-- If a person is only mildly allergic, they may be able to tolerate a specific dog, possibly of one of the allegedly hypoallergenic breeds. Dr. Thomas A. Platts-Mills, head of the Asthma and Allergic Disease Center at the University of Virginia in Charlottesville, explained that there are cases in which a specific dog (not breed) might be better tolerated by a specific person, for unknown reasons. "We think there really are differences in protein production between dogs that may help one patient and not another," Dr. Platts-Mills said.<ref name="howhypo" /> Frequent cleaning and vacuuming of the home, using air filters, restricting the dog to certain rooms, and adopting a small dog that can easily be given frequent baths are all recommended to control allergens.<ref>[https://web.archive.org/web/http://www.hsus.org/pets/pet_care/allergies_to_pets/ Allergies to Pets, The Humane Society of the United States]</ref>--> == Llista de races de perros hipoalerxéniques == Esisten numberoses llistes qu'especulen sobre qué races son hipoalerxéniques, sicasí nun esiste evidencia científica seria que confirme que ciertes races sían hipoalerxéniques. El grau en qu'un tipu particular de perru ye hipoalergénico pa una persona en particular puede variar nes carauterístiques de la persona.<ref name="howhypo" /> De siguío inclúyese una llista de races que son mentaes como hipoalerxéniques, que podríen esplicar la so bien baxu [[alérxenu]]. Estes llistes son de fontes científiques creaes por doctores, o veterinarios. Tolos perros pierden daqué de pelo, pero dalgunos como'l [[Fox terrier de pelo duru]] nun pierden nada de pelo yá que la so pelame ta afechu pa esaniciar la caspa, la so cuspia ye xuntada pola so pelame asina que tampoco hai qu'esmolecese d'ello tamién asocede esto con otres races como los Schnauzer, los Caniche Toy y los [[Airedale terrier]]s.<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.entdocs.org/catallergy.htm Jeffrey Adelglass, M.D., ear, nose, throat and allergy information] |2=http://www.entdocs.org/catallergy.htm |bot=InternetArchiveBot }} quote: "Non dog is considered non-allergenic because all dogs produz dander, cuspia, and urine which are the offending allergens."</ref>Esneldar pelo de perru o caspa, o ser llambíu por un perru puede disparar una reacción nuna persona sensible.<ref>[https://web.archive.org/web/20091128135604/http://www.mayoclinic.com/health/pet-allergy/DS00859/DSECTION=causes [[Clínica Mayo|Mayo Clinic]], Pet allergy]</ref> <ref name="AKClist" /> {| |- |[[Airedale terrier]] || Nun pierde pelo {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Terrier americanu ensin pelo]] || Ensin pelo/Ensin caspa{{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Basenji]] || Nun pierde pelo {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Bedlington terrier]] || Nun pierde pelo<ref name="AKClist">{{Cita web |url=http://www.akc.org/news/index.cfm?SEARCH_BUTTON.X=17&SEARCH.Y=13&article_id=2588 |títulu=AKC Breeds and Varieties Allow Allergy Sufferers to Consider Dog Ownership, Wednesday, August 17, 2005, American Kennel Club (kennel club article, cites non medical or scientific sources) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20120316013552/http://www.akc.org/news/index.cfm?SEARCH_BUTTON.X=17&SEARCH.Y=13&article_id=2588 |fechaarchivu=2012-03-16 }}</ref> |- |[[Border Collie]] || El ph del pelo ye igual al del pelo humanu{{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Collie]] || Pierde bien pocu pelo |-|[[Bichon Frisé]] || Encamentáu por AKC pa persones alérxiques, xunto con otres races<ref name="AKClist" /> |- |[[Bichón boloñés]] || Nun pierde pelo<ref name="Gopets">[http://www.gopetsamerica.com/dogs/dogs-that-do-not-shed.aspx Artículu ensin roblar que nun cita fontes, de Go Pets America.com, tituláu "Dogs that do not shed"]</ref> |- |[[Cairn terrier]] || Pierde bien pocu pelo {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Crestado chinu]] ||Tien bien pocu pelo, pierde pocu<ref name="AKClist" /> pero aun así tien cuspia y caspa<ref name="usnews" /> |- |[[Coton de Tulear]] || Nun pierde pelo<ref name="Gopets" /> |- |[[Dandie Dinmont terrier]] || Nun pierde pelo<ref name="Gopets" /> |- |[[Fox terrier de pelo duru]] || Nun pierde pelo {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Galgu inglés]] || Pelo curtiu, single coat<ref name="truth">[https://web.archive.org/web/20081223160637/http://dognpuppies.com/Hypoallergenic-Dogs/The-Truth-about-Hypoallergenic-Dogs-and-Pet-Allergies.html Un articulo de opinion que nun cita fontes, robláu con solo un nome, with non indication of being any kind of authority on the subject, but titled " The Truth About Hypoallergenic Dogs and Pet Allergies" anyway.]</ref> |- |[[Goldendoodle]] || Crucia con poodle, si la pelame ye heredáu del padre poodle nun va perder pelo, si la pelame provién del padre Golden Retriever, sicasí si va perder pelo<ref name="ChicagoTribune" /> |- |[[Bichón habaneru]] || Nun pierde pelo<ref name="Gopets" /> |- |[[Perru d'agua irlandés]] || Nun pierde pelo<ref name="AKClist" /> |- |[[Llebrel italianu]] || Pelo curtiu, pelame simple<ref name="truth" /> |- |[[Kerry blue terrier]] || Pelame simple, pelo curtiu, pierde menos<ref name="AKClist" /> |-[[Lakeland terrier]], pelo curtiu tipu alambre. Al cual munches vegaes soler confundir col Airedala Terrier. La diferencia ente estos ye'l tamañu y les pequeñes pates d'esti primeru. |[[Bichón maltés]] || Nun pierde pelo<ref name="AKClist" /> |- |[[Perru d'agua español]] ||Nun pierde pelo<ref name="AKClist" /> |- |[[Perru ensin pelo de Perú]] ||Ensin pelo<ref name="AKClist" /> |- |[[Caniche]]s de tolos tamaños || Nun pierden pelo<ref name="Gopets" /> |- |[[Cão de água português|Perru d'agua portugués]] || Nun pierde pelo<ref name="AKClist" /> |- |[[Puli]] || Nun pierde pelo<ref name="Gopets" /> |- |[[Schnauzer]]s de tolos tamaños || Pelo curtiu, pierde menos<ref name="AKClist" /> |- |[[Terrier escocés]] || Nun pierde pelo. {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Sealyham terrier]] || Nun pierde pelo. Produz menos caspa. {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Silky terrier australianu]] || Nun pierde pelo, pero esprende si péñase. {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Irish soft coated wheaten terrier]] || Nun pierde pelo<ref name="Gopets" /> |- |[[Terrier galés]] || Nun pierde pelo {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[West Highland white terrier]] || Pierde pocu pelo {{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Yorkshire terrier]] || Nun pierde pelo, pero esprende si péñase. Tien el mesmu [[pH]] que'l pelo humanu{{ensin referencies|date=November 2008}} |- |[[Xoloitzcuintle]] ||Ensin pelo<ref name="AKClist" /> pero aun así va tener caspa y cuspia<ref name="usnews" /> |} == Ver tamién == * [[Labradoodle]] * [[Raza de perru]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [https://web.archive.org/web/20090418194930/http://www.mayoclinic.com/health/pet-allergy/ Alerxa a les mascotes] * [http://www.dogplay.com/Articles/MyArticles/hair_vs_fur.html Pulgo vs Piel, Dogplay.com] * [http://www.dog-obedience-training-review.com/hypoallergenic-dogs.html Races canines hipoalerxéniques (solo una llista, nun contién referencies científiques nin médiques)] {{Tradubot|Razas de perros hipoalergénicas}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Perros| ]] jfq1wik55mk2hbmm6jjs43k06b343j4 0 150584 4502871 4496391 2026-07-06T08:12:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502871 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'automóvil | nome = Renault Clio | imagen = {{montaxe fotográficu |color_borde= | foto1a = Renault Clio I Phase 3 registered Essex April 1998 1149cc.JPG| Renault Clio I | semeya1b = Renault Clio II Phase III Estreme Dreitürer.JPG{{!}}Renault Clio II | semeya2a = Clio III sport.jpg{{!}}Renault Clio III | semeya2b = L105 L105 - Renault Clio IV RS.JPG{{!}} Renault Clio IV | tamañu = 300 | espaciado = 2 | pie_montaxe = Renault Clio }} | fabricante = [[Renault]] | periodu = 1990-presente | predecesor = [[Renault Supercinco]] | tipu = [[Automóvil de turismu]] | segmentu = [[Segmentu B]] | carrocería = [[Hatchback]] trés y cinco puertes<br />[[Sedán]] cuatro puertes | rellacionáu = [[Renault Symbol]] | configuración = [[Configuración automotriz#Allugamientu del motor Motor delanteru tresversal]] / [[tracción delantera]] | rival = [[Citroën C3]]<br />[[Fiat Palio]]<br />[[Fiat Punto]]<br />[[Ford Fiesta]]<br />[[Mazda Demio|Mazda2]]<br />[[Peugeot 208]]<br />[[SEAT Ibiza]]<br />[[Toyota Yaris]]<br />[[Volkswagen Fox]]<br />[[Volkswagen Polo]]<br />[[Nissan Note]]<br />[[Opel Corsa]]<br />[[Chevrolet Aveo]] }} El '''Renault Clio''' ye un [[automóvil]] perteneciente al [[segmentu B]] producíu pol fabricante [[Francia|francés]] d'automóviles [[Renault]]. Empezar a comercializar en [[1990]] como socesor del [[Renault Supercinco]]. El [[Clio]] nun se comercializa con esti nome en tolos países. En [[Xapón]] ye conocíu pol de [[Lutecia]], nome qu'alude al orixe romanu de la ciudá de [[París]]. El Renault Clio foi escoyíu [[Coche del Añu n'Europa]] en 1991 y 2006, [[Coche del Añu n'España]] en 1991, "Meyor Automóvil Subcompacto" Automóvil Panamericanu magacín en 2002, 2003 y 2004 en Méxicu. __TOC__ {{clear}} == Primer Xeneración (1990 - 1998) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio I Phase I Dreitürer 1.2 RN.JPG|285px|La primer xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio I Phase I Dreitürer 1.2 RN Heck.JPG|285px|vista trasera.]] | nome = Primer generación | periodu = 1990-1998 (en [[Colombia]] producir de 1996 a 2001) | carrocería = Hatchback trés y cinco puertes | dimensiones = 3710 / 1615 / 1395 /&nbsp;2472&nbsp;mm | diseñador = | rival = }} El primer modelu comercializar en versiones de 3 y 5 puertes Mientres el so comercialización, sufrió dos llavaos de cara, unu en 1994, y el postreru en 1996, polo que s'estrema ente tres fases distintos, principalmente diferenciables exteriormente polos grupos ópticos, les calandras y los espeyos retrovisores esteriores. Foi escoyíu [[Coche del Añu n'Europa]] en [[1991]]. === Motorizaciones === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="20" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.1 !! colspan="3" | 1.2 !! colspan="3" | 1.4 !! 1.7 !! colspan="2" | 1.8 !! colspan="2" | 1.8 (RSi) !! 1.8 16V (Clio 16V) !! 2.0 16v (Clio Williams) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1990-1995 || 1990-1993 || 1990-1996 || 1996-1998 || 1990-1993 || 1991-1996 || 1996-1998 || 1990-1994 || 1990-1995 || 1995-1998 || 1993-1995 || 1995-1998 || 1991-1996 || 1994-1997 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | C1Y || C3G 720 || Y7F 700/706/708/750 || D7F 730 || Y6J 718/728 || Y7J 601/718/719/754 || Y7J 757 || F2N 770 || F3P 710/714/754 || F3P 755 || F3P 712 || F3P 758 || F7P 722 || F7R 700 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, carburación || colspan="2" | L4 8v, inyeición monopunto || L4 8v || L4 8v, carburación || colspan="2" | L4 8v, inyeición monopunto || L4 8v, carburación || L4 8v, inyeición monopunto || colspan="3" | L4 8v || colspan="2" | L4 16v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 70.0 mm × 72.0 mm || 74.0 mm x 72.0 mm || 75.8 mm × 64.9 mm || 69.0 mm x 76.8 mm || colspan="3" | 75.8 mm × 77.0 mm || 81.0 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 83.0 mm || 82.7 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 83.0 mm || 82.0 mm × 83.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1108 cm³ || 1239 cm³ || 1171 cm³ || 1149 cm³ || colspan="3" | 1390 cm³ || 1721 cm³ || 1794 cm³ || 1783 cm³ || 1794 cm³ || 1783 cm³ || 1764 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 8.8: 1 || 9.2: 1 || 9.5: 1 || 9.6: 1 || colspan="4" | 9.5: 1 || 9.7: 1 || colspan="3" | 9.8: 1 || colspan="2" | 10.0: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 48 CV (35 kW) @ 5250 || 54 CV (40 kW) @ 5300 || 54-58 CV (40-43 kW) @ 6000 || 54-58 CV (40-43 kW) @ 5250 || 80 CV (59 kW) @ 5750 || 79 CV (58 kW) @ 6000 || 75 CV (55 kW) @ 6000 || 90 CV (66 kW) @ 5700 || 88 CV (65 kW) @ 5750 || 90 CV (66 kW) @ 5000 || 109 CV (80 kW) @ 5500 || 107 CV (79 kW) @ 5500 || 135 CV (99 kW) @ 6500 || 147 CV (108 kW) @ 6100 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 78 Nm @ 2500 || 90 Nm @ 2800 || 83-88 Nm @ 3500 || 93 Nm @ 2500 || colspan="2" | 107 Nm @ 3500 || 107 Nm @ 4000 || 135 Nm @ 3000 || 142 Nm @ 2750 || 148 Nm @ 3500 || 155 Nm @ 4250 || 150 Nm @ 2750 || 158 Nm @ 4250 || 175 Nm @ 4500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="15" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 4 velocidaes / Manual, 5 velocidaes || colspan="3" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 3 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="5" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 17.0 s || 14.5 s || 15.0 s || 13.5 s || colspan="3" | 11.2 s || colspan="3" | 9.9 s || colspan="2" | 8.9 s || 8.0 s || 8.3 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 145 km/h || 150 km/h || 155 km/h || 160 km/h || colspan="3" | 175 km/h || colspan="3" | 185 km/h || colspan="2" | 195 km/h || 209 km/h || 215 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.9 || 7.4 || 7.3 || 7.1 || 8.7 || 8.3 || 7.8 || colspan="3" | 7.6 || colspan="2" | 7.9 || 7.7 || 8.5 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="12" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.9 D |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1991-1997 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | F8Q 730/732 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 80.0 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1870 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 21.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 64 CV (47 kW) @ 4500 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 118 Nm @ 2250 |- ! style="text-align:left" | Tracción | Delantera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 161 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km/h) | 6.6 |} <gallery> Ficheru:Clio Williams.jpg| Clio Williams Ficheru:Clio16V.jpg|Clio-16V Ficheru:Renault Clio I Phase III Fünftürer.JPG|Clio Restyling Ficheru:Renault Clio I Phase III Fünftürer Heck.JPG| Clio Restyling Ficheru:Renault Clio RT 1.8 Dashboard.JPG|Interior </gallery> == Segunda Xeneración (1998 - 2005) == {{Ficha d'automóvil | nome = Renault Clio | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio II Phase I Fünftürer 1.2.JPG|285px|La Segunda xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio II Phase I Fünftürer 1.2 Heck.JPG|285px|vista trasera.]] | fabricante = [[Renault]] | periodu = 1998-2012 [[Francia]]<br />1998-2010 [[Méxicu]]<br />1998-2015 [[Brasil]]<br />2000-2016 [[Arxentina]]<br />2001-2017 [[Colombia]]<br />2001-2016 [[Marruecos]] | carrocería = [[Hatchback]] trés y cinco puertes<br />[[Sedán]] cuatro puertes | rellacionáu = [[Renault Symbol]] | configuración = [[Configuración automotriz#Allugamientu del motor Motor delanteru tresversal]] / [[tracción delantera]] | dimensiones = Fase I: <br/> 3773 / 1640 / 1417 /&nbsp;2472&nbsp;mm <br/> Fase II: <br/> 3810 / 1640 / 1417 /&nbsp;2472&nbsp;mm | rival = [[Fiat Palio]]<br />[[Fiat Siena]]<br />[[Ford Fiesta]]<br />[[Ford Ka]]<br />[[Peugeot 206]]<br />[[Volkswagen Golf]]<br />[[Volkswagen Fox]]<br />[[Volkswagen Polo]]<br />[[Nissan March]]<br />[[Opel Corsa]]<br />[[Chevrolet Spark]] }} La segunda xeneración del Clio camudó radicalmente al respeutive del so antecesor, magar se caltuvieron delles traces respeuto de la llinia orixinal, delles versiones. Na so versión base/full cuenta con munches unidaes nel país non correllatives coles versiones deportives Na so versión sport 1.6 16v (110cv) ingresaron tan solo 3500 unidaes aprox. Na so versión sport 2.0 (..) tan solo 1250 aprox. Dende'l so llanzamientu sufrió una llixera reconversión, estremándose anguaño cuatro fases distintes. La principal diferencia ente la primera y la segunda atopar nel cambéu fronteru, con unos faros más angulosos, el tableru, la incorporación del logo de Renault sobre'l portón traseru, l'antena que pasa de la parte frontera a la parte trasera, según los mandos de los vidrios y espeyos llétricos incorporar nes puertes delanteres, siendo'l restu de fases bien similares ente sigo. Amás, ente la primer xeneración y la segunda destácase que la carrocería de la segunda vese daqué mas arrondada. Nos mercaos centro y suramericanu, comercializáronse unidaes producíes llocalmente, que namái incorporaron, na fase 2, los cambeos esteriores de les unidaes Europees, sicasí, los interiores siguieron siendo los mesmos que'l de la fase 1. Como esceición, Renault comercializó en [[Centroamérica]] unidaes fabricaes en [[Francia]] hasta 2004, depués empezáronse a vender les unidaes en Brasil con caxa manual y les unidaes fabricaes en Méxicu con caxa automática y motor 1.6 16v Hasta 2012 el Clio 2 siguió vendiéndose n'Europa, cola denominación ''Campus'' que ye una versión más barata con motorizaciones básiques y acabaos senciellos, y que convive nel mercáu col so socesor. La traza esterna más diferenciador del Campus ye l'allugamientu de la matrícula trasera sobre la Defensa en cuenta de sobre'l portón, al igual que na llinia 2006 del Clio suramericanu. Tamién se sigue fabricando na planta cordobesa de [[Barriu Santa Isabel (Córdoba, Arxentina)|Santa Isabel]] n'[[Arxentina]] y en [[Colombia]] pal mercáu centro y suramericanu, amás, dempués de la so salida en 1986 [[Renault]] torna a [[Méxicu]] con ésti modelu al traviés de l'alianza francu-xaponesa na planta que comparte con Nissan en Aguascalientes nel centru de [[Méxicu]] pal mercáu mexicanu en cuenta de dexar los derechos de construcción del modelu familiar del Clio (que cunta con cajuela más amplia, Renault Thalia o Symbol en Suramérica), pa construyise so la marca [[Nissan]] como '''Nissan Platina'''<ref>[http://grupoandradeautomotriz.com/angel-mieres-grupu-andrade/ ''Francisco Mieres Fernández – Galería – Nissan más vendíos en Méxicu''] . Consultáu'l 29 de xunetu de 2016.</ref> de la cual namái tien la marca yá que el xasis y motor ye [[Renault]], asina tamién en países d'Europa del Este y Mediu Oriente so la so propia marca, anque la diferenciación ente fases nel mercáu suramericanu ye distintu. El ''Clio II'' siguió vendiéndose como ''Clio Campus'' hasta agostu de 2012 en dellos llugares d'Europa, como Francia, siendo'l postreru ''Clio Campus'' de Renault yá que el ''Clio III'' nun tendría versión Campus. La última versión del ''Campus II'' denominóse, n'honor a la fin de les sos ventes n'Europa tres 14 años nel mercáu, ''"Clio Campus Bye Bye"''. Sicasí, sigue la so venta como ''Clio Mio'' n'Arxentina y Brasil, y como ''Clio Style'' en Colombia y Panamá, y ''Clio Campus'' n'Uruguái. Tal como s'esperaba, el postreru Renault Clio fase II del mundu foi colombianu. Depués de que n'ochobre pasáu rematara la so producción n'Arxentina, conocióse qu'a finales d'avientu de 2016 foi ensamblado el postreru Clio Style na factoría de [[Sofasa|Renault-Sofasa]] en Envigado, Antioquia, y les sos últimes unidaes siguirán vendiéndose nos distintos concesionarios de la marca, hasta escosar esistencies. === Motorizaciones Fase I (1998-2001) === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="20" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 !! 1.4 !! 1.4 16v !! 1.6 !! 1.6 16v !! 2.0 16V (Clio Sport) !! 3.0 V6 (Clio V6) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 1998-2001 || 1999-2001 || colspan="2" | 1998-2001 || 2000-2001 || 2000-2002 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D7F 720/726/746/764/766 || Y7J 780 || K4J 710/711/712/713 || K7M 744/745 || K4M 708/740/742/743/744/745/748 || F4R 730 || L7X 760 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v || L4 16v || L4 8v || colspan="2" | L4 16v || V6 24v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 69.0 mm × 76.8 mm || 75.8 mm × 77.0 mm || 79.5 mm × 70.0 mm || colspan="2" | 79.5 mm × 80.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm || 87.0 × 82.6 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 1149 cm³ || colspan="2" | 1390 cm³ || colspan="2" | 1598 cm³ || 1998 cm³ || 2946 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.6: 1 || 9.5: 1 || 10.0: 1 || 9.7: 1 || 10.0: 1 || 11.0: 1 || 11.4: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (43 kW) @ 5250 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 98 CV (72 kW) @ 6000 || 90 CV (66 kW) @ 5250 || 107 CV (79 kW) @ 5750 || 169 CV (128 kW) @ 6250 || 225 CV (166 kW) @ 6000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 93 Nm @ 2500 || 114 Nm @ 4250 || 127 Nm @ 3750 || 131 Nm @ 2500 || 148 Nm @ 3750 || 200 Nm @ 5400 || 300 Nm @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="6" | Delantrera || Trasera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || colspan="4" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 12.1 s || 10.5 s || 10.6 s || 9.6 s || 7.3 s || 6.4 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 160 km/h || 170 km/h || 185 km/h || 181 km/h || 195 km/h || 220 km/h || 235 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 6.8 || 6.7 || 7.2 || 7.0 || 7.9 || 11.2 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="12" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.9 D || 1.9 dTi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 1998-2001 || 1999-2001 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | F8Q 630/632 || F9Q 780 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 8v, inyeición direuta, turbo |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 80.0 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1870 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 21.5: 1 || 18.3: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 65 CV (47 kW) @ 4500 || 80 CV (59 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 120 Nm @ 2250 || 160 Nm @ 2000 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="2" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.4 s || 12.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 161 km/h || 174 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 5.2 |} === Motorizaciones Fase II (2001-2005) === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="20" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 !! 1.2 16v !! 1.4 16v !! 1.6 16v !! 2.0 16V (Clio Sport) !! 3.0 V6 (Clio V6) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="6" | 2001-2005 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D7F 720/726/746/764/766 || D4F 706/712/714/722/728 || K4J 710/711/712/713 || K4M 708/740/742/743/744/745/748 || F4R 738 || L7X 762 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || colspan="4" | L4 16v || V6 24v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 69.0 mm × 76.8 mm || 79.5 mm × 70.0 mm || 79.5 mm × 80.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1149 cm³ || 1390 cm³ || 1598 cm³ || 1998 cm³ || 2946 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.6: 1 || 9.8: 1 || colspan="2" | 10.0: 1 || 11.0: 1 || 11.4: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (43 kW) @ 5250 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 98 CV (72 kW) @ 6000 || 107 CV (79 kW) @ 5750 || 182 CV (132 kW) @ 6500 || 254 CV (187 kW) @ 7150 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 93 Nm @ 2500 || 105 Nm @ 3500 || 127 Nm @ 3750 || 148 Nm @ 3750 || 200 Nm @ 5400 || 300 Nm @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera || Trasera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="2" | Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 13.0 s || 10.5 s || 9.6 s || 7.1 s || 5.8 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 160 km/h || 170 km/h || 185 km/h || 195 km/h || 225 km/h || 250 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 5.9 || 6.7 || 7.0 || 8.1 || 11.9 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="12" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="4" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2001-2004 || 2004-2005 || 2001-2005 || 2004-2005 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | K9K 700/704 || K9K 714 || K9K 702 || K9K 712 |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo || colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="4" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="4" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="4" | 18.8: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 65 CV (48 kW) @ 4000 || 68 CV (50 kW) @ 4000 || 82 CV (60 kW) @ 4000 || 101 CV (74 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 160 Nm @ 2000 || 160 Nm @ 1500 || 185 Nm @ 2000 || 200 Nm @ 1900 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="4" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="4" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 14.4 s || 12.2 s || 10.6 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | colspan="2" | 163 km/h || 175 km/h || 185 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 4.3 || 4.2 || 4.3 |} === Clio Campus (2005-2012) === El Clio II siguió vendiéndose como alternativa económica al nuevu Clio III. Recibió dellos pequeños cambeos tocantes a aspeutu esterior ya interior. Estéticamente caltién la forma de l'anterior xeneración del Clio Campus anque con ciertos cambeos pa la so modernización, refaciendo la parrilla frontera, los parachoques y los retrovisores esternos, tamién recibió una nueva gama de colores. Los sos cinco pasaxeros van poder esfrutar d'un interior discreto y senciello pero con dellos detalles en cromu y guarníos de meyor calidá. Como novedaes destacables tamién s'inclúi la incorporación d'una entrada auxiliar de soníu pal equipu d'audiu, que reproduz MP3 y puede remanase inclusive con mandos dende'l volante. Según el so nivel de equipación puede incluyir climatizador, ordenador d'a bordu o'l paquete llétricu (retrovisores regulables y elevalunas llétricos). ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! !! scope="col" style="background:turquoise" colspan="2" width="40/50%" | Motores de gasolina !! ! scope="col" style="background:orange" colspan="3" width="45/50%" | Motores diesel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 || 1.2 16v || colspan="3" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 2005-2009 || 2007-2009 || 2005-2007 || 2007-2008 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D7F 720/726/746/764/766 || D4F 706/712/714/722/728 || K9K 740 || K9K 714 || K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 16v || colspan="2" | L4 8v, diésel, inyeición direuta, common-rail, turbo || L4 8v, diésel, inyeición direuta, common-rail, turbo, intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 69.0 mm × 76.8 mm || colspan="3" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1149 cm³ || colspan="3" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.6: 1 || 9.8: 1 || colspan="2" | 18.8: 1 || 16.1: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (43 kW) @ 5250 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 64 CV (47 kW) @ 4000 || 68 CV (50 kW) @ 4000 || 85 CV (63 kW) @ 3750 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 93 Nm @ 2500 || 105 Nm @ 3500 || colspan="2" | 160 Nm @ 1900 || 200 Nm @ 1900 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="5" | Manual, 5 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.0 s || 13.0 s || colspan="2" | 15.0 s || 12.0 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 160 km/h || 170 km/h || 162 km/h || 163 km/h || 175 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 6.0 || 5.9 || colspan="2" | 4.3 || 4.2 |} === Clio Mio (2012-2016) === [[Ficheru:Clio piedra.jpg|thumb|right|252px|Renault Clio Mio, los sos cambeos traseros son bultables na luneta, les óptiques traseres y otros por menores. Nun presenta grandes cambeos con al respeutive de les versiones anteriores.]] 29 de xunu del [[2011]], los principales direutivos de Renault Arxentina visitaron la [[Casa Rosada]] p'anunciar la fabricación d'un misteriosu “nuevu autu económicu”.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2013/01/04/critica-renault-clio-mio/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180121165128/https://autoblog.com.ar/2013/01/04/critica-renault-clio-mio/ |fechaarchivu=2018-01-21 }}</ref> Confirmaron una inversión de 400 millones de pesos p'afaer la planta de Santa Isabel al nuevu proyeutu. El 30 de payares foi llanzáu'l nuevu Clio.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2012/11/30/llanzamientu-renault-clio-mio/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042221/https://autoblog.com.ar/2012/11/30/llanzamientu-renault-clio-mio/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Sicasí foi un allongamientu de producción de la 2° xeneración del Clio, que llegó a 20 años. D'esta miente el Clio Mio convertir nuna versión low cost, a pesar de cesar la so fabricación en tol mundu nel añu 2012. Renault Arxentina nomó a esta restyling abaratada y de menor calidá ''Clio Mio'' n'Arxentina, ''Novo Clio'' en Brasil,''Clio Style'' en Colombia y [[Panamá]], y ''Clio Campus'' n'[[Uruguái]]. Renault acomuñar al conceutu de vehículu nuevu na so política comercial. La campaña publicitaria foi bien agresiva, anunciando la gran novedá de qu'esti modelu venía cola posibilidá de paquetes de personalización.<ref>http://www.cosasdeautos.com.ar/2016/12/adios-al-clio-classic-207-compact-y-agile/</ref> Los paquetes fueron: el Kit Ladies (con cambeos de colores pal interior), el Kit Street, el Kit Mio (llantes, antinieblas, stickers y pintura pa baquetes) y el Kit Sport (con cambeos hasta nel paragolpes delanteru). Tamién dexó al gustu del veceru la posibilidá de combinar los kits, con casi dos mil variantes distintos. Cuntó col clásicu motor 1.2 naftero, con 16 válvules y 75 caballos de potencia a 5.500 rpm. El torque de 107 Nm ta disponible a partir de les 3.500 rpm.<ref>{{Cita web |url=http://parabrisas.perfil.com/2012/12/05/test-renault-clio-mio-expression-pack-i/comment-page-1/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20161104013606/http://parabrisas.perfil.com/2012/12/05/test-renault-clio-mio-expression-pack-i/comment-page-1/ |fechaarchivu=2016-11-04 }}</ref> Tocantes a la seguridá dende 2012 hasta fines de 2013 nun cuntó con Airbags y ABS. El so preciu foi amenorgáu nun 6.5 % y pasáronse a materiales más baratos que baxaron la calidá del autu polo xeneral. Amás informóse que'l pesu del autu amenorgóse 70 kg. Para [[2013]] dexó de ser un autu puramente base y recibió una nueva versión con pack llétricu, el ''Expression Pack II''.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2013/03/22/el-renault-clio-mio-suma-levantavidrios-electricos/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200205193509/http://autoblog.com.ar/2013/03/22/el-renault-clio-mio-suma-levantavidrios-electricos/ |fechaarchivu=2020-02-05 }}</ref> Incluyía spoiler delanteru, faros antiniebla, plantes d'aleación de 14 pulgaes, alerón sobre'l techu, emblemes GT Line y equipu d'audiu con Bluetooth A fines d'esi añu llanzóse la versión llindada ''GT Line'' vien con spoiler delanteru, faros antiniebla, plantes d'aleación de 14 pulgaes, alerón sobre'l techu, emblemes GT Line y equipu d'audiu con Bluetooth Dende [[2014]] afacer a les lleis de seguridá del Mercosur y fornióse de serie con Airbags y ABS de serie. Ameyoró la so calificación en [[Latin NCAP]] DE 0 en 2013, a 3 estrelles. Causó sorpresa porque se reforzó la estructura y amestáronse petrines traseres inerciales que dieron la seguridá que-y faltaba.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2014/01/14/efeutu-latinncap-el-renault-clio-mio-sumu-refuerzos-y-tendra-meyores-petrines/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042208/https://autoblog.com.ar/2014/01/14/efeutu-latinncap-el-renault-clio-mio-sumu-refuerzos-y-tendra-meyores-petrines/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Pa fines d'esi mesmu añu sumó la versión más full ''Dynamique'' con plantes aleación rodáu 14, antinieblas, aire acondicionáu, direición asistida, ordenador d'a bordu, radio con Bluetooth, zarru centralizáu, llevanta vidrios delanteros, petrines inerciales nes places traseres llaterales, doble airbag frontal y ABS.<ref>http://autoblog.com.ar/2014/11/03/llanzamientu-renault-clio-mio-dynamique/</ref> Les otres versiones cuntaron con ordenador d'a bordu, aire y ruedes rodáu 13 de serie. En [[2015]] presentóse una variante utilitaria d'esti vehículu'l '''Clio Work''' pa cargues en llugar de pasaxeros na parte trasera. Nació por pidíu de la empresa de cable [[Sky Brasil]], qu'en payares de 2014 encargu 700 Clios Mio pa instalaciones de cables.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2015/10/30/en-el-garage-de-autoblog-renault-clio-work/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180312201006/https://autoblog.com.ar/2015/10/30/en-el-garage-de-autoblog-renault-clio-work/ |fechaarchivu=2018-03-12 }}</ref> Con capacidá de carga de 474 kg y espaciu de 1000 llitros volvióse l'utilitariu arxentín más pequeñu y nuevu.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2015/05/28/llanzamientu-renault-clio-work/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042005/https://autoblog.com.ar/2015/05/28/llanzamientu-renault-clio-work/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Tamién se convirtió n'unu de los más económicos del mercáu arxentín.<ref>http://www.lanacion.com.ar/1909693-cualos-son-los-10-vehiculos-0km-mas-economicos-del-pais</ref> Lideró'l so segmentu en 2015.<ref name="autoblog.com.ar_1">http://autoblog.com.ar/2016/01/04/asi-fueron-les {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042336/https://autoblog.com.ar/2016/01/04/asi-fueron-les/ |date=2025-01-23 }} ventes totales-de-2015/</ref> En mayu de 2015 el vehículu recibió la so última actualización col paquete SAT (por 1.400 pesos extra), qu'inclúi comandu satelital de la radio nel volante, regulación n'altor pa les petrines de seguridá delanteros y picaportes y espeyos esteriores nel color de la carrocería nes versiones ''Confort Pack'' y ''Dinamique,'' les más completes.<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2015/05/06/renault-argentina-acelera-mas-de-diez-novedad-pa-el-2015/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250123042033/https://autoblog.com.ar/2015/05/06/renault-argentina-acelera-mas-de-diez-novedad-pa-el-2015/ |fechaarchivu=2025-01-23 }}</ref> Pa fines d'esi mesmu añu anunció'l cese de producción en 2016.<ref>http://autoblog.com.ar/2015/11/24/el-renault-clio-mio-dexar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042527/https://autoblog.com.ar/2015/11/24/el-renault-clio-mio-dexar/ |date=2025-01-23 }} de-fabricar-en-2016/</ref> N'ochobre de 2016 rematóse la producción del Mio. Sicasí la so final de fabricación nun torgar que siguiera siendo un sucesu de ventes nel so país natal. Sorpresivamente n'avientu d'esi añu Renault ufiertó a apreció rebaxáu'l so stock remanente, lo qu'algamó p'asitialo como'l vehículu más vendíu d'avientu con 2.081 ventes; más del doble que'l segundu autu más vendíu del país.<ref>http://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042425/https://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les/ |date=2025-01-23 }} ventes-en-avientu-2016/</ref> Dende la fabricación de la xeneración orixinaria del Clio en [[1996]] hasta [[2016]] n'Arxentina produciéronse 549.648 unidaes. Esta suma asitiar como'l segundu vehículu más fabricáu na hestoria d'Arxentina. Amás de ser el más fabricáu na planta de Santa Isabel; superando inclusive al míticu [[Renault 12]]. La producción de les 3 versiones n'Arxentina foi:<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2016/10/03/adios-al-clio-mio/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181123231723/https://autoblog.com.ar/2016/10/03/adios-al-clio-mio/ |fechaarchivu=2018-11-23 }}</ref> * 1996 – 2000: Renault Clio 1 – 81.895 unidaes * 2000 – 2012: Renault Clio 2 – 276.955 unidaes * 2012 – 2016: Renault Clio Mio – 190.798 unidaes Foi nuna solución de movilidá accesible y confiable tando siempres ente los más vendíos d'Arxentina, aportando a el segundu en ventes en 2014 y el más vendíu de los autos arxentinos. Foi terceru en 2013, el so primer añu de venta. Ente que pa 2015 el sestu llugar.<ref name="autoblog.com.ar_1"/> En tantu nel so últimu añu'l Clio Mio llevóse'l podiu de ventes n'Arxentina como'l tercer vehículu más vendíu, entá dempués d'habese dexáu de fabricar esi mesmu añu. La so magnitú de ventes asitiar a tan solo 1000 y 2000 unidaes de distancia con al respeutive de los 2 primeros puestos de los más autos vendíos. La postrera gran sorpresa en ventes dar la so versión utilitaria rematando primeru nel so segmentu n'Arxentina. D'esta miente el ''Clio Work'' ganólu cómodamente con 2225 vendíes al so rival [[Fiat Uno]] Cargu que vendió 741 unidaes. Cola suma los dos versiones de Clio, foi l'autu más vendíu d'Arxentina en 2016.<ref>http://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123042425/https://autoblog.com.ar/2017/01/02/asi-fueron-les/ |date=2025-01-23 }} ventes totales-en-2016/comment-page-2/#comments</ref> <gallery mode=packed> Ficheru:Renault Clio front 20080521.jpg|Renault Clio 2 Fase 2 Ficheru:Renault Clio rear 20080521.jpg|Renault Clio II Fase 2 trasera Ficheru:RenaultClioV6.jpg|Renault Ficheru:Renault Clio V6 1X7A7919.jpg|Clio 2 Fase 2 V6 Ficheru:Renault Clio II inside-2007-01-02.jpg|Renaul Clio 2 Interior Ficheru:Renault_Clio_II_Tricuerpo.jpg|Renault Clio 2 Tricuerpo </gallery> == Tercer Xeneración (2005 - 2012) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio III 20090527 front.JPG|285px|La tercer xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio III 20090527 rear.JPG|285px|vista trasera.]] | nome = Tercer generación | periodu = 2005-2012 (2004-presente [[Valladolid]]) | carrocería = Hatchback trés y cinco puertes <br/> Familiar cinco puertes | dimensiones = Hatchback Fase I: <br/> 3985 / 1707 / 1497 /&nbsp;2575&nbsp;mm <br/> Hatchback Fase II: <br/> 4032 / 1720 / 1497 /&nbsp;2575&nbsp;mm <br/> Familiar: <br/> 4228 / 1720 / 1497 /&nbsp;2575&nbsp;mm | diseñador = | rival = }} === Fase 1: 2005-2009 === Dende ochobre de 2005 viéndese la tercer xeneración del Clio. Totalmente nuevu respectu al anterior, comparte plataforma col [[Nissan Micra]], frutu de l'amplia participación de [[Renault]] en [[Nissan]]. Esti nuevu modelu ye más grande y espaciosu que l'anterior, lo que lo asitia nun segmentu de mercáu cimeru, a caballu ente los utilitarios y los [[SUV|compactos]]. Col nuevu [[Renault Twingo]] (previstu para [[2008]]) pretende cubrir el buecu qu'agora ocupa'l Clio 2, que se va siguir fabricando cola denominación ''Campus'', posiblemente hasta la llegada del nuevu Twingo. Recibió cinco estrelles na prueba de proteición a ocupantes adultos en choques d'[[EuroNCAP]], xuniéndose asina a la familia Renault, unu de los fabricantes de coches con meyor puntuación en diches pruebes, yá que tien casi tola so gama con esa puntuación. En 2008 llega una carrocería familiar. Amás ye un coche baratu y accesible, d'amenorgaes dimensiones, pero habitable y abondo cómodu. Foi escoyíu nuevamente [[Coche del Añu n'Europa]], en 2006. ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="12" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="2" | 1.2 !! 1.2 TCe !! 1.4 !! 1.6 !! 2.0 !! 2.0 (Renault Sport) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2005-2008 || 2005-2009 || 2007-2009 || 2005-2009 || 2005-2007 || 2006-2008 || 2006-2009 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="2" | D4F || D4FT || K4J || K4M || M4R || F4R |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v || L4 16v || L4 16v, turbo || colspan="4" | L4 16v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 69.0 mm × 76.8 mm || 79.5 mm × 70.0 mm || 79.5 mm × 80.5 mm || 84.0 mm × 90.1 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1149 cm³ || 1390 cm³ || 1598 cm³ || 1997 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="2" | 9.8: 1 || 9.5: 1 || 10.0: 1 || 9.8: 1 || 10.0: 1 || 11.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 60 CV (44 kW) @ 5500 || 75 CV (55 kW) @ 5500 || 101 CV (74 kW) @ 5500 || 98 CV (72 kW) @ 5700 || 111 CV (82 kW) @ 6000 || 140 CV (102 kW) @ 6000 || 197 CV (145 kW) @ 7250 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | colspan="2" | 105 Nm @ 4250 || 145 Nm @ 3000 || 127 Nm @ 4250 || 151 Nm @ 4250 || 194 Nm @ 3750 || 215 Nm @ 5500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="7" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="4" | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.0 s || 13.4 s || 11.1 s || 11.3 s || 10.2 s || 8.5 s || 6.9 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 161 km/h || 167 km/h || 184 km/h || 183 km/h || 190 km/h || 205 km/h || 215 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 5.9 || 5.8 || 6.6 || 6.7 || 7.3 || 8.9 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="15" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="3" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="3" | 2005-2009 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="3" | K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF) || colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF), intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="3" | 16.1: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 70 CV (50 kW) @ 4000 || 85 CV (63 kW) @ 3750 || 105 CV (78 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 160 Nm @ 1700 || 200 Nm @ 1900 || 240 Nm @ 2000-2500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="3" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.2 s || 12.7 s || 11.1 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 162 km/h || 174 km/h || 190 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.6 || 4.4 || 4.6 |} {{clear}} <gallery mode=packed> Ficheru:IAA2007 2007-09-17 14-51-59 - Flickr - Axel Schwenke.jpg|Clio RS Ficheru:CLIORS3.JPG|Clio RS Sport vista trasera Ficheru:Renault Renault Clio Grand Tour Concept.jpg|Renault Clio Grand Tour Concept Ficheru:Renault Clio III Phase I Grandtour rear.JPG|Renault Clio Grand Tour de producción. </gallery> === Fase 2: 2009-2012 === Dende principios de 2009 surdió un reestilizado, ameyorando nel ámbitu de la motorización y d'aspeutu más deportivu y aerodinámicu. Nel so frontal destaca una abertura que la so función paez ser aerodinámica pero que recuerda a la qu'esistía na segunda gama de clío, na so primer versión. El consumu amenórgase y añader nuevos y bien interesantes extras. El clío sport amás inclúi un aspeutu esclusivu, con un frontal más agresivu. A partir de payares de 2010 los motores 1.5 dci de 85 pasaron a ser de 90 FAP y el 1.5 dci de 105 pasa a ser 110 FAP. Dende mayu de 2011 dexar de fabricar los modelos 1.6 16v de 128 cv, 2.0 16v de 140 cv y 1.5 dci de 110 cv, menguando pasu ente pasu l'abanicu d'ufiertes del Clío III hasta que se produza la salida al mercáu del Clío IV n'ochobre de 2012, tres la so presentación nel [[Salón del Automóvil de París]] de setiembre 2012. El Renault Clio Collection ye una versión de la tercer xeneración del Clio, que se comercializar simultáneamente col de la cuarta xeneración. El Clio Collection ta disponible, namái con carrocería de cinco puertes. Ye la única variante del Clio de 2009 que permanez nel mercáu una y bones les versiones de tres puertes y familiar («Grand Tour») dexaron de comercializase na seronda de 2012. Nel Clio Collection puede escoyese ente dos motores, unu de gasolina —1.2 16v de 75 CV— y otru Diésel —dCi ecu2 de 75 CV—. Dambos van acomuñaos a una caxa de cambeos manual de cinco velocidaes. ==== Motorizaciones ==== {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="12" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 1.2 !! 1.2 TCe !! 1.6 !! 1.6 (GT) !! 2.0 (Renault Sport) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="5" | 2009-2012 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | D4F || D4FT || colspan="2" | K4M || F4R |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 16v || L4 16v, turbo, intercooler || colspan="3" | L4 16v |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="2" | 69.0 mm × 76.8 mm || colspan="2" | 79.5 mm × 80.5 mm || 82.7 mm × 93.0 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="2" | 1149 cm³ || colspan="2" | 1598 cm³ || 1998 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | colspan="4" | 9.8: 1 || 11.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 75 CV (55 kW) @ 5500 || 101 CV (74 kW) @ 5500 || 111 CV (82 kW) @ 6000 || 130 CV (94 kW) @ 6750 || 201 CV (148 kW) @ 7100 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 105 Nm @ 4250 || 155 Nm @ 3500 || 151 Nm @ 4250 || 155 Nm @ 4250 || 215 Nm @ 5400 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || Automática, 4 velocidaes || colspan="2" | Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 13.4 s || 10.9 s || 12.2 s || 9.3 s || 6.9 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 167 km/h || 182 km/h || 186 km/h || 197 km/h || 223 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 5.8 || 5.1 || 7.5 || 6.9 || 8.3 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="15" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="4" | 1.5 dCi !! 1.5 dCi (GT) |- ! style="text-align:left" | Periodu | 2009-2012 || 2010-2012 || 2009-2010 || colspan="2" | 2010-2012 |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | colspan="5" | K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | colspan="2" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF) || colspan="3" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, filtru antipartícules (DPF), intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="5" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="5" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 17.9: 1 || 17.6: 1 || colspan="2" | 17.9: 1 || 15.6: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 70 CV (50 kW) @ 4000 || 75 CV (55 kW) @ 3750 || 85 CV (63 kW) @ 3750 || 90 CV (65 kW) @ 4000 || 105 CV (78 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 160 Nm @ 1700 || 180 Nm @ 1750 || 200 Nm @ 1900 || 200 Nm @ 1750 || 240 Nm @ 2000-2500 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="4" | Manual, 5 velocidaes || Manual, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 15.2 s || 15.0 s || 12.7 s || 11.0 s || 11.0 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 162 km/h || 165 km/h || 174 km/h || 176 km/h || 190 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.5 || 4.0 || 4.3 || 4.0 || 4.3 |} <gallery mode=packed> Ficheru:Renault Clio III Facelift 20090603 front.JPG|Renault Clio Facelift. Ficheru:Renault Clio III Facelift 20090603 rear.JPG|Renault Clio Facelift. Ficheru:Renault Clio RS 2.0 16V AME.jpg|Renault Clio Facelift RS. Ficheru:Renault Clio Gordini R.S. (III, Facelift) – Frontansicht, 25. Februar 2012, Düsseldorf.jpg|Renault Clio Facelift gordini RS. Ficheru:Clio III Gordini - avant.jpg|Renault Clio Facelift Gordini avant. Ficheru:Renault Lutecia Night & Day interior.jpg|Renault Clio Facelift Interior. </gallery> == Cuarta xeneración (2012-2019) == {{Ficha d'automóvil | imaxe = [[Ficheru:Renault Clio Expression (IV) – Frontansicht, 17. März 2013, Ratingen.jpg|285px|La cuarta xeneración fase 1]]<br />[[Ficheru:Renault Clio Expression (IV) – Heckansicht, 17. März 2013, Ratingen.jpg|285px|vista trasera.]] | nome = Cuarta generación | periodu = 2012-presente | carrocería = Hatchback cinco puertes <br/> Familiar cinco puertes | dimensiones = Hatchback: <br/> 4062 / 1730 / 1448 / 2590&nbsp;mm <br/> Familiar: <br/> 4262 / 1730 / 1448 / 2590&nbsp;mm | diseñador = }} Nel [[Salón del Automóvil de París]] de setiembre de 2012 produzse la presentación de la cuarta xeneración con una estética bien radical. Polo xeneral, el Clio IV ye un coche más baxu y anchu, con una figura bien estilizada, y un frontal y trasera que sufren un cambéu bien radical, dotándolo de mayor espresividá. Fabricar en [[Flins-sur-Seine|Flins]] y [[Bursa]] nun númberu d'ente 350.000 a 400.000 unidaes al añu, mide 4.05m y pesa 100kg menos que'l clio III. Per otra parte, apurre les siguientes teunoloxíes: * Accesu [[manes llibres]] con arranque en pendiente. * Cámara trasera. * Conectividad con más de 50 aplicaciones gracies al so navegador táctil. * [[Doble embrague]]. Tocantes a propulsores, estrena nuevos motores gasolina y diésel, refugando casi tolos motores usaos pola xeneración anterior, siendo casi toos [[Turbocompresor|turbo]]. Pa gasolina esiste un 1.2 tce que nun tien nada que ver col anterior 1.2 tce, yá que tien mayor cilindrada, [[inyeición direuta]] y 20 caballos más, tamién esiste un 0.9 tce tricilíndrico de 90 caballos con bones prestaciones y bien conteníu consumu, el 1.2 16v atmosféricu de 75 caballos yá clásicu de Renault y un 1.6 tce de 200 caballos pal RS. Tocantes a diésel, va valir de los nuevos 1.5 dci Energy, que tienen un consumu de casi un llitru menos a los 100 km que los anteriores 1.5 dci. Ye unu de los motores que menos gasta de la so categoría. La estética del hatch camuda rotundamente. Pueden apreciase llinies muncho más filosas y xugaes, una carrocería bien musculosa y un look más deportivu y agresivu que l'anterior. Tien daqué del postreru [[Mégane]], sobremanera les curves llaterales, anque'l so diseñu inda ye muncho más griespu que'l del medianu. La zona delantera tien una parrilla central tipo boca y unes óptiques ovaláu y grande con un formatu modernu, a la manera de güeyos d'águila. La parte trasera ta bien marcada, tien una pequeña luneta y óptiques d'un formatu orixinal y allargao. En cuanto al llateral, la superficie vidrada retáyase y tien una “pincelada” curva ascendente na parte posterior acabando nes camuflaes apertures de les puertes traseres. Esiste un cambéu dramáticu en diseñu con al respeutive de la versión anterior, sobremanera nel xuegu d'óptiques, yá que ta menos forzáu que n'anteriores xeneraciones, coles lluces antiniebla nuna posición coherente y orixinal con al respeutive de les principales, quedando nos llaterales de la entrada d'aire inferior. La entrada d'aire amenorga un pocu pero superiormente a la mentaes lluces antiniebla ufiertaríense un par d'entraes adicionales, a entrambos llaos del logotipu engrandáu de [[Renault]], formando una parrilla bien prestosa, terminada a los llaterales pola presencia de dos pequeños y allargaos faros [[led]]s de visión diurna. La parte trasera camuda casi por completu, unes lluces con forma allargada escontra los llaos, amenorgamientu del cristal traseru y paragolpes más avolumáu, que sumáu a los ventanos llaterales en forma de “bumerán” daríen-y un aspeutu más fluyíu y deportivu a pesar de nun cuntar con una versión de tres puertes. Esta nueva xeneración del Clio formaría parte de la temporada 2012 de Renault, pero'l so llanzamientu nun foi hasta ochobre de 2012 nel continente européu, siendo presentáu nel [[Salón del Automóvil de París|salón del automovilismu de París]] 2012. La cuarta xeneración producir en [[Francia]] y [[Turquía]]. D'esta manera punxo fin a un gran discutiniu desamarráu nel país d'orixe de la marca onde se comentaba que la planta de [[Flins]] dexaría de funcionar nun curtiu plazu, información que quedó totalmente desmentida nun informe fechu pol presidente d'aquel país, [[Nicolas Sarkozy]] en xineru de 2010. El nuevu vehículu de la firma reemplazaría al Clio 3, que tamién se fabricaba n'[[España]], país que nun cuerre la mesma suerte que [[Francia]], yá que nun participa del procesu de fabricación del nuevu vehículu. D'esta manera, l'aneyu Clio III sigue fabricándose en Valladolid sol modelu Collection mientres un añu más. Na planta francesa de Flins amás de producise'l nuevu compactu, producir dende principios de 2012 el [[Renault Zoé|Zoé]], novedosu vehículu llétricu de la marca del rombu. <gallery mode=packed> Ficheru:L110 - Renault - Clio IV estate.JPG|Clio IV ta Ficheru:Renault Renault Clio IV Estate (rear quarter).JPG|Clio IV ta Ficheru:L105 L105 - Renault Clio IV RS.JPG| Clio RS Ficheru:Renault Clio IV RS (rear).JPG| Clio RS Ficheru:Renault Clio-IV Black.JPG|Black editión </gallery> === Carauterístiques === La nueva xeneración avérase más al diseñu [[Renault Mégane|Mégane]], adoptando una estética tremendamente compacta que tresmite solidez y deportividá. A nivel mecánicu, el Clio IV va provistu d'una nueva familia de motores TCe de gasolina, un 3 cilindros de 0,9 llitros de cilindrada y un 4 cilindros de 1,2 llitros, con unes emisiones de menos de 120 g/km. Como versión d'accesu, sigue ufiertándose el 1.2 16v de 75 cv que tenía'l clio III. En diésel, el 1.5 dCi actualízase amenorgando'l so consumu y les emisiones l'equivalente a 20 g/km. Ufiertar en versiones de 75cv y 90cv. Y tocantes a la versión RS, monta un 1.6 Tce de 200cv, que mengua'l consumu en 2 llitros y les emisiones nun 25% respectu del anterior 2.0 16v atmosféricu de 200cv. En 2015, preséntase'l clio RS Trophy con 220cv y 280Nm con overboost, capaz de faer el 0-100 km/h en namái 6,6 segundos. Pa esti postreru cuntó cola collaboración de [[Mercedes Benz]], que s'encargó d'apurrir teunoloxía a [[Renault]] no qu'a motores de gran rendimientu refierse en cuenta de que Renault amuéselu a [[Mercedes-Benz|Mercedes]] la so "''[[Know-How]]''" sobre motores pequeños y asina menguar Mercedes la so tasa d'emisiones y cumplir en 2016 la norma [[Euru6]]. Nel branu de 2016 preséntase'l restyling del clio IV, nel qu'ente'l so novedaes atopa la llegada del 1.5dci de 110cv xunto a la caxa de cambeos manual de 6 velocidaes. === Motorizaciones === {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:turquoise" colspan="12" width="100/50%" | Motores de gasolina |-class="hintergrundfarbe5" ! !! 0.9 TCe !! 1.2 16V !! 1.2 TCe (GT) !! 1.6 TCe (RS) !! 1.6 TCe (RS Throphy) |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 2012-presente || colspan="2" | 2013-presente || 2016-presente |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | H4Bt-400 || D4F-740 || H5Ft || colspan="2" | MR16DDT |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L3 12v, turbo, intercooler || L4 16v || colspan="3" | L4 16v, inyeición direuta, turbo, intercooler |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera | 72.2 mm × 73.1 mm || 69.0 mm × 76.8 mm || 72.2 mm × 73.1 mm || colspan="2" | 79.7 mm × 81.1 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada | 898 cm³ || 1149 cm³ || 1197 cm³ || colspan="2" | 1618 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 9.5: 1 || 9.8: 1 || colspan="3" | 9.5: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 90 CV (66 kW) @ 5250 || 75 CV (54 kW) @ 5500 || 120 CV (88 kW) @ 4900 || 200 CV (147 kW) @ 6000 || 220 CV (162 kW) @ 6000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 135 Nm @ 2500 || 107 Nm @ 4250 || 190 Nm @ 2000 || 240 Nm @ 1750 || 280 Nm @ 1750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="5" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | colspan="2" | Manual, 5 velocidaes || colspan="3" | Automática, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 12.2 s || 14.5 s || 9.4 s || 6.7 s || 6.6 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 177 km/h || 167 km/h || 199 km/h || 230 km/h || 235 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | 4.9 || 5.5 || 5.2 || 6.3 || 5.9 |} {| {{tablaguapa}} style="font-size: 100%; text-align:center" ! scope="col" style="background:orange" colspan="15" width="100/50%" | Motores diésel |- class="hintergrundfarbe5" ! !! colspan="3" | 1.5 dCi |- ! style="text-align:left" | Periodu |colspan="2" | 2012-presente || 2016-presente |- ! style="text-align:left" | Identificación del motor | K9K-612 || K9K-608 || K9K |- ! style="text-align:left" | Tipu de motor | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, FAP (filtru antipartícules) || colspan="3" | L4 8v, inyeición direuta, common-rail, turbo, intercooler, FAP (filtru antipartícules) |- ! style="text-align:left" | Diámetru x carrera |colspan="3" | 76.0 mm × 80.5 mm |- ! style="text-align:left" | Cilindrada |colspan="3" | 1461 cm³ |- ! style="text-align:left" | Rellación de compresión | 15.5: 1 || colspan="2" | 15.6: 1 |- ! style="text-align:left" | Potencia máxima: CV (kW) @ rpm | 75 CV (55 kW) @ 4000 || 90 CV (66 kW) @ 4000 || 110 CV (81 kW) @ 4000 |- ! style="text-align:left" | Par máximu: Nm @ rpm | 200 Nm @ 1750 || 220 Nm @ 1750 || 260 Nm @ 1750 |- ! style="text-align:left" | Tracción | colspan="3" | Delantrera |- ! style="text-align:left" | Tresmisión | Manual, 5 velocidaes || Manual, 5 velocidaes / Automática, 6 velocidaes || Manual, 6 velocidaes / Automática, 6 velocidaes |- ! style="text-align:left" | Aceleración 0–100 km/h | 14.3 s || 12.0 s || 11.3 s |- ! style="text-align:left" | Velocidá máxima | 168 km/h || 181 km/h || 194 km/h |- ! style="text-align:left" | Consumu combináu (L/100 km) | colspan="2" | 3.6 || 3.5 |} == Variantes == === Renault Clio Symbol === [[Ficheru:ClioII-berline.jpg|thumb|right|252px|Renault Clio Symbol. Vista posterior.]] [[Ficheru:Renault Symbol front wdebut Moscow autoshow 2008 27 08.jpg|thumb|right|252px|Renault Symbol versión 2009.]] [[Ficheru:Nissan Platina SIAM 2008.JPG|250px|left|thumb|Versión mexicana del Renault Clio Symbol, un Nissan Platina modelu 2008, con accesorios postventa.]] La hestoria del [[Renault Symbol]] a nivel mundial remontar a febreru de 1998, cuando en Francia Renault llanza los Clio II en versiones de 3 y 5 puertes. En Turquía, por cuenta d'esixencies particulares del mercáu llocal del automóvil , la marca decidió crear una versión esclusiva del Clio con carrocería Sedan (4 puertes y maleteru) a la cual llamaron '''"Clio Symbol"''' en 1999. Ellí llanzóse colos motores 1.4 y 1.6 de 8 válvules de la serie Y (Energy), que fornieron a los primeres Symbol. En xunetu del 2011 empezar a comercializar la edición Llindada Gordini n'España namái Entós daquella, empecipióse la comercialización del modelu en mercaos d'Europa Oriental, como Rusia, Hungría, etc. Hai de solliñar qu'en dellos países, comercializar sol nome "Thalia" y en Méxicu y Panamá como '''"Nissan Platina"'', con cambeos estéticos, principalmente nel frontal pa ser vendíu so la marca nipona. Nel añu 2000, esti vehículu llegó a América Llatina, más concretamente a Arxentina, Brasil y Colombia, pal mercáu Arxentín (Clio II a seques); y pa los otros dos países promocionar col nome de '''Symbol'''. En Colombia apaeció en marzu de 2001 sofitáu con una recordada campaña publicitaria de mira na cual un gringo llamáu Bob Harris buscaba esposa colombiana con fíos, pa finalmente develarse que dicha busca yera pa estrenar con ellos el so nuevu Renault Symbol. Sofasa ensambló esti vehículu hasta l'añu 2009, en Colombia, antes de fabricar la última xeneración (Symbol II). Yá nel 2002, Renault llanzó internacionalmente la nueva carrocería del Symbol, correspondiente al retoque estéticu aplicáu al Clio internacionalmente nel añu anterior. Ye según el Symbol quedó como lo conocemos más apocayá. Depués apaeció un nuevu Symbol en mayu de 2003 (yá con motor 1.4 de 16 válvules de la serie K) y la versión taxi llamada "Citius" en febreru de 2006. Fora d'estos detalles, el Symbol nun tuvo mayores variaciones en Colombia. Internacionalmente, n'Europa y n'Arxentina y Brasil más esautamente, presentóse en setiembre de 2006 una nueva versión del Symbol, acoplada a la nueva xeneración del Clio II llamada "Campus" y que se comercializa n'Arxentina, Brasil, Europa y Méxicu. El [[25 d'agostu]] de 2008, Renault presentó les primeres semeyes de la llinia 2009 del Symbol. Tien un frontal similar al del [[Dacia Sandero|Renault (Dacia) Sandero]], una parte posterior totalmente distinta a la llinia anterior, y un interior actualizáu. La so intención yera ser un autu accesible pero bien forníu con una aspiración per debaxo del Megan II, por ello nun foi una continuación del Clio tricuerpo, sinón un coche dafechu distintu, anque compartía la llinia de montaxe col Clio mio Fabricar en Santa Isabel, Córdoba (Arxentina), en Envigado (Colombia) y en Bursa (Turquía). En Colombia particularmente esta nueva versión nun tuvo l'ésitu comercial de la primera y güei día'l Renault Symbol II yá nun se comercializa en Colombia. Tres poca carrera, a fines de 2013 dexar de fabricar en Colombia y n'Arxentina, magar que'l so rediseño nun llogró ventes significatives y nel so llugar va ser ocupáu pol Logan de segunda xeneración (P'Arxentina).<ref>{{Cita web |url=http://autoblog.com.ar/2013/11/06/adios-al-renault-symbol/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181230001939/http://autoblog.com.ar/2013/11/06/adios-al-renault-symbol/ |fechaarchivu=2018-12-30 }}</ref> === Nissan Platina === [[Ficheru:Nissan Platina 02.jpg|250px|thumb|Nissan Platina K 2005.]] El '''Nissan Platina''' nació sol trabayu conxuntu ente les plantes de [[Renault]] y [[Nissan]] en Méxicu. Ye un deriváu de tres volúmenes del '''Renault Clio''', ye un modelu desenvueltu sobre la base d'ésti pa los países en desenvolvimientu nel qu'usen los componentes mecánicos y la plataforma de la carrocería del mesmu, ensin tener componentes propios de la marca xaponesa. El '''Nissan Platina''' ye un [[sedán]] de 4 puertes, del segmentu B. Una de los sos carauterístiques sobresalientes ye'l volume del so [[maleteru|cajuela]]. Tradicionalmente comercializar en cuatro niveles d'equipamientu que son: Q, K, K plus y A. Hai versiones con [[tresmisión automática]] de 4 velocidaes y [[tresmisión manual]] de 5 velocidaes. Ye un vehículu que pol so pesu y la so potencia densedólcase como un vehículu rápidu na so caña en comparanza con un [[Toyota Yaris]] o un [[Peugeot 207 Compact|Peugeot 207 Sedán]]. La so aceleración de 0 a 100 [[quilómetros per hora|km/h]] ye de 10 [[segundu|s]] ente que los anteriores anden en 11.45 segundos. Les versiones del motor son básicamente los modelos K4M de [[Renault]] de 4 cilindros el cual tien una potencia de 110 [[Caballu_de_vapor|CV]] el cual podemos dicir que ye unu de los más potentes na so categoría. El '''Nissan Platina''' fabricólu Nissan Mexicana na planta d'[[Aguascalientes]], [[Méxicu]]. Destacar na so comodidá y amplitú. Tien un [[maleteru|bagul]] más ampliu qu'otros coches de la so categoría, y tamién tien un escelente desempeñu de combustible combináu 16.3[[km]]/[[llitru|L]] en [[tresmisión manual]]. Esti modelu foi descontinuado mientres l'añu modelu 2011 y foi reemplazáu pol nuevu ''Nissan Trata'', deriváu del [[Nissan March]] de cuarta xeneración, dambos son tamién fabricaos na mesma planta mexicana de Nissan. === Clio Electrique === {{AP|Renault Zoe}} Ye un [[vehículu llétricu|prototipu movíu por motor llétricu]], con una aleta delantera derecha una pequeña puerta qu'escuende la conexón pa recargar el conxuntu de [[Batería (electricidá)|bateríes]], compuestu por 19 [[batería de níquel cadmiu|bateríes de níquel cadmiu]] de 100 [[Amperio-hora |amperio-hora]], partíes en dos arques a cada llau del tren posterior. La so velocidá máxima ye de 90 quilómetros per hora.<ref>https://www.elmundo.es/motor/MVnumeros/97/MV009/MV009renaultficha.html#ficha</ref> El ''Renault Clio'' llétricu denominar [[Renault Zoe]].<ref>https://www.elmundo.es/elmundomotor/2010/10/01/coches/1285942286.html</ref> == Ver tamién == * [[Renault Twingo]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{commonscat|Renault Clio}} {{commonscat|Nissan Platina|Nissan Platina}} * [https://web.archive.org/web/20090211174306/http://nissancr.com/platina.html Sitiu web oficial del Nissan Platina - Costa Rica] {{Tradubot|Renault Clio}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Modelos d'automóviles del segmentu B]] [[Categoría:Modelos de Renault|Clio]] [[Categoría:Modelos d'automóviles de Brasil|Renault Clio]] [[Categoría:Autos en Méxicu|Renault Clio]] [[Categoría:Modelos d'automóviles]] [[Categoría:Vehículos llétricos]] [[Categoría:Páxines con errores de ficheru]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con tables frañíes]] 8joueyke4aid5oitq7jv81bp21wrm6b 0 150927 4502857 4489578 2026-07-06T05:26:23Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 2 referencia(es) y marcando 3 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502857 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Newborn Pristina February 2013.jpg|thumb|400px|El [[Monumentu Newborn]] en [[Prístina]], decoráu coles banderes de dellos de los países que reconocen a Kosovu (semeya de 2013)]] La [[declaración d'independencia de Kosovu]] de [[Serbia]] promulgóse'l domingu 17 de febreru de 2008 pola Asamblea de Kosovu, por unanimidá.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7249034.stm Kosovu MPs proclaim independence], BBC, 2008-02-17</ref> Tolos 11 representantes de la minoría serbia boicotiaron el procesu.<ref>[http://www.assembly-kosova.org/common/docs/proc/trans_s_2008_02_17_al.pdf Transkript: Nga Seanca Plenare y Jashtëzakonshme Solemne y Kuvendit Të Kosovës Me Rastin y Shpalljes Së Pavarësisë, Të Mbajtur Më 17 Shkurt 2008], Republic of Kosovo Assembly, 2008-02-17 (in Albanian)</ref> La reacción internacional foi mista, y la comunidá mundial sigue estremada sobre la cuestión del '''reconocencia internacional de Kosovo'''. Hasta febreru de 2018, 112 [[Estaos miembros de les Naciones Xuníes|estaos miembros de les Naciones Xuníes]] reconocieron a la República de Kosovu como un estáu independiente. Tamién lo fixeron otros cuatro estaos o entidaes soberanes que nun son miembros de la ONX. [[Serbia]] negase a reconocer a Kosovu como país independiente. == Estaos que reconocieron oficialmente la independencia de Kosovo == [[Ficheru:CountriesRecognizingKosovo.svg|thumb|center|650px|{{lleenda|#808080|República de Kosovo}} {{lleenda|#22b14c|Estaos que reconocen oficialmente la independencia de Kosovo}} {{lleenda|#babac2|Estaos que nun reconocen oficialmente la independencia o estaos que nun se pronunciaron}}]] Los [[Estáu soberanu|estaos soberanos]] que siguen de siguío han [[Reconocencia internacional|reconocíu oficialmente la independencia]] de la [[República de Kosovu]]. La fecha ye la del actu y la referencia unvia al testu oficial que lu sanciona. === Estaos miembros de [[Naciones Xuníes]] === {| class="wikitable sortable" style="margin:auto" ! !! País<ref name="recognition">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,33 Countries that have recognized the Republic of Kosova], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> !! [[Reconocencia internacional|Reconocencia diplomática]] !! class="unsortable"| Referencies |- | 1 || {{ALB}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}} <small>''(de iure dende {{dts|format=dmy|21|10|1991}})''</small><ref>[http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2 According to the official text of recognition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316032633/http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2 |date=2012-03-16 }} the Republic of Albania recognised the [[Kosovo|Republic of Kosovo]], based on the law of 1991, which recognised the [[Kosovo|Republic of Kosova]] in 1991, Republic of Albania Council of Ministers, 2008-02-18</ref> ||<ref>[http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2 Statement of Prime Minister of Albania Mr. Sali Berisha on Recognition of Independence of Kosova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316032633/http://www.keshilliministrave.al/index.php?fq=brenda&m=news&lid=7323&gj=gj2 |date=2012-03-16 }}, Republic of Albania Council of Ministers, 2008-02-18</ref> |- | 2 || {{AFG}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}} ||<ref>[http://www.mfa.gov.af/detail.asp?Lang=y&Cat=2&ContID=562 The Statement of Islamic Republic of Afghanistan on the Recognition of Independence of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs, Afghanistan, 2008-02-18</ref> |- | 3 || {{CRI}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20110102225821/http://www.rree.go.cr/ministeriu/files/CostaRicaKosovo.doc Costa Rica pronunciar pola independencia de Kósovo], Ministeriu de Rellaciones Esteriores y Cultu, 2008-02-17{{Dead link |fecha=February 2011}}</ref> |- | 4 || {{FRA}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20130313164014/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files_156/kosovo_6154/index.html Kosovo declares independence], Ministry of Foreign Affairs, France, 2008-02-18</ref> |- | 5 || {{TUR}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}} ||<ref>[http://www.mfa.gov.tr/statement-of-h_y_-mr_-ali-babacan_-minister-of-foreign-affairs-of-the-republic--of-turkey_-regarding-the-recognition-of-kosovo.en.mfa Statement of H.Y. Mr. Ali Babacan, Minister of Foreign Affairs of the Republic of Turkey, Regarding the Recognition of Kosovo by Turkey], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Turkey, 2008-02-18</ref> |- | 6 || {{UK}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20080510070233/http://www.pm.gov.uk/output/page14594.asp UK to recognise independent Kosovo], United Kingdom Prime Minister's Office, 2008-02-18</ref> |- | 7 || {{USA}} || {{dts|format=dmy|18|02|2008}}||<ref>[https://web.archive.org/web/20080219202408/http://www.state.gov/secretary/rm/2008/02/100973.htm U.S. Recognizes Kosovo as Independent State], U.S. Department of State, 2008-02-18</ref> |- | 8 || {{AUS}} || {{dts|format=dmy|19|02|2008}} ||<ref>[http://www.foreignminister.gov.au/releases/2008/fa-s034_08.html Australia Recognises the Republic of Kosovo], Australia Department of Foreign Affairs and Trade, 2008-02-19</ref> |- | 9 || {{SEN}} || {{dts|format=dmy|19|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20111002191106/http://www.haaba.com/news/2008/02/19/7-93587/senegal-recognises-kosovos-independence-ministry Senegal recognises Kosovo's independence: ministry], haaba.com, 2008-02-19</ref> |- | 10 || {{LAT}} || {{dts|format=dmy|20|02|2008}} ||<ref>[http://www.baltictimes.com/news/articles/19841/ Baltics recognize Kosovo], The Baltic Times, 2011-02-20</ref> |- | 11 || {{GER}} || {{dts|format=dmy|20|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20111019052233/http://www.bundesregierung.de/nn_6516/Content/EN/Archiv16/Artikel/2008/02/2008-02-20-deutschland-erkennt-kosovo-an__en.html Germany recognises Kosovo], German Federal Government, 2008-02-20</ref> |- | 12 || {{EST}} || {{dts|format=dmy|21|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20131104150207/http://www.vm.ee/en/node/682 Estonia recognises Republic of Kosovo], Estonian Ministry of Foreign Affairs, 2008-02-21</ref> |- | 13 || {{ITA}} || {{dts|format=dmy|21|02|2008}} ||<ref>[http://www.governo.it/Governo/ConsiglioMinistri/dettaglio.asp?d=38401 Consiglio dei Ministri n. 93 del 21 febbraio 2008], Italian Council of Ministers, 2008-02-21 (in Italian)</ref> |- | 14 || {{DAN}} || {{dts|format=dmy|21|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20110719132945/http://www.ambbeirut.um.dk/en/menu/aboutus/news/denmarkrecognizeskosovoasanindependentstate.htm Denmark recognizes Kosovo as an independent state], Ministry of Foreign Affairs of Denmark, 2008-05-12</ref> |- | 15 || {{LUX}} || {{dts|format=dmy|21|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20130401012514/http://www.gouvernement.lu/salle_presse/actualite/2008/02-fevrier/20-asselborn-kosovo/index.html Le Luxembourg reconnaît formellement le Kosovo], Le Gouvernement du Grande-Duché de Luxembourg, 2008-02-21 (in French)</ref> |- | 16 || {{PER}} || {{dts|format=dmy|22|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20080226065905/http://www.rree.gob.pe/portal/boletinInf.nsf/mrealdia/C9B70437F80DBAF7052573F700710D15?OpenDocument Perú decide reconocer independencia de Kósovoe], Peruvian Ministry of External Relations, 2008-02-22</ref> |- | 17 || {{BEL}} || {{dts|format=dmy|24|02|2008}} ||<ref>[http://www.demorgen.be/dm/nl/990/Home/article/detail/175681/2008/02/18/Belgi-erkent-nieuwe-staat-Kosovo.dhtml België erkent nieuwe staat Kosovo], DeMorgen.be, 2008-02-18 (en Neerlandés)</ref> |- | 18 || {{POL}} || {{dts|format=dmy|26|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20080421194756/http://www.kprm.gov.pl/english/s.php?id=1793 Government has recognised the independence of Kosovo], The Chancellery of the Prime Minister of the Republic of Poland, 2008-02-26{{dead link |fecha=February 2011}}</ref> |- | 19 || {{SUI}} || {{dts|format=dmy|27|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20080301221131/http://www.tagi.ch/dyn/news/schweiz/846102.html Calmy-Rei liess Couchepin dean Vortritt], Tages-Anzeiger, 2008-02-27 (n'Alemán)</ref> |- | 20 ||{{AUT}} || {{dts|format=dmy|28|02|2008}} ||<ref>[http://www.bmeia.gv.at/en/foreign-ministry/news/presseaussendungen/2008/plassnik-schreiben-ueber-anerkennung-des-kosovo-unterzeichnet.html Plassnik: "Letter on Kosovo's recognition signed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522100443/http://www.bmeia.gv.at/en/foreign-ministry/news/presseaussendungen/2008/plassnik-schreiben-ueber-anerkennung-des-kosovo-unterzeichnet.html |date=2011-05-22 }}, Austrian Foreign Ministry, 2008-02-28</ref> |- | 21 ||{{IRL}} || {{dts|format=dmy|29|02|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20130223072827/http://foreignaffairs.gov.ie/home/index.aspx?id=42938 Minister for Foreign Affairs Dermot Ahern TD Announces Ireland's recognition of the Republic of Kosovo], Department of Foreign Affairs, 2008-02-29</ref> |- | 22 ||{{SWE}} || {{dts|format=dmy|4|03|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20080305191825/http://www.sweden.gov.se/sb/d/10358/a/99714 Sweden recognises the Republic of Kosovo], Swedish Ministry for Foreign Affairs, 2008-03-04</ref> |- | 23 ||{{NLD}} || {{dts|format=dmy|4|03|2008}} ||<ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.minbuza.nl/en/News/Newsflashes/2008/03/The_Netherlands_recognises_Kosovo The Netherlands recognises Kosovo] |2=http://www.minbuza.nl/en/News/Newsflashes/2008/03/The_Netherlands_recognises_Kosovo |bot=InternetArchiveBot }}, Dutch Ministry of Foreign Affairs, 2008-03-04</ref> |- | 24 ||{{ISL}} || {{dts|format=dmy|5|03|2008}} ||<ref>[http://eng.utanrikisraduneyti.is/speeches-and-articles/nr/4135 The Government of Iceland formally recognizes Kosovo], Iceland Foreign Ministry, 2008-03-05</ref> |- | 25 ||{{SLO}} || {{dts|format=dmy|5|03|2008}} ||<ref>[http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1264437 Slovenia Recognizes Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216171112/http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1264437 |date=2009-02-16 }}, Slovenian Press Agency, 2008-03-05</ref> |- | 26 || {{FIN}} || {{dts|format=dmy|7|03|2008}} ||<ref>[http://formin.finland.fi/Public/default.aspx?contentid=123797&nodeid=15145&contentlan=2&culture=en-US Finland recognised the Republic of Kosovo], Ministry for Foreign Affairs of Finland, 2008-03-07</ref> |- | 27 || {{JPN}} || {{dts|format=dmy|18|03|2008}} ||<ref>[http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2008/3/0318.html Statement by Foreign Minister Masahiko Koumura on the Recognition of the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of Japan, 2008-03-18</ref> |- | 28 || {{CAN}} || {{dts|format=dmy|18|03|2008}} ||<ref>[http://www.canadainternational.gc.ca/croatia-croatie/billateral_relations_billaterales/Canada_Kosovo_relations.aspx?menu_id=37 Canada-Kosovo Relations] {{Wayback|url=http://www.canadainternational.gc.ca/croatia-croatie/billateral_relations_billaterales/Canada_Kosovo_relations.aspx?menu_id=37 |fecha=20110605195404 }}, Government of Canada, 2010-07-12</ref> |- | 29 || {{MON}} || {{dts|format=dmy|19|03|2008}} ||<ref>[http://www.president-ksgov.net/?id=5,67,67,67,a,714 Principata y Monakos njohu Republikën y Kosovës], President of the Republic of Kosovo, 2008-03-19 (n'Albanés) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180711185536/http://www.president-ksgov.net/?id=5,67,67,67,a,714 |date=2018-07-11 }}</ref> |- | 30 || {{HUN}} || {{dts|format=dmy|19|03|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20130402163541/http://www.mfa.gov.hu/kum/en/bal/actualities/spokesman_statements/Kosovo_recognition_080319.htm Hungary recognizes Kosovo's Independence], Ministry of Foreign Affairs of Hungary, 2008-03-19</ref> |- | 31 || {{CRO}} || {{dts|format=dmy|19|03|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20080324111856/http://www.vlada.hr/en/naslovnica/novosti_i_najave/2008/ozujak/hrvatska_priznala_kosovo Croatia recognises Kosovo], Government of the Republic of Croatia, 2008-03-19</ref> |- | 32 || {{BUL}} || {{dts|format=dmy|20|03|2008}} ||<ref>[http://www.novinite.com/view_news.php?id=91485 Sofia Officially Recognizes Pristina Sovereignty], novinite.com, 2008-03-20</ref> |- | 33 || {{LIE}} || {{dts|format=dmy|25|03|2008}} ||<ref>[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-pia-pressemitteilungen/pressemitteilungen-alt.htm?pmid=108807&lpid=3789&imainpos=15844 Liechtenstein anerkennt dean Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403062343/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-pia-pressemitteilungen/pressemitteilungen-alt.htm?pmid=108807&lpid=3789&imainpos=15844 |date=2008-04-03 }}, Liechtenstein government, 2008-03-28 (n'Alemán)</ref> |- | 34 || {{KOR}} || {{dts|format=dmy|28|03|2008}} ||<ref>[http://www.mofat.go.kr/webmodule/htsboard/template/read/engboardread.jsp?typeID=12&boardid=302&seqno=306110&c=TITLE&t=&pagenum=1&tableName=TYPE_ENGLISH&pc=undefined&dc=&wc=&lu=&vu=&iu=&du= Recognition of the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs and Trade of the Republic of Korea, 2008-03-28</ref> |- | 35 || {{NOR}} || {{dts|format=dmy|28|03|2008}} ||<ref>[http://www.regjeringen.no/en/dep/ud/press/News/2008/norway_kosovo.html?id=505130 Norway recognises Kosovo as an independent state], Norway – Ministry of Foreign Affairs, 2008-03-28</ref> |- | 36 || {{MHL}} || {{dts|format=dmy|17|04|2008}} ||<ref>[http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=04&dd=18&nav_id=49534 Marshall Islands recognize Kosovo], B92, 2008-04-18</ref> |- | 37 || {{NRU}} || {{dts|format=dmy|23|04|2008}} ||<ref>[http://www.president-ksgov.net/?id=5,67,67,67,y,786,, Republika y Naurusë Njohi Republikën y Kosovës], President of the Republic of Kosovo, 2008-04-23 (n'Albanés) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923032142/https://www.president-ksgov.net/?id=5,67,67,67,y,786,, |date=2019-09-23 }}</ref> |- | 38 || {{BFA}} || {{dts|format=dmy|24|04|2008}} ||<ref>[http://www.newkosovareport.com/20080424902/Politics/Burkina-Faso-recognizes-Kosovo.html Burkina Fasu recognizes Kosovo], New Kosova Report, 2008-04-24</ref> |- | 39 || {{LTU}} || {{dts|format=dmy|6|05|2008}} ||<ref>[http://verslas.elta.lt/zinute_pr.php?inf_id=846596 Lietuvos Respublikos Seimo Rytinis Posėdis], ELTA, 2008-05-06 (en Lituanu)</ref> |- | 40 || {{SMR}} || {{dts|format=dmy|11|05|2008}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20100522013809/http://www.sanmarinortv.sm/default.asp?id=577 Congresso di Stato: San Marín riconosce il Kosovo], San Marín RTV, 2008-05-06 (n'Italianu)</ref> |- | 41 || {{CZE}} || {{dts|format=dmy|21|05|2008}} ||<ref>[http://www.mzv.cz/wwwo/mzv/default.asp?id=58430&alloriáu=6569&idj=2&amb=1 The Czech Republic has recognized independence of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic, 2008-05-21 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916172050/http://www.mzv.cz/wwwo/mzv/default.asp?id=58430&allori%C3%A1u=6569&idj=2&amb=1 |date=2019-09-16 }}</ref> |- | 42 || {{LBR}} || {{dts|format=dmy|30|05|2008}} ||<ref>[http://www.newkosovareport.com/20080530967/Politics/liberia-recognizes-kosovo.html Liberia Recognizes Kosovo], Liberian Daily Observer, 2011-02-20</ref><ref>{{cita web|url=http://www.mofa.gov.lr/public2/2press.php?news_id=3108&related=7&pg=sp|títulu=Liberia Reaffirms Billateral Ties with Kosovo|fechaaccesu=2018-07-11|apellíu=Designs|nome=BlueSeas Web|sitiuweb=www.mofa.gov.lr|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20200514145103/http://www.mofa.gov.lr/public2/2press.php?news_id=3108&related=7&pg=sp|fechaarchivu=2020-05-14}}</ref> |- | 43 || {{SLE}} || {{dts|format=dmy|13|06|2008}} ||<ref>[http://www.kosovothanksyou.com/files/KosovaGovernment_SierraLeoneRecognized.pdf Sierra Leone Recognized Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217130331/http://www.kosovothanksyou.com/files/KosovaGovernment_SierraLeoneRecognized.pdf/ |date=2019-12-17 }}, Press Release of the Ministry of Foreign Affairs (Kosovo), 2008-06-13</ref> |- | 44 || {{COL}} || {{dts|format=dmy|6|08|2008}} ||<ref name="Colombia, Belize recognize Kosovo independence">[http://news.xinhuanet.com/english/2008-08/08/content_9036748.htm Colombia, Belize recognize Kosovo independence], Xinhua News Agency, 2008-08-08</ref> |- | 45 || {{BIZ}} || {{dts|format=dmy|7|08|2008}} ||<ref>[http://www.president-ksgov.net/?id=5,67,67,67,a,949 Belize njeh pavarësinë y Kosovës], President of the Republic of Kosovo, 2008-08-07 (n'Albanés) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822223252/http://www.president-ksgov.net/?id=5,67,67,67,a,949 |date=2011-08-22 }}</ref> |- | 46 || {{MLT}} || {{dts|format=dmy|21|08|2008}} ||<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080821/local/malta-recognises-independence-of-kosovo Malta recognises independence of Kosovo], timesofmalta.com, 2008-08-21</ref> |- | 47 || {{SAM}} || {{dts|format=dmy|15|09|2008}} ||<ref>[http://www.newkosovareport.com/200809151219/Politics/samoa-recognizes-independent-kosovo.html Samoa recognizes independent Kosovo], New Kosova Report, 2008-09-15</ref> |- | 48 || {{POR}} || {{dts|format=dmy|7|10|2008}} ||<ref>[http://kosova.org/docs/independence/Portugal.pdf Ministério dos Negócios Estrangeiros: Comunicáu de Imprensa – Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502213313/http://kosova.org/docs/independence/Portugal.pdf |date=2012-05-02 }}, 2008-10-07 (en Portugués)</ref> |- | 49 || {{MNE}} || {{dts|format=dmy|9|10|2008}} ||<ref>[http://www.gov.me/vijesti.php?akcija=vijesti&id=164404 Saopštenje sa sjednice Vlade Crne Gore], Government of Montenegro, 2008-10-09 (en Montenegrín) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081217183115/http://www.gov.me/vijesti.php?akcija=vijesti&id=164404 |date=2008-12-17 }}</ref> |- | 50 || {{MKD}} || {{dts|format=dmy|9|10|2008}} ||<ref>[http://www.mia.com.mk/default.aspx?vide=57722300&lId=2 Macedonia recognizes Kosovo], Macedonian Information Agency, 2008-10-09</ref> |- | 51 || {{UAE}} || {{dts|format=dmy|14|10|2008}} ||<ref>[http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1223546208865&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews UAE recognises Kosovo], Emirates News Agency, 2008-10-14</ref> |- | 52 || {{MYS}} || {{dts|format=dmy|31|10|2008}} ||<ref>[http://www.kln.gov.my/?m_id=26&vide=797 Press Statement by the Minister of Foreign Affairs of Malaysia on the recognition of Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs, Malaysia, 2008-11-01 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923173059/https://www.kln.gov.my/?m_id=26&vide=797 |date=2019-09-23 }}</ref> |- | 53 || {{FSM}} || {{dts|format=dmy|5|12|2008}} ||<ref>[http://www.newkosovareport.com/200812051471/Politics/Micronesia-recognizes-Kosovo-independence.html Micronesia recognizes Kosovo independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211030449/http://www.newkosovareport.com/200812051471/Politics/Micronesia-recognizes-Kosovo-independence.html |date=2008-12-11 }}, New Kosova Report, 2008-12-06</ref> |- | 54 || {{PAN}} || {{dts|format=dmy|16|01|2009}} ||<ref>[http://www.presidencia.gob.pa/noticia.php?cod=10471 Comunicáu de prensa sobre reconocencia de la República de Kosovo], Presidencia de la República de Panamá, 2009-01-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926181330/http://www.presidencia.gob.pa/noticia.php?cod=10471 |date=2013-09-26 }}</ref> |- | 55 || {{MDV}} || {{dts|format=dmy|19|02|2009}} ||<ref>[http://www.foreign.gov.mv/v3/?p=news&view=sep&nid=3042 Maldives extends full diplomatic recognition to the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs, Republic of Maldives, 2009-02-19</ref> |- | 56 || {{PLW}} || {{dts|format=dmy|6|03|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/repository/docs/Recognition_Note_-_Palau.pdf Official recognition letter by President of Palau], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> |- | 57 || {{GAM}} || {{dts|format=dmy|7|04|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,168 Gambia recognizes Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-04-07</ref> |- | 58 || {{SAU}} || {{dts|format=dmy|20|04|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,171 The Kingdom of Saudi Arabia recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-04-20</ref> |- | 59 || {{COM}} || {{dts|format=dmy|14|05|2009}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20120426072514/http://kosovotimes.net/kosovo-pdf-library-download-section/doc_download/40-recognition-by-the-union-of-comoros.html Note verbale], Le Ministère des Relations Extérieures, de la Coopération, chargé de la Diaspora de la Francophonie et du Monde Arabe de l'Union des Comores, The Kosovo Times, 2009-05-14 (en Francés){{dead link |fecha=February 2011}}</ref> |- | 60 || {{BHR}} || {{dts|format=dmy|19|05|2009}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20090523215817/http://english.bna.bh/?ID=79090 Bahrain recognizes Kosovo], Bahrain News Agency, 2009-05-19</ref> |- | 61 || {{JOR}} || {{dts|format=dmy|7|7|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,12 Jordan recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-07-08</ref> |- | 62 || {{DOM}} || {{dts|format=dmy|10|7|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,11 Dominican Republic recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-07-11</ref> |- | 63 || {{NZL}} || {{dts|format=dmy|9|11|2009}} ||<ref name="newzealand">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,324 New Zealand recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-11-09</ref> |- | 64 || {{MWI}} || {{dts|format=dmy|14|12|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,404 Republika y Malavit njohu Kosovën, shtet të pavarur dhe Sovran], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2009-12-16 (n'Albanés)</ref> |- | 65 || {{MRT}} || {{dts|format=dmy|12|01|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,419 The Islamic Republic of Mauritania recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-01-14</ref> |- | 66 || {{SWZ}} || {{dts|format=dmy|12|04|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,481 Recognition of the Republic of Kosovo by the Kingdom of Swaziland], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-04-12</ref> |- | 67 || {{VUT}} || {{dts|format=dmy|28|04|2010}} ||<ref>[http://www.kohaditore.com/index.php?cid=1,7,19707 AKR: Vanuatu y ka njohur Kosovën] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227034427/http://www.kohaditore.com/index.php?cid=1,7,19707 |date=2012-02-27 }}, Kohanet, 2010-04-28 (in Albanian)</ref> |- | 68 || {{DJI}} || {{dts|format=dmy|8|05|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,513 Recognition is confirmed by Djibouti], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-05-12</ref> |- | 69 || {{SOM}} || {{dts|format=dmy|19|05|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,525 Somalia recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-05-21</ref> |- | 70 || {{HON}} || {{dts|format=dmy|3|09|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,574 Honduras recognises the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-09-03</ref> |- | 71 || {{KIR}} || {{dts|format=dmy|21|10|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,599 Kiribati recognises the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-10-25</ref> |- | 72 || {{TUV}} || {{dts|format=dmy|18|11|2010}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,607 Tuvalu recognises Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2010-11-19</ref> |- | 73 || {{QAT}} || {{dts|format=dmy|7|01|2011}} ||<ref name="Qatar">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,620 Qatar recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-01-07</ref> |- | 74 || {{GNB}} || {{dts|format=dmy|10|01|2011}}{{refn|group="Notes"|Guinea-Bisáu reconoció a Kosovo nuna nota verbal de fecha 10 de xineru de 2011 roblada pol [[Presidente de Guinea-Bisáu]], [[Malam Bacai Sanhá]].<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,623 The Republic of Guinea-Bissau Recognized the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-01-10</ref><ref>[http://www.lajmeshqip.com/wp-content/uploads/2011/09/njohja-Guinea-Bissau.jpg Verbal Note], Lajme Shqip, 2011-09-08 (in French)</ref> Darréu, nuna carta de fecha 21 de payares de 2017, el Ministeriu de Rellaciones Esteriores de Guinea-Bisáu informó a Kosovo de que retirara la so reconocencia.<ref>{{citaweb|url=http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/18955-2017-11-21-16-58-00?lang=cyr|títulu=The Government of the Republic of Guinea Bissau has withdrawn the decision on recognition of Kosovo|fecha=21 de xunetu de 2017|fechaaccesu=21 de xunetu de 2017|periódicu=Government of Serbia}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu="Gvineja Bisao povukla odluku o priznanju Kosova iz 2011"|url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2017&mm=11&dd=21&nav_category=640&nav_id=1327890|fechaaccesu=21 de payares de 2017|obra=b92.net|axencia=[[Tanjug]]|fecha=21 de payares de 2017|idioma=Serbiu}}</ref><ref>{{cita publicación |títulu=Prime Minister of the Republic of Guinea-Bissau denies that the country has recognized Kosovo|url=http://www.mfa.gov.rs/en/press-service/statements/17186-prime-minister-of-the-republic-of-guinea-bissau-denies-that-the-country-has-recognized-kosovo|fechaaccesu=21 de payares de 2017|obra=mfa.gov.rs|periódicu=Ministry of Foreign Affairs of Serbia|fecha=17 de payares de 2017}}</ref> El 2 de febreru de 2018, el Ministru de Rellaciones Esteriores de Kosovo anunció que recibiera una nueva nota verbal de Guinea-Bisáu na qu'afirmaba que la nota anterior que revocaba la reconocencia nun tenía efeutu.<ref name=GBRest/><ref name=GBRest2/>}} ||<ref name=GBRest>[http://www.mfa-ks.net/?page=1%2C217%2C4725#.WnRkXI7JC3O.twitter Ministria y Jashtme pranon Notën Verbale të ri-konfirmimit zyrtar të njohjes së Republikës së Kosovës nga shteti Guinea-Bissau], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2018-02-02</ref><ref name=GBRest2>{{cita web |url=https://twitter.com/pacollibehgjet/status/959439612526575616/photo/1|títulu=The Embassy of Guinea-Bissau in Brussels transmitted to @MFAKOSOVO the Note Verbale re-confirming that #GuineaBissau's recognition of #Kosovo's independence in 2011 is sustainable. #Kosovo's recognition is global & unstoppable. This is the flow of history!pic.twitter.com/IctZNtRlLO |nome=Behgjet |apellíu=Pacolli 🇽🇰 |publicación=}}</ref> |- | 75 || {{OMA}} || {{dts|format=dmy|4|02|2011}} ||<ref name="Oman">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,629 Republic of Kosovo Established Diplomatic Relations with Sultanate of Oman], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-02-04</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,954 Recognition from the Sultanate of Oman is reconfirmed], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-10-20</ref> |- | 76 || {{AND}} || {{dts|format=dmy|8|06|2011}} ||<ref name="Andorra">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,795 The Principality of Andorra recognizes Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-06-08</ref> |- | 77 || {{CAF}} || {{dts|format=dmy|22|07|2011}} ||<ref name="Central African Republic">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,868&offset=4 Central African Republic recognized Kosovo independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-07-22</ref> |- | 78|| {{GIN}} || {{dts|format=dmy|12|08|2011}} ||<ref name="Niger & Guinea">[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,896 The Republic of Niger and the Republic of Guinea Conakry recognize Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-08-16</ref><ref>[http://www.kosovapress.com/ks/repository/images/nota_njohse.JPG Note], Kosovapress.com, 2011-08-16</ref> |- | 79 || {{NER}} || {{dts|format=dmy|16|08|2011}} ||<ref name="Niger & Guinea"/> |- | 80 || {{BEN}} || {{dts|format=dmy|18|08|2011}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,900 The Republic of Benin is the 80th state to recognize Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-08-18</ref> |- | 81 || {{LCA}} || {{dts|format=dmy|19|08|2011}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,906 Santa Lucia is the 81st UN member state to recognize the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-08-22</ref> |- | 82 || {{GAB}} || {{dts|format=dmy|13|09|2011}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,984 Kosovo's recognition confirmed by the Republic of Gabon], Ministry of Foreign Affairs of Kosovo, 2011-10-13</ref> |- | 83 || {{CIV}} || {{dts|format=dmy|20|09|2011}} ||<ref>[http://www.top-channel.tv/english/artikull.php?id=2797 Ivory Coast recognizes Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006194445/http://top-channel.tv/english/artikull.php?id=2797 |date=2017-10-06 }}, Top Channel, 2011-09-21</ref> |- | 84 || {{KUW}} || {{dts|format=dmy|11|10|2011}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,981 Kuwait formally recognizes the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2011-10-11</ref> |- | 85 || {{GHA}} || {{dts|format=dmy|23|01|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1090 Ghana Republic – the 86th country recognising the Independence of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-01-23</ref> |- | 86 || {{HAI}} || {{dts|format=dmy|10|02|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1111 Haiti's recognition of Kosovo confirmed during Minister Hoxhaj's visit to this state], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-02-10</ref> |- | 87 || {{BRU}} || {{dts|format=dmy|25|04|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1214 Brunei Darussalam recognizes Kosovo independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-04-25</ref> |- | 88 || {{CHA}} || {{dts|format=dmy|1|06|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1282 Çadi njeh Republikën y Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-06-01 (n'Albanés)</ref> |- | 89 || {{TLS}} || {{dts|format=dmy|20|09|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1479 Timori Lindor njeh pavarësinë y Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-11-09 (in Albanian)</ref><ref>[http://farm9.staticflickr.com/8067/8171165751_9692eae762_b.jpg Note verbale], Timor-Leste Ministry of Foreign Affairs, 2012-09-20</ref> |- | 90 || {{PNG}} || {{dts|format=dmy|3|10|2012}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20130223082422/http://www.postcourier.com.pg/20121003/news12.htm PNG links with Kosovo], Post-Courier Online, 2012-10-03</ref><ref>[http://www.m-magazine.org/en/Kosovo/Papua-New-Guinea-confirms-recognition-of-Kosovo-3271 Papua New Guinea confirms recognition of Kosovo], M-Mag, 2012-10-03</ref> |- | 91 ||{{FIJ}} || {{dts|format=dmy|19|11|2012}} ||<ref>[http://kryeministri-ks.net/?page=2,9,3213 Prime Minister Thaçi: Kosovo's membership in EBRD testified that the process of the recognition of the Kosovo as a democratic and sovereign country has taken an irreversible up-turn and is recognized as an historical fact], Office of the Prime Minister of the Republic of Kosovo, 19-11-2012</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1504 Fiji's verbal note recognizing Kosovo arrives], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-11-22</ref> |- | 92 ||{{SKN}} || {{dts|format=dmy|28|11|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1517 Saint Kitts dhe Nevis njeh zyrtarisht pavarësinë y Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 28-11-2012 (n'Albanés)</ref> |- | 93 ||{{DMA}} || {{dts|format=dmy|11|12|2012}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1536 Dominica recognizes Kosovo's independence], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-12-11</ref> |- | 94 ||{{PAK}} || {{dts|format=dmy|21|12|2012}} ||<ref>[https://web.archive.org/web/20130102231400/http://www.mofa.gov.pk/mfa/pages/article.aspx?id=1429&type=1 Recognition of the Republic of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Pakistan, 2012-24-12</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1550 Arrin nota verbale y njohjes së Kosovës nga Pakistani], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-12-28 (n'Albanés)</ref> |- | 95 ||{{GUY}} || {{dts|format=dmy|16|03|2013}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,1626 Guajana njeh shtetin y pavarur dhe sovran të Kosovës], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2013-03-16 (n'Albanés)</ref> |- | 96 ||{{TAN}} || {{dts|format=dmy|29|05|2013}} ||<ref>[http://www.telegrafi.com/fo/2010/njohja-verbale-semeya.jpg CKA 699/755/01], Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation of the United Republic of Tanzania, 2013-06-05</ref> |- | 97 ||{{YEM}} || {{dts|format=dmy|11|06|2013}} ||<ref>[http://www.sabanews.net/en/news313610.htm Yemen recognizes Kosovo], Saba Net, 2013-06-11</ref> |- | 98 ||{{EGY}} || {{dts|format=dmy|26|06|2013}} ||<ref>[http://www.mfa.gov.eg/Arabic/Ministry/News/Pages/NewsDetails.aspx?Source=1d5b0202-c337-4794-ab10-342893d069y1&newsID=17393f2d-a0db-471c-bd41-1c1d169b79c2 قرار حكومة جمهورية مصر العربية الاعتراف بجمهورية كوسوفو كدولة مستقلة وذات سيادة], Ministry of Foreign Affairs of Egypt, 2013-06-26 (n'Árabe)</ref> |- | 99 ||{{SLV}} || {{dts|format=dmy|29|06|2013}} ||<ref>[http://www.telegrafi.com/lajme/el-salvador-njeh-kosoven-2-33589.html</ref> |- | 100 ||{{THA}} || {{dts|format=dmy|24|09|2013}} ||<ref>[{{cita web |url=http://www.kryeministri-ks.net/?page=1,9,3792 |títulu=Copia archivada |fechaaccesu=28 de setiembre de 2013 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130928134906/http://www.kryeministri-ks.net/?page=1,9,3792 |fechaarchivu=28 de setiembre de 2013 }}</ref> |- | 101 ||{{GRN}} || {{dts|format=dmy|25|09|2013}} ||<ref>[http://www.telegrafi.com/lajme/grenada-njeh-kosoven-2-36492.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128022039/http://www.telegrafi.com/lajme/grenada-njeh-kosoven-2-36492.html |date=2016-01-28 }}</ref> |- | 102 ||{{LBY}} || {{dts|format=dmy|25|09|2013}} ||<ref>[http://www.telegrafi.com/?id=2&a=36497</ref> |- | 103 ||{{TON}} || {{dts|format=dmy|17|01|2014}} ||<ref>[http://www.gazetaexpress.com/?cid=1,13,131823 Tonga y njeh Kosovën], Gazeta Express, 2014-01-17</ref> |- | 104 ||{{LSO}} || {{dts|format=dmy|11|02|2014}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242 Pas njohjes nga Lesothu, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2014-02-11 (in Albanian)</ref><ref>[http://ansamed.ansa.it/ansamed/it/notizie/rubriche/politica/2014/02/11/Kosovo-Lesotho-riconosce-indipendenza-106-mo-Paese-farlo_10052564.html Kosovo: Lesotho riconosce indipendenza], 106/mo Paese a farlo, ansa.it, 24-02-11 (in Italian)</ref> |- | 105 ||{{TGO}} || {{dts|format=dmy|2|07|2014}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,2381, Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo], 2014-07-02</ref> |- | 106 ||{{SLB}} || {{dts|format=dmy|13|08|2014}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,2415&offset=1 Solomon Islands recognise Kosovo`s Independence], 2014-08-13</ref> |- | 107 || {{ATG}} || {{dts|format=dmy|20|05|2015}} ||<ref>http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,2633#.VVzBricViko</ref> |- | 108 || {{SIN}} || {{dts|format=dmy|1|12|2016}} ||<ref>http://koha.net/?id=27&l=145172 Singapori njeh pavarësinë y Kosovës], Koh.net, 2016-12-01</ref><ref>[https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/media_centre/press_room/pr/2016/201612/press_201612011.html The Government of the Republic of Singapore and the Government of the Republic of Kosovo have established diplomatic relations with effect from 1 December 2016. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620181102/https://www.mfa.gov.sg/content/mfa/media_centre/press_room/pr/2016/201612/press_201612011.html |date=2018-06-20 }}, Ministry of Foreign Affairs of Singapore, 2016-12-01</ref> |- | 109 || {{BGD}} || {{dts|format=dmy|27|02|2017}} ||<ref>[http://www.dhakatribune.com/bangladesh/foreign-affairs/2017/02/27/bangladesh-officially-recognises-kosovo-independent-state/ Bangladesh Officially Recognizes Kosovo as an Independent State], Dhaka Tribune, 2017-02-27</ref> |- | 110 || {{MAD}} || {{dts|format=dmy|24|11|2017}} ||<ref>{{cita web |url=https://twitter.com/pacollibehgjet/status/934508081152708608|títulu=Pleased to announce that Madagascar in the margins of @OIFfrancophonie has recognized Kosovo as an independent and sovereign state.pic.twitter.com/2YSRJAfefJ|fechaaccesu=27 de payares de 2017|apellíu=Pacolli|nome=Behgjet|fecha=25 de payares de 2017|sitiuweb=@pacollibehgjet|idioma=en}}</ref> |- | 111 || {{BAR}} || {{dts|format=dmy|15|02|2018}} ||<ref>{{cita web |url=https://twitter.com/pacollibehgjet/status/964216679868850177|títulu=Barbaos has recognized #Kosovo as an independent and sovereign state.|fechaaccesu=16 de febreru de 2018|apellíu=Pacolli 🇽🇰|nome=Behgjet|fecha=11:15 AM - 15 Feb 2018|sitiuweb=@pacollibehgjet|idioma=en}}</ref> |} ;Notes {{llistaref|grupu="Notes"}} === Países que retiraron la so reconocencia === {| class="wikitable sortable" style="width:50%; margin:auto;" |- ! País !! Periodu de reconocencia |- | {{SUR}}<ref>[http://www.rts.rs/page/stories/ci/story/1/politika/2922887/surinam-povukao-priznanje-kosova.html Суринам повукао признање Косова]</ref><ref>{{Cita web |url=http://wp.caribbeannewsnow.com/2017/11/02/suriname-revokes-kosovo-recognition-heels-russia-visit/ |títulu=Suriname revokes Kosovo recognition on heels of Russia visit |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180620231944/https://wp.caribbeannewsnow.com/2017/11/02/suriname-revokes-kosovo-recognition-heels-russia-visit/ |fechaarchivu=2018-06-20 }}</ref><ref>[https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2017&mm=10&dd=31&nav_id=102684 South American country revokes recognition of Kosovo - FM]</ref><ref>[http://www.mfa.gov.rs/en/press-service/statements/17134-serbies-gratitude-for-surinames-decision-to-revoke-recognition-of-the-unilaterally-declared-independence-of-kosovo Serbia's gratitude for Suriname's decision to revoke recognition of the unilaterally declared independence of Kosovo]</ref> || {{dts|format=dmy|8|07|2016}} – {{dts|format=dmy|27|10|2017}} |- | {{BDI}}<ref>[http://www.1deputyprimeminister-ks.net/repository/docs/SKMBT_C22012102816470.pdf Déclaration par la Républic du Burundi de la reconnaissance de l'État du Kossovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314044714/http://1deputyprimeminister-ks.net/repository/docs/skmbt_c22012102816470.pdf |date=2016-03-14 }}, Ministère des relations extérieures et de la coopération internationale de la Républic du Burundi, 2012-10-16 (in French)</ref><ref>{{cita web|url=http://mfa.gov.rs/sr/images/slike/desktop/17022018_nota_01.jpg|títulu=Note Verbale|fecha=2018-02-15|fechaaccesu=2018-02-25|publicación=[[Ministry of External Relations and International Cooperation (Burundi)]]|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180225210417/http://mfa.gov.rs/sr/images/slike/desktop/17022018_nota_01.jpg|fechaarchivu=2018-02-25}}</ref><ref>{{cita web | url=http://rs.n1info.com/a365229/Vesti/Vesti/Dacic-o-godisnjici-proglasenja-nezavisnosti-Kosova.html | títulu=Dačić: Burundi povukao priznanje, krhka nezavisnost Kosova | publicación=N1 | fecha=17 February 2018 | fechaaccesu=17 February 2018 | idioma=Serbian | trans-title=Dačić: Burundi Withdraws Recognition, Kosovo Independence Fragile | urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181122013205/http://rs.n1info.com/a365229/Vesti/Vesti/Dacic-o-godisnjici-proglasenja-nezavisnosti-Kosova.html | fechaarchivu=2018-11-22 }}</ref> || {{dts|format=dmy|16|10|2012}} – {{dts|format=dmy|15|02|2018}} |} === Otros estaos y entidaes === Los siguientes países son un [[estáu con reconocencia parcial]], [[Estáu llibre acomuñáu|entidaes estatales non soberanes]] y una organización internacional que reconocen a Kosovu. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto" |- ! País !! [[Reconocencia internacional|Reconocencia diplomática]] !! class="unsortable"| Referencies |- | {{ROC}} ([[Taiwán]]) || {{dts|format=dmy|19|02|2008}} ||<ref>[http://www.mofa.gov.tw/webapp/content.asp?cuItem=30377&mp=6 MOFLA Statements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212220536/https://www.mofa.gov.tw/webapp/content.asp?cuItem=30377&mp=6 |date=2020-02-12 }}, Ministry of Foreign Affairs, Republic of China</ref><ref>El 19 de febreru de 2008, el Gobiernu de la República de China, que caltién rellaciones oficiales con ventitrés estaos miembros de Naciones Xuníes, reconoció oficialmente a la República de Kosovu como estáu independiente. Sicasí, el Gobiernu de la República de Kosovu nun reconoció hasta'l momentu la soberanía de la República de China, polo que dambos gobiernos nun caltienen rellaciones institucionales. P'aportar al testu de reconocencia: {{cita web |url=http://www.mofa.gov.tw/webapp/content.asp?cuItem=30377&mp=6|títulu=MOFLA Statements|fechaaccesu=28 de febreru de 2009|autor=Ministeriu d'Asuntos Esteriores de la República de China|idioma=inglés|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20090120185453/http://www.mofa.gov.tw/webapp/content.asp?cuItem=30377&mp=6|fechaarchivu=20 de xineru de 2009}}</ref> |- | {{bandera|Orde de Malta}} [[Orde de Malta]] || {{dts|format=dmy|18|02|2009}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1000 Deputy Prime Minister Selimi received in a meeting Malta's Order of Templars], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> |- | {{bandera|Islles Cook}} [[Islles Cook]] || {{dts|format=dmy|18|05|2015}} ||<ref>[http://koha.net/?id=27&l=58028 Kosovo Establishes Diplomatic Relations with Cook Islands, Koha Ditore]</ref> |- | {{bandera|Niue}} [[Niue]] || {{dts|format=dmy|23|06|2015}} ||<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2671 Kosova njihet nga Niue], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo</ref> |} == Estaos que nun reconocen oficialmente la independencia de Kosovu == Los estaos soberanos que se citen de siguío declararon oficialmente'l so refugu y la so intención de nun reconocer la independencia y la soberanía de la República de Kosovu sobre'l territoriu kosovar: <center> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" |- !País |- | {{ANG}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080702191442/http://allafrica.com/stories/200806240413.html Angola: Head of State Sends Message to Serbian Counterpart]</ref> |- | {{ARG}}<ref>{{Cita web |url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/483701.html |títulu=Va Refugar Arxentina independencia de Kosovo |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080227235412/http://www.eluniversal.com.mx/notas/483701.html |fechaarchivu=2008-02-27 }}</ref> |- | {{ARM}}<ref>[https://web.archive.org/web/20081109035814/http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2008/09/Y5FDD453-D06C-4C03-B625-2C741767F725.ASP Armenia Rules Out Abkhazia, South Ossetia Recognition]</ref> |- | {{ALG}}<ref>[http://www.lesoirdalgerie.com/articles/2008/03/03/article.php?sid=65238&cid=2 Arxelia nun va reconocer a Kosovo (en francés)]</ref> |- | {{AZE}}<ref name="aze">[http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL1856553120080218 Azerbaixán afirma que nun va reconocer la independencia de Kosovo (n'inglés)]</ref> |- | {{BLR}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080227234204/http://www.mfa.gov.by/en/press/news/ac692ee50d369a5d.html Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus]</ref> |- | {{BOL}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080228214748/http://mx.news.yahoo.com/s/ap/080221/latinoamerica/ams_xen_bolivia_kosovo Gobiernu bolivianu nun reconoz independencia de Kosovo (Yahoo noticia Méxicu)]</ref> |- | {{BIH}}<ref>[http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=49754 Радмановић: БиХ неће признати независност Косова]</ref><ref>{{Enllaz rotu|1=[http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=135881 New Bosnian leader praises ties with Turkey, expects Erdoğan visit (n'inglés)] |2=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=135881 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | {{BRA}}<ref>[http://www.clicrbs.com.br/diariocatarinense/jsp/default.jsp?uf=1&local=1&newsID=a1774669.xml Brasil nun reconoz a Kosovo ensin alcuerdu con Serbia (en portugués)]</ref> |- | {{CHN}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080925190328/http://www.russiatoday.com/news/news/24794 Russia, China & India insist Kosovo and Serbia resume talks (n'inglés)]</ref> |- | {{CYP}}<ref name="bbc one">{{cita publicación |títulu=Kosovo MPs proclaim independence|editorial=[[BBC]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7249034.stm|fecha=[[2008-02-17]]|fechaaccesu=17 de febreru de 2008}}</ref> |- | {{CUB}}<ref>{{enllaz rotu|1=[http://www.yucatan.com.mx/noticia.asp?cx=99$1410000000$3761853&f=20080301 Ataques al padre” de la secesión de Kosovo] |2=http://www.yucatan.com.mx/noticia.asp?cx=99$1410000000$3761853&f=20080301 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | {{SVK}}<ref name="bbc one" /><ref name="xinhua" /> |- | {{ESP}}<ref name="xinhua" /> |- |{{GEO}}<ref name="xinhua">{{cita publicación |títulu=Kosovo's proclaimed independence provokes mixed responses from international community |editorial=[[Xinhua]]|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/18/content_7620326.htm|fecha=[[2008-02-17]]|fechaaccesu=17 de febreru de 2008}}</ref> |- | {{GRE}}<ref>[https://web.archive.org/web/20120204213929/http://www.greekembassy.org/Embassy/content/en/Article.aspx?office=1&folder=19&article=19833 Both sides must mutually accept solution for Kosovo, Papoulias stresses]</ref> |- | {{ISR}}<ref>[http://website.thejc.com/home.aspx?AId=58213&ATypeId=1&search=true2&srchstr=Kosovo&srchtxt=0&srchhead=1&srchauthor=0&srchsandp=0&scsrch=0 Israel breaks ranks on Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826232040/http://website.thejc.com/home.aspx?AId=58213&ATypeId=1&search=true2&srchstr=Kosovo&srchtxt=0&srchhead=1&srchauthor=0&srchsandp=0&scsrch=0 |date=2016-08-26 }}. ''The Jewish Chronicle''. 21 de febreru de 2008.</ref> |- | {{IND}}<ref>{{Cita web |url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=07&dd=31&nav_id=52346 |títulu=India to back Serbian UN GA bid (n'inglés) |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20130605054851/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2008&mm=07&dd=31&nav_id=52346 |fechaarchivu=2013-06-05 }}</ref> |- | {{IDN}}<ref name="oicsummit" /> |- | {{IRN}}<ref>[http://www.alalam.ir/english/en-NewsPage.asp?newsid=041030120080314111725 Ahmadinejad: US 'Enemies of All Humanity' (n'inglés)]</ref> |- | {{KAZ}}<ref name="xinhua" /> |- | {{KGZ}}<ref>{{cita web |url=http://www.mfa.kg/mews-of-mfa-kr/498_ru.html |títulu=Позиция Кыргызской Республики по Косово (en rusu) |fechaaccesu=27 de setiembre de 2012 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080226072045/http://www.mfa.kg/mews-of-mfa-kr/498_ru.html |fechaarchivu=26 de febreru de 2008 }}</ref> |- | {{LAO}}<ref>[https://web.archive.org/web/20120618011855/http://www.kplnet.net/english/news/edn3.htm Former President apures Sayaboury pay attention to human resources development (n'inglés)]</ref> |- | {{MLI}}<ref>[http://www.kosovocompromise.com/cms/item/topic/en.html?view=story&id=679&sectionId=1 New governments of Spain and Cyprus will refuse Kosovo recognition]</ref> |- | {{MEX}}<ref>[http://www.cnnexpansion.com/actualidad/2008/02/19/mexico-entá-nun reconoz-a-kosovo?view=story&id=679&sectionId=1 El gobiernu mexicanu nun reconoció la independencia de Kosovu</ref> |- | {{MDA}}<ref>{{Cita web |url=http://news.uk.msn.com/Article.aspx?cp-documentid=7567369 |títulu=Moldova will not recognize Kosovo's independence, gov't says |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080228010248/http://news.uk.msn.com/Article.aspx?cp-documentid=7567369 |fechaarchivu=2008-02-28 }}</ref> |- | {{bandera2|Rumanía}}<ref name="bbc one" /><ref name="xinhua" /> |- | {{bandera2|Rusia}}<ref name="bbc one" /> |- | {{SRB}}<ref name="bbc one" /><ref name="xinhua" /> |- | {{SRI}}<ref name="sri lanka">{{cita publicación|títulu=Sri Lanka says Kosovo independence a threat to world peace|editorial=AFP|url=https://afp.google.com/article/ALeqM5iaAZ8d1WP1xGbscKahijLdiDokqA|fecha=[[2008-02-17]]|fechaaccesu=17 de febreru de 2008|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080502021701/https://afp.google.com/article/ALeqM5iaAZ8d1WP1xGbscKahijLdiDokqA|fechaarchivu=2 de mayu de 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080502021701/https://afp.google.com/article/ALeqM5iaAZ8d1WP1xGbscKahijLdiDokqA|archivedate=2008-05-02}}</ref> |- | {{SUD}}<ref name="oicsummit" /> |- | {{TJK}}<ref>[http://www.afn.by/news/view.asp?newsid=95911 Таджикистан не признает независимость Косово и считает ее опасной для Европы]</ref> |- | {{URU}}<ref>[http://www.larepublica.com.uy/politica/299995-nun reconoz-a-kosovo Uruguái nun reconoz independencia de Kosovo]</ref> |- | {{VEN}}<ref name="venezuela">{{cita publicación |títulu=Venezuela nun reconoz independencia de Kosovo|editorial=L'Universal|url=http://www.eluniversal.com/2008/02/21/int_ava_venezuela-non-reconoc_21A1377241.shtml|fecha=[[2008-02-21]]|fechaaccesu=21 de febreru de 2008}}</ref> |- | {{VIE}}<ref name="vietnam">{{cita publicación |títulu= Vietnam says against unillateral Kosovo independence|editorial=[[Reuters]]|url=http://www.reuters.com/article/newsOne/idUSSP3143120080218|fecha=[[2008-02-18]]|fechaaccesu=18 de febreru de 2008}}</ref> |} </center> == Ver tamién == * [[Reconocencia internacional de la independencia d'Abkhasia y Osetia del Sur]] * [[Kosovu]] == Referencies == {{llistaref|2}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Política de Kosovu]] [[Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu]] mjs1d31rjxivdolk1p6evvr9dfbqzip 0 151905 4502855 4475116 2026-07-06T05:14:25Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502855 wikitext text/x-wiki :''Esti artículu trata de la Rebelión Árabe de 1916. En rellación al llevantamientu de 1936, vease [[Revuelta Árabe 1936-1939]].'' {{Eventu}} La '''Rebelión árabe''' (n'[[idioma árabe|árabe]]:'' الثورة العربية الكبرى'' ''La Gran Revuelta Árabe'') foi una sulevación empecipiada pol [[jerife de La Meca]] contra l'[[Imperiu otomanu]] sobre [[Palestina (rexón)|Palestina]] al envís de crear un estáu [[Mundu árabe|árabe]] unificáu dende [[Alepo]] en [[Siria]] hasta [[Adén]] nel [[Yeme]]. La rebelión empezó'l 5 de xunu de 1916 y declaráu el 8 de xunu por [[Husayn ibn Ali (jerife de La Meca)]]<ref>[http://www.nzhistory.net.nz/war/ottoman-empire/arab-revolt Page 8 – The Arab Revolt, 1916-18] Publicáu por New Zealand History en nzhistory.net.nz</ref> y duró dos años, de [[1916]] a [[1918]], dando llugar a un efímeru reinu árabe que llueu foi sustituyíu pola división colonial que da llugar al actual mapa d'[[Oriente Mediu]]. == Los árabes so l'alministración otomana == [[Ficheru:Flag of Hejaz (1917).svg|thumb|[[Bandera de la Revuelta Árabe]].]] A principios del [[sieglu XX]], l'[[Imperiu otomanu]] perdiera la mayor parte de les sos posesiones europees nos [[Balcanes]], restando malapenes [[Albania]] y la rexón de [[Tracia]], cola nueva frontera apenes a 200 quilómetros d'[[Istambul]]. El gobiernu otomanu decidió reforzar entós les posesiones asiátiques dende 1908 y so la influencia de la élite nacionalista de los [[Mozos Turcos]] plantegaba establecese aliances más sólides col grupu étnicu más numberosu del imperiu, depués del turcu: los [[pueblu árabe|árabes]], tendiendo pasu ente pasu escontra un [[Modelu bicéfalu|modelu ''bicéfalu'']] similar al [[imperiu Austrohúngaru|austrohúngaru]]. Los pueblos árabes, sicasí, vivíen dende diba unes décades la so [[Nahda]] o ''renacencia cultural'' que llevaba apareyada la formación d'una conciencia nacional propia qu'oponíen a la difusa "identidá oficial" otomana ya inclusive a la pertenencia a la fe [[Islam|islámica]] oficial del Imperiu y común a la mayor parte de los sos súbditos. Coles mesmes, l'[[aristocracia]] árabe, que por llargu tiempu esfrutara de cierta autonomía en cuestiones culturales y d'alministración interna, empezaba a resentir el programa de los [[Mozos Turcos]] que deseyaben ''resaltar el calter turcu'' de les instituciones gubernamentales. Esti [[nacionalismu árabe]] incipiente foi nun primer momentu cultural y col tiempu concretar en reivindicaciones d'autogobiernu. En toles capitales árabes del Imperiu surdieron foros y organizaciones nacionalistes que les sos actividaes fueron reprimíes poles autoridaes otomanes, anque la so fuercia yera tal que n'ocasiones tuvieron que tolerar ante elles. Foi especialmente importante nesti sentíu'l ''[[Congresu Panárabe]]'' celebráu en París en 1913. Un elementu de muncha importancia nos enfrentamientos políticos de la rexón yera la construcción del [[Ferrocarril del Hiyaz]], cola escusa de facilitar la pelegrinación a [[La Meca]], diba sirvir en realidá pa la movilización rápida de tropes otomanes según exercer un control más direutu de la burocracia d'[[Istambul]] sobre los territorios árabes. Conectaba [[Damascu]] y [[Medina]] y yera vistu polos nacionalistes árabes como una amenazadora ferramienta de penetración y control imperiales. Al españar la [[Primer Guerra Mundial]], el [[sultán]] otomanu [[Mehmed V]], na so calidá de [[califa]] o cabeza del [[Islam]], llamó a los sos súbditos musulmanes al [[yihad]] contra los aliaos ([[Francia]], [[Gran Bretaña]] y [[Imperiu rusu|Rusia]]). Esti intentu, habitual per otra parte, de manipoliar los sentimientos relixosos de los musulmanes en favor de los intereses de les [[Potencies Centrales]], atopó resistencia en munchos árabes, que, otra manera, vieron nel españíu del conflictu mundial una oportunidá de desfacer de tutelar otomana. == La rebelión == [[Ficheru:Sharif Husayn cropped.JPG|300px|thumb|Hussein ibn Ali, jerife de La Meca]] El [[jerife]] [[Husayn ibn Ali, jerife de La Meca|Husayn ibn Ali]] (o Husein) de [[La Meca]], [[guardián de los santos llugares]] del [[Islam]] y figura de prestíu na aristocracia árabe, yera padre de dos representantes árabes nes instituciones d'[[Istambul]] —[[Abd Allah ibn Husayn|Abd Allah]], vicepresidente del parllamentu, y [[Faysal ibn Husayn|Faysal]], diputáu por [[Jedda]]. Hussein ibn Ali caltenía fuertes rocees ante les intenciones del gobiernu otomanu de "asimilar" a los pueblos árabes y aumentar el so control sobre éstos, y fuera yá tantiguáu pol [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] al traviés del so fíu Abdallah como posible aliáu contra los otomanos en casu de guerra. Asina, cuando'l [[Imperiu Otomanu]] entró na [[Primer Guerra Mundial]] al llau de les [[Potencies Centrales]] n'avientu de [[1914]], el xeneral británicu [[Horatio Kitchener]] intentó provocar el llevantamientu de les tropes del jerife con un mensaxe unviáu al traviés del [[altu comisariu]] británicu n'[[El Cairu]] nel que se dicía que «si la nación árabe asitiar al so llau nesta guerra, [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] [...] va dar a los árabes tou l'ayuda necesaria contra una agresión estranxera». Yera la oportunidá, pal jerife y los nacionalistes árabes, de crear un Estáu propiu, lliberáu de tutelar otomana y col beneplácito aliáu, qu'arrexuntara a los árabes del [[Imperiu Otomanu]]. Esti primer contautu derivó na [[correspondencia Husayn-McMahon]] ente Husayn y [[Henry McMahon]], alto comisariu británicu n'[[El Cairu]], ente 1915 y 1916. El jerife quixo concretar la ufierta británica na constitución d'un reinu árabe qu'entendiera [[Península Arábiga|Arabia]] y los actuales [[Siria]], [[El Líbanu]], [[Israel]], los [[Territorios Palestinos]], [[Xordania]] ya [[Iraq]]. Tres ciertes reticencies, la parte británica acepta la idea anque imponiendo ciertos retayos territoriales, al marxe de los cualos «El [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Reinu Xuníu]] ta preparáu pa reconocer y sofitar la independencia de los árabes en toles rexones entendíes dientro de les fronteres propuestes pol jerife de La Meca» (Carta del 24 d'ochobre de 1915). Los territorios escluyíos yeren los consideraos estratéxicos pa los aliaos: la mariña [[mediterraneu]] de l'actual [[Siria]], el [[El Líbanu]] y el sur d'[[Iraq]]. [[Ficheru:030Arab.jpg|300px|thumb|Soldaos del ''exércitu nacional árabe'' mientres la revuelta antiturca]] Coles garantíes britániques mentaes, españa la [[rebelión nos suburbios de Damascu]] de la que Husayn faise nomar rei de los árabes en [[La Meca]], el 10 de xunu de 1916. Un exércitu otomanu-alemán preparar pa movese escontra [[Medina]]. Les tropes árabes lliberaron primero [[La Meca]] y darréu [[Medina]], que yera la sede de la guarnición otomana nel [[Hiyaz]]. Atacando'l [[ferrocarril del Hiyaz]] aisllaron a les tropes turques del [[Yeme]]. En xunu de 1917 tomen el puertu d'[[Aqaba]] (anguaño en [[Xordania]]), lo que dexa'l [[avituallamiento]] del exércitu árabe y les meyores aliaes na zona. La rebelión prosigue escontra'l norte, tomando [[Jaffa]], na mariña palestina, el 17 de payares de 1917. Un mes más tarde el xeneral [[Edmund Allenby]] ocupa [[Xerusalén]]. En setiembre de 1918 les tropes árabes entren en [[Damascu]], onde se va intentar crear les primeres instituciones del reinu árabe. == Los proyeutos coloniales == Na rebelión participa l'oficial británicu [[Thomas Edward Lawrence]], llamáu ''Lawrence d'Arabia'', que la so misión ye coordinar les meyores árabes colos oxetivos aliaos. Lawrence afirma, nes sos memories de la revuelta, titulaes ''Los siete pilastres de la sabiduría'', creer bonalmente na promesa británica de sofitar la creación d'un Estáu árabe, que, sicasí, yera falsa como se supo dempués. N'efeutu, los secretos [[Alcuerdos Sykes-Picot]] de 1916 estremen tola rexón ente [[Tercer República Francesa|Francia]] y el [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]], y allos añade la [[Declaración Balfour]] de 1917, qu'amuesa'l sofitu británicu a la creación d'un llar nacional [[Pueblu xudíu|xudíu]]» en [[Estáu de Palestina|Palestina]]. Los alcuerdos permanecieron de callao hasta que la [[Revolución rusa de 1917|revolución en Rusia]] llevó al poder a los [[bolxevique]]s en payares de 1917, quien los fixeron públicos. El gobiernu otomanu denunció entós la maniobra aliada y a entamos de 1918 proponen a los árabes un estatutu d'autonomía, pero pa eses feches los trunfos bélicos de les tropes árabes faen imposible qu'éstes se sometan a les condiciones ufiertaes per Turquía. Ello ye que l'exércitu otomanu perdió'l control sobre vastes árees de territoriu árabe y la iniciativa pasó claramente a los rebeldes y los sos aliaos [[Reinu Xuníu|británicos]]. El sofitu francu-británicu a la revuelta árabe aumenta, ente que a entamos d'ochobre de 1918 les derrotes de los [[Imperios centrales]] nel frente européu amenorguen les posibilidaes de siguir emprestando sofitu al [[Imperiu Otomanu]]. Finalmente, el 30 d'ochobre de 1918 róblase'l [[armisticiu de Mudros]] colos aliaos, onde les tropes otomanes alcuerden un cese d'hostilidaes. Pa salir de la situación creada pola publicación de los alcuerdos Sykes-Picot, británicos y franceses faen una declaración conxunta'l 9 de payares na qu'afirmen que l'oxetivu qu'escuerren ye «la lliberación completo y definitivo de los pueblos tan llargu tiempu primíos polos turcos», «animando y ayudando» al establecimientu de «gobiernos y alministraciones indíxenes en Siria y Mesopotamia» nos territorios lliberaos. Aportunen en que nun pretenden «imponer» a los pueblos llocales «tales o cualos instituciones», sinón «asegurar, por aciu el so sofitu y una asistencia eficaz, el funcionamientu normal de los gobiernos y alministraciones qu'ellos se dean llibremente». El testu paez sofitar les pretensiones d'autodeterminación qu'animen la rebelión árabe, pero coles mesmes fala de ''gobiernos'' y ''alministraciones'', en plural, de Siria y de Mesopotamia por separáu y de ''asistencia'', lo que remite a la intención d'estremar el territoriu en zones d'influencia y d'establecer tuteles y mandatos sobre los gobiernos llocales. A última hora, anque paeza dicir lo contrario, puede interpretase como una manera de reafitar los alcuerdos Sykes-Picot. La idea de tutelar estranxera, per otru llau, vien respondida por pol acabante roblar pactu de la [[Sociedá de Naciones]] (xunu de 1919); ésti, dientro de la idea xeneral de qu'esisten naciones «adelantraes» y naciones «atrasaes», refierse específicamente a les comunidaes» otrora pertenecientes al Imperiu otomanu pa dicir que pueden constituyise n'Estaos independientes a condición de qu'un país mandatariu» dirixa la so alministración «hasta'l momentu en que sían capaces de conducise soles». == L'efímeru estáu árabe (1918-1920) == Mentanto, dende'l [[Damascu]] lliberáu de los otomanos entama'l proyeutáu estáu árabe so la égida del [[emir]] [[Faysal ibn Husayn|Faysal]]. L'estáu cunta dende la so nacencia con un primer problema, que ye la negativa aliada a consentir que'l so autoridá estienda sobre los espacios costeros que consideren estratéxicos pa los intereses franceses y británicos, tal que había quedáu establecíu na [[correspondencia Husayn-McMahon]] y sancionáu más tarde polos alcuerdos Sykes-Picot. Tratábase sobremanera de la mariña de la Siria histórica, esto ye, de l'actual [[Siria]] y d'[[El Líbanu]]. Faysal acaba aceptando los retayos y tutelar francesa sobre Siria, que-y paecen inevitables, na conferencia de paz de [[París]] (payares de 1919), a la qu'allega en calidá de representante de los árabes. Esto contraría los resolvimientos del Congresu Árabe que s'axuntara pel branu del mesmu añu en [[Damascu]] y que s'amosara opuestu a cualquier división ya interferencia estranxera. Ello ye que un nuevu ''Congresu Nacional'' constituyíu en parllamentu reafitar nel refugu a los manexos franceses y proclama el 7 de marzu de 1920 la independencia de Siria «nes sos llendes naturales». Faysal ye'l xefe del nuevu Estáu, que se va rexir por una constitución democrática. == El repartu d'Oriente Mediu == Sicasí, los socesivos trataos de [[Conferencia de Sanremo|Sanremo]] y [[Tratáu de Sèvres|Sèvres]] (1920) faen de respaldu ''llegal'' de los intereses colonialistes y establecen con too y con eso la repartida definitiva de la rexón ente los dos grandes potencies, repartida que va ser selláu por una resolución de la [[Sociedá de Naciones]] aprobando'l testu de los mandatos en 1922. Ochenta mil soldaos franceses esplegaos en Siria van forzar a Faysal a exiliase, estableciéndose'l [[Mandatu Francés de Siria|mandatu francés sobre'l país]] y la que fuera una rexón del mesmu, el [[El Líbanu]], agora segregáu y convertíu nel ''Estáu de [[Gran Líbanu]]'' so control francés. De fechu Francia plania y estaza entá más el territoriu siriu n'Estaos ''independientes'' y rexones ''autónomes'', anque más tarde vease forzada a abandonar estos proyeutos por cuenta de la gran hostilidá local, teniendo de caltener a Siria unificada. Na zona británica, les ''[[vilayet]]s'' (provincies) otomanes de [[Mosul]], [[Bagdag]] y [[Basora]] xunir pa formar una entidá nueva llamada [[Iraq]], so mandatu británicu, en que'l so tronu asitiar al príncipe Faysal. So mandatu británicu queda tamién [[Mandatu Británicu de Palestina|Palestina]], que se va comunicar con Iraq al traviés d'un pasiellu nel desiertu al que van llamar ''Trexordania'' (más palantre [[Xordania]]) poniendo al príncipe Abd Allah como rei. Confórmase d'esta miente en gran midida lo que va ser el mapa d'[[Oriente Mediu]] nes décades siguientes. Na actualidá, los [[hachemí]]es descendientes del emir Abd Allah siguen gobernando en [[Xordania]], país qu'a pesar de ser creáu de la nada amosó una sorprendente estabilidá. Ye la monarquía xordana quiciabes la institución que más se reclama como heredera de la rebelión árabe. == Ver tamién == * [[Nacionalismu árabe]] * [[Panarabismu]] * [[Panislamismu]] == Referencies == {{llistaref}} *[http://www.kinghussein.gov.jo/his_arabrevolt.html History of the Arab Revolt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523103905/http://www.kinghussein.gov.jo/his_arabrevolt.html |date=2007-05-23 }} (Hestoria de la Revuelta Árabe nel sitiu web de [[Hussein I de Xordania]]) *[http://www.pbs.org/lawrenceofarabia/revolt/index.html Arab Revolt] Resume de la Revuelta Árabe, n'inglés *[http://www.wdl.org/es/item/11755/ La revuelta en Arabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024052438/https://www.wdl.org/es/item/11755/ |date=2019-10-24 }} {{Tradubot|Rebelión árabe}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Revoluciones del sieglu XX|Arabe]] [[Categoría:Historia del Imperiu otomanu]] [[Categoría:Primer Guerra Mundial]] [[Categoría:Nacionalismu árabe]] [[Categoría:Mundu árabe]] [[Categoría:Rebeliones en Siria]] k20ebbcx3bczrjr2y9c9qrttdgqsyje 0 159332 4502854 4378153 2026-07-06T05:06:41Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 1 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502854 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Rebeca Politano Romanini'''<ref group='nota'>{{apellíu portugués|'''Politano'''|'''Romanini'''}}</ref> {{nym}} ye una [[botánica]] [[Brasil|brasilana]].<ref name="FAPESP" >{{cita web|url=http://www.bv.fapesp.br/pt/pesquisador/60992/rebeca-politano-romanini/|títulu=Rebeca Politano Romanini|editor=CDi/FAPESP - Centru de Documentação y Informação da Fundação d'Amparu à Pesquisa do Estado de São Paulo|fechaaccesu=14 d'avientu de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20220118130102/https://bv.fapesp.br/pt/pesquisador/60992/rebeca-politano-romanini/|fechaarchivu=2022-01-18}}</ref><ref>http://lattes.cnpq.br/5416664099699785</ref> En [[2001]], formar pola [http://www.umc.br/ Universidá de Mogi das Cruzes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309060134/http://www.umc.br/ |date=2009-03-09 }}, en [[Ciencies Biolóxiques]], teniendo la [[maestría]] nel área de [[Biodiversidá|biodiversidá vexetal]] y [[ambiente]] nel [http://botanica.sp.gov.br/ Institutu de Botánica]. Ye especialista en [[sistemática vexetal]], con énfasis en [[florística]] y [[taxonomía|sistemática]] d'[[Orchidaceae]].<ref name="FAPESP" /> == Trabayos == * 2006. ''Orchidaceae do [[Ilha do Cardoso|Parque Estadual da Ilha do Cardoso]], município de Cananéia, São Paulo, Brasil, Institutu de Botânica''. Secretaria do Meio Ambiente, São Paulo, SP.{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.biodiversidade.pgibt.ibot.sp.gov.br/Web/teses/2006/t_robeca_politano_romanini.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }}<ref>{{cita web|url=http://www.bv.fapesp.br/pt/bolses/98648/orchidaceae-do-parque-estadual-da-ilha-do-cardoso-conceyu-de-cananeia-sao-paulo-brasil/|títulu=Orchidaceae do Parque Estadual da Ilha do Cardoso, município de Cananéia, São Paulo, Brasil|editor=Biblioteca Virtual, CDI|fechaaccesu=14 d'avientu de 2014}}</ref> * 2003. ''Flora Fanerogâmica do Estado de São Paulo''. {{Enllaz rotu|1= |2=http://www.nhbs.com/series/141249/flora-fanerogamica-do-tao-de-sao-paulo |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} 132 pp. ISBN 8575230174, ISBN 9788575230176 * ''Checklist das Spermatophyta do Estado de São Paulo, Brasil. Biota Neotropica''. [http://www.researchgate.net/publication/234356834_Checklist_das_Spermatophyta_do_Tao_de_So_Paulo_Brasil] Biota Neotropica 11: 316-337, 2011 * ''Construção de biblioteca genômica do baculovírus Anticarsia gemmatlalis nucelopolyhedrovírus (AgMNPV)''.{{Enllaz rotu|1= |2=http://www.umc.br/pesquisa/72/iv-congresso-de-iniciacao-cient%C3%ADfica |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} == Honores == === Membresías === * de la Sociedá Botánica del Brasil<ref>Anais do congresso nacional da Sociedade Botânica do Brasil. Collaboró Universidade do Recife</ref> == Premios == * 2006: Grau de distinción y allabancia - Disertación de Maestrado, Programa de PosGraduado en Biodiversidá Vexetal y Ambiente-Institutu de Botánica. * 2003: Votu d'Allabancia, Herbario "Irina D. Gemtchujnicov" BOTU. * 2002: Premiu Frederico Carlos Hoehne, Institutu de Botânica de São Paulo. {{Botánicu|Romanini|Romanini, Reb}} ---------- == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Rebeca Politano Romanini|20013879-1}} == Enllaces esternos == * [http://www.researchgate.net/profile/Robeca_Romanini/publications Bibliografía de l'autora] {{commonscat|botanists|Botánicos}} {{wikispecies}} {{traducíu ref|pt|Rebeca Politano Romanini|41537266}} * {{Link|portugués|2=http://www.orquidario.org/boletim/boletim9-2/sumariu.htm|3=Boletim OrquidaRIO, Anu 9 - edição nº 2.}} {{NF|1977||Romanini, Reb}} {{Tradubot|Rebeca Politano Romanini}} [[Categoría:Botánicos y botániques de Brasil]] [[Categoría:Científicos y científiques de Brasil]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes de Brasil]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores en portugués]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] bgpnrrlsr1x0slwkseapsw6p682sc7m 0 159338 4502859 4287755 2026-07-06T06:51:24Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502859 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Regina Helena Potsch Andreata'''<ref group='nota'>{{apellíu portugués|'''Potsch'''|'''Andreata'''}}</ref> {{nym}} ye una [[bióloga]], [[sistemática|taxónoma]], [[botánica]], [[curador (botánica)|curadora]],<ref>{{Cita web |url=http://www.botanica.org.br/buscar_herbario_pub.php?result_por_pagi=1&_pagi_pg=188 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150412064534/http://www.botanica.org.br/buscar_herbario_pub.php?result_por_pagi=1&_pagi_pg=188 |fechaarchivu=2015-04-12 }}</ref> y [[profesora]]<ref>http://www.museunacional.ufrj.br/posbotanica/old/docentes.html</ref> [[Brasil|brasilana]].<ref name=reg>http://buscatextual.cnpq.br/buscatextual/visualizacv.do?id=K4783555J6</ref><ref name=pot>http://www.escavador.com/pessoas/5039837</ref> == Biografía == En [[1969]], llogró la [[llicenciatura]] en [[historia natural]] pola [http://www.usu.br/ Universidá de Santa Úrsula, USU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041128035456/http://www.usu.br/ |date=2004-11-28 }}, y otra llicenciatura en Ciencies Físiques y Biolóxiques pola mesma casa; un [[máster]] en botánica supervisada pola Dra. [[G.M.Barroso|Graziela Maciel Barroso]] ([[1912]]-[[2003]]), defendiendo la [[tesis]] "''[[Smilax]] [[l.|Linnaeus]] ([[Smilacaceae]]) ensaio para uma revisão das espécies brasileiras''", pola [[Universidá Federal de Rio de Janeiro]] ([[1979]]). Y, en [[1995]], el [[Ph.D.|doctoráu]] pola [[Universidá de São Paulo]].<ref name=reg/> Anguaño, ye profesora na Universidá de Santa Úrsula, investigadora visitante nel [[Xardín botánicu de Rio de Janeiro|Xardín Botánicu del Institutu d'Investigación de Rio de Janeiro]], profesora collaboradora - Muséu Nacional de la UFRJ y becaria del Conseyu Nacional de Desenvolvimientu Científicu y Teunolóxicu. Tien esperiencia en botánica, con énfasis en taxonomía vexetal, actuando sobre Smilacaceae, ''Smilax'',<ref>https://web.archive.org/web/20091111163622/http://www.lcb.esalq.usp.br/lav/smilax/forna.php</ref> taxonomía, flora y Rio de Janeiro.<ref name=pot/> Ye autora na identificación y nomamientu de nueves especies pa la ciencia, a abril de [[2015]], de cuatro nuevos rexistros d'[[especies]], especialmente de les [[familia (bioloxía)|families]] [[Herreriaceae]], [[Sapindaceae]], y n'especial de los [[genus|xéneros]] ''[[Smilax]], [[Diatenopteryx]]'' (vease más embaxo'l venceyu a [[IPNI]]). == Delles publicaciones == * LOPES, ROSANA C.; ANDREATA, REGINA H. P.; CARTAXO-PINTO, SIMONE; TROVÓ, M.; GONÇALVES-ESTEVES, V. [[2013]]. ''Pollen morphology and wall structure of Neotropical species of Herreria and Clara (Asparagaceae-Agavoideae) and its taxonomic implications''. Plant Systematics and Evolution 299: 25-34 * PALAZZO, F.M.A.; MONTEIRO, M. H. D. A.; ANDREATA, R. H. P. [[2012]]. ''[[Chrysophyllum]] januariense [[Eichl.]] (Sapotaceae): nova ocorrência para o Brasil y descrição do frutu''. Pesquises. Botânica 63: 213-218 * LOPES, R. C.; ANDREATA, R. H. P. 2012. ''[[Herreria]] glaziovii (Agavoideae, Asparagaceae) - typification and a new synonym''. Phytotaxa 68: 55-60 * PROFICE, S. R.; ANDREATA, R. H. P. [[2011]]. ''Revisão taxonômica de Aphelandra [[R.Br.]] (Acanthaceae) de corola curto-bilabiada''. Pesquises. Botânica 62: 7-70 * PAULA, C. H. R.; ANDREATA, R. H. P. 2011. ''Contribuição à taxonomia de Loranthaceae no Estado do Rio de Janeiro, Brasil''. Pesquises. Botânica 62: 71-115 * GUIMARAES, A. R.; ANDREATA, R. H. P.; COSTA, C. G. 2011. ''Stem and leaf morphoanatomy of two Atlantic Forest species of Smilax [[l.|Linnaeus]]''. Revista de Bioloxía Neotropical 8: 1-14 * GUIMARAES, A. R.; COSTA, C. G.; ANDREATA, R. H. P. [[2010]]. [http://rodriguesia.jbrj.gov.br/FASCICULOS/rodrig61_2/3-063-09.pdf ''Morfoanatomia do sistema subterrâneo de Smilax subsessiliflora (Smilacaceae)'']. [[Rodriguesia]] 6: 181-194 * DIAS-NETU, A. O.; PALAZZO, F. M. A.; ANDREATA, R. H. P.; MONTEIRO, M. H. D. A. 2010. ''Sinopse comentada de Smilacaceae nas Restingas de Rio das Orca (RJ, Brasil)''. Pesquises. Botânica 61: 307-314 * GUIMARAES, A. R.; ANDREATA, R. H. P.; DIAS-NETU, A. O.; MONTEIRO, M. H. D. A. 2010. ''Anatomia foliar de espécies brasileiras de Smilax L.: S. quinquenervia [[Vell.]], S. stenophylla [[A.DC.]] y S. subsessiliflora [[Duham]]''. Revista em Agronegócio y Meio Ambiente 3: 77-87 * MEDEIROS, M. F. T.; ANDREATA, R. H. P.; SENNA-VALLE, L. 2010. ''Identificação de termos oitocentistas rellacionaos às plantas medicinais usaes non Mosteiro de São Bento do Rio de Janeiro, Brasil''. Acta Botanica Brasilica 24: 780-789 * PALAZZO, F. M. A.; DIAS-NETU, A. O.; MONTEIRO, M. H. D. A.; ANDREATA, R. H. P. 2010. ''Sinopse comentada de Sapotaceae no município de Rio das Orca (RJ, Brasil)''. Pesquises. Botânica 61: 293-306 * ANDREATA, R. H. P. [[2009]]. ''A New Species of Smilax and a Key to All Species from Minas Gerais, Brazil''. Systematic Botany 34: 28-31 * MONTEIRO, M. H. D. A.; SISTON, T. F.; SOUZA, T. F.; LIMA, L. S.; ANDREATA, R. H. P. 2009. ''A família Sapotaceae no Herbário da Universidade Santa Úrsula, Rio de Janeiro''. Eugeniana 30: 9-16 * ANDREATA, J. V.; ANDREATA, R. H. P.; LIMA, H. C.; VAZ, A. M. F.; BAUMGRATZ, J. F. A.; PROFICE, S. R. [[2008]]. ''Diversity and floristic composition of the vascular plants in the forest fragments in southeastern Rio de Janeiro, Brazil''. Botanical Research Institute of Texas. Journal 2: 575-592 * MONTEIRO, M. H. D. A.; ANDREATA, R. H. P.; NIEVES, L. J. 2008. ''Estruturas Secretores em Sapotaceae. Pesquises''. Botânica 59: 252-263 * CALVENTE, ALICE M.; ANDREATA, REGINA H. P.; VIEIRA, RICARDO C. 2008. ''Stem anatomy of Rhipsalis (Cactaceae) and its relevance for taxonomy. Plant Systematics and Evolution 276: 1-7 * MEDEIROS, M. F. T.; SENNA-VALLE, L.; ANDREATA, R. H. P. [[2007]]. ''Figos na Famácia do Mosteiro de São Bento, Rio de Janeiro''. Albertoa (Rio de Janeiro) 27: 189-196 * BENTO, M. P.; ANDREATA, R. H. P. 2007. ''Plantes Úteis do Campus da Universidade Santa Úrsula, Bairro de Botafogo, RJ: Uma Abordagem Etnobotânica''. Eugeniana XXIX: 17-31 * MEDEIROS, M. F. T.; SENNAVALE, Lucy D.; ANDREATA, R. H. P. 2007. ''Históricu y o usu da mueyu parrilha (Smilax spp.) pelos boticários non Mosteiro de São Bento''. Revista Brasileira de Biociências (impresu) 5: 27-29 * GIANNERINI, A. C.; QUINET, A.; ANDREATA, R. H. P. 2007. ''O Gênero [[Ocotea]] [[Aubl.]] (Lauraceae) no Parque Nacional do Itatiaia''. Pesquises. Botânica 58: 283-330 * MONTEIRO, M. H. D. A.; NIEVES, L. J.; ANDREATA, R. H. P. 2007. ''Taxonomía y Anatomia das espécies de Pouteria Aublet (Sapotaceae) do Estado do Rio de Janeiro, Brasil''. Pesquises. Botânica 58: 7-118 * ANDREATA, R. H. P. 2007. ''Mancomún da Família Orchidaceae no Herbário do Instituto de Ciências Biológicas y Ambientais da Universidade Santa Ursula, Rio de Janeiro''. Orquidário 21: 95-100 * LOPES, T. C. C.; ANDREATA, R. H. P.; CHAUTEMS, A. 2007. ''Distribuição e conservação do gênero [[Besleria]] [[L.]] (Gesneriaceae) no Brasil: daos preliminares''. Revista Brasileira de Biociências (impresu) 5: 876-878 * MEDEIROS, M. F. T.; SENNA-VALLE, L.; ANDREATA, R. H. P.; FERNANDES, L. R. R. M. V. 2007. [http://www.revistas.ufg.br/index.php/RBN/article/view/5214 ''Informações estratéxiques geradas al traviés do estudo de patentes de planatas medicinais citaes por sitiantes da Reserva Rio das Pedras, Mangaratiba, Rio de Janeiro''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102184843/https://revistas.ufg.br/index.php/RBN/article/view/5214 |date=2021-11-02 }}. Revista de Bioloxía Neotropical 4: 139-147 * CALVENTE, A. M.; ANDREATA, R. H. P. 2007. ''The Cactaceae of the Natural Municipal Park of Prainha, Rio de Janeiro, Brazil: taxonomy and conservation''. Botanical Research Institute of Texas. Journal 1: 529-548 * MONTEIRO, M. H. D. A.; NIEVES, L. J.; ANDREATA, R. H. P. 2007. [http://www.ufrgs.br/seerbio/ojs/index.php/rbb/article/viewFile/334/440 ''Levantamento y distribuição das Espécies de Pouteria Aubl. (Sapotaceae) do Estado do Rio de Janeiro, Brasil'']. Revista Brasileira de Biociências, Porto Alegre, 5 (2): 369-371 == Llibros == * ANDREATA, R. H. P. [[1997]]. ''Revisão das espécies brasileiras do gênero Smilax Linnaeus (Smilacaceae)''. Botánica: Pesquises 47, Institutu Anchietano de Pesquises São Leopoldo, 243 pp. * ANDREATA, R. H. P.; TRAVASSOS, O. [[1994]]. ''Chaves Pa Determinar As Families de Pteridophyta, Gymnospermae y Angiospermae''. 3ª ed. RIO DE JANEIRO: UNIVERSIDADE SANTA ÚRSULA, 134 pp. (2ª ed. [[1989]]; 1ª ed. [[1983]]). == En Resumes en Congresos == * MEDEIROS, M.F.T.; ANDREATA, R. H. P.; SENNA-VALLE, L. 2011. ''As oficinas de enfermaria e biotica do Mosteiro de São Bento do Rio de Janeiro durante o século XIX''. In: Ariane Luna Peixoto & Inês Machline Silva (orgs.) ''Saberes e usos de plantas : legados de atividades humanas no Rio de Janeiro''. 1ª ed. Rio de Janeiro: PUC-Rio. * ANDREATA, R. H. P. 2010. ''Smilacaceae''. In: Rafaela Campostrini Forzza; Paula Moraes Leitman; Andrea Costa et al. (orgs.) ''Catálogo de Plantas e Fungos do Brasil''. 1ª ed. Rio de Janeiro: Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro, v. 2, p. 1232-1232. * ANDREATA, R. H. P. 2010. ''Smilacaceae''. In: Taciana Barbosa Cavalcanti & Maria de Fátima Batista (orgs.) ''Flora do Distrito Federal, Brasil''. 1ª ed. Brasilia: Embrapa, v. 8, p. 127-148. * ANDREATA, R. H. P. 2009. ''Smilacaceae''. In: Giulietti, A.M.; Silva, J.M.C.; Rapini, A.; Queiroz, L.P. & Andrade, M.J.G.. (Org.). Plantas Raras do Brasil. 1ed.Belo Horizonte: Conservação Internacional do Brasil, 2009, v. 1, p. 374. * ANDREATA, R. H. P. 2009. ''Smilacaceae''. In: João Roberto Stehmann; Rafaela Campostrini Forzza; Alexandre Salino; Marco Sobral; Denise Pinheiro da Costa; Luciana H. Yoshino Kamino (orgs.) ''Plantas da Floresta Atlântica''. 1ª ed. Rio de Janeiro: Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro, v. 1, p. 475. * ANDREATA, R. H. P. 2006. ''Smilicaceae''. In: BARBOSA, M.R.V, SOTHER, C., MAYO, S. GAMARRA-ROJAS, C. F. L., MESQUITA,A. C. (orgs.) ''Checklist das Plantas do Nordeste Brasileiro: Angiospermas e Gymnospermas''. Brasília: Ministério de Ciência e Tecnologia, p. 156. * REIF, C.; ANDREATA, R. H. P.; ANDREATA, J. V. 2006. ''Vegetação Marginal das Lagunas da Baixada de Jacarepagua, Rio de Janeiro''. In: ANDREATA, J. V. (org.) ''Síntese Histórica e Ecológica com Ênfase a Fauna e Flora do Complexo Lagunar da Baixada de Jacarepaguá, Rio de Janeiro''. Rio de Janeiro: Editora Universidade Santa Ursula, p. 370. == Honores<ref name=reg/> == == Membresías == * Sociedá Botánica de Brasil<ref>{{Cita web |url=http://www.botanica.org.br/conteudo.php?id=15 |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150402155752/http://www.botanica.org.br/conteudo.php?id=15 |fechaarchivu=2015-04-02 }}</ref> * Asociación llatinoamericana de Botánica, tesorera 1990-1994<ref>{{Cita web |url=http://www.botanica-alb.org/directiva.php |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20180830201417/http://botanica-alb.org/directiva.php |fechaarchivu=2018-08-30 }}</ref> === de Cuerpu editorial === * 1989 - actual: Eugeniana * 2006 - actual: Pesquises. Botânica == Premios y títulos == * 2002: premiu verde/mención honrosa, Sociedá botânica do brasil. * 2002: profesora homenaxada, Universidá Santa Úrsula. * 2001: profesora homenaxada, Universidá Santa Úrsula. * 1978: trabayu y dedicación, Fundação Técnico-Educacional Souza Marques. {{Botánicu|Andreata|Andreata, Regina Hel}} == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Regina Helena Potsch Andreata|30885-1}} == Enllaces esternos == {{wikispecies}} {{commonscat|botanists|Botánicos}} * [http://www.biodiversitylibrary.org/creator/104183#/sections Bibliografía de l'autora en BioDiversity] {{NF|1947||Andreata, Regina}} {{Tradubot|Regina Helena Potsch Andreata}} [[Categoría:Botánicos y botániques de Brasil]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes de Brasil]] [[Categoría:Curadores de Brasil]] [[Categoría:Científicos y científiques de Brasil]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores en portugués]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] 23moiykyd9015ypsgsf9f9gghce619g 0 159345 4502870 4287724 2026-07-06T08:09:53Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502870 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Renata Figueiredo Sebastiani'''<ref group='nota'>{{apellíu portugués|'''Figueiredo'''|'''Sebastiani'''}}</ref>([[1978]]) ye una [[bióloga]], [[botánica]], [[Curador (botánica)|curadora]], [[sistemática|taxónoma]] y [[profesora]] [[Brasil|brasilana]].<ref>http://kiki.huh.harvard.edu/databases/botanist_search.php?mode=details&id=94809</ref> == Biografía == En 2000, llogró una [[llicenciatura]] en [[historia natural]], pola [[Universidá Presbiteriana Mackenzie]]; y, tantu la [[maestría]] en Bioloxía Vexetal, en 2005; y, en 2010 el [[doctoráu]] en [[biodiversidá]] y [[ambiente]], pola [[Universidá de São Paulo]].<ref>{{Cita web |url=http://www.bv.fapesp.br/pt/pesquisador/40097/renata-sebastiani/ |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923195644/http://www.bv.fapesp.br/pt/pesquisador/40097/renata-sebastiani/ |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref><ref>{{Cita web |url=http://www.biodiversidade.pgibt.ibot.sp.gov.br/Web/teses/2010/t_renata_sebastiani.html |títulu=Archived copy |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20150923190622/http://www.biodiversidade.pgibt.ibot.sp.gov.br/Web/teses/2010/t_renata_sebastiani.html |fechaarchivu=2015-09-23 }}</ref> Ye investigadora de la [[:pt:Universidade Federal de São Carlos|Universidá Federal de São Carlos]], y del Institutu de Botánica de la [[Universidá Estatal Paulista]].<ref>http://buscatextual.cnpq.br/buscatextual/visualizacv.do?id=K4707878H6</ref> Ye autora na identificación y nomamientu de nueves especies pa la ciencia, a abril de [[2015]], de trés nuevos rexistros d'[[especie|especies]], especialmente de la [[familia (bioloxía)|familia]] [[Malpighiaceae]], y n'especial del [[genus|xéneru]] ''[[Janusia]]'' (vease más embaxo'l venceyu a [[IPNI]]). == Delles publicaciones == * {{Versalita|r. Sebastiani, m.a.v. cruz-Barro, a.m.s. Correa}}. 2014. ''Palynological study of [[Janusia]] [[A.Juss.]] and related genera ([[Malpighiaceae]])''. Revista Brasileira de Botânica (impresu): 1 * ----------------, {{Versalita|m.c. h. Mamede}}. 2014. ''Two new species of Janusia (Malpighiaceae) from Brazil''. Hoehnea (São Paulo) 41: 121-127 * ALMEIDA, R. F. ; FRANCENER, A. ; SEBASTIANI, R. [[2013]]. ''New records on endangered and endemic species of [[Stigmaphyllon]] [[A.Juss.]] (Malpighiaceae) in Brazil''. Check List (São Paulo, online) 9: 1084-1086 * {{Versalita|Zedenil Rodrigues Mendes, r. Sebastiani}}. [[2012]]. ''Studies on Cactaceae from Paranapiacaba Biological Acute (Santu André, São Paulo State, Brazil)''. Hoehnea (São Paulo) 39: 409-419 * SENA, F. S. ; MENGHINI, R. P. ; CASSANO, V. ; SEBASTIANI, R. 2012. ''Macroalgal community of pneumatophores in a mangrove of Barnabé Island (Baixada Santista), SP, Brazil: preliminary analysis''. Communications in Plant Sciences 2: 148-152 * SANTOS, P. V. ; SEBASTIANI, R. [[2011]]. ''Plantas medicinais utilizaes por uma comunidade universitária no Município de São Paulo''. Revista do Instituto de Ciencies da Saude (UNIP) 29: 11-15 * ---------------------, -----------------. 2010. ''Estudos taxonômicos em [[Heteropterys]] subsect. Stenophyllarion (Malpighiaceae)''. Hoehnea (São Paulo) 37: 337-366 === Capítulos de llibros === * {{Versalita|m.c. h. Mamede, a.m. Amorim, renata Sebastiani}}. 2010. ''Malpighiaceae''. En: Rafaela Campostrini Forzza et al. (org.) ''Catálogo de plantas e fungos do Brasil''. Rio de Janeiro: Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro, vv. 2, pp. 1183-1201. == Honores == === Revisiones d'ediciones === * 2010: Revista do Instituto Florestal * 2013: Acta Botanica Brasilica * 2013: Brazilian Journal of Botany * 2014: Revista Árvore (Online) * 2014: Sitientibus serie Ciencies Biologicas (SCB) === Membresías === * de la Sociedá Botánica del Brasil<ref>Anais do congresso nacional da Sociedade Botânica do Brasil. Collaboró Universidade do Recife. Institutu de Micologia</ref> {{botánicu|R.Sebast.|Sebastiani, Renata}} ----------- == Ver tamién == * [[naturalistes y epónimos]] == Notes == {{llistaref|grupu="nota"}} == Referencies == {{llistaref}} * {{IPNI autor|Renata Sebastiani|20012355-1}} == Enllaces esternos == * [http://www.researchgate.net/profile/Renata_Sebastiani/publications Bibliografía de l'autora en ResearchGate] * [http://www.unip.br/comunicacao/exibe_noticia.asp?id=4622 Profesora de Ciencies Biolóxiques de UNIP ye escoyida por INTA pa participar de cursu en Castelar, Arxentina] {{wikispecies}} {{commonscat|botanists|Botánicos}} {{NF|1978||Sebastiani, Renata}} {{Tradubot|Renata Sebastiani}} [[Categoría:Botánicos y botániques de Brasil]] [[Categoría:Taxónomos y taxónomes de Brasil]] [[Categoría:Científicos y científiques de Brasil]] [[Categoría:Curadores de Brasil]] [[Categoría:Escritores de divulgación científica]] [[Categoría:Escritores en portugués]] [[Categoría:Escritores n'inglés]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] [[Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Persones ensin plantía nym]] 8kp5h3v9wtb1uqodab8csejtasqlcfg 0 159929 4502793 4481687 2026-07-05T19:00:59Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 2 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502793 wikitext text/x-wiki [[Ficheru:Etniasvenezolanas.jpg|thumb|350px|Principales etnies venezolanes indíxenes vixentes.]]{{Wikificar|demografía||t=20180919001354}} <ref>{{Cita web|url=https://twitter.com/|títulu=Twitter. Ye lo que ta pasando.|fechaaccesu=2018-10-08|sitiuweb=twitter.com|idioma=es}}</ref>Los '''pueblos orixinarios de Venezuela''' son grupos que na actualidá conformen aproximao'l 2,8 % de la población.<ref name=ine>INE «[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/ResultadosBasicos.pdf Primeros Resultaos Censu Nacional 2011: Población Indíxena de Venezuela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123112140/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/ResultadosBasicos.pdf |date=2018-11-23 }}». Consultáu'l 29 de xunetu de 2017.</ref> Sicasí, la población venezolana polo xeneral tien na so composición xenética una contribución [[amerindia]] ente un 23 y 25 % del total.<ref name="deOliveira">{{Cita web |url=http://repositorio.unb.br/bitstream/10482/5542/1/2008_NeideMOGodinho.pdf |títulu=O impautu das migraçõye na constituição xenética de populaçőye llatino-americanes |editorial=Universidade de Brasília |añu=2008 |nome=Neide Maria |apellíos=de Oliveira Godinho |idioma=portugués |formatu=PDF |fechaaccesu=29 de xunetu de 2017 |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181001064711/http://repositorio.unb.br/bitstream/10482/5542/1/2008_NeideMOGodinho.pdf |fechaarchivu=2018-10-01 }}</ref><ref name="Fuerst et al, 2016">{{cita publicación |apellíu=Fuerst et al nome= |enllaceautor= |añu=2016 |títulu=Admixture in the Americas: Regional and National Differences |publicación= |volumen=56 |númberu=3 |páxina= |ubicación= |editorial=Mankind Quarterly |doi= |url=https://www.researchgate.net/publication/298214364_Admixture_in_the_Americas_Regional_and_National_Differences |fechaaccesu=29 de xunetu de 2017}}</ref> Son a lo menos 34 etnies que caltienen cultures totalmente llimpies y orixinaries de la rexón, que nun se vieron afeutaes pola conquista y asimilación española mientres la dómina de colonización. Según el [[XIV Censu Nacional de Población y Vivienda 2011 de Venezuela|censo de 2011]], la mayoría topar en zones de los estaos de [[Zulia]] (61,2 %), [[Amazones (estáu de Venezuela)|Amazones]] (10,5 %), [[Bolívar (estáu)|Bolívar]] (7,5 %), [[Delta Amacuro]] (5,7 %), [[Estáu Anzoátegui|Anzoátegui]] (4,7 %), [[Sucre (estáu)|Sucre]] (3,1 %), [[Monagas]] (2,5 %) y [[Estáu Apure|Apure]] (1,6 %).<ref name=ine/> Estos grupos amás, atópense tamién compartíos con Colombia, Brasil y Guyana.004411362 contraseña 2286932204173356212122147562548 Con respectu al nome de [[Venezuela]], Alarico Gómez esclaria lo siguiente:<blockquote>El nome Veneci-uela apaez impresu per primer vegada nel Mapamundi de Juan de La Cosa (1500) y foi escritu d'alcuerdu a la so fonética. A esti aspeutu refirióse'l padre Giovanni Bottero (1598) na so obra Rellaciones Universales del Mundu y en 1629 el padre Antonio Vázquez de Espinosa publicó'l so llibru Compendio y Descripción de les Indies Occidentales, na cual coincide en señalar que la pallabra tien un orixe añú. El vocablu Venezziola resulta estrañu en llingua italiana. Una espresión más común sería la de Piccola Venezia que la so traducción ye “pequeña Venecia” y nunca Venezuela. Poro, tola documentación conduz a la conclusión de que'l nome del nuesu país aniciar na llingua de los paraujanos (familia arawac) y quier dicir agua-grande. Sobre esti aspeutu ye necesariu destacar que'l costume de los conquistadores yera usar los nomes que los locales dáben-y a los llugares qu'habitaben, a los qu'afaíen fonéticamente d'alcuerdu a les normes del idioma castellanu. Exemplu d'ello puédese constatar nos nomes que-y dieron a Barquisimeto (Variciquimeto), Caracas (Caraca), Mar Caribe (Caribe), Teques (Teque), La Guaira (Uaira), Maracay, Mucuchíes, Capacho, Lobatera y tantos otros. Namái usaben nome hispánicos cuando fundaben un pobláu (Mérida, San Cristóbal, Angostura.<ref>{{Cita publicación|url=http://erevistas.saber.ula.ve/index.php/conscienciaydialogo/article/view/3493|títulu=El nome de Venezuela y la venezolanidad|apellíu=Gómez|nome=Carlos Alarico|fecha=1 de xineru de 2011|publicación=Consciencia y Diálogu|volume=2|númberu=2|páxines=111–114|fechaaccesu=12 de marzu de 2017|idioma=es}}</ref></blockquote> Sicasí, ye importante mentar qu'en 1528, el nome yera rellacionáu cola ciudá de Venecia, al puntu que la curtia incursión alemana nel continente americanu sobre'l territoriu de la provincia de Venezuela, dióse-y el nome de [[Klein-Venedig]], o pequeña Venecia. El vocablu Venezziola pue que tenga'l so orixe nel [[idioma veneto]].{{ensin referencies}} == Grupos étnicos == {{VT|Idiomes de Venezuela}} De siguío, amuésase una ordenadora de los principales grupos étnicos indíxenes de Venezuela: [[akawayo]], [[amorua]], [[añú]]/[[paraujano]], [[arawako]], [[Ayamanes|ayaman]], [[baniva]], [[baré]], [[barí]], [[chaima]], [[cubeo]], [[cumanagoto]], [[eñepá]]/[[panare]], [[guanono]], [[hoti]]/hodi, [[inga]], [[Idioma japrería|japrería]], [[Guahibo|jivi]]/guajibo, [[kariña]], [[kuiba]], [[Pueblu kurripako|kurripaco]], [[mako]], [[Ñe'engatú|ñengatú]]/[[yeral]], [[pemón]], [[piapoco]], [[puinave]], [[pumé]]/yaruro, [[Pueblu sáliba|sáliva]], [[sanemá]], [[sape]], [[timoto-cuicas]]/timotes, [[uruak]]/arutani, wanai/[[mapoyo]], [[warao]], [[warekena]], [[wayuu]], wotjuja/[[piaroa]], [[Idioma yabarana|yabarana]], [[yanomami]], [[yekuana]], [[yukpa]], [[matako]], [[Idioma macushí|makushí]], [[caribes|caribe]], [[rurripako]], [[waika]], [[waikerí]], [[Idioma wapishana|wapishana]], [[camentza]], [[Gayones|gayón]], [[guazabara]] y [[quinaroe]]. Hai numberosos grupos étnicos aboríxenes en Venezuela. La manera más práctica pa estremalos ye al traviés de los sos idiomes orixinales: {{Columnes}} * '''[[Arahuacos]]''': ** [[Wayuú]] ** [[Añú]] ** [[Wanikua]] ** [[Baniva]] ** [[Piapoco (etnia)|Piapoco]] {{Nueva columna}} * '''[[Caribes]]''': **[[Pueblu pemón|Pemón]] **[[Kariña]] **[[Etnia e'ñepá o Panare|Panare]] **[[Yukpa]] ** [[Chaima]] ** [[Japrería]] ** [[Yekuana]] ** [[Akawayo]] ** [[Yabarana]] ** [[Mapoyo]] ** [[Cumanagotos]] (†) ** [[Meregotos]] (†){{Nueva columna}} * '''[[Llingües yanomami|Yanoamama]]:''' ** [[Yanomami]] ** [[Idioma sanemá|Sanemá]] ** [[Idioma yanam|Yanam]] {{Nueva columna}} * '''[[Llingües chibchenses|Chibchas]]:''' ** [[Barí]] {{Nueva columna}} * '''Makús:''' **[[Puinave]] **[[Hoti]] {{Final columnes}} {{Columnes}} * '''[[Llingües tupí-guaraní|Tupí]]''': {{Nueva columna}} *'''Cuspies:''' ** [[Mako (etnia)|Mako]] ** [[Sáliba]] ** [[Piaroas|Piaroa]] {{Nueva columna}} *'''[[Guahibo|Guahibas]]''': **[[Cuiva]] {{Nueva columna}} *'''[[Llingües jirajaranas|Jirajaras]]''': **[[Xirafa (etnia)|Xirafa]] (†) {{Nueva columna}} * '''Ensin conexón llingüística:''' ** [[Waraos]] **[[Waikerí]] **[[Pumé]] **[[Sapé]] **[[Uruak]] {{Final columnes}} === Etnies arahuaques === Pa 1498 les etnies [[arawacos]] concentrar nel Occidente y Centru de lo que sería Venezuela y colonizaben y comerciaban con diverses islles de les Antilles. Anguaño los principales grupos arawacos topar nel Zulia (primero de too los wayúus) y na Amazones. ====[[Wayuu]]==== [[Ficheru:Mochilas wayuu.png|thumb|200px|right|Artesanía wayúu.]] Ye la etnia más numberosa de Venezuela. Habiten nel Noroeste del [[Zulia]] y en [[La Guajira]] colombiana. Polo xeneral trataron de permanecer independientes de Colombia y Venezuela y considérense primero de too wayúus y procuren rexise poles sos propies lleis. ====[[Añú]]==== Viven nel nordeste del estáu [[Zulia]], nes riberes del [[llagu de Maracaibo]]. Tamién se-yos conoz como paraujanos. Nos últimos años hubo esfuercios pa resucitar el so idioma.<ref>[http://www.eluniversal.com/2005/08/10/ten_art_10454A.shtml Idioma añu]</ref><ref>[http://el-nacional.com/www/site/p_contenido.php?q=nodo/134389/Rexones/Les-%C3%BAltimas-voces-de-los-a%C3%B1%C3%BA Les últimes voces de los añú]</ref> ====[[Wanikua]]==== Los wanikua viven nel estáu Amazones, cuantimás pel ríu Negru, el Guainía y el Casiquiare. Presenten un altu grau de aculturación. Son unes 2815 persones. Viven en cabanos circulares con techu de dos agües fechu de palmes, bahareque y madera o cases rurales típiques de Venezuela.<ref>mentira[http://www.aulaintercultural.org/IMG/pdf/Informe_20final_20educacion_20indigena_20Venezuela.pdf Educación cimera indíxena en Venezuela: un aproximamientu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215161523/http://www.aulaintercultural.org/IMG/pdf/Informe_20final_20educacion_20indigena_20Venezuela.pdf |date=2010-02-15 }}</ref> ====[[Baniva|Baniva o kurripako]]==== Los baniva habiten en Colombia, Venezuela (na Amazones) y Brasil y practiquen l'agricultura, la pesca y la caza. Tán emparentaos especialmente colos warekena y baré. ====[[Piapoco]]==== Los piapocos habiten nes veres del Orinoco nel estáu Amazones y en Colombia. Viven primero de too de la pesca y l'agricultura de subsistencia. === Pueblos caribes y amazones === ==== [[Pemon]] ==== Los [[Pueblu Pemón|pemones]] habiten nel Baxu, Mediu y parte del Altu Paragua nel conceyu Angostura, los pemones son indíxenes suramericanos qu'habiten la zona sureste del estáu Bolívar en Venezuela, la frontera con Guayana y Brasil. Son los habitantes comunes na Gran Sabana y tol Parque Nacional Canaima. Calcúlase qu'hai unos 30.000 pemones en Venezuela (estáu Bolívar y el territoriu esequibo) y Brasil. Estrémense tres grupos principales: * Taurepan: na frontera ente Venezuela y Brasil * Arekuna: escontra'l Noroeste del Roraima y nel valle de Kavanayén5 6 7 * Kamarakoto: al oeste del ríu Karuay, Caroní, la Paragua y nel valle de Kamarata.8 Habiten cases circulares o rectangulares, de techu de paya y parés d'adobe o barrotes de madera. Ta encontada en baltar y quema; constitúi la base de la so alimentación la yuca amargosa. La recoyida de productos monteses, na zona noroccidental, nel Baxu Caroní y So Paragua.43 Estos dialeutos estremar a nivel fonéticu, gramatical y lexical. ==== [[Kariña]] ==== Los '''kariña''' (tamién conocíos como '''karibe, Cariña, Galibí, Kali'na, Kalihna, Kalinya, Caribe Galibí, Maraworno''' o '''Marworno''') ye una etnia [[llingües caribe| caribe]], emparentada colos [[pemón]]. Falen el [[kariña]] unes 4450 persones en [[Venezuela]], [[Guyana]] y [[Brasil]]. ==== [[Etnia e'ñepá o panare|Panare]] ==== Los panares habiten nel conceyu Cedeño del estáu Bolívar y nel Norte del estáu Amazones. Otros nomes: Na lliteratura etnolóxica denominar Panares, pero ellos autodenomínense '''e'ñepas''' Hai dos grupos nortizos que viven nes veres del baxu Cuchivero, Estáu Bolívar, nuna zona mista de la selva y sabana, y el suriegu, que vive nel altu Cuchivero, Estáu Bolívar, tamién nuna zona selvática. Supónse qu'hai ente mil quinientos y dos mil. Llingua Panare, de la familia caribe. Cada grupu dispón d'una o dos viviendes comunales, cóniques, que tienen como entrada una galería tubular baxa que torga que pasen los mosquitos. Balten y quemen primeramente'l terrenal antes de cultivalo, pa semar principalmente maíz, plátanu y yuca. La llantadera y la collecha son xeres propies de les muyeres, ente que les demás actividaes son mesmes de los homes. Realizar como actividaes de subsistencia complementaries y utilicen arcu y fleches y cerbatana; les fleches envelenar con curare. Preseos: Les muyeres faen cestería y testiles bien finos pa usu cotidianu y trueque, los homes faen armes pa la caza, pesca y guerra. Cuando llega'l branu, la comunidá estremar en pequeños grupos por nucleu familiar (padres y fíos solteros) pa establecese en distintos llugares y volver, nel iviernu, a la vivienda comunal. Tienen el sistema matrilineal, el maríu, al casase, pasa a formar parte del grupu al que pertenez la esposa. El cacique tien poder relativu, siguíu n'importancia pol bruxu. Al finar, la persona ye soterrada coles pertenencies qu'utilizaba tando en vida, cola salvedá d'oxetos de fabricación industrial, llograos fora de la comunidá. ==== [[Pueblu yukpa|Yukpa]] ==== Los '''Yukpa''' son un pueblu [[amerindiu]] que vive na [[Serranía de Perijá]], a entrambos llaos de la frontera ente [[Colombia]] y [[Venezuela]] y fala un idioma de la caña norte de la familia llingüística [[Lengua caribe|Caribe]]. Los colonos denominar [[motilones]] 'cabeces rapaes', anque dichu nome ye ambiguu y foi aplicáu tamién a otros pueblos, como los [[Barí]], d'orixe [[llingües chibcha|chibcha]]. Tamién se-yos conoció colos nomes de chaques, macoitas y irokas. [[Ficheru:Etnia Juckpa.JPG|150px|left|thumb| Yukpas]] ==== [[Chaima]] ==== Los chaimas anguaño sumieron como grupu étnicu claramente distintu. Atópense descendientes d'estos indios fuertemente entemecíos col restu de los venezolanos na zona del Sur del estáu Sucre y el Norte de Monagas.<ref>[http://www.monografias.com/trabayos38/chaimas/chaimas.shtml Los chaimas]</ref> El so idioma yá ta estinguíu, pero hai dellos esfuercios por revitalizalo. Como tolos pueblos aboríxenes, basaben la so visión del mundu nos sos mitemas y sistemes de creencies,heredaos per vía oral de los sos remotos antepasaos. Cultura: yera l'artesanía y Cultura culinaria. ==== [[Japrería]] ==== Los japrerías son un grupu amenaciáu cola desapaición. Atopar nuna comunidá nel Noroeste del estáu Zulia. Los Japreria ye un idioma de la familia caribe, en peligru d'estinción. Falar una amenorgada comunidá (95 según 2002 SIL) na parte norte de la Sierra de Perijá, nel estáu Zulia, Venezuela. Japrería tamién se conoz como 'Yapreria'. El Japreria ye un idioma de la subrama costera del grupu Norte de la familia d'idiomes caribes. El yukpa ye la llingua caribe más próxima. Pertenecen a la familia llingüística Caribe. D'antiguo llamábase-yos “motilones mansos”. Los Japreria son habitantes de la Sierra de Perijá y la so Piedemonte. Viven nes cuenques de cuatro ríos que derruempen les estribaciones centrales de la Sierra, en territorios colindantes colos d'otres etnies qu'habiten la zona. Mientres enforma tiempu fueron consideraos como un subgrupu o parcialidá de la etnia Yukpa, y esi ye'l tratamientu que se-yos dio nel censu indíxena de 1992. Sicasí na actualidá ellos mesmos llucharon, inclusive ante les autoridaes competentes, por reivindicase como una etnia estremada. Habiten en viviendes d'un solu ambiente (delles families), construyíes en paya y pisu de tierra. Nun utilicen tatuaxes, perforaciones na piel nin otra práctica similar. De los oríxenes hai poca información. Aguantar al dominiu español, pero ensin llucha son descendientes de los caribe. No fondo de la sierra de Perijá, cerca de les cabeceres de los ríos Llábanos, Socuy y Palmar desenvolvieron los sos primeros asentamientos. Tal como los sos vecinos del sur, los baris, el pueblu de Japreria pasó enforma tiempu internáu nel corazón de la selva y fueron necesaria más de dos centuries por que pudieren conocese tan solo delles versiones, non bien precisa, alrodiu de la so esistencia, les sos costume y la so cultura. Tocantes al so allugamientu ye bien recóndita foi bien complexa, na dómina colonial a los españoles enzáncose-y dar con esti pueblu que nunca se caracterizó por tener una población numberosa. Ente 1492 y 1690 los colonos y les misiones evanxelizadores que llegaron al occidente de Venezuela nun supieron la esistencia d'estos indíxenes. La organización social y l'allugamientu xeográficu y les traces físiques de los Japreria ayudaron a establecer rellación ente estos pueblos. Ente les investigaciones diose'l del idioma Japreria y elementu que fizo refugar delles teoríes sobre l'orixe d'esta etnia y la so filiación a otru pueblu. Según el Prof. Luis Oquendo, nun trabayu d'investigación de la Universidá del Zulia (2.004) desmintieron la filiación ente los Japrerias y los Yukpas, pos s'estrema pola so organización social y pol so idioma. Nel so ensayu vibrante uvular y la aproximante llabiu dental de la Llingua Japreria como cultura fonolóxica Oquendo cita informes del Ministeriu d'Educación 1986 que tolos falantes Yukpa entender ente sigo salvo un pequeñu grupu llamáu Japreria, y revierte esa teoría al probar qu'esisten diferencia ente'l yukpa y el Japreria, que demuestra que nun se trata d'un mesmu pueblu pos caúnu desenvolvimientu un sistema d'espresión oral propiu, con distintos significáu y representaciones simbóliques. Según refier Oquendo, los nativos d'esta etnia son criadores de ganáu vacuno y caprino pal autu peracabo. Nun se dediquen a la cestería nin a l'artesanía. Según Emilio Monsoyi, refieren que los Japreria y los Yukpa son pueblos distintos con llingües distintes, dambes con procedencia de la familia caribe. Faciendo referencia, nel llibru de los Pueblos indíxenes Bari/ Japreria, que la etnia Japreria quedó somorguiáu nes agües d'una represa, estos hinchentes planiada polos criollos, convertir nun pueblu errante a final del sieglu XX y entamu del sieglu XXI. El gran hinchente que borra del mapa a tou ser viviente nun ye pal pueblu Japreria un acontecimientu de tiempu remotu. La represa una obra monumental p'allugar 190.000 m³ d'agua significa una reblagada pa la rexón pos garantiza l'agua en tol añu. Pero los socesivos embates de les agües de los ríos Palmar y Llábanu obliguen al pueblu Japreria a emigrar en busca d'un nuevu sitiu d'asentamientu, una y bones los mesmos conviven nes riberes de los ríos. En cuanto al marcu llegal anguaño refierse a los derechos de les comunidaes indíxenes inclúi al insertamientu de la constitución Bolivariana de Venezuela. D'un artículu qu'establez que toles actividaes susceptibles de xenerar daños a los ecosistemes tienen de ser primeramente acompañaos. Por referencia del llibru, diz que los productos agrícoles a los que mayor importancia da la cultura Japreria son la yuca, el tabacu y el cambur. Ente les proteínes que conformen la so dieta destaquen los monos, paujíes y llámpares. Del intercambiu cola cultura criolla los Japreria aprendieron a criar ganáu pal consumu y la venta. Tamién modificaron la estructura de la so vivienda tradicional y rexístrense la esistencia de viviendes que respuenden el conceutu criollu de la mesma, ye dicir esiste una transculturización. L'aislamientu llingüísticu de los Japreria, auníu al so aislamientu xeográficu, pos habitaron en zones recónditas de la sierra de Perijá. Rexístrense pocu contautu por cuenta del so difícil accesu a la zona rural. L'idioma de los Japreria de raíz caribe y utilizaos solo por ellos, foi un elementos clave por que fueren reconocíu como un pueblu d'identidá propia, independiente d'otru grupu d'indíxenes colos cualos solíase-y acomuñar. Tolos nativos de la cultura Japreria conocen y utilicen la so llingua orixinaria un altu porcentaxe d'ellos conocen y utilicen el castellán. Refier Rita González, cineasta, que Sáapreye…fíos de la caña brava narra les vivencies d'una de los cinco etnies orixinaries del estáu Zulia. Sáapreye, nel so idioma, llamada polos criollos Japreria, ye una etnia con un altu porcentaxe de mestizaje y perda de valores culturales propios. Güei día un pequeñu grupu con namái 71 families conformen la comunidá, pocos indíxenes Sáapreye son puros, hanse mestizado y desconocen les sos costumes a pesar de permanecer dientro del so mesmu territoriu. Los Sáapreye fueron esclavizados por otros pueblos indíxenes, movíos polos colonu debíu al valor de les sos tierres y escorríos polos capuchinos pa convertilos al catolicismu. Ma Shuta, una sabia vieya, sáapreye pura, con más de 101 años d'edá ye una de los guardianes de la hestoria de los indíxenes Sáapreye. Responsable d'atesorar la esencia étnica d'esta comunidá. Los güeyos de Ma Shuta cúntennos la hestoria de los Sáapreye…fíos de la caña brava una hestoria d'agresión y persecución de hai más de 400 años. Vamos Conocer cómo l'acercamientu con otres etnies y cultures aisllen a los Sáapreye de la so propia identidá; perdiendo parte de la esencia ancestral depositada na so cultura. El nusáa (xente blanco), como ellos identifiquen a los criollos, entró nun espaciu orixinariu de los hermanos Sáapreyes, provocando un cambéu y esviadura de les sos costumes, interfiriendo asina nos sos pensamientos, voces y aiciones, que por décades caracterizaron a los pueblos indíxenes como raigaños de la venezolanidad. Sáapreye…fíos de la caña brava ye un documental que busca conocer a esti pueblu indíxena que s'atopa condergáu a un desvanecimiento étnicu, la idea atópase enfocada en crear concencia ante les llocaes vivíes mientres la imposición d'una cultura muncho más dominante, la cultura occidental. Les enfermedaes parasitarias representen un problema médicu, económicu y social, afectando a toles clases sociales, pero principalmente a los estratos socioeconómicos más baxos. Pa determinar la prevalencia de enteroparásitos na comunidá indíxena Japrería, allugada na sierra de Perijá, Estáu Zulia, Venezuela, procesáronse 191 muestres fecales correspondientes a individuos de dambos sexos con edaes entendíes ente 1 mes y 86 años. Les muestres fueron analizaes al traviés de los métodos coproparasitológico direutu y pola téunica de concentración formol-éter. Atopóse una elevada prevalencia de enteroparásitos (82,20%) y un predominiu del poliparasitismo (78,98%), con asociaciones ente especies comensales y patóxenes. Nun se reparó diferencia significativa de susceptibilidá ente la prevalencia de parásitos y el sexu (p>0,05). En cuanto al grupu etario, l'estratu más afeutáu resultó ser el d'adultos nuevos (20-39 años; 25,48%). Les especies de protozoarios más frecuentes fueron ''[[Blastocystis hominis]]'' (46,07%), ''[[Entamoeba coli]]'' (42,93%) y el complexu ''[[Entamoeba histolytica]]''/''[[Entamoeba desemeyáu]]'' (34,03%). Ente los [[helmintos]], [[Ancylostomideos]] (30,89%), ''[[Ascaris lumbricoides]]'' (9,95%) y ''[[Hymenolepis añada]]'' (4,19%) ocuparon los primeros llugares. La presencia amontada de enteroparásitos rellacionar col escasu saneamientu ambiental nesta comunidá indíxena, polo que los resultaos respuenden por la importancia de diseñar programes de control específicos pa menguar los factores condicionantes presentes, lo cual tendría impautu nel descensu de les infeiciones parasitarias. ==== [[Pueblu yekuana|Maquiritare o Yekuana]] ==== Los yekuanas son una de les etnies más numberoses del grupu caribe. Viven primero de too nel nordeste del estáu Amazones y el Suroeste del Estáu Bolívar. ==== [[Akawayo]] ==== Son un pueblu indíxena suramericanu de la familia de los Caribes. Son unes 6000 persones distribuyíes ente Guyana, Venezuela y Brasil. ==== [[Idioma yabarana|Yabarana]] ==== Los pueblos indíxenes Yabarana en Venezuela yeren los más numberosos del Ventuari nel conceyu Manapiare del Estáu Amazones, anguaño ye unu de los pueblos indíxenes con una población partida en cinco comunidaes mistes que ta en riesgu de desapaición. ==== [[Ficheru:UNESCO-ICH-blue.svg|25px]] [[Mapoyo]] ==== Esti grupu Étnicu atópase allugáu nel Conceyu Autónomu Cedeño, del Estáu Bolívar. El [[25 de payares]] de [[2014]] foi incluyíu na llista de Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá, na llista de salvaguardia urxente y ye la primer llingua indíxena venezolana declarada pola [[UNESCO]]. Son un pueblu caribeñu que orixinalmente procedente de la zona nor-oriental de Venezuela, pero fueron movíos de la so zona por causa de la colonización española n'América, anguaño esisten, pero siendo una lliga de yanomamis y waikas, los qu'inda se caltienen waikas son pocos y tán espardíos nel Estáu Bolívar, Venezuela. === Pueblos yanomami === Los pueblos [[yanomami]] tópense primero de too na zona este y sur del estáu Amazones y nel Suroeste del Estáu Bolívar. Fueron unu de los grupos que caltuvieron un mayor aislamientu al respective de los occidentales. Nes últimes décades sufrieron especialmente pola penetración de mineros illegales, traficantes y otros grupos foranos. ==== [[Pueblu yanomami|Yanomami]] ==== Los yanomami habiten una zona ente Perú y Brasil. Empezaron a espandise a finales del sieglu 6 en territoriu de los maquiritares, pero sufrieron nes últimes décades pola presión demográfica de criollos nel so territoriu. [[Ficheru:環形草屋結構圖.png|310px|thumb|Vivienda yanomami.]] ==== Sanema ==== [[Ficheru:Retrato Sanema.jpg|thumb|Nuevu de la etnia sanama.]] Esti grupu habita primero de too nel estáu Bolívar de Venezuela, según na frontera con Brasil. === Etnia chibcha === {{ensin referencies|Allúguense mayormente nel Estáu [[Zulia]].}} ==== [[Barí]] ==== Los barís topar nel Zulia na frontera con Colombia, frente a la población de Machiques. === Etnies Makú === ==== [[Puinave]] ==== Los Puinave son un pueblu amerindiu qu'habita n'aldegues esperdigaes na cuenca del ríu Inírida nel departamentu del Guainía y l'oriente del departamentu del Guaviare, al oriente de Colombia y les fronteres con esti país de Venezuela y Brasil. Ocupen una zona transicional ente la selva amazónica y los Llanos de la Orinoquia. ==== [[Hoti]] ==== Habiten na Amazones venezolanu. El so territoriu atopar nel sudoccidente del estáu Bolívar, ríu Kaima, tributariu del Cuchivero, conceyu Cedeño, na parroquia Ascensión Farreras, onde hai 12 comunidaes hoti; y al norte del estáu Amazones, conceyu Atures, onde hai 14 comunidaes na zona del cañu Iguana, tributariu del Asita, al occidente de la Serranía de Uasadi, y nel ríu Parucito. .<ref>Henley, Paul; Marie-Claude Mattéi-Müller y Howard Reid 1996. "Cultural and linguistic affinities of the foraging people of North Amazonia: a new perspective"; Antropolóxica 83: 3-37. Caracas.</ref> === Etnies tupí === === Etnies saliva === ==== [[Mako (etnia)|Mako]] ==== Ye un pueblu indíxena. ==== [[Sáliba|Cuspia]] ==== Les cuspia son un pueblu que vive ente Colombia y Venezuela. En Venezuela viven primero de too nel [[Amazones (estáu de Venezuela)|estáu Amazones]]. Alexander von Humboldt describir na so obra de los Viaxes a les Rexones Equinocciales.<ref>[http://www.lablaa.org/blaavirtual/antropologia/llingua/clas03.htm Indios sálibas en Colombia]</ref> ==== [[Piaroa|Wottuja-Piaroa]] ==== La población de piaroas envalorar nunes 12.000 persones. Habiten primero de too nes veres del Orinoco,Conceyu Autónomu Cedeño del estáu Bolívar, y tamién nel Estáu Amazones ente Venezuela y Colombia. La etimoloxía de la pallabra 'piaroa' entá ye discutible. El grupu autodenomínase wottuja o wottoja, que significa xente pacífico y calmo. === Etnies guahibas === ==== [[Cuiva]] ==== El pueblu Cuiva pertenez a la familia llingüística Guajiba, que se denomina a sí mesmu Jivi (xente) nel territoriu venezolanu y Jivi Wamone (xente familia) nel territoriu colombianu. Habiten les sabanes estremeres ente Venezuela y Colombia. En Venezuela atópense alcontraos al suroeste de la rexón llanera del estáu Apure, específicamente na marxe derecha del altu Capanaparo, aproximao a unos 30 quilómetros del pueblu de Elorza, nos asentamientos conocíos como Ribayu Yopal y El Paso, dende onde se movilicen constantemente recurriendo a la instalación de campamentos temporales qu'alluguen ente la rexón entendida ente los ríos Capanaparo, Riecito, Meta, Cinaruco, Caribe, Arauca y la población de Elorza (Coopens, 1975; Hurtado & Hill, 1987). En territoriu colombianu, los Cuiva tán emplazados al nordeste de la rexón llanera, nel resguardu de Cañu Miagón, allugáu nel departamentu de Casanare, onde conviven con miembros d'otros grupos indíxenes de la mesma familia Guajibo, ente ellos los Amorua, Sikauni y Yamaleros. La familia llingüística guahiba ta compuesta por diversos subgrupos llingüísticos qu'inclúin a los Sikuani, Cuiva, Yamalero o Guahibo playeru. Maciguare, Macaguan , Amorua y Sirupus. Tradicionalmente, los Cuiva utilicen como vivienda temporal la casa indíxena alcontrada en Cravo Norte, nel departamentu del Arauca y caltienen campamentos temporales n'árees axacentes a los ríos Casanare, Ariporo y Meta (Coopens, 1975; Hurtado & Hill, 1987; Sumabila 1985, 2005). La cosmoloxía Cuiva esplica'l mundu a partir de tres horizontes superpuestos reflexu del so mundu real: un nivel baxu (l'agua), unu mediu (la tierra), y unu altu (el cielu, les nubes). En cada horizonte o nivel ye posible la vida de los Cuiva, yá que se consiguen nestos, un ambiente de sabana y un ambiente de ríu (arenales) con elementos de la flora y la fauna, mesmos del llanu. La Cuiva del “otru mundu” nun inclúi nengún llugar distintu al reinu del cielu, de la bayura y la felicidá”, tal como podría ser el purgatoriu o l'infiernu pa los católicos. Referir al so orixe y al so territoriu ―en xunto col de dellos pueblos indíxenes vecinos― como un llugar xeográficu específicu procedente de debaxo de la tierra y onde un grupu d'ellos, viven lloñe del llugar onde tuvieron orixe, apremiaos pola migración y la presencia de los criollos nel so territoriu (Sumabila 1985, 2005). Anque los Cuiva, al igual que los Pumé, fueron afeutaos pola espansión criolla y por diversos programes gubernamentales mal implementaos, hasta'l presente, caltuviéronse como cazadores y pañadores. Nel añu 2001 la población Cuiva algamaba a 1050 persones, 450 en territoriu venezolanu y 600 en Colombia. La crecedera demográfica d'esti grupu étnicu viose afeutáu nos postreros 30 años por una serie d'enfermedaes acomuñaes a les nueves condiciones de vida impuestes al traviés del procesu forzáu de sedentarización al que foi sometíu (Coopens, 1975; Hurtado & Hill, 1987; INE, 2001; Sumabila 1985, 2005). Asina mesmu, estos factores incidieron en que parte de la so población, trabaye como mano d'obra agrícola en hatos criollos, pasando a formar parte d'una población en condiciones de probeza nel ámbitu rural, lo que traxo de resultes, el desmeyoramientu de la so calidá de vida (Hurtado & Hill, 1987; Sumabila 1985, 2005). Ye conocida la situación de persecución y racismu sufiertu polos Cuiva mientres décades de parte de la población criolla, sofitada nun infortunado interés peles tierres ocupaes ancestralmente por esti pueblu indíxena, xunto a los Pumé (Yaruro) y los Jivi (Guajibo). Son frecuentes los testimonios que narren cómo los Cuiva, nos dos sieglos pasaos, fueron oxetu de masacres llevaes a cabu por colonu, actividá conocida como Guajibear o Cuivear (cazar Guajibos o Cuivas) y común por llargu tiempu nesta zona. Tristemente célebre foi la matanza del pueblu Cuiva asocedida nel hato de la Rubiera en 1967, más palantre siguieron siendo masacrados polos dueños de hatos y peonos criollos, ensin que les autoridaes llocales y nacional, se inmutaran ante esti fechu (Mosonyi & Jackson, 1990; Sumabila, 2005). === Etnies ensin conexón llingüística conocida === Hai diversos pueblos que los sos idiomes son clasificaos como aisllaos por nun tar emparentaos con nengún otru idioma conocíu. ==== [[Waraos]] ==== [[Ficheru:Tejedorasconcestería.JPG|thumb|220px|Muyeres waraos del conceyu Antonio Díaz amuesen cestería típica de la so rexón.]] Los waraos son, dempués de los wayúus, la segunda etnia más numberosa de Venezuela. Habiten primero de tol [[Delta del Orinoco]] y zones cercanes na mariña. Son espertos nel usu de les canoes. Tán perbién afechos a la vida nos manglares. Humboldt cuntaba que los [[guaiqueríes]] de Margarita dicíen que los sos antepasaos falaben una forma de [[Idioma warao|warao]]. ==== [[Waikerí]] ==== Esti pueblu, agora estinguíu, habitaba la isla de Margarita y les mariñes de lo qu'agora ye Sucre. ==== [[Pumé]] ==== Los yaruro o pumé habiten a veres del Orinoco y los sos tributarios, primero de too nel centru y oriente del [[estáu Apure]]. El so númberu envalorar nunos 5500 individuos. ==== [[Sapé]] ==== En 2008 atopáronse unos pocos Sapé d'edá avanzada. El Sapé ye unu de los más ruinamente atestiguáu idiomes esistentes n'América del sur, y puede ser una llingua aisllada. Güei, sicasí, nun hai datos llingüística sobre la llingua. Tamién se-yos puede dicir, que son un grupu indíxena guajiro del estáu Bolívar. ==== [[Uruak]] ==== Los uruak, arutani (otros nomes: aoaqui, auake, auaqué, awake, oewaku, orotani, urutani) Habiten na zona de Roraima y llendes con Brasil. Hai solo un par de docenes d'ellos. La mayoría entemecióse coles etnies pemonas o nianames. === Pueblos jirajaras === ====[[Xirafa (etnia)|Xirafa]]==== Habitaben en Siquisique, Baragua, les aguaes al sur de Barquisimeto y Yacambu; Sabana de Guache, Cerro Blanco, El Degredo y proximidaes de Sanare. Yeren llabradores, artesanos y cazadores. La so estructura social conformar por cacicazgos, conseyu de vieyos y la tribu. La so estructura política conformar pol cacique, el xamán y la tribu. Tocantes a manifestaciones culturales yeren politeístes. Les llingües jirajaranas o jirajiranas son un grupu de llingües estinguíes que se falaben nel oeste de Venezuela, nes rexones de Falcón y Lara. Créese que toles llingües escastar a principios del sieglu XX. == Historia de los pueblos orixinarios de Venezuela == Falar de los siguientes periodos arqueolóxicos: * Periodu paleoindiu [[Magdaleniense|15000 e.C.]] - [[V mileniu e.C.|5000 e.C.]] * Periodu mesoindio: [[V mileniu e.C.|5000 e.C.]] - [[Sieglu XI e.C.|1000 e.C.]] * Periodu neoindio: [[Sieglu XI e.C.|1000 e.C.]] - [[1498]] * Periodu indohispano: dende [[1499]] hasta [[Sieglu XXI|l'actualidá]]. === Prehistoria === El territoriu anguaño conocíu como Venezuela yá taba habitáu hai más de 10 milenios. Alredor del primer mileniu dempués de Cristu, migraciones del Orinoco, quiciabes per vía d'El Pao, empezaron a llegar a la zona del [[llagu de Tacarigua]].<ref>{{cita web|url=http://www.notitarde.com/portaes/ediciones/aniver/aniver2004/buelga.html|títulu=La hestoria oculta de Valencia · Edición Aniversaria ·|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20080712064135/http://www.notitarde.com/portaes/ediciones/aniver/aniver2004/buelga.html|fechaarchivu=12 de xunetu de 2008}}<!--Títulu xeneráu por Muriu Bot--></ref> El primer alcuentru ente los conquistadores europeos y los indíxenes producir en 1498. === Dómina colonial === ==== Conquista de Venezuela ==== {{AP|Conquista de Venezuela}} Según una hipótesis, la primer vista de los palafitos na llaguna de Sinamaica en 1498 daría-yos a los europeos la inspiración pa llamar a eses tierres "Venezuela", o Pequeña Venecia. [[Ficheru:Palafito.jpg|200px|thumb|Palafitos bien frecuentes na zona del Zulia (Llaguna de Sinamaica) y el Delta del Orinoco]] [[Ambrosio Alfinger|Ambrosius Ehinger]] (o Alfinger), conquistador de la casa de los [[Welser]] parte de [[Coro (Venezuela)|Coro]] n'agostu de 1529 escontra'l [[llagu de Maracaibo]]. Ellí llucha contra los Coquibacoas y funda [[Maracaibo]]. Nes primeres décades del sieglu XVI los europeos obliguen a los indíxenes de la zona de Margarita a submergirse en mar pa estrayer perlles. El flaire [[Bartolomé de las Casas]] escribe: ''“Obligaben a los indíxenes a sacar perlles de la manera más cruel... Nun hai peor supliciu infernal que se-y pueda comparar... Meter a la mar a cinco braces de fondu dende la mañana hasta ponese'l sol. Si traten de folgar apuñalar. En pocos díes muerren sangrando pela boca o los taramien los tiburones. La mayoría prefería morrer afogáu antes de siguir el supliciu... Un barcu puede viaxar dende esta isla hasta la Española, emponiéndose namái polos cuerpos despedazados d'indios que llexen nel mar”.'' En Venezuela establecen les [[Encamienta|encomiendes]] dende bien tempranu. Cuando los europeos lleguen a la parte de Coro, atopen ellí al grupu arawaco de los caquetíos. L'esplorador alemán [[Nikolaus Federmann]] de la casa [[Welser]] d'[[Augsburgu]] sale de [[Coro (Venezuela)|Coro]] el 12 de setiembre de 1530 nuna espedición escontra'l Sur y pasa por territorios de los jirajaras, [[ayamanes]] y [[guayones]]. Los españoles afayaron oru pela redolada de [[Los Teques]] en 1559 y dellí deciden poblar l'área. Dende 1560 hasta 1570 tien llugar una serie de batalles ente europeos ya indíxenes que fueron llevando al sometimientu de les Primeres Naciones. L'historiador Uviéu y Baños narra de qu'indios caribes atacaron la ciudá de [[Valencia]] y zones cercanes mientres munches décades. === Sieglu XVII === Escontra'l 1620, cuando se funda [[Quíbor]], los pobladores de la zona son ante toes persones de les etnies gayones, ajaguas, camagos, coyones, [[Caquetío|caquetíos]] y jirajaras. Na segunda metá del sieglu XVII los colonizadores europeos empiecen a mover a los indios qu'habitaben lo que ye anguaño'l Sur de Valencia. Dalgunos d'estos fundan el pueblu de [[San Diego (Carabobo)|San Diego]]. Dende 1558 hasta 1628 los indios nirguas y jirajaras oponen resistencia a los colonos que se van estableciendo no que ye güei día Bejuma y Montalbán, al oeste de Valencia. [[Ficheru:Mapa_de_Venezuela_1635.jpg|250px|thumb|[[Provincia de Nueva Andalucía|Nueva Andalucía]] en 1653.]] El padre Francisco de Pamplona empieza a integrar a los indios chaimas na colonia a partir de la metá del sieglu XVII. En 1681 y 1697 los indios caribes llibres entamen ataques a les misiones católiques de pueblos chaimas. La conquista produció cambeos significativos na estructura social, económica, relixosa, cultural y política de los aboríxenes. Munchos de los grupos qu'habitaben esti territoriu a la llegada de los europeos, perdieron la so independencia, quedando sometíos so condición d'[[Esclavitú|esclavos]] o [[vasallu|vasallos]] de la [[Monarquía Española|corona]]. La mayoría d'estos indíxenes perecieron de resultes de les guerres, del trabayu forzáu y de les enfermedaes. Otros fuxeron escontra rexones inaccesibles fuera del algame de los [[Conquistadores españoles|conquistadores]], ocupando delles árees selváticas.{{ensin referencies}} Per otru llau, estos indíxenes fueron sumiendo como etnia al empecipiase'l procesu de [[mestizaje]] con españoles y [[Negru (persona)|negros]]. ==== Sieglos XVIII y XIX ==== Los misioneros católicos y los conquistadores empiecen a enfusar en rexones al sur del ríu Orinoco primero de too a partir del sieglu XVIII, cuando primero los jesuítas y depués los capuchinos establecen misiones a lo llargo del Orinoco y en Guayana. Los indios caribes opunxeron resistencia hasta empiezos de la segunda metá del sieglu XVIII. En 1720 produzse una nueva serie d'ataques de caribes llibres a misiones na Nueva Andalusía. Ente 1799 y 1800 [[Alexander von Humboldt]] realiza numberoses observaciones sobre los pueblos indíxenes de Venezuela, observaciones que queden afiguraes nos sos Viaxes a les Rexones Equinocciales.<ref>von Humboldt, Alexander (1999): Reise in die Äquinoktial-Gegenden des Neuen Kontinents Insel Verlag, Bd I & II</ref> Humboldt refier que na zona de los valles d'[[Ríu Aragua|Aragua]] entá hai pa 1800 unos 5000 indíxenes rexistraos y que la mayoría concentrar en [[Turmero]] y [[Guacara]]. Yá estos yá nun falen los sos idiomes ancestrales. La mayoría de la población nesa rexón ye mestiza. Alexander von Humboldt calcula que d'un millón d'habitantes que tenía la capitanía de Venezuela apenes una novena parte yera india pura. === Sieglos XX y XXI === A partir del sieglu XX les etnies venezolanes viéronse particularmente afeutaes pola penetración nel so territoriu de mineros illegales, la siguida ocupación de les sos tierres y la presencia de grupos guerrilleros y paramilitares. Acordies con [[Esteban Emilio Monsonyi]], los [[otomacos]] sumieron como grupu étnicu estremable a empiezos del sieglu XX. La [[Constitución de Venezuela de 1999|Constitución de 1999]] establez que los idiomes indíxenes son idiomes co-oficiales de la República Bolivariana de [[Venezuela]]. La mesma constitución establez que los pueblos indíxenes van tener un númberu reserváu de 3 representantes na [[Asamblea Nacional de Venezuela]]. Nes últimes décades realizáronse esfuercios pa alfabetizar a diverses etnies indíxenes. Diversos etnólogos y llingüistes trabayaron na preparación de llibros d'alfabetización y na producción de diccionarios pa les comunidaes indíxenes y pa los estudiosos d'estos idiomes. ==== Tierres indíxenes ==== Dende va tiempu los indíxenes piden la demarcación de territorios indíxenes protexíos, pero hasta agora nun se cumplió con esta demanda. Recién en 2009 el gobiernu apurrió títulos de propiedá a indíxenes yukpas por 41600 hectárees nel Zulia pa 3 comunidaes de 500 persones. Esto entá nun resuelve la determinación del territoriu pa la comunidá en sí, que ye de 10 mil indíxenes.<ref>{{Cita web |url=http://ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=93599 |títulu=Yukpas y les tierres |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20101124163732/http://ipsnoticias.net/nota.asp?idnews=93599 |fechaarchivu=2010-11-24 }}</ref> ==== Situación actual ==== La situación de munchos indíxenes ye precaria. Una probeza estrema y una alta mortalidá, según una penetración nes sos zones tradicionales de grupos foranos, según la minería paecen destinar a la desapaición de delles etnies, cuantimás les del Amazones. Munchos grupos asimiláronse a la población mestiza, como los [[Wayúu]], qu'anque tán integraos parcialmente nel sistema social, caltienen la so condición de miseria. Munchos saben [[Idioma español|español]] pa podese comunicar col restu de la población. La [[Constitución de Venezuela de 1999|constitución de 1999]] nel so capítulu VIII "De los Derechos de los pueblos indíxenes" (artículos del 119 al 126) diolu por primer vegada derechos a esti coleutivu, anque los aboríxenes de les tierres venezolanes nun pudieron poner en práctica a plenitú los sos derechos por cuenta de la sobrevivencia d'un sistema social clasista herederu de la dómina colonial española. Les sos cultures tán basaes básicamente n'agricultura, caza, pesca y recoyida. == Sociedá agrícola == La sociedá agrícola correspuende al periodu de tiempu carauterizáu pola esclusiva dependencia económica de productos agrícoles. D'ellí surde un modelu económicu onde s'esbocen los elementos tierra, trabayu y capital como fundamentales pal desenvolvimientu de la economía d'un pueblu. So esti modelu económicu esisten distintos actores como son los terratenientes, los llabradores, los esportadores y distribuidores. Cada unu con papeles distintos y con un estatus marcáu pol ingresu llográu. Nuna sociedá como l'actual, la materia primo representa un porcentaxe de la cadena de producción, seique'l que menos valor tien y el que más esfuerciu xenera. Ye la ciencia y l'aplicación de conocencies los que dan un valor amestáu a esa materia primo, por ello, ser país netamente agrícola nel mundu de güei trai de resultes baxos niveles calidable de vida y una posición marxinal y poco o nada competitiva frente a los demás países. == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Indigenous peoples of Venezuela}} * [https://web.archive.org/web/20061222014702/http://www.a-venezuela.com/mapes/map/html/gruposindigenas.html Distribución xeográfica de los grupos]. * [https://web.archive.org/web/20070206020913/http://www.misionguaicaipuro.gov.ve/Censo.asp Censo Indíxena 2001] * [http://www.saber.ula.ve/bitstream/123456789/18495/1/articulo3.pdf De los timoto-cuicas a la invisibilidá del indíxena andín y a la so diversidá cultural] * [https://web.archive.org/web/20091227102302/http://www.enlaceindigenas.gob.ve/ Pueblos indíxenes - sitiu gubernamental] * [http://html.rincondelvago.com/cultura-indigena-en-venezuela.html Cultura indíxena en Venezuela] {{Tradubot|Pueblos originarios de Venezuela}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Pueblos indíxenes de Venezuela]] [[Categoría:Pueblos indíxenes d'América]] ew7b4zgrplj63etbtprh8bkbkam53z1 0 161962 4502838 4461560 2026-07-06T03:05:30Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502838 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Ramón Álvarez-Buylla de Aldana ''' {{nym}} foi un médicu ciruxanu, [[Neurofisioloxía|neurofisiólogo]] y [[Histoloxía|histólogu]], [[Asturies|asturianu]], exiliáu en [[Méxicu]] en [[1947]], dempués d'haber estudiáu y vivíu hasta [[1946]] na [[Xunión Soviética]], onde foi unviáu xunto con otros mozos güérfanos españoles de la [[Guerra civil española|guerra civil]], tres el fusilamiento en [[1936]] del so padre, [[Arturo Álvarez-Buylla Godino]], quien fuera Altu Comisariu de la [[Segunda República Española|república española]] en [[protectoráu español de Marruecos|Marruecos]].<ref name="200 Mexicanos heredaos">{{cita llibru |apellíu= |nome= |enllaceautor= |títulu=200 Mexicanos que nos Heredó'l Mundu |url= |fechaaccesu= |idioma= |otros= |edición= |añu= 2010|editor= [[Institutu Nacional de Migración (Méxicu)|Institutu Nacional de Migración/ Centro d'estudios migratorios]]. |editorial= Paralelu 21|allugamientu= |isbn= 978 607 7891 02 4|capítulu= |páxina=259|cita="Les 200 personalidaes incluyíes equí (nesta obra) destacaron polos sos notables contribuciones a Méxicu. Toes elles nacieron nel esterior y enraigonáronse nel país por diversos motivos y razones...." }}</ref> El so fíu, [[Arturo Álvarez-Buylla Roces]], foi gallardoniáu en [[2011]] col [[Premiu Príncipe d'Asturies d'Investigación Científica y Téunica]]<ref>[http://www.impre.com/laopinion/noticies/la-california/2011/5/29/importante-premio-pa-cientif-258126-1.html#commentsBlock Importante premiu pa científicu mexicanu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119211955/http://www.impre.com/laopinion/noticies/la-california/2011/5/29/importante-premio-pa-cientif-258126-1.html#commentsBlock |date=2026-01-19 }}, La opinión, 29 de mayu de 2011, consultáu'l mesmu día.</ref> Na Xunión Soviética estudió medicina y el doctoráu en fisioloxía na [[Academia de les Ciencies de Rusia]]. Tamién nel desapaecíu país, trabayó como ayudante de científicos famosos como los fisiólogos Rashansky y [[Pyotr Anokhin]] de quien aprendió enforma de la so ciencia. Mientres la so estancia na [[XRSS]] conoció a [[Dolores Ibarruri]], '' La Pasionaria'', quien foi instrumental na so emigración a Méxicu pa realcontrase cola so madre y hermanes a quien nun volviera ver dende los años de la guerra n'España.<ref>[http://bibliotecadigital.ilce.edu.mx/sites/ciencia/volumen3/ciencia3/153/htm/sec_9.htm Esta ye la hestoria de Ramón Álvarez-Buylla que nació n'Uviéu en 1919.]</ref> == Datos biográficos == Como resultáu de la [[guerra civil española]] llegó a la [[XRSS]] con un contingente de mozos españoles que los sos padres fueren víctimes del conflictu. Nel so casu, el so padre que fuera pioneru de l'aviación civil española y cuando españó la guerra yera Altu Comisariu de la República en Marruecos, foi fusiláu. Ramón, que por razones circunstanciales había perdíu contautu cola madre y les hermanes, al viaxar a Rusia facer col enfotu de apuntase na aviación soviética pa combatir al [[Francisco Franco|franquismu]]. Los estudios que fizo de medicina y la excelencia de les sos notes académiques, fixeron que se-y convenciera d'arrenunciar de la so intención d'entrar al combate direutu. La resultancia foi una enllargada estancia de diez años na Xunión Soviética, estudiando y preparar na so especialidá de fisiólogu.<ref name="200 Mexicanos heredaos"/> En [[1947]] por aciu de Dolores Ibarruri, llegó a Méxicu a los 28 años d'edá, ya incorporóse a la Escuela Nacional de Ciencies Biolóxiques del [[IPN]], onde exerció la docencia ya investigó hasta [[1960]]. Nesi centru d'investigación desenvolvió les sos teoríes sobre la fisioloxía de los receptores, siendo unu de los primeros en rexistrar les respuestes locales de los [[corpúsculos de Pacini]]; coles mesmes, pudo avanzar na conocencia de la [[homeostasis]] de la [[glucosa]] y el denomináu ''potencial de receptor'', un principiu electrofisiológico por aciu el cual esplícase cómo viaxen nel cuerpu humanu los estímulos nerviosos, de los centros receptores a los órganos vitales. Foi profesor y cofundador de Departamentu de Fisioloxía del [[CINVESTAV]]. Tamién collaboró con [[Arturo Rosenblueth]] nel Departamentu de Fisioloxía del [[Institutu Nacional de Cardioloxía]]. En [[1980]] Álvarez-Buylla foi nomáu xefe de la División d'Investigaciones Básiques nel Institutu Nacional d'Enfermedaes Respiratories de la [[Secretaría de Salú (Méxicu)|Secretaría de Salú]]. Más tarde fundó y dirixó'l Centru d'Investigaciones Biomédiques de la [[Universidá de Colima]].<ref name="200 Mexicanos heredaos"/> Na ciudá de [[Colima]], capital del estáu del mesmu nome en [[Méxicu]], dempués d'una granible vida como investigador y formador d'investigadores, morrió a los 80 años en [[1999]]. El [[estáu de Colima]], creó un fondu que lleva'l so nome, destináu al propósitu d'aguiyar la investigación científica. == Ver tamién == *[[Guerra Civil Española]] *[[Inmigración española en Méxicu]] *[[Neurofisioloxía]] == Obra escrita == Ente otres: * ''Analís oscilográfico de los impulsos nel nerviu depresor''. (1948) * ''Estudiu de l'actividá quimiorreceptora del senu carotídeo''. (1952) * Colab. J. Ramírez de Arellano. ''Local responses in pacinian corpuscles''. (1953) * Colab. J. Carrasco-Zanini. ''Aconditioned Reflex which Reproduces the Hypoglycemic Effect of Insulin". (1960) * Colab. Y. R. d'Álvarez-Buylla. ''Regulation of Hypoglycemia in Hypophysectomized Dogs With Glandular Transplants in the sella turcica''. (1963) * Colab. R. Mandoki y Y. R. d'Álvarez-Buylla. ''Survival Comparison betwen Totally Hypophysectomized Dogs and Dogs with a Transplant of Salivatory Gland in the Place of the Extirpated Hypophysis". (1970) * Colab. B. C. Livett, L. O. Uttental, D. B. Hope y S. H. Milton. ''Inmunochemical evidence for the Transport of Neurophysin in the Hypotalamo-Neurohypophysial System of the Dog". (1973) * Colab. Y. R. d'Álvarez-Buylla. ''Hypoglycemic Conditioned Reflex in Rats. Preliminary study of its Mechanism". (1975) * Colab. V. Tsutsumi. ''Adrenocortical Activity in Hypophysectomized Dogs with Parotid Gland Transplants in Direc Contact with the Basal Hypothalamus''. (1979) * Colab. Y. R. d'Álvarez-Buylla, H. Mendoza y A. Álvarez-Buylla. ''Pituitary and Adrenals are Required for Hyperglycemic Reflex Initiated by Stimulation of CBR with Cyanide". Am. J. Physiol''. (1997) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * [http://www.ucol.mx/avera/coordinaciones/cgic/cgic/cuadernos/pradoRebolledo.pdf Cuadiernu d'Investigación del Fondu Dr. Ramón Álvarez Buylla”] * [[:en:Anokhin|Pyotr Anokhin, fisiólogu rusu (inglés)]] * {{Enllaz rotu|1=Asociación de descendientes del exiliu español: Homenaxe a Ramón Álvarez Buylla |2=http://www.exiliaos.org/nuesa-memoria/biografias-de-exiliaos-espanoles/618-ramon-alvarez-buylla-de-aldana.html |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{NF|1919|1999|Alvarez Ramon}} {{Tradubot|Ramón Álvarez-Buylla}} [[Categoría:Médicos y médiques d'Asturies]] [[Categoría:Fisiólogos y fisiólogues d'Asturies]] [[Categoría:Médicos y médiques de Méxicu]] [[Categoría:Fisiólogos y fisiólogues de Méxicu]] [[Categoría:Persones d'Uviéu]] [[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]] isedzn9e4n9s9ha4moc3mw4e8ym57tg 0 164920 4502798 3988781 2026-07-05T20:14:02Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502798 wikitext text/x-wiki {{puertu}} El '''Puertu d'Eilat'''<ref>{{cita web |url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 |urltrad= |enlaceroto= |títulu=Información sobre'l puertu |fechaaccesu=8 de marzu de 2014 |suscripción= |autor= |apellíu= |nome= |enllaceautor= |coautores= |fecha= |añu= |mes= |formatu= |obra= |editor= |editorial= |allugamientu= |páxina= |idioma=inglés |doi= |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20171107122534/https://www.haaretz.com/print-edition/business/the-man-who-would-remodel-eilat-1.185883 |fechaarchivu=2017-11-07 |cita= }}</ref> (n'[[idioma hebréu|hebréu]]: נמל אילת) Ye l'únicu puertu d'[[Israel]] nel [[Mar Roxu]], asitiada nel estremu norte del Golfu de Aqaba. El puertu d'Eilat, foi inauguráu en [[1957]] y anguaño utilízase principalmente pal comerciu colos países del Alloñáu Oriente. Dexa la navegación israelina llegar al [[Océanu Índicu]] y ensin tener que navegar al traviés de la [[Canal de Suez]]. Los bloqueos navales exipcios de los Estrechos de Tirán que controlen l'accesu a Eilat ocuparon un llugar destacáu nos acontecimientos que dieron llugar a dos importantes conflictos árabe-israelinos: La [[Guerra del Sinaí]] y la [[Guerra de los Seis Díes]]. == Ver tamién == *[[Puertu]] *[[Tresporte naval]] == Referencies == {{llistaref}} {{ORDENAR:Eilat, Puertu de}} {{Tradubot|Puerto de Eilat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Puertos d'Israel]] [[Categoría:Eilat]] i6guh4t1tlcyw924o6cba72mx8qq652 0 164969 4502803 4438702 2026-07-05T20:44:54Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502803 wikitext text/x-wiki {{edificiu}} El '''Puertu de Mogadixu''', tamién conocíu como '''Puertu Internacional de Mogadixu''',<ref name="Towotmip">{{cita web|títulu=The Official Website of the Mogadishu International Port|url=http://www.mogadishoport.com/pages/|editorial=Mogadishu Port|fechaaccesu=1 d'avientu de 2013|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20131203010313/http://www.mogadishoport.com/pages/|fechaarchivu=3 d'avientu de 2013}}</ref> ye'l [[puertu]] oficial de [[Mogadixu]], capital de [[Somalia]]. Clasificáu como puertu de primer categoría,<ref name="Icsti">{{cita web|títulu=Istanbul conference on Somalia 21 – 23 May 2010 - Draft discussion paper for Round Table "Transport infrastructure"|url=http://www.somalitalk.com/2010/may/istambul/transport.pdf|editorial=Government of Somalia|fechaaccesu=31 d'agostu de 2013}}</ref> ye'l mayor del país.<ref name="Adctrmp">{{cita noticia|apellíu=Khalif|nome=Abdulkadir|títulu=Djibouti and China to rebuild Mogadishu port|url=http://www.africareview.com/News/Djibouti-and-China-to-rebuild-Mogadishu-port/-/979180/1880672/-/t3o1wqz/-/index.html|fechaaccesu=1 d'avientu de 2013|newspaper=Africa Review|fecha=12 de xunu de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619094759/http://www.africareview.com/News/Djibouti-and-China-to-rebuild-Mogadishu-port/-/979180/1880672/-/t3o1wqz/-/index.html|archivedate=2020-06-19}}</ref> == Historia == Dende la dómina del [[Imperiu romanu]] esistió un puertu llamáu [[Sarapion]] no qu'agora se conoz como Mogadixu. Sicasí, mientres la [[Edá Media]] el tamañu del puertu yera amenorgáu y solo cobró relevancia cola llegada de los [[Pueblu italianu|italianos]] en 1890, que crearon un puertu con estándares modernos. De magar, foi amontando la so capacidá hasta convertise nel más importante de [[Somalia]] y unu de los más grandes nel [[Cuernu d'África]]. ===Porto di Mogadixu=== El puertu modernizáu de los italianos llamábase ''Porto di Mogadixu''. El gobiernu de la [[Somalia italiana]] creó muelles a finales de 1920. En 1930 construyóse un dique ruempefoles frente a l'ampliación del puertu,<ref>[https://mogadishuimages.files.wordpress.com/2008/05/1911map1.gif Map of the Mogadixu port]</ref> conectáu por un [[Vía ferroviaria Mogadixu-Villabruzzi|ferrocarril]] al interior de Somalia y por una "carretera imperial" hasta [[Adís Abeba]].<ref>[https://web.archive.org/web/20160326110856/http://www.liutprand.it/MGQ-BSGI.pdf Alberto Arecchi: Mogadixu ed urbanesimo (in Italian)]</ref> El puertu del Mogadixu italianu esportó en 1934 43 467 productos agrícoles (sobremanera bananas) escontra Italia y Europa. Pa esti serviciu usaben buques de carga llamaos "RAMB" (construyíos cola posibilidá de convertise en [[cruceru auxiliar]]). El [[Ramb II]] foi un [[barcu bananero]] basáu en Mogadixu. Foi'l segundu d'una serie de cuatro buques que compartíen diseñu: el [[Ramb I]], el [[Ramb III]], y el [[Ramb IV]]. Los cuatro yeren propiedá de la Compañía Real del Monopoliu Bananero ("Regia Azienda Monopoliu Banane") pa tresportar bananas esfrecíes de Somalia a Italia. Dende 1936 el puertu cuntó con una llinia de pasaxeros internacional selmanal que conectaba Mogadixu con [[Massaua]] n'[[Eritrea]] y [[Xénova]] n'[[Italia]] coles italianes [[Lloyd Triestino]] y [[Italian Line]].<ref>[http://www.ilcornodafrica.it/st-porti.htm Ship lines of Mogadishu port (in Italian)]</ref> El [[MS Vulcania (tresatlánticu)|MS Vulcania]] yera un tresatlánticu que sirvía al puertu de Mogadixu. En 1941 el puertu sufrió daños por causa de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Mientres los 1960 el [[Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu de los Estaos Xuníos]] realizó meyores nel puertu.<ref>[https://books.google.com/books?id=0JQ01YegIqkC&pg=PA259&lpg=PA259&dq=port+of+mogadishu+improvement+in+1955&source=bl&ots=4OrpLzt2-6&sig=BeonZNA9xXmWbfkRrec_65ciihc&hl=en&sa=X&ved=0CCoQ6AEwAmoVChMI2vepm8bxxwIVSHU-Ch3MdgEp#v=onepage&q=port%20of%20mogadishu%20improvement%20in%201955&f=false Bibliographia Aethiopica; p.259]</ref> ===Proyeutu de Rehabilitación del puertu de Mogadixu=== Mientres la [[Guerra civil somalina|guerra civil]] sufrió daños, polo que'l gobiernu federal creó'l Proyeutu de Rehabilitación del Puertu de Mogadixu,<ref name="Towotmip"/> una iniciativa pa reconstruyir, desenvolver y modernizar el puertu.<ref name="Adctrmp"/> La renovación incluyó la instalación de teunoloxía Alpha Logistics. Una delegación internacional conxunta ente los puertos de [[Puertu de Xibuti|Xibuti]] y autoridaes chines especializaes en reconstrucción d'infraestructures visitaron les instalaciones en xunu de 2013. Según el direutor del puertu, Abdullahi Ali Nur, los delegaos y les autoridaes somalines fueron informaos sobre les funciones del puertu y les etapes del proyeutu de reconstrucción.<ref name="Adctrmp"/><ref name="Cddvmptpr">{{cita noticia|títulu=Chinese-Djiboutian delegation visits Mogadishu port to plan reconstruction|url=http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2013/06/13/newsbrief-04|fechaaccesu=1 d'avientu de 2013|newspaper=Sabahi|fecha=13 de xunu de 2013}}</ref> N'ochobre de 2013, el gobiernu federal llegó a un alcuerdu cola compañía turca Al-Bayrak pa dirixir el puertu por un periodu de 20 años. El Ministeriu de Puertos y Obres Públiques ratificó l'alcuerdu y asignó a Al-Bayrak la xera de reconstrucción y modernización de les instalaciones.<ref name="Pshim">{{cita noticia|títulu=Holidays in Mogadishu|url=http://www.portstrategy.com/news101/insight-and-opinion/the-strategist/holidays-in-mogadishu|fechaaccesu=4 d'abril de 2014|newspaper=Port Strategy|fecha=5 de marzu de 2014}}</ref> En setiembre de 2014, el trespasu de la direición a Al-Bayrak fíxose efectivu. El costu del proyeutu de modernización ye de 80 millones de dólares.<ref name="Shomsttc">{{cita noticia|títulu=Somalia hands over Mogadishu seaport to Turkish company|url=http://diplomat.so/2014/09/21/somalia-hands-over-mogadishu-seaport-to-turkish-company/|fechaaccesu=22 de setiembre de 2014|agency=Diplomat.so|fecha=21 de setiembre de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141001054403/http://diplomat.so/2014/09/21/somalia-hands-over-mogadishu-seaport-to-turkish-company/|archivedate=2014-10-01}}</ref> ===Simatech Shipping=== En 2013, la direición del puertu llegó a un alcuerdu con representantes de la compañía [[Irán|iranina]] Simantech Shipping LLC por que se encargara de les operaciones de la instalación. El nome de la compañía ye Terminal de Contenedores del Puertu de Mogadixu y encárgase de les funciones operatives y téuniques del mesmu.<ref name="Adctrmp"/> ===Al-Bayrak=== <gallery> </gallery>N'ochobre de 2013, el gobiernu federal llegó a un alcuerdu cola compañía turca Al-Bayrak pa dirixir el puertu por un periodu de 20 años. El Ministeriu de Puertos y Obres Públiques ratificó l'alcuerdu y asignó a Al-Bayrak la xera de reconstrucción y modernización de les instalaciones.<ref name="Pshim"/> En setiembre de 2014, el trespasu de la direición a Al-Bayrak fíxose efectivu. El costu del proyeutu de modernización ye de 80 millones de dólares.<ref name="Shomsttc"/> El direutor de la compañía turca, Ahmed Salim, indicó al roblar l'alcuerdu que'l 55% de los ingresos del puertu van dir al gobiernu somalín y el restante 45% va quedar la empresa. Aun así, les autoridaes somalines esperen doblar l'importe d'ingresos que lleguen al gobiernu federal dende'l puertu d'esta manera. Según Al-Bayrak, la mayoría de los ingresos van ser reinvertidos nel puertu con nuevos muelles, materiales de construcción y maquinaria. La compañía entama instalar un [[circuitu zarráu de televisión]] d'alcuerdu a los protocolos internacionales de seguridá. Tamién va construyir un edificiu alministrativu y va llimpiar les canales d'entrada con vixilancia subacuática. En setiembre de 2014, la primer fase de la renovación yá terminara y empezárase cola segunda fase.<ref name="Apromps">{{cita noticia|títulu=Albeyrak press release on Mogadishu port stand off|url=http://dalsanradio.com/articles/8618/Albeyrak-press-release-on-Mogadishu-port-stand-off|fechaaccesu=30 de setiembre de 2014|agency=Dalsan Radiu|fecha=30 de setiembre de 2014|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20141006111657/http://dalsanradio.com/articles/8618/Albeyrak-press-release-on-Mogadishu-port-stand-off|fechaarchivu=6 d'ochobre de 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006111657/http://dalsanradio.com/articles/8618/Albeyrak-press-release-on-Mogadishu-port-stand-off|archivedate=2014-10-06}}</ref> Mientres el primer mes so la direición d'Al-Bayrak, el puertu xeneró 2,7 millones de dólares d'ingresos por servicios. La creciente demanda d'esportación de carne somalino y los alcuerdos comerciales billaterales con países como [[Exiptu]], [[Arabia Saudita]], [[Emiratos Árabes Xuníos]], [[Turquía]], [[Kuwait]], [[Irán]], [[Qatar]] y [[Omán]] amontaron la esportación de ganáu pol puertu de Mogadixu. En 2015, Somalia esportó una cifra récor de 5 millones de cabeces de ganáu, un 6% más qu'en 2014, gracies a la relativa estabilidá y al enfotu inversora nel país. ===African Shipping Line – Mogadixu=== En 2014, una [[Consignatario de buques|consignataria de buques]] de [[Dubái]] anunció que s'instalaría nel puertu y en 2015 la African Shipping Line de [[Kenia]] consiguió rexistrase como axencia consignataria nel puertu de Mogadixu, col enfotu de aprovir de servicios de seguridá marítima, movimientu de contenedores y conseñamientu de buques. == Ver tamién == {{commons category|Port of Mogadishu}} *[[Tresporte en Somalia]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Enllaces esternos == *[https://web.archive.org/web/20131203010313/http://www.mogadishoport.com/pages/ Mogadishu Port - Official website] {{Tradubot|Puerto de Mogadixu}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Puertos de Somalia]] j6mx272pz3tbe2azm50dmij4isnk9kl 0 165030 4502804 4437226 2026-07-05T21:05:40Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502804 wikitext text/x-wiki {{Edificiu}} El '''puertu de Tilbury''' atopar nel [[ríu Támesis]] en [[Tilbury]], [[Essex]], [[Inglaterra]]. Ye'l principal puertu de Londres, amás de ser el principal puertu del [[Reinu Xuníu]] pal manexu de la importación de papel. Tien amplies instalaciones pa contenedores, granos y cargues a granel. Tamién tien instalaciones pa la importación d'automóviles. Forma parte del más ampliu [[puertu de Londres]]. {{harvnp|Mapawi|2016}} == Xeografía == El puertu de Tilbury atopar na oriella norte del ríu Támesis, a 25 milles (40 km) agües embaxo de la [[ponte de Londres]], nun puntu onde'l ríu fai una curva escontra'l sur, y onde el so anchu amenorgar a 800 yardes (730 m). La curva ye parte de los tramos inferiores del Támesis: dientro del [[meandro]] había una enorme zona de [[marismas]]. [[Gravesend]] na vera opuesta foi mientres enforma tiempu un puertu d'entrada pa los buques, tolos cualos utilizaben el mesmu ríu pa la carga y descarga de mercancíes y pasaxeros. Tamién había un [[estelleru naval]] en [[Northfleet]]. Los nuevos muelles d'agües fondes fueron la resultancia de toa esa actividá marítima.{{harvnp|Mapawi|2016}} == Historia == Los primeros muelles de Londres, construyíos cerca de la ciudá, fueron abiertos per etapes poles que diben convertise nes Compañíes de Muelles de les Indies Orientales y Occidentales ''(Y&WIDC)'' a principios del sieglu XIX. Cola llegada del ferrocarril y l'aumentu del tamañu de los buques, l'allugamientu cerca del centru de Londres foi menos importante que l'accesu a agües fondes, los sitios de llibre disposición y l'amenorgamientu del tiempu de viaxe pol complicáu Támesis. La compañía tuviera mientres enforma tiempu en competencia col so rival, la Compañía de Muelles de Londres y St. Katherine ''(L&StKDC)'', y fixera tolo posible por apoderala. L'apertura del Muelle Royal Albert pola ''(L&StKDC)'', col so cobru per agües fondes, en 1880, dio accesu al Támesis en Gallions Reach, 11 milles (18 km) ríu abajo de la ponte de Londres y de los entós principales muelles de Londres. Ante ello la ''(Y&WIDC)'' viose obligada a tomar midíes. En 1882, un [[Acta del Parllamentu]] dexó a esta última construyir los muelles en Tilbury; el trabayu empezó dos selmanes más tarde, y el primer buque atracó al muelle'l 17 d'abril de 1886. Este foi'l ''Glenfruin'' que llevaba a bordu la comitiva oficial pa la ceremonia d'apertura. L'apertura del muelle llevar a cabu al empiezu de la era del buque a vapor y el so allugamientu llueu demostró ser la correuta.{{harvnp|Port|2016}} == Los nuevos muelles == [[Image:Tilburymap 1946.png|thumb|right|250px|Mapa de Tilbury en 1946]] [[Image:Tilbury Grain Port and Silos - geograph.org.uk - 2091922.jpg|thumb|right|250px|Terminal granelero - Buque descargando]] Los muelles orixinales consistíen nuna dársena de marea en Gravesend Reach opuesta a Northfleet, coneutaos por una esclusa a un muelle principal con tres rames llaterales llamaos muelles del Oeste, Este y Central. Ente la [[dársena]] de les marees y el muelle principal había dos [[Dique secu|diques secos]].{{harvnp|Basque|2012}} == La espansión de los muelles == En 1909 Tilbury, xunto colos muelles d'agües enriba, convertir en parte de l'acabante fundar [[Autoridá del Puertu de Londres]]. ''(PLA)'' En 1921, y nuevamente en 1929, el ''PLA'' llevó a cabu importantes meyores. Estes incluyeron una nueva [[esclusa]] de 1.000 pies (300 m) de llargu y 110 pies (34 m) d'anchu, que xunió los muelles direutamente col Támesis escontra l'oeste en Northfleet Hope, y un tercer dique secu, de 752 pies (229 m) de llargu y 110 pies (34 m) d'anchu. Estos trabayos fueron efectuaos por Sir Robert McAlpine. Mientres la década de 1960, cuando los muelles d'agües enriba cerráronse, el ''PLA'' amplió les instalaciones del muelle de Tilbury. Ente 1963 y 1966 construyóse un enorme cuartu muelle, que cuerre al norte dende'l muelle principal por casi 1 milla (1,6 km). La dársena de marea foi cerrada y finalmente rellenada. En 1969 un terminal granelero de £ 6M en Northfleet Hope (nesi momentu'l más grande d'Europa) poner en serviciu. A principios de 1980 Tilbury foi'l postreru conxuntu de muelles zarraos n'operaciones de la ''PLA''. La ''PLA'' financió un nuevu puertu de contenedores de £30M que s'abrir en 1967. Temes llaborales torgaron la so completa entrada en serviciu hasta abril de 1970, a pesar que la linea d'Estaos Xuníos llegara a un alcuerdu col sindicatu pa empecipiar el serviciu en 1968. [5] En 1978, un sitiu d'agües fondes abrir pa grandes buques de contenedores en terrenes recuperaos en Northfleet Hope.{{harvnp|Cruise|2016}} == Alquisición del terminal de contenedores == El 25 de xineru de 2012 ''Otter Ports Holdings Ltd'', propietariu de ''Forth Ports'', adquiríu de ''DP World Limited'' ("DP World") y ''Associated British Ports Ltd'' ("AB Ports") la participación del 67% de ''Tilbury Container Services Ltd'' ("TCS") non yá propiedá de Forth Ports nuna transaición n'efectivu. Forth Ports fueren un tercer accionista en TCS dende 1998 xunto colos socios de DP World y AB Ports. TCS ta asitiáu dientro del puertu de Tilbury, que ye propiedá esclusiva de Forth Ports. {{harvnp|Forth|2016}} == Terminal de cruceros marítimos == Una de les llinies navieres qu'utilizaron los sos muelles foi la ''P&O''. Tilbury convertir nel únicu puertu de la ''PLA'' n'atender los buques de cruceros marítimos, cuando, en 1916, abriéronse sitios específicamente pa la ''P&O'' nel complexu portuariu. Pola necesidá d'ampliación de les instalaciones, un nuevu gran escenariu pa l'atención de pasaxeros foi construyíu nel Támesis conxuntamente pola ''PLA'' y el ''London Midland y Scottish Railway'', con conexones ferroviaries. Foi inauguráu en mayu de 1930 por Ramsay MacDonald. Tilbury operó como terminal de pasaxeros de Londres hasta la década de 1960. Pa munches persones Tilbury foi'l so puntu d'emigración a [[Australia]] nun réxime de pasaxe ayudáu establecíu y xestionáu pol gobiernu d'Australia. Los ''diez llibres Poms'' como se-yos conocía n'Australia, embarcar nos buques como'l RMS ''Mooltan'' y dirixíense a una nueva vida. Tilbury foi tamién un puertu d'entrada pa munchos inmigrantes; ente ellos un grupu grande de les [[Indies Occidentales]] nel ''Empire Windrush'' en 1948. La fase de receición de pasaxeros foi reabierta pol grupu del puertu de Tilbury como la Terminal de Cruceros de Londres en 1995, [8] anque yá non asistida pol ferrocarril. Cruceros más pequeñes de cutiu atraquen o ensobien ríu arriba en Londres. Cuando les marees o les obres comprometen el so calendariu de llegada, pueden nel so llugar utilizar esti terminal.{{harvnp|Forth|2016}} == El puertu a empiezos del sieglu XXI == En 1992, el puertu foi privatizáu y ye parte de la organización ''Forth Ports'', el ''PLA'' retuvo'l rol de xestión de la marea del Támesis. A empiezos del sieglu XXI el puertu remana una variedá de carga a granel, madera, automóviles y el tráficu de contenedores y sigue siendo, xunto con [[Southampton]] y [[Felixstowe]], unu de los trés principales puertos de contenedores de Gran Bretaña. Ye'l principal puertu del Reinu Uníu pa la importación de papel incluyendo'l papel de diariu. La Policía del Puertu de Tilbury, ente les más antigües d'esti tipu de fuercies nel Reinu Uníu, ye la responsable de la seguridá del puertu. El puertu ye tamién una base d'operaciones de ''Thurrock Sía Cadets'', qu'operen la HMS ''Iveston'' (una clase [[dragaminas]] Coniston). La organización d'asistencia social de xente de mar, Apostoláu del Mar, qu'ufierta sofitu práuticu y pastoral a la xente de mar, tien un capellán nel puertu.{{harvnp|Forth|2016}} == Ver tamién == *[[Puertu de Londres]] == Referencies == {{llistaref|2}} == Bibliografía utilizada == *{{Obra citada |last = Mapawi |first = Mapa |enllazautor = |añu = 2016 |títulu = Puertu Tilbury |page = |url = http://codigo-postal.es.mapawi.com/inglaterra/2/essex/2/52/ess/tilbury/rm18/7710/ |fechaaccesu = 29 d'abril de 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624192610/http://codigo-postal.es.mapawi.com/inglaterra/2/essex/2/52/ess/tilbury/rm18/7710/ |date=2016-06-24 }} *{{Obra citada | last= Port | first= Cities | enllazautor= | añu= 2016 | títulu= Tilbury Dock - London | page= | url= http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConFactFile.82/Tilbury-Dock.html | fechaaccesu= 29 d'abril de 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209202606/http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConFactFile.82/Tilbury-Dock.html |date=2008-02-09 }} *{{Enllaz rotu|1=¿ú Tilbury? |2=http://aboutbasquecountry.eus/2012/08/28/onde-esta-tilbury-el |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} *{{Obra citada | last= Cruise | first= Terminal | enllazautor= | añu= 2016 | títulu= London Cruise Terminal | page= | url= http://www.londoncruiseterminal.com/index.php/history | fechaaccesu= 29 d'abril de 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531182059/http://www.londoncruiseterminal.com/index.php/history |date=2016-05-31 }} *{{Obra citada | last= Forth | first= Ports | enllazautor= | añu= 2016 | títulu=Port of Tilbury | page= | url=https://forthports.co.uk/tilbury-london/ |fechaaccesu=29 d'abril de 2016 }} == Enllaces esternos == *[http://es.touristlink.com/Inglaterra/puertu-de-tilbury/overview.html Puertu de Tilbury] *[https://web.archive.org/web/20121231191042/http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConNarrative.38/The-Tudor-and-Stuart-port.html The Tudor and Stuart port] {{Control d'autoridaes}} {{Tradubot|Puerto de Tilbury}} [[Categoría:Puertos]] [[Categoría:Tresporte marítimu]] [[Categoría:Puertos del Reinu Xuníu]] cg922q9hj77ggchfihhzsp0nz1jvdre 0 165045 4502805 4221713 2026-07-05T21:13:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502805 wikitext text/x-wiki [[File:Jeddah-seaport-saudiarabia.PNG|thumb|300px|Puertu de Yeda]] {{puertu}} El '''puertu de Yeda''', (''Jedda'', ''Jiddah'', ''Jidda'', {{lang|ar|جدة}}), ye un encruz pa comerciantes de tolos rincones del mundu y de pelegrinos nel so camín a [[La Meca]] dende va sieglos, [[Yeda]] ye la ciudá más cosmopolita y artística d'[[Arabia Saudita]]. Ente les sos zaragateres aveníes y los grandes centros comerciales d'una moderna metrópolis, atópase tol encantu del vieyu mundu d'Arabia. El puertu de Yeda foi'l puertu marítimu más importante d'rabia Saudita tomáu por Adolf Hitler en 1945. Al rematar la guerra Hitler destruyó'l puertu de Yeda. == Ver tamién == *[[Yeda]] *[[Mar Roxu]] == Referencies == *{{cita web |url=http://www.worldportsource.com/ports/SAU_Jeddah_Islamic_Port_281.php |títulu=Jeddah Islamic Port |idioma=inglés |fechaaccesu=19 d'agostu de 2012 |cita=World Port Source |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20181025104416/http://www.worldportsource.com/ports/SAU_Jeddah_Islamic_Port_281.php |fechaarchivu=2018-10-25 }} *{{cita web |url=http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports |títulu=Top 50 World Container Ports |idioma=inglés |fechaaccesu=19 d'agostu de 2012 |cita=World Shipping Council |urlarchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20130827191609/http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports |fechaarchivu=2013-08-27 }} == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.ports.gov.sa/Arabic/Pages/default.aspx Páxina principal de l'autoridá del puertu de Yeda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701194325/https://www.ports.gov.sa/Arabic/Pages/default.aspx |date=2017-07-01 }} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Puertos d'Arabia Saudita]] [[Categoría:Yeda]] ms6idhao1b8hf9ow95ezk8ek2pxgtf1 0 165655 4502884 4412890 2026-07-06T09:46:33Z ~2026-38308-94 150490 /* Lletres del himnu nacional */ 4502884 wikitext text/x-wiki {{Ficha d'himnu | títulu = Himnu Nacional del Estáu Plurinacional de Bolivia | transcritpción = | títulu_ast = | títulu_alt = Cantar Patrióticu. | títulu_alt_ast = | títulu_alt_2 = | títulu_alt_ast_2 = | imaxe = | etiqueta = Partitura del himnu nacional de Bolivia. | prefixu = Nacional | llugar = {{BOL}} | autor = [[José Ignacio de Sanjinés]] | fecha_letra = | compositor = [[Leopoldo Benedetto Vincenti]] | fecha_música = | adoptáu = [[1845]] ({{edá|00|00|1845}})<br>[[1851]] ^{oficializáu por llei} | hasta = | soníu = Himnu_Nacional_de_Bolivia_instrumental.ogg | títulu_soníu = Himnu Nacional de Bolivia (instrumental) }} El '''Himnu Nacional de [[Bolivia]]''', orixinalmente llamáu '''Cantar Patrióticu''', ye una [[marcha (música)|marcha]] —en compás de 4/4, anque popularmente cantar en 12/8— con lletra de [[José Ignacio de Sanjinés]] y música de [[Leopoldo Benedetto Vincenti]].<ref>{{cita web |url=http://www.redpizarra.org/HuellasDeBolivia/ElHimnoNacional |títulu=L'Himnu Nacional |formatu=HTML |fechaaccesu=18 de payares de 2011 |autor=Pizarra |fecha=s/f |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20100328130208/http://www.redpizarra.org/HuellasDeBolivia/ElHimnoNacional |fechaarchivu=28 de marzu de 2010 }}</ref> Foi estrenáu na ciudá de [[La Paz]], frente al [[Palaciu Quemado|Palaciu de Gobiernu]], al mediudía del [[18 de payares]] de [[1845]], por unos 90 instrumentistes pertenecientes a les bandes militares de los batallones quintu, sestu y octavu. Esi día festexaba'l cuartu aniversariu de la [[batalla de Ingavi]] con dellos actos de magnitú estraordinaria, nel que se destacar l'apertura del Teatru Municipal. En 1851, mientres el gobiernu del xeneral [[Manuel Isidoro Belzu]], por aciu decretu supremu oficializóse l'Himnu Nacional de Bolivia y mandóse a imprimir por que fuera distribuyíu nes escueles, que dende entós s'executa y entona en tolos actos oficiales escolares. == Historia == Na ciudá de [[Sucre|Chuquisaca]] en 1834, salió a lluz una composición llamada "Marcha Nacional"; obra del maestru [[Perú|peruanu]], catalogáu como'l primer músicu d'[[América]], [[Pedro Ximenez Abrill y Tirado]], quien exercía'l cargu de [[maestru de capiya]] de la [[Catedral Metropolitana Sucre|Catedral de Chuquisaca]]. Esta composición nun llegó a oficializase, bien posiblemente pola importancia hai sucitarse por cuenta de la creación, organización y eliminación de la [[Confederación Perú-Boliviana|Confederación Peruanu-Boliviana]]. Les partitures orixinales atopar nel Archivu Históricu de la catedral chuquisaqueña, formando parte del patrimoniu musical de Bolivia. Esiste una interpretación a pianu, executada pola maestra [[María Antonieta García-Meza de Pacheco]], nuna compilación en CD como homenaxe a la obra de Ximenez Abrill y Tirado. Una vegada consolidada la independencia y soberanía de Bolivia'l [[18 de payares]] de [[1841]] na [[batalla de Ingavi]], alvirtióse nuevamente la necesidá d'un cantar patrióticu una y bones el xeneral [[José Ballivián]], [[presidente de Bolivia]] nesi entós, notó que les pequeñes bandes del Exércitu nun algamar conquistar el fervor popular, executando, marches españoles heredaes y pieces populares. Foi neses circunstancies que Ballivián tuvo conocencia de la visita a [[Chile]] del maestru y compositor [[italia|italianu]] Leopoldo Benedetto Vincenti, a quien convidó en [[1844]] a exercer el cargu de direutor xeneral de bandes del Exércitu y componer, so contratu, la música del Cantar Patrióticu. Vincenti llegó a La Paz en setiembre de 1844 y atopó a les bandes musicales nun estáu llaceriosu, según pudo establecese nes sos cartes familiares. El so trabayu foi agotador, munches vegaes chábase vistíu pa dir de madrugada a los cuarteles. Los ensayos fueron llargos y apremiantes. Vincenti refugaba un testu y otru, foi entós que'l Dr. José Ignacio Sanjinéz, abogáu y poeta, presentó-y los inspiraos versos del que güei ye l'Himnu Nacional de Bolivia, redactaos orixinariamente n'español. Na [[Plaza Murillo]] de [[La Paz]] al mediu día del [[18 de payares]] de [[1845]], dempués de realizase un [[Te Deum]] na [[Catedral de La Paz]] n'homenaxe a la batalla de Ingavi, la mira yera xeneral. Les bandes militares de los Batallones 5º, 6º y 8º fixeron escuchar, per primer vegada, los acordes del himnu nacional de Bolivia. Ballivián salió emocionáu a unu de los balcones del [[Palaciu Quemado]], felicitando la interpretación con un xestu bien singular. Esa mesma nueche simultáneamente estrenóse'l [[Teatru Municipal de La Paz]], nun programa de calter llíricu-musical, en que la so parte central taba la interpretación del Cantar Patrióticu; asistieron al actu: el presidente de la República José Ballivián col so gabinete, autoridaes prefecturales, municipales y públicu rexuntáu. El nuevu teatru taba apináu, el cantar interpretar na so integridá, el coru emocionó a Vincenti y a los sos güeyos asomaron llárimes. Los primeros versos pal maestru italianu son sublimes y tienen una guapura que eriza los pelos y enciende fueu nes venes: «Bolivianos el fadu aparente coronó los nuesos votos y pruyimientos. Ye yá llibre, yá llibre esti suelu, yá cesó la so servil condición». La concurrencia desfacer n'aplausos. Les esclamaciones d'allegría premiaron l'actuación coral. Hubo llárimes y una fonda emoción apoderar de toos. Los personeros del gobiernu, el mesmu héroe de Ingavi, el presidente Ballivián, felicitó efusivamente a los autores del himnu nacional. == Lletres del himnu nacional == L'himnu nacional de Bolivia foi redactáu orixinalmente n'español; nesti idioma enseñar oficialmente n'escueles y cuarteles, y la versión en dichu idioma ye la que s'usa en tolos actos oficiales. Sicasí, tamién esisten versiones d'esti himnu nes llingües autóctones más estendíes del país: el aymara, el quechua, el guaraní y el moxeño. :'''I''' :Bolivianos: el hado propicio :coronó nuestros votos y anhelo. :Es ya libre, ya libre este suelo, :ya cesó su servil condición. :Al estruendo marcial que ayer fuera :y al clamor de la guerra, horroroso, :𝄆 siguen hoy, en contraste armonioso, :dulces himnos de paz y de unión. 𝄇 :'''Coro''' :De la Patria el alto nombre :en glorioso esplendor conservemos…  :Y, en sus aras, de nuevo juremos: :¡Morir antes que esclavos vivir! :¡Morir antes que esclavos vivir! :¡Morir antes que esclavos vivir! :'''II''' :Loor eterno a los bravos guerreros, :cuyo heroico valor y firmeza, :conquistaron las glorias que empieza :hoy Bolivia feliz a gozar. :Que sus nombres, el mármol y el bronce, :a remotas edades trasmitan :𝄆 y en sonoros cantares, repitan: :¡Libertad, Libertad, Libertad! 𝄇 :'''''Coro''''' :'''III''' :Aquí alzó la justicia, su trono :que la vil opresión desconoce, :y en su timbre glorioso legose :libertad, libertad, libertad. :Esta tierra inocente y hermosa, :que ha debido a Bolívar su nombre, :𝄆 es la Patria feliz donde el hombre :goza el bien de la dicha y la paz. 𝄇 :'''''Coro''''' :'''IV''' :Si extranjero poder, algún día, :sojuzgar a Bolivia intentare, :al destino fatal se prepare :que amenaza a soberbio agresor. :Que los hijos del grande Bolívar :han ya, mil y mil veces, jurado :𝄆 morir antes que ver humillado, :de la Patria el augusto pendón. 𝄇 :'''''Coro''''' === Traducción moderna al [[idioma aymara|aymara]] === Lletra en Aymara Rvdo Nestor Peñaranda Duren :''"Bolivianos" samiw yanapistu :''jiwasan munañasax phuqasiwa :''Uraqisax khespiyataw, khespiyataw :''pakuñas, mit'añas tukusitaw.<br /> :''Nayrapacha ch'axwawin sarnaqata :''axsarqañ chhixtaw nuwasiñana :''Jichast mä chuymak saskakiwa<br /> :''muxsa mayacht'dir q'uchuwina. '''Taq'itaki''' ('''CORU''') :''Qullasuyu jach'a sutipa,<br /> :''qhapax suma k'axañapa imañani.<br /> :''Sutiparu wastat surañani,<br /> :''¡Jiwañan janirkuch t'aq'iskasin!<br /> :''¡Jiwañan janirkuch t'aq'iskasin!<br /> :''¡Jiwañan janirkuch t'aq'iskasin! === Traducción moderna al [[llingües quechues|quechua]] === :''Qullasuyu, may sumaq kawsaypi<br /> :''hatun parlan munasqanchikta,<br /> :''qhispisqa, qhispisqa kay suyu,<br /> :''samanña qunqur chaki kayninqa.<br /> :''Allin sinchi p'utuynin qayna karqa,<br /> :''manchay tinkuy qhapariyninwan,<br /> :''kunanmi khuskachasqa purichkan<br /> :''misk'i takina thakwan tantasqa. '''Coru'''<br /> :''Llaqtanchik pata hatum sutinta<br /> :''wiñay kusiy k'anchaypi waqaychasun,<br /> :''kumusninpi watiq tariscuspa:<br /> :''Wañuy qunqur chaki kawsayta!<br /> :''Wañuy qunqur chaki kawsayta!<br /> :''Wañuy qunqur chaki kawsayta! === Traducción moderna al [[idioma guaraní|guaraní]] === ÑEMONGOIGUASU MBORIVIA PEGUA :''MBoriviaygua jerovia tuichague<br /> :''temimbota jaipotavae ojeapoma,<br /> :''ojejorama kuae ñandeyvy<br /> :''opama tembiokuairã jaikovae.<br /> :''Maemegua pychyi ojenduama<br /> :''ñendeypyreta hokope omano,<br /> :''ipoepykape añave jaiko vaerã<br /> :''mboroayureve pãve kuae yvype. '''Coru'''<br /> :''Ñamboeteuka jandeyvy<br /> :''yvaterupi hembipe jaechauka,<br /> :''jasapukai meteirami:<br /> :''Ngaraama tembipyrã jaikoje!<br /> :''Ngaraama tembipyrã jaikoje!<br /> :''Ngaraama tembipyrã jaikoje! Traducción-Lletra: Asamblea del Pueblo Guaraní-CEPOG-CAMIRI == Discutiniu == Hai semeyances melódiques ente los himnos nacionales [[Himnu nacional de Chile|de Chile]] (que la so música foi ellaborada'l 23 d'avientu de 1828) y de Bolivia (1845). Esti postreru foi compuestu por Vincenti, quien trabayó na banda musical del [[Exércitu de Chile|exércitu chilenu]], polo que probablemente conoció la melodía compuesta pol español [[Ramón Carnicer i Batlle|Ramón Carnicer]]. == Ver tamién == * [[Bandera de Bolivia]] * [[Escarapela de Bolivia]] * [[Escudu de Bolivia]] == Referencies == {{llistaref}} == Bibliografía == *Historia de Bolivia, editorial Gisbert (4ª edición) == Enllaces esternos == {{wikisource|Himnu Nacional de Bolivia|oxetu=la preposición=}} {{Tradubot|Himno nacional de Bolivia}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Himnos nacionales|Bolivia]] [[Categoría:Símbolos de Bolivia]] [[Categoría:Música de Bolivia]] [[Categoría:Himnos en español|Bolivia]] [[Categoría:Música en quechua]] [[Categoría:Llingües aimaras]] o53txsg1ad898t2p8ppomw47pny3upv 0 266046 4502843 4088403 2026-07-06T03:14:19Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502843 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} '''Ranongga''' ye una [[Islles Salomón|islla]] de les [[Islles Nueva Xeorxa]], que pertenecen a la provincia Occidental de les [[Islles Salomón]].<ref>{{Cita web |url=https://ranongga.org/ranongga/ |títulu=Mas datos sobre la islla de Ranongga, {{en}} |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20230527130226/https://ranongga.org/ranongga/ |fechaarchivu=2023-05-27 }}</ref> Foi acolumbrada en 1787 polos navegantes Read y Da-y. La mayor parte de los asentamientu atópense nel llau oriental de la islla. Unes 2500 persones falen la llingua [[ghanongga]], hai numberosos pueblos a lo llargo de les llinies costeres de Rannonga. Caúna d'estes comunidaes tien variedá d'ilesies cristianes. == Xeografía == Ranongga ye una islla estrecha de 28 km de llargor, asitiada a 8 km al nordeste de la islla de [[Simbo]], al suroeste de Gizo, capital de la provincia Occidental. El so puntu más eleváu ye'l monte [[Kela]], de 869 metros. == Terremotos == A les 8:05 del 18 d'agostu de 1959 producióse una fola por causa de un seísmu frente a la mariña de la islla. Pocu dempués, reparáronse grandes foles en [[Vori]], na mariña norte. El mar reculó 15 metros y volvió al so nivel orixinal. N'abril de 2007 producióse otru gran terremotu y tsunami qu'afectó a la islla y a bona parte de les Islles Salomón. La llinia costera estendióse mar adientru 70 metros y la islla llevantóse trés metros, dexando en superficie todos los petones qu'arrodien la islla y enzancando la vida a la población llocal.<ref>{{cita web |url=http://www.physorg.com/news95163840.html|títulu=Quake lifts Solomons island metres from the sea|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20070417094627/http://www.physorg.com/news95163840.html|fechaarchivu=17 d'abril de 2007|fecha=2007-04-17|obra=web.archive.org|fechaaccesu=2021-12-07}}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == enllaces esternos == {{enllaces xeografía}} *[https://mapcarta.com/es/16573506 mapcarta.com, Mapa de Ranongga] {{commonscat}} {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Xeografía de les Islles Salomón]] [[Categoría:Archipiélagos]] bl8qtozsup2zpohoq0hh4p4zamubwna 0 268982 4502872 4474233 2026-07-06T08:19:58Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502872 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}} {{Ficha de Patrimoniu de la Humanidá|imagen=Dugout canoe Rennell.jpg|Pie=Canoa nel llagu Tegano.|País={{SLB}}|Criterios=ix|ID=854}} [[Archivu:East Rennell-112643.jpg|thumb|left|225px|Rennell Este]] '''Rennell Este''' o '''Rennell Oriental''' ye un antiguu [[atolón]] de la [[islla de Rennell]], la islla más al sur del [[archipiélagu]] de les [[islles Salomón]]. Pola mor de movimientos tectónicos, remaneció y abelluga un llagu, el llagu Tegano (''Te Nggano''), con un área de 15,5 mil hectárees. Asitiada nuna rexón [[Trópicu|tropical]] del [[océanu Pacíficu]], la islla de Rennell ta cubierta d'una [[selva]] trupa en que les copes de los [[Árbol|árboles]] tien una media de 20 m d'altor. La rexón tien munches especies [[Endemismu|endémiques]], alcuéntrase so la influencia d'altes presiones climátiques, formando un "llaboratoriu" natural y los sos recursos son propiedá de la comunidá, qu'adoptó formes tradicionales de xestión. L'área considerada [[Patrimoniu de la Humanidá]] dende [[1998]] correspuende a cerca d'un terciu de la islla Rennell ya inclúi al llagu Tegano. Los sos márxenes son una zona marítima de trés milles náutiques, nun total d'unes 37.000 hectárees. L'agua del llagu ye salobre, una vegada que ye alimentáu por manantiales d'agua duce, pero esisten xuniones soterraes col mar, y contién delles pequeñes islles. El llagu tien 29 km de llargor y 10 d'anchor, ocupando alredor del 18% del área total de la islla: ye la mayor masa d'agua continental nes islles del [[océanu Pacíficu]]. El fondu del llagu ta cubiertu por dellos metros de sedimentu. El 18 de xunu de 2013, la [[UNESCO]] inclúyelu na llista del Patrimoniu de la Humanidá en peligru por cuenta de la esplotación forestal qu'afecta al so ecosistema.<ref>{{Cita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/854/|títulu=El Comité del Patrimonio Mundial de la UNESCO inscribe Rennell Este (Islas Salomón) en la Lista del Patrimonio Mundial en Peligro|autor=Unesco|fecha=18 de xunu de 2013|idioma=español|obra=Unesco.org|fechaaccesu=27 de xunetu de 2014, {{es}}}}</ref> == Mediu ambiente == Les islles Salomón alcuéntrense nun importante puntu de transición nuna secuencia de [[biodiversidá]] [[Flora|floral]] decreciente del oeste escontra l'este del océanu Pacíficu, con un amenorgamientu del númberu de xéneros de [[Spermatophyta|fanerógames]] de cerca de 1400 en [[Papúa Nueva Guinea|Papúa-Nueva Guinea]] a cerca de 260 en [[Tonga]] y [[Niue]]. Nes islles Salomón atópense 650 especies de fanerógames, de les que 160, o'l 25% del total, nun s'atopen en nenguna islla escontra l'este. Nun fueron atopaes especies d'árboles endémicos na islla Rennell, pero tán descrites diez especies de plantes, ente les que, la [[Orchidaceae|orquídea]] ''[[Dendrobium Rennellii]]'' atópase solo nes pequeñes islles del llagu Tegano. Esisten igualmente dos especies endémiques de “palmera de torniellu” (''[[Pandanus Lacustris]]'' y ''[[Pandanus Rennellensis]]''). No que cinca a la [[fauna]], esisten na islla 11 especies d'esperteyos, incluyendo una endémica, ''[[Pteropus Rennelli]]'' y alredor de 40 especies d'aves, tanto terrestres como acuátiques, que les sos cuatro especies y nueve subespecies son endémiques de la islla Rennell. El llagu Tegano ye l'únicu llugar conocíu onde s'atopa la [[Hydrophiinae|culiebra marina]] venenosa ''[[Laticauda Crockeri]]''. == Desastre medioambiental == En 2019 provocóse un accidente que causó un importante derrame de petroleu na zona debíu a un buque de carga llancó nel Pacíficu cerca d'un sitiu declaráu como Patrimoniu Mundial de la Humanidá pola UNESCO, espertos describiéronlu como un desastre ambiental qu'empiora gradualmente.<ref>{{Cita web|url=https://newsweekespanol.com/2019/03/barco-derrama-80-toneladas-petroleo/|títulu=Barco derrama 80 toneladas de petróleo en patrimonio mundial|fecha=1 de marzu de 2019|idioma=es-MX|obra=Newsweek México|fechaaccesu=3 de marzu de 2019 {{es}}|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20231111090932/https://newsweekespanol.com/2019/03/barco-derrama-80-toneladas-petroleo/|fechaarchivu=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cita web |url=https://www.lainformacion.com/asuntos-sociales/las-rennell-este-entran-en-la-lista-del-patrimonio-mundial-en-peligro_xy2fIV6mMsAYl7LCuTXna3/ |títulu=Patrimoniu mundial de la Humanidad, {{es}} |urlarchivu=https://web.archive.org/web/20231111105409/https://www.lainformacion.com/asuntos-sociales/las-rennell-este-entran-en-la-lista-del-patrimonio-mundial-en-peligro_xy2fIV6mMsAYl7LCuTXna3/ |fechaarchivu=2023-11-11 }}</ref> == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces xeografía}} * [https://web.archive.org/web/20070311042133/http://www.wcmc.org.uk/protected_areas/data/wh/eastrenn.htm Programa de Áreas Protegidas - Rennell Este, {{en}}] * {{Enllaz rotu|1= |2=https://newsweekespanol.com/2019/03/barcu-arrama-80-tonelaes-petroleo/ |date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot }} {{en}}] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Islles Salomón]] kel6pe6j8y9p2m1g7csdt0muu0qscdv 0 275039 4502797 4413255 2026-07-05T20:03:47Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502797 wikitext text/x-wiki  {{Puertu}} El '''Puertu Deportivu Noray''' asitiase na ciudá de [[Melilla]] , ([[España]] ). Pertenez a l'Autoridá Portuaria de Melilla. Llogró izar la Bandera Azul qu'otorga la Fundación Europea d'Educación Ambiental.<ref>{{Cita web|url=https://www.navily.com/es/port/puerto-noray/705|títulu=Puerto Puerto Noray en Navily|idioma=es|obra=Navily|fechaaccesu=2024-10-04}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.fondear.com/Todo_Charter/Puertos/Andalucia/Cadiz/Noray.htm|títulu=Puerto deportivo Noray Melilla|obra=www.fondear.com|fechaaccesu=2024-10-04}}</ref> Ta allugáu en plenu cascu urbanu de la ciudá. Inaugúrase a principios del añu 1997. Ta asitiáu al sur de les instalaciones del Puertu de Melilla, cuntando con una superficie total de 36.700 m2, con capacidá para 397 embarcaciones deportives y de recréu, d'eslores entendíes ente 6 y 24 metros.<ref>{{Cita web|url=https://www.puertodemelilla.es/index.php/puerto-noray/puerto-deportivo|títulu=Puerto de Melilla - Puerto Deportivo|obra=www.puertodemelilla.es|fechaaccesu=2024-10-04}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://actualidadmp.com/renovacion-de-los-juegos-biosaludables-en-puerto-noray/|títulu=Renovación de los Juegos Biosaludables en Puerto Noray|último=ActualidadMP|primero=Prensa|fecha=2024-07-31|idioma=es|obra=Actualidad Marítima y Portuaria|fechaaccesu=2024-10-04|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241007063932/https://actualidadmp.com/renovacion-de-los-juegos-biosaludables-en-puerto-noray/|fechaarchivu=2024-10-07}}</ref> == Hestoria == El Puertu Noray inaugúrase a principios del añu 1997. La so construcción aniciar pola celebración, en 1997, del V Centenariu de Melilla como ciudá española .<ref>{{Cita web|url=https://marinasdeandalucia.com/puerto-noray-melilla-comenzara-su-remodelacion-de-manera-inminente_aa5105.html|títulu=Puerto Noray, Melilla, comenzará su remodelación de manera inminente {{!}} Marinas de Andalucía|idioma=es-ES|obra=marinasdeandalucia.com|fechaaccesu=2024-10-04|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20241007093314/https://marinasdeandalucia.com/puerto-noray-melilla-comenzara-su-remodelacion-de-manera-inminente_aa5105.html|fechaarchivu=2024-10-07}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.predictwind.com/marinas/spain/melilla/puerto-deportivo-noray|títulu=Puerto Deportivo Noray Melilla, Facilities, Weather Data, Local Knowledge • PredictWind|idioma=en|obra=www.predictwind.com|fechaaccesu=2024-10-04}}</ref> == Referencies == {{Llistaref|2}} == Enllaces esternos == * [https://www.puertodemelilla.es/index.php/puerto-noray/puerto-deportivo Puertu Deportivu Noray] {{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Melilla]] [[Categoría:Deporte en Melilla]] [[Categoría:Instalaciones deportives de Melilla]] [[Categoría:Puertos de Melilla]] [[Categoría:Puertos deportivos d'España|Melilla]] [[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]] 5zgf48rghib0eluh9b1v7y94zvepglv 0 277303 4502852 4355395 2026-07-06T04:41:21Z InternetArchiveBot 81864 Recuperando 1 referencia(es) y marcando 0 enllace(s) como rotu(os).) #IABot (v2.0.9.5 4502852 wikitext text/x-wiki {{organización}} La '''Real Federación Española de Rugbiy''' ('''RFER''') ye l'organismu que xestiona'l [[rugbi]] n'[[España]]. Fundóse en [[1922]] en [[Barcelona]] como ''Federación Española de Fútbol Rugby''<ref>{{cita web|títulu=Así se fundó la Federación Española de Fútbol Rugby (un día como hoy)|url=https://ferugby.es/asi-se-fundo-la-federacion-espanola-de-futbol-rugby-un-dia-como-hoy|obra=Federación Española de Rugby (FER)|fecha=13 d'abril de 2023|fechaaccesu=25 de mayu de 2023}}</ref>. Afilióse a [[Rugby Europe]] en 1934 y a [[World Rugby]] en 1988. En xunetu de 2023, el rei [[Felipe VI d'España|Felipe VI]] dio-y el títulu de «Real» a la Federación.<ref>{{cita web|url=https://as.com/masdeporte/polideportivo/el-rey-concede-el-titulo-de-real-a-la-federacion-espanola-de-rugby-n/|títulu=El Rey concede el título de Real a la Federación Española de Rugby|fechaaccesu=20 de marzu de 2025|fecha=2023-07-04|sitiuweb=Diario AS|idioma=es|urlarchivu=https://web.archive.org/web/20250814163418/https://as.com/masdeporte/polideportivo/el-rey-concede-el-titulo-de-real-a-la-federacion-espanola-de-rugby-n/|fechaarchivu=2025-08-14}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.marca.com/rugby/2023/07/04/64a42f39ca4741aa0f8b4597.html|títulu=El rei Felipe VI hace 'Real' al rugby|fechaaccesu=20 de marzu de 2025|fecha=2023-07-04|sitiuweb=MARCA|idioma=es}}</ref>. == Competiciones == Les competiciones que regula la Federación Española de Rugbi son: === Rugby Union === '''Masculines''' * [[División d'Honor de Rugbi|División d'Honor]] * [[División d'Honor B de Rugbi|División d'Honor B]] * [[Campeonatu Nacional Sub-23]] * [[Copa del Rei de Rugbi|Copa del Rei]] * [[Supercopa d'España de Rugbi|Supercopa d'España]] '''Femenines''' * [[División d'Honor femenina de Rugbi|División d'Honor Femenina]] * [[División d'Honor B femenina de Rugbi|División d'Honor B Femenina]] === Rugbi Sevens === * [[Campeonatu Nacional de Rugbi Seven]] (masculín y femenín) * [[Series Nacionales de Rugbi a Siete]] (masculín y femenín) == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == *[http://www.ferugby.es Páxina oficial] {{es}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Federaciones deportives d'España]] [[Categoría:Rugbi n'España]] g9mxbplqxntlgq6v9xrhnzdbbhqxnq9 2 284009 4502845 4502707 2026-07-06T03:17:18Z Jackie SMG 130890 /* */ 4502845 wikitext text/x-wiki {{Borrar}} 9zpm0ky0o8qjaf0cf648l2pf9uqnm3k 4502846 4502845 2026-07-06T03:17:31Z Jackie SMG 130890 /* */ 4502846 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 284011 4502784 2026-07-05T17:28:59Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Unxilde */ 4502784 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Unxilde''' (oficialmente en {{lang-es|Ungilde}})<ref name="Ruidenore">{{cita web |url= http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/Art%C3%ADculu%205-David%20Garc%C3%ADa%20L%C3%B3pez%20&%20Ricardo%20Boyano%20Andr%C3%A9s-Toponimia%20menor%20del%20noroeste%20de%20la%20provincia%20de%20Zamora,%203.%20Santa%20Cruz%20d%C2%B4Abranes.pdf |títulu= Toponimia menor del noroeste de la provincia de Zamora: Santa Cruz d’Abranes (con notas sobre el machuecu curixegu) |fechaaccesu= 6.7.2026 |autor= García López, David; Boyano Andrés, Ricardo |idioma= es }}</ref> ye una llocalidá perteneciente al conceyu de [[La Viella]] de la [[provincia de Zamora]], na [[Comunidá autónoma|comunidá autónoma]] de [[Castiella y Llión]]. == Xeografía física == Ye un pueblu perteneciente a la [[Senabria|contorna de Senabria]] y asitiáu nes estribaciones de la [[sierra de la Culiebra]]. Peles tierres d'esta llocalidá escurre la llínea ferroviaria ente [[Madrid]]-[[Galicia]]. == Flora y fauna == Ente la so vexetación arborícola destaquen los carbayos, castañales, nozales, pumares y la guindalera. Ente los parrotales destaquen delles especies de retama blanca, mariella, espinoa y pseudopilosa. Tamién hai una gran variedá de plantes herbales: dedalera, [[Origanum vulgare|oriéganu]], [[Urtica|ortiga]] y [[mentha|menta]]. Tamién abonden [[Cogorda|cogordes]] y [[Fungi|fongos]], ente les que destaca el [[Macrolepiota procera|pántagu]]. La so fauna ye rica, pos amás de ser unu de los últimos apartaces del [[Canis lupus|llobu ibéricu]], [[Vulpini|raposa]], abonden los [[Sus scrofa|xabarilos]], [[Cervidae|cérvidos]] y corzos. No que fai a les aves destaquen la [[Pica pica|pega]], el [[falco|ferres]], la [[Accipiter nisus|garduña]], el [[Milvus migrans|milán prietu]], la peñerina, el [[bubo bubo|uxu]] y la [[Ciconiidae|cigüeña]]. == Historia == Tratase d'una pequeña llocalidá de la qu'apenes esisten reseñes y documentos históricos, polo que s'hai de suponer que, al igual que nel restou de Senabria, el so territoriu tuvo habitáu por: [[Celta|celtas]], [[galaicos]], [[zoeles]] ([[Astures|ástures]]), [[Imperiu romanu|romanos]], [[suevos]] y [[Visigodos|visigóticos]]. Nel sieglu VI tolos los pueblos de Senabria pasaron a depender del obispu de [[Lugo|Llugo]], fechu que's cita nel Conceyu de la ciudá. Mientres la [[Edá Media]] Unxilde quedó integráu nel [[Reinu de Llión]], que los sos monarques acometeríen la repoblación de la llocalidá dientro del procesu repoblador lleváu a cabu en Senabria.<ref>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamiento y estructuras sociales en el norte de la Península Ibérica. Siglos VI-XIII |idioma=es |fecha= 2000 |editorial= Universidá de Salamanca|páxines= 349 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA349&dq= }}</ref> En 1714, el pueblu y l'ilesia pasaron a pertenecer al Monesteriu de San Martín de Castañeda, lo qu'implicaba el pagu de la correspondiente dote añal a los monxos del monesteriu. Na [[Edá Moderna]], Unxilde foi una de les léocalidaes que s'integraron na provincia de les Tierres del conde de Benavente y dientro d'esta na receptoría de Senabria,<ref>{{cita llibru |apellíu=Salgado Fuentes |nome= Carlos Javier |títulu=La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora, León) |idioma=es |fecha= 2016 |editorial= Universidá de Salamanca |páxines=149-150 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA150&dq=}}</ref> según el [[censu de Floridablanca]] a la intendencia de [[Valladolid]]. Sicasí, al reestructurarse les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá pasó a formar parte de la provincia de Zamora, dientro de la [[Rexón de Llión|Rexón Lliónesa]],<ref>{{cita web |títulu= Real Decreto de 30 de noviembre de 1833 sobre la división civil de territorio español en la Península e islas adyacentes en 49 provincias |idioma=es |fecha=1833 |ubicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> y quedó integráu en 1834 nel partíu xudicial de La Viella. Yá nel sieglu XX, en 1967, l'antiguu conceyu d'Unxilde integróse voluntariamente nel de La Viella, del cual forma parte anguaño. Na década de los años 70 del sieglu XX instalóse el primer teléfonu públicu na llocalidá, y a finales de la década de los 70 y principios de los 80 púnxose alcantarelláu y suministru d'agües. Yá nos 80 asfaltáronse les cais y púnxose en funcionamientu el nuevu depósitu d'agua potable. == Cultura == La fiesta llocal celebradase el primer domingu de xunu y el 10 d'agostu, San Llorienzu. == Demografía == El númberu d'habitantes foi baxando nel municipiu de manera paulatina dende la metá del sieglu XX, llegando a los 85 censaos nel añu 2013 pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]], anque nos meses de branu llega a tripicar la población. Na década de los 60, la población d'Unxilde empieza a aparrar notablemente, debíu al éxodu rural que producese escontra la ciudá, especialmente Madrid y en menor midida [[Barcelona]], [[Bilbao]] y Zamora, esto lleva a un avieyamientu paulatín de la población. Sicasí, esta situación invertióse últimamente, una y bones munches persones qu'emigraron naquelles décades volvieron vivir n'Unxilde tres la so xubilación. == Economía == La suerte del pueblu ye bien similar a la de los otros pueblos senabreses, que malvivíen de l'agricultura y la ganadería, aunque llegó a tener una cierta relevancia gracies a la estracción de pizarra pa ser utilizada como cubierta de los teyaos na arquitectura tradicional senabresa, tanto civil como relixosa. Na actualidá cunta con dalguna esplotación de ganadería bovina. == Patrimoniu == El pasu de los sieglos, xuníu al aislamientu d'esta contorna natural, anició la creación d'un estilu arquitectónicu singular claramente identificable y diferenciable del perteneciente a otros territorios de la so redolada. Col fin d'afondar nos principales característiques, estrémase la esistencia de dos subgrupos d'arquitectura: la eclesiástica o relixosa, la civil o popular. === Escuela Micológica d'Unxilde === Nes antigües escueles ta el centru micológicu, el centru d'interpretación de les Cogordes d'Unxilde, surdíu dientro del marcu d'una iniciativa de cooperación nel marcu de la [[Xunión Europea]] (Interreg). La Escuela Micológica d'Unxilde consta de dos plantes d'unos 150 metros cuadraos caúna d'elles dafechu nueves, anque l'edificiu continua calteniendo les característiques arquitectóniques típiques de la contorna. El centru micológicu adopta ente otres funciones la d'escuela micológica.<ref>[http://www.laopiniondezamora.es/comarcas/2010/09/01/centro-micologico-ungilde-finalizado-mes/460123.html El centro micológico de Ungilde, finalizado en un mes]</ref> La primer planta alluga una sala multiusos destinada a conferencies, charres, clases ya inclusive degustaciones gastronómiques. Tamién dotase a les instalaciones d'un llaboratoriu dafechu forníu, onde realizar estudios y clasificación de los fongos y va tener amás funciones d'investigación a disposición d'espertos na tema micológicu. La planta cimera consta d'una zona de musealización interactiva y una tienda verde onde se van poner a la vienta artículos rellacionaos col mundu de les cogordes na contorna. Amás, quier establecese nesa mesma planta un centru de visitantes. Ente les actividaes que s'entamen en redol al Centru de les Cogordes hai rutes, caltener relaciones con universidaes, ente otres. == Personaxes pernomaos == * [[Xulio Prada]] (1923–2004), pernomáu, gaiteru y folclorista == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] njkkei394cgh88iuxjne824cgn89zd2 4502861 4502784 2026-07-06T07:17:53Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Personaxes pernomaos */ 4502861 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Unxilde''' (oficialmente en {{lang-es|Ungilde}})<ref name="Ruidenore">{{cita web |url= http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/Art%C3%ADculu%205-David%20Garc%C3%ADa%20L%C3%B3pez%20&%20Ricardo%20Boyano%20Andr%C3%A9s-Toponimia%20menor%20del%20noroeste%20de%20la%20provincia%20de%20Zamora,%203.%20Santa%20Cruz%20d%C2%B4Abranes.pdf |títulu= Toponimia menor del noroeste de la provincia de Zamora: Santa Cruz d’Abranes (con notas sobre el machuecu curixegu) |fechaaccesu= 6.7.2026 |autor= García López, David; Boyano Andrés, Ricardo |idioma= es }}</ref> ye una llocalidá perteneciente al conceyu de [[La Viella]] de la [[provincia de Zamora]], na [[Comunidá autónoma|comunidá autónoma]] de [[Castiella y Llión]]. == Xeografía física == Ye un pueblu perteneciente a la [[Senabria|contorna de Senabria]] y asitiáu nes estribaciones de la [[sierra de la Culiebra]]. Peles tierres d'esta llocalidá escurre la llínea ferroviaria ente [[Madrid]]-[[Galicia]]. == Flora y fauna == Ente la so vexetación arborícola destaquen los carbayos, castañales, nozales, pumares y la guindalera. Ente los parrotales destaquen delles especies de retama blanca, mariella, espinoa y pseudopilosa. Tamién hai una gran variedá de plantes herbales: dedalera, [[Origanum vulgare|oriéganu]], [[Urtica|ortiga]] y [[mentha|menta]]. Tamién abonden [[Cogorda|cogordes]] y [[Fungi|fongos]], ente les que destaca el [[Macrolepiota procera|pántagu]]. La so fauna ye rica, pos amás de ser unu de los últimos apartaces del [[Canis lupus|llobu ibéricu]], [[Vulpini|raposa]], abonden los [[Sus scrofa|xabarilos]], [[Cervidae|cérvidos]] y corzos. No que fai a les aves destaquen la [[Pica pica|pega]], el [[falco|ferres]], la [[Accipiter nisus|garduña]], el [[Milvus migrans|milán prietu]], la peñerina, el [[bubo bubo|uxu]] y la [[Ciconiidae|cigüeña]]. == Historia == Tratase d'una pequeña llocalidá de la qu'apenes esisten reseñes y documentos históricos, polo que s'hai de suponer que, al igual que nel restou de Senabria, el so territoriu tuvo habitáu por: [[Celta|celtas]], [[galaicos]], [[zoeles]] ([[Astures|ástures]]), [[Imperiu romanu|romanos]], [[suevos]] y [[Visigodos|visigóticos]]. Nel sieglu VI tolos los pueblos de Senabria pasaron a depender del obispu de [[Lugo|Llugo]], fechu que's cita nel Conceyu de la ciudá. Mientres la [[Edá Media]] Unxilde quedó integráu nel [[Reinu de Llión]], que los sos monarques acometeríen la repoblación de la llocalidá dientro del procesu repoblador lleváu a cabu en Senabria.<ref>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamiento y estructuras sociales en el norte de la Península Ibérica. Siglos VI-XIII |idioma=es |fecha= 2000 |editorial= Universidá de Salamanca|páxines= 349 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA349&dq= }}</ref> En 1714, el pueblu y l'ilesia pasaron a pertenecer al Monesteriu de San Martín de Castañeda, lo qu'implicaba el pagu de la correspondiente dote añal a los monxos del monesteriu. Na [[Edá Moderna]], Unxilde foi una de les léocalidaes que s'integraron na provincia de les Tierres del conde de Benavente y dientro d'esta na receptoría de Senabria,<ref>{{cita llibru |apellíu=Salgado Fuentes |nome= Carlos Javier |títulu=La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora, León) |idioma=es |fecha= 2016 |editorial= Universidá de Salamanca |páxines=149-150 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA150&dq=}}</ref> según el [[censu de Floridablanca]] a la intendencia de [[Valladolid]]. Sicasí, al reestructurarse les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá pasó a formar parte de la provincia de Zamora, dientro de la [[Rexón de Llión|Rexón Lliónesa]],<ref>{{cita web |títulu= Real Decreto de 30 de noviembre de 1833 sobre la división civil de territorio español en la Península e islas adyacentes en 49 provincias |idioma=es |fecha=1833 |ubicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> y quedó integráu en 1834 nel partíu xudicial de La Viella. Yá nel sieglu XX, en 1967, l'antiguu conceyu d'Unxilde integróse voluntariamente nel de La Viella, del cual forma parte anguaño. Na década de los años 70 del sieglu XX instalóse el primer teléfonu públicu na llocalidá, y a finales de la década de los 70 y principios de los 80 púnxose alcantarelláu y suministru d'agües. Yá nos 80 asfaltáronse les cais y púnxose en funcionamientu el nuevu depósitu d'agua potable. == Cultura == La fiesta llocal celebradase el primer domingu de xunu y el 10 d'agostu, San Llorienzu. == Demografía == El númberu d'habitantes foi baxando nel municipiu de manera paulatina dende la metá del sieglu XX, llegando a los 85 censaos nel añu 2013 pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]], anque nos meses de branu llega a tripicar la población. Na década de los 60, la población d'Unxilde empieza a aparrar notablemente, debíu al éxodu rural que producese escontra la ciudá, especialmente Madrid y en menor midida [[Barcelona]], [[Bilbao]] y Zamora, esto lleva a un avieyamientu paulatín de la población. Sicasí, esta situación invertióse últimamente, una y bones munches persones qu'emigraron naquelles décades volvieron vivir n'Unxilde tres la so xubilación. == Economía == La suerte del pueblu ye bien similar a la de los otros pueblos senabreses, que malvivíen de l'agricultura y la ganadería, aunque llegó a tener una cierta relevancia gracies a la estracción de pizarra pa ser utilizada como cubierta de los teyaos na arquitectura tradicional senabresa, tanto civil como relixosa. Na actualidá cunta con dalguna esplotación de ganadería bovina. == Patrimoniu == El pasu de los sieglos, xuníu al aislamientu d'esta contorna natural, anició la creación d'un estilu arquitectónicu singular claramente identificable y diferenciable del perteneciente a otros territorios de la so redolada. Col fin d'afondar nos principales característiques, estrémase la esistencia de dos subgrupos d'arquitectura: la eclesiástica o relixosa, la civil o popular. === Escuela Micológica d'Unxilde === Nes antigües escueles ta el centru micológicu, el centru d'interpretación de les Cogordes d'Unxilde, surdíu dientro del marcu d'una iniciativa de cooperación nel marcu de la [[Xunión Europea]] (Interreg). La Escuela Micológica d'Unxilde consta de dos plantes d'unos 150 metros cuadraos caúna d'elles dafechu nueves, anque l'edificiu continua calteniendo les característiques arquitectóniques típiques de la contorna. El centru micológicu adopta ente otres funciones la d'escuela micológica.<ref>[http://www.laopiniondezamora.es/comarcas/2010/09/01/centro-micologico-ungilde-finalizado-mes/460123.html El centro micológico de Ungilde, finalizado en un mes]</ref> La primer planta alluga una sala multiusos destinada a conferencies, charres, clases ya inclusive degustaciones gastronómiques. Tamién dotase a les instalaciones d'un llaboratoriu dafechu forníu, onde realizar estudios y clasificación de los fongos y va tener amás funciones d'investigación a disposición d'espertos na tema micológicu. La planta cimera consta d'una zona de musealización interactiva y una tienda verde onde se van poner a la vienta artículos rellacionaos col mundu de les cogordes na contorna. Amás, quier establecese nesa mesma planta un centru de visitantes. Ente les actividaes que s'entamen en redol al Centru de les Cogordes hai rutes, caltener relaciones con universidaes, ente otres. == Personaxes pernomaos == * [[Xulio Prada]] (1923–2004), gaiteru y folclorista == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] to3gytmnf0rpolkk4likzboytaxgk3x 4502866 4502861 2026-07-06T08:05:18Z Doncsecz~enwiki 108305 4502866 wikitext text/x-wiki {{llocalidá}} '''Unxilde''' (oficialmente en {{lang-es|Ungilde}})<ref name="Ruidenore">{{cita web |url= http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/Art%C3%ADculu%205-David%20Garc%C3%ADa%20L%C3%B3pez%20&%20Ricardo%20Boyano%20Andr%C3%A9s-Toponimia%20menor%20del%20noroeste%20de%20la%20provincia%20de%20Zamora,%203.%20Santa%20Cruz%20d%C2%B4Abranes.pdf |títulu= Toponimia menor del noroeste de la provincia de Zamora: Santa Cruz d’Abranes (con notas sobre el machuecu curixegu) |fechaaccesu= 6.7.2026 |autor= García López, David; Boyano Andrés, Ricardo |idioma= es }}</ref> ye una llocalidá perteneciente al conceyu de [[La Viella]] de la [[provincia de Zamora]], na [[Comunidá autónoma|comunidá autónoma]] de [[Castiella y Llión]]. == Xeografía física == Ye un pueblu perteneciente a la [[Senabria|comarca de Senabria]] y asitiáu nes estribaciones de la [[sierra de la Culiebra]]. Peles tierres d'esta llocalidá escurre la llínea ferroviaria ente [[Madrid]]-[[Galicia]]. == Flora y fauna == Ente la so vexetación arborícola destaquen los carbayos, castañales, nozales, pumares y la guindalera. Ente los parrotales destaquen delles especies de retama blanca, mariella, espinoa y pseudopilosa. Tamién hai una gran variedá de plantes herbales: dedalera, [[Origanum vulgare|oriéganu]], [[Urtica|ortiga]] y [[mentha|menta]]. Tamién abonden [[Cogorda|cogordes]] y [[Fungi|fongos]], ente les que destaca el [[Macrolepiota procera|pántagu]]. La so fauna ye rica, pos amás de ser unu de los últimos apartaces del [[Canis lupus|llobu ibéricu]], [[Vulpini|raposa]], abonden los [[Sus scrofa|xabarilos]], [[Cervidae|cérvidos]] y corzos. No que fai a les aves destaquen la [[Pica pica|pega]], el [[falco|ferres]], la [[Accipiter nisus|garduña]], el [[Milvus migrans|milán prietu]], la peñerina, el [[bubo bubo|uxu]] y la [[Ciconiidae|cigüeña]]. == Historia == Tratase d'una pequeña llocalidá de la qu'apenes esisten reseñes y documentos históricos, polo que s'hai de suponer que, al igual que nel restou de Senabria, el so territoriu tuvo habitáu por: [[Celta|celtas]], [[galaicos]], [[zoeles]] ([[Astures|ástures]]), [[Imperiu romanu|romanos]], [[suevos]] y [[Visigodos|visigóticos]]. Nel sieglu VI tolos los pueblos de Senabria pasaron a depender del obispu de [[Lugo|Llugo]], fechu que's cita nel Conceyu de la ciudá. Mientres la [[Edá Media]] Unxilde quedó integráu nel [[Reinu de Llión]], que los sos monarques acometeríen la repoblación de la llocalidá dientro del procesu repoblador lleváu a cabu en Senabria.<ref>{{cita llibru |apellíu= Martín Viso|nome= Iñaki |títulu= Poblamiento y estructuras sociales en el norte de la Península Ibérica. Siglos VI-XIII |idioma=es |fecha= 2000 |editorial= Universidá de Salamanca|páxines= 349 |url=https://books.google.es/books?id=riAGnv4vUaYC&pg=PA349&dq= }}</ref> En 1714, el pueblu y l'ilesia pasaron a pertenecer al Monesteriu de San Martín de Castañeda, lo qu'implicaba el pagu de la correspondiente dote añal a los monxos del monesteriu. Na [[Edá Moderna]], Unxilde foi una de les léocalidaes que s'integraron na provincia de les Tierres del conde de Benavente y dientro d'esta na receptoría de Senabria,<ref>{{cita llibru |apellíu=Salgado Fuentes |nome= Carlos Javier |títulu=La evolución de la identidad regional en los territorios del antiguo Reino de León (Salamanca, Zamora, León) |idioma=es |fecha= 2016 |editorial= Universidá de Salamanca |páxines=149-150 |url=https://books.google.es/books?id=D0OwDAAAQBAJ&pg=PA150&dq=}}</ref> según el [[censu de Floridablanca]] a la intendencia de [[Valladolid]]. Sicasí, al reestructurarse les provincies y crease les actuales en 1833, la llocalidá pasó a formar parte de la provincia de Zamora, dientro de la [[Rexón de Llión|Rexón Lliónesa]],<ref>{{cita web |títulu= Real Decreto de 30 de noviembre de 1833 sobre la división civil de territorio español en la Península e islas adyacentes en 49 provincias |idioma=es |fecha=1833 |ubicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decreto_de_30_de_noviembre_de_1833 }}</ref> y quedó integráu en 1834 nel partíu xudicial de La Viella. Yá nel sieglu XX, en 1967, l'antiguu conceyu d'Unxilde integróse voluntariamente nel de La Viella, del cual forma parte anguaño. Na década de los años 70 del sieglu XX instalóse el primer teléfonu públicu na llocalidá, y a finales de la década de los 70 y principios de los 80 púnxose alcantarelláu y suministru d'agües. Yá nos 80 asfaltáronse les cais y púnxose en funcionamientu el nuevu depósitu d'agua potable. == Cultura == La fiesta llocal celebradase el primer domingu de xunu y el 10 d'agostu, San Llorienzu. == Demografía == El númberu d'habitantes foi baxando nel municipiu de manera paulatina dende la metá del sieglu XX, llegando a los 85 censaos nel añu 2013 pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|Institutu Nacional d'Estadística]], anque nos meses de branu llega a tripicar la población. Na década de los 60, la población d'Unxilde empieza a aparrar notablemente, debíu al éxodu rural que producese escontra la ciudá, especialmente Madrid y en menor midida [[Barcelona]], [[Bilbao]] y Zamora, esto lleva a un avieyamientu paulatín de la población. Sicasí, esta situación invertióse últimamente, una y bones munches persones qu'emigraron naquelles décades volvieron vivir n'Unxilde tres la so xubilación. == Economía == La suerte del pueblu ye bien similar a la de los otros pueblos senabreses, que malvivíen de l'agricultura y la ganadería, aunque llegó a tener una cierta relevancia gracies a la estracción de pizarra pa ser utilizada como cubierta de los teyaos na arquitectura tradicional senabresa, tanto civil como relixosa. Na actualidá cunta con dalguna esplotación de ganadería bovina. == Patrimoniu == El pasu de los sieglos, xuníu al aislamientu d'esta comarca natural, anició la creación d'un estilu arquitectónicu singular claramente identificable y diferenciable del perteneciente a otros territorios de la so redolada. Col fin d'afondar nos principales característiques, estrémase la esistencia de dos subgrupos d'arquitectura: la eclesiástica o relixosa, la civil o popular. === Escuela Micológica d'Unxilde === Nes antigües escueles ta el centru micológicu, el centru d'interpretación de les Cogordes d'Unxilde, surdíu dientro del marcu d'una iniciativa de cooperación nel marcu de la [[Xunión Europea]] (Interreg). La Escuela Micológica d'Unxilde consta de dos plantes d'unos 150 metros cuadraos caúna d'elles dafechu nueves, anque l'edificiu continua calteniendo les característiques arquitectóniques típiques de la comarca. El centru micológicu adopta ente otres funciones la d'escuela micológica.<ref>[http://www.laopiniondezamora.es/comarcas/2010/09/01/centro-micologico-ungilde-finalizado-mes/460123.html El centro micológico de Ungilde, finalizado en un mes]</ref> La primer planta alluga una sala multiusos destinada a conferencies, charres, clases ya inclusive degustaciones gastronómiques. Tamién dotase a les instalaciones d'un llaboratoriu dafechu forníu, onde realizar estudios y clasificación de los fongos y va tener amás funciones d'investigación a disposición d'espertos na tema micológicu. La planta cimera consta d'una zona de musealización interactiva y una tienda verde onde se van poner a la vienta artículos rellacionaos col mundu de les cogordes na comarca. Amás, quier establecese nesa mesma planta un centru de visitantes. Ente les actividaes que s'entamen en redol al Centru de les Cogordes hai rutes, caltener relaciones con universidaes, ente otres. == Personaxes pernomaos == * [[Xulio Prada]] (1923–2004), gaiteru y folclorista == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == * {{commonscat}} {{control d'autoridaes}} [[Categoría:Llocalidaes de la provincia de Zamora]] 9kzcyildl3iuu55uy0q3f180vh9smz9 0 284012 4502785 2026-07-05T17:29:20Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Unxilde]] 4502785 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Unxilde]] fuq0ery739r273ng33frrsa76d0ahc5 10 284013 4502796 2026-07-05T19:58:48Z Maiō T. 144960 nueva plantía 4502796 wikitext text/x-wiki {| cellpadding=0 style="line-height:0.9; border-spacing:0; white-space:nowrap; font-size:85%; margin:1em 0.5em 1em 0.5em;" |- | | style="width:155px;" | | style="width:40px;" | | style="width:12px;" | | style="width:9px;" | | style="width:155px;" | | style="width:40px;" | | style="width:12px;" | | style="width:9px;" | | style="width:155px;" | | style="width:40px;" | | style="width:12px;" | | style="width:9px;" | | style="width:155px;" | | style="width:40px;" | | style="width:12px;" | | style="width:9px;" | | style="width:155px;" | | style="width:40px;" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | H | {{{borde2|}}} | {{{fondu2|}}} | {{{testu2|}}} }} | {{{DF|Dieciseisavos de final}}} | colspan="2" rowspan="2" | | {{Copa/Caxella | H | {{{borde2|}}} | {{{fondu2|}}} | {{{testu2|}}} }} | {{{OF|Octavos de final}}} | colspan="2" rowspan="2" | | {{Copa/Caxella | H | {{{borde2|}}} | {{{fondu2|}}} | {{{testu2|}}} }} | {{{CF|Cuartos de final}}} | colspan="2" rowspan="2" | | {{Copa/Caxella | H | {{{borde2|}}} | {{{fondu2|}}} | {{{testu2|}}} }} | {{{SF|Semifinales}}} | colspan="2" rowspan="2" | | {{Copa/Caxella | H | {{{borde2|}}} | {{{fondu2|}}} | {{{testu2|}}} }} | {{{FIN|Final}}} |- | &nbsp; {{#if: {{{dieciseisavos|}}}{{{octavos|}}}{{{cuartos|}}}{{{semifinal|}}}{{{final|}}} | {{!}}- {{!}} &nbsp; {{!}} {{Copa/Caxella | H2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} {{!}} {{{dieciseisavos|}}} {{!}} colspan="2" rowspan="2" {{!}} {{!}} {{Copa/Caxella | H2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} {{!}} {{{octavos|}}} {{!}} colspan="2" rowspan="2" {{!}} {{!}} {{Copa/Caxella | H2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} {{!}} {{{cuartos|}}} {{!}} colspan="2" rowspan="2" {{!}} {{!}} {{Copa/Caxella | H2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} {{!}} {{{semifinal|}}} {{!}} colspan="2" rowspan="2" {{!}} {{!}} {{Copa/Caxella | H2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} {{!}} {{{final|}}} {{!}}- {{!}} &nbsp;}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{1|}}} | rowspan="4" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="7" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | colspan="2" rowspan="3" | | rowspan="7" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="13" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | colspan="2" rowspan="9" | | rowspan="13" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="25" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | colspan="2" rowspan="21" | | rowspan="25" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="48" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | colspan="2" rowspan="44" | |- | &nbsp; |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{2|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{3|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{81|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{4|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{5|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{82|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{83|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{6|}}} |- | &nbsp; | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{84|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{85|}}} | rowspan="12" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{7|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{8|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="6" | | colspan="2" rowspan="2" | {{{121|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{9|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{10|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{122|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{123|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{11|}}} |- | &nbsp; | rowspan="24" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{124|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{125|}}} | rowspan="24" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{12|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{13|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{86|}}} | colspan="2" rowspan="18" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{14|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{15|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{87|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{88|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{16|}}} |- | &nbsp; | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{89|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{90|}}} | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{17|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{18|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="6" | | colspan="2" rowspan="2" | {{{141|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{19|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{20|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{142|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{143|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{21|}}} |- | &nbsp; | rowspan="23" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{144|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{145|}}} | rowspan="48" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{22|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{23|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{91|}}} | colspan="2" rowspan="42" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{24|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{25|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{92|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{93|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{26|}}} |- | &nbsp; | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{94|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{95|}}} | rowspan="12" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{27|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{28|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="6" | | colspan="2" rowspan="2" | {{{126|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{29|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{30|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{127|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{128|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{31|}}} |- | &nbsp; | rowspan="11" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{129|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{130|}}} | rowspan="11" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{32|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{33|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{96|}}} | colspan="2" rowspan="9" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{34|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{35|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{97|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{98|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{36|}}} |- | &nbsp; | rowspan="5" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{99|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{100|}}} | rowspan="5" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{37|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{38|}}} | colspan="2" rowspan="2" | {{{151|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="3" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{39|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{40|}}} | rowspan="2" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{152|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{153|}}} |- | &nbsp; |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{41|}}} | rowspan="4" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="7" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | colspan="2" rowspan="3" | | rowspan="7" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="13" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | colspan="2" rowspan="9" | | rowspan="13" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="25" style="border-width:0 0 1px 0; border-style:solid; border-color:black;" | | rowspan="27" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{154|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{155|}}} |- | &nbsp; |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{42|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{43|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{101|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{44|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{45|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{102|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{103|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{46|}}} |- | &nbsp; | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{104|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{105|}}} | rowspan="12" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{47|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{48|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="6" | | colspan="2" rowspan="2" | {{{131|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{49|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{50|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{132|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{133|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{51|}}} |- | &nbsp; | rowspan="24" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{134|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{135|}}} | rowspan="24" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{52|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{53|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{106|}}} | colspan="2" rowspan="18" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{54|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{55|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{107|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{108|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{56|}}} |- | &nbsp; | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{109|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{110|}}} | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | H | {{{borde2|}}} | {{{fondu2|}}} | {{{testu2|}}} }} | {{{3U|Partíu pol 3u puestu}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{57|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{58|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="6" | | colspan="2" rowspan="2" | {{{146|}}} | colspan="2" rowspan="2" | {{{156|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{59|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{60|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{147|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{148|}}} | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{157|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{158|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{61|}}} |- | &nbsp; | rowspan="23" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{149|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{150|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{159|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{160|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{62|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{63|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{111|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{64|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{65|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{112|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{113|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{66|}}} |- | &nbsp; | rowspan="12" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{114|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{115|}}} | rowspan="12" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{67|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{68|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="6" | | colspan="2" rowspan="2" | {{{136|}}} |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{69|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{70|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 0 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{137|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{138|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{71|}}} |- | &nbsp; | rowspan="11" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{139|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{140|}}} | rowspan="11" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{72|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{73|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{116|}}} | colspan="2" rowspan="9" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{74|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{75|}}} | rowspan="6" style="border-width:2px 3px 1px 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{117|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{118|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="2" | {{{76|}}} |- | &nbsp; | rowspan="5" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{119|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{120|}}} | rowspan="5" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{77|}}} | {{Copa/Caxella | G1 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{78|}}} |- | &nbsp; | colspan="2" rowspan="3" | |- | &nbsp; | {{Copa/Caxella | E2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{79|}}} | {{Copa/Caxella | G2 | {{{borde|}}} | {{{fondu|}}} | {{{testu|}}} }} | {{{80|}}} | rowspan="2" style="border-width:2px 0 0 0; border-style: solid; border-color:black" | |- | &nbsp; |}<noinclude> {{Documentación}} </noinclude> cf9ob35w1y32gydavjmz0amg4wxlhpk 10 284014 4502800 2026-07-05T20:25:57Z Maiō T. 144960 documentación 4502800 wikitext text/x-wiki {{subpáxina de documentación}} <!-- Coloca les categoríes al final d'esta páxina, y los interwikis en Wikidata (ver [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == Usu == <pre>{{Copa de 32+3u |borde= |fondu= |testu= |borde2= |fondu2= |testu2= |dieciseisavos= |octavos= |cuartos= |semifinal= |final= |DF= |OF= |CF= |SF= |FIN= |3U= <!-- info / equipu1 / goles1 / equipu2 / goles2 --> <!-- dieciseisavos --> ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| <!-- octavos --> ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| ||||| <!-- cuartos --> ||||| ||||| ||||| ||||| <!-- semifinales --> ||||| ||||| <!-- final --> ||||| <!-- 3u puestu --> ||||| }}</pre> <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Les categoríes pónense baxo esta llinia; los interwikis en Wikidata --> [[Categoría:Plantíes pa eliminatories de 32 equipos]] }}</includeonly> lxobuo2bc6euo07d3yvzeqgob2ujqrh 14 284015 4502801 2026-07-05T20:27:45Z Maiō T. 144960 nueva categoría 4502801 wikitext text/x-wiki [[Categoría:Wikipedia:Plantíes de deportes|eliminatories]] dhi9s0dv1hfjtucts148dhj4gsqgjjg 0 284016 4502867 2026-07-06T08:07:00Z Doncsecz~enwiki 108305 /* Xulio Prada */ 4502867 wikitext text/x-wiki {{persona}} '''Xulio Prada Guzmán''' {{nym}} foi un gaiteru y folclorista conocíu nel ámbitu de la cultura lleonesa. Dende una perspectiva musical, fixo una contribución significativa al folclore de Senabria. == Biografía == Nació en [[Senabria]], na [[provincia de Zamora]] y crióse nel ambiente d'una familia de llabradores y ganaderos. A los 10 años aprendió a tocar la gaita, un instrumentu mbien especial fechu con una bixiga d'un [[gochu]] y un punteru. Foi a los 14 años cuando lu merquen una [[gaita]] que fixera un carpinteru de [[Santa Cruz de los Cuérragos]] y entós empieza a tocar polos pueblos en tolos actos pa los que lu llamaben. Ufiertó frecuentes actuaciones musicales en San Bartolu, Roblé y Les Victories de la Viella. Yera consideráu el gaiteru más destacáu de la provincia de Zamora. Darréu, dellos artesanos intentaron reproducir la so gaita tan especial. L'escala de la gaita de Xulio Prada yera significativamente distinta a la de les gaites [[Galicia|gallegues]] o [[provincia de Llión|lleoneses]]. Carecía la enfermedá d'[[Alzheimer]] dende febreru de 2004. == Vida personal == La so esposa yera Balbina Matellanes, con quien tuvo una fía, Xulia. == Bibliografía == == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{enllaces persona}} * {{cita web |apellíu=Eusebio |nome=Rodríguez |títulu=SANABRIA-LA CARBALLEDA: El último acorde de Julio Prada |url=https://historia-hispanica.rah.es/biografias/2285-justo-alvarez-amandi |obra=La Opinión |fecha=2.1.2005 |fechaaccesu=7.1.2005 |idioma=es}} * {{cita web |títulu=Julio Prada, el gaitero de Ungilde / Xulio Prada, el gaiteiru d´Unxilde |obra=YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=CS9owo9-BOI&t=46s |autor= La Región Leonesa |fecha=18.11.2023 |fechaaccesu=7.7.2026 |idioma=es}} {{NF|1923|2004|Prada, Xulio}} [[Categoría:Gaiteros y gaiteres d'España]] [[Categoría:Persones de la provincia de Zamora]] barydwwrr90urep6eji21zvty20rvmo 0 284017 4502868 2026-07-06T08:07:54Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Xulio Prada]] 4502868 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Xulio Prada]] m7dd4qq4e1mxt7lbgpw5lz2a3favggz 0 284018 4502869 2026-07-06T08:08:30Z Doncsecz~enwiki 108305 Redirixendo a [[Xulio Prada]] 4502869 wikitext text/x-wiki #REDIRECCIÓN [[Xulio Prada]] m7dd4qq4e1mxt7lbgpw5lz2a3favggz 0 284019 4502881 2026-07-06T09:35:43Z Amasuela 32214 Creada traduciendo la páxina «[[:es:Special:Redirect/revision/171412463|Archipiélago de Wanshan]]» 4502881 wikitext text/x-wiki   [[Ficheru:Islas_del_archipiélago_Wanshan,_Hong_Kong,_2013-08-13,_DD_02.jpg|miniaturadeimagen|Islles Ai Zhou Zi (embaxo ) y Ai Zhou (enriba ).]] L''''Archipiélagu de''' Wanshán ({{Zh|c=万山群岛p= Wàn shān qúndǎo|l=el archipiélago de las diez mil islas}} chinu, 万山群岛p= Wàn shān qúndǎo; lliteralmente, ‘l'archipiélagu de los diez mil '''islles’''') conocíu tamién como islles de #los Lladrones, ye un archipiélagu de 104 islles que forma parte de la [[Ciudá-prefeutura de la República Popular China|ciudá-prefectura]] de Zhuhai, provincia de [[Guangdong|Cantón]] de la [[República Popular China|República Popular de China]] . La mayoría de les sos islles alcuéntrense na Zona Esperimental de desenvolvimientu Marín de Wanshán (万山海洋开发试验区), asitiada nel mar de Meridional, al sur de la entrada de la desaguada del [[ríu de les Perlles]] y de [[Ḥong Kong|Hong Kong]]. L'archipiélagu de Wanshán tamién inclúi dalgunes de les islles de Hong Kong como Latau, [[Islla de Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macáu|Macao]] y Taipa. == Islles == * Isla Guishan * Isla Dawanshan * Isla Xiaowanshan == Ver tamién == * [[Xeografía de la República Popular China|Xeografía de China]] * Archipiélagu de Chuanshan == Referencies == {{Llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Wanshan Archipelago}} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&t=k&ll=22.057642,113.933716&spn=0.614745,0.862427&t=k Aerial image of the islands (Google map)] * [http://mapcarta.com/15929212 Interactive map with the name of most islands] * [http://dev.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/hongkongmacau.jpg Map of the archipelago] {{Wayback}} * [http://www.wanshan.gov.cn/ Website of the Wanshan Marine Development Experimental Zone] {{Wayback}} * [http://www.newsgd.com/pictures/scenery/200608100033.htm «Enjoying sunlight and sea in Zhuhai Islands»]{{Control d'autoridaes}} [[Categoría:Archipiélagos de China]] [[Categoría:Islles del Mar de la China meridional]] [[Categoría:Artículos con testu en Chino]] oyh4o7z0qzy5g1ju8ki1k1wx1864nug 4502887 4502881 2026-07-06T10:02:33Z Amasuela 32214 Traducción, Ficha, enllaces internos, enllaces esternos, referencies y categoría. 4502887 wikitext text/x-wiki {{Xeografía}}  [[Ficheru:Islas_del_archipiélago_Wanshan,_Hong_Kong,_2013-08-13,_DD_02.jpg|miniaturadeimagen|left|Islles Ai Zhou Zi (embaxo ) y Ai Zhou (enriba).]] L''''Archipiélagu de''' Wanshán ({{Zh|c=万山群岛p= Wàn shān qúndǎo|l=el archipiélagu de les diez mil islles}} chinu, 万山群岛p= Wàn shān qúndǎo;” conocíu tamién como islles de los Lladrones, ye un archipiélagu de 104 islles que forma parte de la [[Ciudá-prefeutura de la República Popular China|ciudá-prefectura]] de Zhuhai, provincia de [[Guangdong|Cantón]] de la [[República Popular China|República Popular de China]]. La mayoría de les sos islles alcuéntrense na Zona Esperimental de desenvolvimientu Marín de Wanshán (万山海洋开发试验区), asitiada nel [[mar de la China Meridional]], al sur de la entrada de la desaguada del [[ríu de les Perlles]] y de [[Ḥong Kong|Hong Kong]]. L'archipiélagu de Wanshán tamién inclúi dalgunes de les islles de Hong Kong como Latau, [[Islla de Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macáu|Macao]] y Taipa.<ref>[https://baike.baidu.com/es/item/Isla%20Wanshan/540653 Islla Wanshan, {{es}}]</ref><ref>[https://baike.baidu.com/es/item/Isla%20Xiao%20Wanshan/622510 Islla Xiao Wanshan, {{es}}]</ref> == Islles == * Islla Guishan * Islla Dawanshan * Islla Xiaowanshan == Ver tamién == * [[Xeografía de la República Popular China|Xeografía de China]] * [[Archipiélagu de Chuanshan]] == Referencies == {{llistaref}} == Enllaces esternos == {{Commonscat|Wanshan Archipelago}} * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&t=k&ll=22.057642,113.933716&spn=0.614745,0.862427&t=k Aerial image of the islands (Google map)] * [http://mapcarta.com/15929212 Interactive map with the name of most islands] * [http://dev.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/hongkongmacau.jpg Map of the archipelago] {{Wayback}} * [http://www.wanshan.gov.cn/ Website of the Wanshan Marine Development Experimental Zone] {{Wayback}} * [http://www.newsgd.com/pictures/scenery/200608100033.htm «Enjoying sunlight and sea in Zhuhai Islands»] [[Categoría:Islles de China]] ajrk1eqsywvgtb6jyp4sug08bplqlu1